Wikipedia
lgwiki
https://lg.wikipedia.org/wiki/Olupapula_Olusooka
MediaWiki 1.47.0-wmf.15
first-letter
Media
Special
Talk
User
User talk
Wikipedia
Wikipedia talk
File
File talk
MediaWiki
MediaWiki talk
Template
Template talk
Help
Help talk
Category
Category talk
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Adolf Hitler
0
3694
67621
67463
2026-08-14T02:56:20Z
Charles Kalanzi
9748
Created by translating the section "World War II" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1369226609|Adolf Hitler]]"
67621
wikitext
text/x-wiki
'''Adolf Hitler''' (20 Ogwokuna 1889 – 30 Ogwokuna 1945) yali munnabyabufuzi Omugirimaani enzaalwa y’e Austria era nga ye nnakyemalira wa Girimaani ku mulembe gw’Abanazi okuva mu 1933 okutuusa lwe yeetuga mu 1945. Yalinnya mu buyinza ng’omukulembeze w’ekibiina ky’Abanazi, n’afuuka Cansala wa Bugirimaani mu 1933 n’oluvannyuma n’atwala ekitiibwa kya {{Lang|de|Führer und Reichskanzler}} mu 1934. Germany okulumba Poland nga 1 Ogwomwenda1939 wansi w'obukulembeze bwe kwe kwatandika Ssematalo II . Mu lutalo lwonna olwaddirira, Hitler yali y'enyigira nnyo mu kulungamya ebikwekweto by’amagye ga Girimaani era ye yali omukulu mu kutta Abayudaaya nga obukadde mukaaga mu Holocaust awamu n’okufa kw’obukadde n’obukadde bw’abantu abalala abaafa.
Hitler yazaalibwa mu Braunau am Inn mu Austria-Hungary era n’agenda e Girimaani mu 1913. Yayooyootebwa mu kiseera we yaweereza mu magye ga Girimaani mu Ssematalo I, n'afuna omusaalaba ogw'ekyuma (Iron Cross). Mu 1919, y'egatta ku kibiina ky’abakozi ekya Germany Workers’ Party (DAP), ekyasooka ekibiina ky’Abanazi, era mu 1921, n’alondebwa okuba omukulembeze w’ekibiina ky’Abanazi. Mu 1923, yagezaako okuwamba obuyinza bwa gavumenti mu kuwamba gavumenti okwalemererwa mu Munich era n’asibwa emyaka etaano, n’amala omwaka mulamba n’okusoba. Ng’ali eyo, yalagira omuzingo ogusooka ogw’ekitabo kye eky’obulamu bwe ne manifesito y’ebyobufuzi ''Mein Kampf'' ( lit. 'My Struggle'). Oluvannyuma lw’okuyimbulwa nga bukyali mu 1924, yafuna obuwagizi bw’abantu ng’alumba Endagaano y'e Versailles awamu n’okutumbula enzikiriza ya Bugirimaani yonna, okulwanyisa Abayudaaya, n’okulwanyisa Obwanaakalyakaani ng’akozesa okwogera okw’amaanyi ne ppokoppoko w’Abanazi . Yateranga okuvumirira Obwanaakalyakaani ng'olumu ku lukwe lw'Abayudaaya olw'ensi yonna .
Oluvannyuma lw’okulonda mu Reichstag mu Gwekkuminoogumu 1932, ekibiina ky’Abanazi kye kyasinga okubeera n’ebifo mu ''Reichstag'', naye nga si kyekisinga ababaka abangi. Oluvannyuma, eyali chancellor Franz von Papen ne bannabyabufuzi abalala abakuumaddembe baamatiza Pulezidenti Paul von Hindenburg okulonda Hitler ku bwa chancellor nga 30 Ogwoluberyeberye 1933. Nga wayiseewo akaseera katono, nga 23 Ogwokusatu, ''Reichstag'' yayisa etteeka li Enabling Act erya 1933, era ku nkomerero ne litandika okukyusa Weimar Republic n’efuuka Bugirimaani ey’Abanazi. Hindenburg bwe yafa nga 2 Ogwomunaana 1934, Hitler yamusikira n’afuuka omukulembeze w’eggwanga era oluvannyuma Girimaani n’efuuka eggwanga ly'obwannakyemalira mu bujjuvu. Mu ggwanga, Hitler yatandika okussa mu nkola enkola nnyingi ez’obusosoze mu mawanga, ezaali zisuula Abayudaaya Abagirimaani ku bbali n’okubafuula embuzi ey’ekiweebwayo . Emyaka gye omukaaga egyasooka mu buyinza gyavaamu ebyenfuna okutereera amangu okuva mu kiseera ky’okusereba kw’ebyenfuna, okusazaamu obukwakkulizo obwateekebwa ku Bugirimaani oluvannyuma lwa Ssematalo I, n’okuwamba ebitundu ebyalimu obukadde n’obukadde bw’Abagirimaani, ekyamuwa obuwagizi obw’amaanyi mu kusooka.
Ekimu ku biruubirirwa bya Hitler ebikulu kyali {{Lang|de|[[Lebensraum]]}} ( lit. 'Owokubeera') eri abantu b'e Girimaani mu Bulaaya ey'Ebuvanjuba. Enkola ye ey’obukambwe, ey’okugaziya okusukka ensalo za Girimaani zitwalibwa okuba ng’ensonga enkulu ezavaako Ssematalo II mu Bulaaya. Nga 1 Ogwomwenda 1939, Hitler yalabirira okulumba kwa Girimaani ku Poland, bwe kityo ne kireetera Bungereza ne Bufalansa okulangirira olutalo ku Bugirimaani . Oluvannyuma lw’okulagira okulumba Soviet Union mu Gwomukaaga 1941, yalangirira olutalo ku Amerika mu Gwekkumineebiri w’omwaka gwe gumu. Ku nkomerero ya 1941, amagye ga Girimaani n’amawanga ga Bulaaya agayitibwa European Axis gaawamba ekitundu ekisinga obunene ekya Bulaaya n'obukiika kkono bw'Afirika . Obuwanguzi buno bwaddizibwayo mpolampola oluvannyuma lwa 1941 okutuusa amagye g’omukago lwe gaawangula amagye ga Girimaani mu 1945. Nga 29 Ogwokuna 1945, Hitler yawasa munne gwe yali amaze naye ebbanga, Eva Braun, mu {{Lang|de|[[Führerbunker]]}} mu kibuga Berlin. Enkeera beetuga okwewala okukwatibwa amagye ga Soviet Red Army.
Munnabyafaayo era omuwandiisi w'emikululo gy'obulamu bwabantu Ian Kershaw yayogera ku Hitler nga "omusingi gw'ebyobufuzi ebibi eby'omulembe guno". Mu bukulembeze bwa Hitler n’endowooza y’obusosoze mu mawanga, gavumenti y’Abanazi ye yali evunaanyizibwa ku kittabantu ky’Abayudaaya ababalirirwamu obukadde mukaaga n’obukadde n’obukadde bw’abantu abaakosebwa, ye n’abagoberezi be baali batwala nti {{Lang|de|[[Untermensch]]en}} ( lit. ' si bantu' ) oba abatasaana kubeera mu bantu. Hitler n’Abanazi nabo bavunaanyizibwa ku kutta abantu ababalirirwamu obukadde 19.3 nga mulimu abaabulijjo n’abasibe b’olutalo. Okugatta ku ekyo, obukadde 28.7 obw'abajaasi n'abantu baabulijjo baafa olw'ebikolwa by'amagye mu katemba w'Abazungu. Omuwendo gw’abantu baabulijjo abattibwa mu Ssematalo II gwali tegubangawo mu lutalo, era abantu abaafiira mu lutalo luno lulufuula olutalo olusinga okutta abantu mu byafaayo.
== Ensibuko y’obuzaale ==
Taata wa Hitler, Alois Hitler, yali mwana wa Maria Schiclgruber atali mu mateeka. Olukalala lw'okubatiza terwalaga linnya lya kitaawe, era Alois mu kusooka yalina amannya ga nnyina, "Schicklgruber". Mu 1842, Johann Georg Hiedler yawasa maama wa Alois. Alois yakuzibwa mu maka ga muganda wa Hiedler, Johann Nepomuk Hiedler. Alois yakola ng’omukozi wa gavumenti okuva mu 1855 okutuusa lwe yawummula mu 1895. Mu 1876, Alois yawandiisibwa mu mateeka era ebiwandiiko bye eby'okubatiza ne biwandiikibwako obugambo bwa kabona okuwandiisa Johann Georg Hiedler nga kitaawe wa Alois (yawandiikibwa nga "Georg Hitler"). Alois olwo n'atwala erinnya ly'ekika "Hitler", era liwandiikibwa {{Lang|de|"Hiedler", "Hüttler"}}, oba {{Lang|de|"Huettler"}} . Oboolyawo erinnya lino lyesigamiziddwa ku kigambo ky’Olugirimaani {{Lang|de|Hütte}} ( lit. 'akasiisira' ), era kirina amakulu "oyo abeera mu nsiisira".
Omukungu w’Abanazi Hans Frank yawa amagezi nti maama wa Alois yali akozesebwa ng’omukozi w’awaka mu maka g’Abayudaaya mu Graz, era nti mutabani w’amaka ago ow’emyaka 19, Leopold Frankenberger ye yazaala Alois, ekintu ekyamanyibwa nga Frankenberger thesis. Tewali muntu yenna ayitibwa Frankenberger yawandiisibwa mu Graz mu kiseera ekyo, era tewali biwandiiko ku kubeerawo kwa Leopold Frankenberger, kale bannabyafaayo bagoba okugamba nti kitaawe wa Alois yali Muyudaaya. Mu 2025, omusaayi ogwava mu sofa mu kunoonyereza ku Hitler gwakozesebwa Turi King owa Yunivasite y’e Bath okwekenneenya DNA. Omusaayi guno gwakakasibwa nti gwa Hitler nga gugeraageranyizibwa n’ogw’owoluganda lwe omusajja, era okwekenneenya DNA kwalaga nti Hitler teyalina buzaale bwa Bayudaaya ng’ayita mu kitaawe. "Singa bwe kyali, tetwandifunye kukwatagana kwa DNA naye," King bwe yagamba "Okukwatagana okwo okwa DNA tekwakoma ku kukakasa nti eno ye DNA ya Hitler wabula era kukakasa nti emboozi y'obuzaale bw'Abayudaaya bw'abantu okuyita mu kitaawe si kituufu."
== Obuto bwe ==
=== Obuto bwe n’okusoma ===
[[File:Adolf_Hitler_infant_photo_(3x4_cropped).jpg|left|thumb| Hitler ( c. 1889–90)]]
Adolf Hitler yazaalibwa nga 20 Ogwokuna 1889 mu Braunau am Inn, ekibuga mu Austria-Hungary (kati Austria), okumpi n’ensalo ne Girimaani. Yali wakuna ku baana mukaaga abazaalibwa Alois Hitler ne mukyala we owookusatu, Klara Pölzl. Baganda ba Hitler basatu —Gustav, Ida, ne Otto —baafa nga bakyali bawere. Era abaali mu maka ago mwalimu abaana ba Alois okuva mu bufumbo bwe obw’okubiri: Alois Jr. (yazaalibwa 1882) ne Angela (yazaalibwa 1883). Mu 1892, ab’omu maka ago baasengukira mu Passau, Bugirimaani, oluvannyuma lwa Alois okukuzibwa n’afuuka omukungu w'ebyamaguzi mu Passau. Hitler mu kiseera ekyo yali wa myaka esatu. Alois yakuzibwa n’atwalibwa e Linz, Austria, nga 1 Ogwokuna 1893, naye ab’omu maka amalala ne basigala mu Passau. Famire yaddayo e Austria ne basenga e Leonding nga 9Ogwokutaano 1894, era mu Gwomukaaga 1895, Alois yawummula n’agenda e Hafeld, okumpi ne Lambach, gye yalima n’okulunda enjuki. Hitler yasomera mu {{Lang|de|Volksschule}} (essomero lya pulayimale eriweebwa ssente okuva mu gavumenti) mu kibuga Fischlham ekiriraanyewo.
Okugenda e Hafeld kwakwatagana n’okutandika kw’obukuubagano obw’amaanyi obwa taata n’omwana obwava ku Hitler ow’emyaka omukaaga okugaana okugoberera empisa enkakali ez’essomero lye. Alois yagezaako okukuba mutabani we amufuule omuwulize, nga Adolf akola kyonna ekisoboka okubeera ekikontana n’ekyo kyonna kitaawe kye yali ayagala. Alois naye yandikubye mutabani we naye nnyina yaumukuuma obutakubwa buli kiseera.
Kaweefube wa Alois Hitler ow’okulima e Hafeld teyayitamu, era mu 1897, baasengukira e Lambach. Hitler ow’emyaka omunaana yasoma emisomo gy’okuyimba, yayimba mu kkwaaya y’ekkanisa, era yatuuka n’okulowooza ku ky’okufuuka kabona. Mu 1898, famire yaddayo mu maka ag'enkalakkalira e Leonding. Hitler yakosebwa nnyo olw'okufa kwa muto we Edmund mu 1900 olw'omusujja gw'amulangira. Hitler yakyuka okuva mu muyizi ateemotyamotya, ayagala ennyo abantu n’afuuka omulenzi omuzibu, eyeekutudde ku balala era ng’atera okuyombagana ne kitaawe n’abasomesa. Paula Hitler yajjukira nti Adolf yali muvubuka wafujjo era ng’atera okumukuba empi.
Alois yali akoze omulimu omulungi mu kitongole ky'ebyamaguzi era ng’ayagala mutabani we amuddire mu ebigere. Oluvannyuma Hitler yakola katemba okuva mu kiseera kino kitaawe bwe yamutwala okukyalira ofiisi y'ebyamaguzi, n’akiraga ng’ekintu ekyavaako obutakkaanya obutasonyiwa wakati wa taata n’omwana, nga bombi baali ba maanyi. Olw’okusimbira ekkuuli mutabani we okwagala okugenda mu siniya okufuuka omuyiiya, Alois yasindika Hitler mu ''Realschule'' e Linz mu Gwomwenda 1900. Hitler yajeemera okusalawo kuno, era mu ''Mein Kampf'' agamba nti mu bugenderevu yakola bubi mu ssomero, ng'asuubira nti kitaawe bwamala okulaba "ensoma embi mu ssomero ly'ebyemikono yandindese okwewaayo mu kirooto kyange".
Okufaananako n’Abagirimaani bangi ab’omu Austria, Hitler yatandika okukulaakulanya endowooza y'okwagala Girimaani okuva mu buto. Yalaga obwesigwa eri Bugirimaani yokka, ng’anyooma obwakabaka bwa Habsburg obwali busereba mu kukulembera obwakabaka obunene. Hitler ne mikwano gye baakozesa okulamusa "Heil", ne bayimba " Deutschlandlied " mu kifo ky'oluyimba lwa Austrian Imperial. Oluvannyuma lw’okufa kwa Alois okw’amangu nga 3 Ogwoluberyeberye 1903, omutindo gwa Hitler ku ssomero gwayonooneka, era nnyina n’amukkiriza okuvaayo. Yeewandiisa mu ''Realschule'' e Steyr mu Gwomwenda 1904, enneeyisa ye n’omutindo gwe ne bitereera. Mu 1905, oluvannyuma lw’okuyita ekigezo ekisembayo, Hitler yava mu ssomero lino nga talina kiruubirirwa kyonna kya kwongera kusoma wadde enteekateeka entegeerekeka ey’okukola omulimu.
=== Okutandika okuvubuka ng'ali mu Vienna ne Munich ===
Mu 1907, Hitler yava mu Linz n’agenda okubeera n’okusoma okusiiga ebifaananyi mu kibuga Vienna, ng’avujjirirwa ssente okuva mu miganyulo gya mulekwa n’obuwagizi okuva eri nnyina. Yasaba okuyingizibwa mu Academy of Fine Arts Vienna kyokka n’agaanibwa emirundi ebiri. Dayirekita yawa amagezi nti Hitler yandibadde asaba okugenda mu School of Architecture, naye nga talina biwandiiko byetaagisa mu by’ensoma kubanga yali tannamaliriza siniya.
Nga 21 Ogwekkumineebiri 1907, nnyina yafa kookolo w’amabeere ku myaka 47; Mu kiseera ekyo Hitler yalina emyaka 18. Mu 1909, Hitler ssente zaggwawo era n’awalirizibwa okubeera mu bulamu obw’ekika kya bohemian mu bifo eby’okusulamu abantu abatalina mwasirizi ne mu kisulo kya Meldemannstraße. Yafuna ssente ng’omukozi ow’abulijjo ng’asiiga n’okutunda langi z’amazzi ez’ebifo ebisikiriza mu Vienna. Mu kiseera kye yamala mu Vienna, yagoberera okwagala kwo kweyongera okuzimba n’okuyimba, n’agenda mu bivvulu kkumi ebya {{Lang|de|Lohengrin (opera){{!}}Lohengrin}}, ekisinga okumunyumira mu nnyimba za Richard Wagner eza opera.
Mu kibuga Vienna, Hitler yasooka kulaba bigambo ebisosola mu mawanga. Abakulembeze b’abantu nga meeya Karl Lueger baakozesa endowooza y’ekibuga eyali emanyiddwa ennyo ey’okulwanyisa Abayudaaya, oluusi n’oluusi ne bawagira endowooza y'okusukulumya Girimaani okusobola okuganyulwa mu by’obufuzi. Obusosoze bw’eggwanga lya Girimaani bwali bungi nnyo naddala mu disitulikiti y’e Mariahilf, Hitler gye yali abeera mu kiseera ekyo. Georg Ritter von Schönerer yafuuka omukulembeze omukulu ku Hitler, era n’afuna okwegomba Martin Luther.
Hitler yasoma empapula z’amawulire n’obupapula obwali butumbula obusosoze era n’alabula ku kuyingira kw’Abayudaaya b’omu Bulaaya ow’Ebuvanjuba, awamu n’ebiwandiiko by’abantu nga Houston Stewart Chamberlain, Charles Darwin, Friedrich Nietzsche, Gustave Le Bon, ne Arthur Schopenhauer. Mu myaka gye yamala mu Vienna era yafuna endowooza ez’amaanyi ezilwanyisa Abaslav.
Ensibuko n’enkulaakulana y’obukyayi bwa Hitler obw’okulwanyisa Abayudaaya ekyali nsonga ya kukubaganyako birowoozo. Mukwano gwe August Kubizek yagamba nti Hitler yali "akakasiddwa n'omuntu alina obukyayi" nga tannava mu Linz. Wabula munnabyafaayo Brigitte Hamann ayogera ku ndowooza ya Kubizek ng'erina "obuzibu". Wadde nga Hitler mu {{Lang|de|Mein Kampf}} agamba nti yasooka kufuuka musosoze mu Vienna, Reinhold Hanisch, eyamuyamba okutunda ebifaananyi bye, takkiriziganya nakyo. Hitler era yatunda ebimu ku by’emikono bye ng’ayita mu musuubuzi Omuyudaaya ayitibwa Samuel Morgenstern ng’abeera mu kibuga Vienna. Bangi ku bakasitoma ba Morgenstern baali Bayudaaya; okugeza, munnamateeka ayitibwa Josef Feingold yagula ebifaananyi bya Hitler ebiwerako ebikwata ku bizimbe eby’ebyafaayo ebya Vienna. Munnabyafaayo Richard J. Evans agamba nti "bannabyafaayo kati okutwalira awamu bakkiriziganya nti obukambwe bwe,enkola ey'ettemu n'obusosoze eri Abayudaaya bweyoleka bulungi oluvannyuma lwa Girimaani okuwangulwa mu Ssematalo I, ng'enjogera ya "okufumita mu mugongo" ("stab-in-the-back") ennyonyola akatyabaga kano".
Hitler yafuna ekitundu ekisembayo ku bintu bya kitaawe mu Gwokutaano 1913 era n’agenda mu Munich . Bwe yayingizibwa mu ggye lya Austria-Hungary, yagenda e Salzburg nga 5 Ogwokubiri 1914 okwekebejjebwa abasawo. Oluvannyuma lw’okwekeneenyezebwa ng’atasaanira kuweereza, yaddayo e Munich. Oluvannyuma Hitler yagamba nti yali tayagala kuweereza Bwakabaka bwa Habsburg olw’amawanga agaali gatabuddwatabuddwa mu ggye lyabwo n’okukkiriza kwe nti Austria-Hungary essaawa yonna yali egenda kugwa.
=== Ssematalo I ===
Mu Gwomunaana 1914, Ssematalo I bwe yatandika, Hitler yali abeera mu Munich era kyeyagalire yeewandiisa mu ggye lya Bavaria. Okusinziira ku alipoota eyafulumizibwa ab’obuyinza mu Bavaria mu 1924, okukkiriza Hitler okuweereza nti yali nsobi mu by’obufuzi, kubanga ng’omutuuze wa Austria, yandibadde addizibwa mu Austria. Yasindikibwa mu Bavarian Reserve Infantry Regiment 16 (ekibinja ekisooka ekya List Regiment), yaweereza ng’omuserikale atuukibwako ku Western Front mu Bufalansa ne Bubirigi, yaweereza ng’omuserikale atuukibwako ku Western Front mu Bufalansa ne Bubirigi, yamala kumpi ekitundu ky'obulamu bwe ku kitebe ky’ekibinja e Fournes-en-Weppes, nga tali mu lutalo. Mu 1914, yaliwo mu lutalo olwasooka olwa Ypres era mu mwaka ogwo yayooyootebwa olw’obuzira, n’afuna Omusaalaba ogw’Ekyuma (Iron Cross). Mu lutalo, yawonyezebwa omuduumizi we, [[Fritz Wiedemann]], eyaggya Hitler mu bifunfugu by’ekizimbe ekyali kigudde ng’ali mu lutalo olutabuse.
Mu kiseera we yaweereza ku kitebe, Hitler yakola emirimu gye egy’ekikugu, ng’akuba katuuni n’okuwa ebiragiro ku lupapula lw’amawulire olw’amagye. Mu lutalo lw’e Somme mu Gwekkumi 1916, yafuna ebisago mu kisambi ekya kkono ekikompola bwe kyabwatuka mu kifo ky'enkambi mwe baali bekwese. Hitler yamala kumpi emyezi ebiri ng’awona mu ddwaaliro e Beelitz, n’adda mu kibinja kye nga 5 Ogwokusatu 1917. Yaliwo mu lutalo lw'e Arras olwa 1917 ne mu lutalo lw'e Passchendaele. Yafuna akabonero ka Wound Badge akaddugavu nga 18 Ogwokutaano 1918. Nga wayise emyezi esatu, mu Gwomunaana 1918, ng'asembebwa Lieutenant Hugo Gutmann, omukulumbeze we Omuyudaaya, Hitler yafuna omusaalaba ogw’ekyuma, ogwa First Class, ekintu ekitatera kuweebwa bantu bali ku ddaala lya {{Lang|de|Gefreiter}} Hitler ly'eyaliko. Nga 15 Ogwekkumi 1918, yaziba amaaso okumala akaseera mu bulumbaganyi bwa ggaasi w'obutwa era n’aweebwa ekitanda mu ddwaaliro e Pasewalk. Bwe yali eyo, Hitler yategezebwa nti Bugirimaani ewanguddwa, era okusinziira nti yali ku ndiri, yaddamu okuziba amaaso omulundi ogw’okubiri oluvannyuma lw’amawulire gano.
Hitler yayogera ku buvunaanyizibwa bwe mu Ssematalo I nga "ekisinga obukulu mu byonna bye yayitamu" era n'atenderezebwa abaduumizi be olw'obuzira bwe. Obumanyirivu bwe mu kiseera ky’olutalo bwanyweza okwagala eggwanga lye, era kyamunakuwaza nnyo olwa Bugirimaani okuwanika mu Gwekkuminoogumu 1918. Okunyiiga kwe olw’okuwnagula mu lutalo kwayogera okuzimba endowooza ye. Okufaananako n’aba Girimaani abalala abaagala eggwanga lyabwe, naye yali akkiririza mu {{Lang|de|Dolchstoßlegende}} ( stab-in-the-back myth ), eyagamba nti amagye ga Girimaani, "agatawangulwa mu lutalo", "gaali gafumitiddwa mu mugongo" ku ludda lw'awaka abakulembeze ba bulijjo, Abayudaaya, aba Marxist, n'abo abassa omukono ku ndagaano y'okukomya entalo eyakomya olutalo —oluvannyuma ne batuumibwa "abamenyi b'amateeka ba November".
Endagaano ya Versailles yalambika nti Girimaani yalina okulekawo ebitundu byayo ebiwerako n'okuggya amagye mu Rhineland . Endagaano eno yassaawo envumbo ku by’enfuna era n’esolooza ssente nnyingi ku ggwanga. Abagirimaani bangi baalaba endagaano eyo ng’okuswazibwa okutali kwa bwenkanya. Okusingira ddala baawakanya enyingo 231, gye baataputa ng’elangirira nti Bugirimaani y’evunaanyizibwa ku lutalo luno. Endagaano ya Versailles n’embeera y’ebyenfuna, embeera z’abantu, n’ebyobufuzi mu Bugirimaani oluvannyuma lw’olutalo, oluvannyuma Hitler yabikozesa okufunamu mu by’obufuzi.
== Okuyingira mu byobufuzi ==
[[File:Hitler's_DAP_membership_card.png|thumb| Kaadi ya Hitler ey’obwammemba bw’ekibiina ky’abakozi ekya Germany (DAP).]]
Oluvannyuma lw’olutalo, Hitler yaddayo e Munich. Olw’obutaba na buyigirize butongole wadde essuubi ly’emirimu, yasigala mu magye. Mu Gwomusanvu 1919, yalondebwa okuba Verbindungsmann (omukessi) ow’omu Aufklärungskommando (ekitongole ekiketta) ekya Reichswehr, eyaweebwa omulimu gw’okufuga abajaasi abalala n’okuyingirira mu kibiina ky’abakozi ekya Germany (DAP). Mu lukiiko lwa DAP nga 12 Ogwomwenda 1919, ssentebe w’Ekibiina Anton Drexler yakwatibwako nnyo olw’obukugu bwa Hitler mu kwogera. Yamuwa kkopi y’akatabo ke aka ''My Political Awakening'', akaalimu endowooza ezilwanyisa Abayudaaya, ez’okwagala eggwanga, ezirwanyisa obwanaasiwamukange, n’ez’okulwanyisa Marxist. Ku biragiro by’abakulu be mu magye, Hitler yasaba okwegatta ku kibiina, era mu wiiki emu n’akkirizibwa nga mmemba w’ekibiina 555 (ekibiina kyatandika okubala obwammemba ku 500 okuwa endowooza nti baali kibiina kinene nnyo).
Hitler yawandiika ekiwandiiko kye ekyasooka okumanyibwa ku kibuuzo ky’Abayudaaya mu bbaluwa gye yawandiikira Adolf Gemlich nga 16, Ogwomwenda 1919 (kati emanyiddwa nga ebbaluwa ya Gemlich). Mu bbaluwa eno, Hitler agamba nti ekigendererwa kya gavumenti " awatali kubuusabuusa kwe kuggyirawo ddala Abayudaaya". Mu DAP, Hitler yasisinkana Dietrich Eckart, omu ku baatandikawo ekibiina kino era nga mmemba w’ekibiina ky’abasamize ekya Thule Society. Eckart yafuuka omubuulirizi wa Hitler, n’awaanyisiganyanga naye ebirowoozo era n’amuyingiza mu bantu ab’enjawulo mu Munich. Okwongera okusikiriza, ekibiina kya DAP kyakyusa erinnya lyayo ne kifuuka Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (Ekibiina ky'abakozi ekya National Socialist German Workers' Party (NSDAP), kati ekimanyiddwa nga " Nazi Party "). Hitler yakola dizayini ya bendera y’ekibiina eya swastika mu nkulungo enjeru ku mugongo omumyufu.
Hitler yasiibulwa mu magye nga 31 Ogwokusatu 1920, era n’atandika okukolera ekibiina kino emirimu emijjuvu. Ekitebe ky’ekibiina kino kyali mu Munich, ekifo eky’aba Girimaani abaali balwanyisa gavumenti abaali bamaliridde okumalawo enzikiriza ya Marx n’okutyoboola Weimar Republic.
Friedrich Reck-Malleczewen yayogera mu kitabo kye ''ekya Diary of a Man in Despair ekyafulumizibwa'' mu 1947:
Yali azze mu nnyumba gye yali taberangamu, ng'ayambadde gaita, ekikooti, enkoofiira ennene, era ng'akutte omuggo.... Oluvannyuma, yasobola okutandika okwogera. Yayogera nnyo, nga tawummula. Yayigiriza. Yatuboggolera ng'omusomesa w'eddiini mu magye. Tetwamuwakanya n'akatono, oba okugezaako okwawukana mu ngeri yonna, naye yatandika okutuboggolera. Abaweereza baalowooza nti baali batulumba era ne badduka okututaasa. Bwe yali amaze okugenda, twatuula kasirise, nga tukyamuse era nga tetuli basanyufu n'akamu. Waaliwo okuwulira ennaku, nga bwobeera mu ggaali y'omukka ne wesangang'oli wamu n'omuntu aliko ekikyamu ku bwongo.
Mu Gwokubiri 1921, nga asoolobye kukyusakyusa abantu, Hitler yayogera n’abantu abasukka mu 6,000. Okusobola okulanga olukiiko luno, loole bbiri ezaali zijjudde abawagizi b’ekibiina baavuga okwetoloola Munich nga bawanika bendera za swastika n’okugabira abantu obupapula. Mu bbanga ttono Hitler yafuna ettutumu olw’okwogera kwe okw’okukubaganya ebirowoozo okw’amaanyi ng’awakanya Endagaano ya Versailles, bannabyabufuzi abaali bavuganya, n’okusingira ddala ng’awakanya Abamarx n’Abayudaaya.
Mu Gwomukaaga 1921, Hitler ne Eckart bwe baali ku lugendo lw’okusonda ssente e Berlin, obuyeekera bwabalukawo mu kibiina ky’Abanazi mu Munich. Abakiise ku kakiiko kaayo akafuzi baayagala okwegatta ku kibiina kya German Socialist Party (DSP) ekisangibwa mu kibuga Nuremberg. Hitler yaddayo e Munich nga 11 Ogwomusanvu era mu busungu n’awaayo okulekulira kwe. Abakiise ku kakiiko baakitegeera nti okulekulira kw’omuntu waabwe omukulu mu lujjudde era omwogezi kyanditegeeza nti ekibiina kiweddewo. Hitler yalangirira nti agenda kuddamu okwegatta ku kakwakkulizo nti agenda kudda mu bigere bya Drexler ku bwa ssentebe bw’ekibiina, era nti ekitebe ky’ekibiina kigenda kusigala mu Munich. Akakiiko kakkiriza, era n’addamu okwegatta ku kibiina nga 26 Ogwomusanvu nga mmemba 3,680. Hitler yasigala ayolekagana n’okuwakanyizibwa okumu mu kibiina ky’Abanazi. Abaawakanya Hitler mu bukulembeze mwalimu Hermann Esser eyagobebwa mu kibiina, era ne bakuba kkopi 3,000 ez’akatabo akaalumba Hitler ng’omuli w'olukwe mu kibiina. Mu nnaku ezaddirira, Hitler yayogera n’abantu abangi abawerako era ne yeewozaako ku Esser, ne bakuba emizira egy’amaanyi. Enkola ye yatuuka ku buwanguzi, era mu ttabamiruka ow’enjawulo ow’ekibiina nga 29 Ogwomusanvu, yaweebwa obuyinza obujjuvu nga ssentebe w’ekibiina, n’adda mu bigere bya Drexler, n’obululu 533 ku 1.
Okwogera kwa Hitler okwa vitriolic beer hall kwatandika okusikiriza abalabi aba bulijjo. Nantawunyikamu, yafuuka omukugu mu kukozesa emiramwa egy’enjawulo, omuli n’okunenya abalala olw’ebizibu by’ebyenfuna by’abawuliriza be. Hitler yakozesa enkola y'okusikiriza ey’obuntu bwe n’okutegeera empisa z'abantu bwe yayogeranga mu lujjudde. Bannabyafaayo baalaba engeri ebigambo bye gye bikwatamu abantu abangi mu ngeri ey’okuwuniikiriza, n’amaaso ge mu bibinja ebitonotono. Alfons Heck, eyali mmemba w’ekibiina kya Hitler Youth, yajjukira nti:
Twatandika okwenyumiriza mu ggwanga lyaffe mu ngeri ey'ekisiru. Okumala eddakiika eziwera, twaleekaanira waggulu, nga n'amaziga gatuyitamu: Sieg Heil, Sieg Heil, Sieg Heil! Okuva mu kaseera ako, nafuuka wa Adolf Hitler mu mubiri ne mu mwoyo.
Abagoberezi abaasooka kwaliko Rudolf Hess, eyali omukungu w'amagye g'omu bbanga Hermann Göring ne kapiteeni mu magye Ernst Röhm. Röhm yafuuka akulira ekibiina ky’Abanazi ekya magye agatali matongole ekya Sturmabteilung, ekyakuuma enkiiko n'okulumba abaali babavuganya mu byobufuzi. Ekintu ekikulu ekyakwata ku ndowooza ya Hitler mu kiseera kino yali Aufbau Vereinigung, ekibinja ky’olukwe eky’Abazungu Abarussia abaali mu buwanganguse n’Abanazi abaasooka. Ekibinja kino, nga kiweebwa ssente okuva mu bannamakolero abagagga, kyaleeta Hitler ekirowoozo ky’olukwe lw’Abayudaaya, nga lukwataganya ensimbi z’ensi yonna n’enzikiriza ya Bolshevism.
Enteekateeka y’ekibiina ky’Abanazi yategekebwa mu nsonga 25 nga 24 Ogwokubiri 1920. Kino tekyakiikirira ndowooza ekwatagana, wabula kyali kibiina kya ndowooza ezafunibwa ezaali zirina ssente mu völkisch pan-Germanic movement, nga ultranationalism, okuwakanya Endagaano ya Versailles, obuteesiga bwanaasiwamukange, awamu n'endowooza ezimu ez'anaakalyako ani. Eri Hitler, ekintu ekyali kisinga obukulu kwe kulwanyisa Abayudaaya ekyalimu . Era enteekateeka eno yagitwala ng’okusinga omusingi gwa ppokoppoko n’okusikiriza abantu okujja ku kabaga.
=== Beer Hall Putsch n’ekkomera lya Landsberg ===
[[File:Mein_Kampf_dust_jacket.jpeg|thumb|[[Dust jacket|Ekikooti ky’enfuufu]] ekya {{Lang|de|[[Mein Kampf]]}} ’s 1926–28 edition, Hitler gye yawandiika mu 1925]]Mu 1923, Hitler yeyambisa obuyambi bwa Genero Erich Ludendorff owa Ssematalo I okugezaako okuwamba gavumenti eyamanyibwa nga Beer Hall Putsch. Ekibiina ky’Abanazi kyakozesa obusosoze bwa Yitale ng’ekyokulabirako ku ndabika yaabwe n’enkola zaabwe. Hitler yali ayagala okukoppa Benito Mussolini ’s bwe yalumba Rome mu 1922 ng’awamba gavumenti mu Bavaria, ekyagoberera okusoomoozebwa eri gavumenti mu Berlin. Hitler ne Ludendorff baasaba obuwagizi bwa Staatskommissar (Kaminsona omubeezi) Gustav Ritter von Kahr, omufuzi wa Bavaria. Kyokka Kahr, ng’ali wamu n’akulira Poliisi Hans Ritter von Seisser ne Genero wa Reichswehr Otto von Lossow, baali baagala okuteekawo nnakyemalira ow’eggwanga awatali Hitler.
Nga 8,Ogwekkuminoogumu 1923, Hitler ne SA baalumba olukuŋŋaana lw'abantu 3,000 olwategekebwa Kahr mu Bürgerbräukeller, ekizimbe ky'omwenge mu Munich. Ng'ataataataaganya okwogera kwa Kahr, yalangirira nti enkyukakyuka y'eggwanga yatandika dda era n'alangirira okuteekebwawo kwa gavumenti empya ne Ludendorff. Ng'addayo mu kisenge eky'emabega, Hitler, ng'aggyeyo emmundu, yasaba era oluvannyuma n'afuna obuwagizi bwa Kahr, Seisser, ne Lossow. Amagye ga Hitler mu kusooka gaasobola okuwamba ekitebe kya Reichswehr n'ekya poliisi, naye Kahr n'abamu ku banne mu bwangu baalekera awo okumuwagira. Tewali magye wadde poliisi y'eggwanga y'egatta ku Hitler. Olunaku olwaddirira, Hitler n'abagoberezi be baatambula okuva mu kizimbe ky'omwenge ne bagenda ku minisitule y'olutalo mu Bavaria okuggyako gavumenti ya Bavaria, naye poliisi nebasaasanya. Mu kaweefube w'okuggyako gavumenti eyalema, ab'ekibiina kya Nazi 16 n'abakungu ba poliisi bana battibwa.
Hitler yaddukira mu maka ga Ernst Hanfstaengl era okusinziira ku biwandiiko ebimu yalowooza ku kwetta. Yali mu kwewunika naye nga mukkakkamu bwe yakwatibwa nga 11 Ogwekkuminoogumu 1923 olw'okulya mu nsi ye olukwe. Omusango gwe mu kkooti y’abantu ey’enjawulo mu Munich gwatandika mu Gwakubiri 1924, era Alfred Rosenberg n’afuuka omukulembeze ow’ekiseera ow’ekibiina ky’Abanazi. Nga 1 Ogwokuna, Hitler yasalirwa ekibonerezo kya kusibwa emyaka etaano mu Festungshaft mu kkomera lya Landsberg. Eyo, yayisibwa mu ngeri ey’omukwano okuva mu bakuumi era n’akkirizibwa okufuna obubaka okuva mu bawagizi be n’okukyalirwa banne mu kibiina buli kiseera. Olw’okusonyiyibwa kkooti ey’oku ntikko mu Bavaria, yayimbulwa okuva mu kkomera nga 20 Ogwekkumineebiri 1924, ng’awakanya omuwaabi wa gavumenti. Nga mw’otwalidde n’obudde bwe yamala mu alimanda, Hitler yamala omwaka mulamba n’okusoba mu kkomera.
Bwe yali e Landsberg, Hitler ye yalagira ekitundu ekisinga obunene eky’omuzingo ogusooka ogwa ''Mein Kampf'' ( lit. 'My struggle'; mu kusooka katuumibwa Four and a Half Years of Struggle against Lies, Stupidity, and Corwadice) mu kusooka eri ddereeva we, Emil Maurice, n’oluvannyuma n’aweebwa omumyuka we, Rudolf Hess. Ekitabo kino ekyaweebwayo eri mmemba wa Thule Society, Dietrich Eckart, kyali kya bulamu bwe era nga kinnyonnyola endowooza ze. Ekitabo ekyo kyalaga enteekateeka za Hitler ez’okugaziya ebitundu by’ensi awamu n’okukyusa embeera z’abantu mu Girimaani okufuuka obwannakyemalira obwesigama ku mawanga. Mu kitabo kyonna, Abayudaaya benkanankana ne "obuwuka" era ne banjulwa nga "abawi b'obutwa ab'ensi yonna". Okusinziira ku ndowooza ya Hitler, eky’okugonjoola ensonga eno kwe kuzisaanyaawo. Wadde nga Hitler teyannyonnyola ngeri kino gye kyali kigenda okutuukirira, "obuzaale bwe obw'okutta abantu tebugaanirwa", okusinziira ku Ian Kershaw.
Yafulumizibwa mu mizingo ebiri mu 1925 ne 1926, Mein Kampf yatundibwa kkopi 228,000 wakati wa 1925 ne 1932. Kkopi akakadde kamu zaatundibwa mu 1933, omwaka Hitler gwe yasooka okubeera mu ofiisi. Ng’ebula mbale Hitler abeere n’ebisaanyizo by’okuyimbulwa ku kakalu ka kkooti, gavumenti ya Bavaria yagezaako okumugobera mu Austria. Chancellor wa Austria eya federo yagaana okusaba kuno ng’agamba nti obuweereza bwe mu magye ga Girimaani bwamufuula omutuuze era obw’e Austria obutaba na makulu. Mu kwanukula, Hitler yasazaamu mu butongole obutuuze bwe obwa Austria nga 7 Ogwokuna 1925
=== Okuddamu okuzimba Ekibiina ky’Abanazi ===
Mu kiseera Hitler we yayimbulwa mu kkomera, ebyobufuzi mu Bugirimaani byali si byakulwanagana nnyo, era n’ebyenfuna byali biteredde, ekyakomya emikisa gya Hitler egy’okubanja mu by’obufuzi. Olw’okulemererwa kwa Beer Hall Putsch, ekibiina kya Nazi Party n’ebibiina ebibirinako akakwate byawerebwa mu Bavaria. Mu lukiiko wamu ne ssaabaminisita wa Bavaria, Heinrich Held, nga 4 Ogwoluberyeberye 1925, Hitler yakkiriza okussa ekitiibwa mu buyinza bw’eggwanga era n’asuubiza nti ajja kunoonya obuyinza bw’ebyobufuzi ng’ayita mu nkola ya demokulasiya yokka. Olukiiko luno lwaggulawo ekkubo ly'okuggyawo okuwera ekibiina ky’Abanazi nga 16 Ogwokubiri.
Wabula oluvannyuma lw’okwogera okw’okukuma omuliro mu bantu kwe yawa nga 27 Ogwokubiri, Hitler yagaanibwa okwogera mu lujjudde ab’obuyinza mu Bavaria, envumbo eyasigalawo okutuusa mu 1927. Okusobola okutumbula ebigendererwa bye eby’ebyobufuzi wadde nga yali awereddwa, Hitler yalonda Gregor Strasser, Otto Strasser, ne Joseph Goebbels okutegeka n’okugaziya ekibiina ky’Abanazi mu bukiikakkono bwa Bugirimaani. Gregor Strasser yaddukanya ekkubo ly’ebyobufuzi eryetongodde ennyo, ng’assa essira ku bintu eby’anaakalyakaani mu nteekateeka y’ekibiina.
Akatale k'emigabo mu Amerika kagwa nga 24 Ogwekkumi 1929. Enkosa yaayo mu Bugirimaani yali ya maanyi nnyo: obukadde n’obukadde bw’abantu tebaalina mirimu, era bbanka ennene eziwerako ne zigwa. Hitler n’ekibiina ky’Abanazi beetegeka okweyambisa embeera ey’akazigizigi okufuna obuwagizi eri ekibiina kyabwe. Basuubiza okusazaamu endagaano ya Versailles, okunyweza ebyenfuna n’okuwa abantu emirimu.
Hitler yayogera ku linnya ly’Ekibiina ky’Abanazi mu Gwekkumi 1923:
"Naye," bwe ntyo bwe nabuuza Hitler, "lwaki weeyita National Socialist, okuva enteekateeka y'ekibiina kyo bw'eri ekikontana ddala n'eyo etwalibwa okuba eya socialism?" "Socialism," bwe yaddamu, ng'assa wansi ekikopo kye eky'accaayi, mu ngeri ey'obukambwe, "ye sayansi w'okukola ku bulungi bw'abantu bonna. Communism si Socialism. Marxism si Socialism. Aba Marxism babbye ekigambo era ne batabulatabula amakulu gaakyo. Nja kutwala Socialism okuva ku ba Socialists. Socialism nkola ya Aryan ey'edda, nkola ya ba Girimaani.... Twetaaga okutuukiriza ebyetaago eby'ensonga eby'ebibiina ebikola ebintu okuyita mu gavumenti nga yeesigamiziddwa ku bumu bw'eggwanga. Gye tuli, gavumenti n'eggwanga bifaanagana.
== Okulinnya ku bukulembeze ==
{| class="wikitable"
|+
! colspan="5" |Ebyava mu kulonda mu kibiina ky'Abanazi
|-
|Akalulu
|Omugatte gw'obululu
|Obululu ku 100
|Ebifo mu Reichstag
|Ebikulu
|-
|Ogwokutaano 1924
|1,918,300
|6.5
|32
|Hitler yali mu kkomera
|-
|Ogwekkumineebiri 1924
|907,300
|3.0
|14
|Hitler ng'ayimbuddwa okuva mu kkomera
|-
|Ogwokutaano 1928
|810,100
|2.6
|12
|
|-
|Ogwomwenda 1930
|6,409,600
|18.3
|107
|Oluvannyuma lw'akatyabaga k'ebyenfuna
|-
|Ogwomusanvu 1932
|13,745,000
|37.3
|230
|Oluvannyuma lwa Hitler okwesimbawo ku bwa Pulezidenti
|-
|Ogwekkuminoogumu 1932
|11,747,000
|33.1
|196
|
|-
|Ogwokusatu 1933
|17,277,180
|43.9
|288
|Kaali ka mirembe mu kusooka nga Hitler akyali chancellor wa Girimaani
|}
=== Okukulembera Bruning ===
Okugwa kw'ebyenfuna mu nsi yonna kwawa Hitler omukisa gw'ebyobufuzi. Abagirimaani baali banyiivu eri paalamenti, eyali eyalina okusoomoozebwa okuva mu bannalukalala ab'ku ddyo- n'ab'oku kkono. Ebibiina by'ebyobufuzi ebitali bya bannalukalala byali bitandise okulemererwa okukomya ebikolwa eby'obukambwe, era akalulu ka Girimaani ak'ekikungo mu 1929 kaayamba okuyitimusa endowooza y'Abanazi. Okulonda kw'Ogwomwenda 1930 kwaviirako okusattulukuka kw'omukago era ne gusikizibwa kabineeti ey'abatono. Omukulembeze waayo, ow'ekibiina kya Centre Party, Heinrich Brüning, yafuga ng'ayita mu biragiro by'akatabaga okuva ku Pulezidenti Paul von Hindenburg. Okukulembera okuyita mu biragiro kyafuuka ky'abulijjo, n'ekireetera obukulembeze bwa bannantagambwako. Ekibiina ky'Abanazi kyava gye kyali ne kiwangula n'ebitundu 18.3 ku buli kikumi ku bululu n'ebifo 107 mu paalamenti mu kulonda kwa 1930, ne kifuuka ekibiina eky'okubiri ekisinga ababaka abangi mu palamenti.
Hitler yalabikira mu musango gw’abaserikale babiri aba Reichswehr, okuli Lieutenant Richard Scheringer ne Hanns Ludin, ku nkomerero ya 1930. Bombi baavunaanibwa omusango gw’okubeera bammemba mu kibiina ky’Abanazi, mu kiseera ekyo nga kimenya mateeka eri aba Reichswehr. Oludda oluwaabi lwagamba nti ekibiina ky'Abanazi kyali kya bannalukalala, ekyaviirako munnamateeka w’abawawaabirwa Hans Frank okuyita Hitler okuwa obujulizi. Nga 25 Ogwomwenda 1930, Hitler yawa obujulizi nti ekibiina kye kyali kigenda kugoberera obuyinza bw’ebyobufuzi nga kiyita mu kulonda kwa demokulasiya kwokka, ekyamuwa abawagizi bangi mu kibinja ky’abaserikale.
Enkola ya Brüning ey’okukendeeza ku nsimbi teyaleeta nnyo nkulaakulana mu by’enfuna era nga teyayagalibwa nnyo. Kino Hitler yakikozesa ng’atunuulira obubaka bwe obw’ebyobufuzi n'addala ku bantu abaali bakoseddwa ebbeeyi y’ebintu okulinnya mu myaka gya 1920 n’okusereba kw’eby’enfuna, gamba ng’abalimi, abaazirwanako mu lutalo, n’abantu ab’alinamu ku ssente.
Wadde nga Hitler yali asazizaamu obutuuze bwe obw’e Austria mu 1925, teyafuna butuuze bwa Girimaani okumala kumpi emyaka musanvu. Kino kyali kitegeeza nti yali talina ggwanga, mu mateeka yali tasobola kwesimbawo ku bwapulezidenti, era nga akyayolekedde akabi ak’okugobwa mu nsi. Nga 25 Ogwokubiri 1932, minisita w’ensonga z’omunda mu Brunswick, Dietrich Klagges, eyali mmemba w’ekibiina ky’Abanazi, yalonda Hitler ng’omuddukanya w'ekibinja ky’essaza lino mu Reichsrat mu Berlin, ekyafuula Hitler munnansi wa Brunswick, era bwe kityo ne Bugirimaani.
Hitler yavuganya ne Hindenburg mu kulonda kwa Pulezidenti okwa 1932. Okwogera kwe yawa mu Industry Club e Düsseldorf nga 27 JOgwoluberyeberye 1932 kwamuwa obuwagizi okuva mu bannamakolero bangi ab’amaanyi mu Girimaani. Hindenburg yalina obuwagizi okuva mu bibiina eby’enjawulo eby’amawanga, eby’obwakabaka, eby’Abakatuliki, n’ebya Republican, n’abamu ku ba Social Democrats. Hitler yakozesa omubala gwa kampeyini " Hitler über Deutschland " ("Hitler ku ntikko ya Girimaani"), okujuliza ebigendererwa bye eby'ebyobufuzi n'okukola kampeyini ze ng'akozesa ennyonyi. Y’omu ku bannabyabufuzi abaasooka okukozesa entambula y’ennyonyi mu kampeyini era yagikozesa bulungi. Hitler yali mu kyakubiri ku mirundi ebiri gyonna, n’afuna obululu obusoba mu 35 ku buli 100 mu kulonda okusembayo. Wadde nga yawangulwa Hindenburg, okulonda kuno kwalaga Hitler ng’amaanyi ag’amaanyi mu byobufuzi bya Girimaani.
=== Okulondebwa ku bwa chancellor ===
[[File:Bundesarchiv_Bild_146-1972-026-11,_Machtübernahme_Hitlers.jpg|thumb|Hitler, ku ddirisa lya Reich Chancellery, afuna okukubwa mu ngalo akawungeezi lwe yatuuzibwa ku bwa chancellor, nga 30 Ogwoluberyeberye 1933]]
Obutabaawo gavumenti ekola bulungi kyaleetera bannabyabufuzi babiri ab’amaanyi, Franz von Papen ne Alfred Hugenberg, awamu n’abamakolero n’abasuubuzi abalala abawerako, okuwandiikira Hindenburg ebbaluwa. Abassa emikono gyabwe baasaba Hindenburg okulonda Hitler okukulira gavumenti "eyeetongodde ku bibiina by'ebyobufuzi ebiri mu paalamenti", ekiyinza okuviirako omugundu ogugenda "okusikiriza obukadde n'obukadde bw'abantu".
Hindenburg nga tayagala yakkiriza okulonda Hitler ku bwa chancellor oluvannyuma lw’okulonda kwa paalamenti okw'emirundi ebiri —mu Gwomusanvu n'Ogwekkuminoogumu1932 —nga tekuvuddemu kutondawo gavumenti esobola okukulembera. Hitler yakulembera gavumenti y’omukago eyamala akaseera katono eyatondebwawo ekibiina kya Nazi Party (ekyali kisinga okubeera n’ebifo mu Reichstag) n’ekibiina kya Hugenberg, ekibiina kya German National People’s Party (DNVP). Nga 30 Ogwoluberyeberye1933, kabineeti empya yalayizibwa ku mukolo omumpi mu ofiisi ya Hindenburg. Ekibiina ky’Abanazi kyafuna ebifo bisatu: Hitler yalondebwa okuba chancellor, Wilhelm Frick nga Minisita w’ensonga z’omunda, ne Hermann Göring nga Minisita w’ensonga z’omunda mu Prussia. Hitler yali akkaatirizza ku bifo bya baminisita ng’engeri y’okufuna obuyinza ku poliisi mu kitundu ekinene ekya Bugirimaani.
=== Omuliro mu Reichstag n’okulonda mu Gwokusatu ===
Nga chancellor, Hitler yakola ku kaweefube w’abawakanya ekibiina ky’Abanazi okuzimba gavumenti ey’abasinga obungi. Olw’obutabanguko mu by’obufuzi, yasaba Hindenburg okuddamu okusatulula Reichstag, era okulonda kwali kutegekeddwa ku ntandikwa y'Ogwokusatu. Nga 27 Ogwokubiri 1933, ekizimbe kya Reichstag kyakumibwako omuliro. Göring olukwe yalunenyeza Abacommunist, anti Omucommunist w’e Budaaki Marinus van der Lubbe yasangibwa mu mbeera ezimulumiriza munda mu kizimbe ekyali kiyidde. Okutuuka mu myaka gya 1960, bannabyafaayo abamu, omuli William L. Shirer ne Alan Bullock, baali balowooza nti ekibiina ky’Abanazi kye kyali kivunaanyizibwa; kati endowooza ya bannabyafaayo abasinga obungi eri nti van der Lubbe ye yatandika omuliro yekka.
Ku kusaba kwa Hitler, Hindenburg yayanukula n'okussa omukono ku kiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree ekya 28 Ogwokubiri, ekyawandiikibwa Abanazi, ekyayimiriza eddembe eritandikirwako era ne kikkiriza okusibwa awatali kuwozesebwa. Ekiragiro kino kyakkirizibwa mu nnyingo eya 48 eya Ssemateeka wa Weimar, eyawa pulezidenti obuyinza okukola enteekateeka ez’amangu okukuuma obukuumi n’obutebenkevu bw’abantu. Emirimu gy’ekibiina kya German Communist Party (KPD) byanyigirizibwa, era bammemba ba KPD 4,000 ne bakwatibwa.
Ng’oggyeko okunoonya akalulu, ekibiina ky’Abanazi kyakola effujjo nga beefananya amagye n’okusaasaanya ppokoppoko alwanyisa obwannakalyakaani, mu nnaku ezaali zikulembera okulonda. Ku lunaku lw’okulonda nga 6 Ogwokusatu 1933, omugabo gw’Abanazi mu bululu gweyongera okutuuka ku bitundu 44%, era ekibiina kino kyafuna ebifo ebisinga obungi mu paalamenti. Ekibiina kya Hitler kyalemererwa okufuna obululu obusinga obungi, ne kyetaagisa omukago omulala ne DNVP.
=== Olunaku lwa Potsdam n’etteeka lya Enabling Act ===
Nga 21 Ogwokusatu 1933, ''Reichstag'' empya yatandikibwawo n’omukolo gw’okuggulawo mu kkanisa ya Garrison e Potsdam. "Olunaku olwa Potsdam" lwategekebwa okulaga obumu wakati w'ekibiina ky'Abanazi n'abakungu mu Prussia abakadde n'amagye. Hitler yalabikira mu kkooti ey’okumakya era mu bwetoowaze n’alamusa Hindenburg.
Okusobola okutuuka ku buyinza obujjuvu mu byobufuzi wadde nga teyalina bungi bwa ddala mu paalamenti, gavumenti ya Hitler yaleeta Ermächtigungsgesetz (Enabling Act) okukubwako akalulu mu ''Reichstag'' eyali yakalondebwa . Etteeka lino —eryatuumibwa mu butongole Gesetz zur Behebung der Not von Volk und Reich ("Law to Remedy the Distress of People and Reich")—lyawa kabineti ya Hitler obuyinza okukola amateeka awatali kukkirizibwa kwa Reichstag okumala emyaka ena. Amateeka gano gayinza (okuggyako ebimu) okuva ku ssemateeka.
Okuva bwe kiri nti kyandikosezza ssemateeka, etteeka li Enabling Act okuyisibwa lyali lyetaagisa abantu ebitundu bibiri ku bisatu okuyisibwa. Nga tebaleseewo muwatwa gwonna, Abanazi baakozesa ebiragiro ebiri mu kiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree okukwata abamyuka bonna 81 ab’Abacommunist (wadde nga baali bakola kampeyini ez’amaanyi okulwanyisa ekibiina, Abanazi baali bakkirizza KPD okuvuganya mu kulonda) ne balemesa aba Social Democrats abawerako okwetaba mu kulonda.
Nga 23 Ogwokusatu 1933, ''Reichstag'' yakuŋŋaana mu Kroll Opera House mu mbeera ey’akatabanguko. Ab'ebitiibwa mu SA baakli liteesebwako, ne baleekaana engombo n’okutiisatiisa ababaka ba paalamenti abaali batuuse. Oluvannyuma lwa Hitler okusuubiza mu bigambo akulira ekibiina kya Centre , Ludwig Kaas nti Hindenburg agenda kusigala n’obuyinza bwe obw’okukuba akalulu, Kaas yalangirira nti ekibiina kya Centre Party kigenda kuwagira etteeka eriyitibwa Enabling Act. Etteeka lino lyayisibwa n’obululu 444–94, ng’ebibiina byonna okuggyako aba Social Democrats be baliwagira. Etteeka erya Enabling Act, awamu n’ekiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree, kyakyusa gavumenti ya Hitler n’efuuka eya nnakyemalira mu mateeka.
=== Obwannakyemalira ===
<blockquote>[[File:Der_Führer_Gemälde_Portrait_painting_of_Adolf_Hitler_by_Heinrich_Knirr_1937_No_known_copyright_restrictions_(artist_died_in_1944)_Imperial_War_Museum_London.jpg|thumb|Ekifaananyi kya Heinrich Knirr (1937)]]"Nga nteeka obulamu bwange mu kabi okulabika ng'ayogera ebitategeerekeka, mbagamba nti ekibiina kya National Socialist movement kijja kugenda mu maaso okumala emyaka 1,000!... Temwerabira engeri abantu gye bansekereramu emyaka 15 emabega bwe nnalangirira nti lumu nja kufuga Bugirimaani. Baseka kaakano, mu ngeri y'emu ey'obusirusiru, bwe nnalangirira nti nja kusigala mu buyinza" - Adolf Hitler ng'ayogerako ne munnamaulire wa BBC mu Berlin, Ogwomukaaga 1934</blockquote>Oluvannyuma lw'okufuna obuyinza ku ssiga lya gavumenti eribaga amateeka ne ly'obukulembeze, Hitler ne banne baatandika okulwanyisa ababavuganya abaasigalawo. Ekibiina kya Social Democratic Party kyawerebwa, era n'ebintu byakyo ne bikwatibwa.Wadde ng'abakiise b'ebibiina by'abakozi bangi baali mu Berlin ku lunaku lw'ogwokutaano, abaserikale ba SA baawamba woofiisi z'ebibiina mu ggwanga lyonna. Nga 2 Ogwokutaano 1933, ebibiina by'abakozi byonna byawalirizibwa okuggibwawo, era abakulembeze baabyo ne bakwatibwa. Abamu baasindikibwa mu nkambi z'abasibe.Ekibiina kya German Labour Front kyatandikibwawo ng'ekitongole ekikiikirira abakozi bonna, abakungu, n'abalina kkampuni, nga kino kiraga endowooza y'Abanazi mu mwoyo gwa Hitler's Volksgemeinschaft ("ekitundu ky'abantu").
Ogwomukaaga we gwaggwerako ng’ebibiina ebirala bitiisibbwatiisibbwa okusasika. Kuno kwaliko omukago gw’Abanazi ogw’erinnya, DNVP; ng’ayambibwako SA, Hitler yawaliriza omukulembeze waayo Hugenberg okulekulira nga 29 Ogwomukaaga. Nga 14 Ogwomusanvu 1933, ekibiina ky’Abanazi kyalangirirwa ng’ekibiina kyokka eky’ebyobufuzi mu mateeka mu Bugirimaani. Okwagala kwa SA okweyongera amaanyi mu byobufuzi n’amagye kwaleeta okweraliikirira mu bakulembeze b’amagye, abamakolero na b'ebyobufuzi. Mu kwanukula, Hitler yalongoosa obukulembeze bwonna obwa SA mu kyayitibwa Night of the Long Knives, eyaliwo okuva nga 30 Ogwomukaaga okutuuka nga 2 Ogwomusanvu 1934. Hitler yatunuulira Ernst Röhm n’abakulembeze abalala aba SA, ng'awamu n’abalabe ba Hitler abawerako mu byobufuzi (nga Gregor Strasser n’eyali chancellor Kurt von Schleicher ), baazingibwa, ne bakwatibwa, ne bakubwa amasasi. Wadde ng’ensi yonna n’Abagirimaani abamu baakwatibwa ensonyi olw’ettemu lino, bangi mu Bugirimaani baali balowooza nti Hitler yali azzaawo emirembe.
Hindenburg yafa nga 2 Ogwomunaana 1934. Ku lunaku olwali lwakayita, kabineti yali etaddewo Etteeka li "Law Concerning the Head of State of the German Reich". Etteeka lino lyali ligamba nti Hindenburg bw’anaafa, ofiisi ya pulezidenti yali egenda kuggyibwawo, era obuyinza bwayo ne bugattibwa n’obwo obwa chancellor. Bw’atyo Hitler yafuuka omukulembeze w’eggwanga awamu n’omukulembeze wa gavumenti era mu butongole n’atuumibwa erinnya Führer und Reichskanzler (Omukulembeze era Chancellor wa Reich), wadde nga Reichskanzler okukkakkana ng’asuuliddwa. Olw’ekikolwa kino, Hitler yaggyawo enkola y'amateeka eyali esobola okumuggya mu ofiisi.
Ng’omukulembeze w’eggwanga, Hitler yafuuka omuduumizi w’amagye owo ku ntikko. Amangu ddala nga Hindenburg amaze okufa, ku kukubirizibwa kw’obukulembeze bwa Reichswehr, ekirayiro eky’ennono eky’obwesigwa eky’abajaasi kyakyusibwa okukakasa obwesigwa eri Hitler kennyini, mu linnya, mu kifo kya ofiisi y’omuduumizi ow'oku ntikko (oluvannyuma eyakyusibwa erinnya n’efuulibwa omuduumizi omusukkulumu) oba eri Bugirimaani. Nga 19 Ogwomunaana, okugatta obwapulezidenti n’obwa chancellor kwakkirizibwa abalonzi 88 ku buli 100 abaalonda mu kalulu k’ekikungo mu 1934.
Ku ntandikwa ya 1938, Hitler yasiiga abantu akasa okunyweza obuyinza bwe ku magye ng’akuma omuliro mu nsonga za Blomberg–Fritsch. Hitler yawaliriza Minisita we ow’olutalo, Field Marshal Werner von Blomberg, okulekulira ng’akozesa ekiwandiiko kya poliisi ekyalaga nti mukyala wa Blomberg omupya yalina likodi y’obwamalaaya. Omuduumizi w’amagye Colonel-General Werner von Fritsch yaggyibwawo oluvannyuma lwa Schutzstaffel] (SS) okuleeta ebigambibwa nti yali yeenyigira mu bisiyaga. Abasajja bombi baali bagudde mu buzibu kubanga baali bawakanya Hitler okusaba okukola Wehrmacht nga yeetegese okulwana olutalo nga mu 1938. Hitler yafuna ekitiibwa kya Blomberg eky’Omuduumizi Omukulu, bw’atyo n’atwala obuduumizi bw’amagye ku bubwe. Yakyusa minisitule y’olutalo n’assaamu Oberkommando der Wehrmacht (OKW), nga ekulemberwa Genero Wilhelm Keitel. Ku lunaku lwe lumu, ba Genero 16 baggyibwako obuduumizi bwabwe, ate abalala 44 ne bakyusibwa; bonna baali bateeberezebwa nti baali tebawagira bu- Nazi kimala. Ku ntandikwa y'Ogwokubirii 1938, ba Genero abalala 12 baali bamaze okuggyibwawo.
Hitler yafaayo okuwa obwannakyemalira bwe okulabika ng’obuli mu mateeka. Ebiragiro bye bingi byali byesigamiziddwa mu bulambulukufu ku kiragiro kya Reichstag Fire Decree era n’olwekyo nga byesigamiziddwa ku nnyingo 48 eya Ssemateeka wa Weimar. ''Reichstag'' yazza obuggya etteeka li Enablinga Act emirundi ebiri, buli mulundi okumala emyaka ena. Ng'okulonda kwa ''Reichstag'' kukyakolebwa (mu 1933, 1936, ne 1938), abalonzi baaweebwa olukalala lumu olw'Abanazi n'abagenyi abawagira Obunazi olwafuna obululu obusukka mu bitundu 90 ku buli 100. Okulonda kuno okw’obulimba kwali mu mbeera ezitali za kyama; Abanazi batiisatiisa okwesasuza okw’amaanyi eri omuntu yenna ataalonda oba ataabalonda.
== Nazi Germany ==
=== Ebyenfuna n’obuwangwa ===
[[File:Hitler_at_the_XI_Olympic_Games_opening_ceremonies.jpg|thumb| Hitler n’abakozi be nga bakola saluti y’Abanazi eri ttiimu ku mikolo egy’okuggulawo emizannyo gya Olympics XI mu Gwomunaana 1936]]
Mu Gwomunaana 1934, Hitler yalonda Pulezidenti wa Reichsbank Hjalmar Schacht nga Minisita w’ebyenfuna, ate mu mwaka ogwaddako, nga Plenipotentiary for War Economy avunaanyizibwa ku kutegeka ebyenfuna by'okulwana. Okuddamu okuzimba n’okuzzaawo emmundu kwassibwamu ssente nga bayita mu tteeka lya Mefo, okukuba ssente, n’okuwamba eby’obugagga by’abantu abaakwatibwa ng’abalabe b’eggwanga, nga mw’otwalidde n’Abayudaaya. Omuwendo gw’abatalina mirimu gwakendeera okuva ku bukadde mukaaga mu 1932 okutuuka ku bukadde obutasukka kamu mu 1936. Hitler ye yalabirira emu ku kampeyini ezisinga obunene ez’okulongoosa ebizimbe mu byafaayo bya Girimaani, ezaaviirako okuzimba amabibiro, ''autobahns'', eggaali y’omukka, n’emirimu emirala egy’okuzimba. Emisaala gyali wansi katono mu makkati okutuuka ku nkomerero y’emyaka gya 1930 bw’ogeraageranya n’emisaala mu kiseera kya Weimar Republic, ate ng’ebbeeyi y’ebintu y'eyongera ebitundu 25 ku buli 100. Mu kugeraageranya Wiiki y’emirimu yeeyongera mu kiseera ky’okukyusa okudda mu by’enfuna by’olutalo; mu 1939, Omugirimaani owa bulijjo yali akola wakati w’essaawa 47 ne 50 buli wiiki.
Gavumenti ya Hitler yawagira enzimba y'EKinazi ku kigero ekinene ennyo. Albert Speer, eyayamba ennyo mu kuteeka mu nkola enkola ya Hitler ey’okuddamu okutaputa obuwangwa bw’Abagirimaani mu ngeri ey’edda, yateekebwa okuvunaanyizibwa ku kiteeso ky’okuddaabiriza ebizimbe mu Berlin. Wadde ng’amawanga mangi gaali gatiisatiisa obuteetaba mu mizannyo gya Olympics, Bugirimaani gye yategeka mu 1936. Hitler ye yakulemberamu emikolo gy’okuggulawo era yeetaba ku mikolo gyombi egyali mu Winter Games e Garmisch-Partenkirchen ne mu Summer Games e Berlin.
=== Okuddamu okukozesa emmundu n’emikago emipya ===
Mu nsisinkano n'abakulembeze b'amagye ga Girimaani nga 3 Ogwokubiri 1933, Hitler yayogera ku "kuwamba Lebensraum mu Buvanjuba n'enkola y'okutunza endowooza y'eKigirimaani ey'okufufugaza" ng'ebigendererwa bye ebisembayo eby'enkola y'ensonga z'ebweru. Mu Gwokusatu, Omulangira Bernhard Wilhelm von Bülow, omuwandiisi mu ofiisi y’ensonga z’ebweru ( Auswärtiges Amt ), yafulumya ekiwandiiko ku bigendererwa ebikulu eby’enkola y’ensonga z’ebweru: Anschluss ne Austria, okuzzaawo ensalo z’amawanga ga Girimaani mu 1914, okugaana obukwakkulizo bw’amagye wansi w’endagaano ya Versailles, okudda kw’amatwale ga Girimaani agaali mu Afirika, n’ekitundu kya Girimaani eky’obuyinza mu Bulaaya ey’Ebuvanjuba. Hitler yasanga ebiruubirirwa bya Bülow nga bitono nnyo. Mu kwogera kwe mu kiseera kino, yakkaatirizza bye yayita ebigendererwa by’emirembe mu nkola ze n’okwagala okukolera mu ndagaano z’ensi yonna. Mu lukiiko olwasooka olwa kabineeti ye mu 1933, Hitler yakulembeza ssente z’amagye okusinga okudduukirira abantu abaali batalina mirimu.
Girimaani yava mu mukago gw'amawanga n'olukiiko lw'ensi yonna olw'okuggyawo ebyokulwanyisa mu Gwekkumi 1933. Mu Gwoluberyeberye 1935, abantu abasukka mu 90 ku buli 100 ab’omu Saarland, mu kiseera ekyo eyali wansi w’obufuzi bw’Omukago gw’Amawanga Amagatte, baakuba akalulu okwegatta ne Bugirimaani. Mu Gwokusatu ogwo, Hitler yalangirira okugaziya eggye lya Wehrmacht okutuuka ku bammemba 600,000 —nga bakubisaamu emirundi mukaaga omuwendo ogwakkirizibwa mu ndagaano ya Versailles —nga mw’otwalidde n’okukulaakulanya eggye ly’omu bbanga ( Luftwaffe ) n’okweyongera kw’obunene bw’amagye g’oku mazzi ( Kriegsmarine). Bungereza, Bufalansa, Yitale, n’Omukago gw’Amawanga Amagatte byavumirira ebikolwa bino eby’okumenya Endagaano eyo naye nga tebalina kye baakola kubiziyiza. Endagaano y’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani (AGNA) eya 18 Ogwomukaaga yakkiriza ttani za Girimaani okweyongera okutuuka ku bitundu 35 ku 100 eby’amagye g’oku mazzi aga Royal Navy . Hitler yayita okussa omukono ku AGNA nga "olunaku olukyasinze essanyu mu bulamu bwe", ng'alowooza nti endagaano eno ye yatandika omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani gwe yali alagudde mu Mein Kampf. Bufalansa ne Yitale tezeebuuzibwako nga tebannaba kussa mukono, ekyatyoboola obutereevu Omukago gw’Amawanga Amagatte era ne kiteeka endagaano ya Versailles obutabeera na makulu.
Girimaani yaddamu okuwamba ekitundu ekyali tekikirizibwamu magye mu Rhineland mu Gwokusatu1936, ng’emenya endagaano ya Versailles. Hitler era yasindika amagye e Spain okuwagira Francisco Franco n’ekiwayi kye ekya Nationalist mu kiseera ky’olutalo lw’omunda mu Spain oluvannyuma lw’okufuna okulaajana okuyambibwa mu Gwomusanvu 1936. Mu kiseera kye kimu, Hitler yagenda mu maaso n’okufuba okukola omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani. Mu Gwomunaana 1936, ng’ayanukula ekizibu ky’ebyenfuna ekyali kyeyongera olw’okufuba kwe okuddamu okufuna emmundu, Hitler yalagira Göring okussa mu nkola Enteekateeka y’Emyaka Ena okuteekateeka Bugirimaani okulwana olutalo mu myaka ena eginaddirira. Enteekateeka eno yali etunuulidde olutalo olw'amaanyi wakati wa " Judaeo-Bolshevism " n'Obunazi bwa Girimaani, nga mu ndowooza ya Hitler kyali kyetaagisa okufuba okwewaayo okuddamu okufuna ebyokulwanyisa awatali kulowooza ku nsaasaanya y'ebyenfuna.
Mu Gwekkumi 1936, Count Galeazzo Ciano, minisita w’ensonga z’ebweru mu gavumenti ya Mussolini, yakyalira Girimaani, gye yassa omukono ku ndagaano ey’ensonga mwenda ng’akabonero nti ''yali asemberera'' okusisinkana Hitler mu buntu. Nga 1 Ogwekkuminoogumu, Mussolini yalangirira "omukago" wakati wa Girimaani ne Yitale. Nga 25 Ogwekkuminoogumu, Girimaani yassa omukono ku ndagaano ya Anti-Comintern Pact ne Japan. Bungereza, China, Yitale ne Poland nazo zaayitibwa okwegatta ku ndagaano ya Anti-Comintern Pact, naye Yitale yokka ye yassa omukono mu 1937. Hitler yasuula enteekateeka ye ey'omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani, ng'anenya obukulembeze bwa Bungereza "obutamala". Mu lukiiko lwe yatuuza mu Reich Chancellery ne baminisita be ab’ensonga z’ebweru n’abaami b’amagye mu Gwekkuminoogumu ogwo, Hitler yaddamu okulaga ekigendererwa kye eky’okufuna Lebensraum ku lw’abantu b’e Girimaani. Yalagira enteekateeka z’olutalo mu Buvanjuba zitandike nga bukyali mu 1938 ate nga tebunnawera 1943. Singa afa, ebiteeso by'olukuŋŋaana, eby'awandiikibwa nga Hossbach Memorandum, byali bya kutwalibwa nga "endagaano ye ey'ebyobufuzi". Yawulira nti okukendeera okw'amaanyi mu mbeera z'abantu mu Girimaani olw'okatyabaga k'ebyenfuna kayinza kuyimirizibwa na bulumbaganyi bw'amagye obwali bugendereddwamu okuwamba Austria ne Czechoslovakia. Hitler yasaba okukola amangu nga Bungereza ne Bufalansa tezinnaba kufuna bukulembeze bwa nkalakkalira mu mpaka z'ebyokulwanyisa. Ku ntandikwa ya 1938, oluvannyuma lw’ensonga ya Blomberg–Fritsch, Hitler yakakasa obuyinza ku nkola y’amagye-enkola y’ensonga z’ebweru, n’agoba Neurath ku bwaminisita w’ensonga z’ebweru era n’alonda Minisita w’olutalo. Okuva ku ntandikwa ya 1938, Hitler yali ku nkola y’ensonga z’ebweru ng’egendereddwamu lutalo.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
j1rlo8e48171dery8tcmvje95fjrept
67622
67621
2026-08-14T02:56:39Z
Charles Kalanzi
9748
Created by translating the section "World War II" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1369226609|Adolf Hitler]]"
67622
wikitext
text/x-wiki
'''Adolf Hitler''' (20 Ogwokuna 1889 – 30 Ogwokuna 1945) yali munnabyabufuzi Omugirimaani enzaalwa y’e Austria era nga ye nnakyemalira wa Girimaani ku mulembe gw’Abanazi okuva mu 1933 okutuusa lwe yeetuga mu 1945. Yalinnya mu buyinza ng’omukulembeze w’ekibiina ky’Abanazi, n’afuuka Cansala wa Bugirimaani mu 1933 n’oluvannyuma n’atwala ekitiibwa kya {{Lang|de|Führer und Reichskanzler}} mu 1934. Germany okulumba Poland nga 1 Ogwomwenda1939 wansi w'obukulembeze bwe kwe kwatandika Ssematalo II . Mu lutalo lwonna olwaddirira, Hitler yali y'enyigira nnyo mu kulungamya ebikwekweto by’amagye ga Girimaani era ye yali omukulu mu kutta Abayudaaya nga obukadde mukaaga mu Holocaust awamu n’okufa kw’obukadde n’obukadde bw’abantu abalala abaafa.
Hitler yazaalibwa mu Braunau am Inn mu Austria-Hungary era n’agenda e Girimaani mu 1913. Yayooyootebwa mu kiseera we yaweereza mu magye ga Girimaani mu Ssematalo I, n'afuna omusaalaba ogw'ekyuma (Iron Cross). Mu 1919, y'egatta ku kibiina ky’abakozi ekya Germany Workers’ Party (DAP), ekyasooka ekibiina ky’Abanazi, era mu 1921, n’alondebwa okuba omukulembeze w’ekibiina ky’Abanazi. Mu 1923, yagezaako okuwamba obuyinza bwa gavumenti mu kuwamba gavumenti okwalemererwa mu Munich era n’asibwa emyaka etaano, n’amala omwaka mulamba n’okusoba. Ng’ali eyo, yalagira omuzingo ogusooka ogw’ekitabo kye eky’obulamu bwe ne manifesito y’ebyobufuzi ''Mein Kampf'' ( lit. 'My Struggle'). Oluvannyuma lw’okuyimbulwa nga bukyali mu 1924, yafuna obuwagizi bw’abantu ng’alumba Endagaano y'e Versailles awamu n’okutumbula enzikiriza ya Bugirimaani yonna, okulwanyisa Abayudaaya, n’okulwanyisa Obwanaakalyakaani ng’akozesa okwogera okw’amaanyi ne ppokoppoko w’Abanazi . Yateranga okuvumirira Obwanaakalyakaani ng'olumu ku lukwe lw'Abayudaaya olw'ensi yonna .
Oluvannyuma lw’okulonda mu Reichstag mu Gwekkuminoogumu 1932, ekibiina ky’Abanazi kye kyasinga okubeera n’ebifo mu ''Reichstag'', naye nga si kyekisinga ababaka abangi. Oluvannyuma, eyali chancellor Franz von Papen ne bannabyabufuzi abalala abakuumaddembe baamatiza Pulezidenti Paul von Hindenburg okulonda Hitler ku bwa chancellor nga 30 Ogwoluberyeberye 1933. Nga wayiseewo akaseera katono, nga 23 Ogwokusatu, ''Reichstag'' yayisa etteeka li Enabling Act erya 1933, era ku nkomerero ne litandika okukyusa Weimar Republic n’efuuka Bugirimaani ey’Abanazi. Hindenburg bwe yafa nga 2 Ogwomunaana 1934, Hitler yamusikira n’afuuka omukulembeze w’eggwanga era oluvannyuma Girimaani n’efuuka eggwanga ly'obwannakyemalira mu bujjuvu. Mu ggwanga, Hitler yatandika okussa mu nkola enkola nnyingi ez’obusosoze mu mawanga, ezaali zisuula Abayudaaya Abagirimaani ku bbali n’okubafuula embuzi ey’ekiweebwayo . Emyaka gye omukaaga egyasooka mu buyinza gyavaamu ebyenfuna okutereera amangu okuva mu kiseera ky’okusereba kw’ebyenfuna, okusazaamu obukwakkulizo obwateekebwa ku Bugirimaani oluvannyuma lwa Ssematalo I, n’okuwamba ebitundu ebyalimu obukadde n’obukadde bw’Abagirimaani, ekyamuwa obuwagizi obw’amaanyi mu kusooka.
Ekimu ku biruubirirwa bya Hitler ebikulu kyali {{Lang|de|[[Lebensraum]]}} ( lit. 'Owokubeera') eri abantu b'e Girimaani mu Bulaaya ey'Ebuvanjuba. Enkola ye ey’obukambwe, ey’okugaziya okusukka ensalo za Girimaani zitwalibwa okuba ng’ensonga enkulu ezavaako Ssematalo II mu Bulaaya. Nga 1 Ogwomwenda 1939, Hitler yalabirira okulumba kwa Girimaani ku Poland, bwe kityo ne kireetera Bungereza ne Bufalansa okulangirira olutalo ku Bugirimaani . Oluvannyuma lw’okulagira okulumba Soviet Union mu Gwomukaaga 1941, yalangirira olutalo ku Amerika mu Gwekkumineebiri w’omwaka gwe gumu. Ku nkomerero ya 1941, amagye ga Girimaani n’amawanga ga Bulaaya agayitibwa European Axis gaawamba ekitundu ekisinga obunene ekya Bulaaya n'obukiika kkono bw'Afirika . Obuwanguzi buno bwaddizibwayo mpolampola oluvannyuma lwa 1941 okutuusa amagye g’omukago lwe gaawangula amagye ga Girimaani mu 1945. Nga 29 Ogwokuna 1945, Hitler yawasa munne gwe yali amaze naye ebbanga, Eva Braun, mu {{Lang|de|[[Führerbunker]]}} mu kibuga Berlin. Enkeera beetuga okwewala okukwatibwa amagye ga Soviet Red Army.
Munnabyafaayo era omuwandiisi w'emikululo gy'obulamu bwabantu Ian Kershaw yayogera ku Hitler nga "omusingi gw'ebyobufuzi ebibi eby'omulembe guno". Mu bukulembeze bwa Hitler n’endowooza y’obusosoze mu mawanga, gavumenti y’Abanazi ye yali evunaanyizibwa ku kittabantu ky’Abayudaaya ababalirirwamu obukadde mukaaga n’obukadde n’obukadde bw’abantu abaakosebwa, ye n’abagoberezi be baali batwala nti {{Lang|de|[[Untermensch]]en}} ( lit. ' si bantu' ) oba abatasaana kubeera mu bantu. Hitler n’Abanazi nabo bavunaanyizibwa ku kutta abantu ababalirirwamu obukadde 19.3 nga mulimu abaabulijjo n’abasibe b’olutalo. Okugatta ku ekyo, obukadde 28.7 obw'abajaasi n'abantu baabulijjo baafa olw'ebikolwa by'amagye mu katemba w'Abazungu. Omuwendo gw’abantu baabulijjo abattibwa mu Ssematalo II gwali tegubangawo mu lutalo, era abantu abaafiira mu lutalo luno lulufuula olutalo olusinga okutta abantu mu byafaayo.
== Ensibuko y’obuzaale ==
Taata wa Hitler, Alois Hitler, yali mwana wa Maria Schiclgruber atali mu mateeka. Olukalala lw'okubatiza terwalaga linnya lya kitaawe, era Alois mu kusooka yalina amannya ga nnyina, "Schicklgruber". Mu 1842, Johann Georg Hiedler yawasa maama wa Alois. Alois yakuzibwa mu maka ga muganda wa Hiedler, Johann Nepomuk Hiedler. Alois yakola ng’omukozi wa gavumenti okuva mu 1855 okutuusa lwe yawummula mu 1895. Mu 1876, Alois yawandiisibwa mu mateeka era ebiwandiiko bye eby'okubatiza ne biwandiikibwako obugambo bwa kabona okuwandiisa Johann Georg Hiedler nga kitaawe wa Alois (yawandiikibwa nga "Georg Hitler"). Alois olwo n'atwala erinnya ly'ekika "Hitler", era liwandiikibwa {{Lang|de|"Hiedler", "Hüttler"}}, oba {{Lang|de|"Huettler"}} . Oboolyawo erinnya lino lyesigamiziddwa ku kigambo ky’Olugirimaani {{Lang|de|Hütte}} ( lit. 'akasiisira' ), era kirina amakulu "oyo abeera mu nsiisira".
Omukungu w’Abanazi Hans Frank yawa amagezi nti maama wa Alois yali akozesebwa ng’omukozi w’awaka mu maka g’Abayudaaya mu Graz, era nti mutabani w’amaka ago ow’emyaka 19, Leopold Frankenberger ye yazaala Alois, ekintu ekyamanyibwa nga Frankenberger thesis. Tewali muntu yenna ayitibwa Frankenberger yawandiisibwa mu Graz mu kiseera ekyo, era tewali biwandiiko ku kubeerawo kwa Leopold Frankenberger, kale bannabyafaayo bagoba okugamba nti kitaawe wa Alois yali Muyudaaya. Mu 2025, omusaayi ogwava mu sofa mu kunoonyereza ku Hitler gwakozesebwa Turi King owa Yunivasite y’e Bath okwekenneenya DNA. Omusaayi guno gwakakasibwa nti gwa Hitler nga gugeraageranyizibwa n’ogw’owoluganda lwe omusajja, era okwekenneenya DNA kwalaga nti Hitler teyalina buzaale bwa Bayudaaya ng’ayita mu kitaawe. "Singa bwe kyali, tetwandifunye kukwatagana kwa DNA naye," King bwe yagamba "Okukwatagana okwo okwa DNA tekwakoma ku kukakasa nti eno ye DNA ya Hitler wabula era kukakasa nti emboozi y'obuzaale bw'Abayudaaya bw'abantu okuyita mu kitaawe si kituufu."
== Obuto bwe ==
=== Obuto bwe n’okusoma ===
[[File:Adolf_Hitler_infant_photo_(3x4_cropped).jpg|left|thumb| Hitler ( c. 1889–90)]]
Adolf Hitler yazaalibwa nga 20 Ogwokuna 1889 mu Braunau am Inn, ekibuga mu Austria-Hungary (kati Austria), okumpi n’ensalo ne Girimaani. Yali wakuna ku baana mukaaga abazaalibwa Alois Hitler ne mukyala we owookusatu, Klara Pölzl. Baganda ba Hitler basatu —Gustav, Ida, ne Otto —baafa nga bakyali bawere. Era abaali mu maka ago mwalimu abaana ba Alois okuva mu bufumbo bwe obw’okubiri: Alois Jr. (yazaalibwa 1882) ne Angela (yazaalibwa 1883). Mu 1892, ab’omu maka ago baasengukira mu Passau, Bugirimaani, oluvannyuma lwa Alois okukuzibwa n’afuuka omukungu w'ebyamaguzi mu Passau. Hitler mu kiseera ekyo yali wa myaka esatu. Alois yakuzibwa n’atwalibwa e Linz, Austria, nga 1 Ogwokuna 1893, naye ab’omu maka amalala ne basigala mu Passau. Famire yaddayo e Austria ne basenga e Leonding nga 9Ogwokutaano 1894, era mu Gwomukaaga 1895, Alois yawummula n’agenda e Hafeld, okumpi ne Lambach, gye yalima n’okulunda enjuki. Hitler yasomera mu {{Lang|de|Volksschule}} (essomero lya pulayimale eriweebwa ssente okuva mu gavumenti) mu kibuga Fischlham ekiriraanyewo.
Okugenda e Hafeld kwakwatagana n’okutandika kw’obukuubagano obw’amaanyi obwa taata n’omwana obwava ku Hitler ow’emyaka omukaaga okugaana okugoberera empisa enkakali ez’essomero lye. Alois yagezaako okukuba mutabani we amufuule omuwulize, nga Adolf akola kyonna ekisoboka okubeera ekikontana n’ekyo kyonna kitaawe kye yali ayagala. Alois naye yandikubye mutabani we naye nnyina yaumukuuma obutakubwa buli kiseera.
Kaweefube wa Alois Hitler ow’okulima e Hafeld teyayitamu, era mu 1897, baasengukira e Lambach. Hitler ow’emyaka omunaana yasoma emisomo gy’okuyimba, yayimba mu kkwaaya y’ekkanisa, era yatuuka n’okulowooza ku ky’okufuuka kabona. Mu 1898, famire yaddayo mu maka ag'enkalakkalira e Leonding. Hitler yakosebwa nnyo olw'okufa kwa muto we Edmund mu 1900 olw'omusujja gw'amulangira. Hitler yakyuka okuva mu muyizi ateemotyamotya, ayagala ennyo abantu n’afuuka omulenzi omuzibu, eyeekutudde ku balala era ng’atera okuyombagana ne kitaawe n’abasomesa. Paula Hitler yajjukira nti Adolf yali muvubuka wafujjo era ng’atera okumukuba empi.
Alois yali akoze omulimu omulungi mu kitongole ky'ebyamaguzi era ng’ayagala mutabani we amuddire mu ebigere. Oluvannyuma Hitler yakola katemba okuva mu kiseera kino kitaawe bwe yamutwala okukyalira ofiisi y'ebyamaguzi, n’akiraga ng’ekintu ekyavaako obutakkaanya obutasonyiwa wakati wa taata n’omwana, nga bombi baali ba maanyi. Olw’okusimbira ekkuuli mutabani we okwagala okugenda mu siniya okufuuka omuyiiya, Alois yasindika Hitler mu ''Realschule'' e Linz mu Gwomwenda 1900. Hitler yajeemera okusalawo kuno, era mu ''Mein Kampf'' agamba nti mu bugenderevu yakola bubi mu ssomero, ng'asuubira nti kitaawe bwamala okulaba "ensoma embi mu ssomero ly'ebyemikono yandindese okwewaayo mu kirooto kyange".
Okufaananako n’Abagirimaani bangi ab’omu Austria, Hitler yatandika okukulaakulanya endowooza y'okwagala Girimaani okuva mu buto. Yalaga obwesigwa eri Bugirimaani yokka, ng’anyooma obwakabaka bwa Habsburg obwali busereba mu kukulembera obwakabaka obunene. Hitler ne mikwano gye baakozesa okulamusa "Heil", ne bayimba " Deutschlandlied " mu kifo ky'oluyimba lwa Austrian Imperial. Oluvannyuma lw’okufa kwa Alois okw’amangu nga 3 Ogwoluberyeberye 1903, omutindo gwa Hitler ku ssomero gwayonooneka, era nnyina n’amukkiriza okuvaayo. Yeewandiisa mu ''Realschule'' e Steyr mu Gwomwenda 1904, enneeyisa ye n’omutindo gwe ne bitereera. Mu 1905, oluvannyuma lw’okuyita ekigezo ekisembayo, Hitler yava mu ssomero lino nga talina kiruubirirwa kyonna kya kwongera kusoma wadde enteekateeka entegeerekeka ey’okukola omulimu.
=== Okutandika okuvubuka ng'ali mu Vienna ne Munich ===
Mu 1907, Hitler yava mu Linz n’agenda okubeera n’okusoma okusiiga ebifaananyi mu kibuga Vienna, ng’avujjirirwa ssente okuva mu miganyulo gya mulekwa n’obuwagizi okuva eri nnyina. Yasaba okuyingizibwa mu Academy of Fine Arts Vienna kyokka n’agaanibwa emirundi ebiri. Dayirekita yawa amagezi nti Hitler yandibadde asaba okugenda mu School of Architecture, naye nga talina biwandiiko byetaagisa mu by’ensoma kubanga yali tannamaliriza siniya.
Nga 21 Ogwekkumineebiri 1907, nnyina yafa kookolo w’amabeere ku myaka 47; Mu kiseera ekyo Hitler yalina emyaka 18. Mu 1909, Hitler ssente zaggwawo era n’awalirizibwa okubeera mu bulamu obw’ekika kya bohemian mu bifo eby’okusulamu abantu abatalina mwasirizi ne mu kisulo kya Meldemannstraße. Yafuna ssente ng’omukozi ow’abulijjo ng’asiiga n’okutunda langi z’amazzi ez’ebifo ebisikiriza mu Vienna. Mu kiseera kye yamala mu Vienna, yagoberera okwagala kwo kweyongera okuzimba n’okuyimba, n’agenda mu bivvulu kkumi ebya {{Lang|de|Lohengrin (opera){{!}}Lohengrin}}, ekisinga okumunyumira mu nnyimba za Richard Wagner eza opera.
Mu kibuga Vienna, Hitler yasooka kulaba bigambo ebisosola mu mawanga. Abakulembeze b’abantu nga meeya Karl Lueger baakozesa endowooza y’ekibuga eyali emanyiddwa ennyo ey’okulwanyisa Abayudaaya, oluusi n’oluusi ne bawagira endowooza y'okusukulumya Girimaani okusobola okuganyulwa mu by’obufuzi. Obusosoze bw’eggwanga lya Girimaani bwali bungi nnyo naddala mu disitulikiti y’e Mariahilf, Hitler gye yali abeera mu kiseera ekyo. Georg Ritter von Schönerer yafuuka omukulembeze omukulu ku Hitler, era n’afuna okwegomba Martin Luther.
Hitler yasoma empapula z’amawulire n’obupapula obwali butumbula obusosoze era n’alabula ku kuyingira kw’Abayudaaya b’omu Bulaaya ow’Ebuvanjuba, awamu n’ebiwandiiko by’abantu nga Houston Stewart Chamberlain, Charles Darwin, Friedrich Nietzsche, Gustave Le Bon, ne Arthur Schopenhauer. Mu myaka gye yamala mu Vienna era yafuna endowooza ez’amaanyi ezilwanyisa Abaslav.
Ensibuko n’enkulaakulana y’obukyayi bwa Hitler obw’okulwanyisa Abayudaaya ekyali nsonga ya kukubaganyako birowoozo. Mukwano gwe August Kubizek yagamba nti Hitler yali "akakasiddwa n'omuntu alina obukyayi" nga tannava mu Linz. Wabula munnabyafaayo Brigitte Hamann ayogera ku ndowooza ya Kubizek ng'erina "obuzibu". Wadde nga Hitler mu {{Lang|de|Mein Kampf}} agamba nti yasooka kufuuka musosoze mu Vienna, Reinhold Hanisch, eyamuyamba okutunda ebifaananyi bye, takkiriziganya nakyo. Hitler era yatunda ebimu ku by’emikono bye ng’ayita mu musuubuzi Omuyudaaya ayitibwa Samuel Morgenstern ng’abeera mu kibuga Vienna. Bangi ku bakasitoma ba Morgenstern baali Bayudaaya; okugeza, munnamateeka ayitibwa Josef Feingold yagula ebifaananyi bya Hitler ebiwerako ebikwata ku bizimbe eby’ebyafaayo ebya Vienna. Munnabyafaayo Richard J. Evans agamba nti "bannabyafaayo kati okutwalira awamu bakkiriziganya nti obukambwe bwe,enkola ey'ettemu n'obusosoze eri Abayudaaya bweyoleka bulungi oluvannyuma lwa Girimaani okuwangulwa mu Ssematalo I, ng'enjogera ya "okufumita mu mugongo" ("stab-in-the-back") ennyonyola akatyabaga kano".
Hitler yafuna ekitundu ekisembayo ku bintu bya kitaawe mu Gwokutaano 1913 era n’agenda mu Munich . Bwe yayingizibwa mu ggye lya Austria-Hungary, yagenda e Salzburg nga 5 Ogwokubiri 1914 okwekebejjebwa abasawo. Oluvannyuma lw’okwekeneenyezebwa ng’atasaanira kuweereza, yaddayo e Munich. Oluvannyuma Hitler yagamba nti yali tayagala kuweereza Bwakabaka bwa Habsburg olw’amawanga agaali gatabuddwatabuddwa mu ggye lyabwo n’okukkiriza kwe nti Austria-Hungary essaawa yonna yali egenda kugwa.
=== Ssematalo I ===
Mu Gwomunaana 1914, Ssematalo I bwe yatandika, Hitler yali abeera mu Munich era kyeyagalire yeewandiisa mu ggye lya Bavaria. Okusinziira ku alipoota eyafulumizibwa ab’obuyinza mu Bavaria mu 1924, okukkiriza Hitler okuweereza nti yali nsobi mu by’obufuzi, kubanga ng’omutuuze wa Austria, yandibadde addizibwa mu Austria. Yasindikibwa mu Bavarian Reserve Infantry Regiment 16 (ekibinja ekisooka ekya List Regiment), yaweereza ng’omuserikale atuukibwako ku Western Front mu Bufalansa ne Bubirigi, yaweereza ng’omuserikale atuukibwako ku Western Front mu Bufalansa ne Bubirigi, yamala kumpi ekitundu ky'obulamu bwe ku kitebe ky’ekibinja e Fournes-en-Weppes, nga tali mu lutalo. Mu 1914, yaliwo mu lutalo olwasooka olwa Ypres era mu mwaka ogwo yayooyootebwa olw’obuzira, n’afuna Omusaalaba ogw’Ekyuma (Iron Cross). Mu lutalo, yawonyezebwa omuduumizi we, [[Fritz Wiedemann]], eyaggya Hitler mu bifunfugu by’ekizimbe ekyali kigudde ng’ali mu lutalo olutabuse.
Mu kiseera we yaweereza ku kitebe, Hitler yakola emirimu gye egy’ekikugu, ng’akuba katuuni n’okuwa ebiragiro ku lupapula lw’amawulire olw’amagye. Mu lutalo lw’e Somme mu Gwekkumi 1916, yafuna ebisago mu kisambi ekya kkono ekikompola bwe kyabwatuka mu kifo ky'enkambi mwe baali bekwese. Hitler yamala kumpi emyezi ebiri ng’awona mu ddwaaliro e Beelitz, n’adda mu kibinja kye nga 5 Ogwokusatu 1917. Yaliwo mu lutalo lw'e Arras olwa 1917 ne mu lutalo lw'e Passchendaele. Yafuna akabonero ka Wound Badge akaddugavu nga 18 Ogwokutaano 1918. Nga wayise emyezi esatu, mu Gwomunaana 1918, ng'asembebwa Lieutenant Hugo Gutmann, omukulumbeze we Omuyudaaya, Hitler yafuna omusaalaba ogw’ekyuma, ogwa First Class, ekintu ekitatera kuweebwa bantu bali ku ddaala lya {{Lang|de|Gefreiter}} Hitler ly'eyaliko. Nga 15 Ogwekkumi 1918, yaziba amaaso okumala akaseera mu bulumbaganyi bwa ggaasi w'obutwa era n’aweebwa ekitanda mu ddwaaliro e Pasewalk. Bwe yali eyo, Hitler yategezebwa nti Bugirimaani ewanguddwa, era okusinziira nti yali ku ndiri, yaddamu okuziba amaaso omulundi ogw’okubiri oluvannyuma lw’amawulire gano.
Hitler yayogera ku buvunaanyizibwa bwe mu Ssematalo I nga "ekisinga obukulu mu byonna bye yayitamu" era n'atenderezebwa abaduumizi be olw'obuzira bwe. Obumanyirivu bwe mu kiseera ky’olutalo bwanyweza okwagala eggwanga lye, era kyamunakuwaza nnyo olwa Bugirimaani okuwanika mu Gwekkuminoogumu 1918. Okunyiiga kwe olw’okuwnagula mu lutalo kwayogera okuzimba endowooza ye. Okufaananako n’aba Girimaani abalala abaagala eggwanga lyabwe, naye yali akkiririza mu {{Lang|de|Dolchstoßlegende}} ( stab-in-the-back myth ), eyagamba nti amagye ga Girimaani, "agatawangulwa mu lutalo", "gaali gafumitiddwa mu mugongo" ku ludda lw'awaka abakulembeze ba bulijjo, Abayudaaya, aba Marxist, n'abo abassa omukono ku ndagaano y'okukomya entalo eyakomya olutalo —oluvannyuma ne batuumibwa "abamenyi b'amateeka ba November".
Endagaano ya Versailles yalambika nti Girimaani yalina okulekawo ebitundu byayo ebiwerako n'okuggya amagye mu Rhineland . Endagaano eno yassaawo envumbo ku by’enfuna era n’esolooza ssente nnyingi ku ggwanga. Abagirimaani bangi baalaba endagaano eyo ng’okuswazibwa okutali kwa bwenkanya. Okusingira ddala baawakanya enyingo 231, gye baataputa ng’elangirira nti Bugirimaani y’evunaanyizibwa ku lutalo luno. Endagaano ya Versailles n’embeera y’ebyenfuna, embeera z’abantu, n’ebyobufuzi mu Bugirimaani oluvannyuma lw’olutalo, oluvannyuma Hitler yabikozesa okufunamu mu by’obufuzi.
== Okuyingira mu byobufuzi ==
[[File:Hitler's_DAP_membership_card.png|thumb| Kaadi ya Hitler ey’obwammemba bw’ekibiina ky’abakozi ekya Germany (DAP).]]
Oluvannyuma lw’olutalo, Hitler yaddayo e Munich. Olw’obutaba na buyigirize butongole wadde essuubi ly’emirimu, yasigala mu magye. Mu Gwomusanvu 1919, yalondebwa okuba Verbindungsmann (omukessi) ow’omu Aufklärungskommando (ekitongole ekiketta) ekya Reichswehr, eyaweebwa omulimu gw’okufuga abajaasi abalala n’okuyingirira mu kibiina ky’abakozi ekya Germany (DAP). Mu lukiiko lwa DAP nga 12 Ogwomwenda 1919, ssentebe w’Ekibiina Anton Drexler yakwatibwako nnyo olw’obukugu bwa Hitler mu kwogera. Yamuwa kkopi y’akatabo ke aka ''My Political Awakening'', akaalimu endowooza ezilwanyisa Abayudaaya, ez’okwagala eggwanga, ezirwanyisa obwanaasiwamukange, n’ez’okulwanyisa Marxist. Ku biragiro by’abakulu be mu magye, Hitler yasaba okwegatta ku kibiina, era mu wiiki emu n’akkirizibwa nga mmemba w’ekibiina 555 (ekibiina kyatandika okubala obwammemba ku 500 okuwa endowooza nti baali kibiina kinene nnyo).
Hitler yawandiika ekiwandiiko kye ekyasooka okumanyibwa ku kibuuzo ky’Abayudaaya mu bbaluwa gye yawandiikira Adolf Gemlich nga 16, Ogwomwenda 1919 (kati emanyiddwa nga ebbaluwa ya Gemlich). Mu bbaluwa eno, Hitler agamba nti ekigendererwa kya gavumenti " awatali kubuusabuusa kwe kuggyirawo ddala Abayudaaya". Mu DAP, Hitler yasisinkana Dietrich Eckart, omu ku baatandikawo ekibiina kino era nga mmemba w’ekibiina ky’abasamize ekya Thule Society. Eckart yafuuka omubuulirizi wa Hitler, n’awaanyisiganyanga naye ebirowoozo era n’amuyingiza mu bantu ab’enjawulo mu Munich. Okwongera okusikiriza, ekibiina kya DAP kyakyusa erinnya lyayo ne kifuuka Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (Ekibiina ky'abakozi ekya National Socialist German Workers' Party (NSDAP), kati ekimanyiddwa nga " Nazi Party "). Hitler yakola dizayini ya bendera y’ekibiina eya swastika mu nkulungo enjeru ku mugongo omumyufu.
Hitler yasiibulwa mu magye nga 31 Ogwokusatu 1920, era n’atandika okukolera ekibiina kino emirimu emijjuvu. Ekitebe ky’ekibiina kino kyali mu Munich, ekifo eky’aba Girimaani abaali balwanyisa gavumenti abaali bamaliridde okumalawo enzikiriza ya Marx n’okutyoboola Weimar Republic.
Friedrich Reck-Malleczewen yayogera mu kitabo kye ''ekya Diary of a Man in Despair ekyafulumizibwa'' mu 1947:
Yali azze mu nnyumba gye yali taberangamu, ng'ayambadde gaita, ekikooti, enkoofiira ennene, era ng'akutte omuggo.... Oluvannyuma, yasobola okutandika okwogera. Yayogera nnyo, nga tawummula. Yayigiriza. Yatuboggolera ng'omusomesa w'eddiini mu magye. Tetwamuwakanya n'akatono, oba okugezaako okwawukana mu ngeri yonna, naye yatandika okutuboggolera. Abaweereza baalowooza nti baali batulumba era ne badduka okututaasa. Bwe yali amaze okugenda, twatuula kasirise, nga tukyamuse era nga tetuli basanyufu n'akamu. Waaliwo okuwulira ennaku, nga bwobeera mu ggaali y'omukka ne wesangang'oli wamu n'omuntu aliko ekikyamu ku bwongo.
Mu Gwokubiri 1921, nga asoolobye kukyusakyusa abantu, Hitler yayogera n’abantu abasukka mu 6,000. Okusobola okulanga olukiiko luno, loole bbiri ezaali zijjudde abawagizi b’ekibiina baavuga okwetoloola Munich nga bawanika bendera za swastika n’okugabira abantu obupapula. Mu bbanga ttono Hitler yafuna ettutumu olw’okwogera kwe okw’okukubaganya ebirowoozo okw’amaanyi ng’awakanya Endagaano ya Versailles, bannabyabufuzi abaali bavuganya, n’okusingira ddala ng’awakanya Abamarx n’Abayudaaya.
Mu Gwomukaaga 1921, Hitler ne Eckart bwe baali ku lugendo lw’okusonda ssente e Berlin, obuyeekera bwabalukawo mu kibiina ky’Abanazi mu Munich. Abakiise ku kakiiko kaayo akafuzi baayagala okwegatta ku kibiina kya German Socialist Party (DSP) ekisangibwa mu kibuga Nuremberg. Hitler yaddayo e Munich nga 11 Ogwomusanvu era mu busungu n’awaayo okulekulira kwe. Abakiise ku kakiiko baakitegeera nti okulekulira kw’omuntu waabwe omukulu mu lujjudde era omwogezi kyanditegeeza nti ekibiina kiweddewo. Hitler yalangirira nti agenda kuddamu okwegatta ku kakwakkulizo nti agenda kudda mu bigere bya Drexler ku bwa ssentebe bw’ekibiina, era nti ekitebe ky’ekibiina kigenda kusigala mu Munich. Akakiiko kakkiriza, era n’addamu okwegatta ku kibiina nga 26 Ogwomusanvu nga mmemba 3,680. Hitler yasigala ayolekagana n’okuwakanyizibwa okumu mu kibiina ky’Abanazi. Abaawakanya Hitler mu bukulembeze mwalimu Hermann Esser eyagobebwa mu kibiina, era ne bakuba kkopi 3,000 ez’akatabo akaalumba Hitler ng’omuli w'olukwe mu kibiina. Mu nnaku ezaddirira, Hitler yayogera n’abantu abangi abawerako era ne yeewozaako ku Esser, ne bakuba emizira egy’amaanyi. Enkola ye yatuuka ku buwanguzi, era mu ttabamiruka ow’enjawulo ow’ekibiina nga 29 Ogwomusanvu, yaweebwa obuyinza obujjuvu nga ssentebe w’ekibiina, n’adda mu bigere bya Drexler, n’obululu 533 ku 1.
Okwogera kwa Hitler okwa vitriolic beer hall kwatandika okusikiriza abalabi aba bulijjo. Nantawunyikamu, yafuuka omukugu mu kukozesa emiramwa egy’enjawulo, omuli n’okunenya abalala olw’ebizibu by’ebyenfuna by’abawuliriza be. Hitler yakozesa enkola y'okusikiriza ey’obuntu bwe n’okutegeera empisa z'abantu bwe yayogeranga mu lujjudde. Bannabyafaayo baalaba engeri ebigambo bye gye bikwatamu abantu abangi mu ngeri ey’okuwuniikiriza, n’amaaso ge mu bibinja ebitonotono. Alfons Heck, eyali mmemba w’ekibiina kya Hitler Youth, yajjukira nti:
Twatandika okwenyumiriza mu ggwanga lyaffe mu ngeri ey'ekisiru. Okumala eddakiika eziwera, twaleekaanira waggulu, nga n'amaziga gatuyitamu: Sieg Heil, Sieg Heil, Sieg Heil! Okuva mu kaseera ako, nafuuka wa Adolf Hitler mu mubiri ne mu mwoyo.
Abagoberezi abaasooka kwaliko Rudolf Hess, eyali omukungu w'amagye g'omu bbanga Hermann Göring ne kapiteeni mu magye Ernst Röhm. Röhm yafuuka akulira ekibiina ky’Abanazi ekya magye agatali matongole ekya Sturmabteilung, ekyakuuma enkiiko n'okulumba abaali babavuganya mu byobufuzi. Ekintu ekikulu ekyakwata ku ndowooza ya Hitler mu kiseera kino yali Aufbau Vereinigung, ekibinja ky’olukwe eky’Abazungu Abarussia abaali mu buwanganguse n’Abanazi abaasooka. Ekibinja kino, nga kiweebwa ssente okuva mu bannamakolero abagagga, kyaleeta Hitler ekirowoozo ky’olukwe lw’Abayudaaya, nga lukwataganya ensimbi z’ensi yonna n’enzikiriza ya Bolshevism.
Enteekateeka y’ekibiina ky’Abanazi yategekebwa mu nsonga 25 nga 24 Ogwokubiri 1920. Kino tekyakiikirira ndowooza ekwatagana, wabula kyali kibiina kya ndowooza ezafunibwa ezaali zirina ssente mu völkisch pan-Germanic movement, nga ultranationalism, okuwakanya Endagaano ya Versailles, obuteesiga bwanaasiwamukange, awamu n'endowooza ezimu ez'anaakalyako ani. Eri Hitler, ekintu ekyali kisinga obukulu kwe kulwanyisa Abayudaaya ekyalimu . Era enteekateeka eno yagitwala ng’okusinga omusingi gwa ppokoppoko n’okusikiriza abantu okujja ku kabaga.
=== Beer Hall Putsch n’ekkomera lya Landsberg ===
[[File:Mein_Kampf_dust_jacket.jpeg|thumb|[[Dust jacket|Ekikooti ky’enfuufu]] ekya {{Lang|de|[[Mein Kampf]]}} ’s 1926–28 edition, Hitler gye yawandiika mu 1925]]Mu 1923, Hitler yeyambisa obuyambi bwa Genero Erich Ludendorff owa Ssematalo I okugezaako okuwamba gavumenti eyamanyibwa nga Beer Hall Putsch. Ekibiina ky’Abanazi kyakozesa obusosoze bwa Yitale ng’ekyokulabirako ku ndabika yaabwe n’enkola zaabwe. Hitler yali ayagala okukoppa Benito Mussolini ’s bwe yalumba Rome mu 1922 ng’awamba gavumenti mu Bavaria, ekyagoberera okusoomoozebwa eri gavumenti mu Berlin. Hitler ne Ludendorff baasaba obuwagizi bwa Staatskommissar (Kaminsona omubeezi) Gustav Ritter von Kahr, omufuzi wa Bavaria. Kyokka Kahr, ng’ali wamu n’akulira Poliisi Hans Ritter von Seisser ne Genero wa Reichswehr Otto von Lossow, baali baagala okuteekawo nnakyemalira ow’eggwanga awatali Hitler.
Nga 8,Ogwekkuminoogumu 1923, Hitler ne SA baalumba olukuŋŋaana lw'abantu 3,000 olwategekebwa Kahr mu Bürgerbräukeller, ekizimbe ky'omwenge mu Munich. Ng'ataataataaganya okwogera kwa Kahr, yalangirira nti enkyukakyuka y'eggwanga yatandika dda era n'alangirira okuteekebwawo kwa gavumenti empya ne Ludendorff. Ng'addayo mu kisenge eky'emabega, Hitler, ng'aggyeyo emmundu, yasaba era oluvannyuma n'afuna obuwagizi bwa Kahr, Seisser, ne Lossow. Amagye ga Hitler mu kusooka gaasobola okuwamba ekitebe kya Reichswehr n'ekya poliisi, naye Kahr n'abamu ku banne mu bwangu baalekera awo okumuwagira. Tewali magye wadde poliisi y'eggwanga y'egatta ku Hitler. Olunaku olwaddirira, Hitler n'abagoberezi be baatambula okuva mu kizimbe ky'omwenge ne bagenda ku minisitule y'olutalo mu Bavaria okuggyako gavumenti ya Bavaria, naye poliisi nebasaasanya. Mu kaweefube w'okuggyako gavumenti eyalema, ab'ekibiina kya Nazi 16 n'abakungu ba poliisi bana battibwa.
Hitler yaddukira mu maka ga Ernst Hanfstaengl era okusinziira ku biwandiiko ebimu yalowooza ku kwetta. Yali mu kwewunika naye nga mukkakkamu bwe yakwatibwa nga 11 Ogwekkuminoogumu 1923 olw'okulya mu nsi ye olukwe. Omusango gwe mu kkooti y’abantu ey’enjawulo mu Munich gwatandika mu Gwakubiri 1924, era Alfred Rosenberg n’afuuka omukulembeze ow’ekiseera ow’ekibiina ky’Abanazi. Nga 1 Ogwokuna, Hitler yasalirwa ekibonerezo kya kusibwa emyaka etaano mu Festungshaft mu kkomera lya Landsberg. Eyo, yayisibwa mu ngeri ey’omukwano okuva mu bakuumi era n’akkirizibwa okufuna obubaka okuva mu bawagizi be n’okukyalirwa banne mu kibiina buli kiseera. Olw’okusonyiyibwa kkooti ey’oku ntikko mu Bavaria, yayimbulwa okuva mu kkomera nga 20 Ogwekkumineebiri 1924, ng’awakanya omuwaabi wa gavumenti. Nga mw’otwalidde n’obudde bwe yamala mu alimanda, Hitler yamala omwaka mulamba n’okusoba mu kkomera.
Bwe yali e Landsberg, Hitler ye yalagira ekitundu ekisinga obunene eky’omuzingo ogusooka ogwa ''Mein Kampf'' ( lit. 'My struggle'; mu kusooka katuumibwa Four and a Half Years of Struggle against Lies, Stupidity, and Corwadice) mu kusooka eri ddereeva we, Emil Maurice, n’oluvannyuma n’aweebwa omumyuka we, Rudolf Hess. Ekitabo kino ekyaweebwayo eri mmemba wa Thule Society, Dietrich Eckart, kyali kya bulamu bwe era nga kinnyonnyola endowooza ze. Ekitabo ekyo kyalaga enteekateeka za Hitler ez’okugaziya ebitundu by’ensi awamu n’okukyusa embeera z’abantu mu Girimaani okufuuka obwannakyemalira obwesigama ku mawanga. Mu kitabo kyonna, Abayudaaya benkanankana ne "obuwuka" era ne banjulwa nga "abawi b'obutwa ab'ensi yonna". Okusinziira ku ndowooza ya Hitler, eky’okugonjoola ensonga eno kwe kuzisaanyaawo. Wadde nga Hitler teyannyonnyola ngeri kino gye kyali kigenda okutuukirira, "obuzaale bwe obw'okutta abantu tebugaanirwa", okusinziira ku Ian Kershaw.
Yafulumizibwa mu mizingo ebiri mu 1925 ne 1926, Mein Kampf yatundibwa kkopi 228,000 wakati wa 1925 ne 1932. Kkopi akakadde kamu zaatundibwa mu 1933, omwaka Hitler gwe yasooka okubeera mu ofiisi. Ng’ebula mbale Hitler abeere n’ebisaanyizo by’okuyimbulwa ku kakalu ka kkooti, gavumenti ya Bavaria yagezaako okumugobera mu Austria. Chancellor wa Austria eya federo yagaana okusaba kuno ng’agamba nti obuweereza bwe mu magye ga Girimaani bwamufuula omutuuze era obw’e Austria obutaba na makulu. Mu kwanukula, Hitler yasazaamu mu butongole obutuuze bwe obwa Austria nga 7 Ogwokuna 1925
=== Okuddamu okuzimba Ekibiina ky’Abanazi ===
Mu kiseera Hitler we yayimbulwa mu kkomera, ebyobufuzi mu Bugirimaani byali si byakulwanagana nnyo, era n’ebyenfuna byali biteredde, ekyakomya emikisa gya Hitler egy’okubanja mu by’obufuzi. Olw’okulemererwa kwa Beer Hall Putsch, ekibiina kya Nazi Party n’ebibiina ebibirinako akakwate byawerebwa mu Bavaria. Mu lukiiko wamu ne ssaabaminisita wa Bavaria, Heinrich Held, nga 4 Ogwoluberyeberye 1925, Hitler yakkiriza okussa ekitiibwa mu buyinza bw’eggwanga era n’asuubiza nti ajja kunoonya obuyinza bw’ebyobufuzi ng’ayita mu nkola ya demokulasiya yokka. Olukiiko luno lwaggulawo ekkubo ly'okuggyawo okuwera ekibiina ky’Abanazi nga 16 Ogwokubiri.
Wabula oluvannyuma lw’okwogera okw’okukuma omuliro mu bantu kwe yawa nga 27 Ogwokubiri, Hitler yagaanibwa okwogera mu lujjudde ab’obuyinza mu Bavaria, envumbo eyasigalawo okutuusa mu 1927. Okusobola okutumbula ebigendererwa bye eby’ebyobufuzi wadde nga yali awereddwa, Hitler yalonda Gregor Strasser, Otto Strasser, ne Joseph Goebbels okutegeka n’okugaziya ekibiina ky’Abanazi mu bukiikakkono bwa Bugirimaani. Gregor Strasser yaddukanya ekkubo ly’ebyobufuzi eryetongodde ennyo, ng’assa essira ku bintu eby’anaakalyakaani mu nteekateeka y’ekibiina.
Akatale k'emigabo mu Amerika kagwa nga 24 Ogwekkumi 1929. Enkosa yaayo mu Bugirimaani yali ya maanyi nnyo: obukadde n’obukadde bw’abantu tebaalina mirimu, era bbanka ennene eziwerako ne zigwa. Hitler n’ekibiina ky’Abanazi beetegeka okweyambisa embeera ey’akazigizigi okufuna obuwagizi eri ekibiina kyabwe. Basuubiza okusazaamu endagaano ya Versailles, okunyweza ebyenfuna n’okuwa abantu emirimu.
Hitler yayogera ku linnya ly’Ekibiina ky’Abanazi mu Gwekkumi 1923:
"Naye," bwe ntyo bwe nabuuza Hitler, "lwaki weeyita National Socialist, okuva enteekateeka y'ekibiina kyo bw'eri ekikontana ddala n'eyo etwalibwa okuba eya socialism?" "Socialism," bwe yaddamu, ng'assa wansi ekikopo kye eky'accaayi, mu ngeri ey'obukambwe, "ye sayansi w'okukola ku bulungi bw'abantu bonna. Communism si Socialism. Marxism si Socialism. Aba Marxism babbye ekigambo era ne batabulatabula amakulu gaakyo. Nja kutwala Socialism okuva ku ba Socialists. Socialism nkola ya Aryan ey'edda, nkola ya ba Girimaani.... Twetaaga okutuukiriza ebyetaago eby'ensonga eby'ebibiina ebikola ebintu okuyita mu gavumenti nga yeesigamiziddwa ku bumu bw'eggwanga. Gye tuli, gavumenti n'eggwanga bifaanagana.
== Okulinnya ku bukulembeze ==
{| class="wikitable"
|+
! colspan="5" |Ebyava mu kulonda mu kibiina ky'Abanazi
|-
|Akalulu
|Omugatte gw'obululu
|Obululu ku 100
|Ebifo mu Reichstag
|Ebikulu
|-
|Ogwokutaano 1924
|1,918,300
|6.5
|32
|Hitler yali mu kkomera
|-
|Ogwekkumineebiri 1924
|907,300
|3.0
|14
|Hitler ng'ayimbuddwa okuva mu kkomera
|-
|Ogwokutaano 1928
|810,100
|2.6
|12
|
|-
|Ogwomwenda 1930
|6,409,600
|18.3
|107
|Oluvannyuma lw'akatyabaga k'ebyenfuna
|-
|Ogwomusanvu 1932
|13,745,000
|37.3
|230
|Oluvannyuma lwa Hitler okwesimbawo ku bwa Pulezidenti
|-
|Ogwekkuminoogumu 1932
|11,747,000
|33.1
|196
|
|-
|Ogwokusatu 1933
|17,277,180
|43.9
|288
|Kaali ka mirembe mu kusooka nga Hitler akyali chancellor wa Girimaani
|}
=== Okukulembera Bruning ===
Okugwa kw'ebyenfuna mu nsi yonna kwawa Hitler omukisa gw'ebyobufuzi. Abagirimaani baali banyiivu eri paalamenti, eyali eyalina okusoomoozebwa okuva mu bannalukalala ab'ku ddyo- n'ab'oku kkono. Ebibiina by'ebyobufuzi ebitali bya bannalukalala byali bitandise okulemererwa okukomya ebikolwa eby'obukambwe, era akalulu ka Girimaani ak'ekikungo mu 1929 kaayamba okuyitimusa endowooza y'Abanazi. Okulonda kw'Ogwomwenda 1930 kwaviirako okusattulukuka kw'omukago era ne gusikizibwa kabineeti ey'abatono. Omukulembeze waayo, ow'ekibiina kya Centre Party, Heinrich Brüning, yafuga ng'ayita mu biragiro by'akatabaga okuva ku Pulezidenti Paul von Hindenburg. Okukulembera okuyita mu biragiro kyafuuka ky'abulijjo, n'ekireetera obukulembeze bwa bannantagambwako. Ekibiina ky'Abanazi kyava gye kyali ne kiwangula n'ebitundu 18.3 ku buli kikumi ku bululu n'ebifo 107 mu paalamenti mu kulonda kwa 1930, ne kifuuka ekibiina eky'okubiri ekisinga ababaka abangi mu palamenti.
Hitler yalabikira mu musango gw’abaserikale babiri aba Reichswehr, okuli Lieutenant Richard Scheringer ne Hanns Ludin, ku nkomerero ya 1930. Bombi baavunaanibwa omusango gw’okubeera bammemba mu kibiina ky’Abanazi, mu kiseera ekyo nga kimenya mateeka eri aba Reichswehr. Oludda oluwaabi lwagamba nti ekibiina ky'Abanazi kyali kya bannalukalala, ekyaviirako munnamateeka w’abawawaabirwa Hans Frank okuyita Hitler okuwa obujulizi. Nga 25 Ogwomwenda 1930, Hitler yawa obujulizi nti ekibiina kye kyali kigenda kugoberera obuyinza bw’ebyobufuzi nga kiyita mu kulonda kwa demokulasiya kwokka, ekyamuwa abawagizi bangi mu kibinja ky’abaserikale.
Enkola ya Brüning ey’okukendeeza ku nsimbi teyaleeta nnyo nkulaakulana mu by’enfuna era nga teyayagalibwa nnyo. Kino Hitler yakikozesa ng’atunuulira obubaka bwe obw’ebyobufuzi n'addala ku bantu abaali bakoseddwa ebbeeyi y’ebintu okulinnya mu myaka gya 1920 n’okusereba kw’eby’enfuna, gamba ng’abalimi, abaazirwanako mu lutalo, n’abantu ab’alinamu ku ssente.
Wadde nga Hitler yali asazizaamu obutuuze bwe obw’e Austria mu 1925, teyafuna butuuze bwa Girimaani okumala kumpi emyaka musanvu. Kino kyali kitegeeza nti yali talina ggwanga, mu mateeka yali tasobola kwesimbawo ku bwapulezidenti, era nga akyayolekedde akabi ak’okugobwa mu nsi. Nga 25 Ogwokubiri 1932, minisita w’ensonga z’omunda mu Brunswick, Dietrich Klagges, eyali mmemba w’ekibiina ky’Abanazi, yalonda Hitler ng’omuddukanya w'ekibinja ky’essaza lino mu Reichsrat mu Berlin, ekyafuula Hitler munnansi wa Brunswick, era bwe kityo ne Bugirimaani.
Hitler yavuganya ne Hindenburg mu kulonda kwa Pulezidenti okwa 1932. Okwogera kwe yawa mu Industry Club e Düsseldorf nga 27 JOgwoluberyeberye 1932 kwamuwa obuwagizi okuva mu bannamakolero bangi ab’amaanyi mu Girimaani. Hindenburg yalina obuwagizi okuva mu bibiina eby’enjawulo eby’amawanga, eby’obwakabaka, eby’Abakatuliki, n’ebya Republican, n’abamu ku ba Social Democrats. Hitler yakozesa omubala gwa kampeyini " Hitler über Deutschland " ("Hitler ku ntikko ya Girimaani"), okujuliza ebigendererwa bye eby'ebyobufuzi n'okukola kampeyini ze ng'akozesa ennyonyi. Y’omu ku bannabyabufuzi abaasooka okukozesa entambula y’ennyonyi mu kampeyini era yagikozesa bulungi. Hitler yali mu kyakubiri ku mirundi ebiri gyonna, n’afuna obululu obusoba mu 35 ku buli 100 mu kulonda okusembayo. Wadde nga yawangulwa Hindenburg, okulonda kuno kwalaga Hitler ng’amaanyi ag’amaanyi mu byobufuzi bya Girimaani.
=== Okulondebwa ku bwa chancellor ===
[[File:Bundesarchiv_Bild_146-1972-026-11,_Machtübernahme_Hitlers.jpg|thumb|Hitler, ku ddirisa lya Reich Chancellery, afuna okukubwa mu ngalo akawungeezi lwe yatuuzibwa ku bwa chancellor, nga 30 Ogwoluberyeberye 1933]]
Obutabaawo gavumenti ekola bulungi kyaleetera bannabyabufuzi babiri ab’amaanyi, Franz von Papen ne Alfred Hugenberg, awamu n’abamakolero n’abasuubuzi abalala abawerako, okuwandiikira Hindenburg ebbaluwa. Abassa emikono gyabwe baasaba Hindenburg okulonda Hitler okukulira gavumenti "eyeetongodde ku bibiina by'ebyobufuzi ebiri mu paalamenti", ekiyinza okuviirako omugundu ogugenda "okusikiriza obukadde n'obukadde bw'abantu".
Hindenburg nga tayagala yakkiriza okulonda Hitler ku bwa chancellor oluvannyuma lw’okulonda kwa paalamenti okw'emirundi ebiri —mu Gwomusanvu n'Ogwekkuminoogumu1932 —nga tekuvuddemu kutondawo gavumenti esobola okukulembera. Hitler yakulembera gavumenti y’omukago eyamala akaseera katono eyatondebwawo ekibiina kya Nazi Party (ekyali kisinga okubeera n’ebifo mu Reichstag) n’ekibiina kya Hugenberg, ekibiina kya German National People’s Party (DNVP). Nga 30 Ogwoluberyeberye1933, kabineeti empya yalayizibwa ku mukolo omumpi mu ofiisi ya Hindenburg. Ekibiina ky’Abanazi kyafuna ebifo bisatu: Hitler yalondebwa okuba chancellor, Wilhelm Frick nga Minisita w’ensonga z’omunda, ne Hermann Göring nga Minisita w’ensonga z’omunda mu Prussia. Hitler yali akkaatirizza ku bifo bya baminisita ng’engeri y’okufuna obuyinza ku poliisi mu kitundu ekinene ekya Bugirimaani.
=== Omuliro mu Reichstag n’okulonda mu Gwokusatu ===
Nga chancellor, Hitler yakola ku kaweefube w’abawakanya ekibiina ky’Abanazi okuzimba gavumenti ey’abasinga obungi. Olw’obutabanguko mu by’obufuzi, yasaba Hindenburg okuddamu okusatulula Reichstag, era okulonda kwali kutegekeddwa ku ntandikwa y'Ogwokusatu. Nga 27 Ogwokubiri 1933, ekizimbe kya Reichstag kyakumibwako omuliro. Göring olukwe yalunenyeza Abacommunist, anti Omucommunist w’e Budaaki Marinus van der Lubbe yasangibwa mu mbeera ezimulumiriza munda mu kizimbe ekyali kiyidde. Okutuuka mu myaka gya 1960, bannabyafaayo abamu, omuli William L. Shirer ne Alan Bullock, baali balowooza nti ekibiina ky’Abanazi kye kyali kivunaanyizibwa; kati endowooza ya bannabyafaayo abasinga obungi eri nti van der Lubbe ye yatandika omuliro yekka.
Ku kusaba kwa Hitler, Hindenburg yayanukula n'okussa omukono ku kiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree ekya 28 Ogwokubiri, ekyawandiikibwa Abanazi, ekyayimiriza eddembe eritandikirwako era ne kikkiriza okusibwa awatali kuwozesebwa. Ekiragiro kino kyakkirizibwa mu nnyingo eya 48 eya Ssemateeka wa Weimar, eyawa pulezidenti obuyinza okukola enteekateeka ez’amangu okukuuma obukuumi n’obutebenkevu bw’abantu. Emirimu gy’ekibiina kya German Communist Party (KPD) byanyigirizibwa, era bammemba ba KPD 4,000 ne bakwatibwa.
Ng’oggyeko okunoonya akalulu, ekibiina ky’Abanazi kyakola effujjo nga beefananya amagye n’okusaasaanya ppokoppoko alwanyisa obwannakalyakaani, mu nnaku ezaali zikulembera okulonda. Ku lunaku lw’okulonda nga 6 Ogwokusatu 1933, omugabo gw’Abanazi mu bululu gweyongera okutuuka ku bitundu 44%, era ekibiina kino kyafuna ebifo ebisinga obungi mu paalamenti. Ekibiina kya Hitler kyalemererwa okufuna obululu obusinga obungi, ne kyetaagisa omukago omulala ne DNVP.
=== Olunaku lwa Potsdam n’etteeka lya Enabling Act ===
Nga 21 Ogwokusatu 1933, ''Reichstag'' empya yatandikibwawo n’omukolo gw’okuggulawo mu kkanisa ya Garrison e Potsdam. "Olunaku olwa Potsdam" lwategekebwa okulaga obumu wakati w'ekibiina ky'Abanazi n'abakungu mu Prussia abakadde n'amagye. Hitler yalabikira mu kkooti ey’okumakya era mu bwetoowaze n’alamusa Hindenburg.
Okusobola okutuuka ku buyinza obujjuvu mu byobufuzi wadde nga teyalina bungi bwa ddala mu paalamenti, gavumenti ya Hitler yaleeta Ermächtigungsgesetz (Enabling Act) okukubwako akalulu mu ''Reichstag'' eyali yakalondebwa . Etteeka lino —eryatuumibwa mu butongole Gesetz zur Behebung der Not von Volk und Reich ("Law to Remedy the Distress of People and Reich")—lyawa kabineti ya Hitler obuyinza okukola amateeka awatali kukkirizibwa kwa Reichstag okumala emyaka ena. Amateeka gano gayinza (okuggyako ebimu) okuva ku ssemateeka.
Okuva bwe kiri nti kyandikosezza ssemateeka, etteeka li Enabling Act okuyisibwa lyali lyetaagisa abantu ebitundu bibiri ku bisatu okuyisibwa. Nga tebaleseewo muwatwa gwonna, Abanazi baakozesa ebiragiro ebiri mu kiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree okukwata abamyuka bonna 81 ab’Abacommunist (wadde nga baali bakola kampeyini ez’amaanyi okulwanyisa ekibiina, Abanazi baali bakkirizza KPD okuvuganya mu kulonda) ne balemesa aba Social Democrats abawerako okwetaba mu kulonda.
Nga 23 Ogwokusatu 1933, ''Reichstag'' yakuŋŋaana mu Kroll Opera House mu mbeera ey’akatabanguko. Ab'ebitiibwa mu SA baakli liteesebwako, ne baleekaana engombo n’okutiisatiisa ababaka ba paalamenti abaali batuuse. Oluvannyuma lwa Hitler okusuubiza mu bigambo akulira ekibiina kya Centre , Ludwig Kaas nti Hindenburg agenda kusigala n’obuyinza bwe obw’okukuba akalulu, Kaas yalangirira nti ekibiina kya Centre Party kigenda kuwagira etteeka eriyitibwa Enabling Act. Etteeka lino lyayisibwa n’obululu 444–94, ng’ebibiina byonna okuggyako aba Social Democrats be baliwagira. Etteeka erya Enabling Act, awamu n’ekiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree, kyakyusa gavumenti ya Hitler n’efuuka eya nnakyemalira mu mateeka.
=== Obwannakyemalira ===
<blockquote>[[File:Der_Führer_Gemälde_Portrait_painting_of_Adolf_Hitler_by_Heinrich_Knirr_1937_No_known_copyright_restrictions_(artist_died_in_1944)_Imperial_War_Museum_London.jpg|thumb|Ekifaananyi kya Heinrich Knirr (1937)]]"Nga nteeka obulamu bwange mu kabi okulabika ng'ayogera ebitategeerekeka, mbagamba nti ekibiina kya National Socialist movement kijja kugenda mu maaso okumala emyaka 1,000!... Temwerabira engeri abantu gye bansekereramu emyaka 15 emabega bwe nnalangirira nti lumu nja kufuga Bugirimaani. Baseka kaakano, mu ngeri y'emu ey'obusirusiru, bwe nnalangirira nti nja kusigala mu buyinza" - Adolf Hitler ng'ayogerako ne munnamaulire wa BBC mu Berlin, Ogwomukaaga 1934</blockquote>Oluvannyuma lw'okufuna obuyinza ku ssiga lya gavumenti eribaga amateeka ne ly'obukulembeze, Hitler ne banne baatandika okulwanyisa ababavuganya abaasigalawo. Ekibiina kya Social Democratic Party kyawerebwa, era n'ebintu byakyo ne bikwatibwa.Wadde ng'abakiise b'ebibiina by'abakozi bangi baali mu Berlin ku lunaku lw'ogwokutaano, abaserikale ba SA baawamba woofiisi z'ebibiina mu ggwanga lyonna. Nga 2 Ogwokutaano 1933, ebibiina by'abakozi byonna byawalirizibwa okuggibwawo, era abakulembeze baabyo ne bakwatibwa. Abamu baasindikibwa mu nkambi z'abasibe.Ekibiina kya German Labour Front kyatandikibwawo ng'ekitongole ekikiikirira abakozi bonna, abakungu, n'abalina kkampuni, nga kino kiraga endowooza y'Abanazi mu mwoyo gwa Hitler's Volksgemeinschaft ("ekitundu ky'abantu").
Ogwomukaaga we gwaggwerako ng’ebibiina ebirala bitiisibbwatiisibbwa okusasika. Kuno kwaliko omukago gw’Abanazi ogw’erinnya, DNVP; ng’ayambibwako SA, Hitler yawaliriza omukulembeze waayo Hugenberg okulekulira nga 29 Ogwomukaaga. Nga 14 Ogwomusanvu 1933, ekibiina ky’Abanazi kyalangirirwa ng’ekibiina kyokka eky’ebyobufuzi mu mateeka mu Bugirimaani. Okwagala kwa SA okweyongera amaanyi mu byobufuzi n’amagye kwaleeta okweraliikirira mu bakulembeze b’amagye, abamakolero na b'ebyobufuzi. Mu kwanukula, Hitler yalongoosa obukulembeze bwonna obwa SA mu kyayitibwa Night of the Long Knives, eyaliwo okuva nga 30 Ogwomukaaga okutuuka nga 2 Ogwomusanvu 1934. Hitler yatunuulira Ernst Röhm n’abakulembeze abalala aba SA, ng'awamu n’abalabe ba Hitler abawerako mu byobufuzi (nga Gregor Strasser n’eyali chancellor Kurt von Schleicher ), baazingibwa, ne bakwatibwa, ne bakubwa amasasi. Wadde ng’ensi yonna n’Abagirimaani abamu baakwatibwa ensonyi olw’ettemu lino, bangi mu Bugirimaani baali balowooza nti Hitler yali azzaawo emirembe.
Hindenburg yafa nga 2 Ogwomunaana 1934. Ku lunaku olwali lwakayita, kabineti yali etaddewo Etteeka li "Law Concerning the Head of State of the German Reich". Etteeka lino lyali ligamba nti Hindenburg bw’anaafa, ofiisi ya pulezidenti yali egenda kuggyibwawo, era obuyinza bwayo ne bugattibwa n’obwo obwa chancellor. Bw’atyo Hitler yafuuka omukulembeze w’eggwanga awamu n’omukulembeze wa gavumenti era mu butongole n’atuumibwa erinnya Führer und Reichskanzler (Omukulembeze era Chancellor wa Reich), wadde nga Reichskanzler okukkakkana ng’asuuliddwa. Olw’ekikolwa kino, Hitler yaggyawo enkola y'amateeka eyali esobola okumuggya mu ofiisi.
Ng’omukulembeze w’eggwanga, Hitler yafuuka omuduumizi w’amagye owo ku ntikko. Amangu ddala nga Hindenburg amaze okufa, ku kukubirizibwa kw’obukulembeze bwa Reichswehr, ekirayiro eky’ennono eky’obwesigwa eky’abajaasi kyakyusibwa okukakasa obwesigwa eri Hitler kennyini, mu linnya, mu kifo kya ofiisi y’omuduumizi ow'oku ntikko (oluvannyuma eyakyusibwa erinnya n’efuulibwa omuduumizi omusukkulumu) oba eri Bugirimaani. Nga 19 Ogwomunaana, okugatta obwapulezidenti n’obwa chancellor kwakkirizibwa abalonzi 88 ku buli 100 abaalonda mu kalulu k’ekikungo mu 1934.
Ku ntandikwa ya 1938, Hitler yasiiga abantu akasa okunyweza obuyinza bwe ku magye ng’akuma omuliro mu nsonga za Blomberg–Fritsch. Hitler yawaliriza Minisita we ow’olutalo, Field Marshal Werner von Blomberg, okulekulira ng’akozesa ekiwandiiko kya poliisi ekyalaga nti mukyala wa Blomberg omupya yalina likodi y’obwamalaaya. Omuduumizi w’amagye Colonel-General Werner von Fritsch yaggyibwawo oluvannyuma lwa Schutzstaffel] (SS) okuleeta ebigambibwa nti yali yeenyigira mu bisiyaga. Abasajja bombi baali bagudde mu buzibu kubanga baali bawakanya Hitler okusaba okukola Wehrmacht nga yeetegese okulwana olutalo nga mu 1938. Hitler yafuna ekitiibwa kya Blomberg eky’Omuduumizi Omukulu, bw’atyo n’atwala obuduumizi bw’amagye ku bubwe. Yakyusa minisitule y’olutalo n’assaamu Oberkommando der Wehrmacht (OKW), nga ekulemberwa Genero Wilhelm Keitel. Ku lunaku lwe lumu, ba Genero 16 baggyibwako obuduumizi bwabwe, ate abalala 44 ne bakyusibwa; bonna baali bateeberezebwa nti baali tebawagira bu- Nazi kimala. Ku ntandikwa y'Ogwokubirii 1938, ba Genero abalala 12 baali bamaze okuggyibwawo.
Hitler yafaayo okuwa obwannakyemalira bwe okulabika ng’obuli mu mateeka. Ebiragiro bye bingi byali byesigamiziddwa mu bulambulukufu ku kiragiro kya Reichstag Fire Decree era n’olwekyo nga byesigamiziddwa ku nnyingo 48 eya Ssemateeka wa Weimar. ''Reichstag'' yazza obuggya etteeka li Enablinga Act emirundi ebiri, buli mulundi okumala emyaka ena. Ng'okulonda kwa ''Reichstag'' kukyakolebwa (mu 1933, 1936, ne 1938), abalonzi baaweebwa olukalala lumu olw'Abanazi n'abagenyi abawagira Obunazi olwafuna obululu obusukka mu bitundu 90 ku buli 100. Okulonda kuno okw’obulimba kwali mu mbeera ezitali za kyama; Abanazi batiisatiisa okwesasuza okw’amaanyi eri omuntu yenna ataalonda oba ataabalonda.
== Nazi Germany ==
=== Ebyenfuna n’obuwangwa ===
[[File:Hitler_at_the_XI_Olympic_Games_opening_ceremonies.jpg|thumb| Hitler n’abakozi be nga bakola saluti y’Abanazi eri ttiimu ku mikolo egy’okuggulawo emizannyo gya Olympics XI mu Gwomunaana 1936]]
Mu Gwomunaana 1934, Hitler yalonda Pulezidenti wa Reichsbank Hjalmar Schacht nga Minisita w’ebyenfuna, ate mu mwaka ogwaddako, nga Plenipotentiary for War Economy avunaanyizibwa ku kutegeka ebyenfuna by'okulwana. Okuddamu okuzimba n’okuzzaawo emmundu kwassibwamu ssente nga bayita mu tteeka lya Mefo, okukuba ssente, n’okuwamba eby’obugagga by’abantu abaakwatibwa ng’abalabe b’eggwanga, nga mw’otwalidde n’Abayudaaya. Omuwendo gw’abatalina mirimu gwakendeera okuva ku bukadde mukaaga mu 1932 okutuuka ku bukadde obutasukka kamu mu 1936. Hitler ye yalabirira emu ku kampeyini ezisinga obunene ez’okulongoosa ebizimbe mu byafaayo bya Girimaani, ezaaviirako okuzimba amabibiro, ''autobahns'', eggaali y’omukka, n’emirimu emirala egy’okuzimba. Emisaala gyali wansi katono mu makkati okutuuka ku nkomerero y’emyaka gya 1930 bw’ogeraageranya n’emisaala mu kiseera kya Weimar Republic, ate ng’ebbeeyi y’ebintu y'eyongera ebitundu 25 ku buli 100. Mu kugeraageranya Wiiki y’emirimu yeeyongera mu kiseera ky’okukyusa okudda mu by’enfuna by’olutalo; mu 1939, Omugirimaani owa bulijjo yali akola wakati w’essaawa 47 ne 50 buli wiiki.
Gavumenti ya Hitler yawagira enzimba y'EKinazi ku kigero ekinene ennyo. Albert Speer, eyayamba ennyo mu kuteeka mu nkola enkola ya Hitler ey’okuddamu okutaputa obuwangwa bw’Abagirimaani mu ngeri ey’edda, yateekebwa okuvunaanyizibwa ku kiteeso ky’okuddaabiriza ebizimbe mu Berlin. Wadde ng’amawanga mangi gaali gatiisatiisa obuteetaba mu mizannyo gya Olympics, Bugirimaani gye yategeka mu 1936. Hitler ye yakulemberamu emikolo gy’okuggulawo era yeetaba ku mikolo gyombi egyali mu Winter Games e Garmisch-Partenkirchen ne mu Summer Games e Berlin.
=== Okuddamu okukozesa emmundu n’emikago emipya ===
Mu nsisinkano n'abakulembeze b'amagye ga Girimaani nga 3 Ogwokubiri 1933, Hitler yayogera ku "kuwamba Lebensraum mu Buvanjuba n'enkola y'okutunza endowooza y'eKigirimaani ey'okufufugaza" ng'ebigendererwa bye ebisembayo eby'enkola y'ensonga z'ebweru. Mu Gwokusatu, Omulangira Bernhard Wilhelm von Bülow, omuwandiisi mu ofiisi y’ensonga z’ebweru ( Auswärtiges Amt ), yafulumya ekiwandiiko ku bigendererwa ebikulu eby’enkola y’ensonga z’ebweru: Anschluss ne Austria, okuzzaawo ensalo z’amawanga ga Girimaani mu 1914, okugaana obukwakkulizo bw’amagye wansi w’endagaano ya Versailles, okudda kw’amatwale ga Girimaani agaali mu Afirika, n’ekitundu kya Girimaani eky’obuyinza mu Bulaaya ey’Ebuvanjuba. Hitler yasanga ebiruubirirwa bya Bülow nga bitono nnyo. Mu kwogera kwe mu kiseera kino, yakkaatirizza bye yayita ebigendererwa by’emirembe mu nkola ze n’okwagala okukolera mu ndagaano z’ensi yonna. Mu lukiiko olwasooka olwa kabineeti ye mu 1933, Hitler yakulembeza ssente z’amagye okusinga okudduukirira abantu abaali batalina mirimu.
Girimaani yava mu mukago gw'amawanga n'olukiiko lw'ensi yonna olw'okuggyawo ebyokulwanyisa mu Gwekkumi 1933. Mu Gwoluberyeberye 1935, abantu abasukka mu 90 ku buli 100 ab’omu Saarland, mu kiseera ekyo eyali wansi w’obufuzi bw’Omukago gw’Amawanga Amagatte, baakuba akalulu okwegatta ne Bugirimaani. Mu Gwokusatu ogwo, Hitler yalangirira okugaziya eggye lya Wehrmacht okutuuka ku bammemba 600,000 —nga bakubisaamu emirundi mukaaga omuwendo ogwakkirizibwa mu ndagaano ya Versailles —nga mw’otwalidde n’okukulaakulanya eggye ly’omu bbanga ( Luftwaffe ) n’okweyongera kw’obunene bw’amagye g’oku mazzi ( Kriegsmarine). Bungereza, Bufalansa, Yitale, n’Omukago gw’Amawanga Amagatte byavumirira ebikolwa bino eby’okumenya Endagaano eyo naye nga tebalina kye baakola kubiziyiza. Endagaano y’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani (AGNA) eya 18 Ogwomukaaga yakkiriza ttani za Girimaani okweyongera okutuuka ku bitundu 35 ku 100 eby’amagye g’oku mazzi aga Royal Navy . Hitler yayita okussa omukono ku AGNA nga "olunaku olukyasinze essanyu mu bulamu bwe", ng'alowooza nti endagaano eno ye yatandika omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani gwe yali alagudde mu Mein Kampf. Bufalansa ne Yitale tezeebuuzibwako nga tebannaba kussa mukono, ekyatyoboola obutereevu Omukago gw’Amawanga Amagatte era ne kiteeka endagaano ya Versailles obutabeera na makulu.
Girimaani yaddamu okuwamba ekitundu ekyali tekikirizibwamu magye mu Rhineland mu Gwokusatu1936, ng’emenya endagaano ya Versailles. Hitler era yasindika amagye e Spain okuwagira Francisco Franco n’ekiwayi kye ekya Nationalist mu kiseera ky’olutalo lw’omunda mu Spain oluvannyuma lw’okufuna okulaajana okuyambibwa mu Gwomusanvu 1936. Mu kiseera kye kimu, Hitler yagenda mu maaso n’okufuba okukola omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani. Mu Gwomunaana 1936, ng’ayanukula ekizibu ky’ebyenfuna ekyali kyeyongera olw’okufuba kwe okuddamu okufuna emmundu, Hitler yalagira Göring okussa mu nkola Enteekateeka y’Emyaka Ena okuteekateeka Bugirimaani okulwana olutalo mu myaka ena eginaddirira. Enteekateeka eno yali etunuulidde olutalo olw'amaanyi wakati wa " Judaeo-Bolshevism " n'Obunazi bwa Girimaani, nga mu ndowooza ya Hitler kyali kyetaagisa okufuba okwewaayo okuddamu okufuna ebyokulwanyisa awatali kulowooza ku nsaasaanya y'ebyenfuna.
Mu Gwekkumi 1936, Count Galeazzo Ciano, minisita w’ensonga z’ebweru mu gavumenti ya Mussolini, yakyalira Girimaani, gye yassa omukono ku ndagaano ey’ensonga mwenda ng’akabonero nti ''yali asemberera'' okusisinkana Hitler mu buntu. Nga 1 Ogwekkuminoogumu, Mussolini yalangirira "omukago" wakati wa Girimaani ne Yitale. Nga 25 Ogwekkuminoogumu, Girimaani yassa omukono ku ndagaano ya Anti-Comintern Pact ne Japan. Bungereza, China, Yitale ne Poland nazo zaayitibwa okwegatta ku ndagaano ya Anti-Comintern Pact, naye Yitale yokka ye yassa omukono mu 1937. Hitler yasuula enteekateeka ye ey'omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani, ng'anenya obukulembeze bwa Bungereza "obutamala". Mu lukiiko lwe yatuuza mu Reich Chancellery ne baminisita be ab’ensonga z’ebweru n’abaami b’amagye mu Gwekkuminoogumu ogwo, Hitler yaddamu okulaga ekigendererwa kye eky’okufuna Lebensraum ku lw’abantu b’e Girimaani. Yalagira enteekateeka z’olutalo mu Buvanjuba zitandike nga bukyali mu 1938 ate nga tebunnawera 1943. Singa afa, ebiteeso by'olukuŋŋaana, eby'awandiikibwa nga Hossbach Memorandum, byali bya kutwalibwa nga "endagaano ye ey'ebyobufuzi". Yawulira nti okukendeera okw'amaanyi mu mbeera z'abantu mu Girimaani olw'okatyabaga k'ebyenfuna kayinza kuyimirizibwa na bulumbaganyi bw'amagye obwali bugendereddwamu okuwamba Austria ne Czechoslovakia. Hitler yasaba okukola amangu nga Bungereza ne Bufalansa tezinnaba kufuna bukulembeze bwa nkalakkalira mu mpaka z'ebyokulwanyisa. Ku ntandikwa ya 1938, oluvannyuma lw’ensonga ya Blomberg–Fritsch, Hitler yakakasa obuyinza ku nkola y’amagye-enkola y’ensonga z’ebweru, n’agoba Neurath ku bwaminisita w’ensonga z’ebweru era n’alonda Minisita w’olutalo. Okuva ku ntandikwa ya 1938, Hitler yali ku nkola y’ensonga z’ebweru ng’egendereddwamu lutalo.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
cdr8oepspdjovscjbhg4r1ij3bm0fkz
67623
67622
2026-08-14T03:00:15Z
Charles Kalanzi
9748
Created by translating the section "World War II" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1369226609|Adolf Hitler]]"
67623
wikitext
text/x-wiki
'''Adolf Hitler''' (20 Ogwokuna 1889 – 30 Ogwokuna 1945) yali munnabyabufuzi Omugirimaani enzaalwa y’e Austria era nga ye nnakyemalira wa Girimaani ku mulembe gw’Abanazi okuva mu 1933 okutuusa lwe yeetuga mu 1945. Yalinnya mu buyinza ng’omukulembeze w’ekibiina ky’Abanazi, n’afuuka Cansala wa Bugirimaani mu 1933 n’oluvannyuma n’atwala ekitiibwa kya {{Lang|de|Führer und Reichskanzler}} mu 1934. Germany okulumba Poland nga 1 Ogwomwenda1939 wansi w'obukulembeze bwe kwe kwatandika Ssematalo II . Mu lutalo lwonna olwaddirira, Hitler yali y'enyigira nnyo mu kulungamya ebikwekweto by’amagye ga Girimaani era ye yali omukulu mu kutta Abayudaaya nga obukadde mukaaga mu Holocaust awamu n’okufa kw’obukadde n’obukadde bw’abantu abalala abaafa.
Hitler yazaalibwa mu Braunau am Inn mu Austria-Hungary era n’agenda e Girimaani mu 1913. Yayooyootebwa mu kiseera we yaweereza mu magye ga Girimaani mu Ssematalo I, n'afuna omusaalaba ogw'ekyuma (Iron Cross). Mu 1919, y'egatta ku kibiina ky’abakozi ekya Germany Workers’ Party (DAP), ekyasooka ekibiina ky’Abanazi, era mu 1921, n’alondebwa okuba omukulembeze w’ekibiina ky’Abanazi. Mu 1923, yagezaako okuwamba obuyinza bwa gavumenti mu kuwamba gavumenti okwalemererwa mu Munich era n’asibwa emyaka etaano, n’amala omwaka mulamba n’okusoba. Ng’ali eyo, yalagira omuzingo ogusooka ogw’ekitabo kye eky’obulamu bwe ne manifesito y’ebyobufuzi ''Mein Kampf'' ( lit. 'My Struggle'). Oluvannyuma lw’okuyimbulwa nga bukyali mu 1924, yafuna obuwagizi bw’abantu ng’alumba Endagaano y'e Versailles awamu n’okutumbula enzikiriza ya Bugirimaani yonna, okulwanyisa Abayudaaya, n’okulwanyisa Obwanaakalyakaani ng’akozesa okwogera okw’amaanyi ne ppokoppoko w’Abanazi . Yateranga okuvumirira Obwanaakalyakaani ng'olumu ku lukwe lw'Abayudaaya olw'ensi yonna .
Oluvannyuma lw’okulonda mu Reichstag mu Gwekkuminoogumu 1932, ekibiina ky’Abanazi kye kyasinga okubeera n’ebifo mu ''Reichstag'', naye nga si kyekisinga ababaka abangi. Oluvannyuma, eyali chancellor Franz von Papen ne bannabyabufuzi abalala abakuumaddembe baamatiza Pulezidenti Paul von Hindenburg okulonda Hitler ku bwa chancellor nga 30 Ogwoluberyeberye 1933. Nga wayiseewo akaseera katono, nga 23 Ogwokusatu, ''Reichstag'' yayisa etteeka li Enabling Act erya 1933, era ku nkomerero ne litandika okukyusa Weimar Republic n’efuuka Bugirimaani ey’Abanazi. Hindenburg bwe yafa nga 2 Ogwomunaana 1934, Hitler yamusikira n’afuuka omukulembeze w’eggwanga era oluvannyuma Girimaani n’efuuka eggwanga ly'obwannakyemalira mu bujjuvu. Mu ggwanga, Hitler yatandika okussa mu nkola enkola nnyingi ez’obusosoze mu mawanga, ezaali zisuula Abayudaaya Abagirimaani ku bbali n’okubafuula embuzi ey’ekiweebwayo . Emyaka gye omukaaga egyasooka mu buyinza gyavaamu ebyenfuna okutereera amangu okuva mu kiseera ky’okusereba kw’ebyenfuna, okusazaamu obukwakkulizo obwateekebwa ku Bugirimaani oluvannyuma lwa Ssematalo I, n’okuwamba ebitundu ebyalimu obukadde n’obukadde bw’Abagirimaani, ekyamuwa obuwagizi obw’amaanyi mu kusooka.
Ekimu ku biruubirirwa bya Hitler ebikulu kyali {{Lang|de|[[Lebensraum]]}} ( lit. 'Owokubeera') eri abantu b'e Girimaani mu Bulaaya ey'Ebuvanjuba. Enkola ye ey’obukambwe, ey’okugaziya okusukka ensalo za Girimaani zitwalibwa okuba ng’ensonga enkulu ezavaako Ssematalo II mu Bulaaya. Nga 1 Ogwomwenda 1939, Hitler yalabirira okulumba kwa Girimaani ku Poland, bwe kityo ne kireetera Bungereza ne Bufalansa okulangirira olutalo ku Bugirimaani . Oluvannyuma lw’okulagira okulumba Soviet Union mu Gwomukaaga 1941, yalangirira olutalo ku Amerika mu Gwekkumineebiri w’omwaka gwe gumu. Ku nkomerero ya 1941, amagye ga Girimaani n’amawanga ga Bulaaya agayitibwa European Axis gaawamba ekitundu ekisinga obunene ekya Bulaaya n'obukiika kkono bw'Afirika . Obuwanguzi buno bwaddizibwayo mpolampola oluvannyuma lwa 1941 okutuusa amagye g’omukago lwe gaawangula amagye ga Girimaani mu 1945. Nga 29 Ogwokuna 1945, Hitler yawasa munne gwe yali amaze naye ebbanga, Eva Braun, mu {{Lang|de|[[Führerbunker]]}} mu kibuga Berlin. Enkeera beetuga okwewala okukwatibwa amagye ga Soviet Red Army.
Munnabyafaayo era omuwandiisi w'emikululo gy'obulamu bwabantu Ian Kershaw yayogera ku Hitler nga "omusingi gw'ebyobufuzi ebibi eby'omulembe guno". Mu bukulembeze bwa Hitler n’endowooza y’obusosoze mu mawanga, gavumenti y’Abanazi ye yali evunaanyizibwa ku kittabantu ky’Abayudaaya ababalirirwamu obukadde mukaaga n’obukadde n’obukadde bw’abantu abaakosebwa, ye n’abagoberezi be baali batwala nti {{Lang|de|[[Untermensch]]en}} ( lit. ' si bantu' ) oba abatasaana kubeera mu bantu. Hitler n’Abanazi nabo bavunaanyizibwa ku kutta abantu ababalirirwamu obukadde 19.3 nga mulimu abaabulijjo n’abasibe b’olutalo. Okugatta ku ekyo, obukadde 28.7 obw'abajaasi n'abantu baabulijjo baafa olw'ebikolwa by'amagye mu katemba w'Abazungu. Omuwendo gw’abantu baabulijjo abattibwa mu Ssematalo II gwali tegubangawo mu lutalo, era abantu abaafiira mu lutalo luno lulufuula olutalo olusinga okutta abantu mu byafaayo.
== Ensibuko y’obuzaale ==
Taata wa Hitler, Alois Hitler, yali mwana wa Maria Schiclgruber atali mu mateeka. Olukalala lw'okubatiza terwalaga linnya lya kitaawe, era Alois mu kusooka yalina amannya ga nnyina, "Schicklgruber". Mu 1842, Johann Georg Hiedler yawasa maama wa Alois. Alois yakuzibwa mu maka ga muganda wa Hiedler, Johann Nepomuk Hiedler. Alois yakola ng’omukozi wa gavumenti okuva mu 1855 okutuusa lwe yawummula mu 1895. Mu 1876, Alois yawandiisibwa mu mateeka era ebiwandiiko bye eby'okubatiza ne biwandiikibwako obugambo bwa kabona okuwandiisa Johann Georg Hiedler nga kitaawe wa Alois (yawandiikibwa nga "Georg Hitler"). Alois olwo n'atwala erinnya ly'ekika "Hitler", era liwandiikibwa {{Lang|de|"Hiedler", "Hüttler"}}, oba {{Lang|de|"Huettler"}} . Oboolyawo erinnya lino lyesigamiziddwa ku kigambo ky’Olugirimaani {{Lang|de|Hütte}} ( lit. 'akasiisira' ), era kirina amakulu "oyo abeera mu nsiisira".
Omukungu w’Abanazi Hans Frank yawa amagezi nti maama wa Alois yali akozesebwa ng’omukozi w’awaka mu maka g’Abayudaaya mu Graz, era nti mutabani w’amaka ago ow’emyaka 19, Leopold Frankenberger ye yazaala Alois, ekintu ekyamanyibwa nga Frankenberger thesis. Tewali muntu yenna ayitibwa Frankenberger yawandiisibwa mu Graz mu kiseera ekyo, era tewali biwandiiko ku kubeerawo kwa Leopold Frankenberger, kale bannabyafaayo bagoba okugamba nti kitaawe wa Alois yali Muyudaaya. Mu 2025, omusaayi ogwava mu sofa mu kunoonyereza ku Hitler gwakozesebwa Turi King owa Yunivasite y’e Bath okwekenneenya DNA. Omusaayi guno gwakakasibwa nti gwa Hitler nga gugeraageranyizibwa n’ogw’owoluganda lwe omusajja, era okwekenneenya DNA kwalaga nti Hitler teyalina buzaale bwa Bayudaaya ng’ayita mu kitaawe. "Singa bwe kyali, tetwandifunye kukwatagana kwa DNA naye," King bwe yagamba "Okukwatagana okwo okwa DNA tekwakoma ku kukakasa nti eno ye DNA ya Hitler wabula era kukakasa nti emboozi y'obuzaale bw'Abayudaaya bw'abantu okuyita mu kitaawe si kituufu."
== Obuto bwe ==
=== Obuto bwe n’okusoma ===
[[File:Adolf_Hitler_infant_photo_(3x4_cropped).jpg|left|thumb| Hitler ( c. 1889–90)]]
Adolf Hitler yazaalibwa nga 20 Ogwokuna 1889 mu Braunau am Inn, ekibuga mu Austria-Hungary (kati Austria), okumpi n’ensalo ne Girimaani. Yali wakuna ku baana mukaaga abazaalibwa Alois Hitler ne mukyala we owookusatu, Klara Pölzl. Baganda ba Hitler basatu —Gustav, Ida, ne Otto —baafa nga bakyali bawere. Era abaali mu maka ago mwalimu abaana ba Alois okuva mu bufumbo bwe obw’okubiri: Alois Jr. (yazaalibwa 1882) ne Angela (yazaalibwa 1883). Mu 1892, ab’omu maka ago baasengukira mu Passau, Bugirimaani, oluvannyuma lwa Alois okukuzibwa n’afuuka omukungu w'ebyamaguzi mu Passau. Hitler mu kiseera ekyo yali wa myaka esatu. Alois yakuzibwa n’atwalibwa e Linz, Austria, nga 1 Ogwokuna 1893, naye ab’omu maka amalala ne basigala mu Passau. Famire yaddayo e Austria ne basenga e Leonding nga 9Ogwokutaano 1894, era mu Gwomukaaga 1895, Alois yawummula n’agenda e Hafeld, okumpi ne Lambach, gye yalima n’okulunda enjuki. Hitler yasomera mu {{Lang|de|Volksschule}} (essomero lya pulayimale eriweebwa ssente okuva mu gavumenti) mu kibuga Fischlham ekiriraanyewo.
Okugenda e Hafeld kwakwatagana n’okutandika kw’obukuubagano obw’amaanyi obwa taata n’omwana obwava ku Hitler ow’emyaka omukaaga okugaana okugoberera empisa enkakali ez’essomero lye. Alois yagezaako okukuba mutabani we amufuule omuwulize, nga Adolf akola kyonna ekisoboka okubeera ekikontana n’ekyo kyonna kitaawe kye yali ayagala. Alois naye yandikubye mutabani we naye nnyina yaumukuuma obutakubwa buli kiseera.
Kaweefube wa Alois Hitler ow’okulima e Hafeld teyayitamu, era mu 1897, baasengukira e Lambach. Hitler ow’emyaka omunaana yasoma emisomo gy’okuyimba, yayimba mu kkwaaya y’ekkanisa, era yatuuka n’okulowooza ku ky’okufuuka kabona. Mu 1898, famire yaddayo mu maka ag'enkalakkalira e Leonding. Hitler yakosebwa nnyo olw'okufa kwa muto we Edmund mu 1900 olw'omusujja gw'amulangira. Hitler yakyuka okuva mu muyizi ateemotyamotya, ayagala ennyo abantu n’afuuka omulenzi omuzibu, eyeekutudde ku balala era ng’atera okuyombagana ne kitaawe n’abasomesa. Paula Hitler yajjukira nti Adolf yali muvubuka wafujjo era ng’atera okumukuba empi.
Alois yali akoze omulimu omulungi mu kitongole ky'ebyamaguzi era ng’ayagala mutabani we amuddire mu ebigere. Oluvannyuma Hitler yakola katemba okuva mu kiseera kino kitaawe bwe yamutwala okukyalira ofiisi y'ebyamaguzi, n’akiraga ng’ekintu ekyavaako obutakkaanya obutasonyiwa wakati wa taata n’omwana, nga bombi baali ba maanyi. Olw’okusimbira ekkuuli mutabani we okwagala okugenda mu siniya okufuuka omuyiiya, Alois yasindika Hitler mu ''Realschule'' e Linz mu Gwomwenda 1900. Hitler yajeemera okusalawo kuno, era mu ''Mein Kampf'' agamba nti mu bugenderevu yakola bubi mu ssomero, ng'asuubira nti kitaawe bwamala okulaba "ensoma embi mu ssomero ly'ebyemikono yandindese okwewaayo mu kirooto kyange".
Okufaananako n’Abagirimaani bangi ab’omu Austria, Hitler yatandika okukulaakulanya endowooza y'okwagala Girimaani okuva mu buto. Yalaga obwesigwa eri Bugirimaani yokka, ng’anyooma obwakabaka bwa Habsburg obwali busereba mu kukulembera obwakabaka obunene. Hitler ne mikwano gye baakozesa okulamusa "Heil", ne bayimba " Deutschlandlied " mu kifo ky'oluyimba lwa Austrian Imperial. Oluvannyuma lw’okufa kwa Alois okw’amangu nga 3 Ogwoluberyeberye 1903, omutindo gwa Hitler ku ssomero gwayonooneka, era nnyina n’amukkiriza okuvaayo. Yeewandiisa mu ''Realschule'' e Steyr mu Gwomwenda 1904, enneeyisa ye n’omutindo gwe ne bitereera. Mu 1905, oluvannyuma lw’okuyita ekigezo ekisembayo, Hitler yava mu ssomero lino nga talina kiruubirirwa kyonna kya kwongera kusoma wadde enteekateeka entegeerekeka ey’okukola omulimu.
=== Okutandika okuvubuka ng'ali mu Vienna ne Munich ===
Mu 1907, Hitler yava mu Linz n’agenda okubeera n’okusoma okusiiga ebifaananyi mu kibuga Vienna, ng’avujjirirwa ssente okuva mu miganyulo gya mulekwa n’obuwagizi okuva eri nnyina. Yasaba okuyingizibwa mu Academy of Fine Arts Vienna kyokka n’agaanibwa emirundi ebiri. Dayirekita yawa amagezi nti Hitler yandibadde asaba okugenda mu School of Architecture, naye nga talina biwandiiko byetaagisa mu by’ensoma kubanga yali tannamaliriza siniya.
Nga 21 Ogwekkumineebiri 1907, nnyina yafa kookolo w’amabeere ku myaka 47; Mu kiseera ekyo Hitler yalina emyaka 18. Mu 1909, Hitler ssente zaggwawo era n’awalirizibwa okubeera mu bulamu obw’ekika kya bohemian mu bifo eby’okusulamu abantu abatalina mwasirizi ne mu kisulo kya Meldemannstraße. Yafuna ssente ng’omukozi ow’abulijjo ng’asiiga n’okutunda langi z’amazzi ez’ebifo ebisikiriza mu Vienna. Mu kiseera kye yamala mu Vienna, yagoberera okwagala kwo kweyongera okuzimba n’okuyimba, n’agenda mu bivvulu kkumi ebya {{Lang|de|Lohengrin (opera){{!}}Lohengrin}}, ekisinga okumunyumira mu nnyimba za Richard Wagner eza opera.
Mu kibuga Vienna, Hitler yasooka kulaba bigambo ebisosola mu mawanga. Abakulembeze b’abantu nga meeya Karl Lueger baakozesa endowooza y’ekibuga eyali emanyiddwa ennyo ey’okulwanyisa Abayudaaya, oluusi n’oluusi ne bawagira endowooza y'okusukulumya Girimaani okusobola okuganyulwa mu by’obufuzi. Obusosoze bw’eggwanga lya Girimaani bwali bungi nnyo naddala mu disitulikiti y’e Mariahilf, Hitler gye yali abeera mu kiseera ekyo. Georg Ritter von Schönerer yafuuka omukulembeze omukulu ku Hitler, era n’afuna okwegomba Martin Luther.
Hitler yasoma empapula z’amawulire n’obupapula obwali butumbula obusosoze era n’alabula ku kuyingira kw’Abayudaaya b’omu Bulaaya ow’Ebuvanjuba, awamu n’ebiwandiiko by’abantu nga Houston Stewart Chamberlain, Charles Darwin, Friedrich Nietzsche, Gustave Le Bon, ne Arthur Schopenhauer. Mu myaka gye yamala mu Vienna era yafuna endowooza ez’amaanyi ezilwanyisa Abaslav.
Ensibuko n’enkulaakulana y’obukyayi bwa Hitler obw’okulwanyisa Abayudaaya ekyali nsonga ya kukubaganyako birowoozo. Mukwano gwe August Kubizek yagamba nti Hitler yali "akakasiddwa n'omuntu alina obukyayi" nga tannava mu Linz. Wabula munnabyafaayo Brigitte Hamann ayogera ku ndowooza ya Kubizek ng'erina "obuzibu". Wadde nga Hitler mu {{Lang|de|Mein Kampf}} agamba nti yasooka kufuuka musosoze mu Vienna, Reinhold Hanisch, eyamuyamba okutunda ebifaananyi bye, takkiriziganya nakyo. Hitler era yatunda ebimu ku by’emikono bye ng’ayita mu musuubuzi Omuyudaaya ayitibwa Samuel Morgenstern ng’abeera mu kibuga Vienna. Bangi ku bakasitoma ba Morgenstern baali Bayudaaya; okugeza, munnamateeka ayitibwa Josef Feingold yagula ebifaananyi bya Hitler ebiwerako ebikwata ku bizimbe eby’ebyafaayo ebya Vienna. Munnabyafaayo Richard J. Evans agamba nti "bannabyafaayo kati okutwalira awamu bakkiriziganya nti obukambwe bwe,enkola ey'ettemu n'obusosoze eri Abayudaaya bweyoleka bulungi oluvannyuma lwa Girimaani okuwangulwa mu Ssematalo I, ng'enjogera ya "okufumita mu mugongo" ("stab-in-the-back") ennyonyola akatyabaga kano".
Hitler yafuna ekitundu ekisembayo ku bintu bya kitaawe mu Gwokutaano 1913 era n’agenda mu Munich . Bwe yayingizibwa mu ggye lya Austria-Hungary, yagenda e Salzburg nga 5 Ogwokubiri 1914 okwekebejjebwa abasawo. Oluvannyuma lw’okwekeneenyezebwa ng’atasaanira kuweereza, yaddayo e Munich. Oluvannyuma Hitler yagamba nti yali tayagala kuweereza Bwakabaka bwa Habsburg olw’amawanga agaali gatabuddwatabuddwa mu ggye lyabwo n’okukkiriza kwe nti Austria-Hungary essaawa yonna yali egenda kugwa.
=== Ssematalo I ===
Mu Gwomunaana 1914, Ssematalo I bwe yatandika, Hitler yali abeera mu Munich era kyeyagalire yeewandiisa mu ggye lya Bavaria. Okusinziira ku alipoota eyafulumizibwa ab’obuyinza mu Bavaria mu 1924, okukkiriza Hitler okuweereza nti yali nsobi mu by’obufuzi, kubanga ng’omutuuze wa Austria, yandibadde addizibwa mu Austria. Yasindikibwa mu Bavarian Reserve Infantry Regiment 16 (ekibinja ekisooka ekya List Regiment), yaweereza ng’omuserikale atuukibwako ku Western Front mu Bufalansa ne Bubirigi, yaweereza ng’omuserikale atuukibwako ku Western Front mu Bufalansa ne Bubirigi, yamala kumpi ekitundu ky'obulamu bwe ku kitebe ky’ekibinja e Fournes-en-Weppes, nga tali mu lutalo. Mu 1914, yaliwo mu lutalo olwasooka olwa Ypres era mu mwaka ogwo yayooyootebwa olw’obuzira, n’afuna Omusaalaba ogw’Ekyuma (Iron Cross). Mu lutalo, yawonyezebwa omuduumizi we, [[Fritz Wiedemann]], eyaggya Hitler mu bifunfugu by’ekizimbe ekyali kigudde ng’ali mu lutalo olutabuse.
Mu kiseera we yaweereza ku kitebe, Hitler yakola emirimu gye egy’ekikugu, ng’akuba katuuni n’okuwa ebiragiro ku lupapula lw’amawulire olw’amagye. Mu lutalo lw’e Somme mu Gwekkumi 1916, yafuna ebisago mu kisambi ekya kkono ekikompola bwe kyabwatuka mu kifo ky'enkambi mwe baali bekwese. Hitler yamala kumpi emyezi ebiri ng’awona mu ddwaaliro e Beelitz, n’adda mu kibinja kye nga 5 Ogwokusatu 1917. Yaliwo mu lutalo lw'e Arras olwa 1917 ne mu lutalo lw'e Passchendaele. Yafuna akabonero ka Wound Badge akaddugavu nga 18 Ogwokutaano 1918. Nga wayise emyezi esatu, mu Gwomunaana 1918, ng'asembebwa Lieutenant Hugo Gutmann, omukulumbeze we Omuyudaaya, Hitler yafuna omusaalaba ogw’ekyuma, ogwa First Class, ekintu ekitatera kuweebwa bantu bali ku ddaala lya {{Lang|de|Gefreiter}} Hitler ly'eyaliko. Nga 15 Ogwekkumi 1918, yaziba amaaso okumala akaseera mu bulumbaganyi bwa ggaasi w'obutwa era n’aweebwa ekitanda mu ddwaaliro e Pasewalk. Bwe yali eyo, Hitler yategezebwa nti Bugirimaani ewanguddwa, era okusinziira nti yali ku ndiri, yaddamu okuziba amaaso omulundi ogw’okubiri oluvannyuma lw’amawulire gano.
Hitler yayogera ku buvunaanyizibwa bwe mu Ssematalo I nga "ekisinga obukulu mu byonna bye yayitamu" era n'atenderezebwa abaduumizi be olw'obuzira bwe. Obumanyirivu bwe mu kiseera ky’olutalo bwanyweza okwagala eggwanga lye, era kyamunakuwaza nnyo olwa Bugirimaani okuwanika mu Gwekkuminoogumu 1918. Okunyiiga kwe olw’okuwnagula mu lutalo kwayogera okuzimba endowooza ye. Okufaananako n’aba Girimaani abalala abaagala eggwanga lyabwe, naye yali akkiririza mu {{Lang|de|Dolchstoßlegende}} ( stab-in-the-back myth ), eyagamba nti amagye ga Girimaani, "agatawangulwa mu lutalo", "gaali gafumitiddwa mu mugongo" ku ludda lw'awaka abakulembeze ba bulijjo, Abayudaaya, aba Marxist, n'abo abassa omukono ku ndagaano y'okukomya entalo eyakomya olutalo —oluvannyuma ne batuumibwa "abamenyi b'amateeka ba November".
Endagaano ya Versailles yalambika nti Girimaani yalina okulekawo ebitundu byayo ebiwerako n'okuggya amagye mu Rhineland . Endagaano eno yassaawo envumbo ku by’enfuna era n’esolooza ssente nnyingi ku ggwanga. Abagirimaani bangi baalaba endagaano eyo ng’okuswazibwa okutali kwa bwenkanya. Okusingira ddala baawakanya enyingo 231, gye baataputa ng’elangirira nti Bugirimaani y’evunaanyizibwa ku lutalo luno. Endagaano ya Versailles n’embeera y’ebyenfuna, embeera z’abantu, n’ebyobufuzi mu Bugirimaani oluvannyuma lw’olutalo, oluvannyuma Hitler yabikozesa okufunamu mu by’obufuzi.
== Okuyingira mu byobufuzi ==
[[File:Hitler's_DAP_membership_card.png|thumb| Kaadi ya Hitler ey’obwammemba bw’ekibiina ky’abakozi ekya Germany (DAP).]]
Oluvannyuma lw’olutalo, Hitler yaddayo e Munich. Olw’obutaba na buyigirize butongole wadde essuubi ly’emirimu, yasigala mu magye. Mu Gwomusanvu 1919, yalondebwa okuba Verbindungsmann (omukessi) ow’omu Aufklärungskommando (ekitongole ekiketta) ekya Reichswehr, eyaweebwa omulimu gw’okufuga abajaasi abalala n’okuyingirira mu kibiina ky’abakozi ekya Germany (DAP). Mu lukiiko lwa DAP nga 12 Ogwomwenda 1919, ssentebe w’Ekibiina Anton Drexler yakwatibwako nnyo olw’obukugu bwa Hitler mu kwogera. Yamuwa kkopi y’akatabo ke aka ''My Political Awakening'', akaalimu endowooza ezilwanyisa Abayudaaya, ez’okwagala eggwanga, ezirwanyisa obwanaasiwamukange, n’ez’okulwanyisa Marxist. Ku biragiro by’abakulu be mu magye, Hitler yasaba okwegatta ku kibiina, era mu wiiki emu n’akkirizibwa nga mmemba w’ekibiina 555 (ekibiina kyatandika okubala obwammemba ku 500 okuwa endowooza nti baali kibiina kinene nnyo).
Hitler yawandiika ekiwandiiko kye ekyasooka okumanyibwa ku kibuuzo ky’Abayudaaya mu bbaluwa gye yawandiikira Adolf Gemlich nga 16, Ogwomwenda 1919 (kati emanyiddwa nga ebbaluwa ya Gemlich). Mu bbaluwa eno, Hitler agamba nti ekigendererwa kya gavumenti " awatali kubuusabuusa kwe kuggyirawo ddala Abayudaaya". Mu DAP, Hitler yasisinkana Dietrich Eckart, omu ku baatandikawo ekibiina kino era nga mmemba w’ekibiina ky’abasamize ekya Thule Society. Eckart yafuuka omubuulirizi wa Hitler, n’awaanyisiganyanga naye ebirowoozo era n’amuyingiza mu bantu ab’enjawulo mu Munich. Okwongera okusikiriza, ekibiina kya DAP kyakyusa erinnya lyayo ne kifuuka Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (Ekibiina ky'abakozi ekya National Socialist German Workers' Party (NSDAP), kati ekimanyiddwa nga " Nazi Party "). Hitler yakola dizayini ya bendera y’ekibiina eya swastika mu nkulungo enjeru ku mugongo omumyufu.
Hitler yasiibulwa mu magye nga 31 Ogwokusatu 1920, era n’atandika okukolera ekibiina kino emirimu emijjuvu. Ekitebe ky’ekibiina kino kyali mu Munich, ekifo eky’aba Girimaani abaali balwanyisa gavumenti abaali bamaliridde okumalawo enzikiriza ya Marx n’okutyoboola Weimar Republic.
Friedrich Reck-Malleczewen yayogera mu kitabo kye ''ekya Diary of a Man in Despair ekyafulumizibwa'' mu 1947:
Yali azze mu nnyumba gye yali taberangamu, ng'ayambadde gaita, ekikooti, enkoofiira ennene, era ng'akutte omuggo.... Oluvannyuma, yasobola okutandika okwogera. Yayogera nnyo, nga tawummula. Yayigiriza. Yatuboggolera ng'omusomesa w'eddiini mu magye. Tetwamuwakanya n'akatono, oba okugezaako okwawukana mu ngeri yonna, naye yatandika okutuboggolera. Abaweereza baalowooza nti baali batulumba era ne badduka okututaasa. Bwe yali amaze okugenda, twatuula kasirise, nga tukyamuse era nga tetuli basanyufu n'akamu. Waaliwo okuwulira ennaku, nga bwobeera mu ggaali y'omukka ne wesangang'oli wamu n'omuntu aliko ekikyamu ku bwongo.
Mu Gwokubiri 1921, nga asoolobye kukyusakyusa abantu, Hitler yayogera n’abantu abasukka mu 6,000. Okusobola okulanga olukiiko luno, loole bbiri ezaali zijjudde abawagizi b’ekibiina baavuga okwetoloola Munich nga bawanika bendera za swastika n’okugabira abantu obupapula. Mu bbanga ttono Hitler yafuna ettutumu olw’okwogera kwe okw’okukubaganya ebirowoozo okw’amaanyi ng’awakanya Endagaano ya Versailles, bannabyabufuzi abaali bavuganya, n’okusingira ddala ng’awakanya Abamarx n’Abayudaaya.
Mu Gwomukaaga 1921, Hitler ne Eckart bwe baali ku lugendo lw’okusonda ssente e Berlin, obuyeekera bwabalukawo mu kibiina ky’Abanazi mu Munich. Abakiise ku kakiiko kaayo akafuzi baayagala okwegatta ku kibiina kya German Socialist Party (DSP) ekisangibwa mu kibuga Nuremberg. Hitler yaddayo e Munich nga 11 Ogwomusanvu era mu busungu n’awaayo okulekulira kwe. Abakiise ku kakiiko baakitegeera nti okulekulira kw’omuntu waabwe omukulu mu lujjudde era omwogezi kyanditegeeza nti ekibiina kiweddewo. Hitler yalangirira nti agenda kuddamu okwegatta ku kakwakkulizo nti agenda kudda mu bigere bya Drexler ku bwa ssentebe bw’ekibiina, era nti ekitebe ky’ekibiina kigenda kusigala mu Munich. Akakiiko kakkiriza, era n’addamu okwegatta ku kibiina nga 26 Ogwomusanvu nga mmemba 3,680. Hitler yasigala ayolekagana n’okuwakanyizibwa okumu mu kibiina ky’Abanazi. Abaawakanya Hitler mu bukulembeze mwalimu Hermann Esser eyagobebwa mu kibiina, era ne bakuba kkopi 3,000 ez’akatabo akaalumba Hitler ng’omuli w'olukwe mu kibiina. Mu nnaku ezaddirira, Hitler yayogera n’abantu abangi abawerako era ne yeewozaako ku Esser, ne bakuba emizira egy’amaanyi. Enkola ye yatuuka ku buwanguzi, era mu ttabamiruka ow’enjawulo ow’ekibiina nga 29 Ogwomusanvu, yaweebwa obuyinza obujjuvu nga ssentebe w’ekibiina, n’adda mu bigere bya Drexler, n’obululu 533 ku 1.
Okwogera kwa Hitler okwa vitriolic beer hall kwatandika okusikiriza abalabi aba bulijjo. Nantawunyikamu, yafuuka omukugu mu kukozesa emiramwa egy’enjawulo, omuli n’okunenya abalala olw’ebizibu by’ebyenfuna by’abawuliriza be. Hitler yakozesa enkola y'okusikiriza ey’obuntu bwe n’okutegeera empisa z'abantu bwe yayogeranga mu lujjudde. Bannabyafaayo baalaba engeri ebigambo bye gye bikwatamu abantu abangi mu ngeri ey’okuwuniikiriza, n’amaaso ge mu bibinja ebitonotono. Alfons Heck, eyali mmemba w’ekibiina kya Hitler Youth, yajjukira nti:
Twatandika okwenyumiriza mu ggwanga lyaffe mu ngeri ey'ekisiru. Okumala eddakiika eziwera, twaleekaanira waggulu, nga n'amaziga gatuyitamu: Sieg Heil, Sieg Heil, Sieg Heil! Okuva mu kaseera ako, nafuuka wa Adolf Hitler mu mubiri ne mu mwoyo.
Abagoberezi abaasooka kwaliko Rudolf Hess, eyali omukungu w'amagye g'omu bbanga Hermann Göring ne kapiteeni mu magye Ernst Röhm. Röhm yafuuka akulira ekibiina ky’Abanazi ekya magye agatali matongole ekya Sturmabteilung, ekyakuuma enkiiko n'okulumba abaali babavuganya mu byobufuzi. Ekintu ekikulu ekyakwata ku ndowooza ya Hitler mu kiseera kino yali Aufbau Vereinigung, ekibinja ky’olukwe eky’Abazungu Abarussia abaali mu buwanganguse n’Abanazi abaasooka. Ekibinja kino, nga kiweebwa ssente okuva mu bannamakolero abagagga, kyaleeta Hitler ekirowoozo ky’olukwe lw’Abayudaaya, nga lukwataganya ensimbi z’ensi yonna n’enzikiriza ya Bolshevism.
Enteekateeka y’ekibiina ky’Abanazi yategekebwa mu nsonga 25 nga 24 Ogwokubiri 1920. Kino tekyakiikirira ndowooza ekwatagana, wabula kyali kibiina kya ndowooza ezafunibwa ezaali zirina ssente mu völkisch pan-Germanic movement, nga ultranationalism, okuwakanya Endagaano ya Versailles, obuteesiga bwanaasiwamukange, awamu n'endowooza ezimu ez'anaakalyako ani. Eri Hitler, ekintu ekyali kisinga obukulu kwe kulwanyisa Abayudaaya ekyalimu . Era enteekateeka eno yagitwala ng’okusinga omusingi gwa ppokoppoko n’okusikiriza abantu okujja ku kabaga.
=== Beer Hall Putsch n’ekkomera lya Landsberg ===
[[File:Mein_Kampf_dust_jacket.jpeg|thumb|[[Dust jacket|Ekikooti ky’enfuufu]] ekya {{Lang|de|[[Mein Kampf]]}} ’s 1926–28 edition, Hitler gye yawandiika mu 1925]]Mu 1923, Hitler yeyambisa obuyambi bwa Genero Erich Ludendorff owa Ssematalo I okugezaako okuwamba gavumenti eyamanyibwa nga Beer Hall Putsch. Ekibiina ky’Abanazi kyakozesa obusosoze bwa Yitale ng’ekyokulabirako ku ndabika yaabwe n’enkola zaabwe. Hitler yali ayagala okukoppa Benito Mussolini ’s bwe yalumba Rome mu 1922 ng’awamba gavumenti mu Bavaria, ekyagoberera okusoomoozebwa eri gavumenti mu Berlin. Hitler ne Ludendorff baasaba obuwagizi bwa Staatskommissar (Kaminsona omubeezi) Gustav Ritter von Kahr, omufuzi wa Bavaria. Kyokka Kahr, ng’ali wamu n’akulira Poliisi Hans Ritter von Seisser ne Genero wa Reichswehr Otto von Lossow, baali baagala okuteekawo nnakyemalira ow’eggwanga awatali Hitler.
Nga 8,Ogwekkuminoogumu 1923, Hitler ne SA baalumba olukuŋŋaana lw'abantu 3,000 olwategekebwa Kahr mu Bürgerbräukeller, ekizimbe ky'omwenge mu Munich. Ng'ataataataaganya okwogera kwa Kahr, yalangirira nti enkyukakyuka y'eggwanga yatandika dda era n'alangirira okuteekebwawo kwa gavumenti empya ne Ludendorff. Ng'addayo mu kisenge eky'emabega, Hitler, ng'aggyeyo emmundu, yasaba era oluvannyuma n'afuna obuwagizi bwa Kahr, Seisser, ne Lossow. Amagye ga Hitler mu kusooka gaasobola okuwamba ekitebe kya Reichswehr n'ekya poliisi, naye Kahr n'abamu ku banne mu bwangu baalekera awo okumuwagira. Tewali magye wadde poliisi y'eggwanga y'egatta ku Hitler. Olunaku olwaddirira, Hitler n'abagoberezi be baatambula okuva mu kizimbe ky'omwenge ne bagenda ku minisitule y'olutalo mu Bavaria okuggyako gavumenti ya Bavaria, naye poliisi nebasaasanya. Mu kaweefube w'okuggyako gavumenti eyalema, ab'ekibiina kya Nazi 16 n'abakungu ba poliisi bana battibwa.
Hitler yaddukira mu maka ga Ernst Hanfstaengl era okusinziira ku biwandiiko ebimu yalowooza ku kwetta. Yali mu kwewunika naye nga mukkakkamu bwe yakwatibwa nga 11 Ogwekkuminoogumu 1923 olw'okulya mu nsi ye olukwe. Omusango gwe mu kkooti y’abantu ey’enjawulo mu Munich gwatandika mu Gwakubiri 1924, era Alfred Rosenberg n’afuuka omukulembeze ow’ekiseera ow’ekibiina ky’Abanazi. Nga 1 Ogwokuna, Hitler yasalirwa ekibonerezo kya kusibwa emyaka etaano mu Festungshaft mu kkomera lya Landsberg. Eyo, yayisibwa mu ngeri ey’omukwano okuva mu bakuumi era n’akkirizibwa okufuna obubaka okuva mu bawagizi be n’okukyalirwa banne mu kibiina buli kiseera. Olw’okusonyiyibwa kkooti ey’oku ntikko mu Bavaria, yayimbulwa okuva mu kkomera nga 20 Ogwekkumineebiri 1924, ng’awakanya omuwaabi wa gavumenti. Nga mw’otwalidde n’obudde bwe yamala mu alimanda, Hitler yamala omwaka mulamba n’okusoba mu kkomera.
Bwe yali e Landsberg, Hitler ye yalagira ekitundu ekisinga obunene eky’omuzingo ogusooka ogwa ''Mein Kampf'' ( lit. 'My struggle'; mu kusooka katuumibwa Four and a Half Years of Struggle against Lies, Stupidity, and Corwadice) mu kusooka eri ddereeva we, Emil Maurice, n’oluvannyuma n’aweebwa omumyuka we, Rudolf Hess. Ekitabo kino ekyaweebwayo eri mmemba wa Thule Society, Dietrich Eckart, kyali kya bulamu bwe era nga kinnyonnyola endowooza ze. Ekitabo ekyo kyalaga enteekateeka za Hitler ez’okugaziya ebitundu by’ensi awamu n’okukyusa embeera z’abantu mu Girimaani okufuuka obwannakyemalira obwesigama ku mawanga. Mu kitabo kyonna, Abayudaaya benkanankana ne "obuwuka" era ne banjulwa nga "abawi b'obutwa ab'ensi yonna". Okusinziira ku ndowooza ya Hitler, eky’okugonjoola ensonga eno kwe kuzisaanyaawo. Wadde nga Hitler teyannyonnyola ngeri kino gye kyali kigenda okutuukirira, "obuzaale bwe obw'okutta abantu tebugaanirwa", okusinziira ku Ian Kershaw.
Yafulumizibwa mu mizingo ebiri mu 1925 ne 1926, Mein Kampf yatundibwa kkopi 228,000 wakati wa 1925 ne 1932. Kkopi akakadde kamu zaatundibwa mu 1933, omwaka Hitler gwe yasooka okubeera mu ofiisi. Ng’ebula mbale Hitler abeere n’ebisaanyizo by’okuyimbulwa ku kakalu ka kkooti, gavumenti ya Bavaria yagezaako okumugobera mu Austria. Chancellor wa Austria eya federo yagaana okusaba kuno ng’agamba nti obuweereza bwe mu magye ga Girimaani bwamufuula omutuuze era obw’e Austria obutaba na makulu. Mu kwanukula, Hitler yasazaamu mu butongole obutuuze bwe obwa Austria nga 7 Ogwokuna 1925
=== Okuddamu okuzimba Ekibiina ky’Abanazi ===
Mu kiseera Hitler we yayimbulwa mu kkomera, ebyobufuzi mu Bugirimaani byali si byakulwanagana nnyo, era n’ebyenfuna byali biteredde, ekyakomya emikisa gya Hitler egy’okubanja mu by’obufuzi. Olw’okulemererwa kwa Beer Hall Putsch, ekibiina kya Nazi Party n’ebibiina ebibirinako akakwate byawerebwa mu Bavaria. Mu lukiiko wamu ne ssaabaminisita wa Bavaria, Heinrich Held, nga 4 Ogwoluberyeberye 1925, Hitler yakkiriza okussa ekitiibwa mu buyinza bw’eggwanga era n’asuubiza nti ajja kunoonya obuyinza bw’ebyobufuzi ng’ayita mu nkola ya demokulasiya yokka. Olukiiko luno lwaggulawo ekkubo ly'okuggyawo okuwera ekibiina ky’Abanazi nga 16 Ogwokubiri.
Wabula oluvannyuma lw’okwogera okw’okukuma omuliro mu bantu kwe yawa nga 27 Ogwokubiri, Hitler yagaanibwa okwogera mu lujjudde ab’obuyinza mu Bavaria, envumbo eyasigalawo okutuusa mu 1927. Okusobola okutumbula ebigendererwa bye eby’ebyobufuzi wadde nga yali awereddwa, Hitler yalonda Gregor Strasser, Otto Strasser, ne Joseph Goebbels okutegeka n’okugaziya ekibiina ky’Abanazi mu bukiikakkono bwa Bugirimaani. Gregor Strasser yaddukanya ekkubo ly’ebyobufuzi eryetongodde ennyo, ng’assa essira ku bintu eby’anaakalyakaani mu nteekateeka y’ekibiina.
Akatale k'emigabo mu Amerika kagwa nga 24 Ogwekkumi 1929. Enkosa yaayo mu Bugirimaani yali ya maanyi nnyo: obukadde n’obukadde bw’abantu tebaalina mirimu, era bbanka ennene eziwerako ne zigwa. Hitler n’ekibiina ky’Abanazi beetegeka okweyambisa embeera ey’akazigizigi okufuna obuwagizi eri ekibiina kyabwe. Basuubiza okusazaamu endagaano ya Versailles, okunyweza ebyenfuna n’okuwa abantu emirimu.
Hitler yayogera ku linnya ly’Ekibiina ky’Abanazi mu Gwekkumi 1923:
"Naye," bwe ntyo bwe nabuuza Hitler, "lwaki weeyita National Socialist, okuva enteekateeka y'ekibiina kyo bw'eri ekikontana ddala n'eyo etwalibwa okuba eya socialism?" "Socialism," bwe yaddamu, ng'assa wansi ekikopo kye eky'accaayi, mu ngeri ey'obukambwe, "ye sayansi w'okukola ku bulungi bw'abantu bonna. Communism si Socialism. Marxism si Socialism. Aba Marxism babbye ekigambo era ne batabulatabula amakulu gaakyo. Nja kutwala Socialism okuva ku ba Socialists. Socialism nkola ya Aryan ey'edda, nkola ya ba Girimaani.... Twetaaga okutuukiriza ebyetaago eby'ensonga eby'ebibiina ebikola ebintu okuyita mu gavumenti nga yeesigamiziddwa ku bumu bw'eggwanga. Gye tuli, gavumenti n'eggwanga bifaanagana.
== Okulinnya ku bukulembeze ==
{| class="wikitable"
|+
! colspan="5" |Ebyava mu kulonda mu kibiina ky'Abanazi
|-
|Akalulu
|Omugatte gw'obululu
|Obululu ku 100
|Ebifo mu Reichstag
|Ebikulu
|-
|Ogwokutaano 1924
|1,918,300
|6.5
|32
|Hitler yali mu kkomera
|-
|Ogwekkumineebiri 1924
|907,300
|3.0
|14
|Hitler ng'ayimbuddwa okuva mu kkomera
|-
|Ogwokutaano 1928
|810,100
|2.6
|12
|
|-
|Ogwomwenda 1930
|6,409,600
|18.3
|107
|Oluvannyuma lw'akatyabaga k'ebyenfuna
|-
|Ogwomusanvu 1932
|13,745,000
|37.3
|230
|Oluvannyuma lwa Hitler okwesimbawo ku bwa Pulezidenti
|-
|Ogwekkuminoogumu 1932
|11,747,000
|33.1
|196
|
|-
|Ogwokusatu 1933
|17,277,180
|43.9
|288
|Kaali ka mirembe mu kusooka nga Hitler akyali chancellor wa Girimaani
|}
=== Okukulembera Bruning ===
Okugwa kw'ebyenfuna mu nsi yonna kwawa Hitler omukisa gw'ebyobufuzi. Abagirimaani baali banyiivu eri paalamenti, eyali eyalina okusoomoozebwa okuva mu bannalukalala ab'ku ddyo- n'ab'oku kkono. Ebibiina by'ebyobufuzi ebitali bya bannalukalala byali bitandise okulemererwa okukomya ebikolwa eby'obukambwe, era akalulu ka Girimaani ak'ekikungo mu 1929 kaayamba okuyitimusa endowooza y'Abanazi. Okulonda kw'Ogwomwenda 1930 kwaviirako okusattulukuka kw'omukago era ne gusikizibwa kabineeti ey'abatono. Omukulembeze waayo, ow'ekibiina kya Centre Party, Heinrich Brüning, yafuga ng'ayita mu biragiro by'akatabaga okuva ku Pulezidenti Paul von Hindenburg. Okukulembera okuyita mu biragiro kyafuuka ky'abulijjo, n'ekireetera obukulembeze bwa bannantagambwako. Ekibiina ky'Abanazi kyava gye kyali ne kiwangula n'ebitundu 18.3 ku buli kikumi ku bululu n'ebifo 107 mu paalamenti mu kulonda kwa 1930, ne kifuuka ekibiina eky'okubiri ekisinga ababaka abangi mu palamenti.
Hitler yalabikira mu musango gw’abaserikale babiri aba Reichswehr, okuli Lieutenant Richard Scheringer ne Hanns Ludin, ku nkomerero ya 1930. Bombi baavunaanibwa omusango gw’okubeera bammemba mu kibiina ky’Abanazi, mu kiseera ekyo nga kimenya mateeka eri aba Reichswehr. Oludda oluwaabi lwagamba nti ekibiina ky'Abanazi kyali kya bannalukalala, ekyaviirako munnamateeka w’abawawaabirwa Hans Frank okuyita Hitler okuwa obujulizi. Nga 25 Ogwomwenda 1930, Hitler yawa obujulizi nti ekibiina kye kyali kigenda kugoberera obuyinza bw’ebyobufuzi nga kiyita mu kulonda kwa demokulasiya kwokka, ekyamuwa abawagizi bangi mu kibinja ky’abaserikale.
Enkola ya Brüning ey’okukendeeza ku nsimbi teyaleeta nnyo nkulaakulana mu by’enfuna era nga teyayagalibwa nnyo. Kino Hitler yakikozesa ng’atunuulira obubaka bwe obw’ebyobufuzi n'addala ku bantu abaali bakoseddwa ebbeeyi y’ebintu okulinnya mu myaka gya 1920 n’okusereba kw’eby’enfuna, gamba ng’abalimi, abaazirwanako mu lutalo, n’abantu ab’alinamu ku ssente.
Wadde nga Hitler yali asazizaamu obutuuze bwe obw’e Austria mu 1925, teyafuna butuuze bwa Girimaani okumala kumpi emyaka musanvu. Kino kyali kitegeeza nti yali talina ggwanga, mu mateeka yali tasobola kwesimbawo ku bwapulezidenti, era nga akyayolekedde akabi ak’okugobwa mu nsi. Nga 25 Ogwokubiri 1932, minisita w’ensonga z’omunda mu Brunswick, Dietrich Klagges, eyali mmemba w’ekibiina ky’Abanazi, yalonda Hitler ng’omuddukanya w'ekibinja ky’essaza lino mu Reichsrat mu Berlin, ekyafuula Hitler munnansi wa Brunswick, era bwe kityo ne Bugirimaani.
Hitler yavuganya ne Hindenburg mu kulonda kwa Pulezidenti okwa 1932. Okwogera kwe yawa mu Industry Club e Düsseldorf nga 27 JOgwoluberyeberye 1932 kwamuwa obuwagizi okuva mu bannamakolero bangi ab’amaanyi mu Girimaani. Hindenburg yalina obuwagizi okuva mu bibiina eby’enjawulo eby’amawanga, eby’obwakabaka, eby’Abakatuliki, n’ebya Republican, n’abamu ku ba Social Democrats. Hitler yakozesa omubala gwa kampeyini " Hitler über Deutschland " ("Hitler ku ntikko ya Girimaani"), okujuliza ebigendererwa bye eby'ebyobufuzi n'okukola kampeyini ze ng'akozesa ennyonyi. Y’omu ku bannabyabufuzi abaasooka okukozesa entambula y’ennyonyi mu kampeyini era yagikozesa bulungi. Hitler yali mu kyakubiri ku mirundi ebiri gyonna, n’afuna obululu obusoba mu 35 ku buli 100 mu kulonda okusembayo. Wadde nga yawangulwa Hindenburg, okulonda kuno kwalaga Hitler ng’amaanyi ag’amaanyi mu byobufuzi bya Girimaani.
=== Okulondebwa ku bwa chancellor ===
[[File:Bundesarchiv_Bild_146-1972-026-11,_Machtübernahme_Hitlers.jpg|thumb|Hitler, ku ddirisa lya Reich Chancellery, afuna okukubwa mu ngalo akawungeezi lwe yatuuzibwa ku bwa chancellor, nga 30 Ogwoluberyeberye 1933]]
Obutabaawo gavumenti ekola bulungi kyaleetera bannabyabufuzi babiri ab’amaanyi, Franz von Papen ne Alfred Hugenberg, awamu n’abamakolero n’abasuubuzi abalala abawerako, okuwandiikira Hindenburg ebbaluwa. Abassa emikono gyabwe baasaba Hindenburg okulonda Hitler okukulira gavumenti "eyeetongodde ku bibiina by'ebyobufuzi ebiri mu paalamenti", ekiyinza okuviirako omugundu ogugenda "okusikiriza obukadde n'obukadde bw'abantu".
Hindenburg nga tayagala yakkiriza okulonda Hitler ku bwa chancellor oluvannyuma lw’okulonda kwa paalamenti okw'emirundi ebiri —mu Gwomusanvu n'Ogwekkuminoogumu1932 —nga tekuvuddemu kutondawo gavumenti esobola okukulembera. Hitler yakulembera gavumenti y’omukago eyamala akaseera katono eyatondebwawo ekibiina kya Nazi Party (ekyali kisinga okubeera n’ebifo mu Reichstag) n’ekibiina kya Hugenberg, ekibiina kya German National People’s Party (DNVP). Nga 30 Ogwoluberyeberye1933, kabineeti empya yalayizibwa ku mukolo omumpi mu ofiisi ya Hindenburg. Ekibiina ky’Abanazi kyafuna ebifo bisatu: Hitler yalondebwa okuba chancellor, Wilhelm Frick nga Minisita w’ensonga z’omunda, ne Hermann Göring nga Minisita w’ensonga z’omunda mu Prussia. Hitler yali akkaatirizza ku bifo bya baminisita ng’engeri y’okufuna obuyinza ku poliisi mu kitundu ekinene ekya Bugirimaani.
=== Omuliro mu Reichstag n’okulonda mu Gwokusatu ===
Nga chancellor, Hitler yakola ku kaweefube w’abawakanya ekibiina ky’Abanazi okuzimba gavumenti ey’abasinga obungi. Olw’obutabanguko mu by’obufuzi, yasaba Hindenburg okuddamu okusatulula Reichstag, era okulonda kwali kutegekeddwa ku ntandikwa y'Ogwokusatu. Nga 27 Ogwokubiri 1933, ekizimbe kya Reichstag kyakumibwako omuliro. Göring olukwe yalunenyeza Abacommunist, anti Omucommunist w’e Budaaki Marinus van der Lubbe yasangibwa mu mbeera ezimulumiriza munda mu kizimbe ekyali kiyidde. Okutuuka mu myaka gya 1960, bannabyafaayo abamu, omuli William L. Shirer ne Alan Bullock, baali balowooza nti ekibiina ky’Abanazi kye kyali kivunaanyizibwa; kati endowooza ya bannabyafaayo abasinga obungi eri nti van der Lubbe ye yatandika omuliro yekka.
Ku kusaba kwa Hitler, Hindenburg yayanukula n'okussa omukono ku kiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree ekya 28 Ogwokubiri, ekyawandiikibwa Abanazi, ekyayimiriza eddembe eritandikirwako era ne kikkiriza okusibwa awatali kuwozesebwa. Ekiragiro kino kyakkirizibwa mu nnyingo eya 48 eya Ssemateeka wa Weimar, eyawa pulezidenti obuyinza okukola enteekateeka ez’amangu okukuuma obukuumi n’obutebenkevu bw’abantu. Emirimu gy’ekibiina kya German Communist Party (KPD) byanyigirizibwa, era bammemba ba KPD 4,000 ne bakwatibwa.
Ng’oggyeko okunoonya akalulu, ekibiina ky’Abanazi kyakola effujjo nga beefananya amagye n’okusaasaanya ppokoppoko alwanyisa obwannakalyakaani, mu nnaku ezaali zikulembera okulonda. Ku lunaku lw’okulonda nga 6 Ogwokusatu 1933, omugabo gw’Abanazi mu bululu gweyongera okutuuka ku bitundu 44%, era ekibiina kino kyafuna ebifo ebisinga obungi mu paalamenti. Ekibiina kya Hitler kyalemererwa okufuna obululu obusinga obungi, ne kyetaagisa omukago omulala ne DNVP.
=== Olunaku lwa Potsdam n’etteeka lya Enabling Act ===
Nga 21 Ogwokusatu 1933, ''Reichstag'' empya yatandikibwawo n’omukolo gw’okuggulawo mu kkanisa ya Garrison e Potsdam. "Olunaku olwa Potsdam" lwategekebwa okulaga obumu wakati w'ekibiina ky'Abanazi n'abakungu mu Prussia abakadde n'amagye. Hitler yalabikira mu kkooti ey’okumakya era mu bwetoowaze n’alamusa Hindenburg.
Okusobola okutuuka ku buyinza obujjuvu mu byobufuzi wadde nga teyalina bungi bwa ddala mu paalamenti, gavumenti ya Hitler yaleeta Ermächtigungsgesetz (Enabling Act) okukubwako akalulu mu ''Reichstag'' eyali yakalondebwa . Etteeka lino —eryatuumibwa mu butongole Gesetz zur Behebung der Not von Volk und Reich ("Law to Remedy the Distress of People and Reich")—lyawa kabineti ya Hitler obuyinza okukola amateeka awatali kukkirizibwa kwa Reichstag okumala emyaka ena. Amateeka gano gayinza (okuggyako ebimu) okuva ku ssemateeka.
Okuva bwe kiri nti kyandikosezza ssemateeka, etteeka li Enabling Act okuyisibwa lyali lyetaagisa abantu ebitundu bibiri ku bisatu okuyisibwa. Nga tebaleseewo muwatwa gwonna, Abanazi baakozesa ebiragiro ebiri mu kiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree okukwata abamyuka bonna 81 ab’Abacommunist (wadde nga baali bakola kampeyini ez’amaanyi okulwanyisa ekibiina, Abanazi baali bakkirizza KPD okuvuganya mu kulonda) ne balemesa aba Social Democrats abawerako okwetaba mu kulonda.
Nga 23 Ogwokusatu 1933, ''Reichstag'' yakuŋŋaana mu Kroll Opera House mu mbeera ey’akatabanguko. Ab'ebitiibwa mu SA baakli liteesebwako, ne baleekaana engombo n’okutiisatiisa ababaka ba paalamenti abaali batuuse. Oluvannyuma lwa Hitler okusuubiza mu bigambo akulira ekibiina kya Centre , Ludwig Kaas nti Hindenburg agenda kusigala n’obuyinza bwe obw’okukuba akalulu, Kaas yalangirira nti ekibiina kya Centre Party kigenda kuwagira etteeka eriyitibwa Enabling Act. Etteeka lino lyayisibwa n’obululu 444–94, ng’ebibiina byonna okuggyako aba Social Democrats be baliwagira. Etteeka erya Enabling Act, awamu n’ekiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree, kyakyusa gavumenti ya Hitler n’efuuka eya nnakyemalira mu mateeka.
=== Obwannakyemalira ===
<blockquote>[[File:Der_Führer_Gemälde_Portrait_painting_of_Adolf_Hitler_by_Heinrich_Knirr_1937_No_known_copyright_restrictions_(artist_died_in_1944)_Imperial_War_Museum_London.jpg|thumb|Ekifaananyi kya Heinrich Knirr (1937)]]"Nga nteeka obulamu bwange mu kabi okulabika ng'ayogera ebitategeerekeka, mbagamba nti ekibiina kya National Socialist movement kijja kugenda mu maaso okumala emyaka 1,000!... Temwerabira engeri abantu gye bansekereramu emyaka 15 emabega bwe nnalangirira nti lumu nja kufuga Bugirimaani. Baseka kaakano, mu ngeri y'emu ey'obusirusiru, bwe nnalangirira nti nja kusigala mu buyinza" - Adolf Hitler ng'ayogerako ne munnamaulire wa BBC mu Berlin, Ogwomukaaga 1934</blockquote>Oluvannyuma lw'okufuna obuyinza ku ssiga lya gavumenti eribaga amateeka ne ly'obukulembeze, Hitler ne banne baatandika okulwanyisa ababavuganya abaasigalawo. Ekibiina kya Social Democratic Party kyawerebwa, era n'ebintu byakyo ne bikwatibwa.Wadde ng'abakiise b'ebibiina by'abakozi bangi baali mu Berlin ku lunaku lw'ogwokutaano, abaserikale ba SA baawamba woofiisi z'ebibiina mu ggwanga lyonna. Nga 2 Ogwokutaano 1933, ebibiina by'abakozi byonna byawalirizibwa okuggibwawo, era abakulembeze baabyo ne bakwatibwa. Abamu baasindikibwa mu nkambi z'abasibe.Ekibiina kya German Labour Front kyatandikibwawo ng'ekitongole ekikiikirira abakozi bonna, abakungu, n'abalina kkampuni, nga kino kiraga endowooza y'Abanazi mu mwoyo gwa Hitler's Volksgemeinschaft ("ekitundu ky'abantu").
Ogwomukaaga we gwaggwerako ng’ebibiina ebirala bitiisibbwatiisibbwa okusasika. Kuno kwaliko omukago gw’Abanazi ogw’erinnya, DNVP; ng’ayambibwako SA, Hitler yawaliriza omukulembeze waayo Hugenberg okulekulira nga 29 Ogwomukaaga. Nga 14 Ogwomusanvu 1933, ekibiina ky’Abanazi kyalangirirwa ng’ekibiina kyokka eky’ebyobufuzi mu mateeka mu Bugirimaani. Okwagala kwa SA okweyongera amaanyi mu byobufuzi n’amagye kwaleeta okweraliikirira mu bakulembeze b’amagye, abamakolero na b'ebyobufuzi. Mu kwanukula, Hitler yalongoosa obukulembeze bwonna obwa SA mu kyayitibwa Night of the Long Knives, eyaliwo okuva nga 30 Ogwomukaaga okutuuka nga 2 Ogwomusanvu 1934. Hitler yatunuulira Ernst Röhm n’abakulembeze abalala aba SA, ng'awamu n’abalabe ba Hitler abawerako mu byobufuzi (nga Gregor Strasser n’eyali chancellor Kurt von Schleicher ), baazingibwa, ne bakwatibwa, ne bakubwa amasasi. Wadde ng’ensi yonna n’Abagirimaani abamu baakwatibwa ensonyi olw’ettemu lino, bangi mu Bugirimaani baali balowooza nti Hitler yali azzaawo emirembe.
Hindenburg yafa nga 2 Ogwomunaana 1934. Ku lunaku olwali lwakayita, kabineti yali etaddewo Etteeka li "Law Concerning the Head of State of the German Reich". Etteeka lino lyali ligamba nti Hindenburg bw’anaafa, ofiisi ya pulezidenti yali egenda kuggyibwawo, era obuyinza bwayo ne bugattibwa n’obwo obwa chancellor. Bw’atyo Hitler yafuuka omukulembeze w’eggwanga awamu n’omukulembeze wa gavumenti era mu butongole n’atuumibwa erinnya Führer und Reichskanzler (Omukulembeze era Chancellor wa Reich), wadde nga Reichskanzler okukkakkana ng’asuuliddwa. Olw’ekikolwa kino, Hitler yaggyawo enkola y'amateeka eyali esobola okumuggya mu ofiisi.
Ng’omukulembeze w’eggwanga, Hitler yafuuka omuduumizi w’amagye owo ku ntikko. Amangu ddala nga Hindenburg amaze okufa, ku kukubirizibwa kw’obukulembeze bwa Reichswehr, ekirayiro eky’ennono eky’obwesigwa eky’abajaasi kyakyusibwa okukakasa obwesigwa eri Hitler kennyini, mu linnya, mu kifo kya ofiisi y’omuduumizi ow'oku ntikko (oluvannyuma eyakyusibwa erinnya n’efuulibwa omuduumizi omusukkulumu) oba eri Bugirimaani. Nga 19 Ogwomunaana, okugatta obwapulezidenti n’obwa chancellor kwakkirizibwa abalonzi 88 ku buli 100 abaalonda mu kalulu k’ekikungo mu 1934.
Ku ntandikwa ya 1938, Hitler yasiiga abantu akasa okunyweza obuyinza bwe ku magye ng’akuma omuliro mu nsonga za Blomberg–Fritsch. Hitler yawaliriza Minisita we ow’olutalo, Field Marshal Werner von Blomberg, okulekulira ng’akozesa ekiwandiiko kya poliisi ekyalaga nti mukyala wa Blomberg omupya yalina likodi y’obwamalaaya. Omuduumizi w’amagye Colonel-General Werner von Fritsch yaggyibwawo oluvannyuma lwa Schutzstaffel] (SS) okuleeta ebigambibwa nti yali yeenyigira mu bisiyaga. Abasajja bombi baali bagudde mu buzibu kubanga baali bawakanya Hitler okusaba okukola Wehrmacht nga yeetegese okulwana olutalo nga mu 1938. Hitler yafuna ekitiibwa kya Blomberg eky’Omuduumizi Omukulu, bw’atyo n’atwala obuduumizi bw’amagye ku bubwe. Yakyusa minisitule y’olutalo n’assaamu Oberkommando der Wehrmacht (OKW), nga ekulemberwa Genero Wilhelm Keitel. Ku lunaku lwe lumu, ba Genero 16 baggyibwako obuduumizi bwabwe, ate abalala 44 ne bakyusibwa; bonna baali bateeberezebwa nti baali tebawagira bu- Nazi kimala. Ku ntandikwa y'Ogwokubirii 1938, ba Genero abalala 12 baali bamaze okuggyibwawo.
Hitler yafaayo okuwa obwannakyemalira bwe okulabika ng’obuli mu mateeka. Ebiragiro bye bingi byali byesigamiziddwa mu bulambulukufu ku kiragiro kya Reichstag Fire Decree era n’olwekyo nga byesigamiziddwa ku nnyingo 48 eya Ssemateeka wa Weimar. ''Reichstag'' yazza obuggya etteeka li Enablinga Act emirundi ebiri, buli mulundi okumala emyaka ena. Ng'okulonda kwa ''Reichstag'' kukyakolebwa (mu 1933, 1936, ne 1938), abalonzi baaweebwa olukalala lumu olw'Abanazi n'abagenyi abawagira Obunazi olwafuna obululu obusukka mu bitundu 90 ku buli 100. Okulonda kuno okw’obulimba kwali mu mbeera ezitali za kyama; Abanazi batiisatiisa okwesasuza okw’amaanyi eri omuntu yenna ataalonda oba ataabalonda.
== Nazi Germany ==
=== Ebyenfuna n’obuwangwa ===
[[File:Hitler_at_the_XI_Olympic_Games_opening_ceremonies.jpg|thumb| Hitler n’abakozi be nga bakola saluti y’Abanazi eri ttiimu ku mikolo egy’okuggulawo emizannyo gya Olympics XI mu Gwomunaana 1936]]
Mu Gwomunaana 1934, Hitler yalonda Pulezidenti wa Reichsbank Hjalmar Schacht nga Minisita w’ebyenfuna, ate mu mwaka ogwaddako, nga Plenipotentiary for War Economy avunaanyizibwa ku kutegeka ebyenfuna by'okulwana. Okuddamu okuzimba n’okuzzaawo emmundu kwassibwamu ssente nga bayita mu tteeka lya Mefo, okukuba ssente, n’okuwamba eby’obugagga by’abantu abaakwatibwa ng’abalabe b’eggwanga, nga mw’otwalidde n’Abayudaaya. Omuwendo gw’abatalina mirimu gwakendeera okuva ku bukadde mukaaga mu 1932 okutuuka ku bukadde obutasukka kamu mu 1936. Hitler ye yalabirira emu ku kampeyini ezisinga obunene ez’okulongoosa ebizimbe mu byafaayo bya Girimaani, ezaaviirako okuzimba amabibiro, ''autobahns'', eggaali y’omukka, n’emirimu emirala egy’okuzimba. Emisaala gyali wansi katono mu makkati okutuuka ku nkomerero y’emyaka gya 1930 bw’ogeraageranya n’emisaala mu kiseera kya Weimar Republic, ate ng’ebbeeyi y’ebintu y'eyongera ebitundu 25 ku buli 100. Mu kugeraageranya Wiiki y’emirimu yeeyongera mu kiseera ky’okukyusa okudda mu by’enfuna by’olutalo; mu 1939, Omugirimaani owa bulijjo yali akola wakati w’essaawa 47 ne 50 buli wiiki.
Gavumenti ya Hitler yawagira enzimba y'EKinazi ku kigero ekinene ennyo. Albert Speer, eyayamba ennyo mu kuteeka mu nkola enkola ya Hitler ey’okuddamu okutaputa obuwangwa bw’Abagirimaani mu ngeri ey’edda, yateekebwa okuvunaanyizibwa ku kiteeso ky’okuddaabiriza ebizimbe mu Berlin. Wadde ng’amawanga mangi gaali gatiisatiisa obuteetaba mu mizannyo gya Olympics, Bugirimaani gye yategeka mu 1936. Hitler ye yakulemberamu emikolo gy’okuggulawo era yeetaba ku mikolo gyombi egyali mu Winter Games e Garmisch-Partenkirchen ne mu Summer Games e Berlin.
=== Okuddamu okukozesa emmundu n’emikago emipya ===
Mu nsisinkano n'abakulembeze b'amagye ga Girimaani nga 3 Ogwokubiri 1933, Hitler yayogera ku "kuwamba Lebensraum mu Buvanjuba n'enkola y'okutunza endowooza y'eKigirimaani ey'okufufugaza" ng'ebigendererwa bye ebisembayo eby'enkola y'ensonga z'ebweru. Mu Gwokusatu, Omulangira Bernhard Wilhelm von Bülow, omuwandiisi mu ofiisi y’ensonga z’ebweru ( Auswärtiges Amt ), yafulumya ekiwandiiko ku bigendererwa ebikulu eby’enkola y’ensonga z’ebweru: Anschluss ne Austria, okuzzaawo ensalo z’amawanga ga Girimaani mu 1914, okugaana obukwakkulizo bw’amagye wansi w’endagaano ya Versailles, okudda kw’amatwale ga Girimaani agaali mu Afirika, n’ekitundu kya Girimaani eky’obuyinza mu Bulaaya ey’Ebuvanjuba. Hitler yasanga ebiruubirirwa bya Bülow nga bitono nnyo. Mu kwogera kwe mu kiseera kino, yakkaatirizza bye yayita ebigendererwa by’emirembe mu nkola ze n’okwagala okukolera mu ndagaano z’ensi yonna. Mu lukiiko olwasooka olwa kabineeti ye mu 1933, Hitler yakulembeza ssente z’amagye okusinga okudduukirira abantu abaali batalina mirimu.
Girimaani yava mu mukago gw'amawanga n'olukiiko lw'ensi yonna olw'okuggyawo ebyokulwanyisa mu Gwekkumi 1933. Mu Gwoluberyeberye 1935, abantu abasukka mu 90 ku buli 100 ab’omu Saarland, mu kiseera ekyo eyali wansi w’obufuzi bw’Omukago gw’Amawanga Amagatte, baakuba akalulu okwegatta ne Bugirimaani. Mu Gwokusatu ogwo, Hitler yalangirira okugaziya eggye lya Wehrmacht okutuuka ku bammemba 600,000 —nga bakubisaamu emirundi mukaaga omuwendo ogwakkirizibwa mu ndagaano ya Versailles —nga mw’otwalidde n’okukulaakulanya eggye ly’omu bbanga ( Luftwaffe ) n’okweyongera kw’obunene bw’amagye g’oku mazzi ( Kriegsmarine). Bungereza, Bufalansa, Yitale, n’Omukago gw’Amawanga Amagatte byavumirira ebikolwa bino eby’okumenya Endagaano eyo naye nga tebalina kye baakola kubiziyiza. Endagaano y’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani (AGNA) eya 18 Ogwomukaaga yakkiriza ttani za Girimaani okweyongera okutuuka ku bitundu 35 ku 100 eby’amagye g’oku mazzi aga Royal Navy . Hitler yayita okussa omukono ku AGNA nga "olunaku olukyasinze essanyu mu bulamu bwe", ng'alowooza nti endagaano eno ye yatandika omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani gwe yali alagudde mu Mein Kampf. Bufalansa ne Yitale tezeebuuzibwako nga tebannaba kussa mukono, ekyatyoboola obutereevu Omukago gw’Amawanga Amagatte era ne kiteeka endagaano ya Versailles obutabeera na makulu.
Girimaani yaddamu okuwamba ekitundu ekyali tekikirizibwamu magye mu Rhineland mu Gwokusatu1936, ng’emenya endagaano ya Versailles. Hitler era yasindika amagye e Spain okuwagira Francisco Franco n’ekiwayi kye ekya Nationalist mu kiseera ky’olutalo lw’omunda mu Spain oluvannyuma lw’okufuna okulaajana okuyambibwa mu Gwomusanvu 1936. Mu kiseera kye kimu, Hitler yagenda mu maaso n’okufuba okukola omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani. Mu Gwomunaana 1936, ng’ayanukula ekizibu ky’ebyenfuna ekyali kyeyongera olw’okufuba kwe okuddamu okufuna emmundu, Hitler yalagira Göring okussa mu nkola Enteekateeka y’Emyaka Ena okuteekateeka Bugirimaani okulwana olutalo mu myaka ena eginaddirira. Enteekateeka eno yali etunuulidde olutalo olw'amaanyi wakati wa " Judaeo-Bolshevism " n'Obunazi bwa Girimaani, nga mu ndowooza ya Hitler kyali kyetaagisa okufuba okwewaayo okuddamu okufuna ebyokulwanyisa awatali kulowooza ku nsaasaanya y'ebyenfuna.
Mu Gwekkumi 1936, Count Galeazzo Ciano, minisita w’ensonga z’ebweru mu gavumenti ya Mussolini, yakyalira Girimaani, gye yassa omukono ku ndagaano ey’ensonga mwenda ng’akabonero nti ''yali asemberera'' okusisinkana Hitler mu buntu. Nga 1 Ogwekkuminoogumu, Mussolini yalangirira "omukago" wakati wa Girimaani ne Yitale. Nga 25 Ogwekkuminoogumu, Girimaani yassa omukono ku ndagaano ya Anti-Comintern Pact ne Japan. Bungereza, China, Yitale ne Poland nazo zaayitibwa okwegatta ku ndagaano ya Anti-Comintern Pact, naye Yitale yokka ye yassa omukono mu 1937. Hitler yasuula enteekateeka ye ey'omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani, ng'anenya obukulembeze bwa Bungereza "obutamala". Mu lukiiko lwe yatuuza mu Reich Chancellery ne baminisita be ab’ensonga z’ebweru n’abaami b’amagye mu Gwekkuminoogumu ogwo, Hitler yaddamu okulaga ekigendererwa kye eky’okufuna Lebensraum ku lw’abantu b’e Girimaani. Yalagira enteekateeka z’olutalo mu Buvanjuba zitandike nga bukyali mu 1938 ate nga tebunnawera 1943. Singa afa, ebiteeso by'olukuŋŋaana, eby'awandiikibwa nga Hossbach Memorandum, byali bya kutwalibwa nga "endagaano ye ey'ebyobufuzi". Yawulira nti okukendeera okw'amaanyi mu mbeera z'abantu mu Girimaani olw'okatyabaga k'ebyenfuna kayinza kuyimirizibwa na bulumbaganyi bw'amagye obwali bugendereddwamu okuwamba Austria ne Czechoslovakia. Hitler yasaba okukola amangu nga Bungereza ne Bufalansa tezinnaba kufuna bukulembeze bwa nkalakkalira mu mpaka z'ebyokulwanyisa. Ku ntandikwa ya 1938, oluvannyuma lw’ensonga ya Blomberg–Fritsch, Hitler yakakasa obuyinza ku nkola y’amagye-enkola y’ensonga z’ebweru, n’agoba Neurath ku bwaminisita w’ensonga z’ebweru era n’alonda Minisita w’olutalo. Okuva ku ntandikwa ya 1938, Hitler yali ku nkola y’ensonga z’ebweru ng’egendereddwamu lutalo.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Apuli 1938, Henlein yagamba minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu." ... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". {{Sfn|Weinberg|1980|pp=334–335}} Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia. {{Sfn|Weinberg|1980|pp=338–340}}
lxmk7qum0qagazb85wfg6g6dn1tcrvh
67624
67623
2026-08-14T03:04:36Z
Charles Kalanzi
9748
Created by translating the section "World War II" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1369226609|Adolf Hitler]]"
67624
wikitext
text/x-wiki
'''Adolf Hitler''' (20 Ogwokuna 1889 – 30 Ogwokuna 1945) yali munnabyabufuzi Omugirimaani enzaalwa y’e Austria era nga ye nnakyemalira wa Girimaani ku mulembe gw’Abanazi okuva mu 1933 okutuusa lwe yeetuga mu 1945. Yalinnya mu buyinza ng’omukulembeze w’ekibiina ky’Abanazi, n’afuuka Cansala wa Bugirimaani mu 1933 n’oluvannyuma n’atwala ekitiibwa kya {{Lang|de|Führer und Reichskanzler}} mu 1934. Germany okulumba Poland nga 1 Ogwomwenda1939 wansi w'obukulembeze bwe kwe kwatandika Ssematalo II . Mu lutalo lwonna olwaddirira, Hitler yali y'enyigira nnyo mu kulungamya ebikwekweto by’amagye ga Girimaani era ye yali omukulu mu kutta Abayudaaya nga obukadde mukaaga mu Holocaust awamu n’okufa kw’obukadde n’obukadde bw’abantu abalala abaafa.
Hitler yazaalibwa mu Braunau am Inn mu Austria-Hungary era n’agenda e Girimaani mu 1913. Yayooyootebwa mu kiseera we yaweereza mu magye ga Girimaani mu Ssematalo I, n'afuna omusaalaba ogw'ekyuma (Iron Cross). Mu 1919, y'egatta ku kibiina ky’abakozi ekya Germany Workers’ Party (DAP), ekyasooka ekibiina ky’Abanazi, era mu 1921, n’alondebwa okuba omukulembeze w’ekibiina ky’Abanazi. Mu 1923, yagezaako okuwamba obuyinza bwa gavumenti mu kuwamba gavumenti okwalemererwa mu Munich era n’asibwa emyaka etaano, n’amala omwaka mulamba n’okusoba. Ng’ali eyo, yalagira omuzingo ogusooka ogw’ekitabo kye eky’obulamu bwe ne manifesito y’ebyobufuzi ''Mein Kampf'' ( lit. 'My Struggle'). Oluvannyuma lw’okuyimbulwa nga bukyali mu 1924, yafuna obuwagizi bw’abantu ng’alumba Endagaano y'e Versailles awamu n’okutumbula enzikiriza ya Bugirimaani yonna, okulwanyisa Abayudaaya, n’okulwanyisa Obwanaakalyakaani ng’akozesa okwogera okw’amaanyi ne ppokoppoko w’Abanazi . Yateranga okuvumirira Obwanaakalyakaani ng'olumu ku lukwe lw'Abayudaaya olw'ensi yonna .
Oluvannyuma lw’okulonda mu Reichstag mu Gwekkuminoogumu 1932, ekibiina ky’Abanazi kye kyasinga okubeera n’ebifo mu ''Reichstag'', naye nga si kyekisinga ababaka abangi. Oluvannyuma, eyali chancellor Franz von Papen ne bannabyabufuzi abalala abakuumaddembe baamatiza Pulezidenti Paul von Hindenburg okulonda Hitler ku bwa chancellor nga 30 Ogwoluberyeberye 1933. Nga wayiseewo akaseera katono, nga 23 Ogwokusatu, ''Reichstag'' yayisa etteeka li Enabling Act erya 1933, era ku nkomerero ne litandika okukyusa Weimar Republic n’efuuka Bugirimaani ey’Abanazi. Hindenburg bwe yafa nga 2 Ogwomunaana 1934, Hitler yamusikira n’afuuka omukulembeze w’eggwanga era oluvannyuma Girimaani n’efuuka eggwanga ly'obwannakyemalira mu bujjuvu. Mu ggwanga, Hitler yatandika okussa mu nkola enkola nnyingi ez’obusosoze mu mawanga, ezaali zisuula Abayudaaya Abagirimaani ku bbali n’okubafuula embuzi ey’ekiweebwayo . Emyaka gye omukaaga egyasooka mu buyinza gyavaamu ebyenfuna okutereera amangu okuva mu kiseera ky’okusereba kw’ebyenfuna, okusazaamu obukwakkulizo obwateekebwa ku Bugirimaani oluvannyuma lwa Ssematalo I, n’okuwamba ebitundu ebyalimu obukadde n’obukadde bw’Abagirimaani, ekyamuwa obuwagizi obw’amaanyi mu kusooka.
Ekimu ku biruubirirwa bya Hitler ebikulu kyali {{Lang|de|[[Lebensraum]]}} ( lit. 'Owokubeera') eri abantu b'e Girimaani mu Bulaaya ey'Ebuvanjuba. Enkola ye ey’obukambwe, ey’okugaziya okusukka ensalo za Girimaani zitwalibwa okuba ng’ensonga enkulu ezavaako Ssematalo II mu Bulaaya. Nga 1 Ogwomwenda 1939, Hitler yalabirira okulumba kwa Girimaani ku Poland, bwe kityo ne kireetera Bungereza ne Bufalansa okulangirira olutalo ku Bugirimaani . Oluvannyuma lw’okulagira okulumba Soviet Union mu Gwomukaaga 1941, yalangirira olutalo ku Amerika mu Gwekkumineebiri w’omwaka gwe gumu. Ku nkomerero ya 1941, amagye ga Girimaani n’amawanga ga Bulaaya agayitibwa European Axis gaawamba ekitundu ekisinga obunene ekya Bulaaya n'obukiika kkono bw'Afirika . Obuwanguzi buno bwaddizibwayo mpolampola oluvannyuma lwa 1941 okutuusa amagye g’omukago lwe gaawangula amagye ga Girimaani mu 1945. Nga 29 Ogwokuna 1945, Hitler yawasa munne gwe yali amaze naye ebbanga, Eva Braun, mu {{Lang|de|[[Führerbunker]]}} mu kibuga Berlin. Enkeera beetuga okwewala okukwatibwa amagye ga Soviet Red Army.
Munnabyafaayo era omuwandiisi w'emikululo gy'obulamu bwabantu Ian Kershaw yayogera ku Hitler nga "omusingi gw'ebyobufuzi ebibi eby'omulembe guno". Mu bukulembeze bwa Hitler n’endowooza y’obusosoze mu mawanga, gavumenti y’Abanazi ye yali evunaanyizibwa ku kittabantu ky’Abayudaaya ababalirirwamu obukadde mukaaga n’obukadde n’obukadde bw’abantu abaakosebwa, ye n’abagoberezi be baali batwala nti {{Lang|de|[[Untermensch]]en}} ( lit. ' si bantu' ) oba abatasaana kubeera mu bantu. Hitler n’Abanazi nabo bavunaanyizibwa ku kutta abantu ababalirirwamu obukadde 19.3 nga mulimu abaabulijjo n’abasibe b’olutalo. Okugatta ku ekyo, obukadde 28.7 obw'abajaasi n'abantu baabulijjo baafa olw'ebikolwa by'amagye mu katemba w'Abazungu. Omuwendo gw’abantu baabulijjo abattibwa mu Ssematalo II gwali tegubangawo mu lutalo, era abantu abaafiira mu lutalo luno lulufuula olutalo olusinga okutta abantu mu byafaayo.
== Ensibuko y’obuzaale ==
Taata wa Hitler, Alois Hitler, yali mwana wa Maria Schiclgruber atali mu mateeka. Olukalala lw'okubatiza terwalaga linnya lya kitaawe, era Alois mu kusooka yalina amannya ga nnyina, "Schicklgruber". Mu 1842, Johann Georg Hiedler yawasa maama wa Alois. Alois yakuzibwa mu maka ga muganda wa Hiedler, Johann Nepomuk Hiedler. Alois yakola ng’omukozi wa gavumenti okuva mu 1855 okutuusa lwe yawummula mu 1895. Mu 1876, Alois yawandiisibwa mu mateeka era ebiwandiiko bye eby'okubatiza ne biwandiikibwako obugambo bwa kabona okuwandiisa Johann Georg Hiedler nga kitaawe wa Alois (yawandiikibwa nga "Georg Hitler"). Alois olwo n'atwala erinnya ly'ekika "Hitler", era liwandiikibwa {{Lang|de|"Hiedler", "Hüttler"}}, oba {{Lang|de|"Huettler"}} . Oboolyawo erinnya lino lyesigamiziddwa ku kigambo ky’Olugirimaani {{Lang|de|Hütte}} ( lit. 'akasiisira' ), era kirina amakulu "oyo abeera mu nsiisira".
Omukungu w’Abanazi Hans Frank yawa amagezi nti maama wa Alois yali akozesebwa ng’omukozi w’awaka mu maka g’Abayudaaya mu Graz, era nti mutabani w’amaka ago ow’emyaka 19, Leopold Frankenberger ye yazaala Alois, ekintu ekyamanyibwa nga Frankenberger thesis. Tewali muntu yenna ayitibwa Frankenberger yawandiisibwa mu Graz mu kiseera ekyo, era tewali biwandiiko ku kubeerawo kwa Leopold Frankenberger, kale bannabyafaayo bagoba okugamba nti kitaawe wa Alois yali Muyudaaya. Mu 2025, omusaayi ogwava mu sofa mu kunoonyereza ku Hitler gwakozesebwa Turi King owa Yunivasite y’e Bath okwekenneenya DNA. Omusaayi guno gwakakasibwa nti gwa Hitler nga gugeraageranyizibwa n’ogw’owoluganda lwe omusajja, era okwekenneenya DNA kwalaga nti Hitler teyalina buzaale bwa Bayudaaya ng’ayita mu kitaawe. "Singa bwe kyali, tetwandifunye kukwatagana kwa DNA naye," King bwe yagamba "Okukwatagana okwo okwa DNA tekwakoma ku kukakasa nti eno ye DNA ya Hitler wabula era kukakasa nti emboozi y'obuzaale bw'Abayudaaya bw'abantu okuyita mu kitaawe si kituufu."
== Obuto bwe ==
=== Obuto bwe n’okusoma ===
[[File:Adolf_Hitler_infant_photo_(3x4_cropped).jpg|left|thumb| Hitler ( c. 1889–90)]]
Adolf Hitler yazaalibwa nga 20 Ogwokuna 1889 mu Braunau am Inn, ekibuga mu Austria-Hungary (kati Austria), okumpi n’ensalo ne Girimaani. Yali wakuna ku baana mukaaga abazaalibwa Alois Hitler ne mukyala we owookusatu, Klara Pölzl. Baganda ba Hitler basatu —Gustav, Ida, ne Otto —baafa nga bakyali bawere. Era abaali mu maka ago mwalimu abaana ba Alois okuva mu bufumbo bwe obw’okubiri: Alois Jr. (yazaalibwa 1882) ne Angela (yazaalibwa 1883). Mu 1892, ab’omu maka ago baasengukira mu Passau, Bugirimaani, oluvannyuma lwa Alois okukuzibwa n’afuuka omukungu w'ebyamaguzi mu Passau. Hitler mu kiseera ekyo yali wa myaka esatu. Alois yakuzibwa n’atwalibwa e Linz, Austria, nga 1 Ogwokuna 1893, naye ab’omu maka amalala ne basigala mu Passau. Famire yaddayo e Austria ne basenga e Leonding nga 9Ogwokutaano 1894, era mu Gwomukaaga 1895, Alois yawummula n’agenda e Hafeld, okumpi ne Lambach, gye yalima n’okulunda enjuki. Hitler yasomera mu {{Lang|de|Volksschule}} (essomero lya pulayimale eriweebwa ssente okuva mu gavumenti) mu kibuga Fischlham ekiriraanyewo.
Okugenda e Hafeld kwakwatagana n’okutandika kw’obukuubagano obw’amaanyi obwa taata n’omwana obwava ku Hitler ow’emyaka omukaaga okugaana okugoberera empisa enkakali ez’essomero lye. Alois yagezaako okukuba mutabani we amufuule omuwulize, nga Adolf akola kyonna ekisoboka okubeera ekikontana n’ekyo kyonna kitaawe kye yali ayagala. Alois naye yandikubye mutabani we naye nnyina yaumukuuma obutakubwa buli kiseera.
Kaweefube wa Alois Hitler ow’okulima e Hafeld teyayitamu, era mu 1897, baasengukira e Lambach. Hitler ow’emyaka omunaana yasoma emisomo gy’okuyimba, yayimba mu kkwaaya y’ekkanisa, era yatuuka n’okulowooza ku ky’okufuuka kabona. Mu 1898, famire yaddayo mu maka ag'enkalakkalira e Leonding. Hitler yakosebwa nnyo olw'okufa kwa muto we Edmund mu 1900 olw'omusujja gw'amulangira. Hitler yakyuka okuva mu muyizi ateemotyamotya, ayagala ennyo abantu n’afuuka omulenzi omuzibu, eyeekutudde ku balala era ng’atera okuyombagana ne kitaawe n’abasomesa. Paula Hitler yajjukira nti Adolf yali muvubuka wafujjo era ng’atera okumukuba empi.
Alois yali akoze omulimu omulungi mu kitongole ky'ebyamaguzi era ng’ayagala mutabani we amuddire mu ebigere. Oluvannyuma Hitler yakola katemba okuva mu kiseera kino kitaawe bwe yamutwala okukyalira ofiisi y'ebyamaguzi, n’akiraga ng’ekintu ekyavaako obutakkaanya obutasonyiwa wakati wa taata n’omwana, nga bombi baali ba maanyi. Olw’okusimbira ekkuuli mutabani we okwagala okugenda mu siniya okufuuka omuyiiya, Alois yasindika Hitler mu ''Realschule'' e Linz mu Gwomwenda 1900. Hitler yajeemera okusalawo kuno, era mu ''Mein Kampf'' agamba nti mu bugenderevu yakola bubi mu ssomero, ng'asuubira nti kitaawe bwamala okulaba "ensoma embi mu ssomero ly'ebyemikono yandindese okwewaayo mu kirooto kyange".
Okufaananako n’Abagirimaani bangi ab’omu Austria, Hitler yatandika okukulaakulanya endowooza y'okwagala Girimaani okuva mu buto. Yalaga obwesigwa eri Bugirimaani yokka, ng’anyooma obwakabaka bwa Habsburg obwali busereba mu kukulembera obwakabaka obunene. Hitler ne mikwano gye baakozesa okulamusa "Heil", ne bayimba " Deutschlandlied " mu kifo ky'oluyimba lwa Austrian Imperial. Oluvannyuma lw’okufa kwa Alois okw’amangu nga 3 Ogwoluberyeberye 1903, omutindo gwa Hitler ku ssomero gwayonooneka, era nnyina n’amukkiriza okuvaayo. Yeewandiisa mu ''Realschule'' e Steyr mu Gwomwenda 1904, enneeyisa ye n’omutindo gwe ne bitereera. Mu 1905, oluvannyuma lw’okuyita ekigezo ekisembayo, Hitler yava mu ssomero lino nga talina kiruubirirwa kyonna kya kwongera kusoma wadde enteekateeka entegeerekeka ey’okukola omulimu.
=== Okutandika okuvubuka ng'ali mu Vienna ne Munich ===
Mu 1907, Hitler yava mu Linz n’agenda okubeera n’okusoma okusiiga ebifaananyi mu kibuga Vienna, ng’avujjirirwa ssente okuva mu miganyulo gya mulekwa n’obuwagizi okuva eri nnyina. Yasaba okuyingizibwa mu Academy of Fine Arts Vienna kyokka n’agaanibwa emirundi ebiri. Dayirekita yawa amagezi nti Hitler yandibadde asaba okugenda mu School of Architecture, naye nga talina biwandiiko byetaagisa mu by’ensoma kubanga yali tannamaliriza siniya.
Nga 21 Ogwekkumineebiri 1907, nnyina yafa kookolo w’amabeere ku myaka 47; Mu kiseera ekyo Hitler yalina emyaka 18. Mu 1909, Hitler ssente zaggwawo era n’awalirizibwa okubeera mu bulamu obw’ekika kya bohemian mu bifo eby’okusulamu abantu abatalina mwasirizi ne mu kisulo kya Meldemannstraße. Yafuna ssente ng’omukozi ow’abulijjo ng’asiiga n’okutunda langi z’amazzi ez’ebifo ebisikiriza mu Vienna. Mu kiseera kye yamala mu Vienna, yagoberera okwagala kwo kweyongera okuzimba n’okuyimba, n’agenda mu bivvulu kkumi ebya {{Lang|de|Lohengrin (opera){{!}}Lohengrin}}, ekisinga okumunyumira mu nnyimba za Richard Wagner eza opera.
Mu kibuga Vienna, Hitler yasooka kulaba bigambo ebisosola mu mawanga. Abakulembeze b’abantu nga meeya Karl Lueger baakozesa endowooza y’ekibuga eyali emanyiddwa ennyo ey’okulwanyisa Abayudaaya, oluusi n’oluusi ne bawagira endowooza y'okusukulumya Girimaani okusobola okuganyulwa mu by’obufuzi. Obusosoze bw’eggwanga lya Girimaani bwali bungi nnyo naddala mu disitulikiti y’e Mariahilf, Hitler gye yali abeera mu kiseera ekyo. Georg Ritter von Schönerer yafuuka omukulembeze omukulu ku Hitler, era n’afuna okwegomba Martin Luther.
Hitler yasoma empapula z’amawulire n’obupapula obwali butumbula obusosoze era n’alabula ku kuyingira kw’Abayudaaya b’omu Bulaaya ow’Ebuvanjuba, awamu n’ebiwandiiko by’abantu nga Houston Stewart Chamberlain, Charles Darwin, Friedrich Nietzsche, Gustave Le Bon, ne Arthur Schopenhauer. Mu myaka gye yamala mu Vienna era yafuna endowooza ez’amaanyi ezilwanyisa Abaslav.
Ensibuko n’enkulaakulana y’obukyayi bwa Hitler obw’okulwanyisa Abayudaaya ekyali nsonga ya kukubaganyako birowoozo. Mukwano gwe August Kubizek yagamba nti Hitler yali "akakasiddwa n'omuntu alina obukyayi" nga tannava mu Linz. Wabula munnabyafaayo Brigitte Hamann ayogera ku ndowooza ya Kubizek ng'erina "obuzibu". Wadde nga Hitler mu {{Lang|de|Mein Kampf}} agamba nti yasooka kufuuka musosoze mu Vienna, Reinhold Hanisch, eyamuyamba okutunda ebifaananyi bye, takkiriziganya nakyo. Hitler era yatunda ebimu ku by’emikono bye ng’ayita mu musuubuzi Omuyudaaya ayitibwa Samuel Morgenstern ng’abeera mu kibuga Vienna. Bangi ku bakasitoma ba Morgenstern baali Bayudaaya; okugeza, munnamateeka ayitibwa Josef Feingold yagula ebifaananyi bya Hitler ebiwerako ebikwata ku bizimbe eby’ebyafaayo ebya Vienna. Munnabyafaayo Richard J. Evans agamba nti "bannabyafaayo kati okutwalira awamu bakkiriziganya nti obukambwe bwe,enkola ey'ettemu n'obusosoze eri Abayudaaya bweyoleka bulungi oluvannyuma lwa Girimaani okuwangulwa mu Ssematalo I, ng'enjogera ya "okufumita mu mugongo" ("stab-in-the-back") ennyonyola akatyabaga kano".
Hitler yafuna ekitundu ekisembayo ku bintu bya kitaawe mu Gwokutaano 1913 era n’agenda mu Munich . Bwe yayingizibwa mu ggye lya Austria-Hungary, yagenda e Salzburg nga 5 Ogwokubiri 1914 okwekebejjebwa abasawo. Oluvannyuma lw’okwekeneenyezebwa ng’atasaanira kuweereza, yaddayo e Munich. Oluvannyuma Hitler yagamba nti yali tayagala kuweereza Bwakabaka bwa Habsburg olw’amawanga agaali gatabuddwatabuddwa mu ggye lyabwo n’okukkiriza kwe nti Austria-Hungary essaawa yonna yali egenda kugwa.
=== Ssematalo I ===
Mu Gwomunaana 1914, Ssematalo I bwe yatandika, Hitler yali abeera mu Munich era kyeyagalire yeewandiisa mu ggye lya Bavaria. Okusinziira ku alipoota eyafulumizibwa ab’obuyinza mu Bavaria mu 1924, okukkiriza Hitler okuweereza nti yali nsobi mu by’obufuzi, kubanga ng’omutuuze wa Austria, yandibadde addizibwa mu Austria. Yasindikibwa mu Bavarian Reserve Infantry Regiment 16 (ekibinja ekisooka ekya List Regiment), yaweereza ng’omuserikale atuukibwako ku Western Front mu Bufalansa ne Bubirigi, yaweereza ng’omuserikale atuukibwako ku Western Front mu Bufalansa ne Bubirigi, yamala kumpi ekitundu ky'obulamu bwe ku kitebe ky’ekibinja e Fournes-en-Weppes, nga tali mu lutalo. Mu 1914, yaliwo mu lutalo olwasooka olwa Ypres era mu mwaka ogwo yayooyootebwa olw’obuzira, n’afuna Omusaalaba ogw’Ekyuma (Iron Cross). Mu lutalo, yawonyezebwa omuduumizi we, [[Fritz Wiedemann]], eyaggya Hitler mu bifunfugu by’ekizimbe ekyali kigudde ng’ali mu lutalo olutabuse.
Mu kiseera we yaweereza ku kitebe, Hitler yakola emirimu gye egy’ekikugu, ng’akuba katuuni n’okuwa ebiragiro ku lupapula lw’amawulire olw’amagye. Mu lutalo lw’e Somme mu Gwekkumi 1916, yafuna ebisago mu kisambi ekya kkono ekikompola bwe kyabwatuka mu kifo ky'enkambi mwe baali bekwese. Hitler yamala kumpi emyezi ebiri ng’awona mu ddwaaliro e Beelitz, n’adda mu kibinja kye nga 5 Ogwokusatu 1917. Yaliwo mu lutalo lw'e Arras olwa 1917 ne mu lutalo lw'e Passchendaele. Yafuna akabonero ka Wound Badge akaddugavu nga 18 Ogwokutaano 1918. Nga wayise emyezi esatu, mu Gwomunaana 1918, ng'asembebwa Lieutenant Hugo Gutmann, omukulumbeze we Omuyudaaya, Hitler yafuna omusaalaba ogw’ekyuma, ogwa First Class, ekintu ekitatera kuweebwa bantu bali ku ddaala lya {{Lang|de|Gefreiter}} Hitler ly'eyaliko. Nga 15 Ogwekkumi 1918, yaziba amaaso okumala akaseera mu bulumbaganyi bwa ggaasi w'obutwa era n’aweebwa ekitanda mu ddwaaliro e Pasewalk. Bwe yali eyo, Hitler yategezebwa nti Bugirimaani ewanguddwa, era okusinziira nti yali ku ndiri, yaddamu okuziba amaaso omulundi ogw’okubiri oluvannyuma lw’amawulire gano.
Hitler yayogera ku buvunaanyizibwa bwe mu Ssematalo I nga "ekisinga obukulu mu byonna bye yayitamu" era n'atenderezebwa abaduumizi be olw'obuzira bwe. Obumanyirivu bwe mu kiseera ky’olutalo bwanyweza okwagala eggwanga lye, era kyamunakuwaza nnyo olwa Bugirimaani okuwanika mu Gwekkuminoogumu 1918. Okunyiiga kwe olw’okuwnagula mu lutalo kwayogera okuzimba endowooza ye. Okufaananako n’aba Girimaani abalala abaagala eggwanga lyabwe, naye yali akkiririza mu {{Lang|de|Dolchstoßlegende}} ( stab-in-the-back myth ), eyagamba nti amagye ga Girimaani, "agatawangulwa mu lutalo", "gaali gafumitiddwa mu mugongo" ku ludda lw'awaka abakulembeze ba bulijjo, Abayudaaya, aba Marxist, n'abo abassa omukono ku ndagaano y'okukomya entalo eyakomya olutalo —oluvannyuma ne batuumibwa "abamenyi b'amateeka ba November".
Endagaano ya Versailles yalambika nti Girimaani yalina okulekawo ebitundu byayo ebiwerako n'okuggya amagye mu Rhineland . Endagaano eno yassaawo envumbo ku by’enfuna era n’esolooza ssente nnyingi ku ggwanga. Abagirimaani bangi baalaba endagaano eyo ng’okuswazibwa okutali kwa bwenkanya. Okusingira ddala baawakanya enyingo 231, gye baataputa ng’elangirira nti Bugirimaani y’evunaanyizibwa ku lutalo luno. Endagaano ya Versailles n’embeera y’ebyenfuna, embeera z’abantu, n’ebyobufuzi mu Bugirimaani oluvannyuma lw’olutalo, oluvannyuma Hitler yabikozesa okufunamu mu by’obufuzi.
== Okuyingira mu byobufuzi ==
[[File:Hitler's_DAP_membership_card.png|thumb| Kaadi ya Hitler ey’obwammemba bw’ekibiina ky’abakozi ekya Germany (DAP).]]
Oluvannyuma lw’olutalo, Hitler yaddayo e Munich. Olw’obutaba na buyigirize butongole wadde essuubi ly’emirimu, yasigala mu magye. Mu Gwomusanvu 1919, yalondebwa okuba Verbindungsmann (omukessi) ow’omu Aufklärungskommando (ekitongole ekiketta) ekya Reichswehr, eyaweebwa omulimu gw’okufuga abajaasi abalala n’okuyingirira mu kibiina ky’abakozi ekya Germany (DAP). Mu lukiiko lwa DAP nga 12 Ogwomwenda 1919, ssentebe w’Ekibiina Anton Drexler yakwatibwako nnyo olw’obukugu bwa Hitler mu kwogera. Yamuwa kkopi y’akatabo ke aka ''My Political Awakening'', akaalimu endowooza ezilwanyisa Abayudaaya, ez’okwagala eggwanga, ezirwanyisa obwanaasiwamukange, n’ez’okulwanyisa Marxist. Ku biragiro by’abakulu be mu magye, Hitler yasaba okwegatta ku kibiina, era mu wiiki emu n’akkirizibwa nga mmemba w’ekibiina 555 (ekibiina kyatandika okubala obwammemba ku 500 okuwa endowooza nti baali kibiina kinene nnyo).
Hitler yawandiika ekiwandiiko kye ekyasooka okumanyibwa ku kibuuzo ky’Abayudaaya mu bbaluwa gye yawandiikira Adolf Gemlich nga 16, Ogwomwenda 1919 (kati emanyiddwa nga ebbaluwa ya Gemlich). Mu bbaluwa eno, Hitler agamba nti ekigendererwa kya gavumenti " awatali kubuusabuusa kwe kuggyirawo ddala Abayudaaya". Mu DAP, Hitler yasisinkana Dietrich Eckart, omu ku baatandikawo ekibiina kino era nga mmemba w’ekibiina ky’abasamize ekya Thule Society. Eckart yafuuka omubuulirizi wa Hitler, n’awaanyisiganyanga naye ebirowoozo era n’amuyingiza mu bantu ab’enjawulo mu Munich. Okwongera okusikiriza, ekibiina kya DAP kyakyusa erinnya lyayo ne kifuuka Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (Ekibiina ky'abakozi ekya National Socialist German Workers' Party (NSDAP), kati ekimanyiddwa nga " Nazi Party "). Hitler yakola dizayini ya bendera y’ekibiina eya swastika mu nkulungo enjeru ku mugongo omumyufu.
Hitler yasiibulwa mu magye nga 31 Ogwokusatu 1920, era n’atandika okukolera ekibiina kino emirimu emijjuvu. Ekitebe ky’ekibiina kino kyali mu Munich, ekifo eky’aba Girimaani abaali balwanyisa gavumenti abaali bamaliridde okumalawo enzikiriza ya Marx n’okutyoboola Weimar Republic.
Friedrich Reck-Malleczewen yayogera mu kitabo kye ''ekya Diary of a Man in Despair ekyafulumizibwa'' mu 1947:
Yali azze mu nnyumba gye yali taberangamu, ng'ayambadde gaita, ekikooti, enkoofiira ennene, era ng'akutte omuggo.... Oluvannyuma, yasobola okutandika okwogera. Yayogera nnyo, nga tawummula. Yayigiriza. Yatuboggolera ng'omusomesa w'eddiini mu magye. Tetwamuwakanya n'akatono, oba okugezaako okwawukana mu ngeri yonna, naye yatandika okutuboggolera. Abaweereza baalowooza nti baali batulumba era ne badduka okututaasa. Bwe yali amaze okugenda, twatuula kasirise, nga tukyamuse era nga tetuli basanyufu n'akamu. Waaliwo okuwulira ennaku, nga bwobeera mu ggaali y'omukka ne wesangang'oli wamu n'omuntu aliko ekikyamu ku bwongo.
Mu Gwokubiri 1921, nga asoolobye kukyusakyusa abantu, Hitler yayogera n’abantu abasukka mu 6,000. Okusobola okulanga olukiiko luno, loole bbiri ezaali zijjudde abawagizi b’ekibiina baavuga okwetoloola Munich nga bawanika bendera za swastika n’okugabira abantu obupapula. Mu bbanga ttono Hitler yafuna ettutumu olw’okwogera kwe okw’okukubaganya ebirowoozo okw’amaanyi ng’awakanya Endagaano ya Versailles, bannabyabufuzi abaali bavuganya, n’okusingira ddala ng’awakanya Abamarx n’Abayudaaya.
Mu Gwomukaaga 1921, Hitler ne Eckart bwe baali ku lugendo lw’okusonda ssente e Berlin, obuyeekera bwabalukawo mu kibiina ky’Abanazi mu Munich. Abakiise ku kakiiko kaayo akafuzi baayagala okwegatta ku kibiina kya German Socialist Party (DSP) ekisangibwa mu kibuga Nuremberg. Hitler yaddayo e Munich nga 11 Ogwomusanvu era mu busungu n’awaayo okulekulira kwe. Abakiise ku kakiiko baakitegeera nti okulekulira kw’omuntu waabwe omukulu mu lujjudde era omwogezi kyanditegeeza nti ekibiina kiweddewo. Hitler yalangirira nti agenda kuddamu okwegatta ku kakwakkulizo nti agenda kudda mu bigere bya Drexler ku bwa ssentebe bw’ekibiina, era nti ekitebe ky’ekibiina kigenda kusigala mu Munich. Akakiiko kakkiriza, era n’addamu okwegatta ku kibiina nga 26 Ogwomusanvu nga mmemba 3,680. Hitler yasigala ayolekagana n’okuwakanyizibwa okumu mu kibiina ky’Abanazi. Abaawakanya Hitler mu bukulembeze mwalimu Hermann Esser eyagobebwa mu kibiina, era ne bakuba kkopi 3,000 ez’akatabo akaalumba Hitler ng’omuli w'olukwe mu kibiina. Mu nnaku ezaddirira, Hitler yayogera n’abantu abangi abawerako era ne yeewozaako ku Esser, ne bakuba emizira egy’amaanyi. Enkola ye yatuuka ku buwanguzi, era mu ttabamiruka ow’enjawulo ow’ekibiina nga 29 Ogwomusanvu, yaweebwa obuyinza obujjuvu nga ssentebe w’ekibiina, n’adda mu bigere bya Drexler, n’obululu 533 ku 1.
Okwogera kwa Hitler okwa vitriolic beer hall kwatandika okusikiriza abalabi aba bulijjo. Nantawunyikamu, yafuuka omukugu mu kukozesa emiramwa egy’enjawulo, omuli n’okunenya abalala olw’ebizibu by’ebyenfuna by’abawuliriza be. Hitler yakozesa enkola y'okusikiriza ey’obuntu bwe n’okutegeera empisa z'abantu bwe yayogeranga mu lujjudde. Bannabyafaayo baalaba engeri ebigambo bye gye bikwatamu abantu abangi mu ngeri ey’okuwuniikiriza, n’amaaso ge mu bibinja ebitonotono. Alfons Heck, eyali mmemba w’ekibiina kya Hitler Youth, yajjukira nti:
Twatandika okwenyumiriza mu ggwanga lyaffe mu ngeri ey'ekisiru. Okumala eddakiika eziwera, twaleekaanira waggulu, nga n'amaziga gatuyitamu: Sieg Heil, Sieg Heil, Sieg Heil! Okuva mu kaseera ako, nafuuka wa Adolf Hitler mu mubiri ne mu mwoyo.
Abagoberezi abaasooka kwaliko Rudolf Hess, eyali omukungu w'amagye g'omu bbanga Hermann Göring ne kapiteeni mu magye Ernst Röhm. Röhm yafuuka akulira ekibiina ky’Abanazi ekya magye agatali matongole ekya Sturmabteilung, ekyakuuma enkiiko n'okulumba abaali babavuganya mu byobufuzi. Ekintu ekikulu ekyakwata ku ndowooza ya Hitler mu kiseera kino yali Aufbau Vereinigung, ekibinja ky’olukwe eky’Abazungu Abarussia abaali mu buwanganguse n’Abanazi abaasooka. Ekibinja kino, nga kiweebwa ssente okuva mu bannamakolero abagagga, kyaleeta Hitler ekirowoozo ky’olukwe lw’Abayudaaya, nga lukwataganya ensimbi z’ensi yonna n’enzikiriza ya Bolshevism.
Enteekateeka y’ekibiina ky’Abanazi yategekebwa mu nsonga 25 nga 24 Ogwokubiri 1920. Kino tekyakiikirira ndowooza ekwatagana, wabula kyali kibiina kya ndowooza ezafunibwa ezaali zirina ssente mu völkisch pan-Germanic movement, nga ultranationalism, okuwakanya Endagaano ya Versailles, obuteesiga bwanaasiwamukange, awamu n'endowooza ezimu ez'anaakalyako ani. Eri Hitler, ekintu ekyali kisinga obukulu kwe kulwanyisa Abayudaaya ekyalimu . Era enteekateeka eno yagitwala ng’okusinga omusingi gwa ppokoppoko n’okusikiriza abantu okujja ku kabaga.
=== Beer Hall Putsch n’ekkomera lya Landsberg ===
[[File:Mein_Kampf_dust_jacket.jpeg|thumb|[[Dust jacket|Ekikooti ky’enfuufu]] ekya {{Lang|de|[[Mein Kampf]]}} ’s 1926–28 edition, Hitler gye yawandiika mu 1925]]Mu 1923, Hitler yeyambisa obuyambi bwa Genero Erich Ludendorff owa Ssematalo I okugezaako okuwamba gavumenti eyamanyibwa nga Beer Hall Putsch. Ekibiina ky’Abanazi kyakozesa obusosoze bwa Yitale ng’ekyokulabirako ku ndabika yaabwe n’enkola zaabwe. Hitler yali ayagala okukoppa Benito Mussolini ’s bwe yalumba Rome mu 1922 ng’awamba gavumenti mu Bavaria, ekyagoberera okusoomoozebwa eri gavumenti mu Berlin. Hitler ne Ludendorff baasaba obuwagizi bwa Staatskommissar (Kaminsona omubeezi) Gustav Ritter von Kahr, omufuzi wa Bavaria. Kyokka Kahr, ng’ali wamu n’akulira Poliisi Hans Ritter von Seisser ne Genero wa Reichswehr Otto von Lossow, baali baagala okuteekawo nnakyemalira ow’eggwanga awatali Hitler.
Nga 8,Ogwekkuminoogumu 1923, Hitler ne SA baalumba olukuŋŋaana lw'abantu 3,000 olwategekebwa Kahr mu Bürgerbräukeller, ekizimbe ky'omwenge mu Munich. Ng'ataataataaganya okwogera kwa Kahr, yalangirira nti enkyukakyuka y'eggwanga yatandika dda era n'alangirira okuteekebwawo kwa gavumenti empya ne Ludendorff. Ng'addayo mu kisenge eky'emabega, Hitler, ng'aggyeyo emmundu, yasaba era oluvannyuma n'afuna obuwagizi bwa Kahr, Seisser, ne Lossow. Amagye ga Hitler mu kusooka gaasobola okuwamba ekitebe kya Reichswehr n'ekya poliisi, naye Kahr n'abamu ku banne mu bwangu baalekera awo okumuwagira. Tewali magye wadde poliisi y'eggwanga y'egatta ku Hitler. Olunaku olwaddirira, Hitler n'abagoberezi be baatambula okuva mu kizimbe ky'omwenge ne bagenda ku minisitule y'olutalo mu Bavaria okuggyako gavumenti ya Bavaria, naye poliisi nebasaasanya. Mu kaweefube w'okuggyako gavumenti eyalema, ab'ekibiina kya Nazi 16 n'abakungu ba poliisi bana battibwa.
Hitler yaddukira mu maka ga Ernst Hanfstaengl era okusinziira ku biwandiiko ebimu yalowooza ku kwetta. Yali mu kwewunika naye nga mukkakkamu bwe yakwatibwa nga 11 Ogwekkuminoogumu 1923 olw'okulya mu nsi ye olukwe. Omusango gwe mu kkooti y’abantu ey’enjawulo mu Munich gwatandika mu Gwakubiri 1924, era Alfred Rosenberg n’afuuka omukulembeze ow’ekiseera ow’ekibiina ky’Abanazi. Nga 1 Ogwokuna, Hitler yasalirwa ekibonerezo kya kusibwa emyaka etaano mu Festungshaft mu kkomera lya Landsberg. Eyo, yayisibwa mu ngeri ey’omukwano okuva mu bakuumi era n’akkirizibwa okufuna obubaka okuva mu bawagizi be n’okukyalirwa banne mu kibiina buli kiseera. Olw’okusonyiyibwa kkooti ey’oku ntikko mu Bavaria, yayimbulwa okuva mu kkomera nga 20 Ogwekkumineebiri 1924, ng’awakanya omuwaabi wa gavumenti. Nga mw’otwalidde n’obudde bwe yamala mu alimanda, Hitler yamala omwaka mulamba n’okusoba mu kkomera.
Bwe yali e Landsberg, Hitler ye yalagira ekitundu ekisinga obunene eky’omuzingo ogusooka ogwa ''Mein Kampf'' ( lit. 'My struggle'; mu kusooka katuumibwa Four and a Half Years of Struggle against Lies, Stupidity, and Corwadice) mu kusooka eri ddereeva we, Emil Maurice, n’oluvannyuma n’aweebwa omumyuka we, Rudolf Hess. Ekitabo kino ekyaweebwayo eri mmemba wa Thule Society, Dietrich Eckart, kyali kya bulamu bwe era nga kinnyonnyola endowooza ze. Ekitabo ekyo kyalaga enteekateeka za Hitler ez’okugaziya ebitundu by’ensi awamu n’okukyusa embeera z’abantu mu Girimaani okufuuka obwannakyemalira obwesigama ku mawanga. Mu kitabo kyonna, Abayudaaya benkanankana ne "obuwuka" era ne banjulwa nga "abawi b'obutwa ab'ensi yonna". Okusinziira ku ndowooza ya Hitler, eky’okugonjoola ensonga eno kwe kuzisaanyaawo. Wadde nga Hitler teyannyonnyola ngeri kino gye kyali kigenda okutuukirira, "obuzaale bwe obw'okutta abantu tebugaanirwa", okusinziira ku Ian Kershaw.
Yafulumizibwa mu mizingo ebiri mu 1925 ne 1926, Mein Kampf yatundibwa kkopi 228,000 wakati wa 1925 ne 1932. Kkopi akakadde kamu zaatundibwa mu 1933, omwaka Hitler gwe yasooka okubeera mu ofiisi. Ng’ebula mbale Hitler abeere n’ebisaanyizo by’okuyimbulwa ku kakalu ka kkooti, gavumenti ya Bavaria yagezaako okumugobera mu Austria. Chancellor wa Austria eya federo yagaana okusaba kuno ng’agamba nti obuweereza bwe mu magye ga Girimaani bwamufuula omutuuze era obw’e Austria obutaba na makulu. Mu kwanukula, Hitler yasazaamu mu butongole obutuuze bwe obwa Austria nga 7 Ogwokuna 1925
=== Okuddamu okuzimba Ekibiina ky’Abanazi ===
Mu kiseera Hitler we yayimbulwa mu kkomera, ebyobufuzi mu Bugirimaani byali si byakulwanagana nnyo, era n’ebyenfuna byali biteredde, ekyakomya emikisa gya Hitler egy’okubanja mu by’obufuzi. Olw’okulemererwa kwa Beer Hall Putsch, ekibiina kya Nazi Party n’ebibiina ebibirinako akakwate byawerebwa mu Bavaria. Mu lukiiko wamu ne ssaabaminisita wa Bavaria, Heinrich Held, nga 4 Ogwoluberyeberye 1925, Hitler yakkiriza okussa ekitiibwa mu buyinza bw’eggwanga era n’asuubiza nti ajja kunoonya obuyinza bw’ebyobufuzi ng’ayita mu nkola ya demokulasiya yokka. Olukiiko luno lwaggulawo ekkubo ly'okuggyawo okuwera ekibiina ky’Abanazi nga 16 Ogwokubiri.
Wabula oluvannyuma lw’okwogera okw’okukuma omuliro mu bantu kwe yawa nga 27 Ogwokubiri, Hitler yagaanibwa okwogera mu lujjudde ab’obuyinza mu Bavaria, envumbo eyasigalawo okutuusa mu 1927. Okusobola okutumbula ebigendererwa bye eby’ebyobufuzi wadde nga yali awereddwa, Hitler yalonda Gregor Strasser, Otto Strasser, ne Joseph Goebbels okutegeka n’okugaziya ekibiina ky’Abanazi mu bukiikakkono bwa Bugirimaani. Gregor Strasser yaddukanya ekkubo ly’ebyobufuzi eryetongodde ennyo, ng’assa essira ku bintu eby’anaakalyakaani mu nteekateeka y’ekibiina.
Akatale k'emigabo mu Amerika kagwa nga 24 Ogwekkumi 1929. Enkosa yaayo mu Bugirimaani yali ya maanyi nnyo: obukadde n’obukadde bw’abantu tebaalina mirimu, era bbanka ennene eziwerako ne zigwa. Hitler n’ekibiina ky’Abanazi beetegeka okweyambisa embeera ey’akazigizigi okufuna obuwagizi eri ekibiina kyabwe. Basuubiza okusazaamu endagaano ya Versailles, okunyweza ebyenfuna n’okuwa abantu emirimu.
Hitler yayogera ku linnya ly’Ekibiina ky’Abanazi mu Gwekkumi 1923:
"Naye," bwe ntyo bwe nabuuza Hitler, "lwaki weeyita National Socialist, okuva enteekateeka y'ekibiina kyo bw'eri ekikontana ddala n'eyo etwalibwa okuba eya socialism?" "Socialism," bwe yaddamu, ng'assa wansi ekikopo kye eky'accaayi, mu ngeri ey'obukambwe, "ye sayansi w'okukola ku bulungi bw'abantu bonna. Communism si Socialism. Marxism si Socialism. Aba Marxism babbye ekigambo era ne batabulatabula amakulu gaakyo. Nja kutwala Socialism okuva ku ba Socialists. Socialism nkola ya Aryan ey'edda, nkola ya ba Girimaani.... Twetaaga okutuukiriza ebyetaago eby'ensonga eby'ebibiina ebikola ebintu okuyita mu gavumenti nga yeesigamiziddwa ku bumu bw'eggwanga. Gye tuli, gavumenti n'eggwanga bifaanagana.
== Okulinnya ku bukulembeze ==
{| class="wikitable"
|+
! colspan="5" |Ebyava mu kulonda mu kibiina ky'Abanazi
|-
|Akalulu
|Omugatte gw'obululu
|Obululu ku 100
|Ebifo mu Reichstag
|Ebikulu
|-
|Ogwokutaano 1924
|1,918,300
|6.5
|32
|Hitler yali mu kkomera
|-
|Ogwekkumineebiri 1924
|907,300
|3.0
|14
|Hitler ng'ayimbuddwa okuva mu kkomera
|-
|Ogwokutaano 1928
|810,100
|2.6
|12
|
|-
|Ogwomwenda 1930
|6,409,600
|18.3
|107
|Oluvannyuma lw'akatyabaga k'ebyenfuna
|-
|Ogwomusanvu 1932
|13,745,000
|37.3
|230
|Oluvannyuma lwa Hitler okwesimbawo ku bwa Pulezidenti
|-
|Ogwekkuminoogumu 1932
|11,747,000
|33.1
|196
|
|-
|Ogwokusatu 1933
|17,277,180
|43.9
|288
|Kaali ka mirembe mu kusooka nga Hitler akyali chancellor wa Girimaani
|}
=== Okukulembera Bruning ===
Okugwa kw'ebyenfuna mu nsi yonna kwawa Hitler omukisa gw'ebyobufuzi. Abagirimaani baali banyiivu eri paalamenti, eyali eyalina okusoomoozebwa okuva mu bannalukalala ab'ku ddyo- n'ab'oku kkono. Ebibiina by'ebyobufuzi ebitali bya bannalukalala byali bitandise okulemererwa okukomya ebikolwa eby'obukambwe, era akalulu ka Girimaani ak'ekikungo mu 1929 kaayamba okuyitimusa endowooza y'Abanazi. Okulonda kw'Ogwomwenda 1930 kwaviirako okusattulukuka kw'omukago era ne gusikizibwa kabineeti ey'abatono. Omukulembeze waayo, ow'ekibiina kya Centre Party, Heinrich Brüning, yafuga ng'ayita mu biragiro by'akatabaga okuva ku Pulezidenti Paul von Hindenburg. Okukulembera okuyita mu biragiro kyafuuka ky'abulijjo, n'ekireetera obukulembeze bwa bannantagambwako. Ekibiina ky'Abanazi kyava gye kyali ne kiwangula n'ebitundu 18.3 ku buli kikumi ku bululu n'ebifo 107 mu paalamenti mu kulonda kwa 1930, ne kifuuka ekibiina eky'okubiri ekisinga ababaka abangi mu palamenti.
Hitler yalabikira mu musango gw’abaserikale babiri aba Reichswehr, okuli Lieutenant Richard Scheringer ne Hanns Ludin, ku nkomerero ya 1930. Bombi baavunaanibwa omusango gw’okubeera bammemba mu kibiina ky’Abanazi, mu kiseera ekyo nga kimenya mateeka eri aba Reichswehr. Oludda oluwaabi lwagamba nti ekibiina ky'Abanazi kyali kya bannalukalala, ekyaviirako munnamateeka w’abawawaabirwa Hans Frank okuyita Hitler okuwa obujulizi. Nga 25 Ogwomwenda 1930, Hitler yawa obujulizi nti ekibiina kye kyali kigenda kugoberera obuyinza bw’ebyobufuzi nga kiyita mu kulonda kwa demokulasiya kwokka, ekyamuwa abawagizi bangi mu kibinja ky’abaserikale.
Enkola ya Brüning ey’okukendeeza ku nsimbi teyaleeta nnyo nkulaakulana mu by’enfuna era nga teyayagalibwa nnyo. Kino Hitler yakikozesa ng’atunuulira obubaka bwe obw’ebyobufuzi n'addala ku bantu abaali bakoseddwa ebbeeyi y’ebintu okulinnya mu myaka gya 1920 n’okusereba kw’eby’enfuna, gamba ng’abalimi, abaazirwanako mu lutalo, n’abantu ab’alinamu ku ssente.
Wadde nga Hitler yali asazizaamu obutuuze bwe obw’e Austria mu 1925, teyafuna butuuze bwa Girimaani okumala kumpi emyaka musanvu. Kino kyali kitegeeza nti yali talina ggwanga, mu mateeka yali tasobola kwesimbawo ku bwapulezidenti, era nga akyayolekedde akabi ak’okugobwa mu nsi. Nga 25 Ogwokubiri 1932, minisita w’ensonga z’omunda mu Brunswick, Dietrich Klagges, eyali mmemba w’ekibiina ky’Abanazi, yalonda Hitler ng’omuddukanya w'ekibinja ky’essaza lino mu Reichsrat mu Berlin, ekyafuula Hitler munnansi wa Brunswick, era bwe kityo ne Bugirimaani.
Hitler yavuganya ne Hindenburg mu kulonda kwa Pulezidenti okwa 1932. Okwogera kwe yawa mu Industry Club e Düsseldorf nga 27 JOgwoluberyeberye 1932 kwamuwa obuwagizi okuva mu bannamakolero bangi ab’amaanyi mu Girimaani. Hindenburg yalina obuwagizi okuva mu bibiina eby’enjawulo eby’amawanga, eby’obwakabaka, eby’Abakatuliki, n’ebya Republican, n’abamu ku ba Social Democrats. Hitler yakozesa omubala gwa kampeyini " Hitler über Deutschland " ("Hitler ku ntikko ya Girimaani"), okujuliza ebigendererwa bye eby'ebyobufuzi n'okukola kampeyini ze ng'akozesa ennyonyi. Y’omu ku bannabyabufuzi abaasooka okukozesa entambula y’ennyonyi mu kampeyini era yagikozesa bulungi. Hitler yali mu kyakubiri ku mirundi ebiri gyonna, n’afuna obululu obusoba mu 35 ku buli 100 mu kulonda okusembayo. Wadde nga yawangulwa Hindenburg, okulonda kuno kwalaga Hitler ng’amaanyi ag’amaanyi mu byobufuzi bya Girimaani.
=== Okulondebwa ku bwa chancellor ===
[[File:Bundesarchiv_Bild_146-1972-026-11,_Machtübernahme_Hitlers.jpg|thumb|Hitler, ku ddirisa lya Reich Chancellery, afuna okukubwa mu ngalo akawungeezi lwe yatuuzibwa ku bwa chancellor, nga 30 Ogwoluberyeberye 1933]]
Obutabaawo gavumenti ekola bulungi kyaleetera bannabyabufuzi babiri ab’amaanyi, Franz von Papen ne Alfred Hugenberg, awamu n’abamakolero n’abasuubuzi abalala abawerako, okuwandiikira Hindenburg ebbaluwa. Abassa emikono gyabwe baasaba Hindenburg okulonda Hitler okukulira gavumenti "eyeetongodde ku bibiina by'ebyobufuzi ebiri mu paalamenti", ekiyinza okuviirako omugundu ogugenda "okusikiriza obukadde n'obukadde bw'abantu".
Hindenburg nga tayagala yakkiriza okulonda Hitler ku bwa chancellor oluvannyuma lw’okulonda kwa paalamenti okw'emirundi ebiri —mu Gwomusanvu n'Ogwekkuminoogumu1932 —nga tekuvuddemu kutondawo gavumenti esobola okukulembera. Hitler yakulembera gavumenti y’omukago eyamala akaseera katono eyatondebwawo ekibiina kya Nazi Party (ekyali kisinga okubeera n’ebifo mu Reichstag) n’ekibiina kya Hugenberg, ekibiina kya German National People’s Party (DNVP). Nga 30 Ogwoluberyeberye1933, kabineeti empya yalayizibwa ku mukolo omumpi mu ofiisi ya Hindenburg. Ekibiina ky’Abanazi kyafuna ebifo bisatu: Hitler yalondebwa okuba chancellor, Wilhelm Frick nga Minisita w’ensonga z’omunda, ne Hermann Göring nga Minisita w’ensonga z’omunda mu Prussia. Hitler yali akkaatirizza ku bifo bya baminisita ng’engeri y’okufuna obuyinza ku poliisi mu kitundu ekinene ekya Bugirimaani.
=== Omuliro mu Reichstag n’okulonda mu Gwokusatu ===
Nga chancellor, Hitler yakola ku kaweefube w’abawakanya ekibiina ky’Abanazi okuzimba gavumenti ey’abasinga obungi. Olw’obutabanguko mu by’obufuzi, yasaba Hindenburg okuddamu okusatulula Reichstag, era okulonda kwali kutegekeddwa ku ntandikwa y'Ogwokusatu. Nga 27 Ogwokubiri 1933, ekizimbe kya Reichstag kyakumibwako omuliro. Göring olukwe yalunenyeza Abacommunist, anti Omucommunist w’e Budaaki Marinus van der Lubbe yasangibwa mu mbeera ezimulumiriza munda mu kizimbe ekyali kiyidde. Okutuuka mu myaka gya 1960, bannabyafaayo abamu, omuli William L. Shirer ne Alan Bullock, baali balowooza nti ekibiina ky’Abanazi kye kyali kivunaanyizibwa; kati endowooza ya bannabyafaayo abasinga obungi eri nti van der Lubbe ye yatandika omuliro yekka.
Ku kusaba kwa Hitler, Hindenburg yayanukula n'okussa omukono ku kiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree ekya 28 Ogwokubiri, ekyawandiikibwa Abanazi, ekyayimiriza eddembe eritandikirwako era ne kikkiriza okusibwa awatali kuwozesebwa. Ekiragiro kino kyakkirizibwa mu nnyingo eya 48 eya Ssemateeka wa Weimar, eyawa pulezidenti obuyinza okukola enteekateeka ez’amangu okukuuma obukuumi n’obutebenkevu bw’abantu. Emirimu gy’ekibiina kya German Communist Party (KPD) byanyigirizibwa, era bammemba ba KPD 4,000 ne bakwatibwa.
Ng’oggyeko okunoonya akalulu, ekibiina ky’Abanazi kyakola effujjo nga beefananya amagye n’okusaasaanya ppokoppoko alwanyisa obwannakalyakaani, mu nnaku ezaali zikulembera okulonda. Ku lunaku lw’okulonda nga 6 Ogwokusatu 1933, omugabo gw’Abanazi mu bululu gweyongera okutuuka ku bitundu 44%, era ekibiina kino kyafuna ebifo ebisinga obungi mu paalamenti. Ekibiina kya Hitler kyalemererwa okufuna obululu obusinga obungi, ne kyetaagisa omukago omulala ne DNVP.
=== Olunaku lwa Potsdam n’etteeka lya Enabling Act ===
Nga 21 Ogwokusatu 1933, ''Reichstag'' empya yatandikibwawo n’omukolo gw’okuggulawo mu kkanisa ya Garrison e Potsdam. "Olunaku olwa Potsdam" lwategekebwa okulaga obumu wakati w'ekibiina ky'Abanazi n'abakungu mu Prussia abakadde n'amagye. Hitler yalabikira mu kkooti ey’okumakya era mu bwetoowaze n’alamusa Hindenburg.
Okusobola okutuuka ku buyinza obujjuvu mu byobufuzi wadde nga teyalina bungi bwa ddala mu paalamenti, gavumenti ya Hitler yaleeta Ermächtigungsgesetz (Enabling Act) okukubwako akalulu mu ''Reichstag'' eyali yakalondebwa . Etteeka lino —eryatuumibwa mu butongole Gesetz zur Behebung der Not von Volk und Reich ("Law to Remedy the Distress of People and Reich")—lyawa kabineti ya Hitler obuyinza okukola amateeka awatali kukkirizibwa kwa Reichstag okumala emyaka ena. Amateeka gano gayinza (okuggyako ebimu) okuva ku ssemateeka.
Okuva bwe kiri nti kyandikosezza ssemateeka, etteeka li Enabling Act okuyisibwa lyali lyetaagisa abantu ebitundu bibiri ku bisatu okuyisibwa. Nga tebaleseewo muwatwa gwonna, Abanazi baakozesa ebiragiro ebiri mu kiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree okukwata abamyuka bonna 81 ab’Abacommunist (wadde nga baali bakola kampeyini ez’amaanyi okulwanyisa ekibiina, Abanazi baali bakkirizza KPD okuvuganya mu kulonda) ne balemesa aba Social Democrats abawerako okwetaba mu kulonda.
Nga 23 Ogwokusatu 1933, ''Reichstag'' yakuŋŋaana mu Kroll Opera House mu mbeera ey’akatabanguko. Ab'ebitiibwa mu SA baakli liteesebwako, ne baleekaana engombo n’okutiisatiisa ababaka ba paalamenti abaali batuuse. Oluvannyuma lwa Hitler okusuubiza mu bigambo akulira ekibiina kya Centre , Ludwig Kaas nti Hindenburg agenda kusigala n’obuyinza bwe obw’okukuba akalulu, Kaas yalangirira nti ekibiina kya Centre Party kigenda kuwagira etteeka eriyitibwa Enabling Act. Etteeka lino lyayisibwa n’obululu 444–94, ng’ebibiina byonna okuggyako aba Social Democrats be baliwagira. Etteeka erya Enabling Act, awamu n’ekiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree, kyakyusa gavumenti ya Hitler n’efuuka eya nnakyemalira mu mateeka.
=== Obwannakyemalira ===
<blockquote>[[File:Der_Führer_Gemälde_Portrait_painting_of_Adolf_Hitler_by_Heinrich_Knirr_1937_No_known_copyright_restrictions_(artist_died_in_1944)_Imperial_War_Museum_London.jpg|thumb|Ekifaananyi kya Heinrich Knirr (1937)]]"Nga nteeka obulamu bwange mu kabi okulabika ng'ayogera ebitategeerekeka, mbagamba nti ekibiina kya National Socialist movement kijja kugenda mu maaso okumala emyaka 1,000!... Temwerabira engeri abantu gye bansekereramu emyaka 15 emabega bwe nnalangirira nti lumu nja kufuga Bugirimaani. Baseka kaakano, mu ngeri y'emu ey'obusirusiru, bwe nnalangirira nti nja kusigala mu buyinza" - Adolf Hitler ng'ayogerako ne munnamaulire wa BBC mu Berlin, Ogwomukaaga 1934</blockquote>Oluvannyuma lw'okufuna obuyinza ku ssiga lya gavumenti eribaga amateeka ne ly'obukulembeze, Hitler ne banne baatandika okulwanyisa ababavuganya abaasigalawo. Ekibiina kya Social Democratic Party kyawerebwa, era n'ebintu byakyo ne bikwatibwa.Wadde ng'abakiise b'ebibiina by'abakozi bangi baali mu Berlin ku lunaku lw'ogwokutaano, abaserikale ba SA baawamba woofiisi z'ebibiina mu ggwanga lyonna. Nga 2 Ogwokutaano 1933, ebibiina by'abakozi byonna byawalirizibwa okuggibwawo, era abakulembeze baabyo ne bakwatibwa. Abamu baasindikibwa mu nkambi z'abasibe.Ekibiina kya German Labour Front kyatandikibwawo ng'ekitongole ekikiikirira abakozi bonna, abakungu, n'abalina kkampuni, nga kino kiraga endowooza y'Abanazi mu mwoyo gwa Hitler's Volksgemeinschaft ("ekitundu ky'abantu").
Ogwomukaaga we gwaggwerako ng’ebibiina ebirala bitiisibbwatiisibbwa okusasika. Kuno kwaliko omukago gw’Abanazi ogw’erinnya, DNVP; ng’ayambibwako SA, Hitler yawaliriza omukulembeze waayo Hugenberg okulekulira nga 29 Ogwomukaaga. Nga 14 Ogwomusanvu 1933, ekibiina ky’Abanazi kyalangirirwa ng’ekibiina kyokka eky’ebyobufuzi mu mateeka mu Bugirimaani. Okwagala kwa SA okweyongera amaanyi mu byobufuzi n’amagye kwaleeta okweraliikirira mu bakulembeze b’amagye, abamakolero na b'ebyobufuzi. Mu kwanukula, Hitler yalongoosa obukulembeze bwonna obwa SA mu kyayitibwa Night of the Long Knives, eyaliwo okuva nga 30 Ogwomukaaga okutuuka nga 2 Ogwomusanvu 1934. Hitler yatunuulira Ernst Röhm n’abakulembeze abalala aba SA, ng'awamu n’abalabe ba Hitler abawerako mu byobufuzi (nga Gregor Strasser n’eyali chancellor Kurt von Schleicher ), baazingibwa, ne bakwatibwa, ne bakubwa amasasi. Wadde ng’ensi yonna n’Abagirimaani abamu baakwatibwa ensonyi olw’ettemu lino, bangi mu Bugirimaani baali balowooza nti Hitler yali azzaawo emirembe.
Hindenburg yafa nga 2 Ogwomunaana 1934. Ku lunaku olwali lwakayita, kabineti yali etaddewo Etteeka li "Law Concerning the Head of State of the German Reich". Etteeka lino lyali ligamba nti Hindenburg bw’anaafa, ofiisi ya pulezidenti yali egenda kuggyibwawo, era obuyinza bwayo ne bugattibwa n’obwo obwa chancellor. Bw’atyo Hitler yafuuka omukulembeze w’eggwanga awamu n’omukulembeze wa gavumenti era mu butongole n’atuumibwa erinnya Führer und Reichskanzler (Omukulembeze era Chancellor wa Reich), wadde nga Reichskanzler okukkakkana ng’asuuliddwa. Olw’ekikolwa kino, Hitler yaggyawo enkola y'amateeka eyali esobola okumuggya mu ofiisi.
Ng’omukulembeze w’eggwanga, Hitler yafuuka omuduumizi w’amagye owo ku ntikko. Amangu ddala nga Hindenburg amaze okufa, ku kukubirizibwa kw’obukulembeze bwa Reichswehr, ekirayiro eky’ennono eky’obwesigwa eky’abajaasi kyakyusibwa okukakasa obwesigwa eri Hitler kennyini, mu linnya, mu kifo kya ofiisi y’omuduumizi ow'oku ntikko (oluvannyuma eyakyusibwa erinnya n’efuulibwa omuduumizi omusukkulumu) oba eri Bugirimaani. Nga 19 Ogwomunaana, okugatta obwapulezidenti n’obwa chancellor kwakkirizibwa abalonzi 88 ku buli 100 abaalonda mu kalulu k’ekikungo mu 1934.
Ku ntandikwa ya 1938, Hitler yasiiga abantu akasa okunyweza obuyinza bwe ku magye ng’akuma omuliro mu nsonga za Blomberg–Fritsch. Hitler yawaliriza Minisita we ow’olutalo, Field Marshal Werner von Blomberg, okulekulira ng’akozesa ekiwandiiko kya poliisi ekyalaga nti mukyala wa Blomberg omupya yalina likodi y’obwamalaaya. Omuduumizi w’amagye Colonel-General Werner von Fritsch yaggyibwawo oluvannyuma lwa Schutzstaffel] (SS) okuleeta ebigambibwa nti yali yeenyigira mu bisiyaga. Abasajja bombi baali bagudde mu buzibu kubanga baali bawakanya Hitler okusaba okukola Wehrmacht nga yeetegese okulwana olutalo nga mu 1938. Hitler yafuna ekitiibwa kya Blomberg eky’Omuduumizi Omukulu, bw’atyo n’atwala obuduumizi bw’amagye ku bubwe. Yakyusa minisitule y’olutalo n’assaamu Oberkommando der Wehrmacht (OKW), nga ekulemberwa Genero Wilhelm Keitel. Ku lunaku lwe lumu, ba Genero 16 baggyibwako obuduumizi bwabwe, ate abalala 44 ne bakyusibwa; bonna baali bateeberezebwa nti baali tebawagira bu- Nazi kimala. Ku ntandikwa y'Ogwokubirii 1938, ba Genero abalala 12 baali bamaze okuggyibwawo.
Hitler yafaayo okuwa obwannakyemalira bwe okulabika ng’obuli mu mateeka. Ebiragiro bye bingi byali byesigamiziddwa mu bulambulukufu ku kiragiro kya Reichstag Fire Decree era n’olwekyo nga byesigamiziddwa ku nnyingo 48 eya Ssemateeka wa Weimar. ''Reichstag'' yazza obuggya etteeka li Enablinga Act emirundi ebiri, buli mulundi okumala emyaka ena. Ng'okulonda kwa ''Reichstag'' kukyakolebwa (mu 1933, 1936, ne 1938), abalonzi baaweebwa olukalala lumu olw'Abanazi n'abagenyi abawagira Obunazi olwafuna obululu obusukka mu bitundu 90 ku buli 100. Okulonda kuno okw’obulimba kwali mu mbeera ezitali za kyama; Abanazi batiisatiisa okwesasuza okw’amaanyi eri omuntu yenna ataalonda oba ataabalonda.
== Nazi Germany ==
=== Ebyenfuna n’obuwangwa ===
[[File:Hitler_at_the_XI_Olympic_Games_opening_ceremonies.jpg|thumb| Hitler n’abakozi be nga bakola saluti y’Abanazi eri ttiimu ku mikolo egy’okuggulawo emizannyo gya Olympics XI mu Gwomunaana 1936]]
Mu Gwomunaana 1934, Hitler yalonda Pulezidenti wa Reichsbank Hjalmar Schacht nga Minisita w’ebyenfuna, ate mu mwaka ogwaddako, nga Plenipotentiary for War Economy avunaanyizibwa ku kutegeka ebyenfuna by'okulwana. Okuddamu okuzimba n’okuzzaawo emmundu kwassibwamu ssente nga bayita mu tteeka lya Mefo, okukuba ssente, n’okuwamba eby’obugagga by’abantu abaakwatibwa ng’abalabe b’eggwanga, nga mw’otwalidde n’Abayudaaya. Omuwendo gw’abatalina mirimu gwakendeera okuva ku bukadde mukaaga mu 1932 okutuuka ku bukadde obutasukka kamu mu 1936. Hitler ye yalabirira emu ku kampeyini ezisinga obunene ez’okulongoosa ebizimbe mu byafaayo bya Girimaani, ezaaviirako okuzimba amabibiro, ''autobahns'', eggaali y’omukka, n’emirimu emirala egy’okuzimba. Emisaala gyali wansi katono mu makkati okutuuka ku nkomerero y’emyaka gya 1930 bw’ogeraageranya n’emisaala mu kiseera kya Weimar Republic, ate ng’ebbeeyi y’ebintu y'eyongera ebitundu 25 ku buli 100. Mu kugeraageranya Wiiki y’emirimu yeeyongera mu kiseera ky’okukyusa okudda mu by’enfuna by’olutalo; mu 1939, Omugirimaani owa bulijjo yali akola wakati w’essaawa 47 ne 50 buli wiiki.
Gavumenti ya Hitler yawagira enzimba y'EKinazi ku kigero ekinene ennyo. Albert Speer, eyayamba ennyo mu kuteeka mu nkola enkola ya Hitler ey’okuddamu okutaputa obuwangwa bw’Abagirimaani mu ngeri ey’edda, yateekebwa okuvunaanyizibwa ku kiteeso ky’okuddaabiriza ebizimbe mu Berlin. Wadde ng’amawanga mangi gaali gatiisatiisa obuteetaba mu mizannyo gya Olympics, Bugirimaani gye yategeka mu 1936. Hitler ye yakulemberamu emikolo gy’okuggulawo era yeetaba ku mikolo gyombi egyali mu Winter Games e Garmisch-Partenkirchen ne mu Summer Games e Berlin.
=== Okuddamu okukozesa emmundu n’emikago emipya ===
Mu nsisinkano n'abakulembeze b'amagye ga Girimaani nga 3 Ogwokubiri 1933, Hitler yayogera ku "kuwamba Lebensraum mu Buvanjuba n'enkola y'okutunza endowooza y'eKigirimaani ey'okufufugaza" ng'ebigendererwa bye ebisembayo eby'enkola y'ensonga z'ebweru. Mu Gwokusatu, Omulangira Bernhard Wilhelm von Bülow, omuwandiisi mu ofiisi y’ensonga z’ebweru ( Auswärtiges Amt ), yafulumya ekiwandiiko ku bigendererwa ebikulu eby’enkola y’ensonga z’ebweru: Anschluss ne Austria, okuzzaawo ensalo z’amawanga ga Girimaani mu 1914, okugaana obukwakkulizo bw’amagye wansi w’endagaano ya Versailles, okudda kw’amatwale ga Girimaani agaali mu Afirika, n’ekitundu kya Girimaani eky’obuyinza mu Bulaaya ey’Ebuvanjuba. Hitler yasanga ebiruubirirwa bya Bülow nga bitono nnyo. Mu kwogera kwe mu kiseera kino, yakkaatirizza bye yayita ebigendererwa by’emirembe mu nkola ze n’okwagala okukolera mu ndagaano z’ensi yonna. Mu lukiiko olwasooka olwa kabineeti ye mu 1933, Hitler yakulembeza ssente z’amagye okusinga okudduukirira abantu abaali batalina mirimu.
Girimaani yava mu mukago gw'amawanga n'olukiiko lw'ensi yonna olw'okuggyawo ebyokulwanyisa mu Gwekkumi 1933. Mu Gwoluberyeberye 1935, abantu abasukka mu 90 ku buli 100 ab’omu Saarland, mu kiseera ekyo eyali wansi w’obufuzi bw’Omukago gw’Amawanga Amagatte, baakuba akalulu okwegatta ne Bugirimaani. Mu Gwokusatu ogwo, Hitler yalangirira okugaziya eggye lya Wehrmacht okutuuka ku bammemba 600,000 —nga bakubisaamu emirundi mukaaga omuwendo ogwakkirizibwa mu ndagaano ya Versailles —nga mw’otwalidde n’okukulaakulanya eggye ly’omu bbanga ( Luftwaffe ) n’okweyongera kw’obunene bw’amagye g’oku mazzi ( Kriegsmarine). Bungereza, Bufalansa, Yitale, n’Omukago gw’Amawanga Amagatte byavumirira ebikolwa bino eby’okumenya Endagaano eyo naye nga tebalina kye baakola kubiziyiza. Endagaano y’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani (AGNA) eya 18 Ogwomukaaga yakkiriza ttani za Girimaani okweyongera okutuuka ku bitundu 35 ku 100 eby’amagye g’oku mazzi aga Royal Navy . Hitler yayita okussa omukono ku AGNA nga "olunaku olukyasinze essanyu mu bulamu bwe", ng'alowooza nti endagaano eno ye yatandika omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani gwe yali alagudde mu Mein Kampf. Bufalansa ne Yitale tezeebuuzibwako nga tebannaba kussa mukono, ekyatyoboola obutereevu Omukago gw’Amawanga Amagatte era ne kiteeka endagaano ya Versailles obutabeera na makulu.
Girimaani yaddamu okuwamba ekitundu ekyali tekikirizibwamu magye mu Rhineland mu Gwokusatu1936, ng’emenya endagaano ya Versailles. Hitler era yasindika amagye e Spain okuwagira Francisco Franco n’ekiwayi kye ekya Nationalist mu kiseera ky’olutalo lw’omunda mu Spain oluvannyuma lw’okufuna okulaajana okuyambibwa mu Gwomusanvu 1936. Mu kiseera kye kimu, Hitler yagenda mu maaso n’okufuba okukola omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani. Mu Gwomunaana 1936, ng’ayanukula ekizibu ky’ebyenfuna ekyali kyeyongera olw’okufuba kwe okuddamu okufuna emmundu, Hitler yalagira Göring okussa mu nkola Enteekateeka y’Emyaka Ena okuteekateeka Bugirimaani okulwana olutalo mu myaka ena eginaddirira. Enteekateeka eno yali etunuulidde olutalo olw'amaanyi wakati wa " Judaeo-Bolshevism " n'Obunazi bwa Girimaani, nga mu ndowooza ya Hitler kyali kyetaagisa okufuba okwewaayo okuddamu okufuna ebyokulwanyisa awatali kulowooza ku nsaasaanya y'ebyenfuna.
Mu Gwekkumi 1936, Count Galeazzo Ciano, minisita w’ensonga z’ebweru mu gavumenti ya Mussolini, yakyalira Girimaani, gye yassa omukono ku ndagaano ey’ensonga mwenda ng’akabonero nti ''yali asemberera'' okusisinkana Hitler mu buntu. Nga 1 Ogwekkuminoogumu, Mussolini yalangirira "omukago" wakati wa Girimaani ne Yitale. Nga 25 Ogwekkuminoogumu, Girimaani yassa omukono ku ndagaano ya Anti-Comintern Pact ne Japan. Bungereza, China, Yitale ne Poland nazo zaayitibwa okwegatta ku ndagaano ya Anti-Comintern Pact, naye Yitale yokka ye yassa omukono mu 1937. Hitler yasuula enteekateeka ye ey'omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani, ng'anenya obukulembeze bwa Bungereza "obutamala". Mu lukiiko lwe yatuuza mu Reich Chancellery ne baminisita be ab’ensonga z’ebweru n’abaami b’amagye mu Gwekkuminoogumu ogwo, Hitler yaddamu okulaga ekigendererwa kye eky’okufuna Lebensraum ku lw’abantu b’e Girimaani. Yalagira enteekateeka z’olutalo mu Buvanjuba zitandike nga bukyali mu 1938 ate nga tebunnawera 1943. Singa afa, ebiteeso by'olukuŋŋaana, eby'awandiikibwa nga Hossbach Memorandum, byali bya kutwalibwa nga "endagaano ye ey'ebyobufuzi". Yawulira nti okukendeera okw'amaanyi mu mbeera z'abantu mu Girimaani olw'okatyabaga k'ebyenfuna kayinza kuyimirizibwa na bulumbaganyi bw'amagye obwali bugendereddwamu okuwamba Austria ne Czechoslovakia. Hitler yasaba okukola amangu nga Bungereza ne Bufalansa tezinnaba kufuna bukulembeze bwa nkalakkalira mu mpaka z'ebyokulwanyisa. Ku ntandikwa ya 1938, oluvannyuma lw’ensonga ya Blomberg–Fritsch, Hitler yakakasa obuyinza ku nkola y’amagye-enkola y’ensonga z’ebweru, n’agoba Neurath ku bwaminisita w’ensonga z’ebweru era n’alonda Minisita w’olutalo. Okuva ku ntandikwa ya 1938, Hitler yali ku nkola y’ensonga z’ebweru ng’egendereddwamu lutalo.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Apuli 1938, Henlein yagamba minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu." ... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". {{Sfn|Weinberg|1980|pp=334–335}} Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia. {{Sfn|Weinberg|1980|pp=338–340}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
cosc2onmm3owz0f3zc9g3lwud8017ol
67625
67624
2026-08-14T03:07:28Z
Charles Kalanzi
9748
Created by translating the section "World War II" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1369226609|Adolf Hitler]]"
67625
wikitext
text/x-wiki
'''Adolf Hitler''' (20 Ogwokuna 1889 – 30 Ogwokuna 1945) yali munnabyabufuzi Omugirimaani enzaalwa y’e Austria era nga ye nnakyemalira wa Girimaani ku mulembe gw’Abanazi okuva mu 1933 okutuusa lwe yeetuga mu 1945. Yalinnya mu buyinza ng’omukulembeze w’ekibiina ky’Abanazi, n’afuuka Cansala wa Bugirimaani mu 1933 n’oluvannyuma n’atwala ekitiibwa kya {{Lang|de|Führer und Reichskanzler}} mu 1934. Germany okulumba Poland nga 1 Ogwomwenda1939 wansi w'obukulembeze bwe kwe kwatandika Ssematalo II . Mu lutalo lwonna olwaddirira, Hitler yali y'enyigira nnyo mu kulungamya ebikwekweto by’amagye ga Girimaani era ye yali omukulu mu kutta Abayudaaya nga obukadde mukaaga mu Holocaust awamu n’okufa kw’obukadde n’obukadde bw’abantu abalala abaafa.
Hitler yazaalibwa mu Braunau am Inn mu Austria-Hungary era n’agenda e Girimaani mu 1913. Yayooyootebwa mu kiseera we yaweereza mu magye ga Girimaani mu Ssematalo I, n'afuna omusaalaba ogw'ekyuma (Iron Cross). Mu 1919, y'egatta ku kibiina ky’abakozi ekya Germany Workers’ Party (DAP), ekyasooka ekibiina ky’Abanazi, era mu 1921, n’alondebwa okuba omukulembeze w’ekibiina ky’Abanazi. Mu 1923, yagezaako okuwamba obuyinza bwa gavumenti mu kuwamba gavumenti okwalemererwa mu Munich era n’asibwa emyaka etaano, n’amala omwaka mulamba n’okusoba. Ng’ali eyo, yalagira omuzingo ogusooka ogw’ekitabo kye eky’obulamu bwe ne manifesito y’ebyobufuzi ''Mein Kampf'' ( lit. 'My Struggle'). Oluvannyuma lw’okuyimbulwa nga bukyali mu 1924, yafuna obuwagizi bw’abantu ng’alumba Endagaano y'e Versailles awamu n’okutumbula enzikiriza ya Bugirimaani yonna, okulwanyisa Abayudaaya, n’okulwanyisa Obwanaakalyakaani ng’akozesa okwogera okw’amaanyi ne ppokoppoko w’Abanazi . Yateranga okuvumirira Obwanaakalyakaani ng'olumu ku lukwe lw'Abayudaaya olw'ensi yonna .
Oluvannyuma lw’okulonda mu Reichstag mu Gwekkuminoogumu 1932, ekibiina ky’Abanazi kye kyasinga okubeera n’ebifo mu ''Reichstag'', naye nga si kyekisinga ababaka abangi. Oluvannyuma, eyali chancellor Franz von Papen ne bannabyabufuzi abalala abakuumaddembe baamatiza Pulezidenti Paul von Hindenburg okulonda Hitler ku bwa chancellor nga 30 Ogwoluberyeberye 1933. Nga wayiseewo akaseera katono, nga 23 Ogwokusatu, ''Reichstag'' yayisa etteeka li Enabling Act erya 1933, era ku nkomerero ne litandika okukyusa Weimar Republic n’efuuka Bugirimaani ey’Abanazi. Hindenburg bwe yafa nga 2 Ogwomunaana 1934, Hitler yamusikira n’afuuka omukulembeze w’eggwanga era oluvannyuma Girimaani n’efuuka eggwanga ly'obwannakyemalira mu bujjuvu. Mu ggwanga, Hitler yatandika okussa mu nkola enkola nnyingi ez’obusosoze mu mawanga, ezaali zisuula Abayudaaya Abagirimaani ku bbali n’okubafuula embuzi ey’ekiweebwayo . Emyaka gye omukaaga egyasooka mu buyinza gyavaamu ebyenfuna okutereera amangu okuva mu kiseera ky’okusereba kw’ebyenfuna, okusazaamu obukwakkulizo obwateekebwa ku Bugirimaani oluvannyuma lwa Ssematalo I, n’okuwamba ebitundu ebyalimu obukadde n’obukadde bw’Abagirimaani, ekyamuwa obuwagizi obw’amaanyi mu kusooka.
Ekimu ku biruubirirwa bya Hitler ebikulu kyali {{Lang|de|[[Lebensraum]]}} ( lit. 'Owokubeera') eri abantu b'e Girimaani mu Bulaaya ey'Ebuvanjuba. Enkola ye ey’obukambwe, ey’okugaziya okusukka ensalo za Girimaani zitwalibwa okuba ng’ensonga enkulu ezavaako Ssematalo II mu Bulaaya. Nga 1 Ogwomwenda 1939, Hitler yalabirira okulumba kwa Girimaani ku Poland, bwe kityo ne kireetera Bungereza ne Bufalansa okulangirira olutalo ku Bugirimaani . Oluvannyuma lw’okulagira okulumba Soviet Union mu Gwomukaaga 1941, yalangirira olutalo ku Amerika mu Gwekkumineebiri w’omwaka gwe gumu. Ku nkomerero ya 1941, amagye ga Girimaani n’amawanga ga Bulaaya agayitibwa European Axis gaawamba ekitundu ekisinga obunene ekya Bulaaya n'obukiika kkono bw'Afirika . Obuwanguzi buno bwaddizibwayo mpolampola oluvannyuma lwa 1941 okutuusa amagye g’omukago lwe gaawangula amagye ga Girimaani mu 1945. Nga 29 Ogwokuna 1945, Hitler yawasa munne gwe yali amaze naye ebbanga, Eva Braun, mu {{Lang|de|[[Führerbunker]]}} mu kibuga Berlin. Enkeera beetuga okwewala okukwatibwa amagye ga Soviet Red Army.
Munnabyafaayo era omuwandiisi w'emikululo gy'obulamu bwabantu Ian Kershaw yayogera ku Hitler nga "omusingi gw'ebyobufuzi ebibi eby'omulembe guno". Mu bukulembeze bwa Hitler n’endowooza y’obusosoze mu mawanga, gavumenti y’Abanazi ye yali evunaanyizibwa ku kittabantu ky’Abayudaaya ababalirirwamu obukadde mukaaga n’obukadde n’obukadde bw’abantu abaakosebwa, ye n’abagoberezi be baali batwala nti {{Lang|de|[[Untermensch]]en}} ( lit. ' si bantu' ) oba abatasaana kubeera mu bantu. Hitler n’Abanazi nabo bavunaanyizibwa ku kutta abantu ababalirirwamu obukadde 19.3 nga mulimu abaabulijjo n’abasibe b’olutalo. Okugatta ku ekyo, obukadde 28.7 obw'abajaasi n'abantu baabulijjo baafa olw'ebikolwa by'amagye mu katemba w'Abazungu. Omuwendo gw’abantu baabulijjo abattibwa mu Ssematalo II gwali tegubangawo mu lutalo, era abantu abaafiira mu lutalo luno lulufuula olutalo olusinga okutta abantu mu byafaayo.
== Ensibuko y’obuzaale ==
Taata wa Hitler, Alois Hitler, yali mwana wa Maria Schiclgruber atali mu mateeka. Olukalala lw'okubatiza terwalaga linnya lya kitaawe, era Alois mu kusooka yalina amannya ga nnyina, "Schicklgruber". Mu 1842, Johann Georg Hiedler yawasa maama wa Alois. Alois yakuzibwa mu maka ga muganda wa Hiedler, Johann Nepomuk Hiedler. Alois yakola ng’omukozi wa gavumenti okuva mu 1855 okutuusa lwe yawummula mu 1895. Mu 1876, Alois yawandiisibwa mu mateeka era ebiwandiiko bye eby'okubatiza ne biwandiikibwako obugambo bwa kabona okuwandiisa Johann Georg Hiedler nga kitaawe wa Alois (yawandiikibwa nga "Georg Hitler"). Alois olwo n'atwala erinnya ly'ekika "Hitler", era liwandiikibwa {{Lang|de|"Hiedler", "Hüttler"}}, oba {{Lang|de|"Huettler"}} . Oboolyawo erinnya lino lyesigamiziddwa ku kigambo ky’Olugirimaani {{Lang|de|Hütte}} ( lit. 'akasiisira' ), era kirina amakulu "oyo abeera mu nsiisira".
Omukungu w’Abanazi Hans Frank yawa amagezi nti maama wa Alois yali akozesebwa ng’omukozi w’awaka mu maka g’Abayudaaya mu Graz, era nti mutabani w’amaka ago ow’emyaka 19, Leopold Frankenberger ye yazaala Alois, ekintu ekyamanyibwa nga Frankenberger thesis. Tewali muntu yenna ayitibwa Frankenberger yawandiisibwa mu Graz mu kiseera ekyo, era tewali biwandiiko ku kubeerawo kwa Leopold Frankenberger, kale bannabyafaayo bagoba okugamba nti kitaawe wa Alois yali Muyudaaya. Mu 2025, omusaayi ogwava mu sofa mu kunoonyereza ku Hitler gwakozesebwa Turi King owa Yunivasite y’e Bath okwekenneenya DNA. Omusaayi guno gwakakasibwa nti gwa Hitler nga gugeraageranyizibwa n’ogw’owoluganda lwe omusajja, era okwekenneenya DNA kwalaga nti Hitler teyalina buzaale bwa Bayudaaya ng’ayita mu kitaawe. "Singa bwe kyali, tetwandifunye kukwatagana kwa DNA naye," King bwe yagamba "Okukwatagana okwo okwa DNA tekwakoma ku kukakasa nti eno ye DNA ya Hitler wabula era kukakasa nti emboozi y'obuzaale bw'Abayudaaya bw'abantu okuyita mu kitaawe si kituufu."
== Obuto bwe ==
=== Obuto bwe n’okusoma ===
[[File:Adolf_Hitler_infant_photo_(3x4_cropped).jpg|left|thumb| Hitler ( c. 1889–90)]]
Adolf Hitler yazaalibwa nga 20 Ogwokuna 1889 mu Braunau am Inn, ekibuga mu Austria-Hungary (kati Austria), okumpi n’ensalo ne Girimaani. Yali wakuna ku baana mukaaga abazaalibwa Alois Hitler ne mukyala we owookusatu, Klara Pölzl. Baganda ba Hitler basatu —Gustav, Ida, ne Otto —baafa nga bakyali bawere. Era abaali mu maka ago mwalimu abaana ba Alois okuva mu bufumbo bwe obw’okubiri: Alois Jr. (yazaalibwa 1882) ne Angela (yazaalibwa 1883). Mu 1892, ab’omu maka ago baasengukira mu Passau, Bugirimaani, oluvannyuma lwa Alois okukuzibwa n’afuuka omukungu w'ebyamaguzi mu Passau. Hitler mu kiseera ekyo yali wa myaka esatu. Alois yakuzibwa n’atwalibwa e Linz, Austria, nga 1 Ogwokuna 1893, naye ab’omu maka amalala ne basigala mu Passau. Famire yaddayo e Austria ne basenga e Leonding nga 9Ogwokutaano 1894, era mu Gwomukaaga 1895, Alois yawummula n’agenda e Hafeld, okumpi ne Lambach, gye yalima n’okulunda enjuki. Hitler yasomera mu {{Lang|de|Volksschule}} (essomero lya pulayimale eriweebwa ssente okuva mu gavumenti) mu kibuga Fischlham ekiriraanyewo.
Okugenda e Hafeld kwakwatagana n’okutandika kw’obukuubagano obw’amaanyi obwa taata n’omwana obwava ku Hitler ow’emyaka omukaaga okugaana okugoberera empisa enkakali ez’essomero lye. Alois yagezaako okukuba mutabani we amufuule omuwulize, nga Adolf akola kyonna ekisoboka okubeera ekikontana n’ekyo kyonna kitaawe kye yali ayagala. Alois naye yandikubye mutabani we naye nnyina yaumukuuma obutakubwa buli kiseera.
Kaweefube wa Alois Hitler ow’okulima e Hafeld teyayitamu, era mu 1897, baasengukira e Lambach. Hitler ow’emyaka omunaana yasoma emisomo gy’okuyimba, yayimba mu kkwaaya y’ekkanisa, era yatuuka n’okulowooza ku ky’okufuuka kabona. Mu 1898, famire yaddayo mu maka ag'enkalakkalira e Leonding. Hitler yakosebwa nnyo olw'okufa kwa muto we Edmund mu 1900 olw'omusujja gw'amulangira. Hitler yakyuka okuva mu muyizi ateemotyamotya, ayagala ennyo abantu n’afuuka omulenzi omuzibu, eyeekutudde ku balala era ng’atera okuyombagana ne kitaawe n’abasomesa. Paula Hitler yajjukira nti Adolf yali muvubuka wafujjo era ng’atera okumukuba empi.
Alois yali akoze omulimu omulungi mu kitongole ky'ebyamaguzi era ng’ayagala mutabani we amuddire mu ebigere. Oluvannyuma Hitler yakola katemba okuva mu kiseera kino kitaawe bwe yamutwala okukyalira ofiisi y'ebyamaguzi, n’akiraga ng’ekintu ekyavaako obutakkaanya obutasonyiwa wakati wa taata n’omwana, nga bombi baali ba maanyi. Olw’okusimbira ekkuuli mutabani we okwagala okugenda mu siniya okufuuka omuyiiya, Alois yasindika Hitler mu ''Realschule'' e Linz mu Gwomwenda 1900. Hitler yajeemera okusalawo kuno, era mu ''Mein Kampf'' agamba nti mu bugenderevu yakola bubi mu ssomero, ng'asuubira nti kitaawe bwamala okulaba "ensoma embi mu ssomero ly'ebyemikono yandindese okwewaayo mu kirooto kyange".
Okufaananako n’Abagirimaani bangi ab’omu Austria, Hitler yatandika okukulaakulanya endowooza y'okwagala Girimaani okuva mu buto. Yalaga obwesigwa eri Bugirimaani yokka, ng’anyooma obwakabaka bwa Habsburg obwali busereba mu kukulembera obwakabaka obunene. Hitler ne mikwano gye baakozesa okulamusa "Heil", ne bayimba " Deutschlandlied " mu kifo ky'oluyimba lwa Austrian Imperial. Oluvannyuma lw’okufa kwa Alois okw’amangu nga 3 Ogwoluberyeberye 1903, omutindo gwa Hitler ku ssomero gwayonooneka, era nnyina n’amukkiriza okuvaayo. Yeewandiisa mu ''Realschule'' e Steyr mu Gwomwenda 1904, enneeyisa ye n’omutindo gwe ne bitereera. Mu 1905, oluvannyuma lw’okuyita ekigezo ekisembayo, Hitler yava mu ssomero lino nga talina kiruubirirwa kyonna kya kwongera kusoma wadde enteekateeka entegeerekeka ey’okukola omulimu.
=== Okutandika okuvubuka ng'ali mu Vienna ne Munich ===
Mu 1907, Hitler yava mu Linz n’agenda okubeera n’okusoma okusiiga ebifaananyi mu kibuga Vienna, ng’avujjirirwa ssente okuva mu miganyulo gya mulekwa n’obuwagizi okuva eri nnyina. Yasaba okuyingizibwa mu Academy of Fine Arts Vienna kyokka n’agaanibwa emirundi ebiri. Dayirekita yawa amagezi nti Hitler yandibadde asaba okugenda mu School of Architecture, naye nga talina biwandiiko byetaagisa mu by’ensoma kubanga yali tannamaliriza siniya.
Nga 21 Ogwekkumineebiri 1907, nnyina yafa kookolo w’amabeere ku myaka 47; Mu kiseera ekyo Hitler yalina emyaka 18. Mu 1909, Hitler ssente zaggwawo era n’awalirizibwa okubeera mu bulamu obw’ekika kya bohemian mu bifo eby’okusulamu abantu abatalina mwasirizi ne mu kisulo kya Meldemannstraße. Yafuna ssente ng’omukozi ow’abulijjo ng’asiiga n’okutunda langi z’amazzi ez’ebifo ebisikiriza mu Vienna. Mu kiseera kye yamala mu Vienna, yagoberera okwagala kwo kweyongera okuzimba n’okuyimba, n’agenda mu bivvulu kkumi ebya {{Lang|de|Lohengrin (opera){{!}}Lohengrin}}, ekisinga okumunyumira mu nnyimba za Richard Wagner eza opera.
Mu kibuga Vienna, Hitler yasooka kulaba bigambo ebisosola mu mawanga. Abakulembeze b’abantu nga meeya Karl Lueger baakozesa endowooza y’ekibuga eyali emanyiddwa ennyo ey’okulwanyisa Abayudaaya, oluusi n’oluusi ne bawagira endowooza y'okusukulumya Girimaani okusobola okuganyulwa mu by’obufuzi. Obusosoze bw’eggwanga lya Girimaani bwali bungi nnyo naddala mu disitulikiti y’e Mariahilf, Hitler gye yali abeera mu kiseera ekyo. Georg Ritter von Schönerer yafuuka omukulembeze omukulu ku Hitler, era n’afuna okwegomba Martin Luther.
Hitler yasoma empapula z’amawulire n’obupapula obwali butumbula obusosoze era n’alabula ku kuyingira kw’Abayudaaya b’omu Bulaaya ow’Ebuvanjuba, awamu n’ebiwandiiko by’abantu nga Houston Stewart Chamberlain, Charles Darwin, Friedrich Nietzsche, Gustave Le Bon, ne Arthur Schopenhauer. Mu myaka gye yamala mu Vienna era yafuna endowooza ez’amaanyi ezilwanyisa Abaslav.
Ensibuko n’enkulaakulana y’obukyayi bwa Hitler obw’okulwanyisa Abayudaaya ekyali nsonga ya kukubaganyako birowoozo. Mukwano gwe August Kubizek yagamba nti Hitler yali "akakasiddwa n'omuntu alina obukyayi" nga tannava mu Linz. Wabula munnabyafaayo Brigitte Hamann ayogera ku ndowooza ya Kubizek ng'erina "obuzibu". Wadde nga Hitler mu {{Lang|de|Mein Kampf}} agamba nti yasooka kufuuka musosoze mu Vienna, Reinhold Hanisch, eyamuyamba okutunda ebifaananyi bye, takkiriziganya nakyo. Hitler era yatunda ebimu ku by’emikono bye ng’ayita mu musuubuzi Omuyudaaya ayitibwa Samuel Morgenstern ng’abeera mu kibuga Vienna. Bangi ku bakasitoma ba Morgenstern baali Bayudaaya; okugeza, munnamateeka ayitibwa Josef Feingold yagula ebifaananyi bya Hitler ebiwerako ebikwata ku bizimbe eby’ebyafaayo ebya Vienna. Munnabyafaayo Richard J. Evans agamba nti "bannabyafaayo kati okutwalira awamu bakkiriziganya nti obukambwe bwe,enkola ey'ettemu n'obusosoze eri Abayudaaya bweyoleka bulungi oluvannyuma lwa Girimaani okuwangulwa mu Ssematalo I, ng'enjogera ya "okufumita mu mugongo" ("stab-in-the-back") ennyonyola akatyabaga kano".
Hitler yafuna ekitundu ekisembayo ku bintu bya kitaawe mu Gwokutaano 1913 era n’agenda mu Munich . Bwe yayingizibwa mu ggye lya Austria-Hungary, yagenda e Salzburg nga 5 Ogwokubiri 1914 okwekebejjebwa abasawo. Oluvannyuma lw’okwekeneenyezebwa ng’atasaanira kuweereza, yaddayo e Munich. Oluvannyuma Hitler yagamba nti yali tayagala kuweereza Bwakabaka bwa Habsburg olw’amawanga agaali gatabuddwatabuddwa mu ggye lyabwo n’okukkiriza kwe nti Austria-Hungary essaawa yonna yali egenda kugwa.
=== Ssematalo I ===
Mu Gwomunaana 1914, Ssematalo I bwe yatandika, Hitler yali abeera mu Munich era kyeyagalire yeewandiisa mu ggye lya Bavaria. Okusinziira ku alipoota eyafulumizibwa ab’obuyinza mu Bavaria mu 1924, okukkiriza Hitler okuweereza nti yali nsobi mu by’obufuzi, kubanga ng’omutuuze wa Austria, yandibadde addizibwa mu Austria. Yasindikibwa mu Bavarian Reserve Infantry Regiment 16 (ekibinja ekisooka ekya List Regiment), yaweereza ng’omuserikale atuukibwako ku Western Front mu Bufalansa ne Bubirigi, yaweereza ng’omuserikale atuukibwako ku Western Front mu Bufalansa ne Bubirigi, yamala kumpi ekitundu ky'obulamu bwe ku kitebe ky’ekibinja e Fournes-en-Weppes, nga tali mu lutalo. Mu 1914, yaliwo mu lutalo olwasooka olwa Ypres era mu mwaka ogwo yayooyootebwa olw’obuzira, n’afuna Omusaalaba ogw’Ekyuma (Iron Cross). Mu lutalo, yawonyezebwa omuduumizi we, [[Fritz Wiedemann]], eyaggya Hitler mu bifunfugu by’ekizimbe ekyali kigudde ng’ali mu lutalo olutabuse.
Mu kiseera we yaweereza ku kitebe, Hitler yakola emirimu gye egy’ekikugu, ng’akuba katuuni n’okuwa ebiragiro ku lupapula lw’amawulire olw’amagye. Mu lutalo lw’e Somme mu Gwekkumi 1916, yafuna ebisago mu kisambi ekya kkono ekikompola bwe kyabwatuka mu kifo ky'enkambi mwe baali bekwese. Hitler yamala kumpi emyezi ebiri ng’awona mu ddwaaliro e Beelitz, n’adda mu kibinja kye nga 5 Ogwokusatu 1917. Yaliwo mu lutalo lw'e Arras olwa 1917 ne mu lutalo lw'e Passchendaele. Yafuna akabonero ka Wound Badge akaddugavu nga 18 Ogwokutaano 1918. Nga wayise emyezi esatu, mu Gwomunaana 1918, ng'asembebwa Lieutenant Hugo Gutmann, omukulumbeze we Omuyudaaya, Hitler yafuna omusaalaba ogw’ekyuma, ogwa First Class, ekintu ekitatera kuweebwa bantu bali ku ddaala lya {{Lang|de|Gefreiter}} Hitler ly'eyaliko. Nga 15 Ogwekkumi 1918, yaziba amaaso okumala akaseera mu bulumbaganyi bwa ggaasi w'obutwa era n’aweebwa ekitanda mu ddwaaliro e Pasewalk. Bwe yali eyo, Hitler yategezebwa nti Bugirimaani ewanguddwa, era okusinziira nti yali ku ndiri, yaddamu okuziba amaaso omulundi ogw’okubiri oluvannyuma lw’amawulire gano.
Hitler yayogera ku buvunaanyizibwa bwe mu Ssematalo I nga "ekisinga obukulu mu byonna bye yayitamu" era n'atenderezebwa abaduumizi be olw'obuzira bwe. Obumanyirivu bwe mu kiseera ky’olutalo bwanyweza okwagala eggwanga lye, era kyamunakuwaza nnyo olwa Bugirimaani okuwanika mu Gwekkuminoogumu 1918. Okunyiiga kwe olw’okuwnagula mu lutalo kwayogera okuzimba endowooza ye. Okufaananako n’aba Girimaani abalala abaagala eggwanga lyabwe, naye yali akkiririza mu {{Lang|de|Dolchstoßlegende}} ( stab-in-the-back myth ), eyagamba nti amagye ga Girimaani, "agatawangulwa mu lutalo", "gaali gafumitiddwa mu mugongo" ku ludda lw'awaka abakulembeze ba bulijjo, Abayudaaya, aba Marxist, n'abo abassa omukono ku ndagaano y'okukomya entalo eyakomya olutalo —oluvannyuma ne batuumibwa "abamenyi b'amateeka ba November".
Endagaano ya Versailles yalambika nti Girimaani yalina okulekawo ebitundu byayo ebiwerako n'okuggya amagye mu Rhineland . Endagaano eno yassaawo envumbo ku by’enfuna era n’esolooza ssente nnyingi ku ggwanga. Abagirimaani bangi baalaba endagaano eyo ng’okuswazibwa okutali kwa bwenkanya. Okusingira ddala baawakanya enyingo 231, gye baataputa ng’elangirira nti Bugirimaani y’evunaanyizibwa ku lutalo luno. Endagaano ya Versailles n’embeera y’ebyenfuna, embeera z’abantu, n’ebyobufuzi mu Bugirimaani oluvannyuma lw’olutalo, oluvannyuma Hitler yabikozesa okufunamu mu by’obufuzi.
== Okuyingira mu byobufuzi ==
[[File:Hitler's_DAP_membership_card.png|thumb| Kaadi ya Hitler ey’obwammemba bw’ekibiina ky’abakozi ekya Germany (DAP).]]
Oluvannyuma lw’olutalo, Hitler yaddayo e Munich. Olw’obutaba na buyigirize butongole wadde essuubi ly’emirimu, yasigala mu magye. Mu Gwomusanvu 1919, yalondebwa okuba Verbindungsmann (omukessi) ow’omu Aufklärungskommando (ekitongole ekiketta) ekya Reichswehr, eyaweebwa omulimu gw’okufuga abajaasi abalala n’okuyingirira mu kibiina ky’abakozi ekya Germany (DAP). Mu lukiiko lwa DAP nga 12 Ogwomwenda 1919, ssentebe w’Ekibiina Anton Drexler yakwatibwako nnyo olw’obukugu bwa Hitler mu kwogera. Yamuwa kkopi y’akatabo ke aka ''My Political Awakening'', akaalimu endowooza ezilwanyisa Abayudaaya, ez’okwagala eggwanga, ezirwanyisa obwanaasiwamukange, n’ez’okulwanyisa Marxist. Ku biragiro by’abakulu be mu magye, Hitler yasaba okwegatta ku kibiina, era mu wiiki emu n’akkirizibwa nga mmemba w’ekibiina 555 (ekibiina kyatandika okubala obwammemba ku 500 okuwa endowooza nti baali kibiina kinene nnyo).
Hitler yawandiika ekiwandiiko kye ekyasooka okumanyibwa ku kibuuzo ky’Abayudaaya mu bbaluwa gye yawandiikira Adolf Gemlich nga 16, Ogwomwenda 1919 (kati emanyiddwa nga ebbaluwa ya Gemlich). Mu bbaluwa eno, Hitler agamba nti ekigendererwa kya gavumenti " awatali kubuusabuusa kwe kuggyirawo ddala Abayudaaya". Mu DAP, Hitler yasisinkana Dietrich Eckart, omu ku baatandikawo ekibiina kino era nga mmemba w’ekibiina ky’abasamize ekya Thule Society. Eckart yafuuka omubuulirizi wa Hitler, n’awaanyisiganyanga naye ebirowoozo era n’amuyingiza mu bantu ab’enjawulo mu Munich. Okwongera okusikiriza, ekibiina kya DAP kyakyusa erinnya lyayo ne kifuuka Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (Ekibiina ky'abakozi ekya National Socialist German Workers' Party (NSDAP), kati ekimanyiddwa nga " Nazi Party "). Hitler yakola dizayini ya bendera y’ekibiina eya swastika mu nkulungo enjeru ku mugongo omumyufu.
Hitler yasiibulwa mu magye nga 31 Ogwokusatu 1920, era n’atandika okukolera ekibiina kino emirimu emijjuvu. Ekitebe ky’ekibiina kino kyali mu Munich, ekifo eky’aba Girimaani abaali balwanyisa gavumenti abaali bamaliridde okumalawo enzikiriza ya Marx n’okutyoboola Weimar Republic.
Friedrich Reck-Malleczewen yayogera mu kitabo kye ''ekya Diary of a Man in Despair ekyafulumizibwa'' mu 1947:
Yali azze mu nnyumba gye yali taberangamu, ng'ayambadde gaita, ekikooti, enkoofiira ennene, era ng'akutte omuggo.... Oluvannyuma, yasobola okutandika okwogera. Yayogera nnyo, nga tawummula. Yayigiriza. Yatuboggolera ng'omusomesa w'eddiini mu magye. Tetwamuwakanya n'akatono, oba okugezaako okwawukana mu ngeri yonna, naye yatandika okutuboggolera. Abaweereza baalowooza nti baali batulumba era ne badduka okututaasa. Bwe yali amaze okugenda, twatuula kasirise, nga tukyamuse era nga tetuli basanyufu n'akamu. Waaliwo okuwulira ennaku, nga bwobeera mu ggaali y'omukka ne wesangang'oli wamu n'omuntu aliko ekikyamu ku bwongo.
Mu Gwokubiri 1921, nga asoolobye kukyusakyusa abantu, Hitler yayogera n’abantu abasukka mu 6,000. Okusobola okulanga olukiiko luno, loole bbiri ezaali zijjudde abawagizi b’ekibiina baavuga okwetoloola Munich nga bawanika bendera za swastika n’okugabira abantu obupapula. Mu bbanga ttono Hitler yafuna ettutumu olw’okwogera kwe okw’okukubaganya ebirowoozo okw’amaanyi ng’awakanya Endagaano ya Versailles, bannabyabufuzi abaali bavuganya, n’okusingira ddala ng’awakanya Abamarx n’Abayudaaya.
Mu Gwomukaaga 1921, Hitler ne Eckart bwe baali ku lugendo lw’okusonda ssente e Berlin, obuyeekera bwabalukawo mu kibiina ky’Abanazi mu Munich. Abakiise ku kakiiko kaayo akafuzi baayagala okwegatta ku kibiina kya German Socialist Party (DSP) ekisangibwa mu kibuga Nuremberg. Hitler yaddayo e Munich nga 11 Ogwomusanvu era mu busungu n’awaayo okulekulira kwe. Abakiise ku kakiiko baakitegeera nti okulekulira kw’omuntu waabwe omukulu mu lujjudde era omwogezi kyanditegeeza nti ekibiina kiweddewo. Hitler yalangirira nti agenda kuddamu okwegatta ku kakwakkulizo nti agenda kudda mu bigere bya Drexler ku bwa ssentebe bw’ekibiina, era nti ekitebe ky’ekibiina kigenda kusigala mu Munich. Akakiiko kakkiriza, era n’addamu okwegatta ku kibiina nga 26 Ogwomusanvu nga mmemba 3,680. Hitler yasigala ayolekagana n’okuwakanyizibwa okumu mu kibiina ky’Abanazi. Abaawakanya Hitler mu bukulembeze mwalimu Hermann Esser eyagobebwa mu kibiina, era ne bakuba kkopi 3,000 ez’akatabo akaalumba Hitler ng’omuli w'olukwe mu kibiina. Mu nnaku ezaddirira, Hitler yayogera n’abantu abangi abawerako era ne yeewozaako ku Esser, ne bakuba emizira egy’amaanyi. Enkola ye yatuuka ku buwanguzi, era mu ttabamiruka ow’enjawulo ow’ekibiina nga 29 Ogwomusanvu, yaweebwa obuyinza obujjuvu nga ssentebe w’ekibiina, n’adda mu bigere bya Drexler, n’obululu 533 ku 1.
Okwogera kwa Hitler okwa vitriolic beer hall kwatandika okusikiriza abalabi aba bulijjo. Nantawunyikamu, yafuuka omukugu mu kukozesa emiramwa egy’enjawulo, omuli n’okunenya abalala olw’ebizibu by’ebyenfuna by’abawuliriza be. Hitler yakozesa enkola y'okusikiriza ey’obuntu bwe n’okutegeera empisa z'abantu bwe yayogeranga mu lujjudde. Bannabyafaayo baalaba engeri ebigambo bye gye bikwatamu abantu abangi mu ngeri ey’okuwuniikiriza, n’amaaso ge mu bibinja ebitonotono. Alfons Heck, eyali mmemba w’ekibiina kya Hitler Youth, yajjukira nti:
Twatandika okwenyumiriza mu ggwanga lyaffe mu ngeri ey'ekisiru. Okumala eddakiika eziwera, twaleekaanira waggulu, nga n'amaziga gatuyitamu: Sieg Heil, Sieg Heil, Sieg Heil! Okuva mu kaseera ako, nafuuka wa Adolf Hitler mu mubiri ne mu mwoyo.
Abagoberezi abaasooka kwaliko Rudolf Hess, eyali omukungu w'amagye g'omu bbanga Hermann Göring ne kapiteeni mu magye Ernst Röhm. Röhm yafuuka akulira ekibiina ky’Abanazi ekya magye agatali matongole ekya Sturmabteilung, ekyakuuma enkiiko n'okulumba abaali babavuganya mu byobufuzi. Ekintu ekikulu ekyakwata ku ndowooza ya Hitler mu kiseera kino yali Aufbau Vereinigung, ekibinja ky’olukwe eky’Abazungu Abarussia abaali mu buwanganguse n’Abanazi abaasooka. Ekibinja kino, nga kiweebwa ssente okuva mu bannamakolero abagagga, kyaleeta Hitler ekirowoozo ky’olukwe lw’Abayudaaya, nga lukwataganya ensimbi z’ensi yonna n’enzikiriza ya Bolshevism.
Enteekateeka y’ekibiina ky’Abanazi yategekebwa mu nsonga 25 nga 24 Ogwokubiri 1920. Kino tekyakiikirira ndowooza ekwatagana, wabula kyali kibiina kya ndowooza ezafunibwa ezaali zirina ssente mu völkisch pan-Germanic movement, nga ultranationalism, okuwakanya Endagaano ya Versailles, obuteesiga bwanaasiwamukange, awamu n'endowooza ezimu ez'anaakalyako ani. Eri Hitler, ekintu ekyali kisinga obukulu kwe kulwanyisa Abayudaaya ekyalimu . Era enteekateeka eno yagitwala ng’okusinga omusingi gwa ppokoppoko n’okusikiriza abantu okujja ku kabaga.
=== Beer Hall Putsch n’ekkomera lya Landsberg ===
[[File:Mein_Kampf_dust_jacket.jpeg|thumb|[[Dust jacket|Ekikooti ky’enfuufu]] ekya {{Lang|de|[[Mein Kampf]]}} ’s 1926–28 edition, Hitler gye yawandiika mu 1925]]Mu 1923, Hitler yeyambisa obuyambi bwa Genero Erich Ludendorff owa Ssematalo I okugezaako okuwamba gavumenti eyamanyibwa nga Beer Hall Putsch. Ekibiina ky’Abanazi kyakozesa obusosoze bwa Yitale ng’ekyokulabirako ku ndabika yaabwe n’enkola zaabwe. Hitler yali ayagala okukoppa Benito Mussolini ’s bwe yalumba Rome mu 1922 ng’awamba gavumenti mu Bavaria, ekyagoberera okusoomoozebwa eri gavumenti mu Berlin. Hitler ne Ludendorff baasaba obuwagizi bwa Staatskommissar (Kaminsona omubeezi) Gustav Ritter von Kahr, omufuzi wa Bavaria. Kyokka Kahr, ng’ali wamu n’akulira Poliisi Hans Ritter von Seisser ne Genero wa Reichswehr Otto von Lossow, baali baagala okuteekawo nnakyemalira ow’eggwanga awatali Hitler.
Nga 8,Ogwekkuminoogumu 1923, Hitler ne SA baalumba olukuŋŋaana lw'abantu 3,000 olwategekebwa Kahr mu Bürgerbräukeller, ekizimbe ky'omwenge mu Munich. Ng'ataataataaganya okwogera kwa Kahr, yalangirira nti enkyukakyuka y'eggwanga yatandika dda era n'alangirira okuteekebwawo kwa gavumenti empya ne Ludendorff. Ng'addayo mu kisenge eky'emabega, Hitler, ng'aggyeyo emmundu, yasaba era oluvannyuma n'afuna obuwagizi bwa Kahr, Seisser, ne Lossow. Amagye ga Hitler mu kusooka gaasobola okuwamba ekitebe kya Reichswehr n'ekya poliisi, naye Kahr n'abamu ku banne mu bwangu baalekera awo okumuwagira. Tewali magye wadde poliisi y'eggwanga y'egatta ku Hitler. Olunaku olwaddirira, Hitler n'abagoberezi be baatambula okuva mu kizimbe ky'omwenge ne bagenda ku minisitule y'olutalo mu Bavaria okuggyako gavumenti ya Bavaria, naye poliisi nebasaasanya. Mu kaweefube w'okuggyako gavumenti eyalema, ab'ekibiina kya Nazi 16 n'abakungu ba poliisi bana battibwa.
Hitler yaddukira mu maka ga Ernst Hanfstaengl era okusinziira ku biwandiiko ebimu yalowooza ku kwetta. Yali mu kwewunika naye nga mukkakkamu bwe yakwatibwa nga 11 Ogwekkuminoogumu 1923 olw'okulya mu nsi ye olukwe. Omusango gwe mu kkooti y’abantu ey’enjawulo mu Munich gwatandika mu Gwakubiri 1924, era Alfred Rosenberg n’afuuka omukulembeze ow’ekiseera ow’ekibiina ky’Abanazi. Nga 1 Ogwokuna, Hitler yasalirwa ekibonerezo kya kusibwa emyaka etaano mu Festungshaft mu kkomera lya Landsberg. Eyo, yayisibwa mu ngeri ey’omukwano okuva mu bakuumi era n’akkirizibwa okufuna obubaka okuva mu bawagizi be n’okukyalirwa banne mu kibiina buli kiseera. Olw’okusonyiyibwa kkooti ey’oku ntikko mu Bavaria, yayimbulwa okuva mu kkomera nga 20 Ogwekkumineebiri 1924, ng’awakanya omuwaabi wa gavumenti. Nga mw’otwalidde n’obudde bwe yamala mu alimanda, Hitler yamala omwaka mulamba n’okusoba mu kkomera.
Bwe yali e Landsberg, Hitler ye yalagira ekitundu ekisinga obunene eky’omuzingo ogusooka ogwa ''Mein Kampf'' ( lit. 'My struggle'; mu kusooka katuumibwa Four and a Half Years of Struggle against Lies, Stupidity, and Corwadice) mu kusooka eri ddereeva we, Emil Maurice, n’oluvannyuma n’aweebwa omumyuka we, Rudolf Hess. Ekitabo kino ekyaweebwayo eri mmemba wa Thule Society, Dietrich Eckart, kyali kya bulamu bwe era nga kinnyonnyola endowooza ze. Ekitabo ekyo kyalaga enteekateeka za Hitler ez’okugaziya ebitundu by’ensi awamu n’okukyusa embeera z’abantu mu Girimaani okufuuka obwannakyemalira obwesigama ku mawanga. Mu kitabo kyonna, Abayudaaya benkanankana ne "obuwuka" era ne banjulwa nga "abawi b'obutwa ab'ensi yonna". Okusinziira ku ndowooza ya Hitler, eky’okugonjoola ensonga eno kwe kuzisaanyaawo. Wadde nga Hitler teyannyonnyola ngeri kino gye kyali kigenda okutuukirira, "obuzaale bwe obw'okutta abantu tebugaanirwa", okusinziira ku Ian Kershaw.
Yafulumizibwa mu mizingo ebiri mu 1925 ne 1926, Mein Kampf yatundibwa kkopi 228,000 wakati wa 1925 ne 1932. Kkopi akakadde kamu zaatundibwa mu 1933, omwaka Hitler gwe yasooka okubeera mu ofiisi. Ng’ebula mbale Hitler abeere n’ebisaanyizo by’okuyimbulwa ku kakalu ka kkooti, gavumenti ya Bavaria yagezaako okumugobera mu Austria. Chancellor wa Austria eya federo yagaana okusaba kuno ng’agamba nti obuweereza bwe mu magye ga Girimaani bwamufuula omutuuze era obw’e Austria obutaba na makulu. Mu kwanukula, Hitler yasazaamu mu butongole obutuuze bwe obwa Austria nga 7 Ogwokuna 1925
=== Okuddamu okuzimba Ekibiina ky’Abanazi ===
Mu kiseera Hitler we yayimbulwa mu kkomera, ebyobufuzi mu Bugirimaani byali si byakulwanagana nnyo, era n’ebyenfuna byali biteredde, ekyakomya emikisa gya Hitler egy’okubanja mu by’obufuzi. Olw’okulemererwa kwa Beer Hall Putsch, ekibiina kya Nazi Party n’ebibiina ebibirinako akakwate byawerebwa mu Bavaria. Mu lukiiko wamu ne ssaabaminisita wa Bavaria, Heinrich Held, nga 4 Ogwoluberyeberye 1925, Hitler yakkiriza okussa ekitiibwa mu buyinza bw’eggwanga era n’asuubiza nti ajja kunoonya obuyinza bw’ebyobufuzi ng’ayita mu nkola ya demokulasiya yokka. Olukiiko luno lwaggulawo ekkubo ly'okuggyawo okuwera ekibiina ky’Abanazi nga 16 Ogwokubiri.
Wabula oluvannyuma lw’okwogera okw’okukuma omuliro mu bantu kwe yawa nga 27 Ogwokubiri, Hitler yagaanibwa okwogera mu lujjudde ab’obuyinza mu Bavaria, envumbo eyasigalawo okutuusa mu 1927. Okusobola okutumbula ebigendererwa bye eby’ebyobufuzi wadde nga yali awereddwa, Hitler yalonda Gregor Strasser, Otto Strasser, ne Joseph Goebbels okutegeka n’okugaziya ekibiina ky’Abanazi mu bukiikakkono bwa Bugirimaani. Gregor Strasser yaddukanya ekkubo ly’ebyobufuzi eryetongodde ennyo, ng’assa essira ku bintu eby’anaakalyakaani mu nteekateeka y’ekibiina.
Akatale k'emigabo mu Amerika kagwa nga 24 Ogwekkumi 1929. Enkosa yaayo mu Bugirimaani yali ya maanyi nnyo: obukadde n’obukadde bw’abantu tebaalina mirimu, era bbanka ennene eziwerako ne zigwa. Hitler n’ekibiina ky’Abanazi beetegeka okweyambisa embeera ey’akazigizigi okufuna obuwagizi eri ekibiina kyabwe. Basuubiza okusazaamu endagaano ya Versailles, okunyweza ebyenfuna n’okuwa abantu emirimu.
Hitler yayogera ku linnya ly’Ekibiina ky’Abanazi mu Gwekkumi 1923:
"Naye," bwe ntyo bwe nabuuza Hitler, "lwaki weeyita National Socialist, okuva enteekateeka y'ekibiina kyo bw'eri ekikontana ddala n'eyo etwalibwa okuba eya socialism?" "Socialism," bwe yaddamu, ng'assa wansi ekikopo kye eky'accaayi, mu ngeri ey'obukambwe, "ye sayansi w'okukola ku bulungi bw'abantu bonna. Communism si Socialism. Marxism si Socialism. Aba Marxism babbye ekigambo era ne batabulatabula amakulu gaakyo. Nja kutwala Socialism okuva ku ba Socialists. Socialism nkola ya Aryan ey'edda, nkola ya ba Girimaani.... Twetaaga okutuukiriza ebyetaago eby'ensonga eby'ebibiina ebikola ebintu okuyita mu gavumenti nga yeesigamiziddwa ku bumu bw'eggwanga. Gye tuli, gavumenti n'eggwanga bifaanagana.
== Okulinnya ku bukulembeze ==
{| class="wikitable"
|+
! colspan="5" |Ebyava mu kulonda mu kibiina ky'Abanazi
|-
|Akalulu
|Omugatte gw'obululu
|Obululu ku 100
|Ebifo mu Reichstag
|Ebikulu
|-
|Ogwokutaano 1924
|1,918,300
|6.5
|32
|Hitler yali mu kkomera
|-
|Ogwekkumineebiri 1924
|907,300
|3.0
|14
|Hitler ng'ayimbuddwa okuva mu kkomera
|-
|Ogwokutaano 1928
|810,100
|2.6
|12
|
|-
|Ogwomwenda 1930
|6,409,600
|18.3
|107
|Oluvannyuma lw'akatyabaga k'ebyenfuna
|-
|Ogwomusanvu 1932
|13,745,000
|37.3
|230
|Oluvannyuma lwa Hitler okwesimbawo ku bwa Pulezidenti
|-
|Ogwekkuminoogumu 1932
|11,747,000
|33.1
|196
|
|-
|Ogwokusatu 1933
|17,277,180
|43.9
|288
|Kaali ka mirembe mu kusooka nga Hitler akyali chancellor wa Girimaani
|}
=== Okukulembera Bruning ===
Okugwa kw'ebyenfuna mu nsi yonna kwawa Hitler omukisa gw'ebyobufuzi. Abagirimaani baali banyiivu eri paalamenti, eyali eyalina okusoomoozebwa okuva mu bannalukalala ab'ku ddyo- n'ab'oku kkono. Ebibiina by'ebyobufuzi ebitali bya bannalukalala byali bitandise okulemererwa okukomya ebikolwa eby'obukambwe, era akalulu ka Girimaani ak'ekikungo mu 1929 kaayamba okuyitimusa endowooza y'Abanazi. Okulonda kw'Ogwomwenda 1930 kwaviirako okusattulukuka kw'omukago era ne gusikizibwa kabineeti ey'abatono. Omukulembeze waayo, ow'ekibiina kya Centre Party, Heinrich Brüning, yafuga ng'ayita mu biragiro by'akatabaga okuva ku Pulezidenti Paul von Hindenburg. Okukulembera okuyita mu biragiro kyafuuka ky'abulijjo, n'ekireetera obukulembeze bwa bannantagambwako. Ekibiina ky'Abanazi kyava gye kyali ne kiwangula n'ebitundu 18.3 ku buli kikumi ku bululu n'ebifo 107 mu paalamenti mu kulonda kwa 1930, ne kifuuka ekibiina eky'okubiri ekisinga ababaka abangi mu palamenti.
Hitler yalabikira mu musango gw’abaserikale babiri aba Reichswehr, okuli Lieutenant Richard Scheringer ne Hanns Ludin, ku nkomerero ya 1930. Bombi baavunaanibwa omusango gw’okubeera bammemba mu kibiina ky’Abanazi, mu kiseera ekyo nga kimenya mateeka eri aba Reichswehr. Oludda oluwaabi lwagamba nti ekibiina ky'Abanazi kyali kya bannalukalala, ekyaviirako munnamateeka w’abawawaabirwa Hans Frank okuyita Hitler okuwa obujulizi. Nga 25 Ogwomwenda 1930, Hitler yawa obujulizi nti ekibiina kye kyali kigenda kugoberera obuyinza bw’ebyobufuzi nga kiyita mu kulonda kwa demokulasiya kwokka, ekyamuwa abawagizi bangi mu kibinja ky’abaserikale.
Enkola ya Brüning ey’okukendeeza ku nsimbi teyaleeta nnyo nkulaakulana mu by’enfuna era nga teyayagalibwa nnyo. Kino Hitler yakikozesa ng’atunuulira obubaka bwe obw’ebyobufuzi n'addala ku bantu abaali bakoseddwa ebbeeyi y’ebintu okulinnya mu myaka gya 1920 n’okusereba kw’eby’enfuna, gamba ng’abalimi, abaazirwanako mu lutalo, n’abantu ab’alinamu ku ssente.
Wadde nga Hitler yali asazizaamu obutuuze bwe obw’e Austria mu 1925, teyafuna butuuze bwa Girimaani okumala kumpi emyaka musanvu. Kino kyali kitegeeza nti yali talina ggwanga, mu mateeka yali tasobola kwesimbawo ku bwapulezidenti, era nga akyayolekedde akabi ak’okugobwa mu nsi. Nga 25 Ogwokubiri 1932, minisita w’ensonga z’omunda mu Brunswick, Dietrich Klagges, eyali mmemba w’ekibiina ky’Abanazi, yalonda Hitler ng’omuddukanya w'ekibinja ky’essaza lino mu Reichsrat mu Berlin, ekyafuula Hitler munnansi wa Brunswick, era bwe kityo ne Bugirimaani.
Hitler yavuganya ne Hindenburg mu kulonda kwa Pulezidenti okwa 1932. Okwogera kwe yawa mu Industry Club e Düsseldorf nga 27 JOgwoluberyeberye 1932 kwamuwa obuwagizi okuva mu bannamakolero bangi ab’amaanyi mu Girimaani. Hindenburg yalina obuwagizi okuva mu bibiina eby’enjawulo eby’amawanga, eby’obwakabaka, eby’Abakatuliki, n’ebya Republican, n’abamu ku ba Social Democrats. Hitler yakozesa omubala gwa kampeyini " Hitler über Deutschland " ("Hitler ku ntikko ya Girimaani"), okujuliza ebigendererwa bye eby'ebyobufuzi n'okukola kampeyini ze ng'akozesa ennyonyi. Y’omu ku bannabyabufuzi abaasooka okukozesa entambula y’ennyonyi mu kampeyini era yagikozesa bulungi. Hitler yali mu kyakubiri ku mirundi ebiri gyonna, n’afuna obululu obusoba mu 35 ku buli 100 mu kulonda okusembayo. Wadde nga yawangulwa Hindenburg, okulonda kuno kwalaga Hitler ng’amaanyi ag’amaanyi mu byobufuzi bya Girimaani.
=== Okulondebwa ku bwa chancellor ===
[[File:Bundesarchiv_Bild_146-1972-026-11,_Machtübernahme_Hitlers.jpg|thumb|Hitler, ku ddirisa lya Reich Chancellery, afuna okukubwa mu ngalo akawungeezi lwe yatuuzibwa ku bwa chancellor, nga 30 Ogwoluberyeberye 1933]]
Obutabaawo gavumenti ekola bulungi kyaleetera bannabyabufuzi babiri ab’amaanyi, Franz von Papen ne Alfred Hugenberg, awamu n’abamakolero n’abasuubuzi abalala abawerako, okuwandiikira Hindenburg ebbaluwa. Abassa emikono gyabwe baasaba Hindenburg okulonda Hitler okukulira gavumenti "eyeetongodde ku bibiina by'ebyobufuzi ebiri mu paalamenti", ekiyinza okuviirako omugundu ogugenda "okusikiriza obukadde n'obukadde bw'abantu".
Hindenburg nga tayagala yakkiriza okulonda Hitler ku bwa chancellor oluvannyuma lw’okulonda kwa paalamenti okw'emirundi ebiri —mu Gwomusanvu n'Ogwekkuminoogumu1932 —nga tekuvuddemu kutondawo gavumenti esobola okukulembera. Hitler yakulembera gavumenti y’omukago eyamala akaseera katono eyatondebwawo ekibiina kya Nazi Party (ekyali kisinga okubeera n’ebifo mu Reichstag) n’ekibiina kya Hugenberg, ekibiina kya German National People’s Party (DNVP). Nga 30 Ogwoluberyeberye1933, kabineeti empya yalayizibwa ku mukolo omumpi mu ofiisi ya Hindenburg. Ekibiina ky’Abanazi kyafuna ebifo bisatu: Hitler yalondebwa okuba chancellor, Wilhelm Frick nga Minisita w’ensonga z’omunda, ne Hermann Göring nga Minisita w’ensonga z’omunda mu Prussia. Hitler yali akkaatirizza ku bifo bya baminisita ng’engeri y’okufuna obuyinza ku poliisi mu kitundu ekinene ekya Bugirimaani.
=== Omuliro mu Reichstag n’okulonda mu Gwokusatu ===
Nga chancellor, Hitler yakola ku kaweefube w’abawakanya ekibiina ky’Abanazi okuzimba gavumenti ey’abasinga obungi. Olw’obutabanguko mu by’obufuzi, yasaba Hindenburg okuddamu okusatulula Reichstag, era okulonda kwali kutegekeddwa ku ntandikwa y'Ogwokusatu. Nga 27 Ogwokubiri 1933, ekizimbe kya Reichstag kyakumibwako omuliro. Göring olukwe yalunenyeza Abacommunist, anti Omucommunist w’e Budaaki Marinus van der Lubbe yasangibwa mu mbeera ezimulumiriza munda mu kizimbe ekyali kiyidde. Okutuuka mu myaka gya 1960, bannabyafaayo abamu, omuli William L. Shirer ne Alan Bullock, baali balowooza nti ekibiina ky’Abanazi kye kyali kivunaanyizibwa; kati endowooza ya bannabyafaayo abasinga obungi eri nti van der Lubbe ye yatandika omuliro yekka.
Ku kusaba kwa Hitler, Hindenburg yayanukula n'okussa omukono ku kiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree ekya 28 Ogwokubiri, ekyawandiikibwa Abanazi, ekyayimiriza eddembe eritandikirwako era ne kikkiriza okusibwa awatali kuwozesebwa. Ekiragiro kino kyakkirizibwa mu nnyingo eya 48 eya Ssemateeka wa Weimar, eyawa pulezidenti obuyinza okukola enteekateeka ez’amangu okukuuma obukuumi n’obutebenkevu bw’abantu. Emirimu gy’ekibiina kya German Communist Party (KPD) byanyigirizibwa, era bammemba ba KPD 4,000 ne bakwatibwa.
Ng’oggyeko okunoonya akalulu, ekibiina ky’Abanazi kyakola effujjo nga beefananya amagye n’okusaasaanya ppokoppoko alwanyisa obwannakalyakaani, mu nnaku ezaali zikulembera okulonda. Ku lunaku lw’okulonda nga 6 Ogwokusatu 1933, omugabo gw’Abanazi mu bululu gweyongera okutuuka ku bitundu 44%, era ekibiina kino kyafuna ebifo ebisinga obungi mu paalamenti. Ekibiina kya Hitler kyalemererwa okufuna obululu obusinga obungi, ne kyetaagisa omukago omulala ne DNVP.
=== Olunaku lwa Potsdam n’etteeka lya Enabling Act ===
Nga 21 Ogwokusatu 1933, ''Reichstag'' empya yatandikibwawo n’omukolo gw’okuggulawo mu kkanisa ya Garrison e Potsdam. "Olunaku olwa Potsdam" lwategekebwa okulaga obumu wakati w'ekibiina ky'Abanazi n'abakungu mu Prussia abakadde n'amagye. Hitler yalabikira mu kkooti ey’okumakya era mu bwetoowaze n’alamusa Hindenburg.
Okusobola okutuuka ku buyinza obujjuvu mu byobufuzi wadde nga teyalina bungi bwa ddala mu paalamenti, gavumenti ya Hitler yaleeta Ermächtigungsgesetz (Enabling Act) okukubwako akalulu mu ''Reichstag'' eyali yakalondebwa . Etteeka lino —eryatuumibwa mu butongole Gesetz zur Behebung der Not von Volk und Reich ("Law to Remedy the Distress of People and Reich")—lyawa kabineti ya Hitler obuyinza okukola amateeka awatali kukkirizibwa kwa Reichstag okumala emyaka ena. Amateeka gano gayinza (okuggyako ebimu) okuva ku ssemateeka.
Okuva bwe kiri nti kyandikosezza ssemateeka, etteeka li Enabling Act okuyisibwa lyali lyetaagisa abantu ebitundu bibiri ku bisatu okuyisibwa. Nga tebaleseewo muwatwa gwonna, Abanazi baakozesa ebiragiro ebiri mu kiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree okukwata abamyuka bonna 81 ab’Abacommunist (wadde nga baali bakola kampeyini ez’amaanyi okulwanyisa ekibiina, Abanazi baali bakkirizza KPD okuvuganya mu kulonda) ne balemesa aba Social Democrats abawerako okwetaba mu kulonda.
Nga 23 Ogwokusatu 1933, ''Reichstag'' yakuŋŋaana mu Kroll Opera House mu mbeera ey’akatabanguko. Ab'ebitiibwa mu SA baakli liteesebwako, ne baleekaana engombo n’okutiisatiisa ababaka ba paalamenti abaali batuuse. Oluvannyuma lwa Hitler okusuubiza mu bigambo akulira ekibiina kya Centre , Ludwig Kaas nti Hindenburg agenda kusigala n’obuyinza bwe obw’okukuba akalulu, Kaas yalangirira nti ekibiina kya Centre Party kigenda kuwagira etteeka eriyitibwa Enabling Act. Etteeka lino lyayisibwa n’obululu 444–94, ng’ebibiina byonna okuggyako aba Social Democrats be baliwagira. Etteeka erya Enabling Act, awamu n’ekiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree, kyakyusa gavumenti ya Hitler n’efuuka eya nnakyemalira mu mateeka.
=== Obwannakyemalira ===
<blockquote>[[File:Der_Führer_Gemälde_Portrait_painting_of_Adolf_Hitler_by_Heinrich_Knirr_1937_No_known_copyright_restrictions_(artist_died_in_1944)_Imperial_War_Museum_London.jpg|thumb|Ekifaananyi kya Heinrich Knirr (1937)]]"Nga nteeka obulamu bwange mu kabi okulabika ng'ayogera ebitategeerekeka, mbagamba nti ekibiina kya National Socialist movement kijja kugenda mu maaso okumala emyaka 1,000!... Temwerabira engeri abantu gye bansekereramu emyaka 15 emabega bwe nnalangirira nti lumu nja kufuga Bugirimaani. Baseka kaakano, mu ngeri y'emu ey'obusirusiru, bwe nnalangirira nti nja kusigala mu buyinza" - Adolf Hitler ng'ayogerako ne munnamaulire wa BBC mu Berlin, Ogwomukaaga 1934</blockquote>Oluvannyuma lw'okufuna obuyinza ku ssiga lya gavumenti eribaga amateeka ne ly'obukulembeze, Hitler ne banne baatandika okulwanyisa ababavuganya abaasigalawo. Ekibiina kya Social Democratic Party kyawerebwa, era n'ebintu byakyo ne bikwatibwa.Wadde ng'abakiise b'ebibiina by'abakozi bangi baali mu Berlin ku lunaku lw'ogwokutaano, abaserikale ba SA baawamba woofiisi z'ebibiina mu ggwanga lyonna. Nga 2 Ogwokutaano 1933, ebibiina by'abakozi byonna byawalirizibwa okuggibwawo, era abakulembeze baabyo ne bakwatibwa. Abamu baasindikibwa mu nkambi z'abasibe.Ekibiina kya German Labour Front kyatandikibwawo ng'ekitongole ekikiikirira abakozi bonna, abakungu, n'abalina kkampuni, nga kino kiraga endowooza y'Abanazi mu mwoyo gwa Hitler's Volksgemeinschaft ("ekitundu ky'abantu").
Ogwomukaaga we gwaggwerako ng’ebibiina ebirala bitiisibbwatiisibbwa okusasika. Kuno kwaliko omukago gw’Abanazi ogw’erinnya, DNVP; ng’ayambibwako SA, Hitler yawaliriza omukulembeze waayo Hugenberg okulekulira nga 29 Ogwomukaaga. Nga 14 Ogwomusanvu 1933, ekibiina ky’Abanazi kyalangirirwa ng’ekibiina kyokka eky’ebyobufuzi mu mateeka mu Bugirimaani. Okwagala kwa SA okweyongera amaanyi mu byobufuzi n’amagye kwaleeta okweraliikirira mu bakulembeze b’amagye, abamakolero na b'ebyobufuzi. Mu kwanukula, Hitler yalongoosa obukulembeze bwonna obwa SA mu kyayitibwa Night of the Long Knives, eyaliwo okuva nga 30 Ogwomukaaga okutuuka nga 2 Ogwomusanvu 1934. Hitler yatunuulira Ernst Röhm n’abakulembeze abalala aba SA, ng'awamu n’abalabe ba Hitler abawerako mu byobufuzi (nga Gregor Strasser n’eyali chancellor Kurt von Schleicher ), baazingibwa, ne bakwatibwa, ne bakubwa amasasi. Wadde ng’ensi yonna n’Abagirimaani abamu baakwatibwa ensonyi olw’ettemu lino, bangi mu Bugirimaani baali balowooza nti Hitler yali azzaawo emirembe.
Hindenburg yafa nga 2 Ogwomunaana 1934. Ku lunaku olwali lwakayita, kabineti yali etaddewo Etteeka li "Law Concerning the Head of State of the German Reich". Etteeka lino lyali ligamba nti Hindenburg bw’anaafa, ofiisi ya pulezidenti yali egenda kuggyibwawo, era obuyinza bwayo ne bugattibwa n’obwo obwa chancellor. Bw’atyo Hitler yafuuka omukulembeze w’eggwanga awamu n’omukulembeze wa gavumenti era mu butongole n’atuumibwa erinnya Führer und Reichskanzler (Omukulembeze era Chancellor wa Reich), wadde nga Reichskanzler okukkakkana ng’asuuliddwa. Olw’ekikolwa kino, Hitler yaggyawo enkola y'amateeka eyali esobola okumuggya mu ofiisi.
Ng’omukulembeze w’eggwanga, Hitler yafuuka omuduumizi w’amagye owo ku ntikko. Amangu ddala nga Hindenburg amaze okufa, ku kukubirizibwa kw’obukulembeze bwa Reichswehr, ekirayiro eky’ennono eky’obwesigwa eky’abajaasi kyakyusibwa okukakasa obwesigwa eri Hitler kennyini, mu linnya, mu kifo kya ofiisi y’omuduumizi ow'oku ntikko (oluvannyuma eyakyusibwa erinnya n’efuulibwa omuduumizi omusukkulumu) oba eri Bugirimaani. Nga 19 Ogwomunaana, okugatta obwapulezidenti n’obwa chancellor kwakkirizibwa abalonzi 88 ku buli 100 abaalonda mu kalulu k’ekikungo mu 1934.
Ku ntandikwa ya 1938, Hitler yasiiga abantu akasa okunyweza obuyinza bwe ku magye ng’akuma omuliro mu nsonga za Blomberg–Fritsch. Hitler yawaliriza Minisita we ow’olutalo, Field Marshal Werner von Blomberg, okulekulira ng’akozesa ekiwandiiko kya poliisi ekyalaga nti mukyala wa Blomberg omupya yalina likodi y’obwamalaaya. Omuduumizi w’amagye Colonel-General Werner von Fritsch yaggyibwawo oluvannyuma lwa Schutzstaffel] (SS) okuleeta ebigambibwa nti yali yeenyigira mu bisiyaga. Abasajja bombi baali bagudde mu buzibu kubanga baali bawakanya Hitler okusaba okukola Wehrmacht nga yeetegese okulwana olutalo nga mu 1938. Hitler yafuna ekitiibwa kya Blomberg eky’Omuduumizi Omukulu, bw’atyo n’atwala obuduumizi bw’amagye ku bubwe. Yakyusa minisitule y’olutalo n’assaamu Oberkommando der Wehrmacht (OKW), nga ekulemberwa Genero Wilhelm Keitel. Ku lunaku lwe lumu, ba Genero 16 baggyibwako obuduumizi bwabwe, ate abalala 44 ne bakyusibwa; bonna baali bateeberezebwa nti baali tebawagira bu- Nazi kimala. Ku ntandikwa y'Ogwokubirii 1938, ba Genero abalala 12 baali bamaze okuggyibwawo.
Hitler yafaayo okuwa obwannakyemalira bwe okulabika ng’obuli mu mateeka. Ebiragiro bye bingi byali byesigamiziddwa mu bulambulukufu ku kiragiro kya Reichstag Fire Decree era n’olwekyo nga byesigamiziddwa ku nnyingo 48 eya Ssemateeka wa Weimar. ''Reichstag'' yazza obuggya etteeka li Enablinga Act emirundi ebiri, buli mulundi okumala emyaka ena. Ng'okulonda kwa ''Reichstag'' kukyakolebwa (mu 1933, 1936, ne 1938), abalonzi baaweebwa olukalala lumu olw'Abanazi n'abagenyi abawagira Obunazi olwafuna obululu obusukka mu bitundu 90 ku buli 100. Okulonda kuno okw’obulimba kwali mu mbeera ezitali za kyama; Abanazi batiisatiisa okwesasuza okw’amaanyi eri omuntu yenna ataalonda oba ataabalonda.
== Nazi Germany ==
=== Ebyenfuna n’obuwangwa ===
[[File:Hitler_at_the_XI_Olympic_Games_opening_ceremonies.jpg|thumb| Hitler n’abakozi be nga bakola saluti y’Abanazi eri ttiimu ku mikolo egy’okuggulawo emizannyo gya Olympics XI mu Gwomunaana 1936]]
Mu Gwomunaana 1934, Hitler yalonda Pulezidenti wa Reichsbank Hjalmar Schacht nga Minisita w’ebyenfuna, ate mu mwaka ogwaddako, nga Plenipotentiary for War Economy avunaanyizibwa ku kutegeka ebyenfuna by'okulwana. Okuddamu okuzimba n’okuzzaawo emmundu kwassibwamu ssente nga bayita mu tteeka lya Mefo, okukuba ssente, n’okuwamba eby’obugagga by’abantu abaakwatibwa ng’abalabe b’eggwanga, nga mw’otwalidde n’Abayudaaya. Omuwendo gw’abatalina mirimu gwakendeera okuva ku bukadde mukaaga mu 1932 okutuuka ku bukadde obutasukka kamu mu 1936. Hitler ye yalabirira emu ku kampeyini ezisinga obunene ez’okulongoosa ebizimbe mu byafaayo bya Girimaani, ezaaviirako okuzimba amabibiro, ''autobahns'', eggaali y’omukka, n’emirimu emirala egy’okuzimba. Emisaala gyali wansi katono mu makkati okutuuka ku nkomerero y’emyaka gya 1930 bw’ogeraageranya n’emisaala mu kiseera kya Weimar Republic, ate ng’ebbeeyi y’ebintu y'eyongera ebitundu 25 ku buli 100. Mu kugeraageranya Wiiki y’emirimu yeeyongera mu kiseera ky’okukyusa okudda mu by’enfuna by’olutalo; mu 1939, Omugirimaani owa bulijjo yali akola wakati w’essaawa 47 ne 50 buli wiiki.
Gavumenti ya Hitler yawagira enzimba y'EKinazi ku kigero ekinene ennyo. Albert Speer, eyayamba ennyo mu kuteeka mu nkola enkola ya Hitler ey’okuddamu okutaputa obuwangwa bw’Abagirimaani mu ngeri ey’edda, yateekebwa okuvunaanyizibwa ku kiteeso ky’okuddaabiriza ebizimbe mu Berlin. Wadde ng’amawanga mangi gaali gatiisatiisa obuteetaba mu mizannyo gya Olympics, Bugirimaani gye yategeka mu 1936. Hitler ye yakulemberamu emikolo gy’okuggulawo era yeetaba ku mikolo gyombi egyali mu Winter Games e Garmisch-Partenkirchen ne mu Summer Games e Berlin.
=== Okuddamu okukozesa emmundu n’emikago emipya ===
Mu nsisinkano n'abakulembeze b'amagye ga Girimaani nga 3 Ogwokubiri 1933, Hitler yayogera ku "kuwamba Lebensraum mu Buvanjuba n'enkola y'okutunza endowooza y'eKigirimaani ey'okufufugaza" ng'ebigendererwa bye ebisembayo eby'enkola y'ensonga z'ebweru. Mu Gwokusatu, Omulangira Bernhard Wilhelm von Bülow, omuwandiisi mu ofiisi y’ensonga z’ebweru ( Auswärtiges Amt ), yafulumya ekiwandiiko ku bigendererwa ebikulu eby’enkola y’ensonga z’ebweru: Anschluss ne Austria, okuzzaawo ensalo z’amawanga ga Girimaani mu 1914, okugaana obukwakkulizo bw’amagye wansi w’endagaano ya Versailles, okudda kw’amatwale ga Girimaani agaali mu Afirika, n’ekitundu kya Girimaani eky’obuyinza mu Bulaaya ey’Ebuvanjuba. Hitler yasanga ebiruubirirwa bya Bülow nga bitono nnyo. Mu kwogera kwe mu kiseera kino, yakkaatirizza bye yayita ebigendererwa by’emirembe mu nkola ze n’okwagala okukolera mu ndagaano z’ensi yonna. Mu lukiiko olwasooka olwa kabineeti ye mu 1933, Hitler yakulembeza ssente z’amagye okusinga okudduukirira abantu abaali batalina mirimu.
Girimaani yava mu mukago gw'amawanga n'olukiiko lw'ensi yonna olw'okuggyawo ebyokulwanyisa mu Gwekkumi 1933. Mu Gwoluberyeberye 1935, abantu abasukka mu 90 ku buli 100 ab’omu Saarland, mu kiseera ekyo eyali wansi w’obufuzi bw’Omukago gw’Amawanga Amagatte, baakuba akalulu okwegatta ne Bugirimaani. Mu Gwokusatu ogwo, Hitler yalangirira okugaziya eggye lya Wehrmacht okutuuka ku bammemba 600,000 —nga bakubisaamu emirundi mukaaga omuwendo ogwakkirizibwa mu ndagaano ya Versailles —nga mw’otwalidde n’okukulaakulanya eggye ly’omu bbanga ( Luftwaffe ) n’okweyongera kw’obunene bw’amagye g’oku mazzi ( Kriegsmarine). Bungereza, Bufalansa, Yitale, n’Omukago gw’Amawanga Amagatte byavumirira ebikolwa bino eby’okumenya Endagaano eyo naye nga tebalina kye baakola kubiziyiza. Endagaano y’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani (AGNA) eya 18 Ogwomukaaga yakkiriza ttani za Girimaani okweyongera okutuuka ku bitundu 35 ku 100 eby’amagye g’oku mazzi aga Royal Navy . Hitler yayita okussa omukono ku AGNA nga "olunaku olukyasinze essanyu mu bulamu bwe", ng'alowooza nti endagaano eno ye yatandika omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani gwe yali alagudde mu Mein Kampf. Bufalansa ne Yitale tezeebuuzibwako nga tebannaba kussa mukono, ekyatyoboola obutereevu Omukago gw’Amawanga Amagatte era ne kiteeka endagaano ya Versailles obutabeera na makulu.
Girimaani yaddamu okuwamba ekitundu ekyali tekikirizibwamu magye mu Rhineland mu Gwokusatu1936, ng’emenya endagaano ya Versailles. Hitler era yasindika amagye e Spain okuwagira Francisco Franco n’ekiwayi kye ekya Nationalist mu kiseera ky’olutalo lw’omunda mu Spain oluvannyuma lw’okufuna okulaajana okuyambibwa mu Gwomusanvu 1936. Mu kiseera kye kimu, Hitler yagenda mu maaso n’okufuba okukola omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani. Mu Gwomunaana 1936, ng’ayanukula ekizibu ky’ebyenfuna ekyali kyeyongera olw’okufuba kwe okuddamu okufuna emmundu, Hitler yalagira Göring okussa mu nkola Enteekateeka y’Emyaka Ena okuteekateeka Bugirimaani okulwana olutalo mu myaka ena eginaddirira. Enteekateeka eno yali etunuulidde olutalo olw'amaanyi wakati wa " Judaeo-Bolshevism " n'Obunazi bwa Girimaani, nga mu ndowooza ya Hitler kyali kyetaagisa okufuba okwewaayo okuddamu okufuna ebyokulwanyisa awatali kulowooza ku nsaasaanya y'ebyenfuna.
Mu Gwekkumi 1936, Count Galeazzo Ciano, minisita w’ensonga z’ebweru mu gavumenti ya Mussolini, yakyalira Girimaani, gye yassa omukono ku ndagaano ey’ensonga mwenda ng’akabonero nti ''yali asemberera'' okusisinkana Hitler mu buntu. Nga 1 Ogwekkuminoogumu, Mussolini yalangirira "omukago" wakati wa Girimaani ne Yitale. Nga 25 Ogwekkuminoogumu, Girimaani yassa omukono ku ndagaano ya Anti-Comintern Pact ne Japan. Bungereza, China, Yitale ne Poland nazo zaayitibwa okwegatta ku ndagaano ya Anti-Comintern Pact, naye Yitale yokka ye yassa omukono mu 1937. Hitler yasuula enteekateeka ye ey'omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani, ng'anenya obukulembeze bwa Bungereza "obutamala". Mu lukiiko lwe yatuuza mu Reich Chancellery ne baminisita be ab’ensonga z’ebweru n’abaami b’amagye mu Gwekkuminoogumu ogwo, Hitler yaddamu okulaga ekigendererwa kye eky’okufuna Lebensraum ku lw’abantu b’e Girimaani. Yalagira enteekateeka z’olutalo mu Buvanjuba zitandike nga bukyali mu 1938 ate nga tebunnawera 1943. Singa afa, ebiteeso by'olukuŋŋaana, eby'awandiikibwa nga Hossbach Memorandum, byali bya kutwalibwa nga "endagaano ye ey'ebyobufuzi". Yawulira nti okukendeera okw'amaanyi mu mbeera z'abantu mu Girimaani olw'okatyabaga k'ebyenfuna kayinza kuyimirizibwa na bulumbaganyi bw'amagye obwali bugendereddwamu okuwamba Austria ne Czechoslovakia. Hitler yasaba okukola amangu nga Bungereza ne Bufalansa tezinnaba kufuna bukulembeze bwa nkalakkalira mu mpaka z'ebyokulwanyisa. Ku ntandikwa ya 1938, oluvannyuma lw’ensonga ya Blomberg–Fritsch, Hitler yakakasa obuyinza ku nkola y’amagye-enkola y’ensonga z’ebweru, n’agoba Neurath ku bwaminisita w’ensonga z’ebweru era n’alonda Minisita w’olutalo. Okuva ku ntandikwa ya 1938, Hitler yali ku nkola y’ensonga z’ebweru ng’egendereddwamu lutalo.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Apuli 1938, Henlein yagamba minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu." ... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". {{Sfn|Weinberg|1980|pp=334–335}} Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia. {{Sfn|Weinberg|1980|pp=338–340}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. {{Sfn|Weinberg|1980|pp=418–419}} Ekibiina kya Henlein kyayanukudde Beneš kye yasaba bwe kyakuma omuliro mu bantu okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten. {{Sfn|Kee|1988|pp=149–150}} {{Sfn|Weinberg|1980|p=419}}
hzb7gopjucaiobkjzex8bklp3g4ywdd
67626
67625
2026-08-14T03:10:38Z
Charles Kalanzi
9748
Created by translating the section "World War II" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1369226609|Adolf Hitler]]"
67626
wikitext
text/x-wiki
'''Adolf Hitler''' (20 Ogwokuna 1889 – 30 Ogwokuna 1945) yali munnabyabufuzi Omugirimaani enzaalwa y’e Austria era nga ye nnakyemalira wa Girimaani ku mulembe gw’Abanazi okuva mu 1933 okutuusa lwe yeetuga mu 1945. Yalinnya mu buyinza ng’omukulembeze w’ekibiina ky’Abanazi, n’afuuka Cansala wa Bugirimaani mu 1933 n’oluvannyuma n’atwala ekitiibwa kya {{Lang|de|Führer und Reichskanzler}} mu 1934. Germany okulumba Poland nga 1 Ogwomwenda1939 wansi w'obukulembeze bwe kwe kwatandika Ssematalo II . Mu lutalo lwonna olwaddirira, Hitler yali y'enyigira nnyo mu kulungamya ebikwekweto by’amagye ga Girimaani era ye yali omukulu mu kutta Abayudaaya nga obukadde mukaaga mu Holocaust awamu n’okufa kw’obukadde n’obukadde bw’abantu abalala abaafa.
Hitler yazaalibwa mu Braunau am Inn mu Austria-Hungary era n’agenda e Girimaani mu 1913. Yayooyootebwa mu kiseera we yaweereza mu magye ga Girimaani mu Ssematalo I, n'afuna omusaalaba ogw'ekyuma (Iron Cross). Mu 1919, y'egatta ku kibiina ky’abakozi ekya Germany Workers’ Party (DAP), ekyasooka ekibiina ky’Abanazi, era mu 1921, n’alondebwa okuba omukulembeze w’ekibiina ky’Abanazi. Mu 1923, yagezaako okuwamba obuyinza bwa gavumenti mu kuwamba gavumenti okwalemererwa mu Munich era n’asibwa emyaka etaano, n’amala omwaka mulamba n’okusoba. Ng’ali eyo, yalagira omuzingo ogusooka ogw’ekitabo kye eky’obulamu bwe ne manifesito y’ebyobufuzi ''Mein Kampf'' ( lit. 'My Struggle'). Oluvannyuma lw’okuyimbulwa nga bukyali mu 1924, yafuna obuwagizi bw’abantu ng’alumba Endagaano y'e Versailles awamu n’okutumbula enzikiriza ya Bugirimaani yonna, okulwanyisa Abayudaaya, n’okulwanyisa Obwanaakalyakaani ng’akozesa okwogera okw’amaanyi ne ppokoppoko w’Abanazi . Yateranga okuvumirira Obwanaakalyakaani ng'olumu ku lukwe lw'Abayudaaya olw'ensi yonna .
Oluvannyuma lw’okulonda mu Reichstag mu Gwekkuminoogumu 1932, ekibiina ky’Abanazi kye kyasinga okubeera n’ebifo mu ''Reichstag'', naye nga si kyekisinga ababaka abangi. Oluvannyuma, eyali chancellor Franz von Papen ne bannabyabufuzi abalala abakuumaddembe baamatiza Pulezidenti Paul von Hindenburg okulonda Hitler ku bwa chancellor nga 30 Ogwoluberyeberye 1933. Nga wayiseewo akaseera katono, nga 23 Ogwokusatu, ''Reichstag'' yayisa etteeka li Enabling Act erya 1933, era ku nkomerero ne litandika okukyusa Weimar Republic n’efuuka Bugirimaani ey’Abanazi. Hindenburg bwe yafa nga 2 Ogwomunaana 1934, Hitler yamusikira n’afuuka omukulembeze w’eggwanga era oluvannyuma Girimaani n’efuuka eggwanga ly'obwannakyemalira mu bujjuvu. Mu ggwanga, Hitler yatandika okussa mu nkola enkola nnyingi ez’obusosoze mu mawanga, ezaali zisuula Abayudaaya Abagirimaani ku bbali n’okubafuula embuzi ey’ekiweebwayo . Emyaka gye omukaaga egyasooka mu buyinza gyavaamu ebyenfuna okutereera amangu okuva mu kiseera ky’okusereba kw’ebyenfuna, okusazaamu obukwakkulizo obwateekebwa ku Bugirimaani oluvannyuma lwa Ssematalo I, n’okuwamba ebitundu ebyalimu obukadde n’obukadde bw’Abagirimaani, ekyamuwa obuwagizi obw’amaanyi mu kusooka.
Ekimu ku biruubirirwa bya Hitler ebikulu kyali {{Lang|de|[[Lebensraum]]}} ( lit. 'Owokubeera') eri abantu b'e Girimaani mu Bulaaya ey'Ebuvanjuba. Enkola ye ey’obukambwe, ey’okugaziya okusukka ensalo za Girimaani zitwalibwa okuba ng’ensonga enkulu ezavaako Ssematalo II mu Bulaaya. Nga 1 Ogwomwenda 1939, Hitler yalabirira okulumba kwa Girimaani ku Poland, bwe kityo ne kireetera Bungereza ne Bufalansa okulangirira olutalo ku Bugirimaani . Oluvannyuma lw’okulagira okulumba Soviet Union mu Gwomukaaga 1941, yalangirira olutalo ku Amerika mu Gwekkumineebiri w’omwaka gwe gumu. Ku nkomerero ya 1941, amagye ga Girimaani n’amawanga ga Bulaaya agayitibwa European Axis gaawamba ekitundu ekisinga obunene ekya Bulaaya n'obukiika kkono bw'Afirika . Obuwanguzi buno bwaddizibwayo mpolampola oluvannyuma lwa 1941 okutuusa amagye g’omukago lwe gaawangula amagye ga Girimaani mu 1945. Nga 29 Ogwokuna 1945, Hitler yawasa munne gwe yali amaze naye ebbanga, Eva Braun, mu {{Lang|de|[[Führerbunker]]}} mu kibuga Berlin. Enkeera beetuga okwewala okukwatibwa amagye ga Soviet Red Army.
Munnabyafaayo era omuwandiisi w'emikululo gy'obulamu bwabantu Ian Kershaw yayogera ku Hitler nga "omusingi gw'ebyobufuzi ebibi eby'omulembe guno". Mu bukulembeze bwa Hitler n’endowooza y’obusosoze mu mawanga, gavumenti y’Abanazi ye yali evunaanyizibwa ku kittabantu ky’Abayudaaya ababalirirwamu obukadde mukaaga n’obukadde n’obukadde bw’abantu abaakosebwa, ye n’abagoberezi be baali batwala nti {{Lang|de|[[Untermensch]]en}} ( lit. ' si bantu' ) oba abatasaana kubeera mu bantu. Hitler n’Abanazi nabo bavunaanyizibwa ku kutta abantu ababalirirwamu obukadde 19.3 nga mulimu abaabulijjo n’abasibe b’olutalo. Okugatta ku ekyo, obukadde 28.7 obw'abajaasi n'abantu baabulijjo baafa olw'ebikolwa by'amagye mu katemba w'Abazungu. Omuwendo gw’abantu baabulijjo abattibwa mu Ssematalo II gwali tegubangawo mu lutalo, era abantu abaafiira mu lutalo luno lulufuula olutalo olusinga okutta abantu mu byafaayo.
== Ensibuko y’obuzaale ==
Taata wa Hitler, Alois Hitler, yali mwana wa Maria Schiclgruber atali mu mateeka. Olukalala lw'okubatiza terwalaga linnya lya kitaawe, era Alois mu kusooka yalina amannya ga nnyina, "Schicklgruber". Mu 1842, Johann Georg Hiedler yawasa maama wa Alois. Alois yakuzibwa mu maka ga muganda wa Hiedler, Johann Nepomuk Hiedler. Alois yakola ng’omukozi wa gavumenti okuva mu 1855 okutuusa lwe yawummula mu 1895. Mu 1876, Alois yawandiisibwa mu mateeka era ebiwandiiko bye eby'okubatiza ne biwandiikibwako obugambo bwa kabona okuwandiisa Johann Georg Hiedler nga kitaawe wa Alois (yawandiikibwa nga "Georg Hitler"). Alois olwo n'atwala erinnya ly'ekika "Hitler", era liwandiikibwa {{Lang|de|"Hiedler", "Hüttler"}}, oba {{Lang|de|"Huettler"}} . Oboolyawo erinnya lino lyesigamiziddwa ku kigambo ky’Olugirimaani {{Lang|de|Hütte}} ( lit. 'akasiisira' ), era kirina amakulu "oyo abeera mu nsiisira".
Omukungu w’Abanazi Hans Frank yawa amagezi nti maama wa Alois yali akozesebwa ng’omukozi w’awaka mu maka g’Abayudaaya mu Graz, era nti mutabani w’amaka ago ow’emyaka 19, Leopold Frankenberger ye yazaala Alois, ekintu ekyamanyibwa nga Frankenberger thesis. Tewali muntu yenna ayitibwa Frankenberger yawandiisibwa mu Graz mu kiseera ekyo, era tewali biwandiiko ku kubeerawo kwa Leopold Frankenberger, kale bannabyafaayo bagoba okugamba nti kitaawe wa Alois yali Muyudaaya. Mu 2025, omusaayi ogwava mu sofa mu kunoonyereza ku Hitler gwakozesebwa Turi King owa Yunivasite y’e Bath okwekenneenya DNA. Omusaayi guno gwakakasibwa nti gwa Hitler nga gugeraageranyizibwa n’ogw’owoluganda lwe omusajja, era okwekenneenya DNA kwalaga nti Hitler teyalina buzaale bwa Bayudaaya ng’ayita mu kitaawe. "Singa bwe kyali, tetwandifunye kukwatagana kwa DNA naye," King bwe yagamba "Okukwatagana okwo okwa DNA tekwakoma ku kukakasa nti eno ye DNA ya Hitler wabula era kukakasa nti emboozi y'obuzaale bw'Abayudaaya bw'abantu okuyita mu kitaawe si kituufu."
== Obuto bwe ==
=== Obuto bwe n’okusoma ===
[[File:Adolf_Hitler_infant_photo_(3x4_cropped).jpg|left|thumb| Hitler ( c. 1889–90)]]
Adolf Hitler yazaalibwa nga 20 Ogwokuna 1889 mu Braunau am Inn, ekibuga mu Austria-Hungary (kati Austria), okumpi n’ensalo ne Girimaani. Yali wakuna ku baana mukaaga abazaalibwa Alois Hitler ne mukyala we owookusatu, Klara Pölzl. Baganda ba Hitler basatu —Gustav, Ida, ne Otto —baafa nga bakyali bawere. Era abaali mu maka ago mwalimu abaana ba Alois okuva mu bufumbo bwe obw’okubiri: Alois Jr. (yazaalibwa 1882) ne Angela (yazaalibwa 1883). Mu 1892, ab’omu maka ago baasengukira mu Passau, Bugirimaani, oluvannyuma lwa Alois okukuzibwa n’afuuka omukungu w'ebyamaguzi mu Passau. Hitler mu kiseera ekyo yali wa myaka esatu. Alois yakuzibwa n’atwalibwa e Linz, Austria, nga 1 Ogwokuna 1893, naye ab’omu maka amalala ne basigala mu Passau. Famire yaddayo e Austria ne basenga e Leonding nga 9Ogwokutaano 1894, era mu Gwomukaaga 1895, Alois yawummula n’agenda e Hafeld, okumpi ne Lambach, gye yalima n’okulunda enjuki. Hitler yasomera mu {{Lang|de|Volksschule}} (essomero lya pulayimale eriweebwa ssente okuva mu gavumenti) mu kibuga Fischlham ekiriraanyewo.
Okugenda e Hafeld kwakwatagana n’okutandika kw’obukuubagano obw’amaanyi obwa taata n’omwana obwava ku Hitler ow’emyaka omukaaga okugaana okugoberera empisa enkakali ez’essomero lye. Alois yagezaako okukuba mutabani we amufuule omuwulize, nga Adolf akola kyonna ekisoboka okubeera ekikontana n’ekyo kyonna kitaawe kye yali ayagala. Alois naye yandikubye mutabani we naye nnyina yaumukuuma obutakubwa buli kiseera.
Kaweefube wa Alois Hitler ow’okulima e Hafeld teyayitamu, era mu 1897, baasengukira e Lambach. Hitler ow’emyaka omunaana yasoma emisomo gy’okuyimba, yayimba mu kkwaaya y’ekkanisa, era yatuuka n’okulowooza ku ky’okufuuka kabona. Mu 1898, famire yaddayo mu maka ag'enkalakkalira e Leonding. Hitler yakosebwa nnyo olw'okufa kwa muto we Edmund mu 1900 olw'omusujja gw'amulangira. Hitler yakyuka okuva mu muyizi ateemotyamotya, ayagala ennyo abantu n’afuuka omulenzi omuzibu, eyeekutudde ku balala era ng’atera okuyombagana ne kitaawe n’abasomesa. Paula Hitler yajjukira nti Adolf yali muvubuka wafujjo era ng’atera okumukuba empi.
Alois yali akoze omulimu omulungi mu kitongole ky'ebyamaguzi era ng’ayagala mutabani we amuddire mu ebigere. Oluvannyuma Hitler yakola katemba okuva mu kiseera kino kitaawe bwe yamutwala okukyalira ofiisi y'ebyamaguzi, n’akiraga ng’ekintu ekyavaako obutakkaanya obutasonyiwa wakati wa taata n’omwana, nga bombi baali ba maanyi. Olw’okusimbira ekkuuli mutabani we okwagala okugenda mu siniya okufuuka omuyiiya, Alois yasindika Hitler mu ''Realschule'' e Linz mu Gwomwenda 1900. Hitler yajeemera okusalawo kuno, era mu ''Mein Kampf'' agamba nti mu bugenderevu yakola bubi mu ssomero, ng'asuubira nti kitaawe bwamala okulaba "ensoma embi mu ssomero ly'ebyemikono yandindese okwewaayo mu kirooto kyange".
Okufaananako n’Abagirimaani bangi ab’omu Austria, Hitler yatandika okukulaakulanya endowooza y'okwagala Girimaani okuva mu buto. Yalaga obwesigwa eri Bugirimaani yokka, ng’anyooma obwakabaka bwa Habsburg obwali busereba mu kukulembera obwakabaka obunene. Hitler ne mikwano gye baakozesa okulamusa "Heil", ne bayimba " Deutschlandlied " mu kifo ky'oluyimba lwa Austrian Imperial. Oluvannyuma lw’okufa kwa Alois okw’amangu nga 3 Ogwoluberyeberye 1903, omutindo gwa Hitler ku ssomero gwayonooneka, era nnyina n’amukkiriza okuvaayo. Yeewandiisa mu ''Realschule'' e Steyr mu Gwomwenda 1904, enneeyisa ye n’omutindo gwe ne bitereera. Mu 1905, oluvannyuma lw’okuyita ekigezo ekisembayo, Hitler yava mu ssomero lino nga talina kiruubirirwa kyonna kya kwongera kusoma wadde enteekateeka entegeerekeka ey’okukola omulimu.
=== Okutandika okuvubuka ng'ali mu Vienna ne Munich ===
Mu 1907, Hitler yava mu Linz n’agenda okubeera n’okusoma okusiiga ebifaananyi mu kibuga Vienna, ng’avujjirirwa ssente okuva mu miganyulo gya mulekwa n’obuwagizi okuva eri nnyina. Yasaba okuyingizibwa mu Academy of Fine Arts Vienna kyokka n’agaanibwa emirundi ebiri. Dayirekita yawa amagezi nti Hitler yandibadde asaba okugenda mu School of Architecture, naye nga talina biwandiiko byetaagisa mu by’ensoma kubanga yali tannamaliriza siniya.
Nga 21 Ogwekkumineebiri 1907, nnyina yafa kookolo w’amabeere ku myaka 47; Mu kiseera ekyo Hitler yalina emyaka 18. Mu 1909, Hitler ssente zaggwawo era n’awalirizibwa okubeera mu bulamu obw’ekika kya bohemian mu bifo eby’okusulamu abantu abatalina mwasirizi ne mu kisulo kya Meldemannstraße. Yafuna ssente ng’omukozi ow’abulijjo ng’asiiga n’okutunda langi z’amazzi ez’ebifo ebisikiriza mu Vienna. Mu kiseera kye yamala mu Vienna, yagoberera okwagala kwo kweyongera okuzimba n’okuyimba, n’agenda mu bivvulu kkumi ebya {{Lang|de|Lohengrin (opera){{!}}Lohengrin}}, ekisinga okumunyumira mu nnyimba za Richard Wagner eza opera.
Mu kibuga Vienna, Hitler yasooka kulaba bigambo ebisosola mu mawanga. Abakulembeze b’abantu nga meeya Karl Lueger baakozesa endowooza y’ekibuga eyali emanyiddwa ennyo ey’okulwanyisa Abayudaaya, oluusi n’oluusi ne bawagira endowooza y'okusukulumya Girimaani okusobola okuganyulwa mu by’obufuzi. Obusosoze bw’eggwanga lya Girimaani bwali bungi nnyo naddala mu disitulikiti y’e Mariahilf, Hitler gye yali abeera mu kiseera ekyo. Georg Ritter von Schönerer yafuuka omukulembeze omukulu ku Hitler, era n’afuna okwegomba Martin Luther.
Hitler yasoma empapula z’amawulire n’obupapula obwali butumbula obusosoze era n’alabula ku kuyingira kw’Abayudaaya b’omu Bulaaya ow’Ebuvanjuba, awamu n’ebiwandiiko by’abantu nga Houston Stewart Chamberlain, Charles Darwin, Friedrich Nietzsche, Gustave Le Bon, ne Arthur Schopenhauer. Mu myaka gye yamala mu Vienna era yafuna endowooza ez’amaanyi ezilwanyisa Abaslav.
Ensibuko n’enkulaakulana y’obukyayi bwa Hitler obw’okulwanyisa Abayudaaya ekyali nsonga ya kukubaganyako birowoozo. Mukwano gwe August Kubizek yagamba nti Hitler yali "akakasiddwa n'omuntu alina obukyayi" nga tannava mu Linz. Wabula munnabyafaayo Brigitte Hamann ayogera ku ndowooza ya Kubizek ng'erina "obuzibu". Wadde nga Hitler mu {{Lang|de|Mein Kampf}} agamba nti yasooka kufuuka musosoze mu Vienna, Reinhold Hanisch, eyamuyamba okutunda ebifaananyi bye, takkiriziganya nakyo. Hitler era yatunda ebimu ku by’emikono bye ng’ayita mu musuubuzi Omuyudaaya ayitibwa Samuel Morgenstern ng’abeera mu kibuga Vienna. Bangi ku bakasitoma ba Morgenstern baali Bayudaaya; okugeza, munnamateeka ayitibwa Josef Feingold yagula ebifaananyi bya Hitler ebiwerako ebikwata ku bizimbe eby’ebyafaayo ebya Vienna. Munnabyafaayo Richard J. Evans agamba nti "bannabyafaayo kati okutwalira awamu bakkiriziganya nti obukambwe bwe,enkola ey'ettemu n'obusosoze eri Abayudaaya bweyoleka bulungi oluvannyuma lwa Girimaani okuwangulwa mu Ssematalo I, ng'enjogera ya "okufumita mu mugongo" ("stab-in-the-back") ennyonyola akatyabaga kano".
Hitler yafuna ekitundu ekisembayo ku bintu bya kitaawe mu Gwokutaano 1913 era n’agenda mu Munich . Bwe yayingizibwa mu ggye lya Austria-Hungary, yagenda e Salzburg nga 5 Ogwokubiri 1914 okwekebejjebwa abasawo. Oluvannyuma lw’okwekeneenyezebwa ng’atasaanira kuweereza, yaddayo e Munich. Oluvannyuma Hitler yagamba nti yali tayagala kuweereza Bwakabaka bwa Habsburg olw’amawanga agaali gatabuddwatabuddwa mu ggye lyabwo n’okukkiriza kwe nti Austria-Hungary essaawa yonna yali egenda kugwa.
=== Ssematalo I ===
Mu Gwomunaana 1914, Ssematalo I bwe yatandika, Hitler yali abeera mu Munich era kyeyagalire yeewandiisa mu ggye lya Bavaria. Okusinziira ku alipoota eyafulumizibwa ab’obuyinza mu Bavaria mu 1924, okukkiriza Hitler okuweereza nti yali nsobi mu by’obufuzi, kubanga ng’omutuuze wa Austria, yandibadde addizibwa mu Austria. Yasindikibwa mu Bavarian Reserve Infantry Regiment 16 (ekibinja ekisooka ekya List Regiment), yaweereza ng’omuserikale atuukibwako ku Western Front mu Bufalansa ne Bubirigi, yaweereza ng’omuserikale atuukibwako ku Western Front mu Bufalansa ne Bubirigi, yamala kumpi ekitundu ky'obulamu bwe ku kitebe ky’ekibinja e Fournes-en-Weppes, nga tali mu lutalo. Mu 1914, yaliwo mu lutalo olwasooka olwa Ypres era mu mwaka ogwo yayooyootebwa olw’obuzira, n’afuna Omusaalaba ogw’Ekyuma (Iron Cross). Mu lutalo, yawonyezebwa omuduumizi we, [[Fritz Wiedemann]], eyaggya Hitler mu bifunfugu by’ekizimbe ekyali kigudde ng’ali mu lutalo olutabuse.
Mu kiseera we yaweereza ku kitebe, Hitler yakola emirimu gye egy’ekikugu, ng’akuba katuuni n’okuwa ebiragiro ku lupapula lw’amawulire olw’amagye. Mu lutalo lw’e Somme mu Gwekkumi 1916, yafuna ebisago mu kisambi ekya kkono ekikompola bwe kyabwatuka mu kifo ky'enkambi mwe baali bekwese. Hitler yamala kumpi emyezi ebiri ng’awona mu ddwaaliro e Beelitz, n’adda mu kibinja kye nga 5 Ogwokusatu 1917. Yaliwo mu lutalo lw'e Arras olwa 1917 ne mu lutalo lw'e Passchendaele. Yafuna akabonero ka Wound Badge akaddugavu nga 18 Ogwokutaano 1918. Nga wayise emyezi esatu, mu Gwomunaana 1918, ng'asembebwa Lieutenant Hugo Gutmann, omukulumbeze we Omuyudaaya, Hitler yafuna omusaalaba ogw’ekyuma, ogwa First Class, ekintu ekitatera kuweebwa bantu bali ku ddaala lya {{Lang|de|Gefreiter}} Hitler ly'eyaliko. Nga 15 Ogwekkumi 1918, yaziba amaaso okumala akaseera mu bulumbaganyi bwa ggaasi w'obutwa era n’aweebwa ekitanda mu ddwaaliro e Pasewalk. Bwe yali eyo, Hitler yategezebwa nti Bugirimaani ewanguddwa, era okusinziira nti yali ku ndiri, yaddamu okuziba amaaso omulundi ogw’okubiri oluvannyuma lw’amawulire gano.
Hitler yayogera ku buvunaanyizibwa bwe mu Ssematalo I nga "ekisinga obukulu mu byonna bye yayitamu" era n'atenderezebwa abaduumizi be olw'obuzira bwe. Obumanyirivu bwe mu kiseera ky’olutalo bwanyweza okwagala eggwanga lye, era kyamunakuwaza nnyo olwa Bugirimaani okuwanika mu Gwekkuminoogumu 1918. Okunyiiga kwe olw’okuwnagula mu lutalo kwayogera okuzimba endowooza ye. Okufaananako n’aba Girimaani abalala abaagala eggwanga lyabwe, naye yali akkiririza mu {{Lang|de|Dolchstoßlegende}} ( stab-in-the-back myth ), eyagamba nti amagye ga Girimaani, "agatawangulwa mu lutalo", "gaali gafumitiddwa mu mugongo" ku ludda lw'awaka abakulembeze ba bulijjo, Abayudaaya, aba Marxist, n'abo abassa omukono ku ndagaano y'okukomya entalo eyakomya olutalo —oluvannyuma ne batuumibwa "abamenyi b'amateeka ba November".
Endagaano ya Versailles yalambika nti Girimaani yalina okulekawo ebitundu byayo ebiwerako n'okuggya amagye mu Rhineland . Endagaano eno yassaawo envumbo ku by’enfuna era n’esolooza ssente nnyingi ku ggwanga. Abagirimaani bangi baalaba endagaano eyo ng’okuswazibwa okutali kwa bwenkanya. Okusingira ddala baawakanya enyingo 231, gye baataputa ng’elangirira nti Bugirimaani y’evunaanyizibwa ku lutalo luno. Endagaano ya Versailles n’embeera y’ebyenfuna, embeera z’abantu, n’ebyobufuzi mu Bugirimaani oluvannyuma lw’olutalo, oluvannyuma Hitler yabikozesa okufunamu mu by’obufuzi.
== Okuyingira mu byobufuzi ==
[[File:Hitler's_DAP_membership_card.png|thumb| Kaadi ya Hitler ey’obwammemba bw’ekibiina ky’abakozi ekya Germany (DAP).]]
Oluvannyuma lw’olutalo, Hitler yaddayo e Munich. Olw’obutaba na buyigirize butongole wadde essuubi ly’emirimu, yasigala mu magye. Mu Gwomusanvu 1919, yalondebwa okuba Verbindungsmann (omukessi) ow’omu Aufklärungskommando (ekitongole ekiketta) ekya Reichswehr, eyaweebwa omulimu gw’okufuga abajaasi abalala n’okuyingirira mu kibiina ky’abakozi ekya Germany (DAP). Mu lukiiko lwa DAP nga 12 Ogwomwenda 1919, ssentebe w’Ekibiina Anton Drexler yakwatibwako nnyo olw’obukugu bwa Hitler mu kwogera. Yamuwa kkopi y’akatabo ke aka ''My Political Awakening'', akaalimu endowooza ezilwanyisa Abayudaaya, ez’okwagala eggwanga, ezirwanyisa obwanaasiwamukange, n’ez’okulwanyisa Marxist. Ku biragiro by’abakulu be mu magye, Hitler yasaba okwegatta ku kibiina, era mu wiiki emu n’akkirizibwa nga mmemba w’ekibiina 555 (ekibiina kyatandika okubala obwammemba ku 500 okuwa endowooza nti baali kibiina kinene nnyo).
Hitler yawandiika ekiwandiiko kye ekyasooka okumanyibwa ku kibuuzo ky’Abayudaaya mu bbaluwa gye yawandiikira Adolf Gemlich nga 16, Ogwomwenda 1919 (kati emanyiddwa nga ebbaluwa ya Gemlich). Mu bbaluwa eno, Hitler agamba nti ekigendererwa kya gavumenti " awatali kubuusabuusa kwe kuggyirawo ddala Abayudaaya". Mu DAP, Hitler yasisinkana Dietrich Eckart, omu ku baatandikawo ekibiina kino era nga mmemba w’ekibiina ky’abasamize ekya Thule Society. Eckart yafuuka omubuulirizi wa Hitler, n’awaanyisiganyanga naye ebirowoozo era n’amuyingiza mu bantu ab’enjawulo mu Munich. Okwongera okusikiriza, ekibiina kya DAP kyakyusa erinnya lyayo ne kifuuka Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (Ekibiina ky'abakozi ekya National Socialist German Workers' Party (NSDAP), kati ekimanyiddwa nga " Nazi Party "). Hitler yakola dizayini ya bendera y’ekibiina eya swastika mu nkulungo enjeru ku mugongo omumyufu.
Hitler yasiibulwa mu magye nga 31 Ogwokusatu 1920, era n’atandika okukolera ekibiina kino emirimu emijjuvu. Ekitebe ky’ekibiina kino kyali mu Munich, ekifo eky’aba Girimaani abaali balwanyisa gavumenti abaali bamaliridde okumalawo enzikiriza ya Marx n’okutyoboola Weimar Republic.
Friedrich Reck-Malleczewen yayogera mu kitabo kye ''ekya Diary of a Man in Despair ekyafulumizibwa'' mu 1947:
Yali azze mu nnyumba gye yali taberangamu, ng'ayambadde gaita, ekikooti, enkoofiira ennene, era ng'akutte omuggo.... Oluvannyuma, yasobola okutandika okwogera. Yayogera nnyo, nga tawummula. Yayigiriza. Yatuboggolera ng'omusomesa w'eddiini mu magye. Tetwamuwakanya n'akatono, oba okugezaako okwawukana mu ngeri yonna, naye yatandika okutuboggolera. Abaweereza baalowooza nti baali batulumba era ne badduka okututaasa. Bwe yali amaze okugenda, twatuula kasirise, nga tukyamuse era nga tetuli basanyufu n'akamu. Waaliwo okuwulira ennaku, nga bwobeera mu ggaali y'omukka ne wesangang'oli wamu n'omuntu aliko ekikyamu ku bwongo.
Mu Gwokubiri 1921, nga asoolobye kukyusakyusa abantu, Hitler yayogera n’abantu abasukka mu 6,000. Okusobola okulanga olukiiko luno, loole bbiri ezaali zijjudde abawagizi b’ekibiina baavuga okwetoloola Munich nga bawanika bendera za swastika n’okugabira abantu obupapula. Mu bbanga ttono Hitler yafuna ettutumu olw’okwogera kwe okw’okukubaganya ebirowoozo okw’amaanyi ng’awakanya Endagaano ya Versailles, bannabyabufuzi abaali bavuganya, n’okusingira ddala ng’awakanya Abamarx n’Abayudaaya.
Mu Gwomukaaga 1921, Hitler ne Eckart bwe baali ku lugendo lw’okusonda ssente e Berlin, obuyeekera bwabalukawo mu kibiina ky’Abanazi mu Munich. Abakiise ku kakiiko kaayo akafuzi baayagala okwegatta ku kibiina kya German Socialist Party (DSP) ekisangibwa mu kibuga Nuremberg. Hitler yaddayo e Munich nga 11 Ogwomusanvu era mu busungu n’awaayo okulekulira kwe. Abakiise ku kakiiko baakitegeera nti okulekulira kw’omuntu waabwe omukulu mu lujjudde era omwogezi kyanditegeeza nti ekibiina kiweddewo. Hitler yalangirira nti agenda kuddamu okwegatta ku kakwakkulizo nti agenda kudda mu bigere bya Drexler ku bwa ssentebe bw’ekibiina, era nti ekitebe ky’ekibiina kigenda kusigala mu Munich. Akakiiko kakkiriza, era n’addamu okwegatta ku kibiina nga 26 Ogwomusanvu nga mmemba 3,680. Hitler yasigala ayolekagana n’okuwakanyizibwa okumu mu kibiina ky’Abanazi. Abaawakanya Hitler mu bukulembeze mwalimu Hermann Esser eyagobebwa mu kibiina, era ne bakuba kkopi 3,000 ez’akatabo akaalumba Hitler ng’omuli w'olukwe mu kibiina. Mu nnaku ezaddirira, Hitler yayogera n’abantu abangi abawerako era ne yeewozaako ku Esser, ne bakuba emizira egy’amaanyi. Enkola ye yatuuka ku buwanguzi, era mu ttabamiruka ow’enjawulo ow’ekibiina nga 29 Ogwomusanvu, yaweebwa obuyinza obujjuvu nga ssentebe w’ekibiina, n’adda mu bigere bya Drexler, n’obululu 533 ku 1.
Okwogera kwa Hitler okwa vitriolic beer hall kwatandika okusikiriza abalabi aba bulijjo. Nantawunyikamu, yafuuka omukugu mu kukozesa emiramwa egy’enjawulo, omuli n’okunenya abalala olw’ebizibu by’ebyenfuna by’abawuliriza be. Hitler yakozesa enkola y'okusikiriza ey’obuntu bwe n’okutegeera empisa z'abantu bwe yayogeranga mu lujjudde. Bannabyafaayo baalaba engeri ebigambo bye gye bikwatamu abantu abangi mu ngeri ey’okuwuniikiriza, n’amaaso ge mu bibinja ebitonotono. Alfons Heck, eyali mmemba w’ekibiina kya Hitler Youth, yajjukira nti:
Twatandika okwenyumiriza mu ggwanga lyaffe mu ngeri ey'ekisiru. Okumala eddakiika eziwera, twaleekaanira waggulu, nga n'amaziga gatuyitamu: Sieg Heil, Sieg Heil, Sieg Heil! Okuva mu kaseera ako, nafuuka wa Adolf Hitler mu mubiri ne mu mwoyo.
Abagoberezi abaasooka kwaliko Rudolf Hess, eyali omukungu w'amagye g'omu bbanga Hermann Göring ne kapiteeni mu magye Ernst Röhm. Röhm yafuuka akulira ekibiina ky’Abanazi ekya magye agatali matongole ekya Sturmabteilung, ekyakuuma enkiiko n'okulumba abaali babavuganya mu byobufuzi. Ekintu ekikulu ekyakwata ku ndowooza ya Hitler mu kiseera kino yali Aufbau Vereinigung, ekibinja ky’olukwe eky’Abazungu Abarussia abaali mu buwanganguse n’Abanazi abaasooka. Ekibinja kino, nga kiweebwa ssente okuva mu bannamakolero abagagga, kyaleeta Hitler ekirowoozo ky’olukwe lw’Abayudaaya, nga lukwataganya ensimbi z’ensi yonna n’enzikiriza ya Bolshevism.
Enteekateeka y’ekibiina ky’Abanazi yategekebwa mu nsonga 25 nga 24 Ogwokubiri 1920. Kino tekyakiikirira ndowooza ekwatagana, wabula kyali kibiina kya ndowooza ezafunibwa ezaali zirina ssente mu völkisch pan-Germanic movement, nga ultranationalism, okuwakanya Endagaano ya Versailles, obuteesiga bwanaasiwamukange, awamu n'endowooza ezimu ez'anaakalyako ani. Eri Hitler, ekintu ekyali kisinga obukulu kwe kulwanyisa Abayudaaya ekyalimu . Era enteekateeka eno yagitwala ng’okusinga omusingi gwa ppokoppoko n’okusikiriza abantu okujja ku kabaga.
=== Beer Hall Putsch n’ekkomera lya Landsberg ===
[[File:Mein_Kampf_dust_jacket.jpeg|thumb|[[Dust jacket|Ekikooti ky’enfuufu]] ekya {{Lang|de|[[Mein Kampf]]}} ’s 1926–28 edition, Hitler gye yawandiika mu 1925]]Mu 1923, Hitler yeyambisa obuyambi bwa Genero Erich Ludendorff owa Ssematalo I okugezaako okuwamba gavumenti eyamanyibwa nga Beer Hall Putsch. Ekibiina ky’Abanazi kyakozesa obusosoze bwa Yitale ng’ekyokulabirako ku ndabika yaabwe n’enkola zaabwe. Hitler yali ayagala okukoppa Benito Mussolini ’s bwe yalumba Rome mu 1922 ng’awamba gavumenti mu Bavaria, ekyagoberera okusoomoozebwa eri gavumenti mu Berlin. Hitler ne Ludendorff baasaba obuwagizi bwa Staatskommissar (Kaminsona omubeezi) Gustav Ritter von Kahr, omufuzi wa Bavaria. Kyokka Kahr, ng’ali wamu n’akulira Poliisi Hans Ritter von Seisser ne Genero wa Reichswehr Otto von Lossow, baali baagala okuteekawo nnakyemalira ow’eggwanga awatali Hitler.
Nga 8,Ogwekkuminoogumu 1923, Hitler ne SA baalumba olukuŋŋaana lw'abantu 3,000 olwategekebwa Kahr mu Bürgerbräukeller, ekizimbe ky'omwenge mu Munich. Ng'ataataataaganya okwogera kwa Kahr, yalangirira nti enkyukakyuka y'eggwanga yatandika dda era n'alangirira okuteekebwawo kwa gavumenti empya ne Ludendorff. Ng'addayo mu kisenge eky'emabega, Hitler, ng'aggyeyo emmundu, yasaba era oluvannyuma n'afuna obuwagizi bwa Kahr, Seisser, ne Lossow. Amagye ga Hitler mu kusooka gaasobola okuwamba ekitebe kya Reichswehr n'ekya poliisi, naye Kahr n'abamu ku banne mu bwangu baalekera awo okumuwagira. Tewali magye wadde poliisi y'eggwanga y'egatta ku Hitler. Olunaku olwaddirira, Hitler n'abagoberezi be baatambula okuva mu kizimbe ky'omwenge ne bagenda ku minisitule y'olutalo mu Bavaria okuggyako gavumenti ya Bavaria, naye poliisi nebasaasanya. Mu kaweefube w'okuggyako gavumenti eyalema, ab'ekibiina kya Nazi 16 n'abakungu ba poliisi bana battibwa.
Hitler yaddukira mu maka ga Ernst Hanfstaengl era okusinziira ku biwandiiko ebimu yalowooza ku kwetta. Yali mu kwewunika naye nga mukkakkamu bwe yakwatibwa nga 11 Ogwekkuminoogumu 1923 olw'okulya mu nsi ye olukwe. Omusango gwe mu kkooti y’abantu ey’enjawulo mu Munich gwatandika mu Gwakubiri 1924, era Alfred Rosenberg n’afuuka omukulembeze ow’ekiseera ow’ekibiina ky’Abanazi. Nga 1 Ogwokuna, Hitler yasalirwa ekibonerezo kya kusibwa emyaka etaano mu Festungshaft mu kkomera lya Landsberg. Eyo, yayisibwa mu ngeri ey’omukwano okuva mu bakuumi era n’akkirizibwa okufuna obubaka okuva mu bawagizi be n’okukyalirwa banne mu kibiina buli kiseera. Olw’okusonyiyibwa kkooti ey’oku ntikko mu Bavaria, yayimbulwa okuva mu kkomera nga 20 Ogwekkumineebiri 1924, ng’awakanya omuwaabi wa gavumenti. Nga mw’otwalidde n’obudde bwe yamala mu alimanda, Hitler yamala omwaka mulamba n’okusoba mu kkomera.
Bwe yali e Landsberg, Hitler ye yalagira ekitundu ekisinga obunene eky’omuzingo ogusooka ogwa ''Mein Kampf'' ( lit. 'My struggle'; mu kusooka katuumibwa Four and a Half Years of Struggle against Lies, Stupidity, and Corwadice) mu kusooka eri ddereeva we, Emil Maurice, n’oluvannyuma n’aweebwa omumyuka we, Rudolf Hess. Ekitabo kino ekyaweebwayo eri mmemba wa Thule Society, Dietrich Eckart, kyali kya bulamu bwe era nga kinnyonnyola endowooza ze. Ekitabo ekyo kyalaga enteekateeka za Hitler ez’okugaziya ebitundu by’ensi awamu n’okukyusa embeera z’abantu mu Girimaani okufuuka obwannakyemalira obwesigama ku mawanga. Mu kitabo kyonna, Abayudaaya benkanankana ne "obuwuka" era ne banjulwa nga "abawi b'obutwa ab'ensi yonna". Okusinziira ku ndowooza ya Hitler, eky’okugonjoola ensonga eno kwe kuzisaanyaawo. Wadde nga Hitler teyannyonnyola ngeri kino gye kyali kigenda okutuukirira, "obuzaale bwe obw'okutta abantu tebugaanirwa", okusinziira ku Ian Kershaw.
Yafulumizibwa mu mizingo ebiri mu 1925 ne 1926, Mein Kampf yatundibwa kkopi 228,000 wakati wa 1925 ne 1932. Kkopi akakadde kamu zaatundibwa mu 1933, omwaka Hitler gwe yasooka okubeera mu ofiisi. Ng’ebula mbale Hitler abeere n’ebisaanyizo by’okuyimbulwa ku kakalu ka kkooti, gavumenti ya Bavaria yagezaako okumugobera mu Austria. Chancellor wa Austria eya federo yagaana okusaba kuno ng’agamba nti obuweereza bwe mu magye ga Girimaani bwamufuula omutuuze era obw’e Austria obutaba na makulu. Mu kwanukula, Hitler yasazaamu mu butongole obutuuze bwe obwa Austria nga 7 Ogwokuna 1925
=== Okuddamu okuzimba Ekibiina ky’Abanazi ===
Mu kiseera Hitler we yayimbulwa mu kkomera, ebyobufuzi mu Bugirimaani byali si byakulwanagana nnyo, era n’ebyenfuna byali biteredde, ekyakomya emikisa gya Hitler egy’okubanja mu by’obufuzi. Olw’okulemererwa kwa Beer Hall Putsch, ekibiina kya Nazi Party n’ebibiina ebibirinako akakwate byawerebwa mu Bavaria. Mu lukiiko wamu ne ssaabaminisita wa Bavaria, Heinrich Held, nga 4 Ogwoluberyeberye 1925, Hitler yakkiriza okussa ekitiibwa mu buyinza bw’eggwanga era n’asuubiza nti ajja kunoonya obuyinza bw’ebyobufuzi ng’ayita mu nkola ya demokulasiya yokka. Olukiiko luno lwaggulawo ekkubo ly'okuggyawo okuwera ekibiina ky’Abanazi nga 16 Ogwokubiri.
Wabula oluvannyuma lw’okwogera okw’okukuma omuliro mu bantu kwe yawa nga 27 Ogwokubiri, Hitler yagaanibwa okwogera mu lujjudde ab’obuyinza mu Bavaria, envumbo eyasigalawo okutuusa mu 1927. Okusobola okutumbula ebigendererwa bye eby’ebyobufuzi wadde nga yali awereddwa, Hitler yalonda Gregor Strasser, Otto Strasser, ne Joseph Goebbels okutegeka n’okugaziya ekibiina ky’Abanazi mu bukiikakkono bwa Bugirimaani. Gregor Strasser yaddukanya ekkubo ly’ebyobufuzi eryetongodde ennyo, ng’assa essira ku bintu eby’anaakalyakaani mu nteekateeka y’ekibiina.
Akatale k'emigabo mu Amerika kagwa nga 24 Ogwekkumi 1929. Enkosa yaayo mu Bugirimaani yali ya maanyi nnyo: obukadde n’obukadde bw’abantu tebaalina mirimu, era bbanka ennene eziwerako ne zigwa. Hitler n’ekibiina ky’Abanazi beetegeka okweyambisa embeera ey’akazigizigi okufuna obuwagizi eri ekibiina kyabwe. Basuubiza okusazaamu endagaano ya Versailles, okunyweza ebyenfuna n’okuwa abantu emirimu.
Hitler yayogera ku linnya ly’Ekibiina ky’Abanazi mu Gwekkumi 1923:
"Naye," bwe ntyo bwe nabuuza Hitler, "lwaki weeyita National Socialist, okuva enteekateeka y'ekibiina kyo bw'eri ekikontana ddala n'eyo etwalibwa okuba eya socialism?" "Socialism," bwe yaddamu, ng'assa wansi ekikopo kye eky'accaayi, mu ngeri ey'obukambwe, "ye sayansi w'okukola ku bulungi bw'abantu bonna. Communism si Socialism. Marxism si Socialism. Aba Marxism babbye ekigambo era ne batabulatabula amakulu gaakyo. Nja kutwala Socialism okuva ku ba Socialists. Socialism nkola ya Aryan ey'edda, nkola ya ba Girimaani.... Twetaaga okutuukiriza ebyetaago eby'ensonga eby'ebibiina ebikola ebintu okuyita mu gavumenti nga yeesigamiziddwa ku bumu bw'eggwanga. Gye tuli, gavumenti n'eggwanga bifaanagana.
== Okulinnya ku bukulembeze ==
{| class="wikitable"
|+
! colspan="5" |Ebyava mu kulonda mu kibiina ky'Abanazi
|-
|Akalulu
|Omugatte gw'obululu
|Obululu ku 100
|Ebifo mu Reichstag
|Ebikulu
|-
|Ogwokutaano 1924
|1,918,300
|6.5
|32
|Hitler yali mu kkomera
|-
|Ogwekkumineebiri 1924
|907,300
|3.0
|14
|Hitler ng'ayimbuddwa okuva mu kkomera
|-
|Ogwokutaano 1928
|810,100
|2.6
|12
|
|-
|Ogwomwenda 1930
|6,409,600
|18.3
|107
|Oluvannyuma lw'akatyabaga k'ebyenfuna
|-
|Ogwomusanvu 1932
|13,745,000
|37.3
|230
|Oluvannyuma lwa Hitler okwesimbawo ku bwa Pulezidenti
|-
|Ogwekkuminoogumu 1932
|11,747,000
|33.1
|196
|
|-
|Ogwokusatu 1933
|17,277,180
|43.9
|288
|Kaali ka mirembe mu kusooka nga Hitler akyali chancellor wa Girimaani
|}
=== Okukulembera Bruning ===
Okugwa kw'ebyenfuna mu nsi yonna kwawa Hitler omukisa gw'ebyobufuzi. Abagirimaani baali banyiivu eri paalamenti, eyali eyalina okusoomoozebwa okuva mu bannalukalala ab'ku ddyo- n'ab'oku kkono. Ebibiina by'ebyobufuzi ebitali bya bannalukalala byali bitandise okulemererwa okukomya ebikolwa eby'obukambwe, era akalulu ka Girimaani ak'ekikungo mu 1929 kaayamba okuyitimusa endowooza y'Abanazi. Okulonda kw'Ogwomwenda 1930 kwaviirako okusattulukuka kw'omukago era ne gusikizibwa kabineeti ey'abatono. Omukulembeze waayo, ow'ekibiina kya Centre Party, Heinrich Brüning, yafuga ng'ayita mu biragiro by'akatabaga okuva ku Pulezidenti Paul von Hindenburg. Okukulembera okuyita mu biragiro kyafuuka ky'abulijjo, n'ekireetera obukulembeze bwa bannantagambwako. Ekibiina ky'Abanazi kyava gye kyali ne kiwangula n'ebitundu 18.3 ku buli kikumi ku bululu n'ebifo 107 mu paalamenti mu kulonda kwa 1930, ne kifuuka ekibiina eky'okubiri ekisinga ababaka abangi mu palamenti.
Hitler yalabikira mu musango gw’abaserikale babiri aba Reichswehr, okuli Lieutenant Richard Scheringer ne Hanns Ludin, ku nkomerero ya 1930. Bombi baavunaanibwa omusango gw’okubeera bammemba mu kibiina ky’Abanazi, mu kiseera ekyo nga kimenya mateeka eri aba Reichswehr. Oludda oluwaabi lwagamba nti ekibiina ky'Abanazi kyali kya bannalukalala, ekyaviirako munnamateeka w’abawawaabirwa Hans Frank okuyita Hitler okuwa obujulizi. Nga 25 Ogwomwenda 1930, Hitler yawa obujulizi nti ekibiina kye kyali kigenda kugoberera obuyinza bw’ebyobufuzi nga kiyita mu kulonda kwa demokulasiya kwokka, ekyamuwa abawagizi bangi mu kibinja ky’abaserikale.
Enkola ya Brüning ey’okukendeeza ku nsimbi teyaleeta nnyo nkulaakulana mu by’enfuna era nga teyayagalibwa nnyo. Kino Hitler yakikozesa ng’atunuulira obubaka bwe obw’ebyobufuzi n'addala ku bantu abaali bakoseddwa ebbeeyi y’ebintu okulinnya mu myaka gya 1920 n’okusereba kw’eby’enfuna, gamba ng’abalimi, abaazirwanako mu lutalo, n’abantu ab’alinamu ku ssente.
Wadde nga Hitler yali asazizaamu obutuuze bwe obw’e Austria mu 1925, teyafuna butuuze bwa Girimaani okumala kumpi emyaka musanvu. Kino kyali kitegeeza nti yali talina ggwanga, mu mateeka yali tasobola kwesimbawo ku bwapulezidenti, era nga akyayolekedde akabi ak’okugobwa mu nsi. Nga 25 Ogwokubiri 1932, minisita w’ensonga z’omunda mu Brunswick, Dietrich Klagges, eyali mmemba w’ekibiina ky’Abanazi, yalonda Hitler ng’omuddukanya w'ekibinja ky’essaza lino mu Reichsrat mu Berlin, ekyafuula Hitler munnansi wa Brunswick, era bwe kityo ne Bugirimaani.
Hitler yavuganya ne Hindenburg mu kulonda kwa Pulezidenti okwa 1932. Okwogera kwe yawa mu Industry Club e Düsseldorf nga 27 JOgwoluberyeberye 1932 kwamuwa obuwagizi okuva mu bannamakolero bangi ab’amaanyi mu Girimaani. Hindenburg yalina obuwagizi okuva mu bibiina eby’enjawulo eby’amawanga, eby’obwakabaka, eby’Abakatuliki, n’ebya Republican, n’abamu ku ba Social Democrats. Hitler yakozesa omubala gwa kampeyini " Hitler über Deutschland " ("Hitler ku ntikko ya Girimaani"), okujuliza ebigendererwa bye eby'ebyobufuzi n'okukola kampeyini ze ng'akozesa ennyonyi. Y’omu ku bannabyabufuzi abaasooka okukozesa entambula y’ennyonyi mu kampeyini era yagikozesa bulungi. Hitler yali mu kyakubiri ku mirundi ebiri gyonna, n’afuna obululu obusoba mu 35 ku buli 100 mu kulonda okusembayo. Wadde nga yawangulwa Hindenburg, okulonda kuno kwalaga Hitler ng’amaanyi ag’amaanyi mu byobufuzi bya Girimaani.
=== Okulondebwa ku bwa chancellor ===
[[File:Bundesarchiv_Bild_146-1972-026-11,_Machtübernahme_Hitlers.jpg|thumb|Hitler, ku ddirisa lya Reich Chancellery, afuna okukubwa mu ngalo akawungeezi lwe yatuuzibwa ku bwa chancellor, nga 30 Ogwoluberyeberye 1933]]
Obutabaawo gavumenti ekola bulungi kyaleetera bannabyabufuzi babiri ab’amaanyi, Franz von Papen ne Alfred Hugenberg, awamu n’abamakolero n’abasuubuzi abalala abawerako, okuwandiikira Hindenburg ebbaluwa. Abassa emikono gyabwe baasaba Hindenburg okulonda Hitler okukulira gavumenti "eyeetongodde ku bibiina by'ebyobufuzi ebiri mu paalamenti", ekiyinza okuviirako omugundu ogugenda "okusikiriza obukadde n'obukadde bw'abantu".
Hindenburg nga tayagala yakkiriza okulonda Hitler ku bwa chancellor oluvannyuma lw’okulonda kwa paalamenti okw'emirundi ebiri —mu Gwomusanvu n'Ogwekkuminoogumu1932 —nga tekuvuddemu kutondawo gavumenti esobola okukulembera. Hitler yakulembera gavumenti y’omukago eyamala akaseera katono eyatondebwawo ekibiina kya Nazi Party (ekyali kisinga okubeera n’ebifo mu Reichstag) n’ekibiina kya Hugenberg, ekibiina kya German National People’s Party (DNVP). Nga 30 Ogwoluberyeberye1933, kabineeti empya yalayizibwa ku mukolo omumpi mu ofiisi ya Hindenburg. Ekibiina ky’Abanazi kyafuna ebifo bisatu: Hitler yalondebwa okuba chancellor, Wilhelm Frick nga Minisita w’ensonga z’omunda, ne Hermann Göring nga Minisita w’ensonga z’omunda mu Prussia. Hitler yali akkaatirizza ku bifo bya baminisita ng’engeri y’okufuna obuyinza ku poliisi mu kitundu ekinene ekya Bugirimaani.
=== Omuliro mu Reichstag n’okulonda mu Gwokusatu ===
Nga chancellor, Hitler yakola ku kaweefube w’abawakanya ekibiina ky’Abanazi okuzimba gavumenti ey’abasinga obungi. Olw’obutabanguko mu by’obufuzi, yasaba Hindenburg okuddamu okusatulula Reichstag, era okulonda kwali kutegekeddwa ku ntandikwa y'Ogwokusatu. Nga 27 Ogwokubiri 1933, ekizimbe kya Reichstag kyakumibwako omuliro. Göring olukwe yalunenyeza Abacommunist, anti Omucommunist w’e Budaaki Marinus van der Lubbe yasangibwa mu mbeera ezimulumiriza munda mu kizimbe ekyali kiyidde. Okutuuka mu myaka gya 1960, bannabyafaayo abamu, omuli William L. Shirer ne Alan Bullock, baali balowooza nti ekibiina ky’Abanazi kye kyali kivunaanyizibwa; kati endowooza ya bannabyafaayo abasinga obungi eri nti van der Lubbe ye yatandika omuliro yekka.
Ku kusaba kwa Hitler, Hindenburg yayanukula n'okussa omukono ku kiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree ekya 28 Ogwokubiri, ekyawandiikibwa Abanazi, ekyayimiriza eddembe eritandikirwako era ne kikkiriza okusibwa awatali kuwozesebwa. Ekiragiro kino kyakkirizibwa mu nnyingo eya 48 eya Ssemateeka wa Weimar, eyawa pulezidenti obuyinza okukola enteekateeka ez’amangu okukuuma obukuumi n’obutebenkevu bw’abantu. Emirimu gy’ekibiina kya German Communist Party (KPD) byanyigirizibwa, era bammemba ba KPD 4,000 ne bakwatibwa.
Ng’oggyeko okunoonya akalulu, ekibiina ky’Abanazi kyakola effujjo nga beefananya amagye n’okusaasaanya ppokoppoko alwanyisa obwannakalyakaani, mu nnaku ezaali zikulembera okulonda. Ku lunaku lw’okulonda nga 6 Ogwokusatu 1933, omugabo gw’Abanazi mu bululu gweyongera okutuuka ku bitundu 44%, era ekibiina kino kyafuna ebifo ebisinga obungi mu paalamenti. Ekibiina kya Hitler kyalemererwa okufuna obululu obusinga obungi, ne kyetaagisa omukago omulala ne DNVP.
=== Olunaku lwa Potsdam n’etteeka lya Enabling Act ===
Nga 21 Ogwokusatu 1933, ''Reichstag'' empya yatandikibwawo n’omukolo gw’okuggulawo mu kkanisa ya Garrison e Potsdam. "Olunaku olwa Potsdam" lwategekebwa okulaga obumu wakati w'ekibiina ky'Abanazi n'abakungu mu Prussia abakadde n'amagye. Hitler yalabikira mu kkooti ey’okumakya era mu bwetoowaze n’alamusa Hindenburg.
Okusobola okutuuka ku buyinza obujjuvu mu byobufuzi wadde nga teyalina bungi bwa ddala mu paalamenti, gavumenti ya Hitler yaleeta Ermächtigungsgesetz (Enabling Act) okukubwako akalulu mu ''Reichstag'' eyali yakalondebwa . Etteeka lino —eryatuumibwa mu butongole Gesetz zur Behebung der Not von Volk und Reich ("Law to Remedy the Distress of People and Reich")—lyawa kabineti ya Hitler obuyinza okukola amateeka awatali kukkirizibwa kwa Reichstag okumala emyaka ena. Amateeka gano gayinza (okuggyako ebimu) okuva ku ssemateeka.
Okuva bwe kiri nti kyandikosezza ssemateeka, etteeka li Enabling Act okuyisibwa lyali lyetaagisa abantu ebitundu bibiri ku bisatu okuyisibwa. Nga tebaleseewo muwatwa gwonna, Abanazi baakozesa ebiragiro ebiri mu kiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree okukwata abamyuka bonna 81 ab’Abacommunist (wadde nga baali bakola kampeyini ez’amaanyi okulwanyisa ekibiina, Abanazi baali bakkirizza KPD okuvuganya mu kulonda) ne balemesa aba Social Democrats abawerako okwetaba mu kulonda.
Nga 23 Ogwokusatu 1933, ''Reichstag'' yakuŋŋaana mu Kroll Opera House mu mbeera ey’akatabanguko. Ab'ebitiibwa mu SA baakli liteesebwako, ne baleekaana engombo n’okutiisatiisa ababaka ba paalamenti abaali batuuse. Oluvannyuma lwa Hitler okusuubiza mu bigambo akulira ekibiina kya Centre , Ludwig Kaas nti Hindenburg agenda kusigala n’obuyinza bwe obw’okukuba akalulu, Kaas yalangirira nti ekibiina kya Centre Party kigenda kuwagira etteeka eriyitibwa Enabling Act. Etteeka lino lyayisibwa n’obululu 444–94, ng’ebibiina byonna okuggyako aba Social Democrats be baliwagira. Etteeka erya Enabling Act, awamu n’ekiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree, kyakyusa gavumenti ya Hitler n’efuuka eya nnakyemalira mu mateeka.
=== Obwannakyemalira ===
<blockquote>[[File:Der_Führer_Gemälde_Portrait_painting_of_Adolf_Hitler_by_Heinrich_Knirr_1937_No_known_copyright_restrictions_(artist_died_in_1944)_Imperial_War_Museum_London.jpg|thumb|Ekifaananyi kya Heinrich Knirr (1937)]]"Nga nteeka obulamu bwange mu kabi okulabika ng'ayogera ebitategeerekeka, mbagamba nti ekibiina kya National Socialist movement kijja kugenda mu maaso okumala emyaka 1,000!... Temwerabira engeri abantu gye bansekereramu emyaka 15 emabega bwe nnalangirira nti lumu nja kufuga Bugirimaani. Baseka kaakano, mu ngeri y'emu ey'obusirusiru, bwe nnalangirira nti nja kusigala mu buyinza" - Adolf Hitler ng'ayogerako ne munnamaulire wa BBC mu Berlin, Ogwomukaaga 1934</blockquote>Oluvannyuma lw'okufuna obuyinza ku ssiga lya gavumenti eribaga amateeka ne ly'obukulembeze, Hitler ne banne baatandika okulwanyisa ababavuganya abaasigalawo. Ekibiina kya Social Democratic Party kyawerebwa, era n'ebintu byakyo ne bikwatibwa.Wadde ng'abakiise b'ebibiina by'abakozi bangi baali mu Berlin ku lunaku lw'ogwokutaano, abaserikale ba SA baawamba woofiisi z'ebibiina mu ggwanga lyonna. Nga 2 Ogwokutaano 1933, ebibiina by'abakozi byonna byawalirizibwa okuggibwawo, era abakulembeze baabyo ne bakwatibwa. Abamu baasindikibwa mu nkambi z'abasibe.Ekibiina kya German Labour Front kyatandikibwawo ng'ekitongole ekikiikirira abakozi bonna, abakungu, n'abalina kkampuni, nga kino kiraga endowooza y'Abanazi mu mwoyo gwa Hitler's Volksgemeinschaft ("ekitundu ky'abantu").
Ogwomukaaga we gwaggwerako ng’ebibiina ebirala bitiisibbwatiisibbwa okusasika. Kuno kwaliko omukago gw’Abanazi ogw’erinnya, DNVP; ng’ayambibwako SA, Hitler yawaliriza omukulembeze waayo Hugenberg okulekulira nga 29 Ogwomukaaga. Nga 14 Ogwomusanvu 1933, ekibiina ky’Abanazi kyalangirirwa ng’ekibiina kyokka eky’ebyobufuzi mu mateeka mu Bugirimaani. Okwagala kwa SA okweyongera amaanyi mu byobufuzi n’amagye kwaleeta okweraliikirira mu bakulembeze b’amagye, abamakolero na b'ebyobufuzi. Mu kwanukula, Hitler yalongoosa obukulembeze bwonna obwa SA mu kyayitibwa Night of the Long Knives, eyaliwo okuva nga 30 Ogwomukaaga okutuuka nga 2 Ogwomusanvu 1934. Hitler yatunuulira Ernst Röhm n’abakulembeze abalala aba SA, ng'awamu n’abalabe ba Hitler abawerako mu byobufuzi (nga Gregor Strasser n’eyali chancellor Kurt von Schleicher ), baazingibwa, ne bakwatibwa, ne bakubwa amasasi. Wadde ng’ensi yonna n’Abagirimaani abamu baakwatibwa ensonyi olw’ettemu lino, bangi mu Bugirimaani baali balowooza nti Hitler yali azzaawo emirembe.
Hindenburg yafa nga 2 Ogwomunaana 1934. Ku lunaku olwali lwakayita, kabineti yali etaddewo Etteeka li "Law Concerning the Head of State of the German Reich". Etteeka lino lyali ligamba nti Hindenburg bw’anaafa, ofiisi ya pulezidenti yali egenda kuggyibwawo, era obuyinza bwayo ne bugattibwa n’obwo obwa chancellor. Bw’atyo Hitler yafuuka omukulembeze w’eggwanga awamu n’omukulembeze wa gavumenti era mu butongole n’atuumibwa erinnya Führer und Reichskanzler (Omukulembeze era Chancellor wa Reich), wadde nga Reichskanzler okukkakkana ng’asuuliddwa. Olw’ekikolwa kino, Hitler yaggyawo enkola y'amateeka eyali esobola okumuggya mu ofiisi.
Ng’omukulembeze w’eggwanga, Hitler yafuuka omuduumizi w’amagye owo ku ntikko. Amangu ddala nga Hindenburg amaze okufa, ku kukubirizibwa kw’obukulembeze bwa Reichswehr, ekirayiro eky’ennono eky’obwesigwa eky’abajaasi kyakyusibwa okukakasa obwesigwa eri Hitler kennyini, mu linnya, mu kifo kya ofiisi y’omuduumizi ow'oku ntikko (oluvannyuma eyakyusibwa erinnya n’efuulibwa omuduumizi omusukkulumu) oba eri Bugirimaani. Nga 19 Ogwomunaana, okugatta obwapulezidenti n’obwa chancellor kwakkirizibwa abalonzi 88 ku buli 100 abaalonda mu kalulu k’ekikungo mu 1934.
Ku ntandikwa ya 1938, Hitler yasiiga abantu akasa okunyweza obuyinza bwe ku magye ng’akuma omuliro mu nsonga za Blomberg–Fritsch. Hitler yawaliriza Minisita we ow’olutalo, Field Marshal Werner von Blomberg, okulekulira ng’akozesa ekiwandiiko kya poliisi ekyalaga nti mukyala wa Blomberg omupya yalina likodi y’obwamalaaya. Omuduumizi w’amagye Colonel-General Werner von Fritsch yaggyibwawo oluvannyuma lwa Schutzstaffel] (SS) okuleeta ebigambibwa nti yali yeenyigira mu bisiyaga. Abasajja bombi baali bagudde mu buzibu kubanga baali bawakanya Hitler okusaba okukola Wehrmacht nga yeetegese okulwana olutalo nga mu 1938. Hitler yafuna ekitiibwa kya Blomberg eky’Omuduumizi Omukulu, bw’atyo n’atwala obuduumizi bw’amagye ku bubwe. Yakyusa minisitule y’olutalo n’assaamu Oberkommando der Wehrmacht (OKW), nga ekulemberwa Genero Wilhelm Keitel. Ku lunaku lwe lumu, ba Genero 16 baggyibwako obuduumizi bwabwe, ate abalala 44 ne bakyusibwa; bonna baali bateeberezebwa nti baali tebawagira bu- Nazi kimala. Ku ntandikwa y'Ogwokubirii 1938, ba Genero abalala 12 baali bamaze okuggyibwawo.
Hitler yafaayo okuwa obwannakyemalira bwe okulabika ng’obuli mu mateeka. Ebiragiro bye bingi byali byesigamiziddwa mu bulambulukufu ku kiragiro kya Reichstag Fire Decree era n’olwekyo nga byesigamiziddwa ku nnyingo 48 eya Ssemateeka wa Weimar. ''Reichstag'' yazza obuggya etteeka li Enablinga Act emirundi ebiri, buli mulundi okumala emyaka ena. Ng'okulonda kwa ''Reichstag'' kukyakolebwa (mu 1933, 1936, ne 1938), abalonzi baaweebwa olukalala lumu olw'Abanazi n'abagenyi abawagira Obunazi olwafuna obululu obusukka mu bitundu 90 ku buli 100. Okulonda kuno okw’obulimba kwali mu mbeera ezitali za kyama; Abanazi batiisatiisa okwesasuza okw’amaanyi eri omuntu yenna ataalonda oba ataabalonda.
== Nazi Germany ==
=== Ebyenfuna n’obuwangwa ===
[[File:Hitler_at_the_XI_Olympic_Games_opening_ceremonies.jpg|thumb| Hitler n’abakozi be nga bakola saluti y’Abanazi eri ttiimu ku mikolo egy’okuggulawo emizannyo gya Olympics XI mu Gwomunaana 1936]]
Mu Gwomunaana 1934, Hitler yalonda Pulezidenti wa Reichsbank Hjalmar Schacht nga Minisita w’ebyenfuna, ate mu mwaka ogwaddako, nga Plenipotentiary for War Economy avunaanyizibwa ku kutegeka ebyenfuna by'okulwana. Okuddamu okuzimba n’okuzzaawo emmundu kwassibwamu ssente nga bayita mu tteeka lya Mefo, okukuba ssente, n’okuwamba eby’obugagga by’abantu abaakwatibwa ng’abalabe b’eggwanga, nga mw’otwalidde n’Abayudaaya. Omuwendo gw’abatalina mirimu gwakendeera okuva ku bukadde mukaaga mu 1932 okutuuka ku bukadde obutasukka kamu mu 1936. Hitler ye yalabirira emu ku kampeyini ezisinga obunene ez’okulongoosa ebizimbe mu byafaayo bya Girimaani, ezaaviirako okuzimba amabibiro, ''autobahns'', eggaali y’omukka, n’emirimu emirala egy’okuzimba. Emisaala gyali wansi katono mu makkati okutuuka ku nkomerero y’emyaka gya 1930 bw’ogeraageranya n’emisaala mu kiseera kya Weimar Republic, ate ng’ebbeeyi y’ebintu y'eyongera ebitundu 25 ku buli 100. Mu kugeraageranya Wiiki y’emirimu yeeyongera mu kiseera ky’okukyusa okudda mu by’enfuna by’olutalo; mu 1939, Omugirimaani owa bulijjo yali akola wakati w’essaawa 47 ne 50 buli wiiki.
Gavumenti ya Hitler yawagira enzimba y'EKinazi ku kigero ekinene ennyo. Albert Speer, eyayamba ennyo mu kuteeka mu nkola enkola ya Hitler ey’okuddamu okutaputa obuwangwa bw’Abagirimaani mu ngeri ey’edda, yateekebwa okuvunaanyizibwa ku kiteeso ky’okuddaabiriza ebizimbe mu Berlin. Wadde ng’amawanga mangi gaali gatiisatiisa obuteetaba mu mizannyo gya Olympics, Bugirimaani gye yategeka mu 1936. Hitler ye yakulemberamu emikolo gy’okuggulawo era yeetaba ku mikolo gyombi egyali mu Winter Games e Garmisch-Partenkirchen ne mu Summer Games e Berlin.
=== Okuddamu okukozesa emmundu n’emikago emipya ===
Mu nsisinkano n'abakulembeze b'amagye ga Girimaani nga 3 Ogwokubiri 1933, Hitler yayogera ku "kuwamba Lebensraum mu Buvanjuba n'enkola y'okutunza endowooza y'eKigirimaani ey'okufufugaza" ng'ebigendererwa bye ebisembayo eby'enkola y'ensonga z'ebweru. Mu Gwokusatu, Omulangira Bernhard Wilhelm von Bülow, omuwandiisi mu ofiisi y’ensonga z’ebweru ( Auswärtiges Amt ), yafulumya ekiwandiiko ku bigendererwa ebikulu eby’enkola y’ensonga z’ebweru: Anschluss ne Austria, okuzzaawo ensalo z’amawanga ga Girimaani mu 1914, okugaana obukwakkulizo bw’amagye wansi w’endagaano ya Versailles, okudda kw’amatwale ga Girimaani agaali mu Afirika, n’ekitundu kya Girimaani eky’obuyinza mu Bulaaya ey’Ebuvanjuba. Hitler yasanga ebiruubirirwa bya Bülow nga bitono nnyo. Mu kwogera kwe mu kiseera kino, yakkaatirizza bye yayita ebigendererwa by’emirembe mu nkola ze n’okwagala okukolera mu ndagaano z’ensi yonna. Mu lukiiko olwasooka olwa kabineeti ye mu 1933, Hitler yakulembeza ssente z’amagye okusinga okudduukirira abantu abaali batalina mirimu.
Girimaani yava mu mukago gw'amawanga n'olukiiko lw'ensi yonna olw'okuggyawo ebyokulwanyisa mu Gwekkumi 1933. Mu Gwoluberyeberye 1935, abantu abasukka mu 90 ku buli 100 ab’omu Saarland, mu kiseera ekyo eyali wansi w’obufuzi bw’Omukago gw’Amawanga Amagatte, baakuba akalulu okwegatta ne Bugirimaani. Mu Gwokusatu ogwo, Hitler yalangirira okugaziya eggye lya Wehrmacht okutuuka ku bammemba 600,000 —nga bakubisaamu emirundi mukaaga omuwendo ogwakkirizibwa mu ndagaano ya Versailles —nga mw’otwalidde n’okukulaakulanya eggye ly’omu bbanga ( Luftwaffe ) n’okweyongera kw’obunene bw’amagye g’oku mazzi ( Kriegsmarine). Bungereza, Bufalansa, Yitale, n’Omukago gw’Amawanga Amagatte byavumirira ebikolwa bino eby’okumenya Endagaano eyo naye nga tebalina kye baakola kubiziyiza. Endagaano y’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani (AGNA) eya 18 Ogwomukaaga yakkiriza ttani za Girimaani okweyongera okutuuka ku bitundu 35 ku 100 eby’amagye g’oku mazzi aga Royal Navy . Hitler yayita okussa omukono ku AGNA nga "olunaku olukyasinze essanyu mu bulamu bwe", ng'alowooza nti endagaano eno ye yatandika omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani gwe yali alagudde mu Mein Kampf. Bufalansa ne Yitale tezeebuuzibwako nga tebannaba kussa mukono, ekyatyoboola obutereevu Omukago gw’Amawanga Amagatte era ne kiteeka endagaano ya Versailles obutabeera na makulu.
Girimaani yaddamu okuwamba ekitundu ekyali tekikirizibwamu magye mu Rhineland mu Gwokusatu1936, ng’emenya endagaano ya Versailles. Hitler era yasindika amagye e Spain okuwagira Francisco Franco n’ekiwayi kye ekya Nationalist mu kiseera ky’olutalo lw’omunda mu Spain oluvannyuma lw’okufuna okulaajana okuyambibwa mu Gwomusanvu 1936. Mu kiseera kye kimu, Hitler yagenda mu maaso n’okufuba okukola omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani. Mu Gwomunaana 1936, ng’ayanukula ekizibu ky’ebyenfuna ekyali kyeyongera olw’okufuba kwe okuddamu okufuna emmundu, Hitler yalagira Göring okussa mu nkola Enteekateeka y’Emyaka Ena okuteekateeka Bugirimaani okulwana olutalo mu myaka ena eginaddirira. Enteekateeka eno yali etunuulidde olutalo olw'amaanyi wakati wa " Judaeo-Bolshevism " n'Obunazi bwa Girimaani, nga mu ndowooza ya Hitler kyali kyetaagisa okufuba okwewaayo okuddamu okufuna ebyokulwanyisa awatali kulowooza ku nsaasaanya y'ebyenfuna.
Mu Gwekkumi 1936, Count Galeazzo Ciano, minisita w’ensonga z’ebweru mu gavumenti ya Mussolini, yakyalira Girimaani, gye yassa omukono ku ndagaano ey’ensonga mwenda ng’akabonero nti ''yali asemberera'' okusisinkana Hitler mu buntu. Nga 1 Ogwekkuminoogumu, Mussolini yalangirira "omukago" wakati wa Girimaani ne Yitale. Nga 25 Ogwekkuminoogumu, Girimaani yassa omukono ku ndagaano ya Anti-Comintern Pact ne Japan. Bungereza, China, Yitale ne Poland nazo zaayitibwa okwegatta ku ndagaano ya Anti-Comintern Pact, naye Yitale yokka ye yassa omukono mu 1937. Hitler yasuula enteekateeka ye ey'omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani, ng'anenya obukulembeze bwa Bungereza "obutamala". Mu lukiiko lwe yatuuza mu Reich Chancellery ne baminisita be ab’ensonga z’ebweru n’abaami b’amagye mu Gwekkuminoogumu ogwo, Hitler yaddamu okulaga ekigendererwa kye eky’okufuna Lebensraum ku lw’abantu b’e Girimaani. Yalagira enteekateeka z’olutalo mu Buvanjuba zitandike nga bukyali mu 1938 ate nga tebunnawera 1943. Singa afa, ebiteeso by'olukuŋŋaana, eby'awandiikibwa nga Hossbach Memorandum, byali bya kutwalibwa nga "endagaano ye ey'ebyobufuzi". Yawulira nti okukendeera okw'amaanyi mu mbeera z'abantu mu Girimaani olw'okatyabaga k'ebyenfuna kayinza kuyimirizibwa na bulumbaganyi bw'amagye obwali bugendereddwamu okuwamba Austria ne Czechoslovakia. Hitler yasaba okukola amangu nga Bungereza ne Bufalansa tezinnaba kufuna bukulembeze bwa nkalakkalira mu mpaka z'ebyokulwanyisa. Ku ntandikwa ya 1938, oluvannyuma lw’ensonga ya Blomberg–Fritsch, Hitler yakakasa obuyinza ku nkola y’amagye-enkola y’ensonga z’ebweru, n’agoba Neurath ku bwaminisita w’ensonga z’ebweru era n’alonda Minisita w’olutalo. Okuva ku ntandikwa ya 1938, Hitler yali ku nkola y’ensonga z’ebweru ng’egendereddwamu lutalo.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Apuli 1938, Henlein yagamba minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu." ... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". {{Sfn|Weinberg|1980|pp=334–335}} Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia. {{Sfn|Weinberg|1980|pp=338–340}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. {{Sfn|Weinberg|1980|pp=418–419}} Ekibiina kya Henlein kyayanukudde Beneš kye yasaba bwe kyakuma omuliro mu bantu okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten. {{Sfn|Kee|1988|pp=149–150}} {{Sfn|Weinberg|1980|p=419}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
3kftc7ypixo8xyouar9xytm2ow4r4hp
67627
67626
2026-08-14T03:14:01Z
Charles Kalanzi
9748
Created by translating the section "World War II" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1369226609|Adolf Hitler]]"
67627
wikitext
text/x-wiki
'''Adolf Hitler''' (20 Ogwokuna 1889 – 30 Ogwokuna 1945) yali munnabyabufuzi Omugirimaani enzaalwa y’e Austria era nga ye nnakyemalira wa Girimaani ku mulembe gw’Abanazi okuva mu 1933 okutuusa lwe yeetuga mu 1945. Yalinnya mu buyinza ng’omukulembeze w’ekibiina ky’Abanazi, n’afuuka Cansala wa Bugirimaani mu 1933 n’oluvannyuma n’atwala ekitiibwa kya {{Lang|de|Führer und Reichskanzler}} mu 1934. Germany okulumba Poland nga 1 Ogwomwenda1939 wansi w'obukulembeze bwe kwe kwatandika Ssematalo II . Mu lutalo lwonna olwaddirira, Hitler yali y'enyigira nnyo mu kulungamya ebikwekweto by’amagye ga Girimaani era ye yali omukulu mu kutta Abayudaaya nga obukadde mukaaga mu Holocaust awamu n’okufa kw’obukadde n’obukadde bw’abantu abalala abaafa.
Hitler yazaalibwa mu Braunau am Inn mu Austria-Hungary era n’agenda e Girimaani mu 1913. Yayooyootebwa mu kiseera we yaweereza mu magye ga Girimaani mu Ssematalo I, n'afuna omusaalaba ogw'ekyuma (Iron Cross). Mu 1919, y'egatta ku kibiina ky’abakozi ekya Germany Workers’ Party (DAP), ekyasooka ekibiina ky’Abanazi, era mu 1921, n’alondebwa okuba omukulembeze w’ekibiina ky’Abanazi. Mu 1923, yagezaako okuwamba obuyinza bwa gavumenti mu kuwamba gavumenti okwalemererwa mu Munich era n’asibwa emyaka etaano, n’amala omwaka mulamba n’okusoba. Ng’ali eyo, yalagira omuzingo ogusooka ogw’ekitabo kye eky’obulamu bwe ne manifesito y’ebyobufuzi ''Mein Kampf'' ( lit. 'My Struggle'). Oluvannyuma lw’okuyimbulwa nga bukyali mu 1924, yafuna obuwagizi bw’abantu ng’alumba Endagaano y'e Versailles awamu n’okutumbula enzikiriza ya Bugirimaani yonna, okulwanyisa Abayudaaya, n’okulwanyisa Obwanaakalyakaani ng’akozesa okwogera okw’amaanyi ne ppokoppoko w’Abanazi . Yateranga okuvumirira Obwanaakalyakaani ng'olumu ku lukwe lw'Abayudaaya olw'ensi yonna .
Oluvannyuma lw’okulonda mu Reichstag mu Gwekkuminoogumu 1932, ekibiina ky’Abanazi kye kyasinga okubeera n’ebifo mu ''Reichstag'', naye nga si kyekisinga ababaka abangi. Oluvannyuma, eyali chancellor Franz von Papen ne bannabyabufuzi abalala abakuumaddembe baamatiza Pulezidenti Paul von Hindenburg okulonda Hitler ku bwa chancellor nga 30 Ogwoluberyeberye 1933. Nga wayiseewo akaseera katono, nga 23 Ogwokusatu, ''Reichstag'' yayisa etteeka li Enabling Act erya 1933, era ku nkomerero ne litandika okukyusa Weimar Republic n’efuuka Bugirimaani ey’Abanazi. Hindenburg bwe yafa nga 2 Ogwomunaana 1934, Hitler yamusikira n’afuuka omukulembeze w’eggwanga era oluvannyuma Girimaani n’efuuka eggwanga ly'obwannakyemalira mu bujjuvu. Mu ggwanga, Hitler yatandika okussa mu nkola enkola nnyingi ez’obusosoze mu mawanga, ezaali zisuula Abayudaaya Abagirimaani ku bbali n’okubafuula embuzi ey’ekiweebwayo . Emyaka gye omukaaga egyasooka mu buyinza gyavaamu ebyenfuna okutereera amangu okuva mu kiseera ky’okusereba kw’ebyenfuna, okusazaamu obukwakkulizo obwateekebwa ku Bugirimaani oluvannyuma lwa Ssematalo I, n’okuwamba ebitundu ebyalimu obukadde n’obukadde bw’Abagirimaani, ekyamuwa obuwagizi obw’amaanyi mu kusooka.
Ekimu ku biruubirirwa bya Hitler ebikulu kyali {{Lang|de|[[Lebensraum]]}} ( lit. 'Owokubeera') eri abantu b'e Girimaani mu Bulaaya ey'Ebuvanjuba. Enkola ye ey’obukambwe, ey’okugaziya okusukka ensalo za Girimaani zitwalibwa okuba ng’ensonga enkulu ezavaako Ssematalo II mu Bulaaya. Nga 1 Ogwomwenda 1939, Hitler yalabirira okulumba kwa Girimaani ku Poland, bwe kityo ne kireetera Bungereza ne Bufalansa okulangirira olutalo ku Bugirimaani . Oluvannyuma lw’okulagira okulumba Soviet Union mu Gwomukaaga 1941, yalangirira olutalo ku Amerika mu Gwekkumineebiri w’omwaka gwe gumu. Ku nkomerero ya 1941, amagye ga Girimaani n’amawanga ga Bulaaya agayitibwa European Axis gaawamba ekitundu ekisinga obunene ekya Bulaaya n'obukiika kkono bw'Afirika . Obuwanguzi buno bwaddizibwayo mpolampola oluvannyuma lwa 1941 okutuusa amagye g’omukago lwe gaawangula amagye ga Girimaani mu 1945. Nga 29 Ogwokuna 1945, Hitler yawasa munne gwe yali amaze naye ebbanga, Eva Braun, mu {{Lang|de|[[Führerbunker]]}} mu kibuga Berlin. Enkeera beetuga okwewala okukwatibwa amagye ga Soviet Red Army.
Munnabyafaayo era omuwandiisi w'emikululo gy'obulamu bwabantu Ian Kershaw yayogera ku Hitler nga "omusingi gw'ebyobufuzi ebibi eby'omulembe guno". Mu bukulembeze bwa Hitler n’endowooza y’obusosoze mu mawanga, gavumenti y’Abanazi ye yali evunaanyizibwa ku kittabantu ky’Abayudaaya ababalirirwamu obukadde mukaaga n’obukadde n’obukadde bw’abantu abaakosebwa, ye n’abagoberezi be baali batwala nti {{Lang|de|[[Untermensch]]en}} ( lit. ' si bantu' ) oba abatasaana kubeera mu bantu. Hitler n’Abanazi nabo bavunaanyizibwa ku kutta abantu ababalirirwamu obukadde 19.3 nga mulimu abaabulijjo n’abasibe b’olutalo. Okugatta ku ekyo, obukadde 28.7 obw'abajaasi n'abantu baabulijjo baafa olw'ebikolwa by'amagye mu katemba w'Abazungu. Omuwendo gw’abantu baabulijjo abattibwa mu Ssematalo II gwali tegubangawo mu lutalo, era abantu abaafiira mu lutalo luno lulufuula olutalo olusinga okutta abantu mu byafaayo.
== Ensibuko y’obuzaale ==
Taata wa Hitler, Alois Hitler, yali mwana wa Maria Schiclgruber atali mu mateeka. Olukalala lw'okubatiza terwalaga linnya lya kitaawe, era Alois mu kusooka yalina amannya ga nnyina, "Schicklgruber". Mu 1842, Johann Georg Hiedler yawasa maama wa Alois. Alois yakuzibwa mu maka ga muganda wa Hiedler, Johann Nepomuk Hiedler. Alois yakola ng’omukozi wa gavumenti okuva mu 1855 okutuusa lwe yawummula mu 1895. Mu 1876, Alois yawandiisibwa mu mateeka era ebiwandiiko bye eby'okubatiza ne biwandiikibwako obugambo bwa kabona okuwandiisa Johann Georg Hiedler nga kitaawe wa Alois (yawandiikibwa nga "Georg Hitler"). Alois olwo n'atwala erinnya ly'ekika "Hitler", era liwandiikibwa {{Lang|de|"Hiedler", "Hüttler"}}, oba {{Lang|de|"Huettler"}} . Oboolyawo erinnya lino lyesigamiziddwa ku kigambo ky’Olugirimaani {{Lang|de|Hütte}} ( lit. 'akasiisira' ), era kirina amakulu "oyo abeera mu nsiisira".
Omukungu w’Abanazi Hans Frank yawa amagezi nti maama wa Alois yali akozesebwa ng’omukozi w’awaka mu maka g’Abayudaaya mu Graz, era nti mutabani w’amaka ago ow’emyaka 19, Leopold Frankenberger ye yazaala Alois, ekintu ekyamanyibwa nga Frankenberger thesis. Tewali muntu yenna ayitibwa Frankenberger yawandiisibwa mu Graz mu kiseera ekyo, era tewali biwandiiko ku kubeerawo kwa Leopold Frankenberger, kale bannabyafaayo bagoba okugamba nti kitaawe wa Alois yali Muyudaaya. Mu 2025, omusaayi ogwava mu sofa mu kunoonyereza ku Hitler gwakozesebwa Turi King owa Yunivasite y’e Bath okwekenneenya DNA. Omusaayi guno gwakakasibwa nti gwa Hitler nga gugeraageranyizibwa n’ogw’owoluganda lwe omusajja, era okwekenneenya DNA kwalaga nti Hitler teyalina buzaale bwa Bayudaaya ng’ayita mu kitaawe. "Singa bwe kyali, tetwandifunye kukwatagana kwa DNA naye," King bwe yagamba "Okukwatagana okwo okwa DNA tekwakoma ku kukakasa nti eno ye DNA ya Hitler wabula era kukakasa nti emboozi y'obuzaale bw'Abayudaaya bw'abantu okuyita mu kitaawe si kituufu."
== Obuto bwe ==
=== Obuto bwe n’okusoma ===
[[File:Adolf_Hitler_infant_photo_(3x4_cropped).jpg|left|thumb| Hitler ( c. 1889–90)]]
Adolf Hitler yazaalibwa nga 20 Ogwokuna 1889 mu Braunau am Inn, ekibuga mu Austria-Hungary (kati Austria), okumpi n’ensalo ne Girimaani. Yali wakuna ku baana mukaaga abazaalibwa Alois Hitler ne mukyala we owookusatu, Klara Pölzl. Baganda ba Hitler basatu —Gustav, Ida, ne Otto —baafa nga bakyali bawere. Era abaali mu maka ago mwalimu abaana ba Alois okuva mu bufumbo bwe obw’okubiri: Alois Jr. (yazaalibwa 1882) ne Angela (yazaalibwa 1883). Mu 1892, ab’omu maka ago baasengukira mu Passau, Bugirimaani, oluvannyuma lwa Alois okukuzibwa n’afuuka omukungu w'ebyamaguzi mu Passau. Hitler mu kiseera ekyo yali wa myaka esatu. Alois yakuzibwa n’atwalibwa e Linz, Austria, nga 1 Ogwokuna 1893, naye ab’omu maka amalala ne basigala mu Passau. Famire yaddayo e Austria ne basenga e Leonding nga 9Ogwokutaano 1894, era mu Gwomukaaga 1895, Alois yawummula n’agenda e Hafeld, okumpi ne Lambach, gye yalima n’okulunda enjuki. Hitler yasomera mu {{Lang|de|Volksschule}} (essomero lya pulayimale eriweebwa ssente okuva mu gavumenti) mu kibuga Fischlham ekiriraanyewo.
Okugenda e Hafeld kwakwatagana n’okutandika kw’obukuubagano obw’amaanyi obwa taata n’omwana obwava ku Hitler ow’emyaka omukaaga okugaana okugoberera empisa enkakali ez’essomero lye. Alois yagezaako okukuba mutabani we amufuule omuwulize, nga Adolf akola kyonna ekisoboka okubeera ekikontana n’ekyo kyonna kitaawe kye yali ayagala. Alois naye yandikubye mutabani we naye nnyina yaumukuuma obutakubwa buli kiseera.
Kaweefube wa Alois Hitler ow’okulima e Hafeld teyayitamu, era mu 1897, baasengukira e Lambach. Hitler ow’emyaka omunaana yasoma emisomo gy’okuyimba, yayimba mu kkwaaya y’ekkanisa, era yatuuka n’okulowooza ku ky’okufuuka kabona. Mu 1898, famire yaddayo mu maka ag'enkalakkalira e Leonding. Hitler yakosebwa nnyo olw'okufa kwa muto we Edmund mu 1900 olw'omusujja gw'amulangira. Hitler yakyuka okuva mu muyizi ateemotyamotya, ayagala ennyo abantu n’afuuka omulenzi omuzibu, eyeekutudde ku balala era ng’atera okuyombagana ne kitaawe n’abasomesa. Paula Hitler yajjukira nti Adolf yali muvubuka wafujjo era ng’atera okumukuba empi.
Alois yali akoze omulimu omulungi mu kitongole ky'ebyamaguzi era ng’ayagala mutabani we amuddire mu ebigere. Oluvannyuma Hitler yakola katemba okuva mu kiseera kino kitaawe bwe yamutwala okukyalira ofiisi y'ebyamaguzi, n’akiraga ng’ekintu ekyavaako obutakkaanya obutasonyiwa wakati wa taata n’omwana, nga bombi baali ba maanyi. Olw’okusimbira ekkuuli mutabani we okwagala okugenda mu siniya okufuuka omuyiiya, Alois yasindika Hitler mu ''Realschule'' e Linz mu Gwomwenda 1900. Hitler yajeemera okusalawo kuno, era mu ''Mein Kampf'' agamba nti mu bugenderevu yakola bubi mu ssomero, ng'asuubira nti kitaawe bwamala okulaba "ensoma embi mu ssomero ly'ebyemikono yandindese okwewaayo mu kirooto kyange".
Okufaananako n’Abagirimaani bangi ab’omu Austria, Hitler yatandika okukulaakulanya endowooza y'okwagala Girimaani okuva mu buto. Yalaga obwesigwa eri Bugirimaani yokka, ng’anyooma obwakabaka bwa Habsburg obwali busereba mu kukulembera obwakabaka obunene. Hitler ne mikwano gye baakozesa okulamusa "Heil", ne bayimba " Deutschlandlied " mu kifo ky'oluyimba lwa Austrian Imperial. Oluvannyuma lw’okufa kwa Alois okw’amangu nga 3 Ogwoluberyeberye 1903, omutindo gwa Hitler ku ssomero gwayonooneka, era nnyina n’amukkiriza okuvaayo. Yeewandiisa mu ''Realschule'' e Steyr mu Gwomwenda 1904, enneeyisa ye n’omutindo gwe ne bitereera. Mu 1905, oluvannyuma lw’okuyita ekigezo ekisembayo, Hitler yava mu ssomero lino nga talina kiruubirirwa kyonna kya kwongera kusoma wadde enteekateeka entegeerekeka ey’okukola omulimu.
=== Okutandika okuvubuka ng'ali mu Vienna ne Munich ===
Mu 1907, Hitler yava mu Linz n’agenda okubeera n’okusoma okusiiga ebifaananyi mu kibuga Vienna, ng’avujjirirwa ssente okuva mu miganyulo gya mulekwa n’obuwagizi okuva eri nnyina. Yasaba okuyingizibwa mu Academy of Fine Arts Vienna kyokka n’agaanibwa emirundi ebiri. Dayirekita yawa amagezi nti Hitler yandibadde asaba okugenda mu School of Architecture, naye nga talina biwandiiko byetaagisa mu by’ensoma kubanga yali tannamaliriza siniya.
Nga 21 Ogwekkumineebiri 1907, nnyina yafa kookolo w’amabeere ku myaka 47; Mu kiseera ekyo Hitler yalina emyaka 18. Mu 1909, Hitler ssente zaggwawo era n’awalirizibwa okubeera mu bulamu obw’ekika kya bohemian mu bifo eby’okusulamu abantu abatalina mwasirizi ne mu kisulo kya Meldemannstraße. Yafuna ssente ng’omukozi ow’abulijjo ng’asiiga n’okutunda langi z’amazzi ez’ebifo ebisikiriza mu Vienna. Mu kiseera kye yamala mu Vienna, yagoberera okwagala kwo kweyongera okuzimba n’okuyimba, n’agenda mu bivvulu kkumi ebya {{Lang|de|Lohengrin (opera){{!}}Lohengrin}}, ekisinga okumunyumira mu nnyimba za Richard Wagner eza opera.
Mu kibuga Vienna, Hitler yasooka kulaba bigambo ebisosola mu mawanga. Abakulembeze b’abantu nga meeya Karl Lueger baakozesa endowooza y’ekibuga eyali emanyiddwa ennyo ey’okulwanyisa Abayudaaya, oluusi n’oluusi ne bawagira endowooza y'okusukulumya Girimaani okusobola okuganyulwa mu by’obufuzi. Obusosoze bw’eggwanga lya Girimaani bwali bungi nnyo naddala mu disitulikiti y’e Mariahilf, Hitler gye yali abeera mu kiseera ekyo. Georg Ritter von Schönerer yafuuka omukulembeze omukulu ku Hitler, era n’afuna okwegomba Martin Luther.
Hitler yasoma empapula z’amawulire n’obupapula obwali butumbula obusosoze era n’alabula ku kuyingira kw’Abayudaaya b’omu Bulaaya ow’Ebuvanjuba, awamu n’ebiwandiiko by’abantu nga Houston Stewart Chamberlain, Charles Darwin, Friedrich Nietzsche, Gustave Le Bon, ne Arthur Schopenhauer. Mu myaka gye yamala mu Vienna era yafuna endowooza ez’amaanyi ezilwanyisa Abaslav.
Ensibuko n’enkulaakulana y’obukyayi bwa Hitler obw’okulwanyisa Abayudaaya ekyali nsonga ya kukubaganyako birowoozo. Mukwano gwe August Kubizek yagamba nti Hitler yali "akakasiddwa n'omuntu alina obukyayi" nga tannava mu Linz. Wabula munnabyafaayo Brigitte Hamann ayogera ku ndowooza ya Kubizek ng'erina "obuzibu". Wadde nga Hitler mu {{Lang|de|Mein Kampf}} agamba nti yasooka kufuuka musosoze mu Vienna, Reinhold Hanisch, eyamuyamba okutunda ebifaananyi bye, takkiriziganya nakyo. Hitler era yatunda ebimu ku by’emikono bye ng’ayita mu musuubuzi Omuyudaaya ayitibwa Samuel Morgenstern ng’abeera mu kibuga Vienna. Bangi ku bakasitoma ba Morgenstern baali Bayudaaya; okugeza, munnamateeka ayitibwa Josef Feingold yagula ebifaananyi bya Hitler ebiwerako ebikwata ku bizimbe eby’ebyafaayo ebya Vienna. Munnabyafaayo Richard J. Evans agamba nti "bannabyafaayo kati okutwalira awamu bakkiriziganya nti obukambwe bwe,enkola ey'ettemu n'obusosoze eri Abayudaaya bweyoleka bulungi oluvannyuma lwa Girimaani okuwangulwa mu Ssematalo I, ng'enjogera ya "okufumita mu mugongo" ("stab-in-the-back") ennyonyola akatyabaga kano".
Hitler yafuna ekitundu ekisembayo ku bintu bya kitaawe mu Gwokutaano 1913 era n’agenda mu Munich . Bwe yayingizibwa mu ggye lya Austria-Hungary, yagenda e Salzburg nga 5 Ogwokubiri 1914 okwekebejjebwa abasawo. Oluvannyuma lw’okwekeneenyezebwa ng’atasaanira kuweereza, yaddayo e Munich. Oluvannyuma Hitler yagamba nti yali tayagala kuweereza Bwakabaka bwa Habsburg olw’amawanga agaali gatabuddwatabuddwa mu ggye lyabwo n’okukkiriza kwe nti Austria-Hungary essaawa yonna yali egenda kugwa.
=== Ssematalo I ===
Mu Gwomunaana 1914, Ssematalo I bwe yatandika, Hitler yali abeera mu Munich era kyeyagalire yeewandiisa mu ggye lya Bavaria. Okusinziira ku alipoota eyafulumizibwa ab’obuyinza mu Bavaria mu 1924, okukkiriza Hitler okuweereza nti yali nsobi mu by’obufuzi, kubanga ng’omutuuze wa Austria, yandibadde addizibwa mu Austria. Yasindikibwa mu Bavarian Reserve Infantry Regiment 16 (ekibinja ekisooka ekya List Regiment), yaweereza ng’omuserikale atuukibwako ku Western Front mu Bufalansa ne Bubirigi, yaweereza ng’omuserikale atuukibwako ku Western Front mu Bufalansa ne Bubirigi, yamala kumpi ekitundu ky'obulamu bwe ku kitebe ky’ekibinja e Fournes-en-Weppes, nga tali mu lutalo. Mu 1914, yaliwo mu lutalo olwasooka olwa Ypres era mu mwaka ogwo yayooyootebwa olw’obuzira, n’afuna Omusaalaba ogw’Ekyuma (Iron Cross). Mu lutalo, yawonyezebwa omuduumizi we, [[Fritz Wiedemann]], eyaggya Hitler mu bifunfugu by’ekizimbe ekyali kigudde ng’ali mu lutalo olutabuse.
Mu kiseera we yaweereza ku kitebe, Hitler yakola emirimu gye egy’ekikugu, ng’akuba katuuni n’okuwa ebiragiro ku lupapula lw’amawulire olw’amagye. Mu lutalo lw’e Somme mu Gwekkumi 1916, yafuna ebisago mu kisambi ekya kkono ekikompola bwe kyabwatuka mu kifo ky'enkambi mwe baali bekwese. Hitler yamala kumpi emyezi ebiri ng’awona mu ddwaaliro e Beelitz, n’adda mu kibinja kye nga 5 Ogwokusatu 1917. Yaliwo mu lutalo lw'e Arras olwa 1917 ne mu lutalo lw'e Passchendaele. Yafuna akabonero ka Wound Badge akaddugavu nga 18 Ogwokutaano 1918. Nga wayise emyezi esatu, mu Gwomunaana 1918, ng'asembebwa Lieutenant Hugo Gutmann, omukulumbeze we Omuyudaaya, Hitler yafuna omusaalaba ogw’ekyuma, ogwa First Class, ekintu ekitatera kuweebwa bantu bali ku ddaala lya {{Lang|de|Gefreiter}} Hitler ly'eyaliko. Nga 15 Ogwekkumi 1918, yaziba amaaso okumala akaseera mu bulumbaganyi bwa ggaasi w'obutwa era n’aweebwa ekitanda mu ddwaaliro e Pasewalk. Bwe yali eyo, Hitler yategezebwa nti Bugirimaani ewanguddwa, era okusinziira nti yali ku ndiri, yaddamu okuziba amaaso omulundi ogw’okubiri oluvannyuma lw’amawulire gano.
Hitler yayogera ku buvunaanyizibwa bwe mu Ssematalo I nga "ekisinga obukulu mu byonna bye yayitamu" era n'atenderezebwa abaduumizi be olw'obuzira bwe. Obumanyirivu bwe mu kiseera ky’olutalo bwanyweza okwagala eggwanga lye, era kyamunakuwaza nnyo olwa Bugirimaani okuwanika mu Gwekkuminoogumu 1918. Okunyiiga kwe olw’okuwnagula mu lutalo kwayogera okuzimba endowooza ye. Okufaananako n’aba Girimaani abalala abaagala eggwanga lyabwe, naye yali akkiririza mu {{Lang|de|Dolchstoßlegende}} ( stab-in-the-back myth ), eyagamba nti amagye ga Girimaani, "agatawangulwa mu lutalo", "gaali gafumitiddwa mu mugongo" ku ludda lw'awaka abakulembeze ba bulijjo, Abayudaaya, aba Marxist, n'abo abassa omukono ku ndagaano y'okukomya entalo eyakomya olutalo —oluvannyuma ne batuumibwa "abamenyi b'amateeka ba November".
Endagaano ya Versailles yalambika nti Girimaani yalina okulekawo ebitundu byayo ebiwerako n'okuggya amagye mu Rhineland . Endagaano eno yassaawo envumbo ku by’enfuna era n’esolooza ssente nnyingi ku ggwanga. Abagirimaani bangi baalaba endagaano eyo ng’okuswazibwa okutali kwa bwenkanya. Okusingira ddala baawakanya enyingo 231, gye baataputa ng’elangirira nti Bugirimaani y’evunaanyizibwa ku lutalo luno. Endagaano ya Versailles n’embeera y’ebyenfuna, embeera z’abantu, n’ebyobufuzi mu Bugirimaani oluvannyuma lw’olutalo, oluvannyuma Hitler yabikozesa okufunamu mu by’obufuzi.
== Okuyingira mu byobufuzi ==
[[File:Hitler's_DAP_membership_card.png|thumb| Kaadi ya Hitler ey’obwammemba bw’ekibiina ky’abakozi ekya Germany (DAP).]]
Oluvannyuma lw’olutalo, Hitler yaddayo e Munich. Olw’obutaba na buyigirize butongole wadde essuubi ly’emirimu, yasigala mu magye. Mu Gwomusanvu 1919, yalondebwa okuba Verbindungsmann (omukessi) ow’omu Aufklärungskommando (ekitongole ekiketta) ekya Reichswehr, eyaweebwa omulimu gw’okufuga abajaasi abalala n’okuyingirira mu kibiina ky’abakozi ekya Germany (DAP). Mu lukiiko lwa DAP nga 12 Ogwomwenda 1919, ssentebe w’Ekibiina Anton Drexler yakwatibwako nnyo olw’obukugu bwa Hitler mu kwogera. Yamuwa kkopi y’akatabo ke aka ''My Political Awakening'', akaalimu endowooza ezilwanyisa Abayudaaya, ez’okwagala eggwanga, ezirwanyisa obwanaasiwamukange, n’ez’okulwanyisa Marxist. Ku biragiro by’abakulu be mu magye, Hitler yasaba okwegatta ku kibiina, era mu wiiki emu n’akkirizibwa nga mmemba w’ekibiina 555 (ekibiina kyatandika okubala obwammemba ku 500 okuwa endowooza nti baali kibiina kinene nnyo).
Hitler yawandiika ekiwandiiko kye ekyasooka okumanyibwa ku kibuuzo ky’Abayudaaya mu bbaluwa gye yawandiikira Adolf Gemlich nga 16, Ogwomwenda 1919 (kati emanyiddwa nga ebbaluwa ya Gemlich). Mu bbaluwa eno, Hitler agamba nti ekigendererwa kya gavumenti " awatali kubuusabuusa kwe kuggyirawo ddala Abayudaaya". Mu DAP, Hitler yasisinkana Dietrich Eckart, omu ku baatandikawo ekibiina kino era nga mmemba w’ekibiina ky’abasamize ekya Thule Society. Eckart yafuuka omubuulirizi wa Hitler, n’awaanyisiganyanga naye ebirowoozo era n’amuyingiza mu bantu ab’enjawulo mu Munich. Okwongera okusikiriza, ekibiina kya DAP kyakyusa erinnya lyayo ne kifuuka Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (Ekibiina ky'abakozi ekya National Socialist German Workers' Party (NSDAP), kati ekimanyiddwa nga " Nazi Party "). Hitler yakola dizayini ya bendera y’ekibiina eya swastika mu nkulungo enjeru ku mugongo omumyufu.
Hitler yasiibulwa mu magye nga 31 Ogwokusatu 1920, era n’atandika okukolera ekibiina kino emirimu emijjuvu. Ekitebe ky’ekibiina kino kyali mu Munich, ekifo eky’aba Girimaani abaali balwanyisa gavumenti abaali bamaliridde okumalawo enzikiriza ya Marx n’okutyoboola Weimar Republic.
Friedrich Reck-Malleczewen yayogera mu kitabo kye ''ekya Diary of a Man in Despair ekyafulumizibwa'' mu 1947:
Yali azze mu nnyumba gye yali taberangamu, ng'ayambadde gaita, ekikooti, enkoofiira ennene, era ng'akutte omuggo.... Oluvannyuma, yasobola okutandika okwogera. Yayogera nnyo, nga tawummula. Yayigiriza. Yatuboggolera ng'omusomesa w'eddiini mu magye. Tetwamuwakanya n'akatono, oba okugezaako okwawukana mu ngeri yonna, naye yatandika okutuboggolera. Abaweereza baalowooza nti baali batulumba era ne badduka okututaasa. Bwe yali amaze okugenda, twatuula kasirise, nga tukyamuse era nga tetuli basanyufu n'akamu. Waaliwo okuwulira ennaku, nga bwobeera mu ggaali y'omukka ne wesangang'oli wamu n'omuntu aliko ekikyamu ku bwongo.
Mu Gwokubiri 1921, nga asoolobye kukyusakyusa abantu, Hitler yayogera n’abantu abasukka mu 6,000. Okusobola okulanga olukiiko luno, loole bbiri ezaali zijjudde abawagizi b’ekibiina baavuga okwetoloola Munich nga bawanika bendera za swastika n’okugabira abantu obupapula. Mu bbanga ttono Hitler yafuna ettutumu olw’okwogera kwe okw’okukubaganya ebirowoozo okw’amaanyi ng’awakanya Endagaano ya Versailles, bannabyabufuzi abaali bavuganya, n’okusingira ddala ng’awakanya Abamarx n’Abayudaaya.
Mu Gwomukaaga 1921, Hitler ne Eckart bwe baali ku lugendo lw’okusonda ssente e Berlin, obuyeekera bwabalukawo mu kibiina ky’Abanazi mu Munich. Abakiise ku kakiiko kaayo akafuzi baayagala okwegatta ku kibiina kya German Socialist Party (DSP) ekisangibwa mu kibuga Nuremberg. Hitler yaddayo e Munich nga 11 Ogwomusanvu era mu busungu n’awaayo okulekulira kwe. Abakiise ku kakiiko baakitegeera nti okulekulira kw’omuntu waabwe omukulu mu lujjudde era omwogezi kyanditegeeza nti ekibiina kiweddewo. Hitler yalangirira nti agenda kuddamu okwegatta ku kakwakkulizo nti agenda kudda mu bigere bya Drexler ku bwa ssentebe bw’ekibiina, era nti ekitebe ky’ekibiina kigenda kusigala mu Munich. Akakiiko kakkiriza, era n’addamu okwegatta ku kibiina nga 26 Ogwomusanvu nga mmemba 3,680. Hitler yasigala ayolekagana n’okuwakanyizibwa okumu mu kibiina ky’Abanazi. Abaawakanya Hitler mu bukulembeze mwalimu Hermann Esser eyagobebwa mu kibiina, era ne bakuba kkopi 3,000 ez’akatabo akaalumba Hitler ng’omuli w'olukwe mu kibiina. Mu nnaku ezaddirira, Hitler yayogera n’abantu abangi abawerako era ne yeewozaako ku Esser, ne bakuba emizira egy’amaanyi. Enkola ye yatuuka ku buwanguzi, era mu ttabamiruka ow’enjawulo ow’ekibiina nga 29 Ogwomusanvu, yaweebwa obuyinza obujjuvu nga ssentebe w’ekibiina, n’adda mu bigere bya Drexler, n’obululu 533 ku 1.
Okwogera kwa Hitler okwa vitriolic beer hall kwatandika okusikiriza abalabi aba bulijjo. Nantawunyikamu, yafuuka omukugu mu kukozesa emiramwa egy’enjawulo, omuli n’okunenya abalala olw’ebizibu by’ebyenfuna by’abawuliriza be. Hitler yakozesa enkola y'okusikiriza ey’obuntu bwe n’okutegeera empisa z'abantu bwe yayogeranga mu lujjudde. Bannabyafaayo baalaba engeri ebigambo bye gye bikwatamu abantu abangi mu ngeri ey’okuwuniikiriza, n’amaaso ge mu bibinja ebitonotono. Alfons Heck, eyali mmemba w’ekibiina kya Hitler Youth, yajjukira nti:
Twatandika okwenyumiriza mu ggwanga lyaffe mu ngeri ey'ekisiru. Okumala eddakiika eziwera, twaleekaanira waggulu, nga n'amaziga gatuyitamu: Sieg Heil, Sieg Heil, Sieg Heil! Okuva mu kaseera ako, nafuuka wa Adolf Hitler mu mubiri ne mu mwoyo.
Abagoberezi abaasooka kwaliko Rudolf Hess, eyali omukungu w'amagye g'omu bbanga Hermann Göring ne kapiteeni mu magye Ernst Röhm. Röhm yafuuka akulira ekibiina ky’Abanazi ekya magye agatali matongole ekya Sturmabteilung, ekyakuuma enkiiko n'okulumba abaali babavuganya mu byobufuzi. Ekintu ekikulu ekyakwata ku ndowooza ya Hitler mu kiseera kino yali Aufbau Vereinigung, ekibinja ky’olukwe eky’Abazungu Abarussia abaali mu buwanganguse n’Abanazi abaasooka. Ekibinja kino, nga kiweebwa ssente okuva mu bannamakolero abagagga, kyaleeta Hitler ekirowoozo ky’olukwe lw’Abayudaaya, nga lukwataganya ensimbi z’ensi yonna n’enzikiriza ya Bolshevism.
Enteekateeka y’ekibiina ky’Abanazi yategekebwa mu nsonga 25 nga 24 Ogwokubiri 1920. Kino tekyakiikirira ndowooza ekwatagana, wabula kyali kibiina kya ndowooza ezafunibwa ezaali zirina ssente mu völkisch pan-Germanic movement, nga ultranationalism, okuwakanya Endagaano ya Versailles, obuteesiga bwanaasiwamukange, awamu n'endowooza ezimu ez'anaakalyako ani. Eri Hitler, ekintu ekyali kisinga obukulu kwe kulwanyisa Abayudaaya ekyalimu . Era enteekateeka eno yagitwala ng’okusinga omusingi gwa ppokoppoko n’okusikiriza abantu okujja ku kabaga.
=== Beer Hall Putsch n’ekkomera lya Landsberg ===
[[File:Mein_Kampf_dust_jacket.jpeg|thumb|[[Dust jacket|Ekikooti ky’enfuufu]] ekya {{Lang|de|[[Mein Kampf]]}} ’s 1926–28 edition, Hitler gye yawandiika mu 1925]]Mu 1923, Hitler yeyambisa obuyambi bwa Genero Erich Ludendorff owa Ssematalo I okugezaako okuwamba gavumenti eyamanyibwa nga Beer Hall Putsch. Ekibiina ky’Abanazi kyakozesa obusosoze bwa Yitale ng’ekyokulabirako ku ndabika yaabwe n’enkola zaabwe. Hitler yali ayagala okukoppa Benito Mussolini ’s bwe yalumba Rome mu 1922 ng’awamba gavumenti mu Bavaria, ekyagoberera okusoomoozebwa eri gavumenti mu Berlin. Hitler ne Ludendorff baasaba obuwagizi bwa Staatskommissar (Kaminsona omubeezi) Gustav Ritter von Kahr, omufuzi wa Bavaria. Kyokka Kahr, ng’ali wamu n’akulira Poliisi Hans Ritter von Seisser ne Genero wa Reichswehr Otto von Lossow, baali baagala okuteekawo nnakyemalira ow’eggwanga awatali Hitler.
Nga 8,Ogwekkuminoogumu 1923, Hitler ne SA baalumba olukuŋŋaana lw'abantu 3,000 olwategekebwa Kahr mu Bürgerbräukeller, ekizimbe ky'omwenge mu Munich. Ng'ataataataaganya okwogera kwa Kahr, yalangirira nti enkyukakyuka y'eggwanga yatandika dda era n'alangirira okuteekebwawo kwa gavumenti empya ne Ludendorff. Ng'addayo mu kisenge eky'emabega, Hitler, ng'aggyeyo emmundu, yasaba era oluvannyuma n'afuna obuwagizi bwa Kahr, Seisser, ne Lossow. Amagye ga Hitler mu kusooka gaasobola okuwamba ekitebe kya Reichswehr n'ekya poliisi, naye Kahr n'abamu ku banne mu bwangu baalekera awo okumuwagira. Tewali magye wadde poliisi y'eggwanga y'egatta ku Hitler. Olunaku olwaddirira, Hitler n'abagoberezi be baatambula okuva mu kizimbe ky'omwenge ne bagenda ku minisitule y'olutalo mu Bavaria okuggyako gavumenti ya Bavaria, naye poliisi nebasaasanya. Mu kaweefube w'okuggyako gavumenti eyalema, ab'ekibiina kya Nazi 16 n'abakungu ba poliisi bana battibwa.
Hitler yaddukira mu maka ga Ernst Hanfstaengl era okusinziira ku biwandiiko ebimu yalowooza ku kwetta. Yali mu kwewunika naye nga mukkakkamu bwe yakwatibwa nga 11 Ogwekkuminoogumu 1923 olw'okulya mu nsi ye olukwe. Omusango gwe mu kkooti y’abantu ey’enjawulo mu Munich gwatandika mu Gwakubiri 1924, era Alfred Rosenberg n’afuuka omukulembeze ow’ekiseera ow’ekibiina ky’Abanazi. Nga 1 Ogwokuna, Hitler yasalirwa ekibonerezo kya kusibwa emyaka etaano mu Festungshaft mu kkomera lya Landsberg. Eyo, yayisibwa mu ngeri ey’omukwano okuva mu bakuumi era n’akkirizibwa okufuna obubaka okuva mu bawagizi be n’okukyalirwa banne mu kibiina buli kiseera. Olw’okusonyiyibwa kkooti ey’oku ntikko mu Bavaria, yayimbulwa okuva mu kkomera nga 20 Ogwekkumineebiri 1924, ng’awakanya omuwaabi wa gavumenti. Nga mw’otwalidde n’obudde bwe yamala mu alimanda, Hitler yamala omwaka mulamba n’okusoba mu kkomera.
Bwe yali e Landsberg, Hitler ye yalagira ekitundu ekisinga obunene eky’omuzingo ogusooka ogwa ''Mein Kampf'' ( lit. 'My struggle'; mu kusooka katuumibwa Four and a Half Years of Struggle against Lies, Stupidity, and Corwadice) mu kusooka eri ddereeva we, Emil Maurice, n’oluvannyuma n’aweebwa omumyuka we, Rudolf Hess. Ekitabo kino ekyaweebwayo eri mmemba wa Thule Society, Dietrich Eckart, kyali kya bulamu bwe era nga kinnyonnyola endowooza ze. Ekitabo ekyo kyalaga enteekateeka za Hitler ez’okugaziya ebitundu by’ensi awamu n’okukyusa embeera z’abantu mu Girimaani okufuuka obwannakyemalira obwesigama ku mawanga. Mu kitabo kyonna, Abayudaaya benkanankana ne "obuwuka" era ne banjulwa nga "abawi b'obutwa ab'ensi yonna". Okusinziira ku ndowooza ya Hitler, eky’okugonjoola ensonga eno kwe kuzisaanyaawo. Wadde nga Hitler teyannyonnyola ngeri kino gye kyali kigenda okutuukirira, "obuzaale bwe obw'okutta abantu tebugaanirwa", okusinziira ku Ian Kershaw.
Yafulumizibwa mu mizingo ebiri mu 1925 ne 1926, Mein Kampf yatundibwa kkopi 228,000 wakati wa 1925 ne 1932. Kkopi akakadde kamu zaatundibwa mu 1933, omwaka Hitler gwe yasooka okubeera mu ofiisi. Ng’ebula mbale Hitler abeere n’ebisaanyizo by’okuyimbulwa ku kakalu ka kkooti, gavumenti ya Bavaria yagezaako okumugobera mu Austria. Chancellor wa Austria eya federo yagaana okusaba kuno ng’agamba nti obuweereza bwe mu magye ga Girimaani bwamufuula omutuuze era obw’e Austria obutaba na makulu. Mu kwanukula, Hitler yasazaamu mu butongole obutuuze bwe obwa Austria nga 7 Ogwokuna 1925
=== Okuddamu okuzimba Ekibiina ky’Abanazi ===
Mu kiseera Hitler we yayimbulwa mu kkomera, ebyobufuzi mu Bugirimaani byali si byakulwanagana nnyo, era n’ebyenfuna byali biteredde, ekyakomya emikisa gya Hitler egy’okubanja mu by’obufuzi. Olw’okulemererwa kwa Beer Hall Putsch, ekibiina kya Nazi Party n’ebibiina ebibirinako akakwate byawerebwa mu Bavaria. Mu lukiiko wamu ne ssaabaminisita wa Bavaria, Heinrich Held, nga 4 Ogwoluberyeberye 1925, Hitler yakkiriza okussa ekitiibwa mu buyinza bw’eggwanga era n’asuubiza nti ajja kunoonya obuyinza bw’ebyobufuzi ng’ayita mu nkola ya demokulasiya yokka. Olukiiko luno lwaggulawo ekkubo ly'okuggyawo okuwera ekibiina ky’Abanazi nga 16 Ogwokubiri.
Wabula oluvannyuma lw’okwogera okw’okukuma omuliro mu bantu kwe yawa nga 27 Ogwokubiri, Hitler yagaanibwa okwogera mu lujjudde ab’obuyinza mu Bavaria, envumbo eyasigalawo okutuusa mu 1927. Okusobola okutumbula ebigendererwa bye eby’ebyobufuzi wadde nga yali awereddwa, Hitler yalonda Gregor Strasser, Otto Strasser, ne Joseph Goebbels okutegeka n’okugaziya ekibiina ky’Abanazi mu bukiikakkono bwa Bugirimaani. Gregor Strasser yaddukanya ekkubo ly’ebyobufuzi eryetongodde ennyo, ng’assa essira ku bintu eby’anaakalyakaani mu nteekateeka y’ekibiina.
Akatale k'emigabo mu Amerika kagwa nga 24 Ogwekkumi 1929. Enkosa yaayo mu Bugirimaani yali ya maanyi nnyo: obukadde n’obukadde bw’abantu tebaalina mirimu, era bbanka ennene eziwerako ne zigwa. Hitler n’ekibiina ky’Abanazi beetegeka okweyambisa embeera ey’akazigizigi okufuna obuwagizi eri ekibiina kyabwe. Basuubiza okusazaamu endagaano ya Versailles, okunyweza ebyenfuna n’okuwa abantu emirimu.
Hitler yayogera ku linnya ly’Ekibiina ky’Abanazi mu Gwekkumi 1923:
"Naye," bwe ntyo bwe nabuuza Hitler, "lwaki weeyita National Socialist, okuva enteekateeka y'ekibiina kyo bw'eri ekikontana ddala n'eyo etwalibwa okuba eya socialism?" "Socialism," bwe yaddamu, ng'assa wansi ekikopo kye eky'accaayi, mu ngeri ey'obukambwe, "ye sayansi w'okukola ku bulungi bw'abantu bonna. Communism si Socialism. Marxism si Socialism. Aba Marxism babbye ekigambo era ne batabulatabula amakulu gaakyo. Nja kutwala Socialism okuva ku ba Socialists. Socialism nkola ya Aryan ey'edda, nkola ya ba Girimaani.... Twetaaga okutuukiriza ebyetaago eby'ensonga eby'ebibiina ebikola ebintu okuyita mu gavumenti nga yeesigamiziddwa ku bumu bw'eggwanga. Gye tuli, gavumenti n'eggwanga bifaanagana.
== Okulinnya ku bukulembeze ==
{| class="wikitable"
|+
! colspan="5" |Ebyava mu kulonda mu kibiina ky'Abanazi
|-
|Akalulu
|Omugatte gw'obululu
|Obululu ku 100
|Ebifo mu Reichstag
|Ebikulu
|-
|Ogwokutaano 1924
|1,918,300
|6.5
|32
|Hitler yali mu kkomera
|-
|Ogwekkumineebiri 1924
|907,300
|3.0
|14
|Hitler ng'ayimbuddwa okuva mu kkomera
|-
|Ogwokutaano 1928
|810,100
|2.6
|12
|
|-
|Ogwomwenda 1930
|6,409,600
|18.3
|107
|Oluvannyuma lw'akatyabaga k'ebyenfuna
|-
|Ogwomusanvu 1932
|13,745,000
|37.3
|230
|Oluvannyuma lwa Hitler okwesimbawo ku bwa Pulezidenti
|-
|Ogwekkuminoogumu 1932
|11,747,000
|33.1
|196
|
|-
|Ogwokusatu 1933
|17,277,180
|43.9
|288
|Kaali ka mirembe mu kusooka nga Hitler akyali chancellor wa Girimaani
|}
=== Okukulembera Bruning ===
Okugwa kw'ebyenfuna mu nsi yonna kwawa Hitler omukisa gw'ebyobufuzi. Abagirimaani baali banyiivu eri paalamenti, eyali eyalina okusoomoozebwa okuva mu bannalukalala ab'ku ddyo- n'ab'oku kkono. Ebibiina by'ebyobufuzi ebitali bya bannalukalala byali bitandise okulemererwa okukomya ebikolwa eby'obukambwe, era akalulu ka Girimaani ak'ekikungo mu 1929 kaayamba okuyitimusa endowooza y'Abanazi. Okulonda kw'Ogwomwenda 1930 kwaviirako okusattulukuka kw'omukago era ne gusikizibwa kabineeti ey'abatono. Omukulembeze waayo, ow'ekibiina kya Centre Party, Heinrich Brüning, yafuga ng'ayita mu biragiro by'akatabaga okuva ku Pulezidenti Paul von Hindenburg. Okukulembera okuyita mu biragiro kyafuuka ky'abulijjo, n'ekireetera obukulembeze bwa bannantagambwako. Ekibiina ky'Abanazi kyava gye kyali ne kiwangula n'ebitundu 18.3 ku buli kikumi ku bululu n'ebifo 107 mu paalamenti mu kulonda kwa 1930, ne kifuuka ekibiina eky'okubiri ekisinga ababaka abangi mu palamenti.
Hitler yalabikira mu musango gw’abaserikale babiri aba Reichswehr, okuli Lieutenant Richard Scheringer ne Hanns Ludin, ku nkomerero ya 1930. Bombi baavunaanibwa omusango gw’okubeera bammemba mu kibiina ky’Abanazi, mu kiseera ekyo nga kimenya mateeka eri aba Reichswehr. Oludda oluwaabi lwagamba nti ekibiina ky'Abanazi kyali kya bannalukalala, ekyaviirako munnamateeka w’abawawaabirwa Hans Frank okuyita Hitler okuwa obujulizi. Nga 25 Ogwomwenda 1930, Hitler yawa obujulizi nti ekibiina kye kyali kigenda kugoberera obuyinza bw’ebyobufuzi nga kiyita mu kulonda kwa demokulasiya kwokka, ekyamuwa abawagizi bangi mu kibinja ky’abaserikale.
Enkola ya Brüning ey’okukendeeza ku nsimbi teyaleeta nnyo nkulaakulana mu by’enfuna era nga teyayagalibwa nnyo. Kino Hitler yakikozesa ng’atunuulira obubaka bwe obw’ebyobufuzi n'addala ku bantu abaali bakoseddwa ebbeeyi y’ebintu okulinnya mu myaka gya 1920 n’okusereba kw’eby’enfuna, gamba ng’abalimi, abaazirwanako mu lutalo, n’abantu ab’alinamu ku ssente.
Wadde nga Hitler yali asazizaamu obutuuze bwe obw’e Austria mu 1925, teyafuna butuuze bwa Girimaani okumala kumpi emyaka musanvu. Kino kyali kitegeeza nti yali talina ggwanga, mu mateeka yali tasobola kwesimbawo ku bwapulezidenti, era nga akyayolekedde akabi ak’okugobwa mu nsi. Nga 25 Ogwokubiri 1932, minisita w’ensonga z’omunda mu Brunswick, Dietrich Klagges, eyali mmemba w’ekibiina ky’Abanazi, yalonda Hitler ng’omuddukanya w'ekibinja ky’essaza lino mu Reichsrat mu Berlin, ekyafuula Hitler munnansi wa Brunswick, era bwe kityo ne Bugirimaani.
Hitler yavuganya ne Hindenburg mu kulonda kwa Pulezidenti okwa 1932. Okwogera kwe yawa mu Industry Club e Düsseldorf nga 27 JOgwoluberyeberye 1932 kwamuwa obuwagizi okuva mu bannamakolero bangi ab’amaanyi mu Girimaani. Hindenburg yalina obuwagizi okuva mu bibiina eby’enjawulo eby’amawanga, eby’obwakabaka, eby’Abakatuliki, n’ebya Republican, n’abamu ku ba Social Democrats. Hitler yakozesa omubala gwa kampeyini " Hitler über Deutschland " ("Hitler ku ntikko ya Girimaani"), okujuliza ebigendererwa bye eby'ebyobufuzi n'okukola kampeyini ze ng'akozesa ennyonyi. Y’omu ku bannabyabufuzi abaasooka okukozesa entambula y’ennyonyi mu kampeyini era yagikozesa bulungi. Hitler yali mu kyakubiri ku mirundi ebiri gyonna, n’afuna obululu obusoba mu 35 ku buli 100 mu kulonda okusembayo. Wadde nga yawangulwa Hindenburg, okulonda kuno kwalaga Hitler ng’amaanyi ag’amaanyi mu byobufuzi bya Girimaani.
=== Okulondebwa ku bwa chancellor ===
[[File:Bundesarchiv_Bild_146-1972-026-11,_Machtübernahme_Hitlers.jpg|thumb|Hitler, ku ddirisa lya Reich Chancellery, afuna okukubwa mu ngalo akawungeezi lwe yatuuzibwa ku bwa chancellor, nga 30 Ogwoluberyeberye 1933]]
Obutabaawo gavumenti ekola bulungi kyaleetera bannabyabufuzi babiri ab’amaanyi, Franz von Papen ne Alfred Hugenberg, awamu n’abamakolero n’abasuubuzi abalala abawerako, okuwandiikira Hindenburg ebbaluwa. Abassa emikono gyabwe baasaba Hindenburg okulonda Hitler okukulira gavumenti "eyeetongodde ku bibiina by'ebyobufuzi ebiri mu paalamenti", ekiyinza okuviirako omugundu ogugenda "okusikiriza obukadde n'obukadde bw'abantu".
Hindenburg nga tayagala yakkiriza okulonda Hitler ku bwa chancellor oluvannyuma lw’okulonda kwa paalamenti okw'emirundi ebiri —mu Gwomusanvu n'Ogwekkuminoogumu1932 —nga tekuvuddemu kutondawo gavumenti esobola okukulembera. Hitler yakulembera gavumenti y’omukago eyamala akaseera katono eyatondebwawo ekibiina kya Nazi Party (ekyali kisinga okubeera n’ebifo mu Reichstag) n’ekibiina kya Hugenberg, ekibiina kya German National People’s Party (DNVP). Nga 30 Ogwoluberyeberye1933, kabineeti empya yalayizibwa ku mukolo omumpi mu ofiisi ya Hindenburg. Ekibiina ky’Abanazi kyafuna ebifo bisatu: Hitler yalondebwa okuba chancellor, Wilhelm Frick nga Minisita w’ensonga z’omunda, ne Hermann Göring nga Minisita w’ensonga z’omunda mu Prussia. Hitler yali akkaatirizza ku bifo bya baminisita ng’engeri y’okufuna obuyinza ku poliisi mu kitundu ekinene ekya Bugirimaani.
=== Omuliro mu Reichstag n’okulonda mu Gwokusatu ===
Nga chancellor, Hitler yakola ku kaweefube w’abawakanya ekibiina ky’Abanazi okuzimba gavumenti ey’abasinga obungi. Olw’obutabanguko mu by’obufuzi, yasaba Hindenburg okuddamu okusatulula Reichstag, era okulonda kwali kutegekeddwa ku ntandikwa y'Ogwokusatu. Nga 27 Ogwokubiri 1933, ekizimbe kya Reichstag kyakumibwako omuliro. Göring olukwe yalunenyeza Abacommunist, anti Omucommunist w’e Budaaki Marinus van der Lubbe yasangibwa mu mbeera ezimulumiriza munda mu kizimbe ekyali kiyidde. Okutuuka mu myaka gya 1960, bannabyafaayo abamu, omuli William L. Shirer ne Alan Bullock, baali balowooza nti ekibiina ky’Abanazi kye kyali kivunaanyizibwa; kati endowooza ya bannabyafaayo abasinga obungi eri nti van der Lubbe ye yatandika omuliro yekka.
Ku kusaba kwa Hitler, Hindenburg yayanukula n'okussa omukono ku kiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree ekya 28 Ogwokubiri, ekyawandiikibwa Abanazi, ekyayimiriza eddembe eritandikirwako era ne kikkiriza okusibwa awatali kuwozesebwa. Ekiragiro kino kyakkirizibwa mu nnyingo eya 48 eya Ssemateeka wa Weimar, eyawa pulezidenti obuyinza okukola enteekateeka ez’amangu okukuuma obukuumi n’obutebenkevu bw’abantu. Emirimu gy’ekibiina kya German Communist Party (KPD) byanyigirizibwa, era bammemba ba KPD 4,000 ne bakwatibwa.
Ng’oggyeko okunoonya akalulu, ekibiina ky’Abanazi kyakola effujjo nga beefananya amagye n’okusaasaanya ppokoppoko alwanyisa obwannakalyakaani, mu nnaku ezaali zikulembera okulonda. Ku lunaku lw’okulonda nga 6 Ogwokusatu 1933, omugabo gw’Abanazi mu bululu gweyongera okutuuka ku bitundu 44%, era ekibiina kino kyafuna ebifo ebisinga obungi mu paalamenti. Ekibiina kya Hitler kyalemererwa okufuna obululu obusinga obungi, ne kyetaagisa omukago omulala ne DNVP.
=== Olunaku lwa Potsdam n’etteeka lya Enabling Act ===
Nga 21 Ogwokusatu 1933, ''Reichstag'' empya yatandikibwawo n’omukolo gw’okuggulawo mu kkanisa ya Garrison e Potsdam. "Olunaku olwa Potsdam" lwategekebwa okulaga obumu wakati w'ekibiina ky'Abanazi n'abakungu mu Prussia abakadde n'amagye. Hitler yalabikira mu kkooti ey’okumakya era mu bwetoowaze n’alamusa Hindenburg.
Okusobola okutuuka ku buyinza obujjuvu mu byobufuzi wadde nga teyalina bungi bwa ddala mu paalamenti, gavumenti ya Hitler yaleeta Ermächtigungsgesetz (Enabling Act) okukubwako akalulu mu ''Reichstag'' eyali yakalondebwa . Etteeka lino —eryatuumibwa mu butongole Gesetz zur Behebung der Not von Volk und Reich ("Law to Remedy the Distress of People and Reich")—lyawa kabineti ya Hitler obuyinza okukola amateeka awatali kukkirizibwa kwa Reichstag okumala emyaka ena. Amateeka gano gayinza (okuggyako ebimu) okuva ku ssemateeka.
Okuva bwe kiri nti kyandikosezza ssemateeka, etteeka li Enabling Act okuyisibwa lyali lyetaagisa abantu ebitundu bibiri ku bisatu okuyisibwa. Nga tebaleseewo muwatwa gwonna, Abanazi baakozesa ebiragiro ebiri mu kiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree okukwata abamyuka bonna 81 ab’Abacommunist (wadde nga baali bakola kampeyini ez’amaanyi okulwanyisa ekibiina, Abanazi baali bakkirizza KPD okuvuganya mu kulonda) ne balemesa aba Social Democrats abawerako okwetaba mu kulonda.
Nga 23 Ogwokusatu 1933, ''Reichstag'' yakuŋŋaana mu Kroll Opera House mu mbeera ey’akatabanguko. Ab'ebitiibwa mu SA baakli liteesebwako, ne baleekaana engombo n’okutiisatiisa ababaka ba paalamenti abaali batuuse. Oluvannyuma lwa Hitler okusuubiza mu bigambo akulira ekibiina kya Centre , Ludwig Kaas nti Hindenburg agenda kusigala n’obuyinza bwe obw’okukuba akalulu, Kaas yalangirira nti ekibiina kya Centre Party kigenda kuwagira etteeka eriyitibwa Enabling Act. Etteeka lino lyayisibwa n’obululu 444–94, ng’ebibiina byonna okuggyako aba Social Democrats be baliwagira. Etteeka erya Enabling Act, awamu n’ekiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree, kyakyusa gavumenti ya Hitler n’efuuka eya nnakyemalira mu mateeka.
=== Obwannakyemalira ===
<blockquote>[[File:Der_Führer_Gemälde_Portrait_painting_of_Adolf_Hitler_by_Heinrich_Knirr_1937_No_known_copyright_restrictions_(artist_died_in_1944)_Imperial_War_Museum_London.jpg|thumb|Ekifaananyi kya Heinrich Knirr (1937)]]"Nga nteeka obulamu bwange mu kabi okulabika ng'ayogera ebitategeerekeka, mbagamba nti ekibiina kya National Socialist movement kijja kugenda mu maaso okumala emyaka 1,000!... Temwerabira engeri abantu gye bansekereramu emyaka 15 emabega bwe nnalangirira nti lumu nja kufuga Bugirimaani. Baseka kaakano, mu ngeri y'emu ey'obusirusiru, bwe nnalangirira nti nja kusigala mu buyinza" - Adolf Hitler ng'ayogerako ne munnamaulire wa BBC mu Berlin, Ogwomukaaga 1934</blockquote>Oluvannyuma lw'okufuna obuyinza ku ssiga lya gavumenti eribaga amateeka ne ly'obukulembeze, Hitler ne banne baatandika okulwanyisa ababavuganya abaasigalawo. Ekibiina kya Social Democratic Party kyawerebwa, era n'ebintu byakyo ne bikwatibwa.Wadde ng'abakiise b'ebibiina by'abakozi bangi baali mu Berlin ku lunaku lw'ogwokutaano, abaserikale ba SA baawamba woofiisi z'ebibiina mu ggwanga lyonna. Nga 2 Ogwokutaano 1933, ebibiina by'abakozi byonna byawalirizibwa okuggibwawo, era abakulembeze baabyo ne bakwatibwa. Abamu baasindikibwa mu nkambi z'abasibe.Ekibiina kya German Labour Front kyatandikibwawo ng'ekitongole ekikiikirira abakozi bonna, abakungu, n'abalina kkampuni, nga kino kiraga endowooza y'Abanazi mu mwoyo gwa Hitler's Volksgemeinschaft ("ekitundu ky'abantu").
Ogwomukaaga we gwaggwerako ng’ebibiina ebirala bitiisibbwatiisibbwa okusasika. Kuno kwaliko omukago gw’Abanazi ogw’erinnya, DNVP; ng’ayambibwako SA, Hitler yawaliriza omukulembeze waayo Hugenberg okulekulira nga 29 Ogwomukaaga. Nga 14 Ogwomusanvu 1933, ekibiina ky’Abanazi kyalangirirwa ng’ekibiina kyokka eky’ebyobufuzi mu mateeka mu Bugirimaani. Okwagala kwa SA okweyongera amaanyi mu byobufuzi n’amagye kwaleeta okweraliikirira mu bakulembeze b’amagye, abamakolero na b'ebyobufuzi. Mu kwanukula, Hitler yalongoosa obukulembeze bwonna obwa SA mu kyayitibwa Night of the Long Knives, eyaliwo okuva nga 30 Ogwomukaaga okutuuka nga 2 Ogwomusanvu 1934. Hitler yatunuulira Ernst Röhm n’abakulembeze abalala aba SA, ng'awamu n’abalabe ba Hitler abawerako mu byobufuzi (nga Gregor Strasser n’eyali chancellor Kurt von Schleicher ), baazingibwa, ne bakwatibwa, ne bakubwa amasasi. Wadde ng’ensi yonna n’Abagirimaani abamu baakwatibwa ensonyi olw’ettemu lino, bangi mu Bugirimaani baali balowooza nti Hitler yali azzaawo emirembe.
Hindenburg yafa nga 2 Ogwomunaana 1934. Ku lunaku olwali lwakayita, kabineti yali etaddewo Etteeka li "Law Concerning the Head of State of the German Reich". Etteeka lino lyali ligamba nti Hindenburg bw’anaafa, ofiisi ya pulezidenti yali egenda kuggyibwawo, era obuyinza bwayo ne bugattibwa n’obwo obwa chancellor. Bw’atyo Hitler yafuuka omukulembeze w’eggwanga awamu n’omukulembeze wa gavumenti era mu butongole n’atuumibwa erinnya Führer und Reichskanzler (Omukulembeze era Chancellor wa Reich), wadde nga Reichskanzler okukkakkana ng’asuuliddwa. Olw’ekikolwa kino, Hitler yaggyawo enkola y'amateeka eyali esobola okumuggya mu ofiisi.
Ng’omukulembeze w’eggwanga, Hitler yafuuka omuduumizi w’amagye owo ku ntikko. Amangu ddala nga Hindenburg amaze okufa, ku kukubirizibwa kw’obukulembeze bwa Reichswehr, ekirayiro eky’ennono eky’obwesigwa eky’abajaasi kyakyusibwa okukakasa obwesigwa eri Hitler kennyini, mu linnya, mu kifo kya ofiisi y’omuduumizi ow'oku ntikko (oluvannyuma eyakyusibwa erinnya n’efuulibwa omuduumizi omusukkulumu) oba eri Bugirimaani. Nga 19 Ogwomunaana, okugatta obwapulezidenti n’obwa chancellor kwakkirizibwa abalonzi 88 ku buli 100 abaalonda mu kalulu k’ekikungo mu 1934.
Ku ntandikwa ya 1938, Hitler yasiiga abantu akasa okunyweza obuyinza bwe ku magye ng’akuma omuliro mu nsonga za Blomberg–Fritsch. Hitler yawaliriza Minisita we ow’olutalo, Field Marshal Werner von Blomberg, okulekulira ng’akozesa ekiwandiiko kya poliisi ekyalaga nti mukyala wa Blomberg omupya yalina likodi y’obwamalaaya. Omuduumizi w’amagye Colonel-General Werner von Fritsch yaggyibwawo oluvannyuma lwa Schutzstaffel] (SS) okuleeta ebigambibwa nti yali yeenyigira mu bisiyaga. Abasajja bombi baali bagudde mu buzibu kubanga baali bawakanya Hitler okusaba okukola Wehrmacht nga yeetegese okulwana olutalo nga mu 1938. Hitler yafuna ekitiibwa kya Blomberg eky’Omuduumizi Omukulu, bw’atyo n’atwala obuduumizi bw’amagye ku bubwe. Yakyusa minisitule y’olutalo n’assaamu Oberkommando der Wehrmacht (OKW), nga ekulemberwa Genero Wilhelm Keitel. Ku lunaku lwe lumu, ba Genero 16 baggyibwako obuduumizi bwabwe, ate abalala 44 ne bakyusibwa; bonna baali bateeberezebwa nti baali tebawagira bu- Nazi kimala. Ku ntandikwa y'Ogwokubirii 1938, ba Genero abalala 12 baali bamaze okuggyibwawo.
Hitler yafaayo okuwa obwannakyemalira bwe okulabika ng’obuli mu mateeka. Ebiragiro bye bingi byali byesigamiziddwa mu bulambulukufu ku kiragiro kya Reichstag Fire Decree era n’olwekyo nga byesigamiziddwa ku nnyingo 48 eya Ssemateeka wa Weimar. ''Reichstag'' yazza obuggya etteeka li Enablinga Act emirundi ebiri, buli mulundi okumala emyaka ena. Ng'okulonda kwa ''Reichstag'' kukyakolebwa (mu 1933, 1936, ne 1938), abalonzi baaweebwa olukalala lumu olw'Abanazi n'abagenyi abawagira Obunazi olwafuna obululu obusukka mu bitundu 90 ku buli 100. Okulonda kuno okw’obulimba kwali mu mbeera ezitali za kyama; Abanazi batiisatiisa okwesasuza okw’amaanyi eri omuntu yenna ataalonda oba ataabalonda.
== Nazi Germany ==
=== Ebyenfuna n’obuwangwa ===
[[File:Hitler_at_the_XI_Olympic_Games_opening_ceremonies.jpg|thumb| Hitler n’abakozi be nga bakola saluti y’Abanazi eri ttiimu ku mikolo egy’okuggulawo emizannyo gya Olympics XI mu Gwomunaana 1936]]
Mu Gwomunaana 1934, Hitler yalonda Pulezidenti wa Reichsbank Hjalmar Schacht nga Minisita w’ebyenfuna, ate mu mwaka ogwaddako, nga Plenipotentiary for War Economy avunaanyizibwa ku kutegeka ebyenfuna by'okulwana. Okuddamu okuzimba n’okuzzaawo emmundu kwassibwamu ssente nga bayita mu tteeka lya Mefo, okukuba ssente, n’okuwamba eby’obugagga by’abantu abaakwatibwa ng’abalabe b’eggwanga, nga mw’otwalidde n’Abayudaaya. Omuwendo gw’abatalina mirimu gwakendeera okuva ku bukadde mukaaga mu 1932 okutuuka ku bukadde obutasukka kamu mu 1936. Hitler ye yalabirira emu ku kampeyini ezisinga obunene ez’okulongoosa ebizimbe mu byafaayo bya Girimaani, ezaaviirako okuzimba amabibiro, ''autobahns'', eggaali y’omukka, n’emirimu emirala egy’okuzimba. Emisaala gyali wansi katono mu makkati okutuuka ku nkomerero y’emyaka gya 1930 bw’ogeraageranya n’emisaala mu kiseera kya Weimar Republic, ate ng’ebbeeyi y’ebintu y'eyongera ebitundu 25 ku buli 100. Mu kugeraageranya Wiiki y’emirimu yeeyongera mu kiseera ky’okukyusa okudda mu by’enfuna by’olutalo; mu 1939, Omugirimaani owa bulijjo yali akola wakati w’essaawa 47 ne 50 buli wiiki.
Gavumenti ya Hitler yawagira enzimba y'EKinazi ku kigero ekinene ennyo. Albert Speer, eyayamba ennyo mu kuteeka mu nkola enkola ya Hitler ey’okuddamu okutaputa obuwangwa bw’Abagirimaani mu ngeri ey’edda, yateekebwa okuvunaanyizibwa ku kiteeso ky’okuddaabiriza ebizimbe mu Berlin. Wadde ng’amawanga mangi gaali gatiisatiisa obuteetaba mu mizannyo gya Olympics, Bugirimaani gye yategeka mu 1936. Hitler ye yakulemberamu emikolo gy’okuggulawo era yeetaba ku mikolo gyombi egyali mu Winter Games e Garmisch-Partenkirchen ne mu Summer Games e Berlin.
=== Okuddamu okukozesa emmundu n’emikago emipya ===
Mu nsisinkano n'abakulembeze b'amagye ga Girimaani nga 3 Ogwokubiri 1933, Hitler yayogera ku "kuwamba Lebensraum mu Buvanjuba n'enkola y'okutunza endowooza y'eKigirimaani ey'okufufugaza" ng'ebigendererwa bye ebisembayo eby'enkola y'ensonga z'ebweru. Mu Gwokusatu, Omulangira Bernhard Wilhelm von Bülow, omuwandiisi mu ofiisi y’ensonga z’ebweru ( Auswärtiges Amt ), yafulumya ekiwandiiko ku bigendererwa ebikulu eby’enkola y’ensonga z’ebweru: Anschluss ne Austria, okuzzaawo ensalo z’amawanga ga Girimaani mu 1914, okugaana obukwakkulizo bw’amagye wansi w’endagaano ya Versailles, okudda kw’amatwale ga Girimaani agaali mu Afirika, n’ekitundu kya Girimaani eky’obuyinza mu Bulaaya ey’Ebuvanjuba. Hitler yasanga ebiruubirirwa bya Bülow nga bitono nnyo. Mu kwogera kwe mu kiseera kino, yakkaatirizza bye yayita ebigendererwa by’emirembe mu nkola ze n’okwagala okukolera mu ndagaano z’ensi yonna. Mu lukiiko olwasooka olwa kabineeti ye mu 1933, Hitler yakulembeza ssente z’amagye okusinga okudduukirira abantu abaali batalina mirimu.
Girimaani yava mu mukago gw'amawanga n'olukiiko lw'ensi yonna olw'okuggyawo ebyokulwanyisa mu Gwekkumi 1933. Mu Gwoluberyeberye 1935, abantu abasukka mu 90 ku buli 100 ab’omu Saarland, mu kiseera ekyo eyali wansi w’obufuzi bw’Omukago gw’Amawanga Amagatte, baakuba akalulu okwegatta ne Bugirimaani. Mu Gwokusatu ogwo, Hitler yalangirira okugaziya eggye lya Wehrmacht okutuuka ku bammemba 600,000 —nga bakubisaamu emirundi mukaaga omuwendo ogwakkirizibwa mu ndagaano ya Versailles —nga mw’otwalidde n’okukulaakulanya eggye ly’omu bbanga ( Luftwaffe ) n’okweyongera kw’obunene bw’amagye g’oku mazzi ( Kriegsmarine). Bungereza, Bufalansa, Yitale, n’Omukago gw’Amawanga Amagatte byavumirira ebikolwa bino eby’okumenya Endagaano eyo naye nga tebalina kye baakola kubiziyiza. Endagaano y’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani (AGNA) eya 18 Ogwomukaaga yakkiriza ttani za Girimaani okweyongera okutuuka ku bitundu 35 ku 100 eby’amagye g’oku mazzi aga Royal Navy . Hitler yayita okussa omukono ku AGNA nga "olunaku olukyasinze essanyu mu bulamu bwe", ng'alowooza nti endagaano eno ye yatandika omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani gwe yali alagudde mu Mein Kampf. Bufalansa ne Yitale tezeebuuzibwako nga tebannaba kussa mukono, ekyatyoboola obutereevu Omukago gw’Amawanga Amagatte era ne kiteeka endagaano ya Versailles obutabeera na makulu.
Girimaani yaddamu okuwamba ekitundu ekyali tekikirizibwamu magye mu Rhineland mu Gwokusatu1936, ng’emenya endagaano ya Versailles. Hitler era yasindika amagye e Spain okuwagira Francisco Franco n’ekiwayi kye ekya Nationalist mu kiseera ky’olutalo lw’omunda mu Spain oluvannyuma lw’okufuna okulaajana okuyambibwa mu Gwomusanvu 1936. Mu kiseera kye kimu, Hitler yagenda mu maaso n’okufuba okukola omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani. Mu Gwomunaana 1936, ng’ayanukula ekizibu ky’ebyenfuna ekyali kyeyongera olw’okufuba kwe okuddamu okufuna emmundu, Hitler yalagira Göring okussa mu nkola Enteekateeka y’Emyaka Ena okuteekateeka Bugirimaani okulwana olutalo mu myaka ena eginaddirira. Enteekateeka eno yali etunuulidde olutalo olw'amaanyi wakati wa " Judaeo-Bolshevism " n'Obunazi bwa Girimaani, nga mu ndowooza ya Hitler kyali kyetaagisa okufuba okwewaayo okuddamu okufuna ebyokulwanyisa awatali kulowooza ku nsaasaanya y'ebyenfuna.
Mu Gwekkumi 1936, Count Galeazzo Ciano, minisita w’ensonga z’ebweru mu gavumenti ya Mussolini, yakyalira Girimaani, gye yassa omukono ku ndagaano ey’ensonga mwenda ng’akabonero nti ''yali asemberera'' okusisinkana Hitler mu buntu. Nga 1 Ogwekkuminoogumu, Mussolini yalangirira "omukago" wakati wa Girimaani ne Yitale. Nga 25 Ogwekkuminoogumu, Girimaani yassa omukono ku ndagaano ya Anti-Comintern Pact ne Japan. Bungereza, China, Yitale ne Poland nazo zaayitibwa okwegatta ku ndagaano ya Anti-Comintern Pact, naye Yitale yokka ye yassa omukono mu 1937. Hitler yasuula enteekateeka ye ey'omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani, ng'anenya obukulembeze bwa Bungereza "obutamala". Mu lukiiko lwe yatuuza mu Reich Chancellery ne baminisita be ab’ensonga z’ebweru n’abaami b’amagye mu Gwekkuminoogumu ogwo, Hitler yaddamu okulaga ekigendererwa kye eky’okufuna Lebensraum ku lw’abantu b’e Girimaani. Yalagira enteekateeka z’olutalo mu Buvanjuba zitandike nga bukyali mu 1938 ate nga tebunnawera 1943. Singa afa, ebiteeso by'olukuŋŋaana, eby'awandiikibwa nga Hossbach Memorandum, byali bya kutwalibwa nga "endagaano ye ey'ebyobufuzi". Yawulira nti okukendeera okw'amaanyi mu mbeera z'abantu mu Girimaani olw'okatyabaga k'ebyenfuna kayinza kuyimirizibwa na bulumbaganyi bw'amagye obwali bugendereddwamu okuwamba Austria ne Czechoslovakia. Hitler yasaba okukola amangu nga Bungereza ne Bufalansa tezinnaba kufuna bukulembeze bwa nkalakkalira mu mpaka z'ebyokulwanyisa. Ku ntandikwa ya 1938, oluvannyuma lw’ensonga ya Blomberg–Fritsch, Hitler yakakasa obuyinza ku nkola y’amagye-enkola y’ensonga z’ebweru, n’agoba Neurath ku bwaminisita w’ensonga z’ebweru era n’alonda Minisita w’olutalo. Okuva ku ntandikwa ya 1938, Hitler yali ku nkola y’ensonga z’ebweru ng’egendereddwamu lutalo.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Apuli 1938, Henlein yagamba minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu." ... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". {{Sfn|Weinberg|1980|pp=334–335}} Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia. {{Sfn|Weinberg|1980|pp=338–340}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. {{Sfn|Weinberg|1980|pp=418–419}} Ekibiina kya Henlein kyayanukudde Beneš kye yasaba bwe kyakuma omuliro mu bantu okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten. {{Sfn|Kee|1988|pp=149–150}} {{Sfn|Weinberg|1980|p=419}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
kz7tmwutlsvzl7n73799ibw1e31lunz
67628
67627
2026-08-14T03:19:50Z
Charles Kalanzi
9748
Created by translating the section "World War II" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1369226609|Adolf Hitler]]"
67628
wikitext
text/x-wiki
'''Adolf Hitler''' (20 Ogwokuna 1889 – 30 Ogwokuna 1945) yali munnabyabufuzi Omugirimaani enzaalwa y’e Austria era nga ye nnakyemalira wa Girimaani ku mulembe gw’Abanazi okuva mu 1933 okutuusa lwe yeetuga mu 1945. Yalinnya mu buyinza ng’omukulembeze w’ekibiina ky’Abanazi, n’afuuka Cansala wa Bugirimaani mu 1933 n’oluvannyuma n’atwala ekitiibwa kya {{Lang|de|Führer und Reichskanzler}} mu 1934. Germany okulumba Poland nga 1 Ogwomwenda1939 wansi w'obukulembeze bwe kwe kwatandika Ssematalo II . Mu lutalo lwonna olwaddirira, Hitler yali y'enyigira nnyo mu kulungamya ebikwekweto by’amagye ga Girimaani era ye yali omukulu mu kutta Abayudaaya nga obukadde mukaaga mu Holocaust awamu n’okufa kw’obukadde n’obukadde bw’abantu abalala abaafa.
Hitler yazaalibwa mu Braunau am Inn mu Austria-Hungary era n’agenda e Girimaani mu 1913. Yayooyootebwa mu kiseera we yaweereza mu magye ga Girimaani mu Ssematalo I, n'afuna omusaalaba ogw'ekyuma (Iron Cross). Mu 1919, y'egatta ku kibiina ky’abakozi ekya Germany Workers’ Party (DAP), ekyasooka ekibiina ky’Abanazi, era mu 1921, n’alondebwa okuba omukulembeze w’ekibiina ky’Abanazi. Mu 1923, yagezaako okuwamba obuyinza bwa gavumenti mu kuwamba gavumenti okwalemererwa mu Munich era n’asibwa emyaka etaano, n’amala omwaka mulamba n’okusoba. Ng’ali eyo, yalagira omuzingo ogusooka ogw’ekitabo kye eky’obulamu bwe ne manifesito y’ebyobufuzi ''Mein Kampf'' ( lit. 'My Struggle'). Oluvannyuma lw’okuyimbulwa nga bukyali mu 1924, yafuna obuwagizi bw’abantu ng’alumba Endagaano y'e Versailles awamu n’okutumbula enzikiriza ya Bugirimaani yonna, okulwanyisa Abayudaaya, n’okulwanyisa Obwanaakalyakaani ng’akozesa okwogera okw’amaanyi ne ppokoppoko w’Abanazi . Yateranga okuvumirira Obwanaakalyakaani ng'olumu ku lukwe lw'Abayudaaya olw'ensi yonna .
Oluvannyuma lw’okulonda mu Reichstag mu Gwekkuminoogumu 1932, ekibiina ky’Abanazi kye kyasinga okubeera n’ebifo mu ''Reichstag'', naye nga si kyekisinga ababaka abangi. Oluvannyuma, eyali chancellor Franz von Papen ne bannabyabufuzi abalala abakuumaddembe baamatiza Pulezidenti Paul von Hindenburg okulonda Hitler ku bwa chancellor nga 30 Ogwoluberyeberye 1933. Nga wayiseewo akaseera katono, nga 23 Ogwokusatu, ''Reichstag'' yayisa etteeka li Enabling Act erya 1933, era ku nkomerero ne litandika okukyusa Weimar Republic n’efuuka Bugirimaani ey’Abanazi. Hindenburg bwe yafa nga 2 Ogwomunaana 1934, Hitler yamusikira n’afuuka omukulembeze w’eggwanga era oluvannyuma Girimaani n’efuuka eggwanga ly'obwannakyemalira mu bujjuvu. Mu ggwanga, Hitler yatandika okussa mu nkola enkola nnyingi ez’obusosoze mu mawanga, ezaali zisuula Abayudaaya Abagirimaani ku bbali n’okubafuula embuzi ey’ekiweebwayo . Emyaka gye omukaaga egyasooka mu buyinza gyavaamu ebyenfuna okutereera amangu okuva mu kiseera ky’okusereba kw’ebyenfuna, okusazaamu obukwakkulizo obwateekebwa ku Bugirimaani oluvannyuma lwa Ssematalo I, n’okuwamba ebitundu ebyalimu obukadde n’obukadde bw’Abagirimaani, ekyamuwa obuwagizi obw’amaanyi mu kusooka.
Ekimu ku biruubirirwa bya Hitler ebikulu kyali {{Lang|de|[[Lebensraum]]}} ( lit. 'Owokubeera') eri abantu b'e Girimaani mu Bulaaya ey'Ebuvanjuba. Enkola ye ey’obukambwe, ey’okugaziya okusukka ensalo za Girimaani zitwalibwa okuba ng’ensonga enkulu ezavaako Ssematalo II mu Bulaaya. Nga 1 Ogwomwenda 1939, Hitler yalabirira okulumba kwa Girimaani ku Poland, bwe kityo ne kireetera Bungereza ne Bufalansa okulangirira olutalo ku Bugirimaani . Oluvannyuma lw’okulagira okulumba Soviet Union mu Gwomukaaga 1941, yalangirira olutalo ku Amerika mu Gwekkumineebiri w’omwaka gwe gumu. Ku nkomerero ya 1941, amagye ga Girimaani n’amawanga ga Bulaaya agayitibwa European Axis gaawamba ekitundu ekisinga obunene ekya Bulaaya n'obukiika kkono bw'Afirika . Obuwanguzi buno bwaddizibwayo mpolampola oluvannyuma lwa 1941 okutuusa amagye g’omukago lwe gaawangula amagye ga Girimaani mu 1945. Nga 29 Ogwokuna 1945, Hitler yawasa munne gwe yali amaze naye ebbanga, Eva Braun, mu {{Lang|de|[[Führerbunker]]}} mu kibuga Berlin. Enkeera beetuga okwewala okukwatibwa amagye ga Soviet Red Army.
Munnabyafaayo era omuwandiisi w'emikululo gy'obulamu bwabantu Ian Kershaw yayogera ku Hitler nga "omusingi gw'ebyobufuzi ebibi eby'omulembe guno". Mu bukulembeze bwa Hitler n’endowooza y’obusosoze mu mawanga, gavumenti y’Abanazi ye yali evunaanyizibwa ku kittabantu ky’Abayudaaya ababalirirwamu obukadde mukaaga n’obukadde n’obukadde bw’abantu abaakosebwa, ye n’abagoberezi be baali batwala nti {{Lang|de|[[Untermensch]]en}} ( lit. ' si bantu' ) oba abatasaana kubeera mu bantu. Hitler n’Abanazi nabo bavunaanyizibwa ku kutta abantu ababalirirwamu obukadde 19.3 nga mulimu abaabulijjo n’abasibe b’olutalo. Okugatta ku ekyo, obukadde 28.7 obw'abajaasi n'abantu baabulijjo baafa olw'ebikolwa by'amagye mu katemba w'Abazungu. Omuwendo gw’abantu baabulijjo abattibwa mu Ssematalo II gwali tegubangawo mu lutalo, era abantu abaafiira mu lutalo luno lulufuula olutalo olusinga okutta abantu mu byafaayo.
== Ensibuko y’obuzaale ==
Taata wa Hitler, Alois Hitler, yali mwana wa Maria Schiclgruber atali mu mateeka. Olukalala lw'okubatiza terwalaga linnya lya kitaawe, era Alois mu kusooka yalina amannya ga nnyina, "Schicklgruber". Mu 1842, Johann Georg Hiedler yawasa maama wa Alois. Alois yakuzibwa mu maka ga muganda wa Hiedler, Johann Nepomuk Hiedler. Alois yakola ng’omukozi wa gavumenti okuva mu 1855 okutuusa lwe yawummula mu 1895. Mu 1876, Alois yawandiisibwa mu mateeka era ebiwandiiko bye eby'okubatiza ne biwandiikibwako obugambo bwa kabona okuwandiisa Johann Georg Hiedler nga kitaawe wa Alois (yawandiikibwa nga "Georg Hitler"). Alois olwo n'atwala erinnya ly'ekika "Hitler", era liwandiikibwa {{Lang|de|"Hiedler", "Hüttler"}}, oba {{Lang|de|"Huettler"}} . Oboolyawo erinnya lino lyesigamiziddwa ku kigambo ky’Olugirimaani {{Lang|de|Hütte}} ( lit. 'akasiisira' ), era kirina amakulu "oyo abeera mu nsiisira".
Omukungu w’Abanazi Hans Frank yawa amagezi nti maama wa Alois yali akozesebwa ng’omukozi w’awaka mu maka g’Abayudaaya mu Graz, era nti mutabani w’amaka ago ow’emyaka 19, Leopold Frankenberger ye yazaala Alois, ekintu ekyamanyibwa nga Frankenberger thesis. Tewali muntu yenna ayitibwa Frankenberger yawandiisibwa mu Graz mu kiseera ekyo, era tewali biwandiiko ku kubeerawo kwa Leopold Frankenberger, kale bannabyafaayo bagoba okugamba nti kitaawe wa Alois yali Muyudaaya. Mu 2025, omusaayi ogwava mu sofa mu kunoonyereza ku Hitler gwakozesebwa Turi King owa Yunivasite y’e Bath okwekenneenya DNA. Omusaayi guno gwakakasibwa nti gwa Hitler nga gugeraageranyizibwa n’ogw’owoluganda lwe omusajja, era okwekenneenya DNA kwalaga nti Hitler teyalina buzaale bwa Bayudaaya ng’ayita mu kitaawe. "Singa bwe kyali, tetwandifunye kukwatagana kwa DNA naye," King bwe yagamba "Okukwatagana okwo okwa DNA tekwakoma ku kukakasa nti eno ye DNA ya Hitler wabula era kukakasa nti emboozi y'obuzaale bw'Abayudaaya bw'abantu okuyita mu kitaawe si kituufu."
== Obuto bwe ==
=== Obuto bwe n’okusoma ===
[[File:Adolf_Hitler_infant_photo_(3x4_cropped).jpg|left|thumb| Hitler ( c. 1889–90)]]
Adolf Hitler yazaalibwa nga 20 Ogwokuna 1889 mu Braunau am Inn, ekibuga mu Austria-Hungary (kati Austria), okumpi n’ensalo ne Girimaani. Yali wakuna ku baana mukaaga abazaalibwa Alois Hitler ne mukyala we owookusatu, Klara Pölzl. Baganda ba Hitler basatu —Gustav, Ida, ne Otto —baafa nga bakyali bawere. Era abaali mu maka ago mwalimu abaana ba Alois okuva mu bufumbo bwe obw’okubiri: Alois Jr. (yazaalibwa 1882) ne Angela (yazaalibwa 1883). Mu 1892, ab’omu maka ago baasengukira mu Passau, Bugirimaani, oluvannyuma lwa Alois okukuzibwa n’afuuka omukungu w'ebyamaguzi mu Passau. Hitler mu kiseera ekyo yali wa myaka esatu. Alois yakuzibwa n’atwalibwa e Linz, Austria, nga 1 Ogwokuna 1893, naye ab’omu maka amalala ne basigala mu Passau. Famire yaddayo e Austria ne basenga e Leonding nga 9Ogwokutaano 1894, era mu Gwomukaaga 1895, Alois yawummula n’agenda e Hafeld, okumpi ne Lambach, gye yalima n’okulunda enjuki. Hitler yasomera mu {{Lang|de|Volksschule}} (essomero lya pulayimale eriweebwa ssente okuva mu gavumenti) mu kibuga Fischlham ekiriraanyewo.
Okugenda e Hafeld kwakwatagana n’okutandika kw’obukuubagano obw’amaanyi obwa taata n’omwana obwava ku Hitler ow’emyaka omukaaga okugaana okugoberera empisa enkakali ez’essomero lye. Alois yagezaako okukuba mutabani we amufuule omuwulize, nga Adolf akola kyonna ekisoboka okubeera ekikontana n’ekyo kyonna kitaawe kye yali ayagala. Alois naye yandikubye mutabani we naye nnyina yaumukuuma obutakubwa buli kiseera.
Kaweefube wa Alois Hitler ow’okulima e Hafeld teyayitamu, era mu 1897, baasengukira e Lambach. Hitler ow’emyaka omunaana yasoma emisomo gy’okuyimba, yayimba mu kkwaaya y’ekkanisa, era yatuuka n’okulowooza ku ky’okufuuka kabona. Mu 1898, famire yaddayo mu maka ag'enkalakkalira e Leonding. Hitler yakosebwa nnyo olw'okufa kwa muto we Edmund mu 1900 olw'omusujja gw'amulangira. Hitler yakyuka okuva mu muyizi ateemotyamotya, ayagala ennyo abantu n’afuuka omulenzi omuzibu, eyeekutudde ku balala era ng’atera okuyombagana ne kitaawe n’abasomesa. Paula Hitler yajjukira nti Adolf yali muvubuka wafujjo era ng’atera okumukuba empi.
Alois yali akoze omulimu omulungi mu kitongole ky'ebyamaguzi era ng’ayagala mutabani we amuddire mu ebigere. Oluvannyuma Hitler yakola katemba okuva mu kiseera kino kitaawe bwe yamutwala okukyalira ofiisi y'ebyamaguzi, n’akiraga ng’ekintu ekyavaako obutakkaanya obutasonyiwa wakati wa taata n’omwana, nga bombi baali ba maanyi. Olw’okusimbira ekkuuli mutabani we okwagala okugenda mu siniya okufuuka omuyiiya, Alois yasindika Hitler mu ''Realschule'' e Linz mu Gwomwenda 1900. Hitler yajeemera okusalawo kuno, era mu ''Mein Kampf'' agamba nti mu bugenderevu yakola bubi mu ssomero, ng'asuubira nti kitaawe bwamala okulaba "ensoma embi mu ssomero ly'ebyemikono yandindese okwewaayo mu kirooto kyange".
Okufaananako n’Abagirimaani bangi ab’omu Austria, Hitler yatandika okukulaakulanya endowooza y'okwagala Girimaani okuva mu buto. Yalaga obwesigwa eri Bugirimaani yokka, ng’anyooma obwakabaka bwa Habsburg obwali busereba mu kukulembera obwakabaka obunene. Hitler ne mikwano gye baakozesa okulamusa "Heil", ne bayimba " Deutschlandlied " mu kifo ky'oluyimba lwa Austrian Imperial. Oluvannyuma lw’okufa kwa Alois okw’amangu nga 3 Ogwoluberyeberye 1903, omutindo gwa Hitler ku ssomero gwayonooneka, era nnyina n’amukkiriza okuvaayo. Yeewandiisa mu ''Realschule'' e Steyr mu Gwomwenda 1904, enneeyisa ye n’omutindo gwe ne bitereera. Mu 1905, oluvannyuma lw’okuyita ekigezo ekisembayo, Hitler yava mu ssomero lino nga talina kiruubirirwa kyonna kya kwongera kusoma wadde enteekateeka entegeerekeka ey’okukola omulimu.
=== Okutandika okuvubuka ng'ali mu Vienna ne Munich ===
Mu 1907, Hitler yava mu Linz n’agenda okubeera n’okusoma okusiiga ebifaananyi mu kibuga Vienna, ng’avujjirirwa ssente okuva mu miganyulo gya mulekwa n’obuwagizi okuva eri nnyina. Yasaba okuyingizibwa mu Academy of Fine Arts Vienna kyokka n’agaanibwa emirundi ebiri. Dayirekita yawa amagezi nti Hitler yandibadde asaba okugenda mu School of Architecture, naye nga talina biwandiiko byetaagisa mu by’ensoma kubanga yali tannamaliriza siniya.
Nga 21 Ogwekkumineebiri 1907, nnyina yafa kookolo w’amabeere ku myaka 47; Mu kiseera ekyo Hitler yalina emyaka 18. Mu 1909, Hitler ssente zaggwawo era n’awalirizibwa okubeera mu bulamu obw’ekika kya bohemian mu bifo eby’okusulamu abantu abatalina mwasirizi ne mu kisulo kya Meldemannstraße. Yafuna ssente ng’omukozi ow’abulijjo ng’asiiga n’okutunda langi z’amazzi ez’ebifo ebisikiriza mu Vienna. Mu kiseera kye yamala mu Vienna, yagoberera okwagala kwo kweyongera okuzimba n’okuyimba, n’agenda mu bivvulu kkumi ebya {{Lang|de|Lohengrin (opera){{!}}Lohengrin}}, ekisinga okumunyumira mu nnyimba za Richard Wagner eza opera.
Mu kibuga Vienna, Hitler yasooka kulaba bigambo ebisosola mu mawanga. Abakulembeze b’abantu nga meeya Karl Lueger baakozesa endowooza y’ekibuga eyali emanyiddwa ennyo ey’okulwanyisa Abayudaaya, oluusi n’oluusi ne bawagira endowooza y'okusukulumya Girimaani okusobola okuganyulwa mu by’obufuzi. Obusosoze bw’eggwanga lya Girimaani bwali bungi nnyo naddala mu disitulikiti y’e Mariahilf, Hitler gye yali abeera mu kiseera ekyo. Georg Ritter von Schönerer yafuuka omukulembeze omukulu ku Hitler, era n’afuna okwegomba Martin Luther.
Hitler yasoma empapula z’amawulire n’obupapula obwali butumbula obusosoze era n’alabula ku kuyingira kw’Abayudaaya b’omu Bulaaya ow’Ebuvanjuba, awamu n’ebiwandiiko by’abantu nga Houston Stewart Chamberlain, Charles Darwin, Friedrich Nietzsche, Gustave Le Bon, ne Arthur Schopenhauer. Mu myaka gye yamala mu Vienna era yafuna endowooza ez’amaanyi ezilwanyisa Abaslav.
Ensibuko n’enkulaakulana y’obukyayi bwa Hitler obw’okulwanyisa Abayudaaya ekyali nsonga ya kukubaganyako birowoozo. Mukwano gwe August Kubizek yagamba nti Hitler yali "akakasiddwa n'omuntu alina obukyayi" nga tannava mu Linz. Wabula munnabyafaayo Brigitte Hamann ayogera ku ndowooza ya Kubizek ng'erina "obuzibu". Wadde nga Hitler mu {{Lang|de|Mein Kampf}} agamba nti yasooka kufuuka musosoze mu Vienna, Reinhold Hanisch, eyamuyamba okutunda ebifaananyi bye, takkiriziganya nakyo. Hitler era yatunda ebimu ku by’emikono bye ng’ayita mu musuubuzi Omuyudaaya ayitibwa Samuel Morgenstern ng’abeera mu kibuga Vienna. Bangi ku bakasitoma ba Morgenstern baali Bayudaaya; okugeza, munnamateeka ayitibwa Josef Feingold yagula ebifaananyi bya Hitler ebiwerako ebikwata ku bizimbe eby’ebyafaayo ebya Vienna. Munnabyafaayo Richard J. Evans agamba nti "bannabyafaayo kati okutwalira awamu bakkiriziganya nti obukambwe bwe,enkola ey'ettemu n'obusosoze eri Abayudaaya bweyoleka bulungi oluvannyuma lwa Girimaani okuwangulwa mu Ssematalo I, ng'enjogera ya "okufumita mu mugongo" ("stab-in-the-back") ennyonyola akatyabaga kano".
Hitler yafuna ekitundu ekisembayo ku bintu bya kitaawe mu Gwokutaano 1913 era n’agenda mu Munich . Bwe yayingizibwa mu ggye lya Austria-Hungary, yagenda e Salzburg nga 5 Ogwokubiri 1914 okwekebejjebwa abasawo. Oluvannyuma lw’okwekeneenyezebwa ng’atasaanira kuweereza, yaddayo e Munich. Oluvannyuma Hitler yagamba nti yali tayagala kuweereza Bwakabaka bwa Habsburg olw’amawanga agaali gatabuddwatabuddwa mu ggye lyabwo n’okukkiriza kwe nti Austria-Hungary essaawa yonna yali egenda kugwa.
=== Ssematalo I ===
Mu Gwomunaana 1914, Ssematalo I bwe yatandika, Hitler yali abeera mu Munich era kyeyagalire yeewandiisa mu ggye lya Bavaria. Okusinziira ku alipoota eyafulumizibwa ab’obuyinza mu Bavaria mu 1924, okukkiriza Hitler okuweereza nti yali nsobi mu by’obufuzi, kubanga ng’omutuuze wa Austria, yandibadde addizibwa mu Austria. Yasindikibwa mu Bavarian Reserve Infantry Regiment 16 (ekibinja ekisooka ekya List Regiment), yaweereza ng’omuserikale atuukibwako ku Western Front mu Bufalansa ne Bubirigi, yaweereza ng’omuserikale atuukibwako ku Western Front mu Bufalansa ne Bubirigi, yamala kumpi ekitundu ky'obulamu bwe ku kitebe ky’ekibinja e Fournes-en-Weppes, nga tali mu lutalo. Mu 1914, yaliwo mu lutalo olwasooka olwa Ypres era mu mwaka ogwo yayooyootebwa olw’obuzira, n’afuna Omusaalaba ogw’Ekyuma (Iron Cross). Mu lutalo, yawonyezebwa omuduumizi we, [[Fritz Wiedemann]], eyaggya Hitler mu bifunfugu by’ekizimbe ekyali kigudde ng’ali mu lutalo olutabuse.
Mu kiseera we yaweereza ku kitebe, Hitler yakola emirimu gye egy’ekikugu, ng’akuba katuuni n’okuwa ebiragiro ku lupapula lw’amawulire olw’amagye. Mu lutalo lw’e Somme mu Gwekkumi 1916, yafuna ebisago mu kisambi ekya kkono ekikompola bwe kyabwatuka mu kifo ky'enkambi mwe baali bekwese. Hitler yamala kumpi emyezi ebiri ng’awona mu ddwaaliro e Beelitz, n’adda mu kibinja kye nga 5 Ogwokusatu 1917. Yaliwo mu lutalo lw'e Arras olwa 1917 ne mu lutalo lw'e Passchendaele. Yafuna akabonero ka Wound Badge akaddugavu nga 18 Ogwokutaano 1918. Nga wayise emyezi esatu, mu Gwomunaana 1918, ng'asembebwa Lieutenant Hugo Gutmann, omukulumbeze we Omuyudaaya, Hitler yafuna omusaalaba ogw’ekyuma, ogwa First Class, ekintu ekitatera kuweebwa bantu bali ku ddaala lya {{Lang|de|Gefreiter}} Hitler ly'eyaliko. Nga 15 Ogwekkumi 1918, yaziba amaaso okumala akaseera mu bulumbaganyi bwa ggaasi w'obutwa era n’aweebwa ekitanda mu ddwaaliro e Pasewalk. Bwe yali eyo, Hitler yategezebwa nti Bugirimaani ewanguddwa, era okusinziira nti yali ku ndiri, yaddamu okuziba amaaso omulundi ogw’okubiri oluvannyuma lw’amawulire gano.
Hitler yayogera ku buvunaanyizibwa bwe mu Ssematalo I nga "ekisinga obukulu mu byonna bye yayitamu" era n'atenderezebwa abaduumizi be olw'obuzira bwe. Obumanyirivu bwe mu kiseera ky’olutalo bwanyweza okwagala eggwanga lye, era kyamunakuwaza nnyo olwa Bugirimaani okuwanika mu Gwekkuminoogumu 1918. Okunyiiga kwe olw’okuwnagula mu lutalo kwayogera okuzimba endowooza ye. Okufaananako n’aba Girimaani abalala abaagala eggwanga lyabwe, naye yali akkiririza mu {{Lang|de|Dolchstoßlegende}} ( stab-in-the-back myth ), eyagamba nti amagye ga Girimaani, "agatawangulwa mu lutalo", "gaali gafumitiddwa mu mugongo" ku ludda lw'awaka abakulembeze ba bulijjo, Abayudaaya, aba Marxist, n'abo abassa omukono ku ndagaano y'okukomya entalo eyakomya olutalo —oluvannyuma ne batuumibwa "abamenyi b'amateeka ba November".
Endagaano ya Versailles yalambika nti Girimaani yalina okulekawo ebitundu byayo ebiwerako n'okuggya amagye mu Rhineland . Endagaano eno yassaawo envumbo ku by’enfuna era n’esolooza ssente nnyingi ku ggwanga. Abagirimaani bangi baalaba endagaano eyo ng’okuswazibwa okutali kwa bwenkanya. Okusingira ddala baawakanya enyingo 231, gye baataputa ng’elangirira nti Bugirimaani y’evunaanyizibwa ku lutalo luno. Endagaano ya Versailles n’embeera y’ebyenfuna, embeera z’abantu, n’ebyobufuzi mu Bugirimaani oluvannyuma lw’olutalo, oluvannyuma Hitler yabikozesa okufunamu mu by’obufuzi.
== Okuyingira mu byobufuzi ==
[[File:Hitler's_DAP_membership_card.png|thumb| Kaadi ya Hitler ey’obwammemba bw’ekibiina ky’abakozi ekya Germany (DAP).]]
Oluvannyuma lw’olutalo, Hitler yaddayo e Munich. Olw’obutaba na buyigirize butongole wadde essuubi ly’emirimu, yasigala mu magye. Mu Gwomusanvu 1919, yalondebwa okuba Verbindungsmann (omukessi) ow’omu Aufklärungskommando (ekitongole ekiketta) ekya Reichswehr, eyaweebwa omulimu gw’okufuga abajaasi abalala n’okuyingirira mu kibiina ky’abakozi ekya Germany (DAP). Mu lukiiko lwa DAP nga 12 Ogwomwenda 1919, ssentebe w’Ekibiina Anton Drexler yakwatibwako nnyo olw’obukugu bwa Hitler mu kwogera. Yamuwa kkopi y’akatabo ke aka ''My Political Awakening'', akaalimu endowooza ezilwanyisa Abayudaaya, ez’okwagala eggwanga, ezirwanyisa obwanaasiwamukange, n’ez’okulwanyisa Marxist. Ku biragiro by’abakulu be mu magye, Hitler yasaba okwegatta ku kibiina, era mu wiiki emu n’akkirizibwa nga mmemba w’ekibiina 555 (ekibiina kyatandika okubala obwammemba ku 500 okuwa endowooza nti baali kibiina kinene nnyo).
Hitler yawandiika ekiwandiiko kye ekyasooka okumanyibwa ku kibuuzo ky’Abayudaaya mu bbaluwa gye yawandiikira Adolf Gemlich nga 16, Ogwomwenda 1919 (kati emanyiddwa nga ebbaluwa ya Gemlich). Mu bbaluwa eno, Hitler agamba nti ekigendererwa kya gavumenti " awatali kubuusabuusa kwe kuggyirawo ddala Abayudaaya". Mu DAP, Hitler yasisinkana Dietrich Eckart, omu ku baatandikawo ekibiina kino era nga mmemba w’ekibiina ky’abasamize ekya Thule Society. Eckart yafuuka omubuulirizi wa Hitler, n’awaanyisiganyanga naye ebirowoozo era n’amuyingiza mu bantu ab’enjawulo mu Munich. Okwongera okusikiriza, ekibiina kya DAP kyakyusa erinnya lyayo ne kifuuka Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (Ekibiina ky'abakozi ekya National Socialist German Workers' Party (NSDAP), kati ekimanyiddwa nga " Nazi Party "). Hitler yakola dizayini ya bendera y’ekibiina eya swastika mu nkulungo enjeru ku mugongo omumyufu.
Hitler yasiibulwa mu magye nga 31 Ogwokusatu 1920, era n’atandika okukolera ekibiina kino emirimu emijjuvu. Ekitebe ky’ekibiina kino kyali mu Munich, ekifo eky’aba Girimaani abaali balwanyisa gavumenti abaali bamaliridde okumalawo enzikiriza ya Marx n’okutyoboola Weimar Republic.
Friedrich Reck-Malleczewen yayogera mu kitabo kye ''ekya Diary of a Man in Despair ekyafulumizibwa'' mu 1947:
Yali azze mu nnyumba gye yali taberangamu, ng'ayambadde gaita, ekikooti, enkoofiira ennene, era ng'akutte omuggo.... Oluvannyuma, yasobola okutandika okwogera. Yayogera nnyo, nga tawummula. Yayigiriza. Yatuboggolera ng'omusomesa w'eddiini mu magye. Tetwamuwakanya n'akatono, oba okugezaako okwawukana mu ngeri yonna, naye yatandika okutuboggolera. Abaweereza baalowooza nti baali batulumba era ne badduka okututaasa. Bwe yali amaze okugenda, twatuula kasirise, nga tukyamuse era nga tetuli basanyufu n'akamu. Waaliwo okuwulira ennaku, nga bwobeera mu ggaali y'omukka ne wesangang'oli wamu n'omuntu aliko ekikyamu ku bwongo.
Mu Gwokubiri 1921, nga asoolobye kukyusakyusa abantu, Hitler yayogera n’abantu abasukka mu 6,000. Okusobola okulanga olukiiko luno, loole bbiri ezaali zijjudde abawagizi b’ekibiina baavuga okwetoloola Munich nga bawanika bendera za swastika n’okugabira abantu obupapula. Mu bbanga ttono Hitler yafuna ettutumu olw’okwogera kwe okw’okukubaganya ebirowoozo okw’amaanyi ng’awakanya Endagaano ya Versailles, bannabyabufuzi abaali bavuganya, n’okusingira ddala ng’awakanya Abamarx n’Abayudaaya.
Mu Gwomukaaga 1921, Hitler ne Eckart bwe baali ku lugendo lw’okusonda ssente e Berlin, obuyeekera bwabalukawo mu kibiina ky’Abanazi mu Munich. Abakiise ku kakiiko kaayo akafuzi baayagala okwegatta ku kibiina kya German Socialist Party (DSP) ekisangibwa mu kibuga Nuremberg. Hitler yaddayo e Munich nga 11 Ogwomusanvu era mu busungu n’awaayo okulekulira kwe. Abakiise ku kakiiko baakitegeera nti okulekulira kw’omuntu waabwe omukulu mu lujjudde era omwogezi kyanditegeeza nti ekibiina kiweddewo. Hitler yalangirira nti agenda kuddamu okwegatta ku kakwakkulizo nti agenda kudda mu bigere bya Drexler ku bwa ssentebe bw’ekibiina, era nti ekitebe ky’ekibiina kigenda kusigala mu Munich. Akakiiko kakkiriza, era n’addamu okwegatta ku kibiina nga 26 Ogwomusanvu nga mmemba 3,680. Hitler yasigala ayolekagana n’okuwakanyizibwa okumu mu kibiina ky’Abanazi. Abaawakanya Hitler mu bukulembeze mwalimu Hermann Esser eyagobebwa mu kibiina, era ne bakuba kkopi 3,000 ez’akatabo akaalumba Hitler ng’omuli w'olukwe mu kibiina. Mu nnaku ezaddirira, Hitler yayogera n’abantu abangi abawerako era ne yeewozaako ku Esser, ne bakuba emizira egy’amaanyi. Enkola ye yatuuka ku buwanguzi, era mu ttabamiruka ow’enjawulo ow’ekibiina nga 29 Ogwomusanvu, yaweebwa obuyinza obujjuvu nga ssentebe w’ekibiina, n’adda mu bigere bya Drexler, n’obululu 533 ku 1.
Okwogera kwa Hitler okwa vitriolic beer hall kwatandika okusikiriza abalabi aba bulijjo. Nantawunyikamu, yafuuka omukugu mu kukozesa emiramwa egy’enjawulo, omuli n’okunenya abalala olw’ebizibu by’ebyenfuna by’abawuliriza be. Hitler yakozesa enkola y'okusikiriza ey’obuntu bwe n’okutegeera empisa z'abantu bwe yayogeranga mu lujjudde. Bannabyafaayo baalaba engeri ebigambo bye gye bikwatamu abantu abangi mu ngeri ey’okuwuniikiriza, n’amaaso ge mu bibinja ebitonotono. Alfons Heck, eyali mmemba w’ekibiina kya Hitler Youth, yajjukira nti:
Twatandika okwenyumiriza mu ggwanga lyaffe mu ngeri ey'ekisiru. Okumala eddakiika eziwera, twaleekaanira waggulu, nga n'amaziga gatuyitamu: Sieg Heil, Sieg Heil, Sieg Heil! Okuva mu kaseera ako, nafuuka wa Adolf Hitler mu mubiri ne mu mwoyo.
Abagoberezi abaasooka kwaliko Rudolf Hess, eyali omukungu w'amagye g'omu bbanga Hermann Göring ne kapiteeni mu magye Ernst Röhm. Röhm yafuuka akulira ekibiina ky’Abanazi ekya magye agatali matongole ekya Sturmabteilung, ekyakuuma enkiiko n'okulumba abaali babavuganya mu byobufuzi. Ekintu ekikulu ekyakwata ku ndowooza ya Hitler mu kiseera kino yali Aufbau Vereinigung, ekibinja ky’olukwe eky’Abazungu Abarussia abaali mu buwanganguse n’Abanazi abaasooka. Ekibinja kino, nga kiweebwa ssente okuva mu bannamakolero abagagga, kyaleeta Hitler ekirowoozo ky’olukwe lw’Abayudaaya, nga lukwataganya ensimbi z’ensi yonna n’enzikiriza ya Bolshevism.
Enteekateeka y’ekibiina ky’Abanazi yategekebwa mu nsonga 25 nga 24 Ogwokubiri 1920. Kino tekyakiikirira ndowooza ekwatagana, wabula kyali kibiina kya ndowooza ezafunibwa ezaali zirina ssente mu völkisch pan-Germanic movement, nga ultranationalism, okuwakanya Endagaano ya Versailles, obuteesiga bwanaasiwamukange, awamu n'endowooza ezimu ez'anaakalyako ani. Eri Hitler, ekintu ekyali kisinga obukulu kwe kulwanyisa Abayudaaya ekyalimu . Era enteekateeka eno yagitwala ng’okusinga omusingi gwa ppokoppoko n’okusikiriza abantu okujja ku kabaga.
=== Beer Hall Putsch n’ekkomera lya Landsberg ===
[[File:Mein_Kampf_dust_jacket.jpeg|thumb|[[Dust jacket|Ekikooti ky’enfuufu]] ekya {{Lang|de|[[Mein Kampf]]}} ’s 1926–28 edition, Hitler gye yawandiika mu 1925]]Mu 1923, Hitler yeyambisa obuyambi bwa Genero Erich Ludendorff owa Ssematalo I okugezaako okuwamba gavumenti eyamanyibwa nga Beer Hall Putsch. Ekibiina ky’Abanazi kyakozesa obusosoze bwa Yitale ng’ekyokulabirako ku ndabika yaabwe n’enkola zaabwe. Hitler yali ayagala okukoppa Benito Mussolini ’s bwe yalumba Rome mu 1922 ng’awamba gavumenti mu Bavaria, ekyagoberera okusoomoozebwa eri gavumenti mu Berlin. Hitler ne Ludendorff baasaba obuwagizi bwa Staatskommissar (Kaminsona omubeezi) Gustav Ritter von Kahr, omufuzi wa Bavaria. Kyokka Kahr, ng’ali wamu n’akulira Poliisi Hans Ritter von Seisser ne Genero wa Reichswehr Otto von Lossow, baali baagala okuteekawo nnakyemalira ow’eggwanga awatali Hitler.
Nga 8,Ogwekkuminoogumu 1923, Hitler ne SA baalumba olukuŋŋaana lw'abantu 3,000 olwategekebwa Kahr mu Bürgerbräukeller, ekizimbe ky'omwenge mu Munich. Ng'ataataataaganya okwogera kwa Kahr, yalangirira nti enkyukakyuka y'eggwanga yatandika dda era n'alangirira okuteekebwawo kwa gavumenti empya ne Ludendorff. Ng'addayo mu kisenge eky'emabega, Hitler, ng'aggyeyo emmundu, yasaba era oluvannyuma n'afuna obuwagizi bwa Kahr, Seisser, ne Lossow. Amagye ga Hitler mu kusooka gaasobola okuwamba ekitebe kya Reichswehr n'ekya poliisi, naye Kahr n'abamu ku banne mu bwangu baalekera awo okumuwagira. Tewali magye wadde poliisi y'eggwanga y'egatta ku Hitler. Olunaku olwaddirira, Hitler n'abagoberezi be baatambula okuva mu kizimbe ky'omwenge ne bagenda ku minisitule y'olutalo mu Bavaria okuggyako gavumenti ya Bavaria, naye poliisi nebasaasanya. Mu kaweefube w'okuggyako gavumenti eyalema, ab'ekibiina kya Nazi 16 n'abakungu ba poliisi bana battibwa.
Hitler yaddukira mu maka ga Ernst Hanfstaengl era okusinziira ku biwandiiko ebimu yalowooza ku kwetta. Yali mu kwewunika naye nga mukkakkamu bwe yakwatibwa nga 11 Ogwekkuminoogumu 1923 olw'okulya mu nsi ye olukwe. Omusango gwe mu kkooti y’abantu ey’enjawulo mu Munich gwatandika mu Gwakubiri 1924, era Alfred Rosenberg n’afuuka omukulembeze ow’ekiseera ow’ekibiina ky’Abanazi. Nga 1 Ogwokuna, Hitler yasalirwa ekibonerezo kya kusibwa emyaka etaano mu Festungshaft mu kkomera lya Landsberg. Eyo, yayisibwa mu ngeri ey’omukwano okuva mu bakuumi era n’akkirizibwa okufuna obubaka okuva mu bawagizi be n’okukyalirwa banne mu kibiina buli kiseera. Olw’okusonyiyibwa kkooti ey’oku ntikko mu Bavaria, yayimbulwa okuva mu kkomera nga 20 Ogwekkumineebiri 1924, ng’awakanya omuwaabi wa gavumenti. Nga mw’otwalidde n’obudde bwe yamala mu alimanda, Hitler yamala omwaka mulamba n’okusoba mu kkomera.
Bwe yali e Landsberg, Hitler ye yalagira ekitundu ekisinga obunene eky’omuzingo ogusooka ogwa ''Mein Kampf'' ( lit. 'My struggle'; mu kusooka katuumibwa Four and a Half Years of Struggle against Lies, Stupidity, and Corwadice) mu kusooka eri ddereeva we, Emil Maurice, n’oluvannyuma n’aweebwa omumyuka we, Rudolf Hess. Ekitabo kino ekyaweebwayo eri mmemba wa Thule Society, Dietrich Eckart, kyali kya bulamu bwe era nga kinnyonnyola endowooza ze. Ekitabo ekyo kyalaga enteekateeka za Hitler ez’okugaziya ebitundu by’ensi awamu n’okukyusa embeera z’abantu mu Girimaani okufuuka obwannakyemalira obwesigama ku mawanga. Mu kitabo kyonna, Abayudaaya benkanankana ne "obuwuka" era ne banjulwa nga "abawi b'obutwa ab'ensi yonna". Okusinziira ku ndowooza ya Hitler, eky’okugonjoola ensonga eno kwe kuzisaanyaawo. Wadde nga Hitler teyannyonnyola ngeri kino gye kyali kigenda okutuukirira, "obuzaale bwe obw'okutta abantu tebugaanirwa", okusinziira ku Ian Kershaw.
Yafulumizibwa mu mizingo ebiri mu 1925 ne 1926, Mein Kampf yatundibwa kkopi 228,000 wakati wa 1925 ne 1932. Kkopi akakadde kamu zaatundibwa mu 1933, omwaka Hitler gwe yasooka okubeera mu ofiisi. Ng’ebula mbale Hitler abeere n’ebisaanyizo by’okuyimbulwa ku kakalu ka kkooti, gavumenti ya Bavaria yagezaako okumugobera mu Austria. Chancellor wa Austria eya federo yagaana okusaba kuno ng’agamba nti obuweereza bwe mu magye ga Girimaani bwamufuula omutuuze era obw’e Austria obutaba na makulu. Mu kwanukula, Hitler yasazaamu mu butongole obutuuze bwe obwa Austria nga 7 Ogwokuna 1925
=== Okuddamu okuzimba Ekibiina ky’Abanazi ===
Mu kiseera Hitler we yayimbulwa mu kkomera, ebyobufuzi mu Bugirimaani byali si byakulwanagana nnyo, era n’ebyenfuna byali biteredde, ekyakomya emikisa gya Hitler egy’okubanja mu by’obufuzi. Olw’okulemererwa kwa Beer Hall Putsch, ekibiina kya Nazi Party n’ebibiina ebibirinako akakwate byawerebwa mu Bavaria. Mu lukiiko wamu ne ssaabaminisita wa Bavaria, Heinrich Held, nga 4 Ogwoluberyeberye 1925, Hitler yakkiriza okussa ekitiibwa mu buyinza bw’eggwanga era n’asuubiza nti ajja kunoonya obuyinza bw’ebyobufuzi ng’ayita mu nkola ya demokulasiya yokka. Olukiiko luno lwaggulawo ekkubo ly'okuggyawo okuwera ekibiina ky’Abanazi nga 16 Ogwokubiri.
Wabula oluvannyuma lw’okwogera okw’okukuma omuliro mu bantu kwe yawa nga 27 Ogwokubiri, Hitler yagaanibwa okwogera mu lujjudde ab’obuyinza mu Bavaria, envumbo eyasigalawo okutuusa mu 1927. Okusobola okutumbula ebigendererwa bye eby’ebyobufuzi wadde nga yali awereddwa, Hitler yalonda Gregor Strasser, Otto Strasser, ne Joseph Goebbels okutegeka n’okugaziya ekibiina ky’Abanazi mu bukiikakkono bwa Bugirimaani. Gregor Strasser yaddukanya ekkubo ly’ebyobufuzi eryetongodde ennyo, ng’assa essira ku bintu eby’anaakalyakaani mu nteekateeka y’ekibiina.
Akatale k'emigabo mu Amerika kagwa nga 24 Ogwekkumi 1929. Enkosa yaayo mu Bugirimaani yali ya maanyi nnyo: obukadde n’obukadde bw’abantu tebaalina mirimu, era bbanka ennene eziwerako ne zigwa. Hitler n’ekibiina ky’Abanazi beetegeka okweyambisa embeera ey’akazigizigi okufuna obuwagizi eri ekibiina kyabwe. Basuubiza okusazaamu endagaano ya Versailles, okunyweza ebyenfuna n’okuwa abantu emirimu.
Hitler yayogera ku linnya ly’Ekibiina ky’Abanazi mu Gwekkumi 1923:
"Naye," bwe ntyo bwe nabuuza Hitler, "lwaki weeyita National Socialist, okuva enteekateeka y'ekibiina kyo bw'eri ekikontana ddala n'eyo etwalibwa okuba eya socialism?" "Socialism," bwe yaddamu, ng'assa wansi ekikopo kye eky'accaayi, mu ngeri ey'obukambwe, "ye sayansi w'okukola ku bulungi bw'abantu bonna. Communism si Socialism. Marxism si Socialism. Aba Marxism babbye ekigambo era ne batabulatabula amakulu gaakyo. Nja kutwala Socialism okuva ku ba Socialists. Socialism nkola ya Aryan ey'edda, nkola ya ba Girimaani.... Twetaaga okutuukiriza ebyetaago eby'ensonga eby'ebibiina ebikola ebintu okuyita mu gavumenti nga yeesigamiziddwa ku bumu bw'eggwanga. Gye tuli, gavumenti n'eggwanga bifaanagana.
== Okulinnya ku bukulembeze ==
{| class="wikitable"
|+
! colspan="5" |Ebyava mu kulonda mu kibiina ky'Abanazi
|-
|Akalulu
|Omugatte gw'obululu
|Obululu ku 100
|Ebifo mu Reichstag
|Ebikulu
|-
|Ogwokutaano 1924
|1,918,300
|6.5
|32
|Hitler yali mu kkomera
|-
|Ogwekkumineebiri 1924
|907,300
|3.0
|14
|Hitler ng'ayimbuddwa okuva mu kkomera
|-
|Ogwokutaano 1928
|810,100
|2.6
|12
|
|-
|Ogwomwenda 1930
|6,409,600
|18.3
|107
|Oluvannyuma lw'akatyabaga k'ebyenfuna
|-
|Ogwomusanvu 1932
|13,745,000
|37.3
|230
|Oluvannyuma lwa Hitler okwesimbawo ku bwa Pulezidenti
|-
|Ogwekkuminoogumu 1932
|11,747,000
|33.1
|196
|
|-
|Ogwokusatu 1933
|17,277,180
|43.9
|288
|Kaali ka mirembe mu kusooka nga Hitler akyali chancellor wa Girimaani
|}
=== Okukulembera Bruning ===
Okugwa kw'ebyenfuna mu nsi yonna kwawa Hitler omukisa gw'ebyobufuzi. Abagirimaani baali banyiivu eri paalamenti, eyali eyalina okusoomoozebwa okuva mu bannalukalala ab'ku ddyo- n'ab'oku kkono. Ebibiina by'ebyobufuzi ebitali bya bannalukalala byali bitandise okulemererwa okukomya ebikolwa eby'obukambwe, era akalulu ka Girimaani ak'ekikungo mu 1929 kaayamba okuyitimusa endowooza y'Abanazi. Okulonda kw'Ogwomwenda 1930 kwaviirako okusattulukuka kw'omukago era ne gusikizibwa kabineeti ey'abatono. Omukulembeze waayo, ow'ekibiina kya Centre Party, Heinrich Brüning, yafuga ng'ayita mu biragiro by'akatabaga okuva ku Pulezidenti Paul von Hindenburg. Okukulembera okuyita mu biragiro kyafuuka ky'abulijjo, n'ekireetera obukulembeze bwa bannantagambwako. Ekibiina ky'Abanazi kyava gye kyali ne kiwangula n'ebitundu 18.3 ku buli kikumi ku bululu n'ebifo 107 mu paalamenti mu kulonda kwa 1930, ne kifuuka ekibiina eky'okubiri ekisinga ababaka abangi mu palamenti.
Hitler yalabikira mu musango gw’abaserikale babiri aba Reichswehr, okuli Lieutenant Richard Scheringer ne Hanns Ludin, ku nkomerero ya 1930. Bombi baavunaanibwa omusango gw’okubeera bammemba mu kibiina ky’Abanazi, mu kiseera ekyo nga kimenya mateeka eri aba Reichswehr. Oludda oluwaabi lwagamba nti ekibiina ky'Abanazi kyali kya bannalukalala, ekyaviirako munnamateeka w’abawawaabirwa Hans Frank okuyita Hitler okuwa obujulizi. Nga 25 Ogwomwenda 1930, Hitler yawa obujulizi nti ekibiina kye kyali kigenda kugoberera obuyinza bw’ebyobufuzi nga kiyita mu kulonda kwa demokulasiya kwokka, ekyamuwa abawagizi bangi mu kibinja ky’abaserikale.
Enkola ya Brüning ey’okukendeeza ku nsimbi teyaleeta nnyo nkulaakulana mu by’enfuna era nga teyayagalibwa nnyo. Kino Hitler yakikozesa ng’atunuulira obubaka bwe obw’ebyobufuzi n'addala ku bantu abaali bakoseddwa ebbeeyi y’ebintu okulinnya mu myaka gya 1920 n’okusereba kw’eby’enfuna, gamba ng’abalimi, abaazirwanako mu lutalo, n’abantu ab’alinamu ku ssente.
Wadde nga Hitler yali asazizaamu obutuuze bwe obw’e Austria mu 1925, teyafuna butuuze bwa Girimaani okumala kumpi emyaka musanvu. Kino kyali kitegeeza nti yali talina ggwanga, mu mateeka yali tasobola kwesimbawo ku bwapulezidenti, era nga akyayolekedde akabi ak’okugobwa mu nsi. Nga 25 Ogwokubiri 1932, minisita w’ensonga z’omunda mu Brunswick, Dietrich Klagges, eyali mmemba w’ekibiina ky’Abanazi, yalonda Hitler ng’omuddukanya w'ekibinja ky’essaza lino mu Reichsrat mu Berlin, ekyafuula Hitler munnansi wa Brunswick, era bwe kityo ne Bugirimaani.
Hitler yavuganya ne Hindenburg mu kulonda kwa Pulezidenti okwa 1932. Okwogera kwe yawa mu Industry Club e Düsseldorf nga 27 JOgwoluberyeberye 1932 kwamuwa obuwagizi okuva mu bannamakolero bangi ab’amaanyi mu Girimaani. Hindenburg yalina obuwagizi okuva mu bibiina eby’enjawulo eby’amawanga, eby’obwakabaka, eby’Abakatuliki, n’ebya Republican, n’abamu ku ba Social Democrats. Hitler yakozesa omubala gwa kampeyini " Hitler über Deutschland " ("Hitler ku ntikko ya Girimaani"), okujuliza ebigendererwa bye eby'ebyobufuzi n'okukola kampeyini ze ng'akozesa ennyonyi. Y’omu ku bannabyabufuzi abaasooka okukozesa entambula y’ennyonyi mu kampeyini era yagikozesa bulungi. Hitler yali mu kyakubiri ku mirundi ebiri gyonna, n’afuna obululu obusoba mu 35 ku buli 100 mu kulonda okusembayo. Wadde nga yawangulwa Hindenburg, okulonda kuno kwalaga Hitler ng’amaanyi ag’amaanyi mu byobufuzi bya Girimaani.
=== Okulondebwa ku bwa chancellor ===
[[File:Bundesarchiv_Bild_146-1972-026-11,_Machtübernahme_Hitlers.jpg|thumb|Hitler, ku ddirisa lya Reich Chancellery, afuna okukubwa mu ngalo akawungeezi lwe yatuuzibwa ku bwa chancellor, nga 30 Ogwoluberyeberye 1933]]
Obutabaawo gavumenti ekola bulungi kyaleetera bannabyabufuzi babiri ab’amaanyi, Franz von Papen ne Alfred Hugenberg, awamu n’abamakolero n’abasuubuzi abalala abawerako, okuwandiikira Hindenburg ebbaluwa. Abassa emikono gyabwe baasaba Hindenburg okulonda Hitler okukulira gavumenti "eyeetongodde ku bibiina by'ebyobufuzi ebiri mu paalamenti", ekiyinza okuviirako omugundu ogugenda "okusikiriza obukadde n'obukadde bw'abantu".
Hindenburg nga tayagala yakkiriza okulonda Hitler ku bwa chancellor oluvannyuma lw’okulonda kwa paalamenti okw'emirundi ebiri —mu Gwomusanvu n'Ogwekkuminoogumu1932 —nga tekuvuddemu kutondawo gavumenti esobola okukulembera. Hitler yakulembera gavumenti y’omukago eyamala akaseera katono eyatondebwawo ekibiina kya Nazi Party (ekyali kisinga okubeera n’ebifo mu Reichstag) n’ekibiina kya Hugenberg, ekibiina kya German National People’s Party (DNVP). Nga 30 Ogwoluberyeberye1933, kabineeti empya yalayizibwa ku mukolo omumpi mu ofiisi ya Hindenburg. Ekibiina ky’Abanazi kyafuna ebifo bisatu: Hitler yalondebwa okuba chancellor, Wilhelm Frick nga Minisita w’ensonga z’omunda, ne Hermann Göring nga Minisita w’ensonga z’omunda mu Prussia. Hitler yali akkaatirizza ku bifo bya baminisita ng’engeri y’okufuna obuyinza ku poliisi mu kitundu ekinene ekya Bugirimaani.
=== Omuliro mu Reichstag n’okulonda mu Gwokusatu ===
Nga chancellor, Hitler yakola ku kaweefube w’abawakanya ekibiina ky’Abanazi okuzimba gavumenti ey’abasinga obungi. Olw’obutabanguko mu by’obufuzi, yasaba Hindenburg okuddamu okusatulula Reichstag, era okulonda kwali kutegekeddwa ku ntandikwa y'Ogwokusatu. Nga 27 Ogwokubiri 1933, ekizimbe kya Reichstag kyakumibwako omuliro. Göring olukwe yalunenyeza Abacommunist, anti Omucommunist w’e Budaaki Marinus van der Lubbe yasangibwa mu mbeera ezimulumiriza munda mu kizimbe ekyali kiyidde. Okutuuka mu myaka gya 1960, bannabyafaayo abamu, omuli William L. Shirer ne Alan Bullock, baali balowooza nti ekibiina ky’Abanazi kye kyali kivunaanyizibwa; kati endowooza ya bannabyafaayo abasinga obungi eri nti van der Lubbe ye yatandika omuliro yekka.
Ku kusaba kwa Hitler, Hindenburg yayanukula n'okussa omukono ku kiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree ekya 28 Ogwokubiri, ekyawandiikibwa Abanazi, ekyayimiriza eddembe eritandikirwako era ne kikkiriza okusibwa awatali kuwozesebwa. Ekiragiro kino kyakkirizibwa mu nnyingo eya 48 eya Ssemateeka wa Weimar, eyawa pulezidenti obuyinza okukola enteekateeka ez’amangu okukuuma obukuumi n’obutebenkevu bw’abantu. Emirimu gy’ekibiina kya German Communist Party (KPD) byanyigirizibwa, era bammemba ba KPD 4,000 ne bakwatibwa.
Ng’oggyeko okunoonya akalulu, ekibiina ky’Abanazi kyakola effujjo nga beefananya amagye n’okusaasaanya ppokoppoko alwanyisa obwannakalyakaani, mu nnaku ezaali zikulembera okulonda. Ku lunaku lw’okulonda nga 6 Ogwokusatu 1933, omugabo gw’Abanazi mu bululu gweyongera okutuuka ku bitundu 44%, era ekibiina kino kyafuna ebifo ebisinga obungi mu paalamenti. Ekibiina kya Hitler kyalemererwa okufuna obululu obusinga obungi, ne kyetaagisa omukago omulala ne DNVP.
=== Olunaku lwa Potsdam n’etteeka lya Enabling Act ===
Nga 21 Ogwokusatu 1933, ''Reichstag'' empya yatandikibwawo n’omukolo gw’okuggulawo mu kkanisa ya Garrison e Potsdam. "Olunaku olwa Potsdam" lwategekebwa okulaga obumu wakati w'ekibiina ky'Abanazi n'abakungu mu Prussia abakadde n'amagye. Hitler yalabikira mu kkooti ey’okumakya era mu bwetoowaze n’alamusa Hindenburg.
Okusobola okutuuka ku buyinza obujjuvu mu byobufuzi wadde nga teyalina bungi bwa ddala mu paalamenti, gavumenti ya Hitler yaleeta Ermächtigungsgesetz (Enabling Act) okukubwako akalulu mu ''Reichstag'' eyali yakalondebwa . Etteeka lino —eryatuumibwa mu butongole Gesetz zur Behebung der Not von Volk und Reich ("Law to Remedy the Distress of People and Reich")—lyawa kabineti ya Hitler obuyinza okukola amateeka awatali kukkirizibwa kwa Reichstag okumala emyaka ena. Amateeka gano gayinza (okuggyako ebimu) okuva ku ssemateeka.
Okuva bwe kiri nti kyandikosezza ssemateeka, etteeka li Enabling Act okuyisibwa lyali lyetaagisa abantu ebitundu bibiri ku bisatu okuyisibwa. Nga tebaleseewo muwatwa gwonna, Abanazi baakozesa ebiragiro ebiri mu kiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree okukwata abamyuka bonna 81 ab’Abacommunist (wadde nga baali bakola kampeyini ez’amaanyi okulwanyisa ekibiina, Abanazi baali bakkirizza KPD okuvuganya mu kulonda) ne balemesa aba Social Democrats abawerako okwetaba mu kulonda.
Nga 23 Ogwokusatu 1933, ''Reichstag'' yakuŋŋaana mu Kroll Opera House mu mbeera ey’akatabanguko. Ab'ebitiibwa mu SA baakli liteesebwako, ne baleekaana engombo n’okutiisatiisa ababaka ba paalamenti abaali batuuse. Oluvannyuma lwa Hitler okusuubiza mu bigambo akulira ekibiina kya Centre , Ludwig Kaas nti Hindenburg agenda kusigala n’obuyinza bwe obw’okukuba akalulu, Kaas yalangirira nti ekibiina kya Centre Party kigenda kuwagira etteeka eriyitibwa Enabling Act. Etteeka lino lyayisibwa n’obululu 444–94, ng’ebibiina byonna okuggyako aba Social Democrats be baliwagira. Etteeka erya Enabling Act, awamu n’ekiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree, kyakyusa gavumenti ya Hitler n’efuuka eya nnakyemalira mu mateeka.
=== Obwannakyemalira ===
<blockquote>[[File:Der_Führer_Gemälde_Portrait_painting_of_Adolf_Hitler_by_Heinrich_Knirr_1937_No_known_copyright_restrictions_(artist_died_in_1944)_Imperial_War_Museum_London.jpg|thumb|Ekifaananyi kya Heinrich Knirr (1937)]]"Nga nteeka obulamu bwange mu kabi okulabika ng'ayogera ebitategeerekeka, mbagamba nti ekibiina kya National Socialist movement kijja kugenda mu maaso okumala emyaka 1,000!... Temwerabira engeri abantu gye bansekereramu emyaka 15 emabega bwe nnalangirira nti lumu nja kufuga Bugirimaani. Baseka kaakano, mu ngeri y'emu ey'obusirusiru, bwe nnalangirira nti nja kusigala mu buyinza" - Adolf Hitler ng'ayogerako ne munnamaulire wa BBC mu Berlin, Ogwomukaaga 1934</blockquote>Oluvannyuma lw'okufuna obuyinza ku ssiga lya gavumenti eribaga amateeka ne ly'obukulembeze, Hitler ne banne baatandika okulwanyisa ababavuganya abaasigalawo. Ekibiina kya Social Democratic Party kyawerebwa, era n'ebintu byakyo ne bikwatibwa.Wadde ng'abakiise b'ebibiina by'abakozi bangi baali mu Berlin ku lunaku lw'ogwokutaano, abaserikale ba SA baawamba woofiisi z'ebibiina mu ggwanga lyonna. Nga 2 Ogwokutaano 1933, ebibiina by'abakozi byonna byawalirizibwa okuggibwawo, era abakulembeze baabyo ne bakwatibwa. Abamu baasindikibwa mu nkambi z'abasibe.Ekibiina kya German Labour Front kyatandikibwawo ng'ekitongole ekikiikirira abakozi bonna, abakungu, n'abalina kkampuni, nga kino kiraga endowooza y'Abanazi mu mwoyo gwa Hitler's Volksgemeinschaft ("ekitundu ky'abantu").
Ogwomukaaga we gwaggwerako ng’ebibiina ebirala bitiisibbwatiisibbwa okusasika. Kuno kwaliko omukago gw’Abanazi ogw’erinnya, DNVP; ng’ayambibwako SA, Hitler yawaliriza omukulembeze waayo Hugenberg okulekulira nga 29 Ogwomukaaga. Nga 14 Ogwomusanvu 1933, ekibiina ky’Abanazi kyalangirirwa ng’ekibiina kyokka eky’ebyobufuzi mu mateeka mu Bugirimaani. Okwagala kwa SA okweyongera amaanyi mu byobufuzi n’amagye kwaleeta okweraliikirira mu bakulembeze b’amagye, abamakolero na b'ebyobufuzi. Mu kwanukula, Hitler yalongoosa obukulembeze bwonna obwa SA mu kyayitibwa Night of the Long Knives, eyaliwo okuva nga 30 Ogwomukaaga okutuuka nga 2 Ogwomusanvu 1934. Hitler yatunuulira Ernst Röhm n’abakulembeze abalala aba SA, ng'awamu n’abalabe ba Hitler abawerako mu byobufuzi (nga Gregor Strasser n’eyali chancellor Kurt von Schleicher ), baazingibwa, ne bakwatibwa, ne bakubwa amasasi. Wadde ng’ensi yonna n’Abagirimaani abamu baakwatibwa ensonyi olw’ettemu lino, bangi mu Bugirimaani baali balowooza nti Hitler yali azzaawo emirembe.
Hindenburg yafa nga 2 Ogwomunaana 1934. Ku lunaku olwali lwakayita, kabineti yali etaddewo Etteeka li "Law Concerning the Head of State of the German Reich". Etteeka lino lyali ligamba nti Hindenburg bw’anaafa, ofiisi ya pulezidenti yali egenda kuggyibwawo, era obuyinza bwayo ne bugattibwa n’obwo obwa chancellor. Bw’atyo Hitler yafuuka omukulembeze w’eggwanga awamu n’omukulembeze wa gavumenti era mu butongole n’atuumibwa erinnya Führer und Reichskanzler (Omukulembeze era Chancellor wa Reich), wadde nga Reichskanzler okukkakkana ng’asuuliddwa. Olw’ekikolwa kino, Hitler yaggyawo enkola y'amateeka eyali esobola okumuggya mu ofiisi.
Ng’omukulembeze w’eggwanga, Hitler yafuuka omuduumizi w’amagye owo ku ntikko. Amangu ddala nga Hindenburg amaze okufa, ku kukubirizibwa kw’obukulembeze bwa Reichswehr, ekirayiro eky’ennono eky’obwesigwa eky’abajaasi kyakyusibwa okukakasa obwesigwa eri Hitler kennyini, mu linnya, mu kifo kya ofiisi y’omuduumizi ow'oku ntikko (oluvannyuma eyakyusibwa erinnya n’efuulibwa omuduumizi omusukkulumu) oba eri Bugirimaani. Nga 19 Ogwomunaana, okugatta obwapulezidenti n’obwa chancellor kwakkirizibwa abalonzi 88 ku buli 100 abaalonda mu kalulu k’ekikungo mu 1934.
Ku ntandikwa ya 1938, Hitler yasiiga abantu akasa okunyweza obuyinza bwe ku magye ng’akuma omuliro mu nsonga za Blomberg–Fritsch. Hitler yawaliriza Minisita we ow’olutalo, Field Marshal Werner von Blomberg, okulekulira ng’akozesa ekiwandiiko kya poliisi ekyalaga nti mukyala wa Blomberg omupya yalina likodi y’obwamalaaya. Omuduumizi w’amagye Colonel-General Werner von Fritsch yaggyibwawo oluvannyuma lwa Schutzstaffel] (SS) okuleeta ebigambibwa nti yali yeenyigira mu bisiyaga. Abasajja bombi baali bagudde mu buzibu kubanga baali bawakanya Hitler okusaba okukola Wehrmacht nga yeetegese okulwana olutalo nga mu 1938. Hitler yafuna ekitiibwa kya Blomberg eky’Omuduumizi Omukulu, bw’atyo n’atwala obuduumizi bw’amagye ku bubwe. Yakyusa minisitule y’olutalo n’assaamu Oberkommando der Wehrmacht (OKW), nga ekulemberwa Genero Wilhelm Keitel. Ku lunaku lwe lumu, ba Genero 16 baggyibwako obuduumizi bwabwe, ate abalala 44 ne bakyusibwa; bonna baali bateeberezebwa nti baali tebawagira bu- Nazi kimala. Ku ntandikwa y'Ogwokubirii 1938, ba Genero abalala 12 baali bamaze okuggyibwawo.
Hitler yafaayo okuwa obwannakyemalira bwe okulabika ng’obuli mu mateeka. Ebiragiro bye bingi byali byesigamiziddwa mu bulambulukufu ku kiragiro kya Reichstag Fire Decree era n’olwekyo nga byesigamiziddwa ku nnyingo 48 eya Ssemateeka wa Weimar. ''Reichstag'' yazza obuggya etteeka li Enablinga Act emirundi ebiri, buli mulundi okumala emyaka ena. Ng'okulonda kwa ''Reichstag'' kukyakolebwa (mu 1933, 1936, ne 1938), abalonzi baaweebwa olukalala lumu olw'Abanazi n'abagenyi abawagira Obunazi olwafuna obululu obusukka mu bitundu 90 ku buli 100. Okulonda kuno okw’obulimba kwali mu mbeera ezitali za kyama; Abanazi batiisatiisa okwesasuza okw’amaanyi eri omuntu yenna ataalonda oba ataabalonda.
== Nazi Germany ==
=== Ebyenfuna n’obuwangwa ===
[[File:Hitler_at_the_XI_Olympic_Games_opening_ceremonies.jpg|thumb| Hitler n’abakozi be nga bakola saluti y’Abanazi eri ttiimu ku mikolo egy’okuggulawo emizannyo gya Olympics XI mu Gwomunaana 1936]]
Mu Gwomunaana 1934, Hitler yalonda Pulezidenti wa Reichsbank Hjalmar Schacht nga Minisita w’ebyenfuna, ate mu mwaka ogwaddako, nga Plenipotentiary for War Economy avunaanyizibwa ku kutegeka ebyenfuna by'okulwana. Okuddamu okuzimba n’okuzzaawo emmundu kwassibwamu ssente nga bayita mu tteeka lya Mefo, okukuba ssente, n’okuwamba eby’obugagga by’abantu abaakwatibwa ng’abalabe b’eggwanga, nga mw’otwalidde n’Abayudaaya. Omuwendo gw’abatalina mirimu gwakendeera okuva ku bukadde mukaaga mu 1932 okutuuka ku bukadde obutasukka kamu mu 1936. Hitler ye yalabirira emu ku kampeyini ezisinga obunene ez’okulongoosa ebizimbe mu byafaayo bya Girimaani, ezaaviirako okuzimba amabibiro, ''autobahns'', eggaali y’omukka, n’emirimu emirala egy’okuzimba. Emisaala gyali wansi katono mu makkati okutuuka ku nkomerero y’emyaka gya 1930 bw’ogeraageranya n’emisaala mu kiseera kya Weimar Republic, ate ng’ebbeeyi y’ebintu y'eyongera ebitundu 25 ku buli 100. Mu kugeraageranya Wiiki y’emirimu yeeyongera mu kiseera ky’okukyusa okudda mu by’enfuna by’olutalo; mu 1939, Omugirimaani owa bulijjo yali akola wakati w’essaawa 47 ne 50 buli wiiki.
Gavumenti ya Hitler yawagira enzimba y'EKinazi ku kigero ekinene ennyo. Albert Speer, eyayamba ennyo mu kuteeka mu nkola enkola ya Hitler ey’okuddamu okutaputa obuwangwa bw’Abagirimaani mu ngeri ey’edda, yateekebwa okuvunaanyizibwa ku kiteeso ky’okuddaabiriza ebizimbe mu Berlin. Wadde ng’amawanga mangi gaali gatiisatiisa obuteetaba mu mizannyo gya Olympics, Bugirimaani gye yategeka mu 1936. Hitler ye yakulemberamu emikolo gy’okuggulawo era yeetaba ku mikolo gyombi egyali mu Winter Games e Garmisch-Partenkirchen ne mu Summer Games e Berlin.
=== Okuddamu okukozesa emmundu n’emikago emipya ===
Mu nsisinkano n'abakulembeze b'amagye ga Girimaani nga 3 Ogwokubiri 1933, Hitler yayogera ku "kuwamba Lebensraum mu Buvanjuba n'enkola y'okutunza endowooza y'eKigirimaani ey'okufufugaza" ng'ebigendererwa bye ebisembayo eby'enkola y'ensonga z'ebweru. Mu Gwokusatu, Omulangira Bernhard Wilhelm von Bülow, omuwandiisi mu ofiisi y’ensonga z’ebweru ( Auswärtiges Amt ), yafulumya ekiwandiiko ku bigendererwa ebikulu eby’enkola y’ensonga z’ebweru: Anschluss ne Austria, okuzzaawo ensalo z’amawanga ga Girimaani mu 1914, okugaana obukwakkulizo bw’amagye wansi w’endagaano ya Versailles, okudda kw’amatwale ga Girimaani agaali mu Afirika, n’ekitundu kya Girimaani eky’obuyinza mu Bulaaya ey’Ebuvanjuba. Hitler yasanga ebiruubirirwa bya Bülow nga bitono nnyo. Mu kwogera kwe mu kiseera kino, yakkaatirizza bye yayita ebigendererwa by’emirembe mu nkola ze n’okwagala okukolera mu ndagaano z’ensi yonna. Mu lukiiko olwasooka olwa kabineeti ye mu 1933, Hitler yakulembeza ssente z’amagye okusinga okudduukirira abantu abaali batalina mirimu.
Girimaani yava mu mukago gw'amawanga n'olukiiko lw'ensi yonna olw'okuggyawo ebyokulwanyisa mu Gwekkumi 1933. Mu Gwoluberyeberye 1935, abantu abasukka mu 90 ku buli 100 ab’omu Saarland, mu kiseera ekyo eyali wansi w’obufuzi bw’Omukago gw’Amawanga Amagatte, baakuba akalulu okwegatta ne Bugirimaani. Mu Gwokusatu ogwo, Hitler yalangirira okugaziya eggye lya Wehrmacht okutuuka ku bammemba 600,000 —nga bakubisaamu emirundi mukaaga omuwendo ogwakkirizibwa mu ndagaano ya Versailles —nga mw’otwalidde n’okukulaakulanya eggye ly’omu bbanga ( Luftwaffe ) n’okweyongera kw’obunene bw’amagye g’oku mazzi ( Kriegsmarine). Bungereza, Bufalansa, Yitale, n’Omukago gw’Amawanga Amagatte byavumirira ebikolwa bino eby’okumenya Endagaano eyo naye nga tebalina kye baakola kubiziyiza. Endagaano y’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani (AGNA) eya 18 Ogwomukaaga yakkiriza ttani za Girimaani okweyongera okutuuka ku bitundu 35 ku 100 eby’amagye g’oku mazzi aga Royal Navy . Hitler yayita okussa omukono ku AGNA nga "olunaku olukyasinze essanyu mu bulamu bwe", ng'alowooza nti endagaano eno ye yatandika omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani gwe yali alagudde mu Mein Kampf. Bufalansa ne Yitale tezeebuuzibwako nga tebannaba kussa mukono, ekyatyoboola obutereevu Omukago gw’Amawanga Amagatte era ne kiteeka endagaano ya Versailles obutabeera na makulu.
Girimaani yaddamu okuwamba ekitundu ekyali tekikirizibwamu magye mu Rhineland mu Gwokusatu1936, ng’emenya endagaano ya Versailles. Hitler era yasindika amagye e Spain okuwagira Francisco Franco n’ekiwayi kye ekya Nationalist mu kiseera ky’olutalo lw’omunda mu Spain oluvannyuma lw’okufuna okulaajana okuyambibwa mu Gwomusanvu 1936. Mu kiseera kye kimu, Hitler yagenda mu maaso n’okufuba okukola omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani. Mu Gwomunaana 1936, ng’ayanukula ekizibu ky’ebyenfuna ekyali kyeyongera olw’okufuba kwe okuddamu okufuna emmundu, Hitler yalagira Göring okussa mu nkola Enteekateeka y’Emyaka Ena okuteekateeka Bugirimaani okulwana olutalo mu myaka ena eginaddirira. Enteekateeka eno yali etunuulidde olutalo olw'amaanyi wakati wa " Judaeo-Bolshevism " n'Obunazi bwa Girimaani, nga mu ndowooza ya Hitler kyali kyetaagisa okufuba okwewaayo okuddamu okufuna ebyokulwanyisa awatali kulowooza ku nsaasaanya y'ebyenfuna.
Mu Gwekkumi 1936, Count Galeazzo Ciano, minisita w’ensonga z’ebweru mu gavumenti ya Mussolini, yakyalira Girimaani, gye yassa omukono ku ndagaano ey’ensonga mwenda ng’akabonero nti ''yali asemberera'' okusisinkana Hitler mu buntu. Nga 1 Ogwekkuminoogumu, Mussolini yalangirira "omukago" wakati wa Girimaani ne Yitale. Nga 25 Ogwekkuminoogumu, Girimaani yassa omukono ku ndagaano ya Anti-Comintern Pact ne Japan. Bungereza, China, Yitale ne Poland nazo zaayitibwa okwegatta ku ndagaano ya Anti-Comintern Pact, naye Yitale yokka ye yassa omukono mu 1937. Hitler yasuula enteekateeka ye ey'omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani, ng'anenya obukulembeze bwa Bungereza "obutamala". Mu lukiiko lwe yatuuza mu Reich Chancellery ne baminisita be ab’ensonga z’ebweru n’abaami b’amagye mu Gwekkuminoogumu ogwo, Hitler yaddamu okulaga ekigendererwa kye eky’okufuna Lebensraum ku lw’abantu b’e Girimaani. Yalagira enteekateeka z’olutalo mu Buvanjuba zitandike nga bukyali mu 1938 ate nga tebunnawera 1943. Singa afa, ebiteeso by'olukuŋŋaana, eby'awandiikibwa nga Hossbach Memorandum, byali bya kutwalibwa nga "endagaano ye ey'ebyobufuzi". Yawulira nti okukendeera okw'amaanyi mu mbeera z'abantu mu Girimaani olw'okatyabaga k'ebyenfuna kayinza kuyimirizibwa na bulumbaganyi bw'amagye obwali bugendereddwamu okuwamba Austria ne Czechoslovakia. Hitler yasaba okukola amangu nga Bungereza ne Bufalansa tezinnaba kufuna bukulembeze bwa nkalakkalira mu mpaka z'ebyokulwanyisa. Ku ntandikwa ya 1938, oluvannyuma lw’ensonga ya Blomberg–Fritsch, Hitler yakakasa obuyinza ku nkola y’amagye-enkola y’ensonga z’ebweru, n’agoba Neurath ku bwaminisita w’ensonga z’ebweru era n’alonda Minisita w’olutalo. Okuva ku ntandikwa ya 1938, Hitler yali ku nkola y’ensonga z’ebweru ng’egendereddwamu lutalo.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Apuli 1938, Henlein yagamba minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu." ... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". {{Sfn|Weinberg|1980|pp=334–335}} Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia. {{Sfn|Weinberg|1980|pp=338–340}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. {{Sfn|Weinberg|1980|pp=418–419}} Ekibiina kya Henlein kyayanukudde Beneš kye yasaba bwe kyakuma omuliro mu bantu okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten. {{Sfn|Kee|1988|pp=149–150}} {{Sfn|Weinberg|1980|p=419}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. {{Sfn|Messerschmidt|1990|pp=671, 682–683}} {{Sfn|Rothwell|2001|pp=90–91}} Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja ow’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. {{Sfn|''Time'', January 1939}} Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, obuzibu bw’ebyenfuna obwali bugenda mu maaso olw’okuddamu okukozesa emmundu bwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. {{Sfn|Murray|1984|p=268}} Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa 30 January 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye. {{Sfn|Murray|1984|p=268}}
otjoef9hrcip0a4oewcziqkardaz267
67629
67628
2026-08-14T03:27:43Z
Charles Kalanzi
9748
Created by translating the section "World War II" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1369226609|Adolf Hitler]]"
67629
wikitext
text/x-wiki
'''Adolf Hitler''' (20 Ogwokuna 1889 – 30 Ogwokuna 1945) yali munnabyabufuzi Omugirimaani enzaalwa y’e Austria era nga ye nnakyemalira wa Girimaani ku mulembe gw’Abanazi okuva mu 1933 okutuusa lwe yeetuga mu 1945. Yalinnya mu buyinza ng’omukulembeze w’ekibiina ky’Abanazi, n’afuuka Cansala wa Bugirimaani mu 1933 n’oluvannyuma n’atwala ekitiibwa kya {{Lang|de|Führer und Reichskanzler}} mu 1934. Germany okulumba Poland nga 1 Ogwomwenda1939 wansi w'obukulembeze bwe kwe kwatandika Ssematalo II . Mu lutalo lwonna olwaddirira, Hitler yali y'enyigira nnyo mu kulungamya ebikwekweto by’amagye ga Girimaani era ye yali omukulu mu kutta Abayudaaya nga obukadde mukaaga mu Holocaust awamu n’okufa kw’obukadde n’obukadde bw’abantu abalala abaafa.
Hitler yazaalibwa mu Braunau am Inn mu Austria-Hungary era n’agenda e Girimaani mu 1913. Yayooyootebwa mu kiseera we yaweereza mu magye ga Girimaani mu Ssematalo I, n'afuna omusaalaba ogw'ekyuma (Iron Cross). Mu 1919, y'egatta ku kibiina ky’abakozi ekya Germany Workers’ Party (DAP), ekyasooka ekibiina ky’Abanazi, era mu 1921, n’alondebwa okuba omukulembeze w’ekibiina ky’Abanazi. Mu 1923, yagezaako okuwamba obuyinza bwa gavumenti mu kuwamba gavumenti okwalemererwa mu Munich era n’asibwa emyaka etaano, n’amala omwaka mulamba n’okusoba. Ng’ali eyo, yalagira omuzingo ogusooka ogw’ekitabo kye eky’obulamu bwe ne manifesito y’ebyobufuzi ''Mein Kampf'' ( lit. 'My Struggle'). Oluvannyuma lw’okuyimbulwa nga bukyali mu 1924, yafuna obuwagizi bw’abantu ng’alumba Endagaano y'e Versailles awamu n’okutumbula enzikiriza ya Bugirimaani yonna, okulwanyisa Abayudaaya, n’okulwanyisa Obwanaakalyakaani ng’akozesa okwogera okw’amaanyi ne ppokoppoko w’Abanazi . Yateranga okuvumirira Obwanaakalyakaani ng'olumu ku lukwe lw'Abayudaaya olw'ensi yonna .
Oluvannyuma lw’okulonda mu Reichstag mu Gwekkuminoogumu 1932, ekibiina ky’Abanazi kye kyasinga okubeera n’ebifo mu ''Reichstag'', naye nga si kyekisinga ababaka abangi. Oluvannyuma, eyali chancellor Franz von Papen ne bannabyabufuzi abalala abakuumaddembe baamatiza Pulezidenti Paul von Hindenburg okulonda Hitler ku bwa chancellor nga 30 Ogwoluberyeberye 1933. Nga wayiseewo akaseera katono, nga 23 Ogwokusatu, ''Reichstag'' yayisa etteeka li Enabling Act erya 1933, era ku nkomerero ne litandika okukyusa Weimar Republic n’efuuka Bugirimaani ey’Abanazi. Hindenburg bwe yafa nga 2 Ogwomunaana 1934, Hitler yamusikira n’afuuka omukulembeze w’eggwanga era oluvannyuma Girimaani n’efuuka eggwanga ly'obwannakyemalira mu bujjuvu. Mu ggwanga, Hitler yatandika okussa mu nkola enkola nnyingi ez’obusosoze mu mawanga, ezaali zisuula Abayudaaya Abagirimaani ku bbali n’okubafuula embuzi ey’ekiweebwayo . Emyaka gye omukaaga egyasooka mu buyinza gyavaamu ebyenfuna okutereera amangu okuva mu kiseera ky’okusereba kw’ebyenfuna, okusazaamu obukwakkulizo obwateekebwa ku Bugirimaani oluvannyuma lwa Ssematalo I, n’okuwamba ebitundu ebyalimu obukadde n’obukadde bw’Abagirimaani, ekyamuwa obuwagizi obw’amaanyi mu kusooka.
Ekimu ku biruubirirwa bya Hitler ebikulu kyali {{Lang|de|[[Lebensraum]]}} ( lit. 'Owokubeera') eri abantu b'e Girimaani mu Bulaaya ey'Ebuvanjuba. Enkola ye ey’obukambwe, ey’okugaziya okusukka ensalo za Girimaani zitwalibwa okuba ng’ensonga enkulu ezavaako Ssematalo II mu Bulaaya. Nga 1 Ogwomwenda 1939, Hitler yalabirira okulumba kwa Girimaani ku Poland, bwe kityo ne kireetera Bungereza ne Bufalansa okulangirira olutalo ku Bugirimaani . Oluvannyuma lw’okulagira okulumba Soviet Union mu Gwomukaaga 1941, yalangirira olutalo ku Amerika mu Gwekkumineebiri w’omwaka gwe gumu. Ku nkomerero ya 1941, amagye ga Girimaani n’amawanga ga Bulaaya agayitibwa European Axis gaawamba ekitundu ekisinga obunene ekya Bulaaya n'obukiika kkono bw'Afirika . Obuwanguzi buno bwaddizibwayo mpolampola oluvannyuma lwa 1941 okutuusa amagye g’omukago lwe gaawangula amagye ga Girimaani mu 1945. Nga 29 Ogwokuna 1945, Hitler yawasa munne gwe yali amaze naye ebbanga, Eva Braun, mu {{Lang|de|[[Führerbunker]]}} mu kibuga Berlin. Enkeera beetuga okwewala okukwatibwa amagye ga Soviet Red Army.
Munnabyafaayo era omuwandiisi w'emikululo gy'obulamu bwabantu Ian Kershaw yayogera ku Hitler nga "omusingi gw'ebyobufuzi ebibi eby'omulembe guno". Mu bukulembeze bwa Hitler n’endowooza y’obusosoze mu mawanga, gavumenti y’Abanazi ye yali evunaanyizibwa ku kittabantu ky’Abayudaaya ababalirirwamu obukadde mukaaga n’obukadde n’obukadde bw’abantu abaakosebwa, ye n’abagoberezi be baali batwala nti {{Lang|de|[[Untermensch]]en}} ( lit. ' si bantu' ) oba abatasaana kubeera mu bantu. Hitler n’Abanazi nabo bavunaanyizibwa ku kutta abantu ababalirirwamu obukadde 19.3 nga mulimu abaabulijjo n’abasibe b’olutalo. Okugatta ku ekyo, obukadde 28.7 obw'abajaasi n'abantu baabulijjo baafa olw'ebikolwa by'amagye mu katemba w'Abazungu. Omuwendo gw’abantu baabulijjo abattibwa mu Ssematalo II gwali tegubangawo mu lutalo, era abantu abaafiira mu lutalo luno lulufuula olutalo olusinga okutta abantu mu byafaayo.
== Ensibuko y’obuzaale ==
Taata wa Hitler, Alois Hitler, yali mwana wa Maria Schiclgruber atali mu mateeka. Olukalala lw'okubatiza terwalaga linnya lya kitaawe, era Alois mu kusooka yalina amannya ga nnyina, "Schicklgruber". Mu 1842, Johann Georg Hiedler yawasa maama wa Alois. Alois yakuzibwa mu maka ga muganda wa Hiedler, Johann Nepomuk Hiedler. Alois yakola ng’omukozi wa gavumenti okuva mu 1855 okutuusa lwe yawummula mu 1895. Mu 1876, Alois yawandiisibwa mu mateeka era ebiwandiiko bye eby'okubatiza ne biwandiikibwako obugambo bwa kabona okuwandiisa Johann Georg Hiedler nga kitaawe wa Alois (yawandiikibwa nga "Georg Hitler"). Alois olwo n'atwala erinnya ly'ekika "Hitler", era liwandiikibwa {{Lang|de|"Hiedler", "Hüttler"}}, oba {{Lang|de|"Huettler"}} . Oboolyawo erinnya lino lyesigamiziddwa ku kigambo ky’Olugirimaani {{Lang|de|Hütte}} ( lit. 'akasiisira' ), era kirina amakulu "oyo abeera mu nsiisira".
Omukungu w’Abanazi Hans Frank yawa amagezi nti maama wa Alois yali akozesebwa ng’omukozi w’awaka mu maka g’Abayudaaya mu Graz, era nti mutabani w’amaka ago ow’emyaka 19, Leopold Frankenberger ye yazaala Alois, ekintu ekyamanyibwa nga Frankenberger thesis. Tewali muntu yenna ayitibwa Frankenberger yawandiisibwa mu Graz mu kiseera ekyo, era tewali biwandiiko ku kubeerawo kwa Leopold Frankenberger, kale bannabyafaayo bagoba okugamba nti kitaawe wa Alois yali Muyudaaya. Mu 2025, omusaayi ogwava mu sofa mu kunoonyereza ku Hitler gwakozesebwa Turi King owa Yunivasite y’e Bath okwekenneenya DNA. Omusaayi guno gwakakasibwa nti gwa Hitler nga gugeraageranyizibwa n’ogw’owoluganda lwe omusajja, era okwekenneenya DNA kwalaga nti Hitler teyalina buzaale bwa Bayudaaya ng’ayita mu kitaawe. "Singa bwe kyali, tetwandifunye kukwatagana kwa DNA naye," King bwe yagamba "Okukwatagana okwo okwa DNA tekwakoma ku kukakasa nti eno ye DNA ya Hitler wabula era kukakasa nti emboozi y'obuzaale bw'Abayudaaya bw'abantu okuyita mu kitaawe si kituufu."
== Obuto bwe ==
=== Obuto bwe n’okusoma ===
[[File:Adolf_Hitler_infant_photo_(3x4_cropped).jpg|left|thumb| Hitler ( c. 1889–90)]]
Adolf Hitler yazaalibwa nga 20 Ogwokuna 1889 mu Braunau am Inn, ekibuga mu Austria-Hungary (kati Austria), okumpi n’ensalo ne Girimaani. Yali wakuna ku baana mukaaga abazaalibwa Alois Hitler ne mukyala we owookusatu, Klara Pölzl. Baganda ba Hitler basatu —Gustav, Ida, ne Otto —baafa nga bakyali bawere. Era abaali mu maka ago mwalimu abaana ba Alois okuva mu bufumbo bwe obw’okubiri: Alois Jr. (yazaalibwa 1882) ne Angela (yazaalibwa 1883). Mu 1892, ab’omu maka ago baasengukira mu Passau, Bugirimaani, oluvannyuma lwa Alois okukuzibwa n’afuuka omukungu w'ebyamaguzi mu Passau. Hitler mu kiseera ekyo yali wa myaka esatu. Alois yakuzibwa n’atwalibwa e Linz, Austria, nga 1 Ogwokuna 1893, naye ab’omu maka amalala ne basigala mu Passau. Famire yaddayo e Austria ne basenga e Leonding nga 9Ogwokutaano 1894, era mu Gwomukaaga 1895, Alois yawummula n’agenda e Hafeld, okumpi ne Lambach, gye yalima n’okulunda enjuki. Hitler yasomera mu {{Lang|de|Volksschule}} (essomero lya pulayimale eriweebwa ssente okuva mu gavumenti) mu kibuga Fischlham ekiriraanyewo.
Okugenda e Hafeld kwakwatagana n’okutandika kw’obukuubagano obw’amaanyi obwa taata n’omwana obwava ku Hitler ow’emyaka omukaaga okugaana okugoberera empisa enkakali ez’essomero lye. Alois yagezaako okukuba mutabani we amufuule omuwulize, nga Adolf akola kyonna ekisoboka okubeera ekikontana n’ekyo kyonna kitaawe kye yali ayagala. Alois naye yandikubye mutabani we naye nnyina yaumukuuma obutakubwa buli kiseera.
Kaweefube wa Alois Hitler ow’okulima e Hafeld teyayitamu, era mu 1897, baasengukira e Lambach. Hitler ow’emyaka omunaana yasoma emisomo gy’okuyimba, yayimba mu kkwaaya y’ekkanisa, era yatuuka n’okulowooza ku ky’okufuuka kabona. Mu 1898, famire yaddayo mu maka ag'enkalakkalira e Leonding. Hitler yakosebwa nnyo olw'okufa kwa muto we Edmund mu 1900 olw'omusujja gw'amulangira. Hitler yakyuka okuva mu muyizi ateemotyamotya, ayagala ennyo abantu n’afuuka omulenzi omuzibu, eyeekutudde ku balala era ng’atera okuyombagana ne kitaawe n’abasomesa. Paula Hitler yajjukira nti Adolf yali muvubuka wafujjo era ng’atera okumukuba empi.
Alois yali akoze omulimu omulungi mu kitongole ky'ebyamaguzi era ng’ayagala mutabani we amuddire mu ebigere. Oluvannyuma Hitler yakola katemba okuva mu kiseera kino kitaawe bwe yamutwala okukyalira ofiisi y'ebyamaguzi, n’akiraga ng’ekintu ekyavaako obutakkaanya obutasonyiwa wakati wa taata n’omwana, nga bombi baali ba maanyi. Olw’okusimbira ekkuuli mutabani we okwagala okugenda mu siniya okufuuka omuyiiya, Alois yasindika Hitler mu ''Realschule'' e Linz mu Gwomwenda 1900. Hitler yajeemera okusalawo kuno, era mu ''Mein Kampf'' agamba nti mu bugenderevu yakola bubi mu ssomero, ng'asuubira nti kitaawe bwamala okulaba "ensoma embi mu ssomero ly'ebyemikono yandindese okwewaayo mu kirooto kyange".
Okufaananako n’Abagirimaani bangi ab’omu Austria, Hitler yatandika okukulaakulanya endowooza y'okwagala Girimaani okuva mu buto. Yalaga obwesigwa eri Bugirimaani yokka, ng’anyooma obwakabaka bwa Habsburg obwali busereba mu kukulembera obwakabaka obunene. Hitler ne mikwano gye baakozesa okulamusa "Heil", ne bayimba " Deutschlandlied " mu kifo ky'oluyimba lwa Austrian Imperial. Oluvannyuma lw’okufa kwa Alois okw’amangu nga 3 Ogwoluberyeberye 1903, omutindo gwa Hitler ku ssomero gwayonooneka, era nnyina n’amukkiriza okuvaayo. Yeewandiisa mu ''Realschule'' e Steyr mu Gwomwenda 1904, enneeyisa ye n’omutindo gwe ne bitereera. Mu 1905, oluvannyuma lw’okuyita ekigezo ekisembayo, Hitler yava mu ssomero lino nga talina kiruubirirwa kyonna kya kwongera kusoma wadde enteekateeka entegeerekeka ey’okukola omulimu.
=== Okutandika okuvubuka ng'ali mu Vienna ne Munich ===
Mu 1907, Hitler yava mu Linz n’agenda okubeera n’okusoma okusiiga ebifaananyi mu kibuga Vienna, ng’avujjirirwa ssente okuva mu miganyulo gya mulekwa n’obuwagizi okuva eri nnyina. Yasaba okuyingizibwa mu Academy of Fine Arts Vienna kyokka n’agaanibwa emirundi ebiri. Dayirekita yawa amagezi nti Hitler yandibadde asaba okugenda mu School of Architecture, naye nga talina biwandiiko byetaagisa mu by’ensoma kubanga yali tannamaliriza siniya.
Nga 21 Ogwekkumineebiri 1907, nnyina yafa kookolo w’amabeere ku myaka 47; Mu kiseera ekyo Hitler yalina emyaka 18. Mu 1909, Hitler ssente zaggwawo era n’awalirizibwa okubeera mu bulamu obw’ekika kya bohemian mu bifo eby’okusulamu abantu abatalina mwasirizi ne mu kisulo kya Meldemannstraße. Yafuna ssente ng’omukozi ow’abulijjo ng’asiiga n’okutunda langi z’amazzi ez’ebifo ebisikiriza mu Vienna. Mu kiseera kye yamala mu Vienna, yagoberera okwagala kwo kweyongera okuzimba n’okuyimba, n’agenda mu bivvulu kkumi ebya {{Lang|de|Lohengrin (opera){{!}}Lohengrin}}, ekisinga okumunyumira mu nnyimba za Richard Wagner eza opera.
Mu kibuga Vienna, Hitler yasooka kulaba bigambo ebisosola mu mawanga. Abakulembeze b’abantu nga meeya Karl Lueger baakozesa endowooza y’ekibuga eyali emanyiddwa ennyo ey’okulwanyisa Abayudaaya, oluusi n’oluusi ne bawagira endowooza y'okusukulumya Girimaani okusobola okuganyulwa mu by’obufuzi. Obusosoze bw’eggwanga lya Girimaani bwali bungi nnyo naddala mu disitulikiti y’e Mariahilf, Hitler gye yali abeera mu kiseera ekyo. Georg Ritter von Schönerer yafuuka omukulembeze omukulu ku Hitler, era n’afuna okwegomba Martin Luther.
Hitler yasoma empapula z’amawulire n’obupapula obwali butumbula obusosoze era n’alabula ku kuyingira kw’Abayudaaya b’omu Bulaaya ow’Ebuvanjuba, awamu n’ebiwandiiko by’abantu nga Houston Stewart Chamberlain, Charles Darwin, Friedrich Nietzsche, Gustave Le Bon, ne Arthur Schopenhauer. Mu myaka gye yamala mu Vienna era yafuna endowooza ez’amaanyi ezilwanyisa Abaslav.
Ensibuko n’enkulaakulana y’obukyayi bwa Hitler obw’okulwanyisa Abayudaaya ekyali nsonga ya kukubaganyako birowoozo. Mukwano gwe August Kubizek yagamba nti Hitler yali "akakasiddwa n'omuntu alina obukyayi" nga tannava mu Linz. Wabula munnabyafaayo Brigitte Hamann ayogera ku ndowooza ya Kubizek ng'erina "obuzibu". Wadde nga Hitler mu {{Lang|de|Mein Kampf}} agamba nti yasooka kufuuka musosoze mu Vienna, Reinhold Hanisch, eyamuyamba okutunda ebifaananyi bye, takkiriziganya nakyo. Hitler era yatunda ebimu ku by’emikono bye ng’ayita mu musuubuzi Omuyudaaya ayitibwa Samuel Morgenstern ng’abeera mu kibuga Vienna. Bangi ku bakasitoma ba Morgenstern baali Bayudaaya; okugeza, munnamateeka ayitibwa Josef Feingold yagula ebifaananyi bya Hitler ebiwerako ebikwata ku bizimbe eby’ebyafaayo ebya Vienna. Munnabyafaayo Richard J. Evans agamba nti "bannabyafaayo kati okutwalira awamu bakkiriziganya nti obukambwe bwe,enkola ey'ettemu n'obusosoze eri Abayudaaya bweyoleka bulungi oluvannyuma lwa Girimaani okuwangulwa mu Ssematalo I, ng'enjogera ya "okufumita mu mugongo" ("stab-in-the-back") ennyonyola akatyabaga kano".
Hitler yafuna ekitundu ekisembayo ku bintu bya kitaawe mu Gwokutaano 1913 era n’agenda mu Munich . Bwe yayingizibwa mu ggye lya Austria-Hungary, yagenda e Salzburg nga 5 Ogwokubiri 1914 okwekebejjebwa abasawo. Oluvannyuma lw’okwekeneenyezebwa ng’atasaanira kuweereza, yaddayo e Munich. Oluvannyuma Hitler yagamba nti yali tayagala kuweereza Bwakabaka bwa Habsburg olw’amawanga agaali gatabuddwatabuddwa mu ggye lyabwo n’okukkiriza kwe nti Austria-Hungary essaawa yonna yali egenda kugwa.
=== Ssematalo I ===
Mu Gwomunaana 1914, Ssematalo I bwe yatandika, Hitler yali abeera mu Munich era kyeyagalire yeewandiisa mu ggye lya Bavaria. Okusinziira ku alipoota eyafulumizibwa ab’obuyinza mu Bavaria mu 1924, okukkiriza Hitler okuweereza nti yali nsobi mu by’obufuzi, kubanga ng’omutuuze wa Austria, yandibadde addizibwa mu Austria. Yasindikibwa mu Bavarian Reserve Infantry Regiment 16 (ekibinja ekisooka ekya List Regiment), yaweereza ng’omuserikale atuukibwako ku Western Front mu Bufalansa ne Bubirigi, yaweereza ng’omuserikale atuukibwako ku Western Front mu Bufalansa ne Bubirigi, yamala kumpi ekitundu ky'obulamu bwe ku kitebe ky’ekibinja e Fournes-en-Weppes, nga tali mu lutalo. Mu 1914, yaliwo mu lutalo olwasooka olwa Ypres era mu mwaka ogwo yayooyootebwa olw’obuzira, n’afuna Omusaalaba ogw’Ekyuma (Iron Cross). Mu lutalo, yawonyezebwa omuduumizi we, [[Fritz Wiedemann]], eyaggya Hitler mu bifunfugu by’ekizimbe ekyali kigudde ng’ali mu lutalo olutabuse.
Mu kiseera we yaweereza ku kitebe, Hitler yakola emirimu gye egy’ekikugu, ng’akuba katuuni n’okuwa ebiragiro ku lupapula lw’amawulire olw’amagye. Mu lutalo lw’e Somme mu Gwekkumi 1916, yafuna ebisago mu kisambi ekya kkono ekikompola bwe kyabwatuka mu kifo ky'enkambi mwe baali bekwese. Hitler yamala kumpi emyezi ebiri ng’awona mu ddwaaliro e Beelitz, n’adda mu kibinja kye nga 5 Ogwokusatu 1917. Yaliwo mu lutalo lw'e Arras olwa 1917 ne mu lutalo lw'e Passchendaele. Yafuna akabonero ka Wound Badge akaddugavu nga 18 Ogwokutaano 1918. Nga wayise emyezi esatu, mu Gwomunaana 1918, ng'asembebwa Lieutenant Hugo Gutmann, omukulumbeze we Omuyudaaya, Hitler yafuna omusaalaba ogw’ekyuma, ogwa First Class, ekintu ekitatera kuweebwa bantu bali ku ddaala lya {{Lang|de|Gefreiter}} Hitler ly'eyaliko. Nga 15 Ogwekkumi 1918, yaziba amaaso okumala akaseera mu bulumbaganyi bwa ggaasi w'obutwa era n’aweebwa ekitanda mu ddwaaliro e Pasewalk. Bwe yali eyo, Hitler yategezebwa nti Bugirimaani ewanguddwa, era okusinziira nti yali ku ndiri, yaddamu okuziba amaaso omulundi ogw’okubiri oluvannyuma lw’amawulire gano.
Hitler yayogera ku buvunaanyizibwa bwe mu Ssematalo I nga "ekisinga obukulu mu byonna bye yayitamu" era n'atenderezebwa abaduumizi be olw'obuzira bwe. Obumanyirivu bwe mu kiseera ky’olutalo bwanyweza okwagala eggwanga lye, era kyamunakuwaza nnyo olwa Bugirimaani okuwanika mu Gwekkuminoogumu 1918. Okunyiiga kwe olw’okuwnagula mu lutalo kwayogera okuzimba endowooza ye. Okufaananako n’aba Girimaani abalala abaagala eggwanga lyabwe, naye yali akkiririza mu {{Lang|de|Dolchstoßlegende}} ( stab-in-the-back myth ), eyagamba nti amagye ga Girimaani, "agatawangulwa mu lutalo", "gaali gafumitiddwa mu mugongo" ku ludda lw'awaka abakulembeze ba bulijjo, Abayudaaya, aba Marxist, n'abo abassa omukono ku ndagaano y'okukomya entalo eyakomya olutalo —oluvannyuma ne batuumibwa "abamenyi b'amateeka ba November".
Endagaano ya Versailles yalambika nti Girimaani yalina okulekawo ebitundu byayo ebiwerako n'okuggya amagye mu Rhineland . Endagaano eno yassaawo envumbo ku by’enfuna era n’esolooza ssente nnyingi ku ggwanga. Abagirimaani bangi baalaba endagaano eyo ng’okuswazibwa okutali kwa bwenkanya. Okusingira ddala baawakanya enyingo 231, gye baataputa ng’elangirira nti Bugirimaani y’evunaanyizibwa ku lutalo luno. Endagaano ya Versailles n’embeera y’ebyenfuna, embeera z’abantu, n’ebyobufuzi mu Bugirimaani oluvannyuma lw’olutalo, oluvannyuma Hitler yabikozesa okufunamu mu by’obufuzi.
== Okuyingira mu byobufuzi ==
[[File:Hitler's_DAP_membership_card.png|thumb| Kaadi ya Hitler ey’obwammemba bw’ekibiina ky’abakozi ekya Germany (DAP).]]
Oluvannyuma lw’olutalo, Hitler yaddayo e Munich. Olw’obutaba na buyigirize butongole wadde essuubi ly’emirimu, yasigala mu magye. Mu Gwomusanvu 1919, yalondebwa okuba Verbindungsmann (omukessi) ow’omu Aufklärungskommando (ekitongole ekiketta) ekya Reichswehr, eyaweebwa omulimu gw’okufuga abajaasi abalala n’okuyingirira mu kibiina ky’abakozi ekya Germany (DAP). Mu lukiiko lwa DAP nga 12 Ogwomwenda 1919, ssentebe w’Ekibiina Anton Drexler yakwatibwako nnyo olw’obukugu bwa Hitler mu kwogera. Yamuwa kkopi y’akatabo ke aka ''My Political Awakening'', akaalimu endowooza ezilwanyisa Abayudaaya, ez’okwagala eggwanga, ezirwanyisa obwanaasiwamukange, n’ez’okulwanyisa Marxist. Ku biragiro by’abakulu be mu magye, Hitler yasaba okwegatta ku kibiina, era mu wiiki emu n’akkirizibwa nga mmemba w’ekibiina 555 (ekibiina kyatandika okubala obwammemba ku 500 okuwa endowooza nti baali kibiina kinene nnyo).
Hitler yawandiika ekiwandiiko kye ekyasooka okumanyibwa ku kibuuzo ky’Abayudaaya mu bbaluwa gye yawandiikira Adolf Gemlich nga 16, Ogwomwenda 1919 (kati emanyiddwa nga ebbaluwa ya Gemlich). Mu bbaluwa eno, Hitler agamba nti ekigendererwa kya gavumenti " awatali kubuusabuusa kwe kuggyirawo ddala Abayudaaya". Mu DAP, Hitler yasisinkana Dietrich Eckart, omu ku baatandikawo ekibiina kino era nga mmemba w’ekibiina ky’abasamize ekya Thule Society. Eckart yafuuka omubuulirizi wa Hitler, n’awaanyisiganyanga naye ebirowoozo era n’amuyingiza mu bantu ab’enjawulo mu Munich. Okwongera okusikiriza, ekibiina kya DAP kyakyusa erinnya lyayo ne kifuuka Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (Ekibiina ky'abakozi ekya National Socialist German Workers' Party (NSDAP), kati ekimanyiddwa nga " Nazi Party "). Hitler yakola dizayini ya bendera y’ekibiina eya swastika mu nkulungo enjeru ku mugongo omumyufu.
Hitler yasiibulwa mu magye nga 31 Ogwokusatu 1920, era n’atandika okukolera ekibiina kino emirimu emijjuvu. Ekitebe ky’ekibiina kino kyali mu Munich, ekifo eky’aba Girimaani abaali balwanyisa gavumenti abaali bamaliridde okumalawo enzikiriza ya Marx n’okutyoboola Weimar Republic.
Friedrich Reck-Malleczewen yayogera mu kitabo kye ''ekya Diary of a Man in Despair ekyafulumizibwa'' mu 1947:
Yali azze mu nnyumba gye yali taberangamu, ng'ayambadde gaita, ekikooti, enkoofiira ennene, era ng'akutte omuggo.... Oluvannyuma, yasobola okutandika okwogera. Yayogera nnyo, nga tawummula. Yayigiriza. Yatuboggolera ng'omusomesa w'eddiini mu magye. Tetwamuwakanya n'akatono, oba okugezaako okwawukana mu ngeri yonna, naye yatandika okutuboggolera. Abaweereza baalowooza nti baali batulumba era ne badduka okututaasa. Bwe yali amaze okugenda, twatuula kasirise, nga tukyamuse era nga tetuli basanyufu n'akamu. Waaliwo okuwulira ennaku, nga bwobeera mu ggaali y'omukka ne wesangang'oli wamu n'omuntu aliko ekikyamu ku bwongo.
Mu Gwokubiri 1921, nga asoolobye kukyusakyusa abantu, Hitler yayogera n’abantu abasukka mu 6,000. Okusobola okulanga olukiiko luno, loole bbiri ezaali zijjudde abawagizi b’ekibiina baavuga okwetoloola Munich nga bawanika bendera za swastika n’okugabira abantu obupapula. Mu bbanga ttono Hitler yafuna ettutumu olw’okwogera kwe okw’okukubaganya ebirowoozo okw’amaanyi ng’awakanya Endagaano ya Versailles, bannabyabufuzi abaali bavuganya, n’okusingira ddala ng’awakanya Abamarx n’Abayudaaya.
Mu Gwomukaaga 1921, Hitler ne Eckart bwe baali ku lugendo lw’okusonda ssente e Berlin, obuyeekera bwabalukawo mu kibiina ky’Abanazi mu Munich. Abakiise ku kakiiko kaayo akafuzi baayagala okwegatta ku kibiina kya German Socialist Party (DSP) ekisangibwa mu kibuga Nuremberg. Hitler yaddayo e Munich nga 11 Ogwomusanvu era mu busungu n’awaayo okulekulira kwe. Abakiise ku kakiiko baakitegeera nti okulekulira kw’omuntu waabwe omukulu mu lujjudde era omwogezi kyanditegeeza nti ekibiina kiweddewo. Hitler yalangirira nti agenda kuddamu okwegatta ku kakwakkulizo nti agenda kudda mu bigere bya Drexler ku bwa ssentebe bw’ekibiina, era nti ekitebe ky’ekibiina kigenda kusigala mu Munich. Akakiiko kakkiriza, era n’addamu okwegatta ku kibiina nga 26 Ogwomusanvu nga mmemba 3,680. Hitler yasigala ayolekagana n’okuwakanyizibwa okumu mu kibiina ky’Abanazi. Abaawakanya Hitler mu bukulembeze mwalimu Hermann Esser eyagobebwa mu kibiina, era ne bakuba kkopi 3,000 ez’akatabo akaalumba Hitler ng’omuli w'olukwe mu kibiina. Mu nnaku ezaddirira, Hitler yayogera n’abantu abangi abawerako era ne yeewozaako ku Esser, ne bakuba emizira egy’amaanyi. Enkola ye yatuuka ku buwanguzi, era mu ttabamiruka ow’enjawulo ow’ekibiina nga 29 Ogwomusanvu, yaweebwa obuyinza obujjuvu nga ssentebe w’ekibiina, n’adda mu bigere bya Drexler, n’obululu 533 ku 1.
Okwogera kwa Hitler okwa vitriolic beer hall kwatandika okusikiriza abalabi aba bulijjo. Nantawunyikamu, yafuuka omukugu mu kukozesa emiramwa egy’enjawulo, omuli n’okunenya abalala olw’ebizibu by’ebyenfuna by’abawuliriza be. Hitler yakozesa enkola y'okusikiriza ey’obuntu bwe n’okutegeera empisa z'abantu bwe yayogeranga mu lujjudde. Bannabyafaayo baalaba engeri ebigambo bye gye bikwatamu abantu abangi mu ngeri ey’okuwuniikiriza, n’amaaso ge mu bibinja ebitonotono. Alfons Heck, eyali mmemba w’ekibiina kya Hitler Youth, yajjukira nti:
Twatandika okwenyumiriza mu ggwanga lyaffe mu ngeri ey'ekisiru. Okumala eddakiika eziwera, twaleekaanira waggulu, nga n'amaziga gatuyitamu: Sieg Heil, Sieg Heil, Sieg Heil! Okuva mu kaseera ako, nafuuka wa Adolf Hitler mu mubiri ne mu mwoyo.
Abagoberezi abaasooka kwaliko Rudolf Hess, eyali omukungu w'amagye g'omu bbanga Hermann Göring ne kapiteeni mu magye Ernst Röhm. Röhm yafuuka akulira ekibiina ky’Abanazi ekya magye agatali matongole ekya Sturmabteilung, ekyakuuma enkiiko n'okulumba abaali babavuganya mu byobufuzi. Ekintu ekikulu ekyakwata ku ndowooza ya Hitler mu kiseera kino yali Aufbau Vereinigung, ekibinja ky’olukwe eky’Abazungu Abarussia abaali mu buwanganguse n’Abanazi abaasooka. Ekibinja kino, nga kiweebwa ssente okuva mu bannamakolero abagagga, kyaleeta Hitler ekirowoozo ky’olukwe lw’Abayudaaya, nga lukwataganya ensimbi z’ensi yonna n’enzikiriza ya Bolshevism.
Enteekateeka y’ekibiina ky’Abanazi yategekebwa mu nsonga 25 nga 24 Ogwokubiri 1920. Kino tekyakiikirira ndowooza ekwatagana, wabula kyali kibiina kya ndowooza ezafunibwa ezaali zirina ssente mu völkisch pan-Germanic movement, nga ultranationalism, okuwakanya Endagaano ya Versailles, obuteesiga bwanaasiwamukange, awamu n'endowooza ezimu ez'anaakalyako ani. Eri Hitler, ekintu ekyali kisinga obukulu kwe kulwanyisa Abayudaaya ekyalimu . Era enteekateeka eno yagitwala ng’okusinga omusingi gwa ppokoppoko n’okusikiriza abantu okujja ku kabaga.
=== Beer Hall Putsch n’ekkomera lya Landsberg ===
[[File:Mein_Kampf_dust_jacket.jpeg|thumb|[[Dust jacket|Ekikooti ky’enfuufu]] ekya {{Lang|de|[[Mein Kampf]]}} ’s 1926–28 edition, Hitler gye yawandiika mu 1925]]Mu 1923, Hitler yeyambisa obuyambi bwa Genero Erich Ludendorff owa Ssematalo I okugezaako okuwamba gavumenti eyamanyibwa nga Beer Hall Putsch. Ekibiina ky’Abanazi kyakozesa obusosoze bwa Yitale ng’ekyokulabirako ku ndabika yaabwe n’enkola zaabwe. Hitler yali ayagala okukoppa Benito Mussolini ’s bwe yalumba Rome mu 1922 ng’awamba gavumenti mu Bavaria, ekyagoberera okusoomoozebwa eri gavumenti mu Berlin. Hitler ne Ludendorff baasaba obuwagizi bwa Staatskommissar (Kaminsona omubeezi) Gustav Ritter von Kahr, omufuzi wa Bavaria. Kyokka Kahr, ng’ali wamu n’akulira Poliisi Hans Ritter von Seisser ne Genero wa Reichswehr Otto von Lossow, baali baagala okuteekawo nnakyemalira ow’eggwanga awatali Hitler.
Nga 8,Ogwekkuminoogumu 1923, Hitler ne SA baalumba olukuŋŋaana lw'abantu 3,000 olwategekebwa Kahr mu Bürgerbräukeller, ekizimbe ky'omwenge mu Munich. Ng'ataataataaganya okwogera kwa Kahr, yalangirira nti enkyukakyuka y'eggwanga yatandika dda era n'alangirira okuteekebwawo kwa gavumenti empya ne Ludendorff. Ng'addayo mu kisenge eky'emabega, Hitler, ng'aggyeyo emmundu, yasaba era oluvannyuma n'afuna obuwagizi bwa Kahr, Seisser, ne Lossow. Amagye ga Hitler mu kusooka gaasobola okuwamba ekitebe kya Reichswehr n'ekya poliisi, naye Kahr n'abamu ku banne mu bwangu baalekera awo okumuwagira. Tewali magye wadde poliisi y'eggwanga y'egatta ku Hitler. Olunaku olwaddirira, Hitler n'abagoberezi be baatambula okuva mu kizimbe ky'omwenge ne bagenda ku minisitule y'olutalo mu Bavaria okuggyako gavumenti ya Bavaria, naye poliisi nebasaasanya. Mu kaweefube w'okuggyako gavumenti eyalema, ab'ekibiina kya Nazi 16 n'abakungu ba poliisi bana battibwa.
Hitler yaddukira mu maka ga Ernst Hanfstaengl era okusinziira ku biwandiiko ebimu yalowooza ku kwetta. Yali mu kwewunika naye nga mukkakkamu bwe yakwatibwa nga 11 Ogwekkuminoogumu 1923 olw'okulya mu nsi ye olukwe. Omusango gwe mu kkooti y’abantu ey’enjawulo mu Munich gwatandika mu Gwakubiri 1924, era Alfred Rosenberg n’afuuka omukulembeze ow’ekiseera ow’ekibiina ky’Abanazi. Nga 1 Ogwokuna, Hitler yasalirwa ekibonerezo kya kusibwa emyaka etaano mu Festungshaft mu kkomera lya Landsberg. Eyo, yayisibwa mu ngeri ey’omukwano okuva mu bakuumi era n’akkirizibwa okufuna obubaka okuva mu bawagizi be n’okukyalirwa banne mu kibiina buli kiseera. Olw’okusonyiyibwa kkooti ey’oku ntikko mu Bavaria, yayimbulwa okuva mu kkomera nga 20 Ogwekkumineebiri 1924, ng’awakanya omuwaabi wa gavumenti. Nga mw’otwalidde n’obudde bwe yamala mu alimanda, Hitler yamala omwaka mulamba n’okusoba mu kkomera.
Bwe yali e Landsberg, Hitler ye yalagira ekitundu ekisinga obunene eky’omuzingo ogusooka ogwa ''Mein Kampf'' ( lit. 'My struggle'; mu kusooka katuumibwa Four and a Half Years of Struggle against Lies, Stupidity, and Corwadice) mu kusooka eri ddereeva we, Emil Maurice, n’oluvannyuma n’aweebwa omumyuka we, Rudolf Hess. Ekitabo kino ekyaweebwayo eri mmemba wa Thule Society, Dietrich Eckart, kyali kya bulamu bwe era nga kinnyonnyola endowooza ze. Ekitabo ekyo kyalaga enteekateeka za Hitler ez’okugaziya ebitundu by’ensi awamu n’okukyusa embeera z’abantu mu Girimaani okufuuka obwannakyemalira obwesigama ku mawanga. Mu kitabo kyonna, Abayudaaya benkanankana ne "obuwuka" era ne banjulwa nga "abawi b'obutwa ab'ensi yonna". Okusinziira ku ndowooza ya Hitler, eky’okugonjoola ensonga eno kwe kuzisaanyaawo. Wadde nga Hitler teyannyonnyola ngeri kino gye kyali kigenda okutuukirira, "obuzaale bwe obw'okutta abantu tebugaanirwa", okusinziira ku Ian Kershaw.
Yafulumizibwa mu mizingo ebiri mu 1925 ne 1926, Mein Kampf yatundibwa kkopi 228,000 wakati wa 1925 ne 1932. Kkopi akakadde kamu zaatundibwa mu 1933, omwaka Hitler gwe yasooka okubeera mu ofiisi. Ng’ebula mbale Hitler abeere n’ebisaanyizo by’okuyimbulwa ku kakalu ka kkooti, gavumenti ya Bavaria yagezaako okumugobera mu Austria. Chancellor wa Austria eya federo yagaana okusaba kuno ng’agamba nti obuweereza bwe mu magye ga Girimaani bwamufuula omutuuze era obw’e Austria obutaba na makulu. Mu kwanukula, Hitler yasazaamu mu butongole obutuuze bwe obwa Austria nga 7 Ogwokuna 1925
=== Okuddamu okuzimba Ekibiina ky’Abanazi ===
Mu kiseera Hitler we yayimbulwa mu kkomera, ebyobufuzi mu Bugirimaani byali si byakulwanagana nnyo, era n’ebyenfuna byali biteredde, ekyakomya emikisa gya Hitler egy’okubanja mu by’obufuzi. Olw’okulemererwa kwa Beer Hall Putsch, ekibiina kya Nazi Party n’ebibiina ebibirinako akakwate byawerebwa mu Bavaria. Mu lukiiko wamu ne ssaabaminisita wa Bavaria, Heinrich Held, nga 4 Ogwoluberyeberye 1925, Hitler yakkiriza okussa ekitiibwa mu buyinza bw’eggwanga era n’asuubiza nti ajja kunoonya obuyinza bw’ebyobufuzi ng’ayita mu nkola ya demokulasiya yokka. Olukiiko luno lwaggulawo ekkubo ly'okuggyawo okuwera ekibiina ky’Abanazi nga 16 Ogwokubiri.
Wabula oluvannyuma lw’okwogera okw’okukuma omuliro mu bantu kwe yawa nga 27 Ogwokubiri, Hitler yagaanibwa okwogera mu lujjudde ab’obuyinza mu Bavaria, envumbo eyasigalawo okutuusa mu 1927. Okusobola okutumbula ebigendererwa bye eby’ebyobufuzi wadde nga yali awereddwa, Hitler yalonda Gregor Strasser, Otto Strasser, ne Joseph Goebbels okutegeka n’okugaziya ekibiina ky’Abanazi mu bukiikakkono bwa Bugirimaani. Gregor Strasser yaddukanya ekkubo ly’ebyobufuzi eryetongodde ennyo, ng’assa essira ku bintu eby’anaakalyakaani mu nteekateeka y’ekibiina.
Akatale k'emigabo mu Amerika kagwa nga 24 Ogwekkumi 1929. Enkosa yaayo mu Bugirimaani yali ya maanyi nnyo: obukadde n’obukadde bw’abantu tebaalina mirimu, era bbanka ennene eziwerako ne zigwa. Hitler n’ekibiina ky’Abanazi beetegeka okweyambisa embeera ey’akazigizigi okufuna obuwagizi eri ekibiina kyabwe. Basuubiza okusazaamu endagaano ya Versailles, okunyweza ebyenfuna n’okuwa abantu emirimu.
Hitler yayogera ku linnya ly’Ekibiina ky’Abanazi mu Gwekkumi 1923:
"Naye," bwe ntyo bwe nabuuza Hitler, "lwaki weeyita National Socialist, okuva enteekateeka y'ekibiina kyo bw'eri ekikontana ddala n'eyo etwalibwa okuba eya socialism?" "Socialism," bwe yaddamu, ng'assa wansi ekikopo kye eky'accaayi, mu ngeri ey'obukambwe, "ye sayansi w'okukola ku bulungi bw'abantu bonna. Communism si Socialism. Marxism si Socialism. Aba Marxism babbye ekigambo era ne batabulatabula amakulu gaakyo. Nja kutwala Socialism okuva ku ba Socialists. Socialism nkola ya Aryan ey'edda, nkola ya ba Girimaani.... Twetaaga okutuukiriza ebyetaago eby'ensonga eby'ebibiina ebikola ebintu okuyita mu gavumenti nga yeesigamiziddwa ku bumu bw'eggwanga. Gye tuli, gavumenti n'eggwanga bifaanagana.
== Okulinnya ku bukulembeze ==
{| class="wikitable"
|+
! colspan="5" |Ebyava mu kulonda mu kibiina ky'Abanazi
|-
|Akalulu
|Omugatte gw'obululu
|Obululu ku 100
|Ebifo mu Reichstag
|Ebikulu
|-
|Ogwokutaano 1924
|1,918,300
|6.5
|32
|Hitler yali mu kkomera
|-
|Ogwekkumineebiri 1924
|907,300
|3.0
|14
|Hitler ng'ayimbuddwa okuva mu kkomera
|-
|Ogwokutaano 1928
|810,100
|2.6
|12
|
|-
|Ogwomwenda 1930
|6,409,600
|18.3
|107
|Oluvannyuma lw'akatyabaga k'ebyenfuna
|-
|Ogwomusanvu 1932
|13,745,000
|37.3
|230
|Oluvannyuma lwa Hitler okwesimbawo ku bwa Pulezidenti
|-
|Ogwekkuminoogumu 1932
|11,747,000
|33.1
|196
|
|-
|Ogwokusatu 1933
|17,277,180
|43.9
|288
|Kaali ka mirembe mu kusooka nga Hitler akyali chancellor wa Girimaani
|}
=== Okukulembera Bruning ===
Okugwa kw'ebyenfuna mu nsi yonna kwawa Hitler omukisa gw'ebyobufuzi. Abagirimaani baali banyiivu eri paalamenti, eyali eyalina okusoomoozebwa okuva mu bannalukalala ab'ku ddyo- n'ab'oku kkono. Ebibiina by'ebyobufuzi ebitali bya bannalukalala byali bitandise okulemererwa okukomya ebikolwa eby'obukambwe, era akalulu ka Girimaani ak'ekikungo mu 1929 kaayamba okuyitimusa endowooza y'Abanazi. Okulonda kw'Ogwomwenda 1930 kwaviirako okusattulukuka kw'omukago era ne gusikizibwa kabineeti ey'abatono. Omukulembeze waayo, ow'ekibiina kya Centre Party, Heinrich Brüning, yafuga ng'ayita mu biragiro by'akatabaga okuva ku Pulezidenti Paul von Hindenburg. Okukulembera okuyita mu biragiro kyafuuka ky'abulijjo, n'ekireetera obukulembeze bwa bannantagambwako. Ekibiina ky'Abanazi kyava gye kyali ne kiwangula n'ebitundu 18.3 ku buli kikumi ku bululu n'ebifo 107 mu paalamenti mu kulonda kwa 1930, ne kifuuka ekibiina eky'okubiri ekisinga ababaka abangi mu palamenti.
Hitler yalabikira mu musango gw’abaserikale babiri aba Reichswehr, okuli Lieutenant Richard Scheringer ne Hanns Ludin, ku nkomerero ya 1930. Bombi baavunaanibwa omusango gw’okubeera bammemba mu kibiina ky’Abanazi, mu kiseera ekyo nga kimenya mateeka eri aba Reichswehr. Oludda oluwaabi lwagamba nti ekibiina ky'Abanazi kyali kya bannalukalala, ekyaviirako munnamateeka w’abawawaabirwa Hans Frank okuyita Hitler okuwa obujulizi. Nga 25 Ogwomwenda 1930, Hitler yawa obujulizi nti ekibiina kye kyali kigenda kugoberera obuyinza bw’ebyobufuzi nga kiyita mu kulonda kwa demokulasiya kwokka, ekyamuwa abawagizi bangi mu kibinja ky’abaserikale.
Enkola ya Brüning ey’okukendeeza ku nsimbi teyaleeta nnyo nkulaakulana mu by’enfuna era nga teyayagalibwa nnyo. Kino Hitler yakikozesa ng’atunuulira obubaka bwe obw’ebyobufuzi n'addala ku bantu abaali bakoseddwa ebbeeyi y’ebintu okulinnya mu myaka gya 1920 n’okusereba kw’eby’enfuna, gamba ng’abalimi, abaazirwanako mu lutalo, n’abantu ab’alinamu ku ssente.
Wadde nga Hitler yali asazizaamu obutuuze bwe obw’e Austria mu 1925, teyafuna butuuze bwa Girimaani okumala kumpi emyaka musanvu. Kino kyali kitegeeza nti yali talina ggwanga, mu mateeka yali tasobola kwesimbawo ku bwapulezidenti, era nga akyayolekedde akabi ak’okugobwa mu nsi. Nga 25 Ogwokubiri 1932, minisita w’ensonga z’omunda mu Brunswick, Dietrich Klagges, eyali mmemba w’ekibiina ky’Abanazi, yalonda Hitler ng’omuddukanya w'ekibinja ky’essaza lino mu Reichsrat mu Berlin, ekyafuula Hitler munnansi wa Brunswick, era bwe kityo ne Bugirimaani.
Hitler yavuganya ne Hindenburg mu kulonda kwa Pulezidenti okwa 1932. Okwogera kwe yawa mu Industry Club e Düsseldorf nga 27 JOgwoluberyeberye 1932 kwamuwa obuwagizi okuva mu bannamakolero bangi ab’amaanyi mu Girimaani. Hindenburg yalina obuwagizi okuva mu bibiina eby’enjawulo eby’amawanga, eby’obwakabaka, eby’Abakatuliki, n’ebya Republican, n’abamu ku ba Social Democrats. Hitler yakozesa omubala gwa kampeyini " Hitler über Deutschland " ("Hitler ku ntikko ya Girimaani"), okujuliza ebigendererwa bye eby'ebyobufuzi n'okukola kampeyini ze ng'akozesa ennyonyi. Y’omu ku bannabyabufuzi abaasooka okukozesa entambula y’ennyonyi mu kampeyini era yagikozesa bulungi. Hitler yali mu kyakubiri ku mirundi ebiri gyonna, n’afuna obululu obusoba mu 35 ku buli 100 mu kulonda okusembayo. Wadde nga yawangulwa Hindenburg, okulonda kuno kwalaga Hitler ng’amaanyi ag’amaanyi mu byobufuzi bya Girimaani.
=== Okulondebwa ku bwa chancellor ===
[[File:Bundesarchiv_Bild_146-1972-026-11,_Machtübernahme_Hitlers.jpg|thumb|Hitler, ku ddirisa lya Reich Chancellery, afuna okukubwa mu ngalo akawungeezi lwe yatuuzibwa ku bwa chancellor, nga 30 Ogwoluberyeberye 1933]]
Obutabaawo gavumenti ekola bulungi kyaleetera bannabyabufuzi babiri ab’amaanyi, Franz von Papen ne Alfred Hugenberg, awamu n’abamakolero n’abasuubuzi abalala abawerako, okuwandiikira Hindenburg ebbaluwa. Abassa emikono gyabwe baasaba Hindenburg okulonda Hitler okukulira gavumenti "eyeetongodde ku bibiina by'ebyobufuzi ebiri mu paalamenti", ekiyinza okuviirako omugundu ogugenda "okusikiriza obukadde n'obukadde bw'abantu".
Hindenburg nga tayagala yakkiriza okulonda Hitler ku bwa chancellor oluvannyuma lw’okulonda kwa paalamenti okw'emirundi ebiri —mu Gwomusanvu n'Ogwekkuminoogumu1932 —nga tekuvuddemu kutondawo gavumenti esobola okukulembera. Hitler yakulembera gavumenti y’omukago eyamala akaseera katono eyatondebwawo ekibiina kya Nazi Party (ekyali kisinga okubeera n’ebifo mu Reichstag) n’ekibiina kya Hugenberg, ekibiina kya German National People’s Party (DNVP). Nga 30 Ogwoluberyeberye1933, kabineeti empya yalayizibwa ku mukolo omumpi mu ofiisi ya Hindenburg. Ekibiina ky’Abanazi kyafuna ebifo bisatu: Hitler yalondebwa okuba chancellor, Wilhelm Frick nga Minisita w’ensonga z’omunda, ne Hermann Göring nga Minisita w’ensonga z’omunda mu Prussia. Hitler yali akkaatirizza ku bifo bya baminisita ng’engeri y’okufuna obuyinza ku poliisi mu kitundu ekinene ekya Bugirimaani.
=== Omuliro mu Reichstag n’okulonda mu Gwokusatu ===
Nga chancellor, Hitler yakola ku kaweefube w’abawakanya ekibiina ky’Abanazi okuzimba gavumenti ey’abasinga obungi. Olw’obutabanguko mu by’obufuzi, yasaba Hindenburg okuddamu okusatulula Reichstag, era okulonda kwali kutegekeddwa ku ntandikwa y'Ogwokusatu. Nga 27 Ogwokubiri 1933, ekizimbe kya Reichstag kyakumibwako omuliro. Göring olukwe yalunenyeza Abacommunist, anti Omucommunist w’e Budaaki Marinus van der Lubbe yasangibwa mu mbeera ezimulumiriza munda mu kizimbe ekyali kiyidde. Okutuuka mu myaka gya 1960, bannabyafaayo abamu, omuli William L. Shirer ne Alan Bullock, baali balowooza nti ekibiina ky’Abanazi kye kyali kivunaanyizibwa; kati endowooza ya bannabyafaayo abasinga obungi eri nti van der Lubbe ye yatandika omuliro yekka.
Ku kusaba kwa Hitler, Hindenburg yayanukula n'okussa omukono ku kiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree ekya 28 Ogwokubiri, ekyawandiikibwa Abanazi, ekyayimiriza eddembe eritandikirwako era ne kikkiriza okusibwa awatali kuwozesebwa. Ekiragiro kino kyakkirizibwa mu nnyingo eya 48 eya Ssemateeka wa Weimar, eyawa pulezidenti obuyinza okukola enteekateeka ez’amangu okukuuma obukuumi n’obutebenkevu bw’abantu. Emirimu gy’ekibiina kya German Communist Party (KPD) byanyigirizibwa, era bammemba ba KPD 4,000 ne bakwatibwa.
Ng’oggyeko okunoonya akalulu, ekibiina ky’Abanazi kyakola effujjo nga beefananya amagye n’okusaasaanya ppokoppoko alwanyisa obwannakalyakaani, mu nnaku ezaali zikulembera okulonda. Ku lunaku lw’okulonda nga 6 Ogwokusatu 1933, omugabo gw’Abanazi mu bululu gweyongera okutuuka ku bitundu 44%, era ekibiina kino kyafuna ebifo ebisinga obungi mu paalamenti. Ekibiina kya Hitler kyalemererwa okufuna obululu obusinga obungi, ne kyetaagisa omukago omulala ne DNVP.
=== Olunaku lwa Potsdam n’etteeka lya Enabling Act ===
Nga 21 Ogwokusatu 1933, ''Reichstag'' empya yatandikibwawo n’omukolo gw’okuggulawo mu kkanisa ya Garrison e Potsdam. "Olunaku olwa Potsdam" lwategekebwa okulaga obumu wakati w'ekibiina ky'Abanazi n'abakungu mu Prussia abakadde n'amagye. Hitler yalabikira mu kkooti ey’okumakya era mu bwetoowaze n’alamusa Hindenburg.
Okusobola okutuuka ku buyinza obujjuvu mu byobufuzi wadde nga teyalina bungi bwa ddala mu paalamenti, gavumenti ya Hitler yaleeta Ermächtigungsgesetz (Enabling Act) okukubwako akalulu mu ''Reichstag'' eyali yakalondebwa . Etteeka lino —eryatuumibwa mu butongole Gesetz zur Behebung der Not von Volk und Reich ("Law to Remedy the Distress of People and Reich")—lyawa kabineti ya Hitler obuyinza okukola amateeka awatali kukkirizibwa kwa Reichstag okumala emyaka ena. Amateeka gano gayinza (okuggyako ebimu) okuva ku ssemateeka.
Okuva bwe kiri nti kyandikosezza ssemateeka, etteeka li Enabling Act okuyisibwa lyali lyetaagisa abantu ebitundu bibiri ku bisatu okuyisibwa. Nga tebaleseewo muwatwa gwonna, Abanazi baakozesa ebiragiro ebiri mu kiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree okukwata abamyuka bonna 81 ab’Abacommunist (wadde nga baali bakola kampeyini ez’amaanyi okulwanyisa ekibiina, Abanazi baali bakkirizza KPD okuvuganya mu kulonda) ne balemesa aba Social Democrats abawerako okwetaba mu kulonda.
Nga 23 Ogwokusatu 1933, ''Reichstag'' yakuŋŋaana mu Kroll Opera House mu mbeera ey’akatabanguko. Ab'ebitiibwa mu SA baakli liteesebwako, ne baleekaana engombo n’okutiisatiisa ababaka ba paalamenti abaali batuuse. Oluvannyuma lwa Hitler okusuubiza mu bigambo akulira ekibiina kya Centre , Ludwig Kaas nti Hindenburg agenda kusigala n’obuyinza bwe obw’okukuba akalulu, Kaas yalangirira nti ekibiina kya Centre Party kigenda kuwagira etteeka eriyitibwa Enabling Act. Etteeka lino lyayisibwa n’obululu 444–94, ng’ebibiina byonna okuggyako aba Social Democrats be baliwagira. Etteeka erya Enabling Act, awamu n’ekiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree, kyakyusa gavumenti ya Hitler n’efuuka eya nnakyemalira mu mateeka.
=== Obwannakyemalira ===
<blockquote>[[File:Der_Führer_Gemälde_Portrait_painting_of_Adolf_Hitler_by_Heinrich_Knirr_1937_No_known_copyright_restrictions_(artist_died_in_1944)_Imperial_War_Museum_London.jpg|thumb|Ekifaananyi kya Heinrich Knirr (1937)]]"Nga nteeka obulamu bwange mu kabi okulabika ng'ayogera ebitategeerekeka, mbagamba nti ekibiina kya National Socialist movement kijja kugenda mu maaso okumala emyaka 1,000!... Temwerabira engeri abantu gye bansekereramu emyaka 15 emabega bwe nnalangirira nti lumu nja kufuga Bugirimaani. Baseka kaakano, mu ngeri y'emu ey'obusirusiru, bwe nnalangirira nti nja kusigala mu buyinza" - Adolf Hitler ng'ayogerako ne munnamaulire wa BBC mu Berlin, Ogwomukaaga 1934</blockquote>Oluvannyuma lw'okufuna obuyinza ku ssiga lya gavumenti eribaga amateeka ne ly'obukulembeze, Hitler ne banne baatandika okulwanyisa ababavuganya abaasigalawo. Ekibiina kya Social Democratic Party kyawerebwa, era n'ebintu byakyo ne bikwatibwa.Wadde ng'abakiise b'ebibiina by'abakozi bangi baali mu Berlin ku lunaku lw'ogwokutaano, abaserikale ba SA baawamba woofiisi z'ebibiina mu ggwanga lyonna. Nga 2 Ogwokutaano 1933, ebibiina by'abakozi byonna byawalirizibwa okuggibwawo, era abakulembeze baabyo ne bakwatibwa. Abamu baasindikibwa mu nkambi z'abasibe.Ekibiina kya German Labour Front kyatandikibwawo ng'ekitongole ekikiikirira abakozi bonna, abakungu, n'abalina kkampuni, nga kino kiraga endowooza y'Abanazi mu mwoyo gwa Hitler's Volksgemeinschaft ("ekitundu ky'abantu").
Ogwomukaaga we gwaggwerako ng’ebibiina ebirala bitiisibbwatiisibbwa okusasika. Kuno kwaliko omukago gw’Abanazi ogw’erinnya, DNVP; ng’ayambibwako SA, Hitler yawaliriza omukulembeze waayo Hugenberg okulekulira nga 29 Ogwomukaaga. Nga 14 Ogwomusanvu 1933, ekibiina ky’Abanazi kyalangirirwa ng’ekibiina kyokka eky’ebyobufuzi mu mateeka mu Bugirimaani. Okwagala kwa SA okweyongera amaanyi mu byobufuzi n’amagye kwaleeta okweraliikirira mu bakulembeze b’amagye, abamakolero na b'ebyobufuzi. Mu kwanukula, Hitler yalongoosa obukulembeze bwonna obwa SA mu kyayitibwa Night of the Long Knives, eyaliwo okuva nga 30 Ogwomukaaga okutuuka nga 2 Ogwomusanvu 1934. Hitler yatunuulira Ernst Röhm n’abakulembeze abalala aba SA, ng'awamu n’abalabe ba Hitler abawerako mu byobufuzi (nga Gregor Strasser n’eyali chancellor Kurt von Schleicher ), baazingibwa, ne bakwatibwa, ne bakubwa amasasi. Wadde ng’ensi yonna n’Abagirimaani abamu baakwatibwa ensonyi olw’ettemu lino, bangi mu Bugirimaani baali balowooza nti Hitler yali azzaawo emirembe.
Hindenburg yafa nga 2 Ogwomunaana 1934. Ku lunaku olwali lwakayita, kabineti yali etaddewo Etteeka li "Law Concerning the Head of State of the German Reich". Etteeka lino lyali ligamba nti Hindenburg bw’anaafa, ofiisi ya pulezidenti yali egenda kuggyibwawo, era obuyinza bwayo ne bugattibwa n’obwo obwa chancellor. Bw’atyo Hitler yafuuka omukulembeze w’eggwanga awamu n’omukulembeze wa gavumenti era mu butongole n’atuumibwa erinnya Führer und Reichskanzler (Omukulembeze era Chancellor wa Reich), wadde nga Reichskanzler okukkakkana ng’asuuliddwa. Olw’ekikolwa kino, Hitler yaggyawo enkola y'amateeka eyali esobola okumuggya mu ofiisi.
Ng’omukulembeze w’eggwanga, Hitler yafuuka omuduumizi w’amagye owo ku ntikko. Amangu ddala nga Hindenburg amaze okufa, ku kukubirizibwa kw’obukulembeze bwa Reichswehr, ekirayiro eky’ennono eky’obwesigwa eky’abajaasi kyakyusibwa okukakasa obwesigwa eri Hitler kennyini, mu linnya, mu kifo kya ofiisi y’omuduumizi ow'oku ntikko (oluvannyuma eyakyusibwa erinnya n’efuulibwa omuduumizi omusukkulumu) oba eri Bugirimaani. Nga 19 Ogwomunaana, okugatta obwapulezidenti n’obwa chancellor kwakkirizibwa abalonzi 88 ku buli 100 abaalonda mu kalulu k’ekikungo mu 1934.
Ku ntandikwa ya 1938, Hitler yasiiga abantu akasa okunyweza obuyinza bwe ku magye ng’akuma omuliro mu nsonga za Blomberg–Fritsch. Hitler yawaliriza Minisita we ow’olutalo, Field Marshal Werner von Blomberg, okulekulira ng’akozesa ekiwandiiko kya poliisi ekyalaga nti mukyala wa Blomberg omupya yalina likodi y’obwamalaaya. Omuduumizi w’amagye Colonel-General Werner von Fritsch yaggyibwawo oluvannyuma lwa Schutzstaffel] (SS) okuleeta ebigambibwa nti yali yeenyigira mu bisiyaga. Abasajja bombi baali bagudde mu buzibu kubanga baali bawakanya Hitler okusaba okukola Wehrmacht nga yeetegese okulwana olutalo nga mu 1938. Hitler yafuna ekitiibwa kya Blomberg eky’Omuduumizi Omukulu, bw’atyo n’atwala obuduumizi bw’amagye ku bubwe. Yakyusa minisitule y’olutalo n’assaamu Oberkommando der Wehrmacht (OKW), nga ekulemberwa Genero Wilhelm Keitel. Ku lunaku lwe lumu, ba Genero 16 baggyibwako obuduumizi bwabwe, ate abalala 44 ne bakyusibwa; bonna baali bateeberezebwa nti baali tebawagira bu- Nazi kimala. Ku ntandikwa y'Ogwokubirii 1938, ba Genero abalala 12 baali bamaze okuggyibwawo.
Hitler yafaayo okuwa obwannakyemalira bwe okulabika ng’obuli mu mateeka. Ebiragiro bye bingi byali byesigamiziddwa mu bulambulukufu ku kiragiro kya Reichstag Fire Decree era n’olwekyo nga byesigamiziddwa ku nnyingo 48 eya Ssemateeka wa Weimar. ''Reichstag'' yazza obuggya etteeka li Enablinga Act emirundi ebiri, buli mulundi okumala emyaka ena. Ng'okulonda kwa ''Reichstag'' kukyakolebwa (mu 1933, 1936, ne 1938), abalonzi baaweebwa olukalala lumu olw'Abanazi n'abagenyi abawagira Obunazi olwafuna obululu obusukka mu bitundu 90 ku buli 100. Okulonda kuno okw’obulimba kwali mu mbeera ezitali za kyama; Abanazi batiisatiisa okwesasuza okw’amaanyi eri omuntu yenna ataalonda oba ataabalonda.
== Nazi Germany ==
=== Ebyenfuna n’obuwangwa ===
[[File:Hitler_at_the_XI_Olympic_Games_opening_ceremonies.jpg|thumb| Hitler n’abakozi be nga bakola saluti y’Abanazi eri ttiimu ku mikolo egy’okuggulawo emizannyo gya Olympics XI mu Gwomunaana 1936]]
Mu Gwomunaana 1934, Hitler yalonda Pulezidenti wa Reichsbank Hjalmar Schacht nga Minisita w’ebyenfuna, ate mu mwaka ogwaddako, nga Plenipotentiary for War Economy avunaanyizibwa ku kutegeka ebyenfuna by'okulwana. Okuddamu okuzimba n’okuzzaawo emmundu kwassibwamu ssente nga bayita mu tteeka lya Mefo, okukuba ssente, n’okuwamba eby’obugagga by’abantu abaakwatibwa ng’abalabe b’eggwanga, nga mw’otwalidde n’Abayudaaya. Omuwendo gw’abatalina mirimu gwakendeera okuva ku bukadde mukaaga mu 1932 okutuuka ku bukadde obutasukka kamu mu 1936. Hitler ye yalabirira emu ku kampeyini ezisinga obunene ez’okulongoosa ebizimbe mu byafaayo bya Girimaani, ezaaviirako okuzimba amabibiro, ''autobahns'', eggaali y’omukka, n’emirimu emirala egy’okuzimba. Emisaala gyali wansi katono mu makkati okutuuka ku nkomerero y’emyaka gya 1930 bw’ogeraageranya n’emisaala mu kiseera kya Weimar Republic, ate ng’ebbeeyi y’ebintu y'eyongera ebitundu 25 ku buli 100. Mu kugeraageranya Wiiki y’emirimu yeeyongera mu kiseera ky’okukyusa okudda mu by’enfuna by’olutalo; mu 1939, Omugirimaani owa bulijjo yali akola wakati w’essaawa 47 ne 50 buli wiiki.
Gavumenti ya Hitler yawagira enzimba y'EKinazi ku kigero ekinene ennyo. Albert Speer, eyayamba ennyo mu kuteeka mu nkola enkola ya Hitler ey’okuddamu okutaputa obuwangwa bw’Abagirimaani mu ngeri ey’edda, yateekebwa okuvunaanyizibwa ku kiteeso ky’okuddaabiriza ebizimbe mu Berlin. Wadde ng’amawanga mangi gaali gatiisatiisa obuteetaba mu mizannyo gya Olympics, Bugirimaani gye yategeka mu 1936. Hitler ye yakulemberamu emikolo gy’okuggulawo era yeetaba ku mikolo gyombi egyali mu Winter Games e Garmisch-Partenkirchen ne mu Summer Games e Berlin.
=== Okuddamu okukozesa emmundu n’emikago emipya ===
Mu nsisinkano n'abakulembeze b'amagye ga Girimaani nga 3 Ogwokubiri 1933, Hitler yayogera ku "kuwamba Lebensraum mu Buvanjuba n'enkola y'okutunza endowooza y'eKigirimaani ey'okufufugaza" ng'ebigendererwa bye ebisembayo eby'enkola y'ensonga z'ebweru. Mu Gwokusatu, Omulangira Bernhard Wilhelm von Bülow, omuwandiisi mu ofiisi y’ensonga z’ebweru ( Auswärtiges Amt ), yafulumya ekiwandiiko ku bigendererwa ebikulu eby’enkola y’ensonga z’ebweru: Anschluss ne Austria, okuzzaawo ensalo z’amawanga ga Girimaani mu 1914, okugaana obukwakkulizo bw’amagye wansi w’endagaano ya Versailles, okudda kw’amatwale ga Girimaani agaali mu Afirika, n’ekitundu kya Girimaani eky’obuyinza mu Bulaaya ey’Ebuvanjuba. Hitler yasanga ebiruubirirwa bya Bülow nga bitono nnyo. Mu kwogera kwe mu kiseera kino, yakkaatirizza bye yayita ebigendererwa by’emirembe mu nkola ze n’okwagala okukolera mu ndagaano z’ensi yonna. Mu lukiiko olwasooka olwa kabineeti ye mu 1933, Hitler yakulembeza ssente z’amagye okusinga okudduukirira abantu abaali batalina mirimu.
Girimaani yava mu mukago gw'amawanga n'olukiiko lw'ensi yonna olw'okuggyawo ebyokulwanyisa mu Gwekkumi 1933. Mu Gwoluberyeberye 1935, abantu abasukka mu 90 ku buli 100 ab’omu Saarland, mu kiseera ekyo eyali wansi w’obufuzi bw’Omukago gw’Amawanga Amagatte, baakuba akalulu okwegatta ne Bugirimaani. Mu Gwokusatu ogwo, Hitler yalangirira okugaziya eggye lya Wehrmacht okutuuka ku bammemba 600,000 —nga bakubisaamu emirundi mukaaga omuwendo ogwakkirizibwa mu ndagaano ya Versailles —nga mw’otwalidde n’okukulaakulanya eggye ly’omu bbanga ( Luftwaffe ) n’okweyongera kw’obunene bw’amagye g’oku mazzi ( Kriegsmarine). Bungereza, Bufalansa, Yitale, n’Omukago gw’Amawanga Amagatte byavumirira ebikolwa bino eby’okumenya Endagaano eyo naye nga tebalina kye baakola kubiziyiza. Endagaano y’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani (AGNA) eya 18 Ogwomukaaga yakkiriza ttani za Girimaani okweyongera okutuuka ku bitundu 35 ku 100 eby’amagye g’oku mazzi aga Royal Navy . Hitler yayita okussa omukono ku AGNA nga "olunaku olukyasinze essanyu mu bulamu bwe", ng'alowooza nti endagaano eno ye yatandika omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani gwe yali alagudde mu Mein Kampf. Bufalansa ne Yitale tezeebuuzibwako nga tebannaba kussa mukono, ekyatyoboola obutereevu Omukago gw’Amawanga Amagatte era ne kiteeka endagaano ya Versailles obutabeera na makulu.
Girimaani yaddamu okuwamba ekitundu ekyali tekikirizibwamu magye mu Rhineland mu Gwokusatu1936, ng’emenya endagaano ya Versailles. Hitler era yasindika amagye e Spain okuwagira Francisco Franco n’ekiwayi kye ekya Nationalist mu kiseera ky’olutalo lw’omunda mu Spain oluvannyuma lw’okufuna okulaajana okuyambibwa mu Gwomusanvu 1936. Mu kiseera kye kimu, Hitler yagenda mu maaso n’okufuba okukola omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani. Mu Gwomunaana 1936, ng’ayanukula ekizibu ky’ebyenfuna ekyali kyeyongera olw’okufuba kwe okuddamu okufuna emmundu, Hitler yalagira Göring okussa mu nkola Enteekateeka y’Emyaka Ena okuteekateeka Bugirimaani okulwana olutalo mu myaka ena eginaddirira. Enteekateeka eno yali etunuulidde olutalo olw'amaanyi wakati wa " Judaeo-Bolshevism " n'Obunazi bwa Girimaani, nga mu ndowooza ya Hitler kyali kyetaagisa okufuba okwewaayo okuddamu okufuna ebyokulwanyisa awatali kulowooza ku nsaasaanya y'ebyenfuna.
Mu Gwekkumi 1936, Count Galeazzo Ciano, minisita w’ensonga z’ebweru mu gavumenti ya Mussolini, yakyalira Girimaani, gye yassa omukono ku ndagaano ey’ensonga mwenda ng’akabonero nti ''yali asemberera'' okusisinkana Hitler mu buntu. Nga 1 Ogwekkuminoogumu, Mussolini yalangirira "omukago" wakati wa Girimaani ne Yitale. Nga 25 Ogwekkuminoogumu, Girimaani yassa omukono ku ndagaano ya Anti-Comintern Pact ne Japan. Bungereza, China, Yitale ne Poland nazo zaayitibwa okwegatta ku ndagaano ya Anti-Comintern Pact, naye Yitale yokka ye yassa omukono mu 1937. Hitler yasuula enteekateeka ye ey'omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani, ng'anenya obukulembeze bwa Bungereza "obutamala". Mu lukiiko lwe yatuuza mu Reich Chancellery ne baminisita be ab’ensonga z’ebweru n’abaami b’amagye mu Gwekkuminoogumu ogwo, Hitler yaddamu okulaga ekigendererwa kye eky’okufuna Lebensraum ku lw’abantu b’e Girimaani. Yalagira enteekateeka z’olutalo mu Buvanjuba zitandike nga bukyali mu 1938 ate nga tebunnawera 1943. Singa afa, ebiteeso by'olukuŋŋaana, eby'awandiikibwa nga Hossbach Memorandum, byali bya kutwalibwa nga "endagaano ye ey'ebyobufuzi". Yawulira nti okukendeera okw'amaanyi mu mbeera z'abantu mu Girimaani olw'okatyabaga k'ebyenfuna kayinza kuyimirizibwa na bulumbaganyi bw'amagye obwali bugendereddwamu okuwamba Austria ne Czechoslovakia. Hitler yasaba okukola amangu nga Bungereza ne Bufalansa tezinnaba kufuna bukulembeze bwa nkalakkalira mu mpaka z'ebyokulwanyisa. Ku ntandikwa ya 1938, oluvannyuma lw’ensonga ya Blomberg–Fritsch, Hitler yakakasa obuyinza ku nkola y’amagye-enkola y’ensonga z’ebweru, n’agoba Neurath ku bwaminisita w’ensonga z’ebweru era n’alonda Minisita w’olutalo. Okuva ku ntandikwa ya 1938, Hitler yali ku nkola y’ensonga z’ebweru ng’egendereddwamu lutalo.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Apuli 1938, Henlein yagamba minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu." ... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". {{Sfn|Weinberg|1980|pp=334–335}} Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia. {{Sfn|Weinberg|1980|pp=338–340}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. {{Sfn|Weinberg|1980|pp=418–419}} Ekibiina kya Henlein kyayanukudde Beneš kye yasaba bwe kyakuma omuliro mu bantu okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten. {{Sfn|Kee|1988|pp=149–150}} {{Sfn|Weinberg|1980|p=419}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. {{Sfn|Messerschmidt|1990|pp=671, 682–683}} {{Sfn|Rothwell|2001|pp=90–91}} Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja ow’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. {{Sfn|''Time'', January 1939}} Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, obuzibu bw’ebyenfuna obwali bugenda mu maaso olw’okuddamu okukozesa emmundu bwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. {{Sfn|Murray|1984|p=268}} Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa 30 January 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye. {{Sfn|Murray|1984|p=268}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
pidq14m61vyaxl7oh8jgjj4ttj4u7b0
67630
67629
2026-08-14T03:31:07Z
Charles Kalanzi
9748
Created by translating the section "World War II" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1369226609|Adolf Hitler]]"
67630
wikitext
text/x-wiki
'''Adolf Hitler''' (20 Ogwokuna 1889 – 30 Ogwokuna 1945) yali munnabyabufuzi Omugirimaani enzaalwa y’e Austria era nga ye nnakyemalira wa Girimaani ku mulembe gw’Abanazi okuva mu 1933 okutuusa lwe yeetuga mu 1945. Yalinnya mu buyinza ng’omukulembeze w’ekibiina ky’Abanazi, n’afuuka Cansala wa Bugirimaani mu 1933 n’oluvannyuma n’atwala ekitiibwa kya {{Lang|de|Führer und Reichskanzler}} mu 1934. Germany okulumba Poland nga 1 Ogwomwenda1939 wansi w'obukulembeze bwe kwe kwatandika Ssematalo II . Mu lutalo lwonna olwaddirira, Hitler yali y'enyigira nnyo mu kulungamya ebikwekweto by’amagye ga Girimaani era ye yali omukulu mu kutta Abayudaaya nga obukadde mukaaga mu Holocaust awamu n’okufa kw’obukadde n’obukadde bw’abantu abalala abaafa.
Hitler yazaalibwa mu Braunau am Inn mu Austria-Hungary era n’agenda e Girimaani mu 1913. Yayooyootebwa mu kiseera we yaweereza mu magye ga Girimaani mu Ssematalo I, n'afuna omusaalaba ogw'ekyuma (Iron Cross). Mu 1919, y'egatta ku kibiina ky’abakozi ekya Germany Workers’ Party (DAP), ekyasooka ekibiina ky’Abanazi, era mu 1921, n’alondebwa okuba omukulembeze w’ekibiina ky’Abanazi. Mu 1923, yagezaako okuwamba obuyinza bwa gavumenti mu kuwamba gavumenti okwalemererwa mu Munich era n’asibwa emyaka etaano, n’amala omwaka mulamba n’okusoba. Ng’ali eyo, yalagira omuzingo ogusooka ogw’ekitabo kye eky’obulamu bwe ne manifesito y’ebyobufuzi ''Mein Kampf'' ( lit. 'My Struggle'). Oluvannyuma lw’okuyimbulwa nga bukyali mu 1924, yafuna obuwagizi bw’abantu ng’alumba Endagaano y'e Versailles awamu n’okutumbula enzikiriza ya Bugirimaani yonna, okulwanyisa Abayudaaya, n’okulwanyisa Obwanaakalyakaani ng’akozesa okwogera okw’amaanyi ne ppokoppoko w’Abanazi . Yateranga okuvumirira Obwanaakalyakaani ng'olumu ku lukwe lw'Abayudaaya olw'ensi yonna .
Oluvannyuma lw’okulonda mu Reichstag mu Gwekkuminoogumu 1932, ekibiina ky’Abanazi kye kyasinga okubeera n’ebifo mu ''Reichstag'', naye nga si kyekisinga ababaka abangi. Oluvannyuma, eyali chancellor Franz von Papen ne bannabyabufuzi abalala abakuumaddembe baamatiza Pulezidenti Paul von Hindenburg okulonda Hitler ku bwa chancellor nga 30 Ogwoluberyeberye 1933. Nga wayiseewo akaseera katono, nga 23 Ogwokusatu, ''Reichstag'' yayisa etteeka li Enabling Act erya 1933, era ku nkomerero ne litandika okukyusa Weimar Republic n’efuuka Bugirimaani ey’Abanazi. Hindenburg bwe yafa nga 2 Ogwomunaana 1934, Hitler yamusikira n’afuuka omukulembeze w’eggwanga era oluvannyuma Girimaani n’efuuka eggwanga ly'obwannakyemalira mu bujjuvu. Mu ggwanga, Hitler yatandika okussa mu nkola enkola nnyingi ez’obusosoze mu mawanga, ezaali zisuula Abayudaaya Abagirimaani ku bbali n’okubafuula embuzi ey’ekiweebwayo . Emyaka gye omukaaga egyasooka mu buyinza gyavaamu ebyenfuna okutereera amangu okuva mu kiseera ky’okusereba kw’ebyenfuna, okusazaamu obukwakkulizo obwateekebwa ku Bugirimaani oluvannyuma lwa Ssematalo I, n’okuwamba ebitundu ebyalimu obukadde n’obukadde bw’Abagirimaani, ekyamuwa obuwagizi obw’amaanyi mu kusooka.
Ekimu ku biruubirirwa bya Hitler ebikulu kyali {{Lang|de|[[Lebensraum]]}} ( lit. 'Owokubeera') eri abantu b'e Girimaani mu Bulaaya ey'Ebuvanjuba. Enkola ye ey’obukambwe, ey’okugaziya okusukka ensalo za Girimaani zitwalibwa okuba ng’ensonga enkulu ezavaako Ssematalo II mu Bulaaya. Nga 1 Ogwomwenda 1939, Hitler yalabirira okulumba kwa Girimaani ku Poland, bwe kityo ne kireetera Bungereza ne Bufalansa okulangirira olutalo ku Bugirimaani . Oluvannyuma lw’okulagira okulumba Soviet Union mu Gwomukaaga 1941, yalangirira olutalo ku Amerika mu Gwekkumineebiri w’omwaka gwe gumu. Ku nkomerero ya 1941, amagye ga Girimaani n’amawanga ga Bulaaya agayitibwa European Axis gaawamba ekitundu ekisinga obunene ekya Bulaaya n'obukiika kkono bw'Afirika . Obuwanguzi buno bwaddizibwayo mpolampola oluvannyuma lwa 1941 okutuusa amagye g’omukago lwe gaawangula amagye ga Girimaani mu 1945. Nga 29 Ogwokuna 1945, Hitler yawasa munne gwe yali amaze naye ebbanga, Eva Braun, mu {{Lang|de|[[Führerbunker]]}} mu kibuga Berlin. Enkeera beetuga okwewala okukwatibwa amagye ga Soviet Red Army.
Munnabyafaayo era omuwandiisi w'emikululo gy'obulamu bwabantu Ian Kershaw yayogera ku Hitler nga "omusingi gw'ebyobufuzi ebibi eby'omulembe guno". Mu bukulembeze bwa Hitler n’endowooza y’obusosoze mu mawanga, gavumenti y’Abanazi ye yali evunaanyizibwa ku kittabantu ky’Abayudaaya ababalirirwamu obukadde mukaaga n’obukadde n’obukadde bw’abantu abaakosebwa, ye n’abagoberezi be baali batwala nti {{Lang|de|[[Untermensch]]en}} ( lit. ' si bantu' ) oba abatasaana kubeera mu bantu. Hitler n’Abanazi nabo bavunaanyizibwa ku kutta abantu ababalirirwamu obukadde 19.3 nga mulimu abaabulijjo n’abasibe b’olutalo. Okugatta ku ekyo, obukadde 28.7 obw'abajaasi n'abantu baabulijjo baafa olw'ebikolwa by'amagye mu katemba w'Abazungu. Omuwendo gw’abantu baabulijjo abattibwa mu Ssematalo II gwali tegubangawo mu lutalo, era abantu abaafiira mu lutalo luno lulufuula olutalo olusinga okutta abantu mu byafaayo.
== Ensibuko y’obuzaale ==
Taata wa Hitler, Alois Hitler, yali mwana wa Maria Schiclgruber atali mu mateeka. Olukalala lw'okubatiza terwalaga linnya lya kitaawe, era Alois mu kusooka yalina amannya ga nnyina, "Schicklgruber". Mu 1842, Johann Georg Hiedler yawasa maama wa Alois. Alois yakuzibwa mu maka ga muganda wa Hiedler, Johann Nepomuk Hiedler. Alois yakola ng’omukozi wa gavumenti okuva mu 1855 okutuusa lwe yawummula mu 1895. Mu 1876, Alois yawandiisibwa mu mateeka era ebiwandiiko bye eby'okubatiza ne biwandiikibwako obugambo bwa kabona okuwandiisa Johann Georg Hiedler nga kitaawe wa Alois (yawandiikibwa nga "Georg Hitler"). Alois olwo n'atwala erinnya ly'ekika "Hitler", era liwandiikibwa {{Lang|de|"Hiedler", "Hüttler"}}, oba {{Lang|de|"Huettler"}} . Oboolyawo erinnya lino lyesigamiziddwa ku kigambo ky’Olugirimaani {{Lang|de|Hütte}} ( lit. 'akasiisira' ), era kirina amakulu "oyo abeera mu nsiisira".
Omukungu w’Abanazi Hans Frank yawa amagezi nti maama wa Alois yali akozesebwa ng’omukozi w’awaka mu maka g’Abayudaaya mu Graz, era nti mutabani w’amaka ago ow’emyaka 19, Leopold Frankenberger ye yazaala Alois, ekintu ekyamanyibwa nga Frankenberger thesis. Tewali muntu yenna ayitibwa Frankenberger yawandiisibwa mu Graz mu kiseera ekyo, era tewali biwandiiko ku kubeerawo kwa Leopold Frankenberger, kale bannabyafaayo bagoba okugamba nti kitaawe wa Alois yali Muyudaaya. Mu 2025, omusaayi ogwava mu sofa mu kunoonyereza ku Hitler gwakozesebwa Turi King owa Yunivasite y’e Bath okwekenneenya DNA. Omusaayi guno gwakakasibwa nti gwa Hitler nga gugeraageranyizibwa n’ogw’owoluganda lwe omusajja, era okwekenneenya DNA kwalaga nti Hitler teyalina buzaale bwa Bayudaaya ng’ayita mu kitaawe. "Singa bwe kyali, tetwandifunye kukwatagana kwa DNA naye," King bwe yagamba "Okukwatagana okwo okwa DNA tekwakoma ku kukakasa nti eno ye DNA ya Hitler wabula era kukakasa nti emboozi y'obuzaale bw'Abayudaaya bw'abantu okuyita mu kitaawe si kituufu."
== Obuto bwe ==
=== Obuto bwe n’okusoma ===
[[File:Adolf_Hitler_infant_photo_(3x4_cropped).jpg|left|thumb| Hitler ( c. 1889–90)]]
Adolf Hitler yazaalibwa nga 20 Ogwokuna 1889 mu Braunau am Inn, ekibuga mu Austria-Hungary (kati Austria), okumpi n’ensalo ne Girimaani. Yali wakuna ku baana mukaaga abazaalibwa Alois Hitler ne mukyala we owookusatu, Klara Pölzl. Baganda ba Hitler basatu —Gustav, Ida, ne Otto —baafa nga bakyali bawere. Era abaali mu maka ago mwalimu abaana ba Alois okuva mu bufumbo bwe obw’okubiri: Alois Jr. (yazaalibwa 1882) ne Angela (yazaalibwa 1883). Mu 1892, ab’omu maka ago baasengukira mu Passau, Bugirimaani, oluvannyuma lwa Alois okukuzibwa n’afuuka omukungu w'ebyamaguzi mu Passau. Hitler mu kiseera ekyo yali wa myaka esatu. Alois yakuzibwa n’atwalibwa e Linz, Austria, nga 1 Ogwokuna 1893, naye ab’omu maka amalala ne basigala mu Passau. Famire yaddayo e Austria ne basenga e Leonding nga 9Ogwokutaano 1894, era mu Gwomukaaga 1895, Alois yawummula n’agenda e Hafeld, okumpi ne Lambach, gye yalima n’okulunda enjuki. Hitler yasomera mu {{Lang|de|Volksschule}} (essomero lya pulayimale eriweebwa ssente okuva mu gavumenti) mu kibuga Fischlham ekiriraanyewo.
Okugenda e Hafeld kwakwatagana n’okutandika kw’obukuubagano obw’amaanyi obwa taata n’omwana obwava ku Hitler ow’emyaka omukaaga okugaana okugoberera empisa enkakali ez’essomero lye. Alois yagezaako okukuba mutabani we amufuule omuwulize, nga Adolf akola kyonna ekisoboka okubeera ekikontana n’ekyo kyonna kitaawe kye yali ayagala. Alois naye yandikubye mutabani we naye nnyina yaumukuuma obutakubwa buli kiseera.
Kaweefube wa Alois Hitler ow’okulima e Hafeld teyayitamu, era mu 1897, baasengukira e Lambach. Hitler ow’emyaka omunaana yasoma emisomo gy’okuyimba, yayimba mu kkwaaya y’ekkanisa, era yatuuka n’okulowooza ku ky’okufuuka kabona. Mu 1898, famire yaddayo mu maka ag'enkalakkalira e Leonding. Hitler yakosebwa nnyo olw'okufa kwa muto we Edmund mu 1900 olw'omusujja gw'amulangira. Hitler yakyuka okuva mu muyizi ateemotyamotya, ayagala ennyo abantu n’afuuka omulenzi omuzibu, eyeekutudde ku balala era ng’atera okuyombagana ne kitaawe n’abasomesa. Paula Hitler yajjukira nti Adolf yali muvubuka wafujjo era ng’atera okumukuba empi.
Alois yali akoze omulimu omulungi mu kitongole ky'ebyamaguzi era ng’ayagala mutabani we amuddire mu ebigere. Oluvannyuma Hitler yakola katemba okuva mu kiseera kino kitaawe bwe yamutwala okukyalira ofiisi y'ebyamaguzi, n’akiraga ng’ekintu ekyavaako obutakkaanya obutasonyiwa wakati wa taata n’omwana, nga bombi baali ba maanyi. Olw’okusimbira ekkuuli mutabani we okwagala okugenda mu siniya okufuuka omuyiiya, Alois yasindika Hitler mu ''Realschule'' e Linz mu Gwomwenda 1900. Hitler yajeemera okusalawo kuno, era mu ''Mein Kampf'' agamba nti mu bugenderevu yakola bubi mu ssomero, ng'asuubira nti kitaawe bwamala okulaba "ensoma embi mu ssomero ly'ebyemikono yandindese okwewaayo mu kirooto kyange".
Okufaananako n’Abagirimaani bangi ab’omu Austria, Hitler yatandika okukulaakulanya endowooza y'okwagala Girimaani okuva mu buto. Yalaga obwesigwa eri Bugirimaani yokka, ng’anyooma obwakabaka bwa Habsburg obwali busereba mu kukulembera obwakabaka obunene. Hitler ne mikwano gye baakozesa okulamusa "Heil", ne bayimba " Deutschlandlied " mu kifo ky'oluyimba lwa Austrian Imperial. Oluvannyuma lw’okufa kwa Alois okw’amangu nga 3 Ogwoluberyeberye 1903, omutindo gwa Hitler ku ssomero gwayonooneka, era nnyina n’amukkiriza okuvaayo. Yeewandiisa mu ''Realschule'' e Steyr mu Gwomwenda 1904, enneeyisa ye n’omutindo gwe ne bitereera. Mu 1905, oluvannyuma lw’okuyita ekigezo ekisembayo, Hitler yava mu ssomero lino nga talina kiruubirirwa kyonna kya kwongera kusoma wadde enteekateeka entegeerekeka ey’okukola omulimu.
=== Okutandika okuvubuka ng'ali mu Vienna ne Munich ===
Mu 1907, Hitler yava mu Linz n’agenda okubeera n’okusoma okusiiga ebifaananyi mu kibuga Vienna, ng’avujjirirwa ssente okuva mu miganyulo gya mulekwa n’obuwagizi okuva eri nnyina. Yasaba okuyingizibwa mu Academy of Fine Arts Vienna kyokka n’agaanibwa emirundi ebiri. Dayirekita yawa amagezi nti Hitler yandibadde asaba okugenda mu School of Architecture, naye nga talina biwandiiko byetaagisa mu by’ensoma kubanga yali tannamaliriza siniya.
Nga 21 Ogwekkumineebiri 1907, nnyina yafa kookolo w’amabeere ku myaka 47; Mu kiseera ekyo Hitler yalina emyaka 18. Mu 1909, Hitler ssente zaggwawo era n’awalirizibwa okubeera mu bulamu obw’ekika kya bohemian mu bifo eby’okusulamu abantu abatalina mwasirizi ne mu kisulo kya Meldemannstraße. Yafuna ssente ng’omukozi ow’abulijjo ng’asiiga n’okutunda langi z’amazzi ez’ebifo ebisikiriza mu Vienna. Mu kiseera kye yamala mu Vienna, yagoberera okwagala kwo kweyongera okuzimba n’okuyimba, n’agenda mu bivvulu kkumi ebya {{Lang|de|Lohengrin (opera){{!}}Lohengrin}}, ekisinga okumunyumira mu nnyimba za Richard Wagner eza opera.
Mu kibuga Vienna, Hitler yasooka kulaba bigambo ebisosola mu mawanga. Abakulembeze b’abantu nga meeya Karl Lueger baakozesa endowooza y’ekibuga eyali emanyiddwa ennyo ey’okulwanyisa Abayudaaya, oluusi n’oluusi ne bawagira endowooza y'okusukulumya Girimaani okusobola okuganyulwa mu by’obufuzi. Obusosoze bw’eggwanga lya Girimaani bwali bungi nnyo naddala mu disitulikiti y’e Mariahilf, Hitler gye yali abeera mu kiseera ekyo. Georg Ritter von Schönerer yafuuka omukulembeze omukulu ku Hitler, era n’afuna okwegomba Martin Luther.
Hitler yasoma empapula z’amawulire n’obupapula obwali butumbula obusosoze era n’alabula ku kuyingira kw’Abayudaaya b’omu Bulaaya ow’Ebuvanjuba, awamu n’ebiwandiiko by’abantu nga Houston Stewart Chamberlain, Charles Darwin, Friedrich Nietzsche, Gustave Le Bon, ne Arthur Schopenhauer. Mu myaka gye yamala mu Vienna era yafuna endowooza ez’amaanyi ezilwanyisa Abaslav.
Ensibuko n’enkulaakulana y’obukyayi bwa Hitler obw’okulwanyisa Abayudaaya ekyali nsonga ya kukubaganyako birowoozo. Mukwano gwe August Kubizek yagamba nti Hitler yali "akakasiddwa n'omuntu alina obukyayi" nga tannava mu Linz. Wabula munnabyafaayo Brigitte Hamann ayogera ku ndowooza ya Kubizek ng'erina "obuzibu". Wadde nga Hitler mu {{Lang|de|Mein Kampf}} agamba nti yasooka kufuuka musosoze mu Vienna, Reinhold Hanisch, eyamuyamba okutunda ebifaananyi bye, takkiriziganya nakyo. Hitler era yatunda ebimu ku by’emikono bye ng’ayita mu musuubuzi Omuyudaaya ayitibwa Samuel Morgenstern ng’abeera mu kibuga Vienna. Bangi ku bakasitoma ba Morgenstern baali Bayudaaya; okugeza, munnamateeka ayitibwa Josef Feingold yagula ebifaananyi bya Hitler ebiwerako ebikwata ku bizimbe eby’ebyafaayo ebya Vienna. Munnabyafaayo Richard J. Evans agamba nti "bannabyafaayo kati okutwalira awamu bakkiriziganya nti obukambwe bwe,enkola ey'ettemu n'obusosoze eri Abayudaaya bweyoleka bulungi oluvannyuma lwa Girimaani okuwangulwa mu Ssematalo I, ng'enjogera ya "okufumita mu mugongo" ("stab-in-the-back") ennyonyola akatyabaga kano".
Hitler yafuna ekitundu ekisembayo ku bintu bya kitaawe mu Gwokutaano 1913 era n’agenda mu Munich . Bwe yayingizibwa mu ggye lya Austria-Hungary, yagenda e Salzburg nga 5 Ogwokubiri 1914 okwekebejjebwa abasawo. Oluvannyuma lw’okwekeneenyezebwa ng’atasaanira kuweereza, yaddayo e Munich. Oluvannyuma Hitler yagamba nti yali tayagala kuweereza Bwakabaka bwa Habsburg olw’amawanga agaali gatabuddwatabuddwa mu ggye lyabwo n’okukkiriza kwe nti Austria-Hungary essaawa yonna yali egenda kugwa.
=== Ssematalo I ===
Mu Gwomunaana 1914, Ssematalo I bwe yatandika, Hitler yali abeera mu Munich era kyeyagalire yeewandiisa mu ggye lya Bavaria. Okusinziira ku alipoota eyafulumizibwa ab’obuyinza mu Bavaria mu 1924, okukkiriza Hitler okuweereza nti yali nsobi mu by’obufuzi, kubanga ng’omutuuze wa Austria, yandibadde addizibwa mu Austria. Yasindikibwa mu Bavarian Reserve Infantry Regiment 16 (ekibinja ekisooka ekya List Regiment), yaweereza ng’omuserikale atuukibwako ku Western Front mu Bufalansa ne Bubirigi, yaweereza ng’omuserikale atuukibwako ku Western Front mu Bufalansa ne Bubirigi, yamala kumpi ekitundu ky'obulamu bwe ku kitebe ky’ekibinja e Fournes-en-Weppes, nga tali mu lutalo. Mu 1914, yaliwo mu lutalo olwasooka olwa Ypres era mu mwaka ogwo yayooyootebwa olw’obuzira, n’afuna Omusaalaba ogw’Ekyuma (Iron Cross). Mu lutalo, yawonyezebwa omuduumizi we, [[Fritz Wiedemann]], eyaggya Hitler mu bifunfugu by’ekizimbe ekyali kigudde ng’ali mu lutalo olutabuse.
Mu kiseera we yaweereza ku kitebe, Hitler yakola emirimu gye egy’ekikugu, ng’akuba katuuni n’okuwa ebiragiro ku lupapula lw’amawulire olw’amagye. Mu lutalo lw’e Somme mu Gwekkumi 1916, yafuna ebisago mu kisambi ekya kkono ekikompola bwe kyabwatuka mu kifo ky'enkambi mwe baali bekwese. Hitler yamala kumpi emyezi ebiri ng’awona mu ddwaaliro e Beelitz, n’adda mu kibinja kye nga 5 Ogwokusatu 1917. Yaliwo mu lutalo lw'e Arras olwa 1917 ne mu lutalo lw'e Passchendaele. Yafuna akabonero ka Wound Badge akaddugavu nga 18 Ogwokutaano 1918. Nga wayise emyezi esatu, mu Gwomunaana 1918, ng'asembebwa Lieutenant Hugo Gutmann, omukulumbeze we Omuyudaaya, Hitler yafuna omusaalaba ogw’ekyuma, ogwa First Class, ekintu ekitatera kuweebwa bantu bali ku ddaala lya {{Lang|de|Gefreiter}} Hitler ly'eyaliko. Nga 15 Ogwekkumi 1918, yaziba amaaso okumala akaseera mu bulumbaganyi bwa ggaasi w'obutwa era n’aweebwa ekitanda mu ddwaaliro e Pasewalk. Bwe yali eyo, Hitler yategezebwa nti Bugirimaani ewanguddwa, era okusinziira nti yali ku ndiri, yaddamu okuziba amaaso omulundi ogw’okubiri oluvannyuma lw’amawulire gano.
Hitler yayogera ku buvunaanyizibwa bwe mu Ssematalo I nga "ekisinga obukulu mu byonna bye yayitamu" era n'atenderezebwa abaduumizi be olw'obuzira bwe. Obumanyirivu bwe mu kiseera ky’olutalo bwanyweza okwagala eggwanga lye, era kyamunakuwaza nnyo olwa Bugirimaani okuwanika mu Gwekkuminoogumu 1918. Okunyiiga kwe olw’okuwnagula mu lutalo kwayogera okuzimba endowooza ye. Okufaananako n’aba Girimaani abalala abaagala eggwanga lyabwe, naye yali akkiririza mu {{Lang|de|Dolchstoßlegende}} ( stab-in-the-back myth ), eyagamba nti amagye ga Girimaani, "agatawangulwa mu lutalo", "gaali gafumitiddwa mu mugongo" ku ludda lw'awaka abakulembeze ba bulijjo, Abayudaaya, aba Marxist, n'abo abassa omukono ku ndagaano y'okukomya entalo eyakomya olutalo —oluvannyuma ne batuumibwa "abamenyi b'amateeka ba November".
Endagaano ya Versailles yalambika nti Girimaani yalina okulekawo ebitundu byayo ebiwerako n'okuggya amagye mu Rhineland . Endagaano eno yassaawo envumbo ku by’enfuna era n’esolooza ssente nnyingi ku ggwanga. Abagirimaani bangi baalaba endagaano eyo ng’okuswazibwa okutali kwa bwenkanya. Okusingira ddala baawakanya enyingo 231, gye baataputa ng’elangirira nti Bugirimaani y’evunaanyizibwa ku lutalo luno. Endagaano ya Versailles n’embeera y’ebyenfuna, embeera z’abantu, n’ebyobufuzi mu Bugirimaani oluvannyuma lw’olutalo, oluvannyuma Hitler yabikozesa okufunamu mu by’obufuzi.
== Okuyingira mu byobufuzi ==
[[File:Hitler's_DAP_membership_card.png|thumb| Kaadi ya Hitler ey’obwammemba bw’ekibiina ky’abakozi ekya Germany (DAP).]]
Oluvannyuma lw’olutalo, Hitler yaddayo e Munich. Olw’obutaba na buyigirize butongole wadde essuubi ly’emirimu, yasigala mu magye. Mu Gwomusanvu 1919, yalondebwa okuba Verbindungsmann (omukessi) ow’omu Aufklärungskommando (ekitongole ekiketta) ekya Reichswehr, eyaweebwa omulimu gw’okufuga abajaasi abalala n’okuyingirira mu kibiina ky’abakozi ekya Germany (DAP). Mu lukiiko lwa DAP nga 12 Ogwomwenda 1919, ssentebe w’Ekibiina Anton Drexler yakwatibwako nnyo olw’obukugu bwa Hitler mu kwogera. Yamuwa kkopi y’akatabo ke aka ''My Political Awakening'', akaalimu endowooza ezilwanyisa Abayudaaya, ez’okwagala eggwanga, ezirwanyisa obwanaasiwamukange, n’ez’okulwanyisa Marxist. Ku biragiro by’abakulu be mu magye, Hitler yasaba okwegatta ku kibiina, era mu wiiki emu n’akkirizibwa nga mmemba w’ekibiina 555 (ekibiina kyatandika okubala obwammemba ku 500 okuwa endowooza nti baali kibiina kinene nnyo).
Hitler yawandiika ekiwandiiko kye ekyasooka okumanyibwa ku kibuuzo ky’Abayudaaya mu bbaluwa gye yawandiikira Adolf Gemlich nga 16, Ogwomwenda 1919 (kati emanyiddwa nga ebbaluwa ya Gemlich). Mu bbaluwa eno, Hitler agamba nti ekigendererwa kya gavumenti " awatali kubuusabuusa kwe kuggyirawo ddala Abayudaaya". Mu DAP, Hitler yasisinkana Dietrich Eckart, omu ku baatandikawo ekibiina kino era nga mmemba w’ekibiina ky’abasamize ekya Thule Society. Eckart yafuuka omubuulirizi wa Hitler, n’awaanyisiganyanga naye ebirowoozo era n’amuyingiza mu bantu ab’enjawulo mu Munich. Okwongera okusikiriza, ekibiina kya DAP kyakyusa erinnya lyayo ne kifuuka Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (Ekibiina ky'abakozi ekya National Socialist German Workers' Party (NSDAP), kati ekimanyiddwa nga " Nazi Party "). Hitler yakola dizayini ya bendera y’ekibiina eya swastika mu nkulungo enjeru ku mugongo omumyufu.
Hitler yasiibulwa mu magye nga 31 Ogwokusatu 1920, era n’atandika okukolera ekibiina kino emirimu emijjuvu. Ekitebe ky’ekibiina kino kyali mu Munich, ekifo eky’aba Girimaani abaali balwanyisa gavumenti abaali bamaliridde okumalawo enzikiriza ya Marx n’okutyoboola Weimar Republic.
Friedrich Reck-Malleczewen yayogera mu kitabo kye ''ekya Diary of a Man in Despair ekyafulumizibwa'' mu 1947:
Yali azze mu nnyumba gye yali taberangamu, ng'ayambadde gaita, ekikooti, enkoofiira ennene, era ng'akutte omuggo.... Oluvannyuma, yasobola okutandika okwogera. Yayogera nnyo, nga tawummula. Yayigiriza. Yatuboggolera ng'omusomesa w'eddiini mu magye. Tetwamuwakanya n'akatono, oba okugezaako okwawukana mu ngeri yonna, naye yatandika okutuboggolera. Abaweereza baalowooza nti baali batulumba era ne badduka okututaasa. Bwe yali amaze okugenda, twatuula kasirise, nga tukyamuse era nga tetuli basanyufu n'akamu. Waaliwo okuwulira ennaku, nga bwobeera mu ggaali y'omukka ne wesangang'oli wamu n'omuntu aliko ekikyamu ku bwongo.
Mu Gwokubiri 1921, nga asoolobye kukyusakyusa abantu, Hitler yayogera n’abantu abasukka mu 6,000. Okusobola okulanga olukiiko luno, loole bbiri ezaali zijjudde abawagizi b’ekibiina baavuga okwetoloola Munich nga bawanika bendera za swastika n’okugabira abantu obupapula. Mu bbanga ttono Hitler yafuna ettutumu olw’okwogera kwe okw’okukubaganya ebirowoozo okw’amaanyi ng’awakanya Endagaano ya Versailles, bannabyabufuzi abaali bavuganya, n’okusingira ddala ng’awakanya Abamarx n’Abayudaaya.
Mu Gwomukaaga 1921, Hitler ne Eckart bwe baali ku lugendo lw’okusonda ssente e Berlin, obuyeekera bwabalukawo mu kibiina ky’Abanazi mu Munich. Abakiise ku kakiiko kaayo akafuzi baayagala okwegatta ku kibiina kya German Socialist Party (DSP) ekisangibwa mu kibuga Nuremberg. Hitler yaddayo e Munich nga 11 Ogwomusanvu era mu busungu n’awaayo okulekulira kwe. Abakiise ku kakiiko baakitegeera nti okulekulira kw’omuntu waabwe omukulu mu lujjudde era omwogezi kyanditegeeza nti ekibiina kiweddewo. Hitler yalangirira nti agenda kuddamu okwegatta ku kakwakkulizo nti agenda kudda mu bigere bya Drexler ku bwa ssentebe bw’ekibiina, era nti ekitebe ky’ekibiina kigenda kusigala mu Munich. Akakiiko kakkiriza, era n’addamu okwegatta ku kibiina nga 26 Ogwomusanvu nga mmemba 3,680. Hitler yasigala ayolekagana n’okuwakanyizibwa okumu mu kibiina ky’Abanazi. Abaawakanya Hitler mu bukulembeze mwalimu Hermann Esser eyagobebwa mu kibiina, era ne bakuba kkopi 3,000 ez’akatabo akaalumba Hitler ng’omuli w'olukwe mu kibiina. Mu nnaku ezaddirira, Hitler yayogera n’abantu abangi abawerako era ne yeewozaako ku Esser, ne bakuba emizira egy’amaanyi. Enkola ye yatuuka ku buwanguzi, era mu ttabamiruka ow’enjawulo ow’ekibiina nga 29 Ogwomusanvu, yaweebwa obuyinza obujjuvu nga ssentebe w’ekibiina, n’adda mu bigere bya Drexler, n’obululu 533 ku 1.
Okwogera kwa Hitler okwa vitriolic beer hall kwatandika okusikiriza abalabi aba bulijjo. Nantawunyikamu, yafuuka omukugu mu kukozesa emiramwa egy’enjawulo, omuli n’okunenya abalala olw’ebizibu by’ebyenfuna by’abawuliriza be. Hitler yakozesa enkola y'okusikiriza ey’obuntu bwe n’okutegeera empisa z'abantu bwe yayogeranga mu lujjudde. Bannabyafaayo baalaba engeri ebigambo bye gye bikwatamu abantu abangi mu ngeri ey’okuwuniikiriza, n’amaaso ge mu bibinja ebitonotono. Alfons Heck, eyali mmemba w’ekibiina kya Hitler Youth, yajjukira nti:
Twatandika okwenyumiriza mu ggwanga lyaffe mu ngeri ey'ekisiru. Okumala eddakiika eziwera, twaleekaanira waggulu, nga n'amaziga gatuyitamu: Sieg Heil, Sieg Heil, Sieg Heil! Okuva mu kaseera ako, nafuuka wa Adolf Hitler mu mubiri ne mu mwoyo.
Abagoberezi abaasooka kwaliko Rudolf Hess, eyali omukungu w'amagye g'omu bbanga Hermann Göring ne kapiteeni mu magye Ernst Röhm. Röhm yafuuka akulira ekibiina ky’Abanazi ekya magye agatali matongole ekya Sturmabteilung, ekyakuuma enkiiko n'okulumba abaali babavuganya mu byobufuzi. Ekintu ekikulu ekyakwata ku ndowooza ya Hitler mu kiseera kino yali Aufbau Vereinigung, ekibinja ky’olukwe eky’Abazungu Abarussia abaali mu buwanganguse n’Abanazi abaasooka. Ekibinja kino, nga kiweebwa ssente okuva mu bannamakolero abagagga, kyaleeta Hitler ekirowoozo ky’olukwe lw’Abayudaaya, nga lukwataganya ensimbi z’ensi yonna n’enzikiriza ya Bolshevism.
Enteekateeka y’ekibiina ky’Abanazi yategekebwa mu nsonga 25 nga 24 Ogwokubiri 1920. Kino tekyakiikirira ndowooza ekwatagana, wabula kyali kibiina kya ndowooza ezafunibwa ezaali zirina ssente mu völkisch pan-Germanic movement, nga ultranationalism, okuwakanya Endagaano ya Versailles, obuteesiga bwanaasiwamukange, awamu n'endowooza ezimu ez'anaakalyako ani. Eri Hitler, ekintu ekyali kisinga obukulu kwe kulwanyisa Abayudaaya ekyalimu . Era enteekateeka eno yagitwala ng’okusinga omusingi gwa ppokoppoko n’okusikiriza abantu okujja ku kabaga.
=== Beer Hall Putsch n’ekkomera lya Landsberg ===
[[File:Mein_Kampf_dust_jacket.jpeg|thumb|[[Dust jacket|Ekikooti ky’enfuufu]] ekya {{Lang|de|[[Mein Kampf]]}} ’s 1926–28 edition, Hitler gye yawandiika mu 1925]]Mu 1923, Hitler yeyambisa obuyambi bwa Genero Erich Ludendorff owa Ssematalo I okugezaako okuwamba gavumenti eyamanyibwa nga Beer Hall Putsch. Ekibiina ky’Abanazi kyakozesa obusosoze bwa Yitale ng’ekyokulabirako ku ndabika yaabwe n’enkola zaabwe. Hitler yali ayagala okukoppa Benito Mussolini ’s bwe yalumba Rome mu 1922 ng’awamba gavumenti mu Bavaria, ekyagoberera okusoomoozebwa eri gavumenti mu Berlin. Hitler ne Ludendorff baasaba obuwagizi bwa Staatskommissar (Kaminsona omubeezi) Gustav Ritter von Kahr, omufuzi wa Bavaria. Kyokka Kahr, ng’ali wamu n’akulira Poliisi Hans Ritter von Seisser ne Genero wa Reichswehr Otto von Lossow, baali baagala okuteekawo nnakyemalira ow’eggwanga awatali Hitler.
Nga 8,Ogwekkuminoogumu 1923, Hitler ne SA baalumba olukuŋŋaana lw'abantu 3,000 olwategekebwa Kahr mu Bürgerbräukeller, ekizimbe ky'omwenge mu Munich. Ng'ataataataaganya okwogera kwa Kahr, yalangirira nti enkyukakyuka y'eggwanga yatandika dda era n'alangirira okuteekebwawo kwa gavumenti empya ne Ludendorff. Ng'addayo mu kisenge eky'emabega, Hitler, ng'aggyeyo emmundu, yasaba era oluvannyuma n'afuna obuwagizi bwa Kahr, Seisser, ne Lossow. Amagye ga Hitler mu kusooka gaasobola okuwamba ekitebe kya Reichswehr n'ekya poliisi, naye Kahr n'abamu ku banne mu bwangu baalekera awo okumuwagira. Tewali magye wadde poliisi y'eggwanga y'egatta ku Hitler. Olunaku olwaddirira, Hitler n'abagoberezi be baatambula okuva mu kizimbe ky'omwenge ne bagenda ku minisitule y'olutalo mu Bavaria okuggyako gavumenti ya Bavaria, naye poliisi nebasaasanya. Mu kaweefube w'okuggyako gavumenti eyalema, ab'ekibiina kya Nazi 16 n'abakungu ba poliisi bana battibwa.
Hitler yaddukira mu maka ga Ernst Hanfstaengl era okusinziira ku biwandiiko ebimu yalowooza ku kwetta. Yali mu kwewunika naye nga mukkakkamu bwe yakwatibwa nga 11 Ogwekkuminoogumu 1923 olw'okulya mu nsi ye olukwe. Omusango gwe mu kkooti y’abantu ey’enjawulo mu Munich gwatandika mu Gwakubiri 1924, era Alfred Rosenberg n’afuuka omukulembeze ow’ekiseera ow’ekibiina ky’Abanazi. Nga 1 Ogwokuna, Hitler yasalirwa ekibonerezo kya kusibwa emyaka etaano mu Festungshaft mu kkomera lya Landsberg. Eyo, yayisibwa mu ngeri ey’omukwano okuva mu bakuumi era n’akkirizibwa okufuna obubaka okuva mu bawagizi be n’okukyalirwa banne mu kibiina buli kiseera. Olw’okusonyiyibwa kkooti ey’oku ntikko mu Bavaria, yayimbulwa okuva mu kkomera nga 20 Ogwekkumineebiri 1924, ng’awakanya omuwaabi wa gavumenti. Nga mw’otwalidde n’obudde bwe yamala mu alimanda, Hitler yamala omwaka mulamba n’okusoba mu kkomera.
Bwe yali e Landsberg, Hitler ye yalagira ekitundu ekisinga obunene eky’omuzingo ogusooka ogwa ''Mein Kampf'' ( lit. 'My struggle'; mu kusooka katuumibwa Four and a Half Years of Struggle against Lies, Stupidity, and Corwadice) mu kusooka eri ddereeva we, Emil Maurice, n’oluvannyuma n’aweebwa omumyuka we, Rudolf Hess. Ekitabo kino ekyaweebwayo eri mmemba wa Thule Society, Dietrich Eckart, kyali kya bulamu bwe era nga kinnyonnyola endowooza ze. Ekitabo ekyo kyalaga enteekateeka za Hitler ez’okugaziya ebitundu by’ensi awamu n’okukyusa embeera z’abantu mu Girimaani okufuuka obwannakyemalira obwesigama ku mawanga. Mu kitabo kyonna, Abayudaaya benkanankana ne "obuwuka" era ne banjulwa nga "abawi b'obutwa ab'ensi yonna". Okusinziira ku ndowooza ya Hitler, eky’okugonjoola ensonga eno kwe kuzisaanyaawo. Wadde nga Hitler teyannyonnyola ngeri kino gye kyali kigenda okutuukirira, "obuzaale bwe obw'okutta abantu tebugaanirwa", okusinziira ku Ian Kershaw.
Yafulumizibwa mu mizingo ebiri mu 1925 ne 1926, Mein Kampf yatundibwa kkopi 228,000 wakati wa 1925 ne 1932. Kkopi akakadde kamu zaatundibwa mu 1933, omwaka Hitler gwe yasooka okubeera mu ofiisi. Ng’ebula mbale Hitler abeere n’ebisaanyizo by’okuyimbulwa ku kakalu ka kkooti, gavumenti ya Bavaria yagezaako okumugobera mu Austria. Chancellor wa Austria eya federo yagaana okusaba kuno ng’agamba nti obuweereza bwe mu magye ga Girimaani bwamufuula omutuuze era obw’e Austria obutaba na makulu. Mu kwanukula, Hitler yasazaamu mu butongole obutuuze bwe obwa Austria nga 7 Ogwokuna 1925
=== Okuddamu okuzimba Ekibiina ky’Abanazi ===
Mu kiseera Hitler we yayimbulwa mu kkomera, ebyobufuzi mu Bugirimaani byali si byakulwanagana nnyo, era n’ebyenfuna byali biteredde, ekyakomya emikisa gya Hitler egy’okubanja mu by’obufuzi. Olw’okulemererwa kwa Beer Hall Putsch, ekibiina kya Nazi Party n’ebibiina ebibirinako akakwate byawerebwa mu Bavaria. Mu lukiiko wamu ne ssaabaminisita wa Bavaria, Heinrich Held, nga 4 Ogwoluberyeberye 1925, Hitler yakkiriza okussa ekitiibwa mu buyinza bw’eggwanga era n’asuubiza nti ajja kunoonya obuyinza bw’ebyobufuzi ng’ayita mu nkola ya demokulasiya yokka. Olukiiko luno lwaggulawo ekkubo ly'okuggyawo okuwera ekibiina ky’Abanazi nga 16 Ogwokubiri.
Wabula oluvannyuma lw’okwogera okw’okukuma omuliro mu bantu kwe yawa nga 27 Ogwokubiri, Hitler yagaanibwa okwogera mu lujjudde ab’obuyinza mu Bavaria, envumbo eyasigalawo okutuusa mu 1927. Okusobola okutumbula ebigendererwa bye eby’ebyobufuzi wadde nga yali awereddwa, Hitler yalonda Gregor Strasser, Otto Strasser, ne Joseph Goebbels okutegeka n’okugaziya ekibiina ky’Abanazi mu bukiikakkono bwa Bugirimaani. Gregor Strasser yaddukanya ekkubo ly’ebyobufuzi eryetongodde ennyo, ng’assa essira ku bintu eby’anaakalyakaani mu nteekateeka y’ekibiina.
Akatale k'emigabo mu Amerika kagwa nga 24 Ogwekkumi 1929. Enkosa yaayo mu Bugirimaani yali ya maanyi nnyo: obukadde n’obukadde bw’abantu tebaalina mirimu, era bbanka ennene eziwerako ne zigwa. Hitler n’ekibiina ky’Abanazi beetegeka okweyambisa embeera ey’akazigizigi okufuna obuwagizi eri ekibiina kyabwe. Basuubiza okusazaamu endagaano ya Versailles, okunyweza ebyenfuna n’okuwa abantu emirimu.
Hitler yayogera ku linnya ly’Ekibiina ky’Abanazi mu Gwekkumi 1923:
"Naye," bwe ntyo bwe nabuuza Hitler, "lwaki weeyita National Socialist, okuva enteekateeka y'ekibiina kyo bw'eri ekikontana ddala n'eyo etwalibwa okuba eya socialism?" "Socialism," bwe yaddamu, ng'assa wansi ekikopo kye eky'accaayi, mu ngeri ey'obukambwe, "ye sayansi w'okukola ku bulungi bw'abantu bonna. Communism si Socialism. Marxism si Socialism. Aba Marxism babbye ekigambo era ne batabulatabula amakulu gaakyo. Nja kutwala Socialism okuva ku ba Socialists. Socialism nkola ya Aryan ey'edda, nkola ya ba Girimaani.... Twetaaga okutuukiriza ebyetaago eby'ensonga eby'ebibiina ebikola ebintu okuyita mu gavumenti nga yeesigamiziddwa ku bumu bw'eggwanga. Gye tuli, gavumenti n'eggwanga bifaanagana.
== Okulinnya ku bukulembeze ==
{| class="wikitable"
|+
! colspan="5" |Ebyava mu kulonda mu kibiina ky'Abanazi
|-
|Akalulu
|Omugatte gw'obululu
|Obululu ku 100
|Ebifo mu Reichstag
|Ebikulu
|-
|Ogwokutaano 1924
|1,918,300
|6.5
|32
|Hitler yali mu kkomera
|-
|Ogwekkumineebiri 1924
|907,300
|3.0
|14
|Hitler ng'ayimbuddwa okuva mu kkomera
|-
|Ogwokutaano 1928
|810,100
|2.6
|12
|
|-
|Ogwomwenda 1930
|6,409,600
|18.3
|107
|Oluvannyuma lw'akatyabaga k'ebyenfuna
|-
|Ogwomusanvu 1932
|13,745,000
|37.3
|230
|Oluvannyuma lwa Hitler okwesimbawo ku bwa Pulezidenti
|-
|Ogwekkuminoogumu 1932
|11,747,000
|33.1
|196
|
|-
|Ogwokusatu 1933
|17,277,180
|43.9
|288
|Kaali ka mirembe mu kusooka nga Hitler akyali chancellor wa Girimaani
|}
=== Okukulembera Bruning ===
Okugwa kw'ebyenfuna mu nsi yonna kwawa Hitler omukisa gw'ebyobufuzi. Abagirimaani baali banyiivu eri paalamenti, eyali eyalina okusoomoozebwa okuva mu bannalukalala ab'ku ddyo- n'ab'oku kkono. Ebibiina by'ebyobufuzi ebitali bya bannalukalala byali bitandise okulemererwa okukomya ebikolwa eby'obukambwe, era akalulu ka Girimaani ak'ekikungo mu 1929 kaayamba okuyitimusa endowooza y'Abanazi. Okulonda kw'Ogwomwenda 1930 kwaviirako okusattulukuka kw'omukago era ne gusikizibwa kabineeti ey'abatono. Omukulembeze waayo, ow'ekibiina kya Centre Party, Heinrich Brüning, yafuga ng'ayita mu biragiro by'akatabaga okuva ku Pulezidenti Paul von Hindenburg. Okukulembera okuyita mu biragiro kyafuuka ky'abulijjo, n'ekireetera obukulembeze bwa bannantagambwako. Ekibiina ky'Abanazi kyava gye kyali ne kiwangula n'ebitundu 18.3 ku buli kikumi ku bululu n'ebifo 107 mu paalamenti mu kulonda kwa 1930, ne kifuuka ekibiina eky'okubiri ekisinga ababaka abangi mu palamenti.
Hitler yalabikira mu musango gw’abaserikale babiri aba Reichswehr, okuli Lieutenant Richard Scheringer ne Hanns Ludin, ku nkomerero ya 1930. Bombi baavunaanibwa omusango gw’okubeera bammemba mu kibiina ky’Abanazi, mu kiseera ekyo nga kimenya mateeka eri aba Reichswehr. Oludda oluwaabi lwagamba nti ekibiina ky'Abanazi kyali kya bannalukalala, ekyaviirako munnamateeka w’abawawaabirwa Hans Frank okuyita Hitler okuwa obujulizi. Nga 25 Ogwomwenda 1930, Hitler yawa obujulizi nti ekibiina kye kyali kigenda kugoberera obuyinza bw’ebyobufuzi nga kiyita mu kulonda kwa demokulasiya kwokka, ekyamuwa abawagizi bangi mu kibinja ky’abaserikale.
Enkola ya Brüning ey’okukendeeza ku nsimbi teyaleeta nnyo nkulaakulana mu by’enfuna era nga teyayagalibwa nnyo. Kino Hitler yakikozesa ng’atunuulira obubaka bwe obw’ebyobufuzi n'addala ku bantu abaali bakoseddwa ebbeeyi y’ebintu okulinnya mu myaka gya 1920 n’okusereba kw’eby’enfuna, gamba ng’abalimi, abaazirwanako mu lutalo, n’abantu ab’alinamu ku ssente.
Wadde nga Hitler yali asazizaamu obutuuze bwe obw’e Austria mu 1925, teyafuna butuuze bwa Girimaani okumala kumpi emyaka musanvu. Kino kyali kitegeeza nti yali talina ggwanga, mu mateeka yali tasobola kwesimbawo ku bwapulezidenti, era nga akyayolekedde akabi ak’okugobwa mu nsi. Nga 25 Ogwokubiri 1932, minisita w’ensonga z’omunda mu Brunswick, Dietrich Klagges, eyali mmemba w’ekibiina ky’Abanazi, yalonda Hitler ng’omuddukanya w'ekibinja ky’essaza lino mu Reichsrat mu Berlin, ekyafuula Hitler munnansi wa Brunswick, era bwe kityo ne Bugirimaani.
Hitler yavuganya ne Hindenburg mu kulonda kwa Pulezidenti okwa 1932. Okwogera kwe yawa mu Industry Club e Düsseldorf nga 27 JOgwoluberyeberye 1932 kwamuwa obuwagizi okuva mu bannamakolero bangi ab’amaanyi mu Girimaani. Hindenburg yalina obuwagizi okuva mu bibiina eby’enjawulo eby’amawanga, eby’obwakabaka, eby’Abakatuliki, n’ebya Republican, n’abamu ku ba Social Democrats. Hitler yakozesa omubala gwa kampeyini " Hitler über Deutschland " ("Hitler ku ntikko ya Girimaani"), okujuliza ebigendererwa bye eby'ebyobufuzi n'okukola kampeyini ze ng'akozesa ennyonyi. Y’omu ku bannabyabufuzi abaasooka okukozesa entambula y’ennyonyi mu kampeyini era yagikozesa bulungi. Hitler yali mu kyakubiri ku mirundi ebiri gyonna, n’afuna obululu obusoba mu 35 ku buli 100 mu kulonda okusembayo. Wadde nga yawangulwa Hindenburg, okulonda kuno kwalaga Hitler ng’amaanyi ag’amaanyi mu byobufuzi bya Girimaani.
=== Okulondebwa ku bwa chancellor ===
[[File:Bundesarchiv_Bild_146-1972-026-11,_Machtübernahme_Hitlers.jpg|thumb|Hitler, ku ddirisa lya Reich Chancellery, afuna okukubwa mu ngalo akawungeezi lwe yatuuzibwa ku bwa chancellor, nga 30 Ogwoluberyeberye 1933]]
Obutabaawo gavumenti ekola bulungi kyaleetera bannabyabufuzi babiri ab’amaanyi, Franz von Papen ne Alfred Hugenberg, awamu n’abamakolero n’abasuubuzi abalala abawerako, okuwandiikira Hindenburg ebbaluwa. Abassa emikono gyabwe baasaba Hindenburg okulonda Hitler okukulira gavumenti "eyeetongodde ku bibiina by'ebyobufuzi ebiri mu paalamenti", ekiyinza okuviirako omugundu ogugenda "okusikiriza obukadde n'obukadde bw'abantu".
Hindenburg nga tayagala yakkiriza okulonda Hitler ku bwa chancellor oluvannyuma lw’okulonda kwa paalamenti okw'emirundi ebiri —mu Gwomusanvu n'Ogwekkuminoogumu1932 —nga tekuvuddemu kutondawo gavumenti esobola okukulembera. Hitler yakulembera gavumenti y’omukago eyamala akaseera katono eyatondebwawo ekibiina kya Nazi Party (ekyali kisinga okubeera n’ebifo mu Reichstag) n’ekibiina kya Hugenberg, ekibiina kya German National People’s Party (DNVP). Nga 30 Ogwoluberyeberye1933, kabineeti empya yalayizibwa ku mukolo omumpi mu ofiisi ya Hindenburg. Ekibiina ky’Abanazi kyafuna ebifo bisatu: Hitler yalondebwa okuba chancellor, Wilhelm Frick nga Minisita w’ensonga z’omunda, ne Hermann Göring nga Minisita w’ensonga z’omunda mu Prussia. Hitler yali akkaatirizza ku bifo bya baminisita ng’engeri y’okufuna obuyinza ku poliisi mu kitundu ekinene ekya Bugirimaani.
=== Omuliro mu Reichstag n’okulonda mu Gwokusatu ===
Nga chancellor, Hitler yakola ku kaweefube w’abawakanya ekibiina ky’Abanazi okuzimba gavumenti ey’abasinga obungi. Olw’obutabanguko mu by’obufuzi, yasaba Hindenburg okuddamu okusatulula Reichstag, era okulonda kwali kutegekeddwa ku ntandikwa y'Ogwokusatu. Nga 27 Ogwokubiri 1933, ekizimbe kya Reichstag kyakumibwako omuliro. Göring olukwe yalunenyeza Abacommunist, anti Omucommunist w’e Budaaki Marinus van der Lubbe yasangibwa mu mbeera ezimulumiriza munda mu kizimbe ekyali kiyidde. Okutuuka mu myaka gya 1960, bannabyafaayo abamu, omuli William L. Shirer ne Alan Bullock, baali balowooza nti ekibiina ky’Abanazi kye kyali kivunaanyizibwa; kati endowooza ya bannabyafaayo abasinga obungi eri nti van der Lubbe ye yatandika omuliro yekka.
Ku kusaba kwa Hitler, Hindenburg yayanukula n'okussa omukono ku kiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree ekya 28 Ogwokubiri, ekyawandiikibwa Abanazi, ekyayimiriza eddembe eritandikirwako era ne kikkiriza okusibwa awatali kuwozesebwa. Ekiragiro kino kyakkirizibwa mu nnyingo eya 48 eya Ssemateeka wa Weimar, eyawa pulezidenti obuyinza okukola enteekateeka ez’amangu okukuuma obukuumi n’obutebenkevu bw’abantu. Emirimu gy’ekibiina kya German Communist Party (KPD) byanyigirizibwa, era bammemba ba KPD 4,000 ne bakwatibwa.
Ng’oggyeko okunoonya akalulu, ekibiina ky’Abanazi kyakola effujjo nga beefananya amagye n’okusaasaanya ppokoppoko alwanyisa obwannakalyakaani, mu nnaku ezaali zikulembera okulonda. Ku lunaku lw’okulonda nga 6 Ogwokusatu 1933, omugabo gw’Abanazi mu bululu gweyongera okutuuka ku bitundu 44%, era ekibiina kino kyafuna ebifo ebisinga obungi mu paalamenti. Ekibiina kya Hitler kyalemererwa okufuna obululu obusinga obungi, ne kyetaagisa omukago omulala ne DNVP.
=== Olunaku lwa Potsdam n’etteeka lya Enabling Act ===
Nga 21 Ogwokusatu 1933, ''Reichstag'' empya yatandikibwawo n’omukolo gw’okuggulawo mu kkanisa ya Garrison e Potsdam. "Olunaku olwa Potsdam" lwategekebwa okulaga obumu wakati w'ekibiina ky'Abanazi n'abakungu mu Prussia abakadde n'amagye. Hitler yalabikira mu kkooti ey’okumakya era mu bwetoowaze n’alamusa Hindenburg.
Okusobola okutuuka ku buyinza obujjuvu mu byobufuzi wadde nga teyalina bungi bwa ddala mu paalamenti, gavumenti ya Hitler yaleeta Ermächtigungsgesetz (Enabling Act) okukubwako akalulu mu ''Reichstag'' eyali yakalondebwa . Etteeka lino —eryatuumibwa mu butongole Gesetz zur Behebung der Not von Volk und Reich ("Law to Remedy the Distress of People and Reich")—lyawa kabineti ya Hitler obuyinza okukola amateeka awatali kukkirizibwa kwa Reichstag okumala emyaka ena. Amateeka gano gayinza (okuggyako ebimu) okuva ku ssemateeka.
Okuva bwe kiri nti kyandikosezza ssemateeka, etteeka li Enabling Act okuyisibwa lyali lyetaagisa abantu ebitundu bibiri ku bisatu okuyisibwa. Nga tebaleseewo muwatwa gwonna, Abanazi baakozesa ebiragiro ebiri mu kiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree okukwata abamyuka bonna 81 ab’Abacommunist (wadde nga baali bakola kampeyini ez’amaanyi okulwanyisa ekibiina, Abanazi baali bakkirizza KPD okuvuganya mu kulonda) ne balemesa aba Social Democrats abawerako okwetaba mu kulonda.
Nga 23 Ogwokusatu 1933, ''Reichstag'' yakuŋŋaana mu Kroll Opera House mu mbeera ey’akatabanguko. Ab'ebitiibwa mu SA baakli liteesebwako, ne baleekaana engombo n’okutiisatiisa ababaka ba paalamenti abaali batuuse. Oluvannyuma lwa Hitler okusuubiza mu bigambo akulira ekibiina kya Centre , Ludwig Kaas nti Hindenburg agenda kusigala n’obuyinza bwe obw’okukuba akalulu, Kaas yalangirira nti ekibiina kya Centre Party kigenda kuwagira etteeka eriyitibwa Enabling Act. Etteeka lino lyayisibwa n’obululu 444–94, ng’ebibiina byonna okuggyako aba Social Democrats be baliwagira. Etteeka erya Enabling Act, awamu n’ekiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree, kyakyusa gavumenti ya Hitler n’efuuka eya nnakyemalira mu mateeka.
=== Obwannakyemalira ===
<blockquote>[[File:Der_Führer_Gemälde_Portrait_painting_of_Adolf_Hitler_by_Heinrich_Knirr_1937_No_known_copyright_restrictions_(artist_died_in_1944)_Imperial_War_Museum_London.jpg|thumb|Ekifaananyi kya Heinrich Knirr (1937)]]"Nga nteeka obulamu bwange mu kabi okulabika ng'ayogera ebitategeerekeka, mbagamba nti ekibiina kya National Socialist movement kijja kugenda mu maaso okumala emyaka 1,000!... Temwerabira engeri abantu gye bansekereramu emyaka 15 emabega bwe nnalangirira nti lumu nja kufuga Bugirimaani. Baseka kaakano, mu ngeri y'emu ey'obusirusiru, bwe nnalangirira nti nja kusigala mu buyinza" - Adolf Hitler ng'ayogerako ne munnamaulire wa BBC mu Berlin, Ogwomukaaga 1934</blockquote>Oluvannyuma lw'okufuna obuyinza ku ssiga lya gavumenti eribaga amateeka ne ly'obukulembeze, Hitler ne banne baatandika okulwanyisa ababavuganya abaasigalawo. Ekibiina kya Social Democratic Party kyawerebwa, era n'ebintu byakyo ne bikwatibwa.Wadde ng'abakiise b'ebibiina by'abakozi bangi baali mu Berlin ku lunaku lw'ogwokutaano, abaserikale ba SA baawamba woofiisi z'ebibiina mu ggwanga lyonna. Nga 2 Ogwokutaano 1933, ebibiina by'abakozi byonna byawalirizibwa okuggibwawo, era abakulembeze baabyo ne bakwatibwa. Abamu baasindikibwa mu nkambi z'abasibe.Ekibiina kya German Labour Front kyatandikibwawo ng'ekitongole ekikiikirira abakozi bonna, abakungu, n'abalina kkampuni, nga kino kiraga endowooza y'Abanazi mu mwoyo gwa Hitler's Volksgemeinschaft ("ekitundu ky'abantu").
Ogwomukaaga we gwaggwerako ng’ebibiina ebirala bitiisibbwatiisibbwa okusasika. Kuno kwaliko omukago gw’Abanazi ogw’erinnya, DNVP; ng’ayambibwako SA, Hitler yawaliriza omukulembeze waayo Hugenberg okulekulira nga 29 Ogwomukaaga. Nga 14 Ogwomusanvu 1933, ekibiina ky’Abanazi kyalangirirwa ng’ekibiina kyokka eky’ebyobufuzi mu mateeka mu Bugirimaani. Okwagala kwa SA okweyongera amaanyi mu byobufuzi n’amagye kwaleeta okweraliikirira mu bakulembeze b’amagye, abamakolero na b'ebyobufuzi. Mu kwanukula, Hitler yalongoosa obukulembeze bwonna obwa SA mu kyayitibwa Night of the Long Knives, eyaliwo okuva nga 30 Ogwomukaaga okutuuka nga 2 Ogwomusanvu 1934. Hitler yatunuulira Ernst Röhm n’abakulembeze abalala aba SA, ng'awamu n’abalabe ba Hitler abawerako mu byobufuzi (nga Gregor Strasser n’eyali chancellor Kurt von Schleicher ), baazingibwa, ne bakwatibwa, ne bakubwa amasasi. Wadde ng’ensi yonna n’Abagirimaani abamu baakwatibwa ensonyi olw’ettemu lino, bangi mu Bugirimaani baali balowooza nti Hitler yali azzaawo emirembe.
Hindenburg yafa nga 2 Ogwomunaana 1934. Ku lunaku olwali lwakayita, kabineti yali etaddewo Etteeka li "Law Concerning the Head of State of the German Reich". Etteeka lino lyali ligamba nti Hindenburg bw’anaafa, ofiisi ya pulezidenti yali egenda kuggyibwawo, era obuyinza bwayo ne bugattibwa n’obwo obwa chancellor. Bw’atyo Hitler yafuuka omukulembeze w’eggwanga awamu n’omukulembeze wa gavumenti era mu butongole n’atuumibwa erinnya Führer und Reichskanzler (Omukulembeze era Chancellor wa Reich), wadde nga Reichskanzler okukkakkana ng’asuuliddwa. Olw’ekikolwa kino, Hitler yaggyawo enkola y'amateeka eyali esobola okumuggya mu ofiisi.
Ng’omukulembeze w’eggwanga, Hitler yafuuka omuduumizi w’amagye owo ku ntikko. Amangu ddala nga Hindenburg amaze okufa, ku kukubirizibwa kw’obukulembeze bwa Reichswehr, ekirayiro eky’ennono eky’obwesigwa eky’abajaasi kyakyusibwa okukakasa obwesigwa eri Hitler kennyini, mu linnya, mu kifo kya ofiisi y’omuduumizi ow'oku ntikko (oluvannyuma eyakyusibwa erinnya n’efuulibwa omuduumizi omusukkulumu) oba eri Bugirimaani. Nga 19 Ogwomunaana, okugatta obwapulezidenti n’obwa chancellor kwakkirizibwa abalonzi 88 ku buli 100 abaalonda mu kalulu k’ekikungo mu 1934.
Ku ntandikwa ya 1938, Hitler yasiiga abantu akasa okunyweza obuyinza bwe ku magye ng’akuma omuliro mu nsonga za Blomberg–Fritsch. Hitler yawaliriza Minisita we ow’olutalo, Field Marshal Werner von Blomberg, okulekulira ng’akozesa ekiwandiiko kya poliisi ekyalaga nti mukyala wa Blomberg omupya yalina likodi y’obwamalaaya. Omuduumizi w’amagye Colonel-General Werner von Fritsch yaggyibwawo oluvannyuma lwa Schutzstaffel] (SS) okuleeta ebigambibwa nti yali yeenyigira mu bisiyaga. Abasajja bombi baali bagudde mu buzibu kubanga baali bawakanya Hitler okusaba okukola Wehrmacht nga yeetegese okulwana olutalo nga mu 1938. Hitler yafuna ekitiibwa kya Blomberg eky’Omuduumizi Omukulu, bw’atyo n’atwala obuduumizi bw’amagye ku bubwe. Yakyusa minisitule y’olutalo n’assaamu Oberkommando der Wehrmacht (OKW), nga ekulemberwa Genero Wilhelm Keitel. Ku lunaku lwe lumu, ba Genero 16 baggyibwako obuduumizi bwabwe, ate abalala 44 ne bakyusibwa; bonna baali bateeberezebwa nti baali tebawagira bu- Nazi kimala. Ku ntandikwa y'Ogwokubirii 1938, ba Genero abalala 12 baali bamaze okuggyibwawo.
Hitler yafaayo okuwa obwannakyemalira bwe okulabika ng’obuli mu mateeka. Ebiragiro bye bingi byali byesigamiziddwa mu bulambulukufu ku kiragiro kya Reichstag Fire Decree era n’olwekyo nga byesigamiziddwa ku nnyingo 48 eya Ssemateeka wa Weimar. ''Reichstag'' yazza obuggya etteeka li Enablinga Act emirundi ebiri, buli mulundi okumala emyaka ena. Ng'okulonda kwa ''Reichstag'' kukyakolebwa (mu 1933, 1936, ne 1938), abalonzi baaweebwa olukalala lumu olw'Abanazi n'abagenyi abawagira Obunazi olwafuna obululu obusukka mu bitundu 90 ku buli 100. Okulonda kuno okw’obulimba kwali mu mbeera ezitali za kyama; Abanazi batiisatiisa okwesasuza okw’amaanyi eri omuntu yenna ataalonda oba ataabalonda.
== Nazi Germany ==
=== Ebyenfuna n’obuwangwa ===
[[File:Hitler_at_the_XI_Olympic_Games_opening_ceremonies.jpg|thumb| Hitler n’abakozi be nga bakola saluti y’Abanazi eri ttiimu ku mikolo egy’okuggulawo emizannyo gya Olympics XI mu Gwomunaana 1936]]
Mu Gwomunaana 1934, Hitler yalonda Pulezidenti wa Reichsbank Hjalmar Schacht nga Minisita w’ebyenfuna, ate mu mwaka ogwaddako, nga Plenipotentiary for War Economy avunaanyizibwa ku kutegeka ebyenfuna by'okulwana. Okuddamu okuzimba n’okuzzaawo emmundu kwassibwamu ssente nga bayita mu tteeka lya Mefo, okukuba ssente, n’okuwamba eby’obugagga by’abantu abaakwatibwa ng’abalabe b’eggwanga, nga mw’otwalidde n’Abayudaaya. Omuwendo gw’abatalina mirimu gwakendeera okuva ku bukadde mukaaga mu 1932 okutuuka ku bukadde obutasukka kamu mu 1936. Hitler ye yalabirira emu ku kampeyini ezisinga obunene ez’okulongoosa ebizimbe mu byafaayo bya Girimaani, ezaaviirako okuzimba amabibiro, ''autobahns'', eggaali y’omukka, n’emirimu emirala egy’okuzimba. Emisaala gyali wansi katono mu makkati okutuuka ku nkomerero y’emyaka gya 1930 bw’ogeraageranya n’emisaala mu kiseera kya Weimar Republic, ate ng’ebbeeyi y’ebintu y'eyongera ebitundu 25 ku buli 100. Mu kugeraageranya Wiiki y’emirimu yeeyongera mu kiseera ky’okukyusa okudda mu by’enfuna by’olutalo; mu 1939, Omugirimaani owa bulijjo yali akola wakati w’essaawa 47 ne 50 buli wiiki.
Gavumenti ya Hitler yawagira enzimba y'EKinazi ku kigero ekinene ennyo. Albert Speer, eyayamba ennyo mu kuteeka mu nkola enkola ya Hitler ey’okuddamu okutaputa obuwangwa bw’Abagirimaani mu ngeri ey’edda, yateekebwa okuvunaanyizibwa ku kiteeso ky’okuddaabiriza ebizimbe mu Berlin. Wadde ng’amawanga mangi gaali gatiisatiisa obuteetaba mu mizannyo gya Olympics, Bugirimaani gye yategeka mu 1936. Hitler ye yakulemberamu emikolo gy’okuggulawo era yeetaba ku mikolo gyombi egyali mu Winter Games e Garmisch-Partenkirchen ne mu Summer Games e Berlin.
=== Okuddamu okukozesa emmundu n’emikago emipya ===
Mu nsisinkano n'abakulembeze b'amagye ga Girimaani nga 3 Ogwokubiri 1933, Hitler yayogera ku "kuwamba Lebensraum mu Buvanjuba n'enkola y'okutunza endowooza y'eKigirimaani ey'okufufugaza" ng'ebigendererwa bye ebisembayo eby'enkola y'ensonga z'ebweru. Mu Gwokusatu, Omulangira Bernhard Wilhelm von Bülow, omuwandiisi mu ofiisi y’ensonga z’ebweru ( Auswärtiges Amt ), yafulumya ekiwandiiko ku bigendererwa ebikulu eby’enkola y’ensonga z’ebweru: Anschluss ne Austria, okuzzaawo ensalo z’amawanga ga Girimaani mu 1914, okugaana obukwakkulizo bw’amagye wansi w’endagaano ya Versailles, okudda kw’amatwale ga Girimaani agaali mu Afirika, n’ekitundu kya Girimaani eky’obuyinza mu Bulaaya ey’Ebuvanjuba. Hitler yasanga ebiruubirirwa bya Bülow nga bitono nnyo. Mu kwogera kwe mu kiseera kino, yakkaatirizza bye yayita ebigendererwa by’emirembe mu nkola ze n’okwagala okukolera mu ndagaano z’ensi yonna. Mu lukiiko olwasooka olwa kabineeti ye mu 1933, Hitler yakulembeza ssente z’amagye okusinga okudduukirira abantu abaali batalina mirimu.
Girimaani yava mu mukago gw'amawanga n'olukiiko lw'ensi yonna olw'okuggyawo ebyokulwanyisa mu Gwekkumi 1933. Mu Gwoluberyeberye 1935, abantu abasukka mu 90 ku buli 100 ab’omu Saarland, mu kiseera ekyo eyali wansi w’obufuzi bw’Omukago gw’Amawanga Amagatte, baakuba akalulu okwegatta ne Bugirimaani. Mu Gwokusatu ogwo, Hitler yalangirira okugaziya eggye lya Wehrmacht okutuuka ku bammemba 600,000 —nga bakubisaamu emirundi mukaaga omuwendo ogwakkirizibwa mu ndagaano ya Versailles —nga mw’otwalidde n’okukulaakulanya eggye ly’omu bbanga ( Luftwaffe ) n’okweyongera kw’obunene bw’amagye g’oku mazzi ( Kriegsmarine). Bungereza, Bufalansa, Yitale, n’Omukago gw’Amawanga Amagatte byavumirira ebikolwa bino eby’okumenya Endagaano eyo naye nga tebalina kye baakola kubiziyiza. Endagaano y’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani (AGNA) eya 18 Ogwomukaaga yakkiriza ttani za Girimaani okweyongera okutuuka ku bitundu 35 ku 100 eby’amagye g’oku mazzi aga Royal Navy . Hitler yayita okussa omukono ku AGNA nga "olunaku olukyasinze essanyu mu bulamu bwe", ng'alowooza nti endagaano eno ye yatandika omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani gwe yali alagudde mu Mein Kampf. Bufalansa ne Yitale tezeebuuzibwako nga tebannaba kussa mukono, ekyatyoboola obutereevu Omukago gw’Amawanga Amagatte era ne kiteeka endagaano ya Versailles obutabeera na makulu.
Girimaani yaddamu okuwamba ekitundu ekyali tekikirizibwamu magye mu Rhineland mu Gwokusatu1936, ng’emenya endagaano ya Versailles. Hitler era yasindika amagye e Spain okuwagira Francisco Franco n’ekiwayi kye ekya Nationalist mu kiseera ky’olutalo lw’omunda mu Spain oluvannyuma lw’okufuna okulaajana okuyambibwa mu Gwomusanvu 1936. Mu kiseera kye kimu, Hitler yagenda mu maaso n’okufuba okukola omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani. Mu Gwomunaana 1936, ng’ayanukula ekizibu ky’ebyenfuna ekyali kyeyongera olw’okufuba kwe okuddamu okufuna emmundu, Hitler yalagira Göring okussa mu nkola Enteekateeka y’Emyaka Ena okuteekateeka Bugirimaani okulwana olutalo mu myaka ena eginaddirira. Enteekateeka eno yali etunuulidde olutalo olw'amaanyi wakati wa " Judaeo-Bolshevism " n'Obunazi bwa Girimaani, nga mu ndowooza ya Hitler kyali kyetaagisa okufuba okwewaayo okuddamu okufuna ebyokulwanyisa awatali kulowooza ku nsaasaanya y'ebyenfuna.
Mu Gwekkumi 1936, Count Galeazzo Ciano, minisita w’ensonga z’ebweru mu gavumenti ya Mussolini, yakyalira Girimaani, gye yassa omukono ku ndagaano ey’ensonga mwenda ng’akabonero nti ''yali asemberera'' okusisinkana Hitler mu buntu. Nga 1 Ogwekkuminoogumu, Mussolini yalangirira "omukago" wakati wa Girimaani ne Yitale. Nga 25 Ogwekkuminoogumu, Girimaani yassa omukono ku ndagaano ya Anti-Comintern Pact ne Japan. Bungereza, China, Yitale ne Poland nazo zaayitibwa okwegatta ku ndagaano ya Anti-Comintern Pact, naye Yitale yokka ye yassa omukono mu 1937. Hitler yasuula enteekateeka ye ey'omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani, ng'anenya obukulembeze bwa Bungereza "obutamala". Mu lukiiko lwe yatuuza mu Reich Chancellery ne baminisita be ab’ensonga z’ebweru n’abaami b’amagye mu Gwekkuminoogumu ogwo, Hitler yaddamu okulaga ekigendererwa kye eky’okufuna Lebensraum ku lw’abantu b’e Girimaani. Yalagira enteekateeka z’olutalo mu Buvanjuba zitandike nga bukyali mu 1938 ate nga tebunnawera 1943. Singa afa, ebiteeso by'olukuŋŋaana, eby'awandiikibwa nga Hossbach Memorandum, byali bya kutwalibwa nga "endagaano ye ey'ebyobufuzi". Yawulira nti okukendeera okw'amaanyi mu mbeera z'abantu mu Girimaani olw'okatyabaga k'ebyenfuna kayinza kuyimirizibwa na bulumbaganyi bw'amagye obwali bugendereddwamu okuwamba Austria ne Czechoslovakia. Hitler yasaba okukola amangu nga Bungereza ne Bufalansa tezinnaba kufuna bukulembeze bwa nkalakkalira mu mpaka z'ebyokulwanyisa. Ku ntandikwa ya 1938, oluvannyuma lw’ensonga ya Blomberg–Fritsch, Hitler yakakasa obuyinza ku nkola y’amagye-enkola y’ensonga z’ebweru, n’agoba Neurath ku bwaminisita w’ensonga z’ebweru era n’alonda Minisita w’olutalo. Okuva ku ntandikwa ya 1938, Hitler yali ku nkola y’ensonga z’ebweru ng’egendereddwamu lutalo.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Apuli 1938, Henlein yagamba minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu." ... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". {{Sfn|Weinberg|1980|pp=334–335}} Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia. {{Sfn|Weinberg|1980|pp=338–340}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. {{Sfn|Weinberg|1980|pp=418–419}} Ekibiina kya Henlein kyayanukudde Beneš kye yasaba bwe kyakuma omuliro mu bantu okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten. {{Sfn|Kee|1988|pp=149–150}} {{Sfn|Weinberg|1980|p=419}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. {{Sfn|Messerschmidt|1990|pp=671, 682–683}} {{Sfn|Rothwell|2001|pp=90–91}} Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja ow’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. {{Sfn|''Time'', January 1939}} Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, obuzibu bw’ebyenfuna obwali bugenda mu maaso olw’okuddamu okukozesa emmundu bwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. {{Sfn|Murray|1984|p=268}} Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa 30 January 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye. {{Sfn|Murray|1984|p=268}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
n4oo8atq2v59la3w6vc34mn4h460bvt
67631
67630
2026-08-14T03:31:30Z
Charles Kalanzi
9748
Created by translating the section "World War II" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1369226609|Adolf Hitler]]"
67631
wikitext
text/x-wiki
'''Adolf Hitler''' (20 Ogwokuna 1889 – 30 Ogwokuna 1945) yali munnabyabufuzi Omugirimaani enzaalwa y’e Austria era nga ye nnakyemalira wa Girimaani ku mulembe gw’Abanazi okuva mu 1933 okutuusa lwe yeetuga mu 1945. Yalinnya mu buyinza ng’omukulembeze w’ekibiina ky’Abanazi, n’afuuka Cansala wa Bugirimaani mu 1933 n’oluvannyuma n’atwala ekitiibwa kya {{Lang|de|Führer und Reichskanzler}} mu 1934. Germany okulumba Poland nga 1 Ogwomwenda1939 wansi w'obukulembeze bwe kwe kwatandika Ssematalo II . Mu lutalo lwonna olwaddirira, Hitler yali y'enyigira nnyo mu kulungamya ebikwekweto by’amagye ga Girimaani era ye yali omukulu mu kutta Abayudaaya nga obukadde mukaaga mu Holocaust awamu n’okufa kw’obukadde n’obukadde bw’abantu abalala abaafa.
Hitler yazaalibwa mu Braunau am Inn mu Austria-Hungary era n’agenda e Girimaani mu 1913. Yayooyootebwa mu kiseera we yaweereza mu magye ga Girimaani mu Ssematalo I, n'afuna omusaalaba ogw'ekyuma (Iron Cross). Mu 1919, y'egatta ku kibiina ky’abakozi ekya Germany Workers’ Party (DAP), ekyasooka ekibiina ky’Abanazi, era mu 1921, n’alondebwa okuba omukulembeze w’ekibiina ky’Abanazi. Mu 1923, yagezaako okuwamba obuyinza bwa gavumenti mu kuwamba gavumenti okwalemererwa mu Munich era n’asibwa emyaka etaano, n’amala omwaka mulamba n’okusoba. Ng’ali eyo, yalagira omuzingo ogusooka ogw’ekitabo kye eky’obulamu bwe ne manifesito y’ebyobufuzi ''Mein Kampf'' ( lit. 'My Struggle'). Oluvannyuma lw’okuyimbulwa nga bukyali mu 1924, yafuna obuwagizi bw’abantu ng’alumba Endagaano y'e Versailles awamu n’okutumbula enzikiriza ya Bugirimaani yonna, okulwanyisa Abayudaaya, n’okulwanyisa Obwanaakalyakaani ng’akozesa okwogera okw’amaanyi ne ppokoppoko w’Abanazi . Yateranga okuvumirira Obwanaakalyakaani ng'olumu ku lukwe lw'Abayudaaya olw'ensi yonna .
Oluvannyuma lw’okulonda mu Reichstag mu Gwekkuminoogumu 1932, ekibiina ky’Abanazi kye kyasinga okubeera n’ebifo mu ''Reichstag'', naye nga si kyekisinga ababaka abangi. Oluvannyuma, eyali chancellor Franz von Papen ne bannabyabufuzi abalala abakuumaddembe baamatiza Pulezidenti Paul von Hindenburg okulonda Hitler ku bwa chancellor nga 30 Ogwoluberyeberye 1933. Nga wayiseewo akaseera katono, nga 23 Ogwokusatu, ''Reichstag'' yayisa etteeka li Enabling Act erya 1933, era ku nkomerero ne litandika okukyusa Weimar Republic n’efuuka Bugirimaani ey’Abanazi. Hindenburg bwe yafa nga 2 Ogwomunaana 1934, Hitler yamusikira n’afuuka omukulembeze w’eggwanga era oluvannyuma Girimaani n’efuuka eggwanga ly'obwannakyemalira mu bujjuvu. Mu ggwanga, Hitler yatandika okussa mu nkola enkola nnyingi ez’obusosoze mu mawanga, ezaali zisuula Abayudaaya Abagirimaani ku bbali n’okubafuula embuzi ey’ekiweebwayo . Emyaka gye omukaaga egyasooka mu buyinza gyavaamu ebyenfuna okutereera amangu okuva mu kiseera ky’okusereba kw’ebyenfuna, okusazaamu obukwakkulizo obwateekebwa ku Bugirimaani oluvannyuma lwa Ssematalo I, n’okuwamba ebitundu ebyalimu obukadde n’obukadde bw’Abagirimaani, ekyamuwa obuwagizi obw’amaanyi mu kusooka.
Ekimu ku biruubirirwa bya Hitler ebikulu kyali {{Lang|de|[[Lebensraum]]}} ( lit. 'Owokubeera') eri abantu b'e Girimaani mu Bulaaya ey'Ebuvanjuba. Enkola ye ey’obukambwe, ey’okugaziya okusukka ensalo za Girimaani zitwalibwa okuba ng’ensonga enkulu ezavaako Ssematalo II mu Bulaaya. Nga 1 Ogwomwenda 1939, Hitler yalabirira okulumba kwa Girimaani ku Poland, bwe kityo ne kireetera Bungereza ne Bufalansa okulangirira olutalo ku Bugirimaani . Oluvannyuma lw’okulagira okulumba Soviet Union mu Gwomukaaga 1941, yalangirira olutalo ku Amerika mu Gwekkumineebiri w’omwaka gwe gumu. Ku nkomerero ya 1941, amagye ga Girimaani n’amawanga ga Bulaaya agayitibwa European Axis gaawamba ekitundu ekisinga obunene ekya Bulaaya n'obukiika kkono bw'Afirika . Obuwanguzi buno bwaddizibwayo mpolampola oluvannyuma lwa 1941 okutuusa amagye g’omukago lwe gaawangula amagye ga Girimaani mu 1945. Nga 29 Ogwokuna 1945, Hitler yawasa munne gwe yali amaze naye ebbanga, Eva Braun, mu {{Lang|de|[[Führerbunker]]}} mu kibuga Berlin. Enkeera beetuga okwewala okukwatibwa amagye ga Soviet Red Army.
Munnabyafaayo era omuwandiisi w'emikululo gy'obulamu bwabantu Ian Kershaw yayogera ku Hitler nga "omusingi gw'ebyobufuzi ebibi eby'omulembe guno". Mu bukulembeze bwa Hitler n’endowooza y’obusosoze mu mawanga, gavumenti y’Abanazi ye yali evunaanyizibwa ku kittabantu ky’Abayudaaya ababalirirwamu obukadde mukaaga n’obukadde n’obukadde bw’abantu abaakosebwa, ye n’abagoberezi be baali batwala nti {{Lang|de|[[Untermensch]]en}} ( lit. ' si bantu' ) oba abatasaana kubeera mu bantu. Hitler n’Abanazi nabo bavunaanyizibwa ku kutta abantu ababalirirwamu obukadde 19.3 nga mulimu abaabulijjo n’abasibe b’olutalo. Okugatta ku ekyo, obukadde 28.7 obw'abajaasi n'abantu baabulijjo baafa olw'ebikolwa by'amagye mu katemba w'Abazungu. Omuwendo gw’abantu baabulijjo abattibwa mu Ssematalo II gwali tegubangawo mu lutalo, era abantu abaafiira mu lutalo luno lulufuula olutalo olusinga okutta abantu mu byafaayo.
== Ensibuko y’obuzaale ==
Taata wa Hitler, Alois Hitler, yali mwana wa Maria Schiclgruber atali mu mateeka. Olukalala lw'okubatiza terwalaga linnya lya kitaawe, era Alois mu kusooka yalina amannya ga nnyina, "Schicklgruber". Mu 1842, Johann Georg Hiedler yawasa maama wa Alois. Alois yakuzibwa mu maka ga muganda wa Hiedler, Johann Nepomuk Hiedler. Alois yakola ng’omukozi wa gavumenti okuva mu 1855 okutuusa lwe yawummula mu 1895. Mu 1876, Alois yawandiisibwa mu mateeka era ebiwandiiko bye eby'okubatiza ne biwandiikibwako obugambo bwa kabona okuwandiisa Johann Georg Hiedler nga kitaawe wa Alois (yawandiikibwa nga "Georg Hitler"). Alois olwo n'atwala erinnya ly'ekika "Hitler", era liwandiikibwa {{Lang|de|"Hiedler", "Hüttler"}}, oba {{Lang|de|"Huettler"}} . Oboolyawo erinnya lino lyesigamiziddwa ku kigambo ky’Olugirimaani {{Lang|de|Hütte}} ( lit. 'akasiisira' ), era kirina amakulu "oyo abeera mu nsiisira".
Omukungu w’Abanazi Hans Frank yawa amagezi nti maama wa Alois yali akozesebwa ng’omukozi w’awaka mu maka g’Abayudaaya mu Graz, era nti mutabani w’amaka ago ow’emyaka 19, Leopold Frankenberger ye yazaala Alois, ekintu ekyamanyibwa nga Frankenberger thesis. Tewali muntu yenna ayitibwa Frankenberger yawandiisibwa mu Graz mu kiseera ekyo, era tewali biwandiiko ku kubeerawo kwa Leopold Frankenberger, kale bannabyafaayo bagoba okugamba nti kitaawe wa Alois yali Muyudaaya. Mu 2025, omusaayi ogwava mu sofa mu kunoonyereza ku Hitler gwakozesebwa Turi King owa Yunivasite y’e Bath okwekenneenya DNA. Omusaayi guno gwakakasibwa nti gwa Hitler nga gugeraageranyizibwa n’ogw’owoluganda lwe omusajja, era okwekenneenya DNA kwalaga nti Hitler teyalina buzaale bwa Bayudaaya ng’ayita mu kitaawe. "Singa bwe kyali, tetwandifunye kukwatagana kwa DNA naye," King bwe yagamba "Okukwatagana okwo okwa DNA tekwakoma ku kukakasa nti eno ye DNA ya Hitler wabula era kukakasa nti emboozi y'obuzaale bw'Abayudaaya bw'abantu okuyita mu kitaawe si kituufu."
== Obuto bwe ==
=== Obuto bwe n’okusoma ===
[[File:Adolf_Hitler_infant_photo_(3x4_cropped).jpg|left|thumb| Hitler ( c. 1889–90)]]
Adolf Hitler yazaalibwa nga 20 Ogwokuna 1889 mu Braunau am Inn, ekibuga mu Austria-Hungary (kati Austria), okumpi n’ensalo ne Girimaani. Yali wakuna ku baana mukaaga abazaalibwa Alois Hitler ne mukyala we owookusatu, Klara Pölzl. Baganda ba Hitler basatu —Gustav, Ida, ne Otto —baafa nga bakyali bawere. Era abaali mu maka ago mwalimu abaana ba Alois okuva mu bufumbo bwe obw’okubiri: Alois Jr. (yazaalibwa 1882) ne Angela (yazaalibwa 1883). Mu 1892, ab’omu maka ago baasengukira mu Passau, Bugirimaani, oluvannyuma lwa Alois okukuzibwa n’afuuka omukungu w'ebyamaguzi mu Passau. Hitler mu kiseera ekyo yali wa myaka esatu. Alois yakuzibwa n’atwalibwa e Linz, Austria, nga 1 Ogwokuna 1893, naye ab’omu maka amalala ne basigala mu Passau. Famire yaddayo e Austria ne basenga e Leonding nga 9Ogwokutaano 1894, era mu Gwomukaaga 1895, Alois yawummula n’agenda e Hafeld, okumpi ne Lambach, gye yalima n’okulunda enjuki. Hitler yasomera mu {{Lang|de|Volksschule}} (essomero lya pulayimale eriweebwa ssente okuva mu gavumenti) mu kibuga Fischlham ekiriraanyewo.
Okugenda e Hafeld kwakwatagana n’okutandika kw’obukuubagano obw’amaanyi obwa taata n’omwana obwava ku Hitler ow’emyaka omukaaga okugaana okugoberera empisa enkakali ez’essomero lye. Alois yagezaako okukuba mutabani we amufuule omuwulize, nga Adolf akola kyonna ekisoboka okubeera ekikontana n’ekyo kyonna kitaawe kye yali ayagala. Alois naye yandikubye mutabani we naye nnyina yaumukuuma obutakubwa buli kiseera.
Kaweefube wa Alois Hitler ow’okulima e Hafeld teyayitamu, era mu 1897, baasengukira e Lambach. Hitler ow’emyaka omunaana yasoma emisomo gy’okuyimba, yayimba mu kkwaaya y’ekkanisa, era yatuuka n’okulowooza ku ky’okufuuka kabona. Mu 1898, famire yaddayo mu maka ag'enkalakkalira e Leonding. Hitler yakosebwa nnyo olw'okufa kwa muto we Edmund mu 1900 olw'omusujja gw'amulangira. Hitler yakyuka okuva mu muyizi ateemotyamotya, ayagala ennyo abantu n’afuuka omulenzi omuzibu, eyeekutudde ku balala era ng’atera okuyombagana ne kitaawe n’abasomesa. Paula Hitler yajjukira nti Adolf yali muvubuka wafujjo era ng’atera okumukuba empi.
Alois yali akoze omulimu omulungi mu kitongole ky'ebyamaguzi era ng’ayagala mutabani we amuddire mu ebigere. Oluvannyuma Hitler yakola katemba okuva mu kiseera kino kitaawe bwe yamutwala okukyalira ofiisi y'ebyamaguzi, n’akiraga ng’ekintu ekyavaako obutakkaanya obutasonyiwa wakati wa taata n’omwana, nga bombi baali ba maanyi. Olw’okusimbira ekkuuli mutabani we okwagala okugenda mu siniya okufuuka omuyiiya, Alois yasindika Hitler mu ''Realschule'' e Linz mu Gwomwenda 1900. Hitler yajeemera okusalawo kuno, era mu ''Mein Kampf'' agamba nti mu bugenderevu yakola bubi mu ssomero, ng'asuubira nti kitaawe bwamala okulaba "ensoma embi mu ssomero ly'ebyemikono yandindese okwewaayo mu kirooto kyange".
Okufaananako n’Abagirimaani bangi ab’omu Austria, Hitler yatandika okukulaakulanya endowooza y'okwagala Girimaani okuva mu buto. Yalaga obwesigwa eri Bugirimaani yokka, ng’anyooma obwakabaka bwa Habsburg obwali busereba mu kukulembera obwakabaka obunene. Hitler ne mikwano gye baakozesa okulamusa "Heil", ne bayimba " Deutschlandlied " mu kifo ky'oluyimba lwa Austrian Imperial. Oluvannyuma lw’okufa kwa Alois okw’amangu nga 3 Ogwoluberyeberye 1903, omutindo gwa Hitler ku ssomero gwayonooneka, era nnyina n’amukkiriza okuvaayo. Yeewandiisa mu ''Realschule'' e Steyr mu Gwomwenda 1904, enneeyisa ye n’omutindo gwe ne bitereera. Mu 1905, oluvannyuma lw’okuyita ekigezo ekisembayo, Hitler yava mu ssomero lino nga talina kiruubirirwa kyonna kya kwongera kusoma wadde enteekateeka entegeerekeka ey’okukola omulimu.
=== Okutandika okuvubuka ng'ali mu Vienna ne Munich ===
Mu 1907, Hitler yava mu Linz n’agenda okubeera n’okusoma okusiiga ebifaananyi mu kibuga Vienna, ng’avujjirirwa ssente okuva mu miganyulo gya mulekwa n’obuwagizi okuva eri nnyina. Yasaba okuyingizibwa mu Academy of Fine Arts Vienna kyokka n’agaanibwa emirundi ebiri. Dayirekita yawa amagezi nti Hitler yandibadde asaba okugenda mu School of Architecture, naye nga talina biwandiiko byetaagisa mu by’ensoma kubanga yali tannamaliriza siniya.
Nga 21 Ogwekkumineebiri 1907, nnyina yafa kookolo w’amabeere ku myaka 47; Mu kiseera ekyo Hitler yalina emyaka 18. Mu 1909, Hitler ssente zaggwawo era n’awalirizibwa okubeera mu bulamu obw’ekika kya bohemian mu bifo eby’okusulamu abantu abatalina mwasirizi ne mu kisulo kya Meldemannstraße. Yafuna ssente ng’omukozi ow’abulijjo ng’asiiga n’okutunda langi z’amazzi ez’ebifo ebisikiriza mu Vienna. Mu kiseera kye yamala mu Vienna, yagoberera okwagala kwo kweyongera okuzimba n’okuyimba, n’agenda mu bivvulu kkumi ebya {{Lang|de|Lohengrin (opera){{!}}Lohengrin}}, ekisinga okumunyumira mu nnyimba za Richard Wagner eza opera.
Mu kibuga Vienna, Hitler yasooka kulaba bigambo ebisosola mu mawanga. Abakulembeze b’abantu nga meeya Karl Lueger baakozesa endowooza y’ekibuga eyali emanyiddwa ennyo ey’okulwanyisa Abayudaaya, oluusi n’oluusi ne bawagira endowooza y'okusukulumya Girimaani okusobola okuganyulwa mu by’obufuzi. Obusosoze bw’eggwanga lya Girimaani bwali bungi nnyo naddala mu disitulikiti y’e Mariahilf, Hitler gye yali abeera mu kiseera ekyo. Georg Ritter von Schönerer yafuuka omukulembeze omukulu ku Hitler, era n’afuna okwegomba Martin Luther.
Hitler yasoma empapula z’amawulire n’obupapula obwali butumbula obusosoze era n’alabula ku kuyingira kw’Abayudaaya b’omu Bulaaya ow’Ebuvanjuba, awamu n’ebiwandiiko by’abantu nga Houston Stewart Chamberlain, Charles Darwin, Friedrich Nietzsche, Gustave Le Bon, ne Arthur Schopenhauer. Mu myaka gye yamala mu Vienna era yafuna endowooza ez’amaanyi ezilwanyisa Abaslav.
Ensibuko n’enkulaakulana y’obukyayi bwa Hitler obw’okulwanyisa Abayudaaya ekyali nsonga ya kukubaganyako birowoozo. Mukwano gwe August Kubizek yagamba nti Hitler yali "akakasiddwa n'omuntu alina obukyayi" nga tannava mu Linz. Wabula munnabyafaayo Brigitte Hamann ayogera ku ndowooza ya Kubizek ng'erina "obuzibu". Wadde nga Hitler mu {{Lang|de|Mein Kampf}} agamba nti yasooka kufuuka musosoze mu Vienna, Reinhold Hanisch, eyamuyamba okutunda ebifaananyi bye, takkiriziganya nakyo. Hitler era yatunda ebimu ku by’emikono bye ng’ayita mu musuubuzi Omuyudaaya ayitibwa Samuel Morgenstern ng’abeera mu kibuga Vienna. Bangi ku bakasitoma ba Morgenstern baali Bayudaaya; okugeza, munnamateeka ayitibwa Josef Feingold yagula ebifaananyi bya Hitler ebiwerako ebikwata ku bizimbe eby’ebyafaayo ebya Vienna. Munnabyafaayo Richard J. Evans agamba nti "bannabyafaayo kati okutwalira awamu bakkiriziganya nti obukambwe bwe,enkola ey'ettemu n'obusosoze eri Abayudaaya bweyoleka bulungi oluvannyuma lwa Girimaani okuwangulwa mu Ssematalo I, ng'enjogera ya "okufumita mu mugongo" ("stab-in-the-back") ennyonyola akatyabaga kano".
Hitler yafuna ekitundu ekisembayo ku bintu bya kitaawe mu Gwokutaano 1913 era n’agenda mu Munich . Bwe yayingizibwa mu ggye lya Austria-Hungary, yagenda e Salzburg nga 5 Ogwokubiri 1914 okwekebejjebwa abasawo. Oluvannyuma lw’okwekeneenyezebwa ng’atasaanira kuweereza, yaddayo e Munich. Oluvannyuma Hitler yagamba nti yali tayagala kuweereza Bwakabaka bwa Habsburg olw’amawanga agaali gatabuddwatabuddwa mu ggye lyabwo n’okukkiriza kwe nti Austria-Hungary essaawa yonna yali egenda kugwa.
=== Ssematalo I ===
Mu Gwomunaana 1914, Ssematalo I bwe yatandika, Hitler yali abeera mu Munich era kyeyagalire yeewandiisa mu ggye lya Bavaria. Okusinziira ku alipoota eyafulumizibwa ab’obuyinza mu Bavaria mu 1924, okukkiriza Hitler okuweereza nti yali nsobi mu by’obufuzi, kubanga ng’omutuuze wa Austria, yandibadde addizibwa mu Austria. Yasindikibwa mu Bavarian Reserve Infantry Regiment 16 (ekibinja ekisooka ekya List Regiment), yaweereza ng’omuserikale atuukibwako ku Western Front mu Bufalansa ne Bubirigi, yaweereza ng’omuserikale atuukibwako ku Western Front mu Bufalansa ne Bubirigi, yamala kumpi ekitundu ky'obulamu bwe ku kitebe ky’ekibinja e Fournes-en-Weppes, nga tali mu lutalo. Mu 1914, yaliwo mu lutalo olwasooka olwa Ypres era mu mwaka ogwo yayooyootebwa olw’obuzira, n’afuna Omusaalaba ogw’Ekyuma (Iron Cross). Mu lutalo, yawonyezebwa omuduumizi we, [[Fritz Wiedemann]], eyaggya Hitler mu bifunfugu by’ekizimbe ekyali kigudde ng’ali mu lutalo olutabuse.
Mu kiseera we yaweereza ku kitebe, Hitler yakola emirimu gye egy’ekikugu, ng’akuba katuuni n’okuwa ebiragiro ku lupapula lw’amawulire olw’amagye. Mu lutalo lw’e Somme mu Gwekkumi 1916, yafuna ebisago mu kisambi ekya kkono ekikompola bwe kyabwatuka mu kifo ky'enkambi mwe baali bekwese. Hitler yamala kumpi emyezi ebiri ng’awona mu ddwaaliro e Beelitz, n’adda mu kibinja kye nga 5 Ogwokusatu 1917. Yaliwo mu lutalo lw'e Arras olwa 1917 ne mu lutalo lw'e Passchendaele. Yafuna akabonero ka Wound Badge akaddugavu nga 18 Ogwokutaano 1918. Nga wayise emyezi esatu, mu Gwomunaana 1918, ng'asembebwa Lieutenant Hugo Gutmann, omukulumbeze we Omuyudaaya, Hitler yafuna omusaalaba ogw’ekyuma, ogwa First Class, ekintu ekitatera kuweebwa bantu bali ku ddaala lya {{Lang|de|Gefreiter}} Hitler ly'eyaliko. Nga 15 Ogwekkumi 1918, yaziba amaaso okumala akaseera mu bulumbaganyi bwa ggaasi w'obutwa era n’aweebwa ekitanda mu ddwaaliro e Pasewalk. Bwe yali eyo, Hitler yategezebwa nti Bugirimaani ewanguddwa, era okusinziira nti yali ku ndiri, yaddamu okuziba amaaso omulundi ogw’okubiri oluvannyuma lw’amawulire gano.
Hitler yayogera ku buvunaanyizibwa bwe mu Ssematalo I nga "ekisinga obukulu mu byonna bye yayitamu" era n'atenderezebwa abaduumizi be olw'obuzira bwe. Obumanyirivu bwe mu kiseera ky’olutalo bwanyweza okwagala eggwanga lye, era kyamunakuwaza nnyo olwa Bugirimaani okuwanika mu Gwekkuminoogumu 1918. Okunyiiga kwe olw’okuwnagula mu lutalo kwayogera okuzimba endowooza ye. Okufaananako n’aba Girimaani abalala abaagala eggwanga lyabwe, naye yali akkiririza mu {{Lang|de|Dolchstoßlegende}} ( stab-in-the-back myth ), eyagamba nti amagye ga Girimaani, "agatawangulwa mu lutalo", "gaali gafumitiddwa mu mugongo" ku ludda lw'awaka abakulembeze ba bulijjo, Abayudaaya, aba Marxist, n'abo abassa omukono ku ndagaano y'okukomya entalo eyakomya olutalo —oluvannyuma ne batuumibwa "abamenyi b'amateeka ba November".
Endagaano ya Versailles yalambika nti Girimaani yalina okulekawo ebitundu byayo ebiwerako n'okuggya amagye mu Rhineland . Endagaano eno yassaawo envumbo ku by’enfuna era n’esolooza ssente nnyingi ku ggwanga. Abagirimaani bangi baalaba endagaano eyo ng’okuswazibwa okutali kwa bwenkanya. Okusingira ddala baawakanya enyingo 231, gye baataputa ng’elangirira nti Bugirimaani y’evunaanyizibwa ku lutalo luno. Endagaano ya Versailles n’embeera y’ebyenfuna, embeera z’abantu, n’ebyobufuzi mu Bugirimaani oluvannyuma lw’olutalo, oluvannyuma Hitler yabikozesa okufunamu mu by’obufuzi.
== Okuyingira mu byobufuzi ==
[[File:Hitler's_DAP_membership_card.png|thumb| Kaadi ya Hitler ey’obwammemba bw’ekibiina ky’abakozi ekya Germany (DAP).]]
Oluvannyuma lw’olutalo, Hitler yaddayo e Munich. Olw’obutaba na buyigirize butongole wadde essuubi ly’emirimu, yasigala mu magye. Mu Gwomusanvu 1919, yalondebwa okuba Verbindungsmann (omukessi) ow’omu Aufklärungskommando (ekitongole ekiketta) ekya Reichswehr, eyaweebwa omulimu gw’okufuga abajaasi abalala n’okuyingirira mu kibiina ky’abakozi ekya Germany (DAP). Mu lukiiko lwa DAP nga 12 Ogwomwenda 1919, ssentebe w’Ekibiina Anton Drexler yakwatibwako nnyo olw’obukugu bwa Hitler mu kwogera. Yamuwa kkopi y’akatabo ke aka ''My Political Awakening'', akaalimu endowooza ezilwanyisa Abayudaaya, ez’okwagala eggwanga, ezirwanyisa obwanaasiwamukange, n’ez’okulwanyisa Marxist. Ku biragiro by’abakulu be mu magye, Hitler yasaba okwegatta ku kibiina, era mu wiiki emu n’akkirizibwa nga mmemba w’ekibiina 555 (ekibiina kyatandika okubala obwammemba ku 500 okuwa endowooza nti baali kibiina kinene nnyo).
Hitler yawandiika ekiwandiiko kye ekyasooka okumanyibwa ku kibuuzo ky’Abayudaaya mu bbaluwa gye yawandiikira Adolf Gemlich nga 16, Ogwomwenda 1919 (kati emanyiddwa nga ebbaluwa ya Gemlich). Mu bbaluwa eno, Hitler agamba nti ekigendererwa kya gavumenti " awatali kubuusabuusa kwe kuggyirawo ddala Abayudaaya". Mu DAP, Hitler yasisinkana Dietrich Eckart, omu ku baatandikawo ekibiina kino era nga mmemba w’ekibiina ky’abasamize ekya Thule Society. Eckart yafuuka omubuulirizi wa Hitler, n’awaanyisiganyanga naye ebirowoozo era n’amuyingiza mu bantu ab’enjawulo mu Munich. Okwongera okusikiriza, ekibiina kya DAP kyakyusa erinnya lyayo ne kifuuka Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (Ekibiina ky'abakozi ekya National Socialist German Workers' Party (NSDAP), kati ekimanyiddwa nga " Nazi Party "). Hitler yakola dizayini ya bendera y’ekibiina eya swastika mu nkulungo enjeru ku mugongo omumyufu.
Hitler yasiibulwa mu magye nga 31 Ogwokusatu 1920, era n’atandika okukolera ekibiina kino emirimu emijjuvu. Ekitebe ky’ekibiina kino kyali mu Munich, ekifo eky’aba Girimaani abaali balwanyisa gavumenti abaali bamaliridde okumalawo enzikiriza ya Marx n’okutyoboola Weimar Republic.
Friedrich Reck-Malleczewen yayogera mu kitabo kye ''ekya Diary of a Man in Despair ekyafulumizibwa'' mu 1947:
Yali azze mu nnyumba gye yali taberangamu, ng'ayambadde gaita, ekikooti, enkoofiira ennene, era ng'akutte omuggo.... Oluvannyuma, yasobola okutandika okwogera. Yayogera nnyo, nga tawummula. Yayigiriza. Yatuboggolera ng'omusomesa w'eddiini mu magye. Tetwamuwakanya n'akatono, oba okugezaako okwawukana mu ngeri yonna, naye yatandika okutuboggolera. Abaweereza baalowooza nti baali batulumba era ne badduka okututaasa. Bwe yali amaze okugenda, twatuula kasirise, nga tukyamuse era nga tetuli basanyufu n'akamu. Waaliwo okuwulira ennaku, nga bwobeera mu ggaali y'omukka ne wesangang'oli wamu n'omuntu aliko ekikyamu ku bwongo.
Mu Gwokubiri 1921, nga asoolobye kukyusakyusa abantu, Hitler yayogera n’abantu abasukka mu 6,000. Okusobola okulanga olukiiko luno, loole bbiri ezaali zijjudde abawagizi b’ekibiina baavuga okwetoloola Munich nga bawanika bendera za swastika n’okugabira abantu obupapula. Mu bbanga ttono Hitler yafuna ettutumu olw’okwogera kwe okw’okukubaganya ebirowoozo okw’amaanyi ng’awakanya Endagaano ya Versailles, bannabyabufuzi abaali bavuganya, n’okusingira ddala ng’awakanya Abamarx n’Abayudaaya.
Mu Gwomukaaga 1921, Hitler ne Eckart bwe baali ku lugendo lw’okusonda ssente e Berlin, obuyeekera bwabalukawo mu kibiina ky’Abanazi mu Munich. Abakiise ku kakiiko kaayo akafuzi baayagala okwegatta ku kibiina kya German Socialist Party (DSP) ekisangibwa mu kibuga Nuremberg. Hitler yaddayo e Munich nga 11 Ogwomusanvu era mu busungu n’awaayo okulekulira kwe. Abakiise ku kakiiko baakitegeera nti okulekulira kw’omuntu waabwe omukulu mu lujjudde era omwogezi kyanditegeeza nti ekibiina kiweddewo. Hitler yalangirira nti agenda kuddamu okwegatta ku kakwakkulizo nti agenda kudda mu bigere bya Drexler ku bwa ssentebe bw’ekibiina, era nti ekitebe ky’ekibiina kigenda kusigala mu Munich. Akakiiko kakkiriza, era n’addamu okwegatta ku kibiina nga 26 Ogwomusanvu nga mmemba 3,680. Hitler yasigala ayolekagana n’okuwakanyizibwa okumu mu kibiina ky’Abanazi. Abaawakanya Hitler mu bukulembeze mwalimu Hermann Esser eyagobebwa mu kibiina, era ne bakuba kkopi 3,000 ez’akatabo akaalumba Hitler ng’omuli w'olukwe mu kibiina. Mu nnaku ezaddirira, Hitler yayogera n’abantu abangi abawerako era ne yeewozaako ku Esser, ne bakuba emizira egy’amaanyi. Enkola ye yatuuka ku buwanguzi, era mu ttabamiruka ow’enjawulo ow’ekibiina nga 29 Ogwomusanvu, yaweebwa obuyinza obujjuvu nga ssentebe w’ekibiina, n’adda mu bigere bya Drexler, n’obululu 533 ku 1.
Okwogera kwa Hitler okwa vitriolic beer hall kwatandika okusikiriza abalabi aba bulijjo. Nantawunyikamu, yafuuka omukugu mu kukozesa emiramwa egy’enjawulo, omuli n’okunenya abalala olw’ebizibu by’ebyenfuna by’abawuliriza be. Hitler yakozesa enkola y'okusikiriza ey’obuntu bwe n’okutegeera empisa z'abantu bwe yayogeranga mu lujjudde. Bannabyafaayo baalaba engeri ebigambo bye gye bikwatamu abantu abangi mu ngeri ey’okuwuniikiriza, n’amaaso ge mu bibinja ebitonotono. Alfons Heck, eyali mmemba w’ekibiina kya Hitler Youth, yajjukira nti:
Twatandika okwenyumiriza mu ggwanga lyaffe mu ngeri ey'ekisiru. Okumala eddakiika eziwera, twaleekaanira waggulu, nga n'amaziga gatuyitamu: Sieg Heil, Sieg Heil, Sieg Heil! Okuva mu kaseera ako, nafuuka wa Adolf Hitler mu mubiri ne mu mwoyo.
Abagoberezi abaasooka kwaliko Rudolf Hess, eyali omukungu w'amagye g'omu bbanga Hermann Göring ne kapiteeni mu magye Ernst Röhm. Röhm yafuuka akulira ekibiina ky’Abanazi ekya magye agatali matongole ekya Sturmabteilung, ekyakuuma enkiiko n'okulumba abaali babavuganya mu byobufuzi. Ekintu ekikulu ekyakwata ku ndowooza ya Hitler mu kiseera kino yali Aufbau Vereinigung, ekibinja ky’olukwe eky’Abazungu Abarussia abaali mu buwanganguse n’Abanazi abaasooka. Ekibinja kino, nga kiweebwa ssente okuva mu bannamakolero abagagga, kyaleeta Hitler ekirowoozo ky’olukwe lw’Abayudaaya, nga lukwataganya ensimbi z’ensi yonna n’enzikiriza ya Bolshevism.
Enteekateeka y’ekibiina ky’Abanazi yategekebwa mu nsonga 25 nga 24 Ogwokubiri 1920. Kino tekyakiikirira ndowooza ekwatagana, wabula kyali kibiina kya ndowooza ezafunibwa ezaali zirina ssente mu völkisch pan-Germanic movement, nga ultranationalism, okuwakanya Endagaano ya Versailles, obuteesiga bwanaasiwamukange, awamu n'endowooza ezimu ez'anaakalyako ani. Eri Hitler, ekintu ekyali kisinga obukulu kwe kulwanyisa Abayudaaya ekyalimu . Era enteekateeka eno yagitwala ng’okusinga omusingi gwa ppokoppoko n’okusikiriza abantu okujja ku kabaga.
=== Beer Hall Putsch n’ekkomera lya Landsberg ===
[[File:Mein_Kampf_dust_jacket.jpeg|thumb|[[Dust jacket|Ekikooti ky’enfuufu]] ekya {{Lang|de|[[Mein Kampf]]}} ’s 1926–28 edition, Hitler gye yawandiika mu 1925]]Mu 1923, Hitler yeyambisa obuyambi bwa Genero Erich Ludendorff owa Ssematalo I okugezaako okuwamba gavumenti eyamanyibwa nga Beer Hall Putsch. Ekibiina ky’Abanazi kyakozesa obusosoze bwa Yitale ng’ekyokulabirako ku ndabika yaabwe n’enkola zaabwe. Hitler yali ayagala okukoppa Benito Mussolini ’s bwe yalumba Rome mu 1922 ng’awamba gavumenti mu Bavaria, ekyagoberera okusoomoozebwa eri gavumenti mu Berlin. Hitler ne Ludendorff baasaba obuwagizi bwa Staatskommissar (Kaminsona omubeezi) Gustav Ritter von Kahr, omufuzi wa Bavaria. Kyokka Kahr, ng’ali wamu n’akulira Poliisi Hans Ritter von Seisser ne Genero wa Reichswehr Otto von Lossow, baali baagala okuteekawo nnakyemalira ow’eggwanga awatali Hitler.
Nga 8,Ogwekkuminoogumu 1923, Hitler ne SA baalumba olukuŋŋaana lw'abantu 3,000 olwategekebwa Kahr mu Bürgerbräukeller, ekizimbe ky'omwenge mu Munich. Ng'ataataataaganya okwogera kwa Kahr, yalangirira nti enkyukakyuka y'eggwanga yatandika dda era n'alangirira okuteekebwawo kwa gavumenti empya ne Ludendorff. Ng'addayo mu kisenge eky'emabega, Hitler, ng'aggyeyo emmundu, yasaba era oluvannyuma n'afuna obuwagizi bwa Kahr, Seisser, ne Lossow. Amagye ga Hitler mu kusooka gaasobola okuwamba ekitebe kya Reichswehr n'ekya poliisi, naye Kahr n'abamu ku banne mu bwangu baalekera awo okumuwagira. Tewali magye wadde poliisi y'eggwanga y'egatta ku Hitler. Olunaku olwaddirira, Hitler n'abagoberezi be baatambula okuva mu kizimbe ky'omwenge ne bagenda ku minisitule y'olutalo mu Bavaria okuggyako gavumenti ya Bavaria, naye poliisi nebasaasanya. Mu kaweefube w'okuggyako gavumenti eyalema, ab'ekibiina kya Nazi 16 n'abakungu ba poliisi bana battibwa.
Hitler yaddukira mu maka ga Ernst Hanfstaengl era okusinziira ku biwandiiko ebimu yalowooza ku kwetta. Yali mu kwewunika naye nga mukkakkamu bwe yakwatibwa nga 11 Ogwekkuminoogumu 1923 olw'okulya mu nsi ye olukwe. Omusango gwe mu kkooti y’abantu ey’enjawulo mu Munich gwatandika mu Gwakubiri 1924, era Alfred Rosenberg n’afuuka omukulembeze ow’ekiseera ow’ekibiina ky’Abanazi. Nga 1 Ogwokuna, Hitler yasalirwa ekibonerezo kya kusibwa emyaka etaano mu Festungshaft mu kkomera lya Landsberg. Eyo, yayisibwa mu ngeri ey’omukwano okuva mu bakuumi era n’akkirizibwa okufuna obubaka okuva mu bawagizi be n’okukyalirwa banne mu kibiina buli kiseera. Olw’okusonyiyibwa kkooti ey’oku ntikko mu Bavaria, yayimbulwa okuva mu kkomera nga 20 Ogwekkumineebiri 1924, ng’awakanya omuwaabi wa gavumenti. Nga mw’otwalidde n’obudde bwe yamala mu alimanda, Hitler yamala omwaka mulamba n’okusoba mu kkomera.
Bwe yali e Landsberg, Hitler ye yalagira ekitundu ekisinga obunene eky’omuzingo ogusooka ogwa ''Mein Kampf'' ( lit. 'My struggle'; mu kusooka katuumibwa Four and a Half Years of Struggle against Lies, Stupidity, and Corwadice) mu kusooka eri ddereeva we, Emil Maurice, n’oluvannyuma n’aweebwa omumyuka we, Rudolf Hess. Ekitabo kino ekyaweebwayo eri mmemba wa Thule Society, Dietrich Eckart, kyali kya bulamu bwe era nga kinnyonnyola endowooza ze. Ekitabo ekyo kyalaga enteekateeka za Hitler ez’okugaziya ebitundu by’ensi awamu n’okukyusa embeera z’abantu mu Girimaani okufuuka obwannakyemalira obwesigama ku mawanga. Mu kitabo kyonna, Abayudaaya benkanankana ne "obuwuka" era ne banjulwa nga "abawi b'obutwa ab'ensi yonna". Okusinziira ku ndowooza ya Hitler, eky’okugonjoola ensonga eno kwe kuzisaanyaawo. Wadde nga Hitler teyannyonnyola ngeri kino gye kyali kigenda okutuukirira, "obuzaale bwe obw'okutta abantu tebugaanirwa", okusinziira ku Ian Kershaw.
Yafulumizibwa mu mizingo ebiri mu 1925 ne 1926, Mein Kampf yatundibwa kkopi 228,000 wakati wa 1925 ne 1932. Kkopi akakadde kamu zaatundibwa mu 1933, omwaka Hitler gwe yasooka okubeera mu ofiisi. Ng’ebula mbale Hitler abeere n’ebisaanyizo by’okuyimbulwa ku kakalu ka kkooti, gavumenti ya Bavaria yagezaako okumugobera mu Austria. Chancellor wa Austria eya federo yagaana okusaba kuno ng’agamba nti obuweereza bwe mu magye ga Girimaani bwamufuula omutuuze era obw’e Austria obutaba na makulu. Mu kwanukula, Hitler yasazaamu mu butongole obutuuze bwe obwa Austria nga 7 Ogwokuna 1925
=== Okuddamu okuzimba Ekibiina ky’Abanazi ===
Mu kiseera Hitler we yayimbulwa mu kkomera, ebyobufuzi mu Bugirimaani byali si byakulwanagana nnyo, era n’ebyenfuna byali biteredde, ekyakomya emikisa gya Hitler egy’okubanja mu by’obufuzi. Olw’okulemererwa kwa Beer Hall Putsch, ekibiina kya Nazi Party n’ebibiina ebibirinako akakwate byawerebwa mu Bavaria. Mu lukiiko wamu ne ssaabaminisita wa Bavaria, Heinrich Held, nga 4 Ogwoluberyeberye 1925, Hitler yakkiriza okussa ekitiibwa mu buyinza bw’eggwanga era n’asuubiza nti ajja kunoonya obuyinza bw’ebyobufuzi ng’ayita mu nkola ya demokulasiya yokka. Olukiiko luno lwaggulawo ekkubo ly'okuggyawo okuwera ekibiina ky’Abanazi nga 16 Ogwokubiri.
Wabula oluvannyuma lw’okwogera okw’okukuma omuliro mu bantu kwe yawa nga 27 Ogwokubiri, Hitler yagaanibwa okwogera mu lujjudde ab’obuyinza mu Bavaria, envumbo eyasigalawo okutuusa mu 1927. Okusobola okutumbula ebigendererwa bye eby’ebyobufuzi wadde nga yali awereddwa, Hitler yalonda Gregor Strasser, Otto Strasser, ne Joseph Goebbels okutegeka n’okugaziya ekibiina ky’Abanazi mu bukiikakkono bwa Bugirimaani. Gregor Strasser yaddukanya ekkubo ly’ebyobufuzi eryetongodde ennyo, ng’assa essira ku bintu eby’anaakalyakaani mu nteekateeka y’ekibiina.
Akatale k'emigabo mu Amerika kagwa nga 24 Ogwekkumi 1929. Enkosa yaayo mu Bugirimaani yali ya maanyi nnyo: obukadde n’obukadde bw’abantu tebaalina mirimu, era bbanka ennene eziwerako ne zigwa. Hitler n’ekibiina ky’Abanazi beetegeka okweyambisa embeera ey’akazigizigi okufuna obuwagizi eri ekibiina kyabwe. Basuubiza okusazaamu endagaano ya Versailles, okunyweza ebyenfuna n’okuwa abantu emirimu.
Hitler yayogera ku linnya ly’Ekibiina ky’Abanazi mu Gwekkumi 1923:
"Naye," bwe ntyo bwe nabuuza Hitler, "lwaki weeyita National Socialist, okuva enteekateeka y'ekibiina kyo bw'eri ekikontana ddala n'eyo etwalibwa okuba eya socialism?" "Socialism," bwe yaddamu, ng'assa wansi ekikopo kye eky'accaayi, mu ngeri ey'obukambwe, "ye sayansi w'okukola ku bulungi bw'abantu bonna. Communism si Socialism. Marxism si Socialism. Aba Marxism babbye ekigambo era ne batabulatabula amakulu gaakyo. Nja kutwala Socialism okuva ku ba Socialists. Socialism nkola ya Aryan ey'edda, nkola ya ba Girimaani.... Twetaaga okutuukiriza ebyetaago eby'ensonga eby'ebibiina ebikola ebintu okuyita mu gavumenti nga yeesigamiziddwa ku bumu bw'eggwanga. Gye tuli, gavumenti n'eggwanga bifaanagana.
== Okulinnya ku bukulembeze ==
{| class="wikitable"
|+
! colspan="5" |Ebyava mu kulonda mu kibiina ky'Abanazi
|-
|Akalulu
|Omugatte gw'obululu
|Obululu ku 100
|Ebifo mu Reichstag
|Ebikulu
|-
|Ogwokutaano 1924
|1,918,300
|6.5
|32
|Hitler yali mu kkomera
|-
|Ogwekkumineebiri 1924
|907,300
|3.0
|14
|Hitler ng'ayimbuddwa okuva mu kkomera
|-
|Ogwokutaano 1928
|810,100
|2.6
|12
|
|-
|Ogwomwenda 1930
|6,409,600
|18.3
|107
|Oluvannyuma lw'akatyabaga k'ebyenfuna
|-
|Ogwomusanvu 1932
|13,745,000
|37.3
|230
|Oluvannyuma lwa Hitler okwesimbawo ku bwa Pulezidenti
|-
|Ogwekkuminoogumu 1932
|11,747,000
|33.1
|196
|
|-
|Ogwokusatu 1933
|17,277,180
|43.9
|288
|Kaali ka mirembe mu kusooka nga Hitler akyali chancellor wa Girimaani
|}
=== Okukulembera Bruning ===
Okugwa kw'ebyenfuna mu nsi yonna kwawa Hitler omukisa gw'ebyobufuzi. Abagirimaani baali banyiivu eri paalamenti, eyali eyalina okusoomoozebwa okuva mu bannalukalala ab'ku ddyo- n'ab'oku kkono. Ebibiina by'ebyobufuzi ebitali bya bannalukalala byali bitandise okulemererwa okukomya ebikolwa eby'obukambwe, era akalulu ka Girimaani ak'ekikungo mu 1929 kaayamba okuyitimusa endowooza y'Abanazi. Okulonda kw'Ogwomwenda 1930 kwaviirako okusattulukuka kw'omukago era ne gusikizibwa kabineeti ey'abatono. Omukulembeze waayo, ow'ekibiina kya Centre Party, Heinrich Brüning, yafuga ng'ayita mu biragiro by'akatabaga okuva ku Pulezidenti Paul von Hindenburg. Okukulembera okuyita mu biragiro kyafuuka ky'abulijjo, n'ekireetera obukulembeze bwa bannantagambwako. Ekibiina ky'Abanazi kyava gye kyali ne kiwangula n'ebitundu 18.3 ku buli kikumi ku bululu n'ebifo 107 mu paalamenti mu kulonda kwa 1930, ne kifuuka ekibiina eky'okubiri ekisinga ababaka abangi mu palamenti.
Hitler yalabikira mu musango gw’abaserikale babiri aba Reichswehr, okuli Lieutenant Richard Scheringer ne Hanns Ludin, ku nkomerero ya 1930. Bombi baavunaanibwa omusango gw’okubeera bammemba mu kibiina ky’Abanazi, mu kiseera ekyo nga kimenya mateeka eri aba Reichswehr. Oludda oluwaabi lwagamba nti ekibiina ky'Abanazi kyali kya bannalukalala, ekyaviirako munnamateeka w’abawawaabirwa Hans Frank okuyita Hitler okuwa obujulizi. Nga 25 Ogwomwenda 1930, Hitler yawa obujulizi nti ekibiina kye kyali kigenda kugoberera obuyinza bw’ebyobufuzi nga kiyita mu kulonda kwa demokulasiya kwokka, ekyamuwa abawagizi bangi mu kibinja ky’abaserikale.
Enkola ya Brüning ey’okukendeeza ku nsimbi teyaleeta nnyo nkulaakulana mu by’enfuna era nga teyayagalibwa nnyo. Kino Hitler yakikozesa ng’atunuulira obubaka bwe obw’ebyobufuzi n'addala ku bantu abaali bakoseddwa ebbeeyi y’ebintu okulinnya mu myaka gya 1920 n’okusereba kw’eby’enfuna, gamba ng’abalimi, abaazirwanako mu lutalo, n’abantu ab’alinamu ku ssente.
Wadde nga Hitler yali asazizaamu obutuuze bwe obw’e Austria mu 1925, teyafuna butuuze bwa Girimaani okumala kumpi emyaka musanvu. Kino kyali kitegeeza nti yali talina ggwanga, mu mateeka yali tasobola kwesimbawo ku bwapulezidenti, era nga akyayolekedde akabi ak’okugobwa mu nsi. Nga 25 Ogwokubiri 1932, minisita w’ensonga z’omunda mu Brunswick, Dietrich Klagges, eyali mmemba w’ekibiina ky’Abanazi, yalonda Hitler ng’omuddukanya w'ekibinja ky’essaza lino mu Reichsrat mu Berlin, ekyafuula Hitler munnansi wa Brunswick, era bwe kityo ne Bugirimaani.
Hitler yavuganya ne Hindenburg mu kulonda kwa Pulezidenti okwa 1932. Okwogera kwe yawa mu Industry Club e Düsseldorf nga 27 JOgwoluberyeberye 1932 kwamuwa obuwagizi okuva mu bannamakolero bangi ab’amaanyi mu Girimaani. Hindenburg yalina obuwagizi okuva mu bibiina eby’enjawulo eby’amawanga, eby’obwakabaka, eby’Abakatuliki, n’ebya Republican, n’abamu ku ba Social Democrats. Hitler yakozesa omubala gwa kampeyini " Hitler über Deutschland " ("Hitler ku ntikko ya Girimaani"), okujuliza ebigendererwa bye eby'ebyobufuzi n'okukola kampeyini ze ng'akozesa ennyonyi. Y’omu ku bannabyabufuzi abaasooka okukozesa entambula y’ennyonyi mu kampeyini era yagikozesa bulungi. Hitler yali mu kyakubiri ku mirundi ebiri gyonna, n’afuna obululu obusoba mu 35 ku buli 100 mu kulonda okusembayo. Wadde nga yawangulwa Hindenburg, okulonda kuno kwalaga Hitler ng’amaanyi ag’amaanyi mu byobufuzi bya Girimaani.
=== Okulondebwa ku bwa chancellor ===
[[File:Bundesarchiv_Bild_146-1972-026-11,_Machtübernahme_Hitlers.jpg|thumb|Hitler, ku ddirisa lya Reich Chancellery, afuna okukubwa mu ngalo akawungeezi lwe yatuuzibwa ku bwa chancellor, nga 30 Ogwoluberyeberye 1933]]
Obutabaawo gavumenti ekola bulungi kyaleetera bannabyabufuzi babiri ab’amaanyi, Franz von Papen ne Alfred Hugenberg, awamu n’abamakolero n’abasuubuzi abalala abawerako, okuwandiikira Hindenburg ebbaluwa. Abassa emikono gyabwe baasaba Hindenburg okulonda Hitler okukulira gavumenti "eyeetongodde ku bibiina by'ebyobufuzi ebiri mu paalamenti", ekiyinza okuviirako omugundu ogugenda "okusikiriza obukadde n'obukadde bw'abantu".
Hindenburg nga tayagala yakkiriza okulonda Hitler ku bwa chancellor oluvannyuma lw’okulonda kwa paalamenti okw'emirundi ebiri —mu Gwomusanvu n'Ogwekkuminoogumu1932 —nga tekuvuddemu kutondawo gavumenti esobola okukulembera. Hitler yakulembera gavumenti y’omukago eyamala akaseera katono eyatondebwawo ekibiina kya Nazi Party (ekyali kisinga okubeera n’ebifo mu Reichstag) n’ekibiina kya Hugenberg, ekibiina kya German National People’s Party (DNVP). Nga 30 Ogwoluberyeberye1933, kabineeti empya yalayizibwa ku mukolo omumpi mu ofiisi ya Hindenburg. Ekibiina ky’Abanazi kyafuna ebifo bisatu: Hitler yalondebwa okuba chancellor, Wilhelm Frick nga Minisita w’ensonga z’omunda, ne Hermann Göring nga Minisita w’ensonga z’omunda mu Prussia. Hitler yali akkaatirizza ku bifo bya baminisita ng’engeri y’okufuna obuyinza ku poliisi mu kitundu ekinene ekya Bugirimaani.
=== Omuliro mu Reichstag n’okulonda mu Gwokusatu ===
Nga chancellor, Hitler yakola ku kaweefube w’abawakanya ekibiina ky’Abanazi okuzimba gavumenti ey’abasinga obungi. Olw’obutabanguko mu by’obufuzi, yasaba Hindenburg okuddamu okusatulula Reichstag, era okulonda kwali kutegekeddwa ku ntandikwa y'Ogwokusatu. Nga 27 Ogwokubiri 1933, ekizimbe kya Reichstag kyakumibwako omuliro. Göring olukwe yalunenyeza Abacommunist, anti Omucommunist w’e Budaaki Marinus van der Lubbe yasangibwa mu mbeera ezimulumiriza munda mu kizimbe ekyali kiyidde. Okutuuka mu myaka gya 1960, bannabyafaayo abamu, omuli William L. Shirer ne Alan Bullock, baali balowooza nti ekibiina ky’Abanazi kye kyali kivunaanyizibwa; kati endowooza ya bannabyafaayo abasinga obungi eri nti van der Lubbe ye yatandika omuliro yekka.
Ku kusaba kwa Hitler, Hindenburg yayanukula n'okussa omukono ku kiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree ekya 28 Ogwokubiri, ekyawandiikibwa Abanazi, ekyayimiriza eddembe eritandikirwako era ne kikkiriza okusibwa awatali kuwozesebwa. Ekiragiro kino kyakkirizibwa mu nnyingo eya 48 eya Ssemateeka wa Weimar, eyawa pulezidenti obuyinza okukola enteekateeka ez’amangu okukuuma obukuumi n’obutebenkevu bw’abantu. Emirimu gy’ekibiina kya German Communist Party (KPD) byanyigirizibwa, era bammemba ba KPD 4,000 ne bakwatibwa.
Ng’oggyeko okunoonya akalulu, ekibiina ky’Abanazi kyakola effujjo nga beefananya amagye n’okusaasaanya ppokoppoko alwanyisa obwannakalyakaani, mu nnaku ezaali zikulembera okulonda. Ku lunaku lw’okulonda nga 6 Ogwokusatu 1933, omugabo gw’Abanazi mu bululu gweyongera okutuuka ku bitundu 44%, era ekibiina kino kyafuna ebifo ebisinga obungi mu paalamenti. Ekibiina kya Hitler kyalemererwa okufuna obululu obusinga obungi, ne kyetaagisa omukago omulala ne DNVP.
=== Olunaku lwa Potsdam n’etteeka lya Enabling Act ===
Nga 21 Ogwokusatu 1933, ''Reichstag'' empya yatandikibwawo n’omukolo gw’okuggulawo mu kkanisa ya Garrison e Potsdam. "Olunaku olwa Potsdam" lwategekebwa okulaga obumu wakati w'ekibiina ky'Abanazi n'abakungu mu Prussia abakadde n'amagye. Hitler yalabikira mu kkooti ey’okumakya era mu bwetoowaze n’alamusa Hindenburg.
Okusobola okutuuka ku buyinza obujjuvu mu byobufuzi wadde nga teyalina bungi bwa ddala mu paalamenti, gavumenti ya Hitler yaleeta Ermächtigungsgesetz (Enabling Act) okukubwako akalulu mu ''Reichstag'' eyali yakalondebwa . Etteeka lino —eryatuumibwa mu butongole Gesetz zur Behebung der Not von Volk und Reich ("Law to Remedy the Distress of People and Reich")—lyawa kabineti ya Hitler obuyinza okukola amateeka awatali kukkirizibwa kwa Reichstag okumala emyaka ena. Amateeka gano gayinza (okuggyako ebimu) okuva ku ssemateeka.
Okuva bwe kiri nti kyandikosezza ssemateeka, etteeka li Enabling Act okuyisibwa lyali lyetaagisa abantu ebitundu bibiri ku bisatu okuyisibwa. Nga tebaleseewo muwatwa gwonna, Abanazi baakozesa ebiragiro ebiri mu kiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree okukwata abamyuka bonna 81 ab’Abacommunist (wadde nga baali bakola kampeyini ez’amaanyi okulwanyisa ekibiina, Abanazi baali bakkirizza KPD okuvuganya mu kulonda) ne balemesa aba Social Democrats abawerako okwetaba mu kulonda.
Nga 23 Ogwokusatu 1933, ''Reichstag'' yakuŋŋaana mu Kroll Opera House mu mbeera ey’akatabanguko. Ab'ebitiibwa mu SA baakli liteesebwako, ne baleekaana engombo n’okutiisatiisa ababaka ba paalamenti abaali batuuse. Oluvannyuma lwa Hitler okusuubiza mu bigambo akulira ekibiina kya Centre , Ludwig Kaas nti Hindenburg agenda kusigala n’obuyinza bwe obw’okukuba akalulu, Kaas yalangirira nti ekibiina kya Centre Party kigenda kuwagira etteeka eriyitibwa Enabling Act. Etteeka lino lyayisibwa n’obululu 444–94, ng’ebibiina byonna okuggyako aba Social Democrats be baliwagira. Etteeka erya Enabling Act, awamu n’ekiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree, kyakyusa gavumenti ya Hitler n’efuuka eya nnakyemalira mu mateeka.
=== Obwannakyemalira ===
<blockquote>[[File:Der_Führer_Gemälde_Portrait_painting_of_Adolf_Hitler_by_Heinrich_Knirr_1937_No_known_copyright_restrictions_(artist_died_in_1944)_Imperial_War_Museum_London.jpg|thumb|Ekifaananyi kya Heinrich Knirr (1937)]]"Nga nteeka obulamu bwange mu kabi okulabika ng'ayogera ebitategeerekeka, mbagamba nti ekibiina kya National Socialist movement kijja kugenda mu maaso okumala emyaka 1,000!... Temwerabira engeri abantu gye bansekereramu emyaka 15 emabega bwe nnalangirira nti lumu nja kufuga Bugirimaani. Baseka kaakano, mu ngeri y'emu ey'obusirusiru, bwe nnalangirira nti nja kusigala mu buyinza" - Adolf Hitler ng'ayogerako ne munnamaulire wa BBC mu Berlin, Ogwomukaaga 1934</blockquote>Oluvannyuma lw'okufuna obuyinza ku ssiga lya gavumenti eribaga amateeka ne ly'obukulembeze, Hitler ne banne baatandika okulwanyisa ababavuganya abaasigalawo. Ekibiina kya Social Democratic Party kyawerebwa, era n'ebintu byakyo ne bikwatibwa.Wadde ng'abakiise b'ebibiina by'abakozi bangi baali mu Berlin ku lunaku lw'ogwokutaano, abaserikale ba SA baawamba woofiisi z'ebibiina mu ggwanga lyonna. Nga 2 Ogwokutaano 1933, ebibiina by'abakozi byonna byawalirizibwa okuggibwawo, era abakulembeze baabyo ne bakwatibwa. Abamu baasindikibwa mu nkambi z'abasibe.Ekibiina kya German Labour Front kyatandikibwawo ng'ekitongole ekikiikirira abakozi bonna, abakungu, n'abalina kkampuni, nga kino kiraga endowooza y'Abanazi mu mwoyo gwa Hitler's Volksgemeinschaft ("ekitundu ky'abantu").
Ogwomukaaga we gwaggwerako ng’ebibiina ebirala bitiisibbwatiisibbwa okusasika. Kuno kwaliko omukago gw’Abanazi ogw’erinnya, DNVP; ng’ayambibwako SA, Hitler yawaliriza omukulembeze waayo Hugenberg okulekulira nga 29 Ogwomukaaga. Nga 14 Ogwomusanvu 1933, ekibiina ky’Abanazi kyalangirirwa ng’ekibiina kyokka eky’ebyobufuzi mu mateeka mu Bugirimaani. Okwagala kwa SA okweyongera amaanyi mu byobufuzi n’amagye kwaleeta okweraliikirira mu bakulembeze b’amagye, abamakolero na b'ebyobufuzi. Mu kwanukula, Hitler yalongoosa obukulembeze bwonna obwa SA mu kyayitibwa Night of the Long Knives, eyaliwo okuva nga 30 Ogwomukaaga okutuuka nga 2 Ogwomusanvu 1934. Hitler yatunuulira Ernst Röhm n’abakulembeze abalala aba SA, ng'awamu n’abalabe ba Hitler abawerako mu byobufuzi (nga Gregor Strasser n’eyali chancellor Kurt von Schleicher ), baazingibwa, ne bakwatibwa, ne bakubwa amasasi. Wadde ng’ensi yonna n’Abagirimaani abamu baakwatibwa ensonyi olw’ettemu lino, bangi mu Bugirimaani baali balowooza nti Hitler yali azzaawo emirembe.
Hindenburg yafa nga 2 Ogwomunaana 1934. Ku lunaku olwali lwakayita, kabineti yali etaddewo Etteeka li "Law Concerning the Head of State of the German Reich". Etteeka lino lyali ligamba nti Hindenburg bw’anaafa, ofiisi ya pulezidenti yali egenda kuggyibwawo, era obuyinza bwayo ne bugattibwa n’obwo obwa chancellor. Bw’atyo Hitler yafuuka omukulembeze w’eggwanga awamu n’omukulembeze wa gavumenti era mu butongole n’atuumibwa erinnya Führer und Reichskanzler (Omukulembeze era Chancellor wa Reich), wadde nga Reichskanzler okukkakkana ng’asuuliddwa. Olw’ekikolwa kino, Hitler yaggyawo enkola y'amateeka eyali esobola okumuggya mu ofiisi.
Ng’omukulembeze w’eggwanga, Hitler yafuuka omuduumizi w’amagye owo ku ntikko. Amangu ddala nga Hindenburg amaze okufa, ku kukubirizibwa kw’obukulembeze bwa Reichswehr, ekirayiro eky’ennono eky’obwesigwa eky’abajaasi kyakyusibwa okukakasa obwesigwa eri Hitler kennyini, mu linnya, mu kifo kya ofiisi y’omuduumizi ow'oku ntikko (oluvannyuma eyakyusibwa erinnya n’efuulibwa omuduumizi omusukkulumu) oba eri Bugirimaani. Nga 19 Ogwomunaana, okugatta obwapulezidenti n’obwa chancellor kwakkirizibwa abalonzi 88 ku buli 100 abaalonda mu kalulu k’ekikungo mu 1934.
Ku ntandikwa ya 1938, Hitler yasiiga abantu akasa okunyweza obuyinza bwe ku magye ng’akuma omuliro mu nsonga za Blomberg–Fritsch. Hitler yawaliriza Minisita we ow’olutalo, Field Marshal Werner von Blomberg, okulekulira ng’akozesa ekiwandiiko kya poliisi ekyalaga nti mukyala wa Blomberg omupya yalina likodi y’obwamalaaya. Omuduumizi w’amagye Colonel-General Werner von Fritsch yaggyibwawo oluvannyuma lwa Schutzstaffel] (SS) okuleeta ebigambibwa nti yali yeenyigira mu bisiyaga. Abasajja bombi baali bagudde mu buzibu kubanga baali bawakanya Hitler okusaba okukola Wehrmacht nga yeetegese okulwana olutalo nga mu 1938. Hitler yafuna ekitiibwa kya Blomberg eky’Omuduumizi Omukulu, bw’atyo n’atwala obuduumizi bw’amagye ku bubwe. Yakyusa minisitule y’olutalo n’assaamu Oberkommando der Wehrmacht (OKW), nga ekulemberwa Genero Wilhelm Keitel. Ku lunaku lwe lumu, ba Genero 16 baggyibwako obuduumizi bwabwe, ate abalala 44 ne bakyusibwa; bonna baali bateeberezebwa nti baali tebawagira bu- Nazi kimala. Ku ntandikwa y'Ogwokubirii 1938, ba Genero abalala 12 baali bamaze okuggyibwawo.
Hitler yafaayo okuwa obwannakyemalira bwe okulabika ng’obuli mu mateeka. Ebiragiro bye bingi byali byesigamiziddwa mu bulambulukufu ku kiragiro kya Reichstag Fire Decree era n’olwekyo nga byesigamiziddwa ku nnyingo 48 eya Ssemateeka wa Weimar. ''Reichstag'' yazza obuggya etteeka li Enablinga Act emirundi ebiri, buli mulundi okumala emyaka ena. Ng'okulonda kwa ''Reichstag'' kukyakolebwa (mu 1933, 1936, ne 1938), abalonzi baaweebwa olukalala lumu olw'Abanazi n'abagenyi abawagira Obunazi olwafuna obululu obusukka mu bitundu 90 ku buli 100. Okulonda kuno okw’obulimba kwali mu mbeera ezitali za kyama; Abanazi batiisatiisa okwesasuza okw’amaanyi eri omuntu yenna ataalonda oba ataabalonda.
== Nazi Germany ==
=== Ebyenfuna n’obuwangwa ===
[[File:Hitler_at_the_XI_Olympic_Games_opening_ceremonies.jpg|thumb| Hitler n’abakozi be nga bakola saluti y’Abanazi eri ttiimu ku mikolo egy’okuggulawo emizannyo gya Olympics XI mu Gwomunaana 1936]]
Mu Gwomunaana 1934, Hitler yalonda Pulezidenti wa Reichsbank Hjalmar Schacht nga Minisita w’ebyenfuna, ate mu mwaka ogwaddako, nga Plenipotentiary for War Economy avunaanyizibwa ku kutegeka ebyenfuna by'okulwana. Okuddamu okuzimba n’okuzzaawo emmundu kwassibwamu ssente nga bayita mu tteeka lya Mefo, okukuba ssente, n’okuwamba eby’obugagga by’abantu abaakwatibwa ng’abalabe b’eggwanga, nga mw’otwalidde n’Abayudaaya. Omuwendo gw’abatalina mirimu gwakendeera okuva ku bukadde mukaaga mu 1932 okutuuka ku bukadde obutasukka kamu mu 1936. Hitler ye yalabirira emu ku kampeyini ezisinga obunene ez’okulongoosa ebizimbe mu byafaayo bya Girimaani, ezaaviirako okuzimba amabibiro, ''autobahns'', eggaali y’omukka, n’emirimu emirala egy’okuzimba. Emisaala gyali wansi katono mu makkati okutuuka ku nkomerero y’emyaka gya 1930 bw’ogeraageranya n’emisaala mu kiseera kya Weimar Republic, ate ng’ebbeeyi y’ebintu y'eyongera ebitundu 25 ku buli 100. Mu kugeraageranya Wiiki y’emirimu yeeyongera mu kiseera ky’okukyusa okudda mu by’enfuna by’olutalo; mu 1939, Omugirimaani owa bulijjo yali akola wakati w’essaawa 47 ne 50 buli wiiki.
Gavumenti ya Hitler yawagira enzimba y'EKinazi ku kigero ekinene ennyo. Albert Speer, eyayamba ennyo mu kuteeka mu nkola enkola ya Hitler ey’okuddamu okutaputa obuwangwa bw’Abagirimaani mu ngeri ey’edda, yateekebwa okuvunaanyizibwa ku kiteeso ky’okuddaabiriza ebizimbe mu Berlin. Wadde ng’amawanga mangi gaali gatiisatiisa obuteetaba mu mizannyo gya Olympics, Bugirimaani gye yategeka mu 1936. Hitler ye yakulemberamu emikolo gy’okuggulawo era yeetaba ku mikolo gyombi egyali mu Winter Games e Garmisch-Partenkirchen ne mu Summer Games e Berlin.
=== Okuddamu okukozesa emmundu n’emikago emipya ===
Mu nsisinkano n'abakulembeze b'amagye ga Girimaani nga 3 Ogwokubiri 1933, Hitler yayogera ku "kuwamba Lebensraum mu Buvanjuba n'enkola y'okutunza endowooza y'eKigirimaani ey'okufufugaza" ng'ebigendererwa bye ebisembayo eby'enkola y'ensonga z'ebweru. Mu Gwokusatu, Omulangira Bernhard Wilhelm von Bülow, omuwandiisi mu ofiisi y’ensonga z’ebweru ( Auswärtiges Amt ), yafulumya ekiwandiiko ku bigendererwa ebikulu eby’enkola y’ensonga z’ebweru: Anschluss ne Austria, okuzzaawo ensalo z’amawanga ga Girimaani mu 1914, okugaana obukwakkulizo bw’amagye wansi w’endagaano ya Versailles, okudda kw’amatwale ga Girimaani agaali mu Afirika, n’ekitundu kya Girimaani eky’obuyinza mu Bulaaya ey’Ebuvanjuba. Hitler yasanga ebiruubirirwa bya Bülow nga bitono nnyo. Mu kwogera kwe mu kiseera kino, yakkaatirizza bye yayita ebigendererwa by’emirembe mu nkola ze n’okwagala okukolera mu ndagaano z’ensi yonna. Mu lukiiko olwasooka olwa kabineeti ye mu 1933, Hitler yakulembeza ssente z’amagye okusinga okudduukirira abantu abaali batalina mirimu.
Girimaani yava mu mukago gw'amawanga n'olukiiko lw'ensi yonna olw'okuggyawo ebyokulwanyisa mu Gwekkumi 1933. Mu Gwoluberyeberye 1935, abantu abasukka mu 90 ku buli 100 ab’omu Saarland, mu kiseera ekyo eyali wansi w’obufuzi bw’Omukago gw’Amawanga Amagatte, baakuba akalulu okwegatta ne Bugirimaani. Mu Gwokusatu ogwo, Hitler yalangirira okugaziya eggye lya Wehrmacht okutuuka ku bammemba 600,000 —nga bakubisaamu emirundi mukaaga omuwendo ogwakkirizibwa mu ndagaano ya Versailles —nga mw’otwalidde n’okukulaakulanya eggye ly’omu bbanga ( Luftwaffe ) n’okweyongera kw’obunene bw’amagye g’oku mazzi ( Kriegsmarine). Bungereza, Bufalansa, Yitale, n’Omukago gw’Amawanga Amagatte byavumirira ebikolwa bino eby’okumenya Endagaano eyo naye nga tebalina kye baakola kubiziyiza. Endagaano y’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani (AGNA) eya 18 Ogwomukaaga yakkiriza ttani za Girimaani okweyongera okutuuka ku bitundu 35 ku 100 eby’amagye g’oku mazzi aga Royal Navy . Hitler yayita okussa omukono ku AGNA nga "olunaku olukyasinze essanyu mu bulamu bwe", ng'alowooza nti endagaano eno ye yatandika omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani gwe yali alagudde mu Mein Kampf. Bufalansa ne Yitale tezeebuuzibwako nga tebannaba kussa mukono, ekyatyoboola obutereevu Omukago gw’Amawanga Amagatte era ne kiteeka endagaano ya Versailles obutabeera na makulu.
Girimaani yaddamu okuwamba ekitundu ekyali tekikirizibwamu magye mu Rhineland mu Gwokusatu1936, ng’emenya endagaano ya Versailles. Hitler era yasindika amagye e Spain okuwagira Francisco Franco n’ekiwayi kye ekya Nationalist mu kiseera ky’olutalo lw’omunda mu Spain oluvannyuma lw’okufuna okulaajana okuyambibwa mu Gwomusanvu 1936. Mu kiseera kye kimu, Hitler yagenda mu maaso n’okufuba okukola omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani. Mu Gwomunaana 1936, ng’ayanukula ekizibu ky’ebyenfuna ekyali kyeyongera olw’okufuba kwe okuddamu okufuna emmundu, Hitler yalagira Göring okussa mu nkola Enteekateeka y’Emyaka Ena okuteekateeka Bugirimaani okulwana olutalo mu myaka ena eginaddirira. Enteekateeka eno yali etunuulidde olutalo olw'amaanyi wakati wa " Judaeo-Bolshevism " n'Obunazi bwa Girimaani, nga mu ndowooza ya Hitler kyali kyetaagisa okufuba okwewaayo okuddamu okufuna ebyokulwanyisa awatali kulowooza ku nsaasaanya y'ebyenfuna.
Mu Gwekkumi 1936, Count Galeazzo Ciano, minisita w’ensonga z’ebweru mu gavumenti ya Mussolini, yakyalira Girimaani, gye yassa omukono ku ndagaano ey’ensonga mwenda ng’akabonero nti ''yali asemberera'' okusisinkana Hitler mu buntu. Nga 1 Ogwekkuminoogumu, Mussolini yalangirira "omukago" wakati wa Girimaani ne Yitale. Nga 25 Ogwekkuminoogumu, Girimaani yassa omukono ku ndagaano ya Anti-Comintern Pact ne Japan. Bungereza, China, Yitale ne Poland nazo zaayitibwa okwegatta ku ndagaano ya Anti-Comintern Pact, naye Yitale yokka ye yassa omukono mu 1937. Hitler yasuula enteekateeka ye ey'omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani, ng'anenya obukulembeze bwa Bungereza "obutamala". Mu lukiiko lwe yatuuza mu Reich Chancellery ne baminisita be ab’ensonga z’ebweru n’abaami b’amagye mu Gwekkuminoogumu ogwo, Hitler yaddamu okulaga ekigendererwa kye eky’okufuna Lebensraum ku lw’abantu b’e Girimaani. Yalagira enteekateeka z’olutalo mu Buvanjuba zitandike nga bukyali mu 1938 ate nga tebunnawera 1943. Singa afa, ebiteeso by'olukuŋŋaana, eby'awandiikibwa nga Hossbach Memorandum, byali bya kutwalibwa nga "endagaano ye ey'ebyobufuzi". Yawulira nti okukendeera okw'amaanyi mu mbeera z'abantu mu Girimaani olw'okatyabaga k'ebyenfuna kayinza kuyimirizibwa na bulumbaganyi bw'amagye obwali bugendereddwamu okuwamba Austria ne Czechoslovakia. Hitler yasaba okukola amangu nga Bungereza ne Bufalansa tezinnaba kufuna bukulembeze bwa nkalakkalira mu mpaka z'ebyokulwanyisa. Ku ntandikwa ya 1938, oluvannyuma lw’ensonga ya Blomberg–Fritsch, Hitler yakakasa obuyinza ku nkola y’amagye-enkola y’ensonga z’ebweru, n’agoba Neurath ku bwaminisita w’ensonga z’ebweru era n’alonda Minisita w’olutalo. Okuva ku ntandikwa ya 1938, Hitler yali ku nkola y’ensonga z’ebweru ng’egendereddwamu lutalo.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Apuli 1938, Henlein yagamba minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu." ... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". {{Sfn|Weinberg|1980|pp=334–335}} Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia. {{Sfn|Weinberg|1980|pp=338–340}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. {{Sfn|Weinberg|1980|pp=418–419}} Ekibiina kya Henlein kyayanukudde Beneš kye yasaba bwe kyakuma omuliro mu bantu okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten. {{Sfn|Kee|1988|pp=149–150}} {{Sfn|Weinberg|1980|p=419}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. {{Sfn|Messerschmidt|1990|pp=671, 682–683}} {{Sfn|Rothwell|2001|pp=90–91}} Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja ow’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. {{Sfn|''Time'', January 1939}} Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, obuzibu bw’ebyenfuna obwali bugenda mu maaso olw’okuddamu okukozesa emmundu bwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. {{Sfn|Murray|1984|p=268}} Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa 30 January 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye. {{Sfn|Murray|1984|p=268}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
h3zq1d1yupaev4rl9szp87g13reltwx
67632
67631
2026-08-14T03:39:18Z
Charles Kalanzi
9748
Created by translating the section "World War II" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1369226609|Adolf Hitler]]"
67632
wikitext
text/x-wiki
'''Adolf Hitler''' (20 Ogwokuna 1889 – 30 Ogwokuna 1945) yali munnabyabufuzi Omugirimaani enzaalwa y’e Austria era nga ye nnakyemalira wa Girimaani ku mulembe gw’Abanazi okuva mu 1933 okutuusa lwe yeetuga mu 1945. Yalinnya mu buyinza ng’omukulembeze w’ekibiina ky’Abanazi, n’afuuka Cansala wa Bugirimaani mu 1933 n’oluvannyuma n’atwala ekitiibwa kya {{Lang|de|Führer und Reichskanzler}} mu 1934. Germany okulumba Poland nga 1 Ogwomwenda1939 wansi w'obukulembeze bwe kwe kwatandika Ssematalo II . Mu lutalo lwonna olwaddirira, Hitler yali y'enyigira nnyo mu kulungamya ebikwekweto by’amagye ga Girimaani era ye yali omukulu mu kutta Abayudaaya nga obukadde mukaaga mu Holocaust awamu n’okufa kw’obukadde n’obukadde bw’abantu abalala abaafa.
Hitler yazaalibwa mu Braunau am Inn mu Austria-Hungary era n’agenda e Girimaani mu 1913. Yayooyootebwa mu kiseera we yaweereza mu magye ga Girimaani mu Ssematalo I, n'afuna omusaalaba ogw'ekyuma (Iron Cross). Mu 1919, y'egatta ku kibiina ky’abakozi ekya Germany Workers’ Party (DAP), ekyasooka ekibiina ky’Abanazi, era mu 1921, n’alondebwa okuba omukulembeze w’ekibiina ky’Abanazi. Mu 1923, yagezaako okuwamba obuyinza bwa gavumenti mu kuwamba gavumenti okwalemererwa mu Munich era n’asibwa emyaka etaano, n’amala omwaka mulamba n’okusoba. Ng’ali eyo, yalagira omuzingo ogusooka ogw’ekitabo kye eky’obulamu bwe ne manifesito y’ebyobufuzi ''Mein Kampf'' ( lit. 'My Struggle'). Oluvannyuma lw’okuyimbulwa nga bukyali mu 1924, yafuna obuwagizi bw’abantu ng’alumba Endagaano y'e Versailles awamu n’okutumbula enzikiriza ya Bugirimaani yonna, okulwanyisa Abayudaaya, n’okulwanyisa Obwanaakalyakaani ng’akozesa okwogera okw’amaanyi ne ppokoppoko w’Abanazi . Yateranga okuvumirira Obwanaakalyakaani ng'olumu ku lukwe lw'Abayudaaya olw'ensi yonna .
Oluvannyuma lw’okulonda mu Reichstag mu Gwekkuminoogumu 1932, ekibiina ky’Abanazi kye kyasinga okubeera n’ebifo mu ''Reichstag'', naye nga si kyekisinga ababaka abangi. Oluvannyuma, eyali chancellor Franz von Papen ne bannabyabufuzi abalala abakuumaddembe baamatiza Pulezidenti Paul von Hindenburg okulonda Hitler ku bwa chancellor nga 30 Ogwoluberyeberye 1933. Nga wayiseewo akaseera katono, nga 23 Ogwokusatu, ''Reichstag'' yayisa etteeka li Enabling Act erya 1933, era ku nkomerero ne litandika okukyusa Weimar Republic n’efuuka Bugirimaani ey’Abanazi. Hindenburg bwe yafa nga 2 Ogwomunaana 1934, Hitler yamusikira n’afuuka omukulembeze w’eggwanga era oluvannyuma Girimaani n’efuuka eggwanga ly'obwannakyemalira mu bujjuvu. Mu ggwanga, Hitler yatandika okussa mu nkola enkola nnyingi ez’obusosoze mu mawanga, ezaali zisuula Abayudaaya Abagirimaani ku bbali n’okubafuula embuzi ey’ekiweebwayo . Emyaka gye omukaaga egyasooka mu buyinza gyavaamu ebyenfuna okutereera amangu okuva mu kiseera ky’okusereba kw’ebyenfuna, okusazaamu obukwakkulizo obwateekebwa ku Bugirimaani oluvannyuma lwa Ssematalo I, n’okuwamba ebitundu ebyalimu obukadde n’obukadde bw’Abagirimaani, ekyamuwa obuwagizi obw’amaanyi mu kusooka.
Ekimu ku biruubirirwa bya Hitler ebikulu kyali {{Lang|de|[[Lebensraum]]}} ( lit. 'Owokubeera') eri abantu b'e Girimaani mu Bulaaya ey'Ebuvanjuba. Enkola ye ey’obukambwe, ey’okugaziya okusukka ensalo za Girimaani zitwalibwa okuba ng’ensonga enkulu ezavaako Ssematalo II mu Bulaaya. Nga 1 Ogwomwenda 1939, Hitler yalabirira okulumba kwa Girimaani ku Poland, bwe kityo ne kireetera Bungereza ne Bufalansa okulangirira olutalo ku Bugirimaani . Oluvannyuma lw’okulagira okulumba Soviet Union mu Gwomukaaga 1941, yalangirira olutalo ku Amerika mu Gwekkumineebiri w’omwaka gwe gumu. Ku nkomerero ya 1941, amagye ga Girimaani n’amawanga ga Bulaaya agayitibwa European Axis gaawamba ekitundu ekisinga obunene ekya Bulaaya n'obukiika kkono bw'Afirika . Obuwanguzi buno bwaddizibwayo mpolampola oluvannyuma lwa 1941 okutuusa amagye g’omukago lwe gaawangula amagye ga Girimaani mu 1945. Nga 29 Ogwokuna 1945, Hitler yawasa munne gwe yali amaze naye ebbanga, Eva Braun, mu {{Lang|de|[[Führerbunker]]}} mu kibuga Berlin. Enkeera beetuga okwewala okukwatibwa amagye ga Soviet Red Army.
Munnabyafaayo era omuwandiisi w'emikululo gy'obulamu bwabantu Ian Kershaw yayogera ku Hitler nga "omusingi gw'ebyobufuzi ebibi eby'omulembe guno". Mu bukulembeze bwa Hitler n’endowooza y’obusosoze mu mawanga, gavumenti y’Abanazi ye yali evunaanyizibwa ku kittabantu ky’Abayudaaya ababalirirwamu obukadde mukaaga n’obukadde n’obukadde bw’abantu abaakosebwa, ye n’abagoberezi be baali batwala nti {{Lang|de|[[Untermensch]]en}} ( lit. ' si bantu' ) oba abatasaana kubeera mu bantu. Hitler n’Abanazi nabo bavunaanyizibwa ku kutta abantu ababalirirwamu obukadde 19.3 nga mulimu abaabulijjo n’abasibe b’olutalo. Okugatta ku ekyo, obukadde 28.7 obw'abajaasi n'abantu baabulijjo baafa olw'ebikolwa by'amagye mu katemba w'Abazungu. Omuwendo gw’abantu baabulijjo abattibwa mu Ssematalo II gwali tegubangawo mu lutalo, era abantu abaafiira mu lutalo luno lulufuula olutalo olusinga okutta abantu mu byafaayo.
== Ensibuko y’obuzaale ==
Taata wa Hitler, Alois Hitler, yali mwana wa Maria Schiclgruber atali mu mateeka. Olukalala lw'okubatiza terwalaga linnya lya kitaawe, era Alois mu kusooka yalina amannya ga nnyina, "Schicklgruber". Mu 1842, Johann Georg Hiedler yawasa maama wa Alois. Alois yakuzibwa mu maka ga muganda wa Hiedler, Johann Nepomuk Hiedler. Alois yakola ng’omukozi wa gavumenti okuva mu 1855 okutuusa lwe yawummula mu 1895. Mu 1876, Alois yawandiisibwa mu mateeka era ebiwandiiko bye eby'okubatiza ne biwandiikibwako obugambo bwa kabona okuwandiisa Johann Georg Hiedler nga kitaawe wa Alois (yawandiikibwa nga "Georg Hitler"). Alois olwo n'atwala erinnya ly'ekika "Hitler", era liwandiikibwa {{Lang|de|"Hiedler", "Hüttler"}}, oba {{Lang|de|"Huettler"}} . Oboolyawo erinnya lino lyesigamiziddwa ku kigambo ky’Olugirimaani {{Lang|de|Hütte}} ( lit. 'akasiisira' ), era kirina amakulu "oyo abeera mu nsiisira".
Omukungu w’Abanazi Hans Frank yawa amagezi nti maama wa Alois yali akozesebwa ng’omukozi w’awaka mu maka g’Abayudaaya mu Graz, era nti mutabani w’amaka ago ow’emyaka 19, Leopold Frankenberger ye yazaala Alois, ekintu ekyamanyibwa nga Frankenberger thesis. Tewali muntu yenna ayitibwa Frankenberger yawandiisibwa mu Graz mu kiseera ekyo, era tewali biwandiiko ku kubeerawo kwa Leopold Frankenberger, kale bannabyafaayo bagoba okugamba nti kitaawe wa Alois yali Muyudaaya. Mu 2025, omusaayi ogwava mu sofa mu kunoonyereza ku Hitler gwakozesebwa Turi King owa Yunivasite y’e Bath okwekenneenya DNA. Omusaayi guno gwakakasibwa nti gwa Hitler nga gugeraageranyizibwa n’ogw’owoluganda lwe omusajja, era okwekenneenya DNA kwalaga nti Hitler teyalina buzaale bwa Bayudaaya ng’ayita mu kitaawe. "Singa bwe kyali, tetwandifunye kukwatagana kwa DNA naye," King bwe yagamba "Okukwatagana okwo okwa DNA tekwakoma ku kukakasa nti eno ye DNA ya Hitler wabula era kukakasa nti emboozi y'obuzaale bw'Abayudaaya bw'abantu okuyita mu kitaawe si kituufu."
== Obuto bwe ==
=== Obuto bwe n’okusoma ===
[[File:Adolf_Hitler_infant_photo_(3x4_cropped).jpg|left|thumb| Hitler ( c. 1889–90)]]
Adolf Hitler yazaalibwa nga 20 Ogwokuna 1889 mu Braunau am Inn, ekibuga mu Austria-Hungary (kati Austria), okumpi n’ensalo ne Girimaani. Yali wakuna ku baana mukaaga abazaalibwa Alois Hitler ne mukyala we owookusatu, Klara Pölzl. Baganda ba Hitler basatu —Gustav, Ida, ne Otto —baafa nga bakyali bawere. Era abaali mu maka ago mwalimu abaana ba Alois okuva mu bufumbo bwe obw’okubiri: Alois Jr. (yazaalibwa 1882) ne Angela (yazaalibwa 1883). Mu 1892, ab’omu maka ago baasengukira mu Passau, Bugirimaani, oluvannyuma lwa Alois okukuzibwa n’afuuka omukungu w'ebyamaguzi mu Passau. Hitler mu kiseera ekyo yali wa myaka esatu. Alois yakuzibwa n’atwalibwa e Linz, Austria, nga 1 Ogwokuna 1893, naye ab’omu maka amalala ne basigala mu Passau. Famire yaddayo e Austria ne basenga e Leonding nga 9Ogwokutaano 1894, era mu Gwomukaaga 1895, Alois yawummula n’agenda e Hafeld, okumpi ne Lambach, gye yalima n’okulunda enjuki. Hitler yasomera mu {{Lang|de|Volksschule}} (essomero lya pulayimale eriweebwa ssente okuva mu gavumenti) mu kibuga Fischlham ekiriraanyewo.
Okugenda e Hafeld kwakwatagana n’okutandika kw’obukuubagano obw’amaanyi obwa taata n’omwana obwava ku Hitler ow’emyaka omukaaga okugaana okugoberera empisa enkakali ez’essomero lye. Alois yagezaako okukuba mutabani we amufuule omuwulize, nga Adolf akola kyonna ekisoboka okubeera ekikontana n’ekyo kyonna kitaawe kye yali ayagala. Alois naye yandikubye mutabani we naye nnyina yaumukuuma obutakubwa buli kiseera.
Kaweefube wa Alois Hitler ow’okulima e Hafeld teyayitamu, era mu 1897, baasengukira e Lambach. Hitler ow’emyaka omunaana yasoma emisomo gy’okuyimba, yayimba mu kkwaaya y’ekkanisa, era yatuuka n’okulowooza ku ky’okufuuka kabona. Mu 1898, famire yaddayo mu maka ag'enkalakkalira e Leonding. Hitler yakosebwa nnyo olw'okufa kwa muto we Edmund mu 1900 olw'omusujja gw'amulangira. Hitler yakyuka okuva mu muyizi ateemotyamotya, ayagala ennyo abantu n’afuuka omulenzi omuzibu, eyeekutudde ku balala era ng’atera okuyombagana ne kitaawe n’abasomesa. Paula Hitler yajjukira nti Adolf yali muvubuka wafujjo era ng’atera okumukuba empi.
Alois yali akoze omulimu omulungi mu kitongole ky'ebyamaguzi era ng’ayagala mutabani we amuddire mu ebigere. Oluvannyuma Hitler yakola katemba okuva mu kiseera kino kitaawe bwe yamutwala okukyalira ofiisi y'ebyamaguzi, n’akiraga ng’ekintu ekyavaako obutakkaanya obutasonyiwa wakati wa taata n’omwana, nga bombi baali ba maanyi. Olw’okusimbira ekkuuli mutabani we okwagala okugenda mu siniya okufuuka omuyiiya, Alois yasindika Hitler mu ''Realschule'' e Linz mu Gwomwenda 1900. Hitler yajeemera okusalawo kuno, era mu ''Mein Kampf'' agamba nti mu bugenderevu yakola bubi mu ssomero, ng'asuubira nti kitaawe bwamala okulaba "ensoma embi mu ssomero ly'ebyemikono yandindese okwewaayo mu kirooto kyange".
Okufaananako n’Abagirimaani bangi ab’omu Austria, Hitler yatandika okukulaakulanya endowooza y'okwagala Girimaani okuva mu buto. Yalaga obwesigwa eri Bugirimaani yokka, ng’anyooma obwakabaka bwa Habsburg obwali busereba mu kukulembera obwakabaka obunene. Hitler ne mikwano gye baakozesa okulamusa "Heil", ne bayimba " Deutschlandlied " mu kifo ky'oluyimba lwa Austrian Imperial. Oluvannyuma lw’okufa kwa Alois okw’amangu nga 3 Ogwoluberyeberye 1903, omutindo gwa Hitler ku ssomero gwayonooneka, era nnyina n’amukkiriza okuvaayo. Yeewandiisa mu ''Realschule'' e Steyr mu Gwomwenda 1904, enneeyisa ye n’omutindo gwe ne bitereera. Mu 1905, oluvannyuma lw’okuyita ekigezo ekisembayo, Hitler yava mu ssomero lino nga talina kiruubirirwa kyonna kya kwongera kusoma wadde enteekateeka entegeerekeka ey’okukola omulimu.
=== Okutandika okuvubuka ng'ali mu Vienna ne Munich ===
Mu 1907, Hitler yava mu Linz n’agenda okubeera n’okusoma okusiiga ebifaananyi mu kibuga Vienna, ng’avujjirirwa ssente okuva mu miganyulo gya mulekwa n’obuwagizi okuva eri nnyina. Yasaba okuyingizibwa mu Academy of Fine Arts Vienna kyokka n’agaanibwa emirundi ebiri. Dayirekita yawa amagezi nti Hitler yandibadde asaba okugenda mu School of Architecture, naye nga talina biwandiiko byetaagisa mu by’ensoma kubanga yali tannamaliriza siniya.
Nga 21 Ogwekkumineebiri 1907, nnyina yafa kookolo w’amabeere ku myaka 47; Mu kiseera ekyo Hitler yalina emyaka 18. Mu 1909, Hitler ssente zaggwawo era n’awalirizibwa okubeera mu bulamu obw’ekika kya bohemian mu bifo eby’okusulamu abantu abatalina mwasirizi ne mu kisulo kya Meldemannstraße. Yafuna ssente ng’omukozi ow’abulijjo ng’asiiga n’okutunda langi z’amazzi ez’ebifo ebisikiriza mu Vienna. Mu kiseera kye yamala mu Vienna, yagoberera okwagala kwo kweyongera okuzimba n’okuyimba, n’agenda mu bivvulu kkumi ebya {{Lang|de|Lohengrin (opera){{!}}Lohengrin}}, ekisinga okumunyumira mu nnyimba za Richard Wagner eza opera.
Mu kibuga Vienna, Hitler yasooka kulaba bigambo ebisosola mu mawanga. Abakulembeze b’abantu nga meeya Karl Lueger baakozesa endowooza y’ekibuga eyali emanyiddwa ennyo ey’okulwanyisa Abayudaaya, oluusi n’oluusi ne bawagira endowooza y'okusukulumya Girimaani okusobola okuganyulwa mu by’obufuzi. Obusosoze bw’eggwanga lya Girimaani bwali bungi nnyo naddala mu disitulikiti y’e Mariahilf, Hitler gye yali abeera mu kiseera ekyo. Georg Ritter von Schönerer yafuuka omukulembeze omukulu ku Hitler, era n’afuna okwegomba Martin Luther.
Hitler yasoma empapula z’amawulire n’obupapula obwali butumbula obusosoze era n’alabula ku kuyingira kw’Abayudaaya b’omu Bulaaya ow’Ebuvanjuba, awamu n’ebiwandiiko by’abantu nga Houston Stewart Chamberlain, Charles Darwin, Friedrich Nietzsche, Gustave Le Bon, ne Arthur Schopenhauer. Mu myaka gye yamala mu Vienna era yafuna endowooza ez’amaanyi ezilwanyisa Abaslav.
Ensibuko n’enkulaakulana y’obukyayi bwa Hitler obw’okulwanyisa Abayudaaya ekyali nsonga ya kukubaganyako birowoozo. Mukwano gwe August Kubizek yagamba nti Hitler yali "akakasiddwa n'omuntu alina obukyayi" nga tannava mu Linz. Wabula munnabyafaayo Brigitte Hamann ayogera ku ndowooza ya Kubizek ng'erina "obuzibu". Wadde nga Hitler mu {{Lang|de|Mein Kampf}} agamba nti yasooka kufuuka musosoze mu Vienna, Reinhold Hanisch, eyamuyamba okutunda ebifaananyi bye, takkiriziganya nakyo. Hitler era yatunda ebimu ku by’emikono bye ng’ayita mu musuubuzi Omuyudaaya ayitibwa Samuel Morgenstern ng’abeera mu kibuga Vienna. Bangi ku bakasitoma ba Morgenstern baali Bayudaaya; okugeza, munnamateeka ayitibwa Josef Feingold yagula ebifaananyi bya Hitler ebiwerako ebikwata ku bizimbe eby’ebyafaayo ebya Vienna. Munnabyafaayo Richard J. Evans agamba nti "bannabyafaayo kati okutwalira awamu bakkiriziganya nti obukambwe bwe,enkola ey'ettemu n'obusosoze eri Abayudaaya bweyoleka bulungi oluvannyuma lwa Girimaani okuwangulwa mu Ssematalo I, ng'enjogera ya "okufumita mu mugongo" ("stab-in-the-back") ennyonyola akatyabaga kano".
Hitler yafuna ekitundu ekisembayo ku bintu bya kitaawe mu Gwokutaano 1913 era n’agenda mu Munich . Bwe yayingizibwa mu ggye lya Austria-Hungary, yagenda e Salzburg nga 5 Ogwokubiri 1914 okwekebejjebwa abasawo. Oluvannyuma lw’okwekeneenyezebwa ng’atasaanira kuweereza, yaddayo e Munich. Oluvannyuma Hitler yagamba nti yali tayagala kuweereza Bwakabaka bwa Habsburg olw’amawanga agaali gatabuddwatabuddwa mu ggye lyabwo n’okukkiriza kwe nti Austria-Hungary essaawa yonna yali egenda kugwa.
=== Ssematalo I ===
Mu Gwomunaana 1914, Ssematalo I bwe yatandika, Hitler yali abeera mu Munich era kyeyagalire yeewandiisa mu ggye lya Bavaria. Okusinziira ku alipoota eyafulumizibwa ab’obuyinza mu Bavaria mu 1924, okukkiriza Hitler okuweereza nti yali nsobi mu by’obufuzi, kubanga ng’omutuuze wa Austria, yandibadde addizibwa mu Austria. Yasindikibwa mu Bavarian Reserve Infantry Regiment 16 (ekibinja ekisooka ekya List Regiment), yaweereza ng’omuserikale atuukibwako ku Western Front mu Bufalansa ne Bubirigi, yaweereza ng’omuserikale atuukibwako ku Western Front mu Bufalansa ne Bubirigi, yamala kumpi ekitundu ky'obulamu bwe ku kitebe ky’ekibinja e Fournes-en-Weppes, nga tali mu lutalo. Mu 1914, yaliwo mu lutalo olwasooka olwa Ypres era mu mwaka ogwo yayooyootebwa olw’obuzira, n’afuna Omusaalaba ogw’Ekyuma (Iron Cross). Mu lutalo, yawonyezebwa omuduumizi we, [[Fritz Wiedemann]], eyaggya Hitler mu bifunfugu by’ekizimbe ekyali kigudde ng’ali mu lutalo olutabuse.
Mu kiseera we yaweereza ku kitebe, Hitler yakola emirimu gye egy’ekikugu, ng’akuba katuuni n’okuwa ebiragiro ku lupapula lw’amawulire olw’amagye. Mu lutalo lw’e Somme mu Gwekkumi 1916, yafuna ebisago mu kisambi ekya kkono ekikompola bwe kyabwatuka mu kifo ky'enkambi mwe baali bekwese. Hitler yamala kumpi emyezi ebiri ng’awona mu ddwaaliro e Beelitz, n’adda mu kibinja kye nga 5 Ogwokusatu 1917. Yaliwo mu lutalo lw'e Arras olwa 1917 ne mu lutalo lw'e Passchendaele. Yafuna akabonero ka Wound Badge akaddugavu nga 18 Ogwokutaano 1918. Nga wayise emyezi esatu, mu Gwomunaana 1918, ng'asembebwa Lieutenant Hugo Gutmann, omukulumbeze we Omuyudaaya, Hitler yafuna omusaalaba ogw’ekyuma, ogwa First Class, ekintu ekitatera kuweebwa bantu bali ku ddaala lya {{Lang|de|Gefreiter}} Hitler ly'eyaliko. Nga 15 Ogwekkumi 1918, yaziba amaaso okumala akaseera mu bulumbaganyi bwa ggaasi w'obutwa era n’aweebwa ekitanda mu ddwaaliro e Pasewalk. Bwe yali eyo, Hitler yategezebwa nti Bugirimaani ewanguddwa, era okusinziira nti yali ku ndiri, yaddamu okuziba amaaso omulundi ogw’okubiri oluvannyuma lw’amawulire gano.
Hitler yayogera ku buvunaanyizibwa bwe mu Ssematalo I nga "ekisinga obukulu mu byonna bye yayitamu" era n'atenderezebwa abaduumizi be olw'obuzira bwe. Obumanyirivu bwe mu kiseera ky’olutalo bwanyweza okwagala eggwanga lye, era kyamunakuwaza nnyo olwa Bugirimaani okuwanika mu Gwekkuminoogumu 1918. Okunyiiga kwe olw’okuwnagula mu lutalo kwayogera okuzimba endowooza ye. Okufaananako n’aba Girimaani abalala abaagala eggwanga lyabwe, naye yali akkiririza mu {{Lang|de|Dolchstoßlegende}} ( stab-in-the-back myth ), eyagamba nti amagye ga Girimaani, "agatawangulwa mu lutalo", "gaali gafumitiddwa mu mugongo" ku ludda lw'awaka abakulembeze ba bulijjo, Abayudaaya, aba Marxist, n'abo abassa omukono ku ndagaano y'okukomya entalo eyakomya olutalo —oluvannyuma ne batuumibwa "abamenyi b'amateeka ba November".
Endagaano ya Versailles yalambika nti Girimaani yalina okulekawo ebitundu byayo ebiwerako n'okuggya amagye mu Rhineland . Endagaano eno yassaawo envumbo ku by’enfuna era n’esolooza ssente nnyingi ku ggwanga. Abagirimaani bangi baalaba endagaano eyo ng’okuswazibwa okutali kwa bwenkanya. Okusingira ddala baawakanya enyingo 231, gye baataputa ng’elangirira nti Bugirimaani y’evunaanyizibwa ku lutalo luno. Endagaano ya Versailles n’embeera y’ebyenfuna, embeera z’abantu, n’ebyobufuzi mu Bugirimaani oluvannyuma lw’olutalo, oluvannyuma Hitler yabikozesa okufunamu mu by’obufuzi.
== Okuyingira mu byobufuzi ==
[[File:Hitler's_DAP_membership_card.png|thumb| Kaadi ya Hitler ey’obwammemba bw’ekibiina ky’abakozi ekya Germany (DAP).]]
Oluvannyuma lw’olutalo, Hitler yaddayo e Munich. Olw’obutaba na buyigirize butongole wadde essuubi ly’emirimu, yasigala mu magye. Mu Gwomusanvu 1919, yalondebwa okuba Verbindungsmann (omukessi) ow’omu Aufklärungskommando (ekitongole ekiketta) ekya Reichswehr, eyaweebwa omulimu gw’okufuga abajaasi abalala n’okuyingirira mu kibiina ky’abakozi ekya Germany (DAP). Mu lukiiko lwa DAP nga 12 Ogwomwenda 1919, ssentebe w’Ekibiina Anton Drexler yakwatibwako nnyo olw’obukugu bwa Hitler mu kwogera. Yamuwa kkopi y’akatabo ke aka ''My Political Awakening'', akaalimu endowooza ezilwanyisa Abayudaaya, ez’okwagala eggwanga, ezirwanyisa obwanaasiwamukange, n’ez’okulwanyisa Marxist. Ku biragiro by’abakulu be mu magye, Hitler yasaba okwegatta ku kibiina, era mu wiiki emu n’akkirizibwa nga mmemba w’ekibiina 555 (ekibiina kyatandika okubala obwammemba ku 500 okuwa endowooza nti baali kibiina kinene nnyo).
Hitler yawandiika ekiwandiiko kye ekyasooka okumanyibwa ku kibuuzo ky’Abayudaaya mu bbaluwa gye yawandiikira Adolf Gemlich nga 16, Ogwomwenda 1919 (kati emanyiddwa nga ebbaluwa ya Gemlich). Mu bbaluwa eno, Hitler agamba nti ekigendererwa kya gavumenti " awatali kubuusabuusa kwe kuggyirawo ddala Abayudaaya". Mu DAP, Hitler yasisinkana Dietrich Eckart, omu ku baatandikawo ekibiina kino era nga mmemba w’ekibiina ky’abasamize ekya Thule Society. Eckart yafuuka omubuulirizi wa Hitler, n’awaanyisiganyanga naye ebirowoozo era n’amuyingiza mu bantu ab’enjawulo mu Munich. Okwongera okusikiriza, ekibiina kya DAP kyakyusa erinnya lyayo ne kifuuka Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (Ekibiina ky'abakozi ekya National Socialist German Workers' Party (NSDAP), kati ekimanyiddwa nga " Nazi Party "). Hitler yakola dizayini ya bendera y’ekibiina eya swastika mu nkulungo enjeru ku mugongo omumyufu.
Hitler yasiibulwa mu magye nga 31 Ogwokusatu 1920, era n’atandika okukolera ekibiina kino emirimu emijjuvu. Ekitebe ky’ekibiina kino kyali mu Munich, ekifo eky’aba Girimaani abaali balwanyisa gavumenti abaali bamaliridde okumalawo enzikiriza ya Marx n’okutyoboola Weimar Republic.
Friedrich Reck-Malleczewen yayogera mu kitabo kye ''ekya Diary of a Man in Despair ekyafulumizibwa'' mu 1947:
Yali azze mu nnyumba gye yali taberangamu, ng'ayambadde gaita, ekikooti, enkoofiira ennene, era ng'akutte omuggo.... Oluvannyuma, yasobola okutandika okwogera. Yayogera nnyo, nga tawummula. Yayigiriza. Yatuboggolera ng'omusomesa w'eddiini mu magye. Tetwamuwakanya n'akatono, oba okugezaako okwawukana mu ngeri yonna, naye yatandika okutuboggolera. Abaweereza baalowooza nti baali batulumba era ne badduka okututaasa. Bwe yali amaze okugenda, twatuula kasirise, nga tukyamuse era nga tetuli basanyufu n'akamu. Waaliwo okuwulira ennaku, nga bwobeera mu ggaali y'omukka ne wesangang'oli wamu n'omuntu aliko ekikyamu ku bwongo.
Mu Gwokubiri 1921, nga asoolobye kukyusakyusa abantu, Hitler yayogera n’abantu abasukka mu 6,000. Okusobola okulanga olukiiko luno, loole bbiri ezaali zijjudde abawagizi b’ekibiina baavuga okwetoloola Munich nga bawanika bendera za swastika n’okugabira abantu obupapula. Mu bbanga ttono Hitler yafuna ettutumu olw’okwogera kwe okw’okukubaganya ebirowoozo okw’amaanyi ng’awakanya Endagaano ya Versailles, bannabyabufuzi abaali bavuganya, n’okusingira ddala ng’awakanya Abamarx n’Abayudaaya.
Mu Gwomukaaga 1921, Hitler ne Eckart bwe baali ku lugendo lw’okusonda ssente e Berlin, obuyeekera bwabalukawo mu kibiina ky’Abanazi mu Munich. Abakiise ku kakiiko kaayo akafuzi baayagala okwegatta ku kibiina kya German Socialist Party (DSP) ekisangibwa mu kibuga Nuremberg. Hitler yaddayo e Munich nga 11 Ogwomusanvu era mu busungu n’awaayo okulekulira kwe. Abakiise ku kakiiko baakitegeera nti okulekulira kw’omuntu waabwe omukulu mu lujjudde era omwogezi kyanditegeeza nti ekibiina kiweddewo. Hitler yalangirira nti agenda kuddamu okwegatta ku kakwakkulizo nti agenda kudda mu bigere bya Drexler ku bwa ssentebe bw’ekibiina, era nti ekitebe ky’ekibiina kigenda kusigala mu Munich. Akakiiko kakkiriza, era n’addamu okwegatta ku kibiina nga 26 Ogwomusanvu nga mmemba 3,680. Hitler yasigala ayolekagana n’okuwakanyizibwa okumu mu kibiina ky’Abanazi. Abaawakanya Hitler mu bukulembeze mwalimu Hermann Esser eyagobebwa mu kibiina, era ne bakuba kkopi 3,000 ez’akatabo akaalumba Hitler ng’omuli w'olukwe mu kibiina. Mu nnaku ezaddirira, Hitler yayogera n’abantu abangi abawerako era ne yeewozaako ku Esser, ne bakuba emizira egy’amaanyi. Enkola ye yatuuka ku buwanguzi, era mu ttabamiruka ow’enjawulo ow’ekibiina nga 29 Ogwomusanvu, yaweebwa obuyinza obujjuvu nga ssentebe w’ekibiina, n’adda mu bigere bya Drexler, n’obululu 533 ku 1.
Okwogera kwa Hitler okwa vitriolic beer hall kwatandika okusikiriza abalabi aba bulijjo. Nantawunyikamu, yafuuka omukugu mu kukozesa emiramwa egy’enjawulo, omuli n’okunenya abalala olw’ebizibu by’ebyenfuna by’abawuliriza be. Hitler yakozesa enkola y'okusikiriza ey’obuntu bwe n’okutegeera empisa z'abantu bwe yayogeranga mu lujjudde. Bannabyafaayo baalaba engeri ebigambo bye gye bikwatamu abantu abangi mu ngeri ey’okuwuniikiriza, n’amaaso ge mu bibinja ebitonotono. Alfons Heck, eyali mmemba w’ekibiina kya Hitler Youth, yajjukira nti:
Twatandika okwenyumiriza mu ggwanga lyaffe mu ngeri ey'ekisiru. Okumala eddakiika eziwera, twaleekaanira waggulu, nga n'amaziga gatuyitamu: Sieg Heil, Sieg Heil, Sieg Heil! Okuva mu kaseera ako, nafuuka wa Adolf Hitler mu mubiri ne mu mwoyo.
Abagoberezi abaasooka kwaliko Rudolf Hess, eyali omukungu w'amagye g'omu bbanga Hermann Göring ne kapiteeni mu magye Ernst Röhm. Röhm yafuuka akulira ekibiina ky’Abanazi ekya magye agatali matongole ekya Sturmabteilung, ekyakuuma enkiiko n'okulumba abaali babavuganya mu byobufuzi. Ekintu ekikulu ekyakwata ku ndowooza ya Hitler mu kiseera kino yali Aufbau Vereinigung, ekibinja ky’olukwe eky’Abazungu Abarussia abaali mu buwanganguse n’Abanazi abaasooka. Ekibinja kino, nga kiweebwa ssente okuva mu bannamakolero abagagga, kyaleeta Hitler ekirowoozo ky’olukwe lw’Abayudaaya, nga lukwataganya ensimbi z’ensi yonna n’enzikiriza ya Bolshevism.
Enteekateeka y’ekibiina ky’Abanazi yategekebwa mu nsonga 25 nga 24 Ogwokubiri 1920. Kino tekyakiikirira ndowooza ekwatagana, wabula kyali kibiina kya ndowooza ezafunibwa ezaali zirina ssente mu völkisch pan-Germanic movement, nga ultranationalism, okuwakanya Endagaano ya Versailles, obuteesiga bwanaasiwamukange, awamu n'endowooza ezimu ez'anaakalyako ani. Eri Hitler, ekintu ekyali kisinga obukulu kwe kulwanyisa Abayudaaya ekyalimu . Era enteekateeka eno yagitwala ng’okusinga omusingi gwa ppokoppoko n’okusikiriza abantu okujja ku kabaga.
=== Beer Hall Putsch n’ekkomera lya Landsberg ===
[[File:Mein_Kampf_dust_jacket.jpeg|thumb|[[Dust jacket|Ekikooti ky’enfuufu]] ekya {{Lang|de|[[Mein Kampf]]}} ’s 1926–28 edition, Hitler gye yawandiika mu 1925]]Mu 1923, Hitler yeyambisa obuyambi bwa Genero Erich Ludendorff owa Ssematalo I okugezaako okuwamba gavumenti eyamanyibwa nga Beer Hall Putsch. Ekibiina ky’Abanazi kyakozesa obusosoze bwa Yitale ng’ekyokulabirako ku ndabika yaabwe n’enkola zaabwe. Hitler yali ayagala okukoppa Benito Mussolini ’s bwe yalumba Rome mu 1922 ng’awamba gavumenti mu Bavaria, ekyagoberera okusoomoozebwa eri gavumenti mu Berlin. Hitler ne Ludendorff baasaba obuwagizi bwa Staatskommissar (Kaminsona omubeezi) Gustav Ritter von Kahr, omufuzi wa Bavaria. Kyokka Kahr, ng’ali wamu n’akulira Poliisi Hans Ritter von Seisser ne Genero wa Reichswehr Otto von Lossow, baali baagala okuteekawo nnakyemalira ow’eggwanga awatali Hitler.
Nga 8,Ogwekkuminoogumu 1923, Hitler ne SA baalumba olukuŋŋaana lw'abantu 3,000 olwategekebwa Kahr mu Bürgerbräukeller, ekizimbe ky'omwenge mu Munich. Ng'ataataataaganya okwogera kwa Kahr, yalangirira nti enkyukakyuka y'eggwanga yatandika dda era n'alangirira okuteekebwawo kwa gavumenti empya ne Ludendorff. Ng'addayo mu kisenge eky'emabega, Hitler, ng'aggyeyo emmundu, yasaba era oluvannyuma n'afuna obuwagizi bwa Kahr, Seisser, ne Lossow. Amagye ga Hitler mu kusooka gaasobola okuwamba ekitebe kya Reichswehr n'ekya poliisi, naye Kahr n'abamu ku banne mu bwangu baalekera awo okumuwagira. Tewali magye wadde poliisi y'eggwanga y'egatta ku Hitler. Olunaku olwaddirira, Hitler n'abagoberezi be baatambula okuva mu kizimbe ky'omwenge ne bagenda ku minisitule y'olutalo mu Bavaria okuggyako gavumenti ya Bavaria, naye poliisi nebasaasanya. Mu kaweefube w'okuggyako gavumenti eyalema, ab'ekibiina kya Nazi 16 n'abakungu ba poliisi bana battibwa.
Hitler yaddukira mu maka ga Ernst Hanfstaengl era okusinziira ku biwandiiko ebimu yalowooza ku kwetta. Yali mu kwewunika naye nga mukkakkamu bwe yakwatibwa nga 11 Ogwekkuminoogumu 1923 olw'okulya mu nsi ye olukwe. Omusango gwe mu kkooti y’abantu ey’enjawulo mu Munich gwatandika mu Gwakubiri 1924, era Alfred Rosenberg n’afuuka omukulembeze ow’ekiseera ow’ekibiina ky’Abanazi. Nga 1 Ogwokuna, Hitler yasalirwa ekibonerezo kya kusibwa emyaka etaano mu Festungshaft mu kkomera lya Landsberg. Eyo, yayisibwa mu ngeri ey’omukwano okuva mu bakuumi era n’akkirizibwa okufuna obubaka okuva mu bawagizi be n’okukyalirwa banne mu kibiina buli kiseera. Olw’okusonyiyibwa kkooti ey’oku ntikko mu Bavaria, yayimbulwa okuva mu kkomera nga 20 Ogwekkumineebiri 1924, ng’awakanya omuwaabi wa gavumenti. Nga mw’otwalidde n’obudde bwe yamala mu alimanda, Hitler yamala omwaka mulamba n’okusoba mu kkomera.
Bwe yali e Landsberg, Hitler ye yalagira ekitundu ekisinga obunene eky’omuzingo ogusooka ogwa ''Mein Kampf'' ( lit. 'My struggle'; mu kusooka katuumibwa Four and a Half Years of Struggle against Lies, Stupidity, and Corwadice) mu kusooka eri ddereeva we, Emil Maurice, n’oluvannyuma n’aweebwa omumyuka we, Rudolf Hess. Ekitabo kino ekyaweebwayo eri mmemba wa Thule Society, Dietrich Eckart, kyali kya bulamu bwe era nga kinnyonnyola endowooza ze. Ekitabo ekyo kyalaga enteekateeka za Hitler ez’okugaziya ebitundu by’ensi awamu n’okukyusa embeera z’abantu mu Girimaani okufuuka obwannakyemalira obwesigama ku mawanga. Mu kitabo kyonna, Abayudaaya benkanankana ne "obuwuka" era ne banjulwa nga "abawi b'obutwa ab'ensi yonna". Okusinziira ku ndowooza ya Hitler, eky’okugonjoola ensonga eno kwe kuzisaanyaawo. Wadde nga Hitler teyannyonnyola ngeri kino gye kyali kigenda okutuukirira, "obuzaale bwe obw'okutta abantu tebugaanirwa", okusinziira ku Ian Kershaw.
Yafulumizibwa mu mizingo ebiri mu 1925 ne 1926, Mein Kampf yatundibwa kkopi 228,000 wakati wa 1925 ne 1932. Kkopi akakadde kamu zaatundibwa mu 1933, omwaka Hitler gwe yasooka okubeera mu ofiisi. Ng’ebula mbale Hitler abeere n’ebisaanyizo by’okuyimbulwa ku kakalu ka kkooti, gavumenti ya Bavaria yagezaako okumugobera mu Austria. Chancellor wa Austria eya federo yagaana okusaba kuno ng’agamba nti obuweereza bwe mu magye ga Girimaani bwamufuula omutuuze era obw’e Austria obutaba na makulu. Mu kwanukula, Hitler yasazaamu mu butongole obutuuze bwe obwa Austria nga 7 Ogwokuna 1925
=== Okuddamu okuzimba Ekibiina ky’Abanazi ===
Mu kiseera Hitler we yayimbulwa mu kkomera, ebyobufuzi mu Bugirimaani byali si byakulwanagana nnyo, era n’ebyenfuna byali biteredde, ekyakomya emikisa gya Hitler egy’okubanja mu by’obufuzi. Olw’okulemererwa kwa Beer Hall Putsch, ekibiina kya Nazi Party n’ebibiina ebibirinako akakwate byawerebwa mu Bavaria. Mu lukiiko wamu ne ssaabaminisita wa Bavaria, Heinrich Held, nga 4 Ogwoluberyeberye 1925, Hitler yakkiriza okussa ekitiibwa mu buyinza bw’eggwanga era n’asuubiza nti ajja kunoonya obuyinza bw’ebyobufuzi ng’ayita mu nkola ya demokulasiya yokka. Olukiiko luno lwaggulawo ekkubo ly'okuggyawo okuwera ekibiina ky’Abanazi nga 16 Ogwokubiri.
Wabula oluvannyuma lw’okwogera okw’okukuma omuliro mu bantu kwe yawa nga 27 Ogwokubiri, Hitler yagaanibwa okwogera mu lujjudde ab’obuyinza mu Bavaria, envumbo eyasigalawo okutuusa mu 1927. Okusobola okutumbula ebigendererwa bye eby’ebyobufuzi wadde nga yali awereddwa, Hitler yalonda Gregor Strasser, Otto Strasser, ne Joseph Goebbels okutegeka n’okugaziya ekibiina ky’Abanazi mu bukiikakkono bwa Bugirimaani. Gregor Strasser yaddukanya ekkubo ly’ebyobufuzi eryetongodde ennyo, ng’assa essira ku bintu eby’anaakalyakaani mu nteekateeka y’ekibiina.
Akatale k'emigabo mu Amerika kagwa nga 24 Ogwekkumi 1929. Enkosa yaayo mu Bugirimaani yali ya maanyi nnyo: obukadde n’obukadde bw’abantu tebaalina mirimu, era bbanka ennene eziwerako ne zigwa. Hitler n’ekibiina ky’Abanazi beetegeka okweyambisa embeera ey’akazigizigi okufuna obuwagizi eri ekibiina kyabwe. Basuubiza okusazaamu endagaano ya Versailles, okunyweza ebyenfuna n’okuwa abantu emirimu.
Hitler yayogera ku linnya ly’Ekibiina ky’Abanazi mu Gwekkumi 1923:
"Naye," bwe ntyo bwe nabuuza Hitler, "lwaki weeyita National Socialist, okuva enteekateeka y'ekibiina kyo bw'eri ekikontana ddala n'eyo etwalibwa okuba eya socialism?" "Socialism," bwe yaddamu, ng'assa wansi ekikopo kye eky'accaayi, mu ngeri ey'obukambwe, "ye sayansi w'okukola ku bulungi bw'abantu bonna. Communism si Socialism. Marxism si Socialism. Aba Marxism babbye ekigambo era ne batabulatabula amakulu gaakyo. Nja kutwala Socialism okuva ku ba Socialists. Socialism nkola ya Aryan ey'edda, nkola ya ba Girimaani.... Twetaaga okutuukiriza ebyetaago eby'ensonga eby'ebibiina ebikola ebintu okuyita mu gavumenti nga yeesigamiziddwa ku bumu bw'eggwanga. Gye tuli, gavumenti n'eggwanga bifaanagana.
== Okulinnya ku bukulembeze ==
{| class="wikitable"
|+
! colspan="5" |Ebyava mu kulonda mu kibiina ky'Abanazi
|-
|Akalulu
|Omugatte gw'obululu
|Obululu ku 100
|Ebifo mu Reichstag
|Ebikulu
|-
|Ogwokutaano 1924
|1,918,300
|6.5
|32
|Hitler yali mu kkomera
|-
|Ogwekkumineebiri 1924
|907,300
|3.0
|14
|Hitler ng'ayimbuddwa okuva mu kkomera
|-
|Ogwokutaano 1928
|810,100
|2.6
|12
|
|-
|Ogwomwenda 1930
|6,409,600
|18.3
|107
|Oluvannyuma lw'akatyabaga k'ebyenfuna
|-
|Ogwomusanvu 1932
|13,745,000
|37.3
|230
|Oluvannyuma lwa Hitler okwesimbawo ku bwa Pulezidenti
|-
|Ogwekkuminoogumu 1932
|11,747,000
|33.1
|196
|
|-
|Ogwokusatu 1933
|17,277,180
|43.9
|288
|Kaali ka mirembe mu kusooka nga Hitler akyali chancellor wa Girimaani
|}
=== Okukulembera Bruning ===
Okugwa kw'ebyenfuna mu nsi yonna kwawa Hitler omukisa gw'ebyobufuzi. Abagirimaani baali banyiivu eri paalamenti, eyali eyalina okusoomoozebwa okuva mu bannalukalala ab'ku ddyo- n'ab'oku kkono. Ebibiina by'ebyobufuzi ebitali bya bannalukalala byali bitandise okulemererwa okukomya ebikolwa eby'obukambwe, era akalulu ka Girimaani ak'ekikungo mu 1929 kaayamba okuyitimusa endowooza y'Abanazi. Okulonda kw'Ogwomwenda 1930 kwaviirako okusattulukuka kw'omukago era ne gusikizibwa kabineeti ey'abatono. Omukulembeze waayo, ow'ekibiina kya Centre Party, Heinrich Brüning, yafuga ng'ayita mu biragiro by'akatabaga okuva ku Pulezidenti Paul von Hindenburg. Okukulembera okuyita mu biragiro kyafuuka ky'abulijjo, n'ekireetera obukulembeze bwa bannantagambwako. Ekibiina ky'Abanazi kyava gye kyali ne kiwangula n'ebitundu 18.3 ku buli kikumi ku bululu n'ebifo 107 mu paalamenti mu kulonda kwa 1930, ne kifuuka ekibiina eky'okubiri ekisinga ababaka abangi mu palamenti.
Hitler yalabikira mu musango gw’abaserikale babiri aba Reichswehr, okuli Lieutenant Richard Scheringer ne Hanns Ludin, ku nkomerero ya 1930. Bombi baavunaanibwa omusango gw’okubeera bammemba mu kibiina ky’Abanazi, mu kiseera ekyo nga kimenya mateeka eri aba Reichswehr. Oludda oluwaabi lwagamba nti ekibiina ky'Abanazi kyali kya bannalukalala, ekyaviirako munnamateeka w’abawawaabirwa Hans Frank okuyita Hitler okuwa obujulizi. Nga 25 Ogwomwenda 1930, Hitler yawa obujulizi nti ekibiina kye kyali kigenda kugoberera obuyinza bw’ebyobufuzi nga kiyita mu kulonda kwa demokulasiya kwokka, ekyamuwa abawagizi bangi mu kibinja ky’abaserikale.
Enkola ya Brüning ey’okukendeeza ku nsimbi teyaleeta nnyo nkulaakulana mu by’enfuna era nga teyayagalibwa nnyo. Kino Hitler yakikozesa ng’atunuulira obubaka bwe obw’ebyobufuzi n'addala ku bantu abaali bakoseddwa ebbeeyi y’ebintu okulinnya mu myaka gya 1920 n’okusereba kw’eby’enfuna, gamba ng’abalimi, abaazirwanako mu lutalo, n’abantu ab’alinamu ku ssente.
Wadde nga Hitler yali asazizaamu obutuuze bwe obw’e Austria mu 1925, teyafuna butuuze bwa Girimaani okumala kumpi emyaka musanvu. Kino kyali kitegeeza nti yali talina ggwanga, mu mateeka yali tasobola kwesimbawo ku bwapulezidenti, era nga akyayolekedde akabi ak’okugobwa mu nsi. Nga 25 Ogwokubiri 1932, minisita w’ensonga z’omunda mu Brunswick, Dietrich Klagges, eyali mmemba w’ekibiina ky’Abanazi, yalonda Hitler ng’omuddukanya w'ekibinja ky’essaza lino mu Reichsrat mu Berlin, ekyafuula Hitler munnansi wa Brunswick, era bwe kityo ne Bugirimaani.
Hitler yavuganya ne Hindenburg mu kulonda kwa Pulezidenti okwa 1932. Okwogera kwe yawa mu Industry Club e Düsseldorf nga 27 JOgwoluberyeberye 1932 kwamuwa obuwagizi okuva mu bannamakolero bangi ab’amaanyi mu Girimaani. Hindenburg yalina obuwagizi okuva mu bibiina eby’enjawulo eby’amawanga, eby’obwakabaka, eby’Abakatuliki, n’ebya Republican, n’abamu ku ba Social Democrats. Hitler yakozesa omubala gwa kampeyini " Hitler über Deutschland " ("Hitler ku ntikko ya Girimaani"), okujuliza ebigendererwa bye eby'ebyobufuzi n'okukola kampeyini ze ng'akozesa ennyonyi. Y’omu ku bannabyabufuzi abaasooka okukozesa entambula y’ennyonyi mu kampeyini era yagikozesa bulungi. Hitler yali mu kyakubiri ku mirundi ebiri gyonna, n’afuna obululu obusoba mu 35 ku buli 100 mu kulonda okusembayo. Wadde nga yawangulwa Hindenburg, okulonda kuno kwalaga Hitler ng’amaanyi ag’amaanyi mu byobufuzi bya Girimaani.
=== Okulondebwa ku bwa chancellor ===
[[File:Bundesarchiv_Bild_146-1972-026-11,_Machtübernahme_Hitlers.jpg|thumb|Hitler, ku ddirisa lya Reich Chancellery, afuna okukubwa mu ngalo akawungeezi lwe yatuuzibwa ku bwa chancellor, nga 30 Ogwoluberyeberye 1933]]
Obutabaawo gavumenti ekola bulungi kyaleetera bannabyabufuzi babiri ab’amaanyi, Franz von Papen ne Alfred Hugenberg, awamu n’abamakolero n’abasuubuzi abalala abawerako, okuwandiikira Hindenburg ebbaluwa. Abassa emikono gyabwe baasaba Hindenburg okulonda Hitler okukulira gavumenti "eyeetongodde ku bibiina by'ebyobufuzi ebiri mu paalamenti", ekiyinza okuviirako omugundu ogugenda "okusikiriza obukadde n'obukadde bw'abantu".
Hindenburg nga tayagala yakkiriza okulonda Hitler ku bwa chancellor oluvannyuma lw’okulonda kwa paalamenti okw'emirundi ebiri —mu Gwomusanvu n'Ogwekkuminoogumu1932 —nga tekuvuddemu kutondawo gavumenti esobola okukulembera. Hitler yakulembera gavumenti y’omukago eyamala akaseera katono eyatondebwawo ekibiina kya Nazi Party (ekyali kisinga okubeera n’ebifo mu Reichstag) n’ekibiina kya Hugenberg, ekibiina kya German National People’s Party (DNVP). Nga 30 Ogwoluberyeberye1933, kabineeti empya yalayizibwa ku mukolo omumpi mu ofiisi ya Hindenburg. Ekibiina ky’Abanazi kyafuna ebifo bisatu: Hitler yalondebwa okuba chancellor, Wilhelm Frick nga Minisita w’ensonga z’omunda, ne Hermann Göring nga Minisita w’ensonga z’omunda mu Prussia. Hitler yali akkaatirizza ku bifo bya baminisita ng’engeri y’okufuna obuyinza ku poliisi mu kitundu ekinene ekya Bugirimaani.
=== Omuliro mu Reichstag n’okulonda mu Gwokusatu ===
Nga chancellor, Hitler yakola ku kaweefube w’abawakanya ekibiina ky’Abanazi okuzimba gavumenti ey’abasinga obungi. Olw’obutabanguko mu by’obufuzi, yasaba Hindenburg okuddamu okusatulula Reichstag, era okulonda kwali kutegekeddwa ku ntandikwa y'Ogwokusatu. Nga 27 Ogwokubiri 1933, ekizimbe kya Reichstag kyakumibwako omuliro. Göring olukwe yalunenyeza Abacommunist, anti Omucommunist w’e Budaaki Marinus van der Lubbe yasangibwa mu mbeera ezimulumiriza munda mu kizimbe ekyali kiyidde. Okutuuka mu myaka gya 1960, bannabyafaayo abamu, omuli William L. Shirer ne Alan Bullock, baali balowooza nti ekibiina ky’Abanazi kye kyali kivunaanyizibwa; kati endowooza ya bannabyafaayo abasinga obungi eri nti van der Lubbe ye yatandika omuliro yekka.
Ku kusaba kwa Hitler, Hindenburg yayanukula n'okussa omukono ku kiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree ekya 28 Ogwokubiri, ekyawandiikibwa Abanazi, ekyayimiriza eddembe eritandikirwako era ne kikkiriza okusibwa awatali kuwozesebwa. Ekiragiro kino kyakkirizibwa mu nnyingo eya 48 eya Ssemateeka wa Weimar, eyawa pulezidenti obuyinza okukola enteekateeka ez’amangu okukuuma obukuumi n’obutebenkevu bw’abantu. Emirimu gy’ekibiina kya German Communist Party (KPD) byanyigirizibwa, era bammemba ba KPD 4,000 ne bakwatibwa.
Ng’oggyeko okunoonya akalulu, ekibiina ky’Abanazi kyakola effujjo nga beefananya amagye n’okusaasaanya ppokoppoko alwanyisa obwannakalyakaani, mu nnaku ezaali zikulembera okulonda. Ku lunaku lw’okulonda nga 6 Ogwokusatu 1933, omugabo gw’Abanazi mu bululu gweyongera okutuuka ku bitundu 44%, era ekibiina kino kyafuna ebifo ebisinga obungi mu paalamenti. Ekibiina kya Hitler kyalemererwa okufuna obululu obusinga obungi, ne kyetaagisa omukago omulala ne DNVP.
=== Olunaku lwa Potsdam n’etteeka lya Enabling Act ===
Nga 21 Ogwokusatu 1933, ''Reichstag'' empya yatandikibwawo n’omukolo gw’okuggulawo mu kkanisa ya Garrison e Potsdam. "Olunaku olwa Potsdam" lwategekebwa okulaga obumu wakati w'ekibiina ky'Abanazi n'abakungu mu Prussia abakadde n'amagye. Hitler yalabikira mu kkooti ey’okumakya era mu bwetoowaze n’alamusa Hindenburg.
Okusobola okutuuka ku buyinza obujjuvu mu byobufuzi wadde nga teyalina bungi bwa ddala mu paalamenti, gavumenti ya Hitler yaleeta Ermächtigungsgesetz (Enabling Act) okukubwako akalulu mu ''Reichstag'' eyali yakalondebwa . Etteeka lino —eryatuumibwa mu butongole Gesetz zur Behebung der Not von Volk und Reich ("Law to Remedy the Distress of People and Reich")—lyawa kabineti ya Hitler obuyinza okukola amateeka awatali kukkirizibwa kwa Reichstag okumala emyaka ena. Amateeka gano gayinza (okuggyako ebimu) okuva ku ssemateeka.
Okuva bwe kiri nti kyandikosezza ssemateeka, etteeka li Enabling Act okuyisibwa lyali lyetaagisa abantu ebitundu bibiri ku bisatu okuyisibwa. Nga tebaleseewo muwatwa gwonna, Abanazi baakozesa ebiragiro ebiri mu kiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree okukwata abamyuka bonna 81 ab’Abacommunist (wadde nga baali bakola kampeyini ez’amaanyi okulwanyisa ekibiina, Abanazi baali bakkirizza KPD okuvuganya mu kulonda) ne balemesa aba Social Democrats abawerako okwetaba mu kulonda.
Nga 23 Ogwokusatu 1933, ''Reichstag'' yakuŋŋaana mu Kroll Opera House mu mbeera ey’akatabanguko. Ab'ebitiibwa mu SA baakli liteesebwako, ne baleekaana engombo n’okutiisatiisa ababaka ba paalamenti abaali batuuse. Oluvannyuma lwa Hitler okusuubiza mu bigambo akulira ekibiina kya Centre , Ludwig Kaas nti Hindenburg agenda kusigala n’obuyinza bwe obw’okukuba akalulu, Kaas yalangirira nti ekibiina kya Centre Party kigenda kuwagira etteeka eriyitibwa Enabling Act. Etteeka lino lyayisibwa n’obululu 444–94, ng’ebibiina byonna okuggyako aba Social Democrats be baliwagira. Etteeka erya Enabling Act, awamu n’ekiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree, kyakyusa gavumenti ya Hitler n’efuuka eya nnakyemalira mu mateeka.
=== Obwannakyemalira ===
<blockquote>[[File:Der_Führer_Gemälde_Portrait_painting_of_Adolf_Hitler_by_Heinrich_Knirr_1937_No_known_copyright_restrictions_(artist_died_in_1944)_Imperial_War_Museum_London.jpg|thumb|Ekifaananyi kya Heinrich Knirr (1937)]]"Nga nteeka obulamu bwange mu kabi okulabika ng'ayogera ebitategeerekeka, mbagamba nti ekibiina kya National Socialist movement kijja kugenda mu maaso okumala emyaka 1,000!... Temwerabira engeri abantu gye bansekereramu emyaka 15 emabega bwe nnalangirira nti lumu nja kufuga Bugirimaani. Baseka kaakano, mu ngeri y'emu ey'obusirusiru, bwe nnalangirira nti nja kusigala mu buyinza" - Adolf Hitler ng'ayogerako ne munnamaulire wa BBC mu Berlin, Ogwomukaaga 1934</blockquote>Oluvannyuma lw'okufuna obuyinza ku ssiga lya gavumenti eribaga amateeka ne ly'obukulembeze, Hitler ne banne baatandika okulwanyisa ababavuganya abaasigalawo. Ekibiina kya Social Democratic Party kyawerebwa, era n'ebintu byakyo ne bikwatibwa.Wadde ng'abakiise b'ebibiina by'abakozi bangi baali mu Berlin ku lunaku lw'ogwokutaano, abaserikale ba SA baawamba woofiisi z'ebibiina mu ggwanga lyonna. Nga 2 Ogwokutaano 1933, ebibiina by'abakozi byonna byawalirizibwa okuggibwawo, era abakulembeze baabyo ne bakwatibwa. Abamu baasindikibwa mu nkambi z'abasibe.Ekibiina kya German Labour Front kyatandikibwawo ng'ekitongole ekikiikirira abakozi bonna, abakungu, n'abalina kkampuni, nga kino kiraga endowooza y'Abanazi mu mwoyo gwa Hitler's Volksgemeinschaft ("ekitundu ky'abantu").
Ogwomukaaga we gwaggwerako ng’ebibiina ebirala bitiisibbwatiisibbwa okusasika. Kuno kwaliko omukago gw’Abanazi ogw’erinnya, DNVP; ng’ayambibwako SA, Hitler yawaliriza omukulembeze waayo Hugenberg okulekulira nga 29 Ogwomukaaga. Nga 14 Ogwomusanvu 1933, ekibiina ky’Abanazi kyalangirirwa ng’ekibiina kyokka eky’ebyobufuzi mu mateeka mu Bugirimaani. Okwagala kwa SA okweyongera amaanyi mu byobufuzi n’amagye kwaleeta okweraliikirira mu bakulembeze b’amagye, abamakolero na b'ebyobufuzi. Mu kwanukula, Hitler yalongoosa obukulembeze bwonna obwa SA mu kyayitibwa Night of the Long Knives, eyaliwo okuva nga 30 Ogwomukaaga okutuuka nga 2 Ogwomusanvu 1934. Hitler yatunuulira Ernst Röhm n’abakulembeze abalala aba SA, ng'awamu n’abalabe ba Hitler abawerako mu byobufuzi (nga Gregor Strasser n’eyali chancellor Kurt von Schleicher ), baazingibwa, ne bakwatibwa, ne bakubwa amasasi. Wadde ng’ensi yonna n’Abagirimaani abamu baakwatibwa ensonyi olw’ettemu lino, bangi mu Bugirimaani baali balowooza nti Hitler yali azzaawo emirembe.
Hindenburg yafa nga 2 Ogwomunaana 1934. Ku lunaku olwali lwakayita, kabineti yali etaddewo Etteeka li "Law Concerning the Head of State of the German Reich". Etteeka lino lyali ligamba nti Hindenburg bw’anaafa, ofiisi ya pulezidenti yali egenda kuggyibwawo, era obuyinza bwayo ne bugattibwa n’obwo obwa chancellor. Bw’atyo Hitler yafuuka omukulembeze w’eggwanga awamu n’omukulembeze wa gavumenti era mu butongole n’atuumibwa erinnya Führer und Reichskanzler (Omukulembeze era Chancellor wa Reich), wadde nga Reichskanzler okukkakkana ng’asuuliddwa. Olw’ekikolwa kino, Hitler yaggyawo enkola y'amateeka eyali esobola okumuggya mu ofiisi.
Ng’omukulembeze w’eggwanga, Hitler yafuuka omuduumizi w’amagye owo ku ntikko. Amangu ddala nga Hindenburg amaze okufa, ku kukubirizibwa kw’obukulembeze bwa Reichswehr, ekirayiro eky’ennono eky’obwesigwa eky’abajaasi kyakyusibwa okukakasa obwesigwa eri Hitler kennyini, mu linnya, mu kifo kya ofiisi y’omuduumizi ow'oku ntikko (oluvannyuma eyakyusibwa erinnya n’efuulibwa omuduumizi omusukkulumu) oba eri Bugirimaani. Nga 19 Ogwomunaana, okugatta obwapulezidenti n’obwa chancellor kwakkirizibwa abalonzi 88 ku buli 100 abaalonda mu kalulu k’ekikungo mu 1934.
Ku ntandikwa ya 1938, Hitler yasiiga abantu akasa okunyweza obuyinza bwe ku magye ng’akuma omuliro mu nsonga za Blomberg–Fritsch. Hitler yawaliriza Minisita we ow’olutalo, Field Marshal Werner von Blomberg, okulekulira ng’akozesa ekiwandiiko kya poliisi ekyalaga nti mukyala wa Blomberg omupya yalina likodi y’obwamalaaya. Omuduumizi w’amagye Colonel-General Werner von Fritsch yaggyibwawo oluvannyuma lwa Schutzstaffel] (SS) okuleeta ebigambibwa nti yali yeenyigira mu bisiyaga. Abasajja bombi baali bagudde mu buzibu kubanga baali bawakanya Hitler okusaba okukola Wehrmacht nga yeetegese okulwana olutalo nga mu 1938. Hitler yafuna ekitiibwa kya Blomberg eky’Omuduumizi Omukulu, bw’atyo n’atwala obuduumizi bw’amagye ku bubwe. Yakyusa minisitule y’olutalo n’assaamu Oberkommando der Wehrmacht (OKW), nga ekulemberwa Genero Wilhelm Keitel. Ku lunaku lwe lumu, ba Genero 16 baggyibwako obuduumizi bwabwe, ate abalala 44 ne bakyusibwa; bonna baali bateeberezebwa nti baali tebawagira bu- Nazi kimala. Ku ntandikwa y'Ogwokubirii 1938, ba Genero abalala 12 baali bamaze okuggyibwawo.
Hitler yafaayo okuwa obwannakyemalira bwe okulabika ng’obuli mu mateeka. Ebiragiro bye bingi byali byesigamiziddwa mu bulambulukufu ku kiragiro kya Reichstag Fire Decree era n’olwekyo nga byesigamiziddwa ku nnyingo 48 eya Ssemateeka wa Weimar. ''Reichstag'' yazza obuggya etteeka li Enablinga Act emirundi ebiri, buli mulundi okumala emyaka ena. Ng'okulonda kwa ''Reichstag'' kukyakolebwa (mu 1933, 1936, ne 1938), abalonzi baaweebwa olukalala lumu olw'Abanazi n'abagenyi abawagira Obunazi olwafuna obululu obusukka mu bitundu 90 ku buli 100. Okulonda kuno okw’obulimba kwali mu mbeera ezitali za kyama; Abanazi batiisatiisa okwesasuza okw’amaanyi eri omuntu yenna ataalonda oba ataabalonda.
== Nazi Germany ==
=== Ebyenfuna n’obuwangwa ===
[[File:Hitler_at_the_XI_Olympic_Games_opening_ceremonies.jpg|thumb| Hitler n’abakozi be nga bakola saluti y’Abanazi eri ttiimu ku mikolo egy’okuggulawo emizannyo gya Olympics XI mu Gwomunaana 1936]]
Mu Gwomunaana 1934, Hitler yalonda Pulezidenti wa Reichsbank Hjalmar Schacht nga Minisita w’ebyenfuna, ate mu mwaka ogwaddako, nga Plenipotentiary for War Economy avunaanyizibwa ku kutegeka ebyenfuna by'okulwana. Okuddamu okuzimba n’okuzzaawo emmundu kwassibwamu ssente nga bayita mu tteeka lya Mefo, okukuba ssente, n’okuwamba eby’obugagga by’abantu abaakwatibwa ng’abalabe b’eggwanga, nga mw’otwalidde n’Abayudaaya. Omuwendo gw’abatalina mirimu gwakendeera okuva ku bukadde mukaaga mu 1932 okutuuka ku bukadde obutasukka kamu mu 1936. Hitler ye yalabirira emu ku kampeyini ezisinga obunene ez’okulongoosa ebizimbe mu byafaayo bya Girimaani, ezaaviirako okuzimba amabibiro, ''autobahns'', eggaali y’omukka, n’emirimu emirala egy’okuzimba. Emisaala gyali wansi katono mu makkati okutuuka ku nkomerero y’emyaka gya 1930 bw’ogeraageranya n’emisaala mu kiseera kya Weimar Republic, ate ng’ebbeeyi y’ebintu y'eyongera ebitundu 25 ku buli 100. Mu kugeraageranya Wiiki y’emirimu yeeyongera mu kiseera ky’okukyusa okudda mu by’enfuna by’olutalo; mu 1939, Omugirimaani owa bulijjo yali akola wakati w’essaawa 47 ne 50 buli wiiki.
Gavumenti ya Hitler yawagira enzimba y'EKinazi ku kigero ekinene ennyo. Albert Speer, eyayamba ennyo mu kuteeka mu nkola enkola ya Hitler ey’okuddamu okutaputa obuwangwa bw’Abagirimaani mu ngeri ey’edda, yateekebwa okuvunaanyizibwa ku kiteeso ky’okuddaabiriza ebizimbe mu Berlin. Wadde ng’amawanga mangi gaali gatiisatiisa obuteetaba mu mizannyo gya Olympics, Bugirimaani gye yategeka mu 1936. Hitler ye yakulemberamu emikolo gy’okuggulawo era yeetaba ku mikolo gyombi egyali mu Winter Games e Garmisch-Partenkirchen ne mu Summer Games e Berlin.
=== Okuddamu okukozesa emmundu n’emikago emipya ===
Mu nsisinkano n'abakulembeze b'amagye ga Girimaani nga 3 Ogwokubiri 1933, Hitler yayogera ku "kuwamba Lebensraum mu Buvanjuba n'enkola y'okutunza endowooza y'eKigirimaani ey'okufufugaza" ng'ebigendererwa bye ebisembayo eby'enkola y'ensonga z'ebweru. Mu Gwokusatu, Omulangira Bernhard Wilhelm von Bülow, omuwandiisi mu ofiisi y’ensonga z’ebweru ( Auswärtiges Amt ), yafulumya ekiwandiiko ku bigendererwa ebikulu eby’enkola y’ensonga z’ebweru: Anschluss ne Austria, okuzzaawo ensalo z’amawanga ga Girimaani mu 1914, okugaana obukwakkulizo bw’amagye wansi w’endagaano ya Versailles, okudda kw’amatwale ga Girimaani agaali mu Afirika, n’ekitundu kya Girimaani eky’obuyinza mu Bulaaya ey’Ebuvanjuba. Hitler yasanga ebiruubirirwa bya Bülow nga bitono nnyo. Mu kwogera kwe mu kiseera kino, yakkaatirizza bye yayita ebigendererwa by’emirembe mu nkola ze n’okwagala okukolera mu ndagaano z’ensi yonna. Mu lukiiko olwasooka olwa kabineeti ye mu 1933, Hitler yakulembeza ssente z’amagye okusinga okudduukirira abantu abaali batalina mirimu.
Girimaani yava mu mukago gw'amawanga n'olukiiko lw'ensi yonna olw'okuggyawo ebyokulwanyisa mu Gwekkumi 1933. Mu Gwoluberyeberye 1935, abantu abasukka mu 90 ku buli 100 ab’omu Saarland, mu kiseera ekyo eyali wansi w’obufuzi bw’Omukago gw’Amawanga Amagatte, baakuba akalulu okwegatta ne Bugirimaani. Mu Gwokusatu ogwo, Hitler yalangirira okugaziya eggye lya Wehrmacht okutuuka ku bammemba 600,000 —nga bakubisaamu emirundi mukaaga omuwendo ogwakkirizibwa mu ndagaano ya Versailles —nga mw’otwalidde n’okukulaakulanya eggye ly’omu bbanga ( Luftwaffe ) n’okweyongera kw’obunene bw’amagye g’oku mazzi ( Kriegsmarine). Bungereza, Bufalansa, Yitale, n’Omukago gw’Amawanga Amagatte byavumirira ebikolwa bino eby’okumenya Endagaano eyo naye nga tebalina kye baakola kubiziyiza. Endagaano y’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani (AGNA) eya 18 Ogwomukaaga yakkiriza ttani za Girimaani okweyongera okutuuka ku bitundu 35 ku 100 eby’amagye g’oku mazzi aga Royal Navy . Hitler yayita okussa omukono ku AGNA nga "olunaku olukyasinze essanyu mu bulamu bwe", ng'alowooza nti endagaano eno ye yatandika omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani gwe yali alagudde mu Mein Kampf. Bufalansa ne Yitale tezeebuuzibwako nga tebannaba kussa mukono, ekyatyoboola obutereevu Omukago gw’Amawanga Amagatte era ne kiteeka endagaano ya Versailles obutabeera na makulu.
Girimaani yaddamu okuwamba ekitundu ekyali tekikirizibwamu magye mu Rhineland mu Gwokusatu1936, ng’emenya endagaano ya Versailles. Hitler era yasindika amagye e Spain okuwagira Francisco Franco n’ekiwayi kye ekya Nationalist mu kiseera ky’olutalo lw’omunda mu Spain oluvannyuma lw’okufuna okulaajana okuyambibwa mu Gwomusanvu 1936. Mu kiseera kye kimu, Hitler yagenda mu maaso n’okufuba okukola omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani. Mu Gwomunaana 1936, ng’ayanukula ekizibu ky’ebyenfuna ekyali kyeyongera olw’okufuba kwe okuddamu okufuna emmundu, Hitler yalagira Göring okussa mu nkola Enteekateeka y’Emyaka Ena okuteekateeka Bugirimaani okulwana olutalo mu myaka ena eginaddirira. Enteekateeka eno yali etunuulidde olutalo olw'amaanyi wakati wa " Judaeo-Bolshevism " n'Obunazi bwa Girimaani, nga mu ndowooza ya Hitler kyali kyetaagisa okufuba okwewaayo okuddamu okufuna ebyokulwanyisa awatali kulowooza ku nsaasaanya y'ebyenfuna.
Mu Gwekkumi 1936, Count Galeazzo Ciano, minisita w’ensonga z’ebweru mu gavumenti ya Mussolini, yakyalira Girimaani, gye yassa omukono ku ndagaano ey’ensonga mwenda ng’akabonero nti ''yali asemberera'' okusisinkana Hitler mu buntu. Nga 1 Ogwekkuminoogumu, Mussolini yalangirira "omukago" wakati wa Girimaani ne Yitale. Nga 25 Ogwekkuminoogumu, Girimaani yassa omukono ku ndagaano ya Anti-Comintern Pact ne Japan. Bungereza, China, Yitale ne Poland nazo zaayitibwa okwegatta ku ndagaano ya Anti-Comintern Pact, naye Yitale yokka ye yassa omukono mu 1937. Hitler yasuula enteekateeka ye ey'omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani, ng'anenya obukulembeze bwa Bungereza "obutamala". Mu lukiiko lwe yatuuza mu Reich Chancellery ne baminisita be ab’ensonga z’ebweru n’abaami b’amagye mu Gwekkuminoogumu ogwo, Hitler yaddamu okulaga ekigendererwa kye eky’okufuna Lebensraum ku lw’abantu b’e Girimaani. Yalagira enteekateeka z’olutalo mu Buvanjuba zitandike nga bukyali mu 1938 ate nga tebunnawera 1943. Singa afa, ebiteeso by'olukuŋŋaana, eby'awandiikibwa nga Hossbach Memorandum, byali bya kutwalibwa nga "endagaano ye ey'ebyobufuzi". Yawulira nti okukendeera okw'amaanyi mu mbeera z'abantu mu Girimaani olw'okatyabaga k'ebyenfuna kayinza kuyimirizibwa na bulumbaganyi bw'amagye obwali bugendereddwamu okuwamba Austria ne Czechoslovakia. Hitler yasaba okukola amangu nga Bungereza ne Bufalansa tezinnaba kufuna bukulembeze bwa nkalakkalira mu mpaka z'ebyokulwanyisa. Ku ntandikwa ya 1938, oluvannyuma lw’ensonga ya Blomberg–Fritsch, Hitler yakakasa obuyinza ku nkola y’amagye-enkola y’ensonga z’ebweru, n’agoba Neurath ku bwaminisita w’ensonga z’ebweru era n’alonda Minisita w’olutalo. Okuva ku ntandikwa ya 1938, Hitler yali ku nkola y’ensonga z’ebweru ng’egendereddwamu lutalo.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Apuli 1938, Henlein yagamba minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu." ... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". {{Sfn|Weinberg|1980|pp=334–335}} Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia. {{Sfn|Weinberg|1980|pp=338–340}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. {{Sfn|Weinberg|1980|pp=418–419}} Ekibiina kya Henlein kyayanukudde Beneš kye yasaba bwe kyakuma omuliro mu bantu okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten. {{Sfn|Kee|1988|pp=149–150}} {{Sfn|Weinberg|1980|p=419}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. {{Sfn|Messerschmidt|1990|pp=671, 682–683}} {{Sfn|Rothwell|2001|pp=90–91}} Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja ow’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. {{Sfn|''Time'', January 1939}} Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, obuzibu bw’ebyenfuna obwali bugenda mu maaso olw’okuddamu okukozesa emmundu bwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. {{Sfn|Murray|1984|p=268}} Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa 30 January 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye. {{Sfn|Murray|1984|p=268}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
Mu kukubaganya ebirowoozo okw’ekyama mu 1939, Hitler yalangirira nti Bungereza ye mulabe omukulu eyali agenda okuwangulwa era nti okusaanyizibwawo kwa Poland kyali kyetaagisa okusooka okutuuka ku kiruubirirwa ekyo. Oludda olw’ebuvanjuba lwandikuumibwa, era ettaka lyandiyongerwa ku Lebensraum ya Bugirimaani. Olw'okunyiiga olw' "omusingo" gw'Abangereza nga 31 Ogwokusatu 1939 ogw'obwetwaze bwa Poland, yagamba nti, "Nja kubafumbira ekyokunywa kya sitaani". Mu kwogera kwe mu Wilhelmshaven okw'okutongoza emmeeri y'olutalo Tirpitz nga 1 Ogwokuna, yatiisatiisa okuvumirira endagaano y'amagye g'oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani singa Abangereza bagenda mu maaso n'okukakasa obwetwaze bwa Poland, kye yalaba ng'enkola ya "okuzingiza". Poland yali yakufuuka eggwanga lya Girimaani erya satellite, oba yandifuliddwa nnampawengwa okusobola okukuuma oludda olw’ebuvanjuba olwa Reich n’okutangira Bungereza okuziyiza okuyinza okubaawo.
r8gacmw443s203ug102lt2l59svsvpp
67633
67632
2026-08-14T03:41:12Z
Charles Kalanzi
9748
Created by translating the section "World War II" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1369226609|Adolf Hitler]]"
67633
wikitext
text/x-wiki
'''Adolf Hitler''' (20 Ogwokuna 1889 – 30 Ogwokuna 1945) yali munnabyabufuzi Omugirimaani enzaalwa y’e Austria era nga ye nnakyemalira wa Girimaani ku mulembe gw’Abanazi okuva mu 1933 okutuusa lwe yeetuga mu 1945. Yalinnya mu buyinza ng’omukulembeze w’ekibiina ky’Abanazi, n’afuuka Cansala wa Bugirimaani mu 1933 n’oluvannyuma n’atwala ekitiibwa kya {{Lang|de|Führer und Reichskanzler}} mu 1934. Germany okulumba Poland nga 1 Ogwomwenda1939 wansi w'obukulembeze bwe kwe kwatandika Ssematalo II . Mu lutalo lwonna olwaddirira, Hitler yali y'enyigira nnyo mu kulungamya ebikwekweto by’amagye ga Girimaani era ye yali omukulu mu kutta Abayudaaya nga obukadde mukaaga mu Holocaust awamu n’okufa kw’obukadde n’obukadde bw’abantu abalala abaafa.
Hitler yazaalibwa mu Braunau am Inn mu Austria-Hungary era n’agenda e Girimaani mu 1913. Yayooyootebwa mu kiseera we yaweereza mu magye ga Girimaani mu Ssematalo I, n'afuna omusaalaba ogw'ekyuma (Iron Cross). Mu 1919, y'egatta ku kibiina ky’abakozi ekya Germany Workers’ Party (DAP), ekyasooka ekibiina ky’Abanazi, era mu 1921, n’alondebwa okuba omukulembeze w’ekibiina ky’Abanazi. Mu 1923, yagezaako okuwamba obuyinza bwa gavumenti mu kuwamba gavumenti okwalemererwa mu Munich era n’asibwa emyaka etaano, n’amala omwaka mulamba n’okusoba. Ng’ali eyo, yalagira omuzingo ogusooka ogw’ekitabo kye eky’obulamu bwe ne manifesito y’ebyobufuzi ''Mein Kampf'' ( lit. 'My Struggle'). Oluvannyuma lw’okuyimbulwa nga bukyali mu 1924, yafuna obuwagizi bw’abantu ng’alumba Endagaano y'e Versailles awamu n’okutumbula enzikiriza ya Bugirimaani yonna, okulwanyisa Abayudaaya, n’okulwanyisa Obwanaakalyakaani ng’akozesa okwogera okw’amaanyi ne ppokoppoko w’Abanazi . Yateranga okuvumirira Obwanaakalyakaani ng'olumu ku lukwe lw'Abayudaaya olw'ensi yonna .
Oluvannyuma lw’okulonda mu Reichstag mu Gwekkuminoogumu 1932, ekibiina ky’Abanazi kye kyasinga okubeera n’ebifo mu ''Reichstag'', naye nga si kyekisinga ababaka abangi. Oluvannyuma, eyali chancellor Franz von Papen ne bannabyabufuzi abalala abakuumaddembe baamatiza Pulezidenti Paul von Hindenburg okulonda Hitler ku bwa chancellor nga 30 Ogwoluberyeberye 1933. Nga wayiseewo akaseera katono, nga 23 Ogwokusatu, ''Reichstag'' yayisa etteeka li Enabling Act erya 1933, era ku nkomerero ne litandika okukyusa Weimar Republic n’efuuka Bugirimaani ey’Abanazi. Hindenburg bwe yafa nga 2 Ogwomunaana 1934, Hitler yamusikira n’afuuka omukulembeze w’eggwanga era oluvannyuma Girimaani n’efuuka eggwanga ly'obwannakyemalira mu bujjuvu. Mu ggwanga, Hitler yatandika okussa mu nkola enkola nnyingi ez’obusosoze mu mawanga, ezaali zisuula Abayudaaya Abagirimaani ku bbali n’okubafuula embuzi ey’ekiweebwayo . Emyaka gye omukaaga egyasooka mu buyinza gyavaamu ebyenfuna okutereera amangu okuva mu kiseera ky’okusereba kw’ebyenfuna, okusazaamu obukwakkulizo obwateekebwa ku Bugirimaani oluvannyuma lwa Ssematalo I, n’okuwamba ebitundu ebyalimu obukadde n’obukadde bw’Abagirimaani, ekyamuwa obuwagizi obw’amaanyi mu kusooka.
Ekimu ku biruubirirwa bya Hitler ebikulu kyali {{Lang|de|[[Lebensraum]]}} ( lit. 'Owokubeera') eri abantu b'e Girimaani mu Bulaaya ey'Ebuvanjuba. Enkola ye ey’obukambwe, ey’okugaziya okusukka ensalo za Girimaani zitwalibwa okuba ng’ensonga enkulu ezavaako Ssematalo II mu Bulaaya. Nga 1 Ogwomwenda 1939, Hitler yalabirira okulumba kwa Girimaani ku Poland, bwe kityo ne kireetera Bungereza ne Bufalansa okulangirira olutalo ku Bugirimaani . Oluvannyuma lw’okulagira okulumba Soviet Union mu Gwomukaaga 1941, yalangirira olutalo ku Amerika mu Gwekkumineebiri w’omwaka gwe gumu. Ku nkomerero ya 1941, amagye ga Girimaani n’amawanga ga Bulaaya agayitibwa European Axis gaawamba ekitundu ekisinga obunene ekya Bulaaya n'obukiika kkono bw'Afirika . Obuwanguzi buno bwaddizibwayo mpolampola oluvannyuma lwa 1941 okutuusa amagye g’omukago lwe gaawangula amagye ga Girimaani mu 1945. Nga 29 Ogwokuna 1945, Hitler yawasa munne gwe yali amaze naye ebbanga, Eva Braun, mu {{Lang|de|[[Führerbunker]]}} mu kibuga Berlin. Enkeera beetuga okwewala okukwatibwa amagye ga Soviet Red Army.
Munnabyafaayo era omuwandiisi w'emikululo gy'obulamu bwabantu Ian Kershaw yayogera ku Hitler nga "omusingi gw'ebyobufuzi ebibi eby'omulembe guno". Mu bukulembeze bwa Hitler n’endowooza y’obusosoze mu mawanga, gavumenti y’Abanazi ye yali evunaanyizibwa ku kittabantu ky’Abayudaaya ababalirirwamu obukadde mukaaga n’obukadde n’obukadde bw’abantu abaakosebwa, ye n’abagoberezi be baali batwala nti {{Lang|de|[[Untermensch]]en}} ( lit. ' si bantu' ) oba abatasaana kubeera mu bantu. Hitler n’Abanazi nabo bavunaanyizibwa ku kutta abantu ababalirirwamu obukadde 19.3 nga mulimu abaabulijjo n’abasibe b’olutalo. Okugatta ku ekyo, obukadde 28.7 obw'abajaasi n'abantu baabulijjo baafa olw'ebikolwa by'amagye mu katemba w'Abazungu. Omuwendo gw’abantu baabulijjo abattibwa mu Ssematalo II gwali tegubangawo mu lutalo, era abantu abaafiira mu lutalo luno lulufuula olutalo olusinga okutta abantu mu byafaayo.
== Ensibuko y’obuzaale ==
Taata wa Hitler, Alois Hitler, yali mwana wa Maria Schiclgruber atali mu mateeka. Olukalala lw'okubatiza terwalaga linnya lya kitaawe, era Alois mu kusooka yalina amannya ga nnyina, "Schicklgruber". Mu 1842, Johann Georg Hiedler yawasa maama wa Alois. Alois yakuzibwa mu maka ga muganda wa Hiedler, Johann Nepomuk Hiedler. Alois yakola ng’omukozi wa gavumenti okuva mu 1855 okutuusa lwe yawummula mu 1895. Mu 1876, Alois yawandiisibwa mu mateeka era ebiwandiiko bye eby'okubatiza ne biwandiikibwako obugambo bwa kabona okuwandiisa Johann Georg Hiedler nga kitaawe wa Alois (yawandiikibwa nga "Georg Hitler"). Alois olwo n'atwala erinnya ly'ekika "Hitler", era liwandiikibwa {{Lang|de|"Hiedler", "Hüttler"}}, oba {{Lang|de|"Huettler"}} . Oboolyawo erinnya lino lyesigamiziddwa ku kigambo ky’Olugirimaani {{Lang|de|Hütte}} ( lit. 'akasiisira' ), era kirina amakulu "oyo abeera mu nsiisira".
Omukungu w’Abanazi Hans Frank yawa amagezi nti maama wa Alois yali akozesebwa ng’omukozi w’awaka mu maka g’Abayudaaya mu Graz, era nti mutabani w’amaka ago ow’emyaka 19, Leopold Frankenberger ye yazaala Alois, ekintu ekyamanyibwa nga Frankenberger thesis. Tewali muntu yenna ayitibwa Frankenberger yawandiisibwa mu Graz mu kiseera ekyo, era tewali biwandiiko ku kubeerawo kwa Leopold Frankenberger, kale bannabyafaayo bagoba okugamba nti kitaawe wa Alois yali Muyudaaya. Mu 2025, omusaayi ogwava mu sofa mu kunoonyereza ku Hitler gwakozesebwa Turi King owa Yunivasite y’e Bath okwekenneenya DNA. Omusaayi guno gwakakasibwa nti gwa Hitler nga gugeraageranyizibwa n’ogw’owoluganda lwe omusajja, era okwekenneenya DNA kwalaga nti Hitler teyalina buzaale bwa Bayudaaya ng’ayita mu kitaawe. "Singa bwe kyali, tetwandifunye kukwatagana kwa DNA naye," King bwe yagamba "Okukwatagana okwo okwa DNA tekwakoma ku kukakasa nti eno ye DNA ya Hitler wabula era kukakasa nti emboozi y'obuzaale bw'Abayudaaya bw'abantu okuyita mu kitaawe si kituufu."
== Obuto bwe ==
=== Obuto bwe n’okusoma ===
[[File:Adolf_Hitler_infant_photo_(3x4_cropped).jpg|left|thumb| Hitler ( c. 1889–90)]]
Adolf Hitler yazaalibwa nga 20 Ogwokuna 1889 mu Braunau am Inn, ekibuga mu Austria-Hungary (kati Austria), okumpi n’ensalo ne Girimaani. Yali wakuna ku baana mukaaga abazaalibwa Alois Hitler ne mukyala we owookusatu, Klara Pölzl. Baganda ba Hitler basatu —Gustav, Ida, ne Otto —baafa nga bakyali bawere. Era abaali mu maka ago mwalimu abaana ba Alois okuva mu bufumbo bwe obw’okubiri: Alois Jr. (yazaalibwa 1882) ne Angela (yazaalibwa 1883). Mu 1892, ab’omu maka ago baasengukira mu Passau, Bugirimaani, oluvannyuma lwa Alois okukuzibwa n’afuuka omukungu w'ebyamaguzi mu Passau. Hitler mu kiseera ekyo yali wa myaka esatu. Alois yakuzibwa n’atwalibwa e Linz, Austria, nga 1 Ogwokuna 1893, naye ab’omu maka amalala ne basigala mu Passau. Famire yaddayo e Austria ne basenga e Leonding nga 9Ogwokutaano 1894, era mu Gwomukaaga 1895, Alois yawummula n’agenda e Hafeld, okumpi ne Lambach, gye yalima n’okulunda enjuki. Hitler yasomera mu {{Lang|de|Volksschule}} (essomero lya pulayimale eriweebwa ssente okuva mu gavumenti) mu kibuga Fischlham ekiriraanyewo.
Okugenda e Hafeld kwakwatagana n’okutandika kw’obukuubagano obw’amaanyi obwa taata n’omwana obwava ku Hitler ow’emyaka omukaaga okugaana okugoberera empisa enkakali ez’essomero lye. Alois yagezaako okukuba mutabani we amufuule omuwulize, nga Adolf akola kyonna ekisoboka okubeera ekikontana n’ekyo kyonna kitaawe kye yali ayagala. Alois naye yandikubye mutabani we naye nnyina yaumukuuma obutakubwa buli kiseera.
Kaweefube wa Alois Hitler ow’okulima e Hafeld teyayitamu, era mu 1897, baasengukira e Lambach. Hitler ow’emyaka omunaana yasoma emisomo gy’okuyimba, yayimba mu kkwaaya y’ekkanisa, era yatuuka n’okulowooza ku ky’okufuuka kabona. Mu 1898, famire yaddayo mu maka ag'enkalakkalira e Leonding. Hitler yakosebwa nnyo olw'okufa kwa muto we Edmund mu 1900 olw'omusujja gw'amulangira. Hitler yakyuka okuva mu muyizi ateemotyamotya, ayagala ennyo abantu n’afuuka omulenzi omuzibu, eyeekutudde ku balala era ng’atera okuyombagana ne kitaawe n’abasomesa. Paula Hitler yajjukira nti Adolf yali muvubuka wafujjo era ng’atera okumukuba empi.
Alois yali akoze omulimu omulungi mu kitongole ky'ebyamaguzi era ng’ayagala mutabani we amuddire mu ebigere. Oluvannyuma Hitler yakola katemba okuva mu kiseera kino kitaawe bwe yamutwala okukyalira ofiisi y'ebyamaguzi, n’akiraga ng’ekintu ekyavaako obutakkaanya obutasonyiwa wakati wa taata n’omwana, nga bombi baali ba maanyi. Olw’okusimbira ekkuuli mutabani we okwagala okugenda mu siniya okufuuka omuyiiya, Alois yasindika Hitler mu ''Realschule'' e Linz mu Gwomwenda 1900. Hitler yajeemera okusalawo kuno, era mu ''Mein Kampf'' agamba nti mu bugenderevu yakola bubi mu ssomero, ng'asuubira nti kitaawe bwamala okulaba "ensoma embi mu ssomero ly'ebyemikono yandindese okwewaayo mu kirooto kyange".
Okufaananako n’Abagirimaani bangi ab’omu Austria, Hitler yatandika okukulaakulanya endowooza y'okwagala Girimaani okuva mu buto. Yalaga obwesigwa eri Bugirimaani yokka, ng’anyooma obwakabaka bwa Habsburg obwali busereba mu kukulembera obwakabaka obunene. Hitler ne mikwano gye baakozesa okulamusa "Heil", ne bayimba " Deutschlandlied " mu kifo ky'oluyimba lwa Austrian Imperial. Oluvannyuma lw’okufa kwa Alois okw’amangu nga 3 Ogwoluberyeberye 1903, omutindo gwa Hitler ku ssomero gwayonooneka, era nnyina n’amukkiriza okuvaayo. Yeewandiisa mu ''Realschule'' e Steyr mu Gwomwenda 1904, enneeyisa ye n’omutindo gwe ne bitereera. Mu 1905, oluvannyuma lw’okuyita ekigezo ekisembayo, Hitler yava mu ssomero lino nga talina kiruubirirwa kyonna kya kwongera kusoma wadde enteekateeka entegeerekeka ey’okukola omulimu.
=== Okutandika okuvubuka ng'ali mu Vienna ne Munich ===
Mu 1907, Hitler yava mu Linz n’agenda okubeera n’okusoma okusiiga ebifaananyi mu kibuga Vienna, ng’avujjirirwa ssente okuva mu miganyulo gya mulekwa n’obuwagizi okuva eri nnyina. Yasaba okuyingizibwa mu Academy of Fine Arts Vienna kyokka n’agaanibwa emirundi ebiri. Dayirekita yawa amagezi nti Hitler yandibadde asaba okugenda mu School of Architecture, naye nga talina biwandiiko byetaagisa mu by’ensoma kubanga yali tannamaliriza siniya.
Nga 21 Ogwekkumineebiri 1907, nnyina yafa kookolo w’amabeere ku myaka 47; Mu kiseera ekyo Hitler yalina emyaka 18. Mu 1909, Hitler ssente zaggwawo era n’awalirizibwa okubeera mu bulamu obw’ekika kya bohemian mu bifo eby’okusulamu abantu abatalina mwasirizi ne mu kisulo kya Meldemannstraße. Yafuna ssente ng’omukozi ow’abulijjo ng’asiiga n’okutunda langi z’amazzi ez’ebifo ebisikiriza mu Vienna. Mu kiseera kye yamala mu Vienna, yagoberera okwagala kwo kweyongera okuzimba n’okuyimba, n’agenda mu bivvulu kkumi ebya {{Lang|de|Lohengrin (opera){{!}}Lohengrin}}, ekisinga okumunyumira mu nnyimba za Richard Wagner eza opera.
Mu kibuga Vienna, Hitler yasooka kulaba bigambo ebisosola mu mawanga. Abakulembeze b’abantu nga meeya Karl Lueger baakozesa endowooza y’ekibuga eyali emanyiddwa ennyo ey’okulwanyisa Abayudaaya, oluusi n’oluusi ne bawagira endowooza y'okusukulumya Girimaani okusobola okuganyulwa mu by’obufuzi. Obusosoze bw’eggwanga lya Girimaani bwali bungi nnyo naddala mu disitulikiti y’e Mariahilf, Hitler gye yali abeera mu kiseera ekyo. Georg Ritter von Schönerer yafuuka omukulembeze omukulu ku Hitler, era n’afuna okwegomba Martin Luther.
Hitler yasoma empapula z’amawulire n’obupapula obwali butumbula obusosoze era n’alabula ku kuyingira kw’Abayudaaya b’omu Bulaaya ow’Ebuvanjuba, awamu n’ebiwandiiko by’abantu nga Houston Stewart Chamberlain, Charles Darwin, Friedrich Nietzsche, Gustave Le Bon, ne Arthur Schopenhauer. Mu myaka gye yamala mu Vienna era yafuna endowooza ez’amaanyi ezilwanyisa Abaslav.
Ensibuko n’enkulaakulana y’obukyayi bwa Hitler obw’okulwanyisa Abayudaaya ekyali nsonga ya kukubaganyako birowoozo. Mukwano gwe August Kubizek yagamba nti Hitler yali "akakasiddwa n'omuntu alina obukyayi" nga tannava mu Linz. Wabula munnabyafaayo Brigitte Hamann ayogera ku ndowooza ya Kubizek ng'erina "obuzibu". Wadde nga Hitler mu {{Lang|de|Mein Kampf}} agamba nti yasooka kufuuka musosoze mu Vienna, Reinhold Hanisch, eyamuyamba okutunda ebifaananyi bye, takkiriziganya nakyo. Hitler era yatunda ebimu ku by’emikono bye ng’ayita mu musuubuzi Omuyudaaya ayitibwa Samuel Morgenstern ng’abeera mu kibuga Vienna. Bangi ku bakasitoma ba Morgenstern baali Bayudaaya; okugeza, munnamateeka ayitibwa Josef Feingold yagula ebifaananyi bya Hitler ebiwerako ebikwata ku bizimbe eby’ebyafaayo ebya Vienna. Munnabyafaayo Richard J. Evans agamba nti "bannabyafaayo kati okutwalira awamu bakkiriziganya nti obukambwe bwe,enkola ey'ettemu n'obusosoze eri Abayudaaya bweyoleka bulungi oluvannyuma lwa Girimaani okuwangulwa mu Ssematalo I, ng'enjogera ya "okufumita mu mugongo" ("stab-in-the-back") ennyonyola akatyabaga kano".
Hitler yafuna ekitundu ekisembayo ku bintu bya kitaawe mu Gwokutaano 1913 era n’agenda mu Munich . Bwe yayingizibwa mu ggye lya Austria-Hungary, yagenda e Salzburg nga 5 Ogwokubiri 1914 okwekebejjebwa abasawo. Oluvannyuma lw’okwekeneenyezebwa ng’atasaanira kuweereza, yaddayo e Munich. Oluvannyuma Hitler yagamba nti yali tayagala kuweereza Bwakabaka bwa Habsburg olw’amawanga agaali gatabuddwatabuddwa mu ggye lyabwo n’okukkiriza kwe nti Austria-Hungary essaawa yonna yali egenda kugwa.
=== Ssematalo I ===
Mu Gwomunaana 1914, Ssematalo I bwe yatandika, Hitler yali abeera mu Munich era kyeyagalire yeewandiisa mu ggye lya Bavaria. Okusinziira ku alipoota eyafulumizibwa ab’obuyinza mu Bavaria mu 1924, okukkiriza Hitler okuweereza nti yali nsobi mu by’obufuzi, kubanga ng’omutuuze wa Austria, yandibadde addizibwa mu Austria. Yasindikibwa mu Bavarian Reserve Infantry Regiment 16 (ekibinja ekisooka ekya List Regiment), yaweereza ng’omuserikale atuukibwako ku Western Front mu Bufalansa ne Bubirigi, yaweereza ng’omuserikale atuukibwako ku Western Front mu Bufalansa ne Bubirigi, yamala kumpi ekitundu ky'obulamu bwe ku kitebe ky’ekibinja e Fournes-en-Weppes, nga tali mu lutalo. Mu 1914, yaliwo mu lutalo olwasooka olwa Ypres era mu mwaka ogwo yayooyootebwa olw’obuzira, n’afuna Omusaalaba ogw’Ekyuma (Iron Cross). Mu lutalo, yawonyezebwa omuduumizi we, [[Fritz Wiedemann]], eyaggya Hitler mu bifunfugu by’ekizimbe ekyali kigudde ng’ali mu lutalo olutabuse.
Mu kiseera we yaweereza ku kitebe, Hitler yakola emirimu gye egy’ekikugu, ng’akuba katuuni n’okuwa ebiragiro ku lupapula lw’amawulire olw’amagye. Mu lutalo lw’e Somme mu Gwekkumi 1916, yafuna ebisago mu kisambi ekya kkono ekikompola bwe kyabwatuka mu kifo ky'enkambi mwe baali bekwese. Hitler yamala kumpi emyezi ebiri ng’awona mu ddwaaliro e Beelitz, n’adda mu kibinja kye nga 5 Ogwokusatu 1917. Yaliwo mu lutalo lw'e Arras olwa 1917 ne mu lutalo lw'e Passchendaele. Yafuna akabonero ka Wound Badge akaddugavu nga 18 Ogwokutaano 1918. Nga wayise emyezi esatu, mu Gwomunaana 1918, ng'asembebwa Lieutenant Hugo Gutmann, omukulumbeze we Omuyudaaya, Hitler yafuna omusaalaba ogw’ekyuma, ogwa First Class, ekintu ekitatera kuweebwa bantu bali ku ddaala lya {{Lang|de|Gefreiter}} Hitler ly'eyaliko. Nga 15 Ogwekkumi 1918, yaziba amaaso okumala akaseera mu bulumbaganyi bwa ggaasi w'obutwa era n’aweebwa ekitanda mu ddwaaliro e Pasewalk. Bwe yali eyo, Hitler yategezebwa nti Bugirimaani ewanguddwa, era okusinziira nti yali ku ndiri, yaddamu okuziba amaaso omulundi ogw’okubiri oluvannyuma lw’amawulire gano.
Hitler yayogera ku buvunaanyizibwa bwe mu Ssematalo I nga "ekisinga obukulu mu byonna bye yayitamu" era n'atenderezebwa abaduumizi be olw'obuzira bwe. Obumanyirivu bwe mu kiseera ky’olutalo bwanyweza okwagala eggwanga lye, era kyamunakuwaza nnyo olwa Bugirimaani okuwanika mu Gwekkuminoogumu 1918. Okunyiiga kwe olw’okuwnagula mu lutalo kwayogera okuzimba endowooza ye. Okufaananako n’aba Girimaani abalala abaagala eggwanga lyabwe, naye yali akkiririza mu {{Lang|de|Dolchstoßlegende}} ( stab-in-the-back myth ), eyagamba nti amagye ga Girimaani, "agatawangulwa mu lutalo", "gaali gafumitiddwa mu mugongo" ku ludda lw'awaka abakulembeze ba bulijjo, Abayudaaya, aba Marxist, n'abo abassa omukono ku ndagaano y'okukomya entalo eyakomya olutalo —oluvannyuma ne batuumibwa "abamenyi b'amateeka ba November".
Endagaano ya Versailles yalambika nti Girimaani yalina okulekawo ebitundu byayo ebiwerako n'okuggya amagye mu Rhineland . Endagaano eno yassaawo envumbo ku by’enfuna era n’esolooza ssente nnyingi ku ggwanga. Abagirimaani bangi baalaba endagaano eyo ng’okuswazibwa okutali kwa bwenkanya. Okusingira ddala baawakanya enyingo 231, gye baataputa ng’elangirira nti Bugirimaani y’evunaanyizibwa ku lutalo luno. Endagaano ya Versailles n’embeera y’ebyenfuna, embeera z’abantu, n’ebyobufuzi mu Bugirimaani oluvannyuma lw’olutalo, oluvannyuma Hitler yabikozesa okufunamu mu by’obufuzi.
== Okuyingira mu byobufuzi ==
[[File:Hitler's_DAP_membership_card.png|thumb| Kaadi ya Hitler ey’obwammemba bw’ekibiina ky’abakozi ekya Germany (DAP).]]
Oluvannyuma lw’olutalo, Hitler yaddayo e Munich. Olw’obutaba na buyigirize butongole wadde essuubi ly’emirimu, yasigala mu magye. Mu Gwomusanvu 1919, yalondebwa okuba Verbindungsmann (omukessi) ow’omu Aufklärungskommando (ekitongole ekiketta) ekya Reichswehr, eyaweebwa omulimu gw’okufuga abajaasi abalala n’okuyingirira mu kibiina ky’abakozi ekya Germany (DAP). Mu lukiiko lwa DAP nga 12 Ogwomwenda 1919, ssentebe w’Ekibiina Anton Drexler yakwatibwako nnyo olw’obukugu bwa Hitler mu kwogera. Yamuwa kkopi y’akatabo ke aka ''My Political Awakening'', akaalimu endowooza ezilwanyisa Abayudaaya, ez’okwagala eggwanga, ezirwanyisa obwanaasiwamukange, n’ez’okulwanyisa Marxist. Ku biragiro by’abakulu be mu magye, Hitler yasaba okwegatta ku kibiina, era mu wiiki emu n’akkirizibwa nga mmemba w’ekibiina 555 (ekibiina kyatandika okubala obwammemba ku 500 okuwa endowooza nti baali kibiina kinene nnyo).
Hitler yawandiika ekiwandiiko kye ekyasooka okumanyibwa ku kibuuzo ky’Abayudaaya mu bbaluwa gye yawandiikira Adolf Gemlich nga 16, Ogwomwenda 1919 (kati emanyiddwa nga ebbaluwa ya Gemlich). Mu bbaluwa eno, Hitler agamba nti ekigendererwa kya gavumenti " awatali kubuusabuusa kwe kuggyirawo ddala Abayudaaya". Mu DAP, Hitler yasisinkana Dietrich Eckart, omu ku baatandikawo ekibiina kino era nga mmemba w’ekibiina ky’abasamize ekya Thule Society. Eckart yafuuka omubuulirizi wa Hitler, n’awaanyisiganyanga naye ebirowoozo era n’amuyingiza mu bantu ab’enjawulo mu Munich. Okwongera okusikiriza, ekibiina kya DAP kyakyusa erinnya lyayo ne kifuuka Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (Ekibiina ky'abakozi ekya National Socialist German Workers' Party (NSDAP), kati ekimanyiddwa nga " Nazi Party "). Hitler yakola dizayini ya bendera y’ekibiina eya swastika mu nkulungo enjeru ku mugongo omumyufu.
Hitler yasiibulwa mu magye nga 31 Ogwokusatu 1920, era n’atandika okukolera ekibiina kino emirimu emijjuvu. Ekitebe ky’ekibiina kino kyali mu Munich, ekifo eky’aba Girimaani abaali balwanyisa gavumenti abaali bamaliridde okumalawo enzikiriza ya Marx n’okutyoboola Weimar Republic.
Friedrich Reck-Malleczewen yayogera mu kitabo kye ''ekya Diary of a Man in Despair ekyafulumizibwa'' mu 1947:
Yali azze mu nnyumba gye yali taberangamu, ng'ayambadde gaita, ekikooti, enkoofiira ennene, era ng'akutte omuggo.... Oluvannyuma, yasobola okutandika okwogera. Yayogera nnyo, nga tawummula. Yayigiriza. Yatuboggolera ng'omusomesa w'eddiini mu magye. Tetwamuwakanya n'akatono, oba okugezaako okwawukana mu ngeri yonna, naye yatandika okutuboggolera. Abaweereza baalowooza nti baali batulumba era ne badduka okututaasa. Bwe yali amaze okugenda, twatuula kasirise, nga tukyamuse era nga tetuli basanyufu n'akamu. Waaliwo okuwulira ennaku, nga bwobeera mu ggaali y'omukka ne wesangang'oli wamu n'omuntu aliko ekikyamu ku bwongo.
Mu Gwokubiri 1921, nga asoolobye kukyusakyusa abantu, Hitler yayogera n’abantu abasukka mu 6,000. Okusobola okulanga olukiiko luno, loole bbiri ezaali zijjudde abawagizi b’ekibiina baavuga okwetoloola Munich nga bawanika bendera za swastika n’okugabira abantu obupapula. Mu bbanga ttono Hitler yafuna ettutumu olw’okwogera kwe okw’okukubaganya ebirowoozo okw’amaanyi ng’awakanya Endagaano ya Versailles, bannabyabufuzi abaali bavuganya, n’okusingira ddala ng’awakanya Abamarx n’Abayudaaya.
Mu Gwomukaaga 1921, Hitler ne Eckart bwe baali ku lugendo lw’okusonda ssente e Berlin, obuyeekera bwabalukawo mu kibiina ky’Abanazi mu Munich. Abakiise ku kakiiko kaayo akafuzi baayagala okwegatta ku kibiina kya German Socialist Party (DSP) ekisangibwa mu kibuga Nuremberg. Hitler yaddayo e Munich nga 11 Ogwomusanvu era mu busungu n’awaayo okulekulira kwe. Abakiise ku kakiiko baakitegeera nti okulekulira kw’omuntu waabwe omukulu mu lujjudde era omwogezi kyanditegeeza nti ekibiina kiweddewo. Hitler yalangirira nti agenda kuddamu okwegatta ku kakwakkulizo nti agenda kudda mu bigere bya Drexler ku bwa ssentebe bw’ekibiina, era nti ekitebe ky’ekibiina kigenda kusigala mu Munich. Akakiiko kakkiriza, era n’addamu okwegatta ku kibiina nga 26 Ogwomusanvu nga mmemba 3,680. Hitler yasigala ayolekagana n’okuwakanyizibwa okumu mu kibiina ky’Abanazi. Abaawakanya Hitler mu bukulembeze mwalimu Hermann Esser eyagobebwa mu kibiina, era ne bakuba kkopi 3,000 ez’akatabo akaalumba Hitler ng’omuli w'olukwe mu kibiina. Mu nnaku ezaddirira, Hitler yayogera n’abantu abangi abawerako era ne yeewozaako ku Esser, ne bakuba emizira egy’amaanyi. Enkola ye yatuuka ku buwanguzi, era mu ttabamiruka ow’enjawulo ow’ekibiina nga 29 Ogwomusanvu, yaweebwa obuyinza obujjuvu nga ssentebe w’ekibiina, n’adda mu bigere bya Drexler, n’obululu 533 ku 1.
Okwogera kwa Hitler okwa vitriolic beer hall kwatandika okusikiriza abalabi aba bulijjo. Nantawunyikamu, yafuuka omukugu mu kukozesa emiramwa egy’enjawulo, omuli n’okunenya abalala olw’ebizibu by’ebyenfuna by’abawuliriza be. Hitler yakozesa enkola y'okusikiriza ey’obuntu bwe n’okutegeera empisa z'abantu bwe yayogeranga mu lujjudde. Bannabyafaayo baalaba engeri ebigambo bye gye bikwatamu abantu abangi mu ngeri ey’okuwuniikiriza, n’amaaso ge mu bibinja ebitonotono. Alfons Heck, eyali mmemba w’ekibiina kya Hitler Youth, yajjukira nti:
Twatandika okwenyumiriza mu ggwanga lyaffe mu ngeri ey'ekisiru. Okumala eddakiika eziwera, twaleekaanira waggulu, nga n'amaziga gatuyitamu: Sieg Heil, Sieg Heil, Sieg Heil! Okuva mu kaseera ako, nafuuka wa Adolf Hitler mu mubiri ne mu mwoyo.
Abagoberezi abaasooka kwaliko Rudolf Hess, eyali omukungu w'amagye g'omu bbanga Hermann Göring ne kapiteeni mu magye Ernst Röhm. Röhm yafuuka akulira ekibiina ky’Abanazi ekya magye agatali matongole ekya Sturmabteilung, ekyakuuma enkiiko n'okulumba abaali babavuganya mu byobufuzi. Ekintu ekikulu ekyakwata ku ndowooza ya Hitler mu kiseera kino yali Aufbau Vereinigung, ekibinja ky’olukwe eky’Abazungu Abarussia abaali mu buwanganguse n’Abanazi abaasooka. Ekibinja kino, nga kiweebwa ssente okuva mu bannamakolero abagagga, kyaleeta Hitler ekirowoozo ky’olukwe lw’Abayudaaya, nga lukwataganya ensimbi z’ensi yonna n’enzikiriza ya Bolshevism.
Enteekateeka y’ekibiina ky’Abanazi yategekebwa mu nsonga 25 nga 24 Ogwokubiri 1920. Kino tekyakiikirira ndowooza ekwatagana, wabula kyali kibiina kya ndowooza ezafunibwa ezaali zirina ssente mu völkisch pan-Germanic movement, nga ultranationalism, okuwakanya Endagaano ya Versailles, obuteesiga bwanaasiwamukange, awamu n'endowooza ezimu ez'anaakalyako ani. Eri Hitler, ekintu ekyali kisinga obukulu kwe kulwanyisa Abayudaaya ekyalimu . Era enteekateeka eno yagitwala ng’okusinga omusingi gwa ppokoppoko n’okusikiriza abantu okujja ku kabaga.
=== Beer Hall Putsch n’ekkomera lya Landsberg ===
[[File:Mein_Kampf_dust_jacket.jpeg|thumb|[[Dust jacket|Ekikooti ky’enfuufu]] ekya {{Lang|de|[[Mein Kampf]]}} ’s 1926–28 edition, Hitler gye yawandiika mu 1925]]Mu 1923, Hitler yeyambisa obuyambi bwa Genero Erich Ludendorff owa Ssematalo I okugezaako okuwamba gavumenti eyamanyibwa nga Beer Hall Putsch. Ekibiina ky’Abanazi kyakozesa obusosoze bwa Yitale ng’ekyokulabirako ku ndabika yaabwe n’enkola zaabwe. Hitler yali ayagala okukoppa Benito Mussolini ’s bwe yalumba Rome mu 1922 ng’awamba gavumenti mu Bavaria, ekyagoberera okusoomoozebwa eri gavumenti mu Berlin. Hitler ne Ludendorff baasaba obuwagizi bwa Staatskommissar (Kaminsona omubeezi) Gustav Ritter von Kahr, omufuzi wa Bavaria. Kyokka Kahr, ng’ali wamu n’akulira Poliisi Hans Ritter von Seisser ne Genero wa Reichswehr Otto von Lossow, baali baagala okuteekawo nnakyemalira ow’eggwanga awatali Hitler.
Nga 8,Ogwekkuminoogumu 1923, Hitler ne SA baalumba olukuŋŋaana lw'abantu 3,000 olwategekebwa Kahr mu Bürgerbräukeller, ekizimbe ky'omwenge mu Munich. Ng'ataataataaganya okwogera kwa Kahr, yalangirira nti enkyukakyuka y'eggwanga yatandika dda era n'alangirira okuteekebwawo kwa gavumenti empya ne Ludendorff. Ng'addayo mu kisenge eky'emabega, Hitler, ng'aggyeyo emmundu, yasaba era oluvannyuma n'afuna obuwagizi bwa Kahr, Seisser, ne Lossow. Amagye ga Hitler mu kusooka gaasobola okuwamba ekitebe kya Reichswehr n'ekya poliisi, naye Kahr n'abamu ku banne mu bwangu baalekera awo okumuwagira. Tewali magye wadde poliisi y'eggwanga y'egatta ku Hitler. Olunaku olwaddirira, Hitler n'abagoberezi be baatambula okuva mu kizimbe ky'omwenge ne bagenda ku minisitule y'olutalo mu Bavaria okuggyako gavumenti ya Bavaria, naye poliisi nebasaasanya. Mu kaweefube w'okuggyako gavumenti eyalema, ab'ekibiina kya Nazi 16 n'abakungu ba poliisi bana battibwa.
Hitler yaddukira mu maka ga Ernst Hanfstaengl era okusinziira ku biwandiiko ebimu yalowooza ku kwetta. Yali mu kwewunika naye nga mukkakkamu bwe yakwatibwa nga 11 Ogwekkuminoogumu 1923 olw'okulya mu nsi ye olukwe. Omusango gwe mu kkooti y’abantu ey’enjawulo mu Munich gwatandika mu Gwakubiri 1924, era Alfred Rosenberg n’afuuka omukulembeze ow’ekiseera ow’ekibiina ky’Abanazi. Nga 1 Ogwokuna, Hitler yasalirwa ekibonerezo kya kusibwa emyaka etaano mu Festungshaft mu kkomera lya Landsberg. Eyo, yayisibwa mu ngeri ey’omukwano okuva mu bakuumi era n’akkirizibwa okufuna obubaka okuva mu bawagizi be n’okukyalirwa banne mu kibiina buli kiseera. Olw’okusonyiyibwa kkooti ey’oku ntikko mu Bavaria, yayimbulwa okuva mu kkomera nga 20 Ogwekkumineebiri 1924, ng’awakanya omuwaabi wa gavumenti. Nga mw’otwalidde n’obudde bwe yamala mu alimanda, Hitler yamala omwaka mulamba n’okusoba mu kkomera.
Bwe yali e Landsberg, Hitler ye yalagira ekitundu ekisinga obunene eky’omuzingo ogusooka ogwa ''Mein Kampf'' ( lit. 'My struggle'; mu kusooka katuumibwa Four and a Half Years of Struggle against Lies, Stupidity, and Corwadice) mu kusooka eri ddereeva we, Emil Maurice, n’oluvannyuma n’aweebwa omumyuka we, Rudolf Hess. Ekitabo kino ekyaweebwayo eri mmemba wa Thule Society, Dietrich Eckart, kyali kya bulamu bwe era nga kinnyonnyola endowooza ze. Ekitabo ekyo kyalaga enteekateeka za Hitler ez’okugaziya ebitundu by’ensi awamu n’okukyusa embeera z’abantu mu Girimaani okufuuka obwannakyemalira obwesigama ku mawanga. Mu kitabo kyonna, Abayudaaya benkanankana ne "obuwuka" era ne banjulwa nga "abawi b'obutwa ab'ensi yonna". Okusinziira ku ndowooza ya Hitler, eky’okugonjoola ensonga eno kwe kuzisaanyaawo. Wadde nga Hitler teyannyonnyola ngeri kino gye kyali kigenda okutuukirira, "obuzaale bwe obw'okutta abantu tebugaanirwa", okusinziira ku Ian Kershaw.
Yafulumizibwa mu mizingo ebiri mu 1925 ne 1926, Mein Kampf yatundibwa kkopi 228,000 wakati wa 1925 ne 1932. Kkopi akakadde kamu zaatundibwa mu 1933, omwaka Hitler gwe yasooka okubeera mu ofiisi. Ng’ebula mbale Hitler abeere n’ebisaanyizo by’okuyimbulwa ku kakalu ka kkooti, gavumenti ya Bavaria yagezaako okumugobera mu Austria. Chancellor wa Austria eya federo yagaana okusaba kuno ng’agamba nti obuweereza bwe mu magye ga Girimaani bwamufuula omutuuze era obw’e Austria obutaba na makulu. Mu kwanukula, Hitler yasazaamu mu butongole obutuuze bwe obwa Austria nga 7 Ogwokuna 1925
=== Okuddamu okuzimba Ekibiina ky’Abanazi ===
Mu kiseera Hitler we yayimbulwa mu kkomera, ebyobufuzi mu Bugirimaani byali si byakulwanagana nnyo, era n’ebyenfuna byali biteredde, ekyakomya emikisa gya Hitler egy’okubanja mu by’obufuzi. Olw’okulemererwa kwa Beer Hall Putsch, ekibiina kya Nazi Party n’ebibiina ebibirinako akakwate byawerebwa mu Bavaria. Mu lukiiko wamu ne ssaabaminisita wa Bavaria, Heinrich Held, nga 4 Ogwoluberyeberye 1925, Hitler yakkiriza okussa ekitiibwa mu buyinza bw’eggwanga era n’asuubiza nti ajja kunoonya obuyinza bw’ebyobufuzi ng’ayita mu nkola ya demokulasiya yokka. Olukiiko luno lwaggulawo ekkubo ly'okuggyawo okuwera ekibiina ky’Abanazi nga 16 Ogwokubiri.
Wabula oluvannyuma lw’okwogera okw’okukuma omuliro mu bantu kwe yawa nga 27 Ogwokubiri, Hitler yagaanibwa okwogera mu lujjudde ab’obuyinza mu Bavaria, envumbo eyasigalawo okutuusa mu 1927. Okusobola okutumbula ebigendererwa bye eby’ebyobufuzi wadde nga yali awereddwa, Hitler yalonda Gregor Strasser, Otto Strasser, ne Joseph Goebbels okutegeka n’okugaziya ekibiina ky’Abanazi mu bukiikakkono bwa Bugirimaani. Gregor Strasser yaddukanya ekkubo ly’ebyobufuzi eryetongodde ennyo, ng’assa essira ku bintu eby’anaakalyakaani mu nteekateeka y’ekibiina.
Akatale k'emigabo mu Amerika kagwa nga 24 Ogwekkumi 1929. Enkosa yaayo mu Bugirimaani yali ya maanyi nnyo: obukadde n’obukadde bw’abantu tebaalina mirimu, era bbanka ennene eziwerako ne zigwa. Hitler n’ekibiina ky’Abanazi beetegeka okweyambisa embeera ey’akazigizigi okufuna obuwagizi eri ekibiina kyabwe. Basuubiza okusazaamu endagaano ya Versailles, okunyweza ebyenfuna n’okuwa abantu emirimu.
Hitler yayogera ku linnya ly’Ekibiina ky’Abanazi mu Gwekkumi 1923:
"Naye," bwe ntyo bwe nabuuza Hitler, "lwaki weeyita National Socialist, okuva enteekateeka y'ekibiina kyo bw'eri ekikontana ddala n'eyo etwalibwa okuba eya socialism?" "Socialism," bwe yaddamu, ng'assa wansi ekikopo kye eky'accaayi, mu ngeri ey'obukambwe, "ye sayansi w'okukola ku bulungi bw'abantu bonna. Communism si Socialism. Marxism si Socialism. Aba Marxism babbye ekigambo era ne batabulatabula amakulu gaakyo. Nja kutwala Socialism okuva ku ba Socialists. Socialism nkola ya Aryan ey'edda, nkola ya ba Girimaani.... Twetaaga okutuukiriza ebyetaago eby'ensonga eby'ebibiina ebikola ebintu okuyita mu gavumenti nga yeesigamiziddwa ku bumu bw'eggwanga. Gye tuli, gavumenti n'eggwanga bifaanagana.
== Okulinnya ku bukulembeze ==
{| class="wikitable"
|+
! colspan="5" |Ebyava mu kulonda mu kibiina ky'Abanazi
|-
|Akalulu
|Omugatte gw'obululu
|Obululu ku 100
|Ebifo mu Reichstag
|Ebikulu
|-
|Ogwokutaano 1924
|1,918,300
|6.5
|32
|Hitler yali mu kkomera
|-
|Ogwekkumineebiri 1924
|907,300
|3.0
|14
|Hitler ng'ayimbuddwa okuva mu kkomera
|-
|Ogwokutaano 1928
|810,100
|2.6
|12
|
|-
|Ogwomwenda 1930
|6,409,600
|18.3
|107
|Oluvannyuma lw'akatyabaga k'ebyenfuna
|-
|Ogwomusanvu 1932
|13,745,000
|37.3
|230
|Oluvannyuma lwa Hitler okwesimbawo ku bwa Pulezidenti
|-
|Ogwekkuminoogumu 1932
|11,747,000
|33.1
|196
|
|-
|Ogwokusatu 1933
|17,277,180
|43.9
|288
|Kaali ka mirembe mu kusooka nga Hitler akyali chancellor wa Girimaani
|}
=== Okukulembera Bruning ===
Okugwa kw'ebyenfuna mu nsi yonna kwawa Hitler omukisa gw'ebyobufuzi. Abagirimaani baali banyiivu eri paalamenti, eyali eyalina okusoomoozebwa okuva mu bannalukalala ab'ku ddyo- n'ab'oku kkono. Ebibiina by'ebyobufuzi ebitali bya bannalukalala byali bitandise okulemererwa okukomya ebikolwa eby'obukambwe, era akalulu ka Girimaani ak'ekikungo mu 1929 kaayamba okuyitimusa endowooza y'Abanazi. Okulonda kw'Ogwomwenda 1930 kwaviirako okusattulukuka kw'omukago era ne gusikizibwa kabineeti ey'abatono. Omukulembeze waayo, ow'ekibiina kya Centre Party, Heinrich Brüning, yafuga ng'ayita mu biragiro by'akatabaga okuva ku Pulezidenti Paul von Hindenburg. Okukulembera okuyita mu biragiro kyafuuka ky'abulijjo, n'ekireetera obukulembeze bwa bannantagambwako. Ekibiina ky'Abanazi kyava gye kyali ne kiwangula n'ebitundu 18.3 ku buli kikumi ku bululu n'ebifo 107 mu paalamenti mu kulonda kwa 1930, ne kifuuka ekibiina eky'okubiri ekisinga ababaka abangi mu palamenti.
Hitler yalabikira mu musango gw’abaserikale babiri aba Reichswehr, okuli Lieutenant Richard Scheringer ne Hanns Ludin, ku nkomerero ya 1930. Bombi baavunaanibwa omusango gw’okubeera bammemba mu kibiina ky’Abanazi, mu kiseera ekyo nga kimenya mateeka eri aba Reichswehr. Oludda oluwaabi lwagamba nti ekibiina ky'Abanazi kyali kya bannalukalala, ekyaviirako munnamateeka w’abawawaabirwa Hans Frank okuyita Hitler okuwa obujulizi. Nga 25 Ogwomwenda 1930, Hitler yawa obujulizi nti ekibiina kye kyali kigenda kugoberera obuyinza bw’ebyobufuzi nga kiyita mu kulonda kwa demokulasiya kwokka, ekyamuwa abawagizi bangi mu kibinja ky’abaserikale.
Enkola ya Brüning ey’okukendeeza ku nsimbi teyaleeta nnyo nkulaakulana mu by’enfuna era nga teyayagalibwa nnyo. Kino Hitler yakikozesa ng’atunuulira obubaka bwe obw’ebyobufuzi n'addala ku bantu abaali bakoseddwa ebbeeyi y’ebintu okulinnya mu myaka gya 1920 n’okusereba kw’eby’enfuna, gamba ng’abalimi, abaazirwanako mu lutalo, n’abantu ab’alinamu ku ssente.
Wadde nga Hitler yali asazizaamu obutuuze bwe obw’e Austria mu 1925, teyafuna butuuze bwa Girimaani okumala kumpi emyaka musanvu. Kino kyali kitegeeza nti yali talina ggwanga, mu mateeka yali tasobola kwesimbawo ku bwapulezidenti, era nga akyayolekedde akabi ak’okugobwa mu nsi. Nga 25 Ogwokubiri 1932, minisita w’ensonga z’omunda mu Brunswick, Dietrich Klagges, eyali mmemba w’ekibiina ky’Abanazi, yalonda Hitler ng’omuddukanya w'ekibinja ky’essaza lino mu Reichsrat mu Berlin, ekyafuula Hitler munnansi wa Brunswick, era bwe kityo ne Bugirimaani.
Hitler yavuganya ne Hindenburg mu kulonda kwa Pulezidenti okwa 1932. Okwogera kwe yawa mu Industry Club e Düsseldorf nga 27 JOgwoluberyeberye 1932 kwamuwa obuwagizi okuva mu bannamakolero bangi ab’amaanyi mu Girimaani. Hindenburg yalina obuwagizi okuva mu bibiina eby’enjawulo eby’amawanga, eby’obwakabaka, eby’Abakatuliki, n’ebya Republican, n’abamu ku ba Social Democrats. Hitler yakozesa omubala gwa kampeyini " Hitler über Deutschland " ("Hitler ku ntikko ya Girimaani"), okujuliza ebigendererwa bye eby'ebyobufuzi n'okukola kampeyini ze ng'akozesa ennyonyi. Y’omu ku bannabyabufuzi abaasooka okukozesa entambula y’ennyonyi mu kampeyini era yagikozesa bulungi. Hitler yali mu kyakubiri ku mirundi ebiri gyonna, n’afuna obululu obusoba mu 35 ku buli 100 mu kulonda okusembayo. Wadde nga yawangulwa Hindenburg, okulonda kuno kwalaga Hitler ng’amaanyi ag’amaanyi mu byobufuzi bya Girimaani.
=== Okulondebwa ku bwa chancellor ===
[[File:Bundesarchiv_Bild_146-1972-026-11,_Machtübernahme_Hitlers.jpg|thumb|Hitler, ku ddirisa lya Reich Chancellery, afuna okukubwa mu ngalo akawungeezi lwe yatuuzibwa ku bwa chancellor, nga 30 Ogwoluberyeberye 1933]]
Obutabaawo gavumenti ekola bulungi kyaleetera bannabyabufuzi babiri ab’amaanyi, Franz von Papen ne Alfred Hugenberg, awamu n’abamakolero n’abasuubuzi abalala abawerako, okuwandiikira Hindenburg ebbaluwa. Abassa emikono gyabwe baasaba Hindenburg okulonda Hitler okukulira gavumenti "eyeetongodde ku bibiina by'ebyobufuzi ebiri mu paalamenti", ekiyinza okuviirako omugundu ogugenda "okusikiriza obukadde n'obukadde bw'abantu".
Hindenburg nga tayagala yakkiriza okulonda Hitler ku bwa chancellor oluvannyuma lw’okulonda kwa paalamenti okw'emirundi ebiri —mu Gwomusanvu n'Ogwekkuminoogumu1932 —nga tekuvuddemu kutondawo gavumenti esobola okukulembera. Hitler yakulembera gavumenti y’omukago eyamala akaseera katono eyatondebwawo ekibiina kya Nazi Party (ekyali kisinga okubeera n’ebifo mu Reichstag) n’ekibiina kya Hugenberg, ekibiina kya German National People’s Party (DNVP). Nga 30 Ogwoluberyeberye1933, kabineeti empya yalayizibwa ku mukolo omumpi mu ofiisi ya Hindenburg. Ekibiina ky’Abanazi kyafuna ebifo bisatu: Hitler yalondebwa okuba chancellor, Wilhelm Frick nga Minisita w’ensonga z’omunda, ne Hermann Göring nga Minisita w’ensonga z’omunda mu Prussia. Hitler yali akkaatirizza ku bifo bya baminisita ng’engeri y’okufuna obuyinza ku poliisi mu kitundu ekinene ekya Bugirimaani.
=== Omuliro mu Reichstag n’okulonda mu Gwokusatu ===
Nga chancellor, Hitler yakola ku kaweefube w’abawakanya ekibiina ky’Abanazi okuzimba gavumenti ey’abasinga obungi. Olw’obutabanguko mu by’obufuzi, yasaba Hindenburg okuddamu okusatulula Reichstag, era okulonda kwali kutegekeddwa ku ntandikwa y'Ogwokusatu. Nga 27 Ogwokubiri 1933, ekizimbe kya Reichstag kyakumibwako omuliro. Göring olukwe yalunenyeza Abacommunist, anti Omucommunist w’e Budaaki Marinus van der Lubbe yasangibwa mu mbeera ezimulumiriza munda mu kizimbe ekyali kiyidde. Okutuuka mu myaka gya 1960, bannabyafaayo abamu, omuli William L. Shirer ne Alan Bullock, baali balowooza nti ekibiina ky’Abanazi kye kyali kivunaanyizibwa; kati endowooza ya bannabyafaayo abasinga obungi eri nti van der Lubbe ye yatandika omuliro yekka.
Ku kusaba kwa Hitler, Hindenburg yayanukula n'okussa omukono ku kiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree ekya 28 Ogwokubiri, ekyawandiikibwa Abanazi, ekyayimiriza eddembe eritandikirwako era ne kikkiriza okusibwa awatali kuwozesebwa. Ekiragiro kino kyakkirizibwa mu nnyingo eya 48 eya Ssemateeka wa Weimar, eyawa pulezidenti obuyinza okukola enteekateeka ez’amangu okukuuma obukuumi n’obutebenkevu bw’abantu. Emirimu gy’ekibiina kya German Communist Party (KPD) byanyigirizibwa, era bammemba ba KPD 4,000 ne bakwatibwa.
Ng’oggyeko okunoonya akalulu, ekibiina ky’Abanazi kyakola effujjo nga beefananya amagye n’okusaasaanya ppokoppoko alwanyisa obwannakalyakaani, mu nnaku ezaali zikulembera okulonda. Ku lunaku lw’okulonda nga 6 Ogwokusatu 1933, omugabo gw’Abanazi mu bululu gweyongera okutuuka ku bitundu 44%, era ekibiina kino kyafuna ebifo ebisinga obungi mu paalamenti. Ekibiina kya Hitler kyalemererwa okufuna obululu obusinga obungi, ne kyetaagisa omukago omulala ne DNVP.
=== Olunaku lwa Potsdam n’etteeka lya Enabling Act ===
Nga 21 Ogwokusatu 1933, ''Reichstag'' empya yatandikibwawo n’omukolo gw’okuggulawo mu kkanisa ya Garrison e Potsdam. "Olunaku olwa Potsdam" lwategekebwa okulaga obumu wakati w'ekibiina ky'Abanazi n'abakungu mu Prussia abakadde n'amagye. Hitler yalabikira mu kkooti ey’okumakya era mu bwetoowaze n’alamusa Hindenburg.
Okusobola okutuuka ku buyinza obujjuvu mu byobufuzi wadde nga teyalina bungi bwa ddala mu paalamenti, gavumenti ya Hitler yaleeta Ermächtigungsgesetz (Enabling Act) okukubwako akalulu mu ''Reichstag'' eyali yakalondebwa . Etteeka lino —eryatuumibwa mu butongole Gesetz zur Behebung der Not von Volk und Reich ("Law to Remedy the Distress of People and Reich")—lyawa kabineti ya Hitler obuyinza okukola amateeka awatali kukkirizibwa kwa Reichstag okumala emyaka ena. Amateeka gano gayinza (okuggyako ebimu) okuva ku ssemateeka.
Okuva bwe kiri nti kyandikosezza ssemateeka, etteeka li Enabling Act okuyisibwa lyali lyetaagisa abantu ebitundu bibiri ku bisatu okuyisibwa. Nga tebaleseewo muwatwa gwonna, Abanazi baakozesa ebiragiro ebiri mu kiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree okukwata abamyuka bonna 81 ab’Abacommunist (wadde nga baali bakola kampeyini ez’amaanyi okulwanyisa ekibiina, Abanazi baali bakkirizza KPD okuvuganya mu kulonda) ne balemesa aba Social Democrats abawerako okwetaba mu kulonda.
Nga 23 Ogwokusatu 1933, ''Reichstag'' yakuŋŋaana mu Kroll Opera House mu mbeera ey’akatabanguko. Ab'ebitiibwa mu SA baakli liteesebwako, ne baleekaana engombo n’okutiisatiisa ababaka ba paalamenti abaali batuuse. Oluvannyuma lwa Hitler okusuubiza mu bigambo akulira ekibiina kya Centre , Ludwig Kaas nti Hindenburg agenda kusigala n’obuyinza bwe obw’okukuba akalulu, Kaas yalangirira nti ekibiina kya Centre Party kigenda kuwagira etteeka eriyitibwa Enabling Act. Etteeka lino lyayisibwa n’obululu 444–94, ng’ebibiina byonna okuggyako aba Social Democrats be baliwagira. Etteeka erya Enabling Act, awamu n’ekiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree, kyakyusa gavumenti ya Hitler n’efuuka eya nnakyemalira mu mateeka.
=== Obwannakyemalira ===
<blockquote>[[File:Der_Führer_Gemälde_Portrait_painting_of_Adolf_Hitler_by_Heinrich_Knirr_1937_No_known_copyright_restrictions_(artist_died_in_1944)_Imperial_War_Museum_London.jpg|thumb|Ekifaananyi kya Heinrich Knirr (1937)]]"Nga nteeka obulamu bwange mu kabi okulabika ng'ayogera ebitategeerekeka, mbagamba nti ekibiina kya National Socialist movement kijja kugenda mu maaso okumala emyaka 1,000!... Temwerabira engeri abantu gye bansekereramu emyaka 15 emabega bwe nnalangirira nti lumu nja kufuga Bugirimaani. Baseka kaakano, mu ngeri y'emu ey'obusirusiru, bwe nnalangirira nti nja kusigala mu buyinza" - Adolf Hitler ng'ayogerako ne munnamaulire wa BBC mu Berlin, Ogwomukaaga 1934</blockquote>Oluvannyuma lw'okufuna obuyinza ku ssiga lya gavumenti eribaga amateeka ne ly'obukulembeze, Hitler ne banne baatandika okulwanyisa ababavuganya abaasigalawo. Ekibiina kya Social Democratic Party kyawerebwa, era n'ebintu byakyo ne bikwatibwa.Wadde ng'abakiise b'ebibiina by'abakozi bangi baali mu Berlin ku lunaku lw'ogwokutaano, abaserikale ba SA baawamba woofiisi z'ebibiina mu ggwanga lyonna. Nga 2 Ogwokutaano 1933, ebibiina by'abakozi byonna byawalirizibwa okuggibwawo, era abakulembeze baabyo ne bakwatibwa. Abamu baasindikibwa mu nkambi z'abasibe.Ekibiina kya German Labour Front kyatandikibwawo ng'ekitongole ekikiikirira abakozi bonna, abakungu, n'abalina kkampuni, nga kino kiraga endowooza y'Abanazi mu mwoyo gwa Hitler's Volksgemeinschaft ("ekitundu ky'abantu").
Ogwomukaaga we gwaggwerako ng’ebibiina ebirala bitiisibbwatiisibbwa okusasika. Kuno kwaliko omukago gw’Abanazi ogw’erinnya, DNVP; ng’ayambibwako SA, Hitler yawaliriza omukulembeze waayo Hugenberg okulekulira nga 29 Ogwomukaaga. Nga 14 Ogwomusanvu 1933, ekibiina ky’Abanazi kyalangirirwa ng’ekibiina kyokka eky’ebyobufuzi mu mateeka mu Bugirimaani. Okwagala kwa SA okweyongera amaanyi mu byobufuzi n’amagye kwaleeta okweraliikirira mu bakulembeze b’amagye, abamakolero na b'ebyobufuzi. Mu kwanukula, Hitler yalongoosa obukulembeze bwonna obwa SA mu kyayitibwa Night of the Long Knives, eyaliwo okuva nga 30 Ogwomukaaga okutuuka nga 2 Ogwomusanvu 1934. Hitler yatunuulira Ernst Röhm n’abakulembeze abalala aba SA, ng'awamu n’abalabe ba Hitler abawerako mu byobufuzi (nga Gregor Strasser n’eyali chancellor Kurt von Schleicher ), baazingibwa, ne bakwatibwa, ne bakubwa amasasi. Wadde ng’ensi yonna n’Abagirimaani abamu baakwatibwa ensonyi olw’ettemu lino, bangi mu Bugirimaani baali balowooza nti Hitler yali azzaawo emirembe.
Hindenburg yafa nga 2 Ogwomunaana 1934. Ku lunaku olwali lwakayita, kabineti yali etaddewo Etteeka li "Law Concerning the Head of State of the German Reich". Etteeka lino lyali ligamba nti Hindenburg bw’anaafa, ofiisi ya pulezidenti yali egenda kuggyibwawo, era obuyinza bwayo ne bugattibwa n’obwo obwa chancellor. Bw’atyo Hitler yafuuka omukulembeze w’eggwanga awamu n’omukulembeze wa gavumenti era mu butongole n’atuumibwa erinnya Führer und Reichskanzler (Omukulembeze era Chancellor wa Reich), wadde nga Reichskanzler okukkakkana ng’asuuliddwa. Olw’ekikolwa kino, Hitler yaggyawo enkola y'amateeka eyali esobola okumuggya mu ofiisi.
Ng’omukulembeze w’eggwanga, Hitler yafuuka omuduumizi w’amagye owo ku ntikko. Amangu ddala nga Hindenburg amaze okufa, ku kukubirizibwa kw’obukulembeze bwa Reichswehr, ekirayiro eky’ennono eky’obwesigwa eky’abajaasi kyakyusibwa okukakasa obwesigwa eri Hitler kennyini, mu linnya, mu kifo kya ofiisi y’omuduumizi ow'oku ntikko (oluvannyuma eyakyusibwa erinnya n’efuulibwa omuduumizi omusukkulumu) oba eri Bugirimaani. Nga 19 Ogwomunaana, okugatta obwapulezidenti n’obwa chancellor kwakkirizibwa abalonzi 88 ku buli 100 abaalonda mu kalulu k’ekikungo mu 1934.
Ku ntandikwa ya 1938, Hitler yasiiga abantu akasa okunyweza obuyinza bwe ku magye ng’akuma omuliro mu nsonga za Blomberg–Fritsch. Hitler yawaliriza Minisita we ow’olutalo, Field Marshal Werner von Blomberg, okulekulira ng’akozesa ekiwandiiko kya poliisi ekyalaga nti mukyala wa Blomberg omupya yalina likodi y’obwamalaaya. Omuduumizi w’amagye Colonel-General Werner von Fritsch yaggyibwawo oluvannyuma lwa Schutzstaffel] (SS) okuleeta ebigambibwa nti yali yeenyigira mu bisiyaga. Abasajja bombi baali bagudde mu buzibu kubanga baali bawakanya Hitler okusaba okukola Wehrmacht nga yeetegese okulwana olutalo nga mu 1938. Hitler yafuna ekitiibwa kya Blomberg eky’Omuduumizi Omukulu, bw’atyo n’atwala obuduumizi bw’amagye ku bubwe. Yakyusa minisitule y’olutalo n’assaamu Oberkommando der Wehrmacht (OKW), nga ekulemberwa Genero Wilhelm Keitel. Ku lunaku lwe lumu, ba Genero 16 baggyibwako obuduumizi bwabwe, ate abalala 44 ne bakyusibwa; bonna baali bateeberezebwa nti baali tebawagira bu- Nazi kimala. Ku ntandikwa y'Ogwokubirii 1938, ba Genero abalala 12 baali bamaze okuggyibwawo.
Hitler yafaayo okuwa obwannakyemalira bwe okulabika ng’obuli mu mateeka. Ebiragiro bye bingi byali byesigamiziddwa mu bulambulukufu ku kiragiro kya Reichstag Fire Decree era n’olwekyo nga byesigamiziddwa ku nnyingo 48 eya Ssemateeka wa Weimar. ''Reichstag'' yazza obuggya etteeka li Enablinga Act emirundi ebiri, buli mulundi okumala emyaka ena. Ng'okulonda kwa ''Reichstag'' kukyakolebwa (mu 1933, 1936, ne 1938), abalonzi baaweebwa olukalala lumu olw'Abanazi n'abagenyi abawagira Obunazi olwafuna obululu obusukka mu bitundu 90 ku buli 100. Okulonda kuno okw’obulimba kwali mu mbeera ezitali za kyama; Abanazi batiisatiisa okwesasuza okw’amaanyi eri omuntu yenna ataalonda oba ataabalonda.
== Nazi Germany ==
=== Ebyenfuna n’obuwangwa ===
[[File:Hitler_at_the_XI_Olympic_Games_opening_ceremonies.jpg|thumb| Hitler n’abakozi be nga bakola saluti y’Abanazi eri ttiimu ku mikolo egy’okuggulawo emizannyo gya Olympics XI mu Gwomunaana 1936]]
Mu Gwomunaana 1934, Hitler yalonda Pulezidenti wa Reichsbank Hjalmar Schacht nga Minisita w’ebyenfuna, ate mu mwaka ogwaddako, nga Plenipotentiary for War Economy avunaanyizibwa ku kutegeka ebyenfuna by'okulwana. Okuddamu okuzimba n’okuzzaawo emmundu kwassibwamu ssente nga bayita mu tteeka lya Mefo, okukuba ssente, n’okuwamba eby’obugagga by’abantu abaakwatibwa ng’abalabe b’eggwanga, nga mw’otwalidde n’Abayudaaya. Omuwendo gw’abatalina mirimu gwakendeera okuva ku bukadde mukaaga mu 1932 okutuuka ku bukadde obutasukka kamu mu 1936. Hitler ye yalabirira emu ku kampeyini ezisinga obunene ez’okulongoosa ebizimbe mu byafaayo bya Girimaani, ezaaviirako okuzimba amabibiro, ''autobahns'', eggaali y’omukka, n’emirimu emirala egy’okuzimba. Emisaala gyali wansi katono mu makkati okutuuka ku nkomerero y’emyaka gya 1930 bw’ogeraageranya n’emisaala mu kiseera kya Weimar Republic, ate ng’ebbeeyi y’ebintu y'eyongera ebitundu 25 ku buli 100. Mu kugeraageranya Wiiki y’emirimu yeeyongera mu kiseera ky’okukyusa okudda mu by’enfuna by’olutalo; mu 1939, Omugirimaani owa bulijjo yali akola wakati w’essaawa 47 ne 50 buli wiiki.
Gavumenti ya Hitler yawagira enzimba y'EKinazi ku kigero ekinene ennyo. Albert Speer, eyayamba ennyo mu kuteeka mu nkola enkola ya Hitler ey’okuddamu okutaputa obuwangwa bw’Abagirimaani mu ngeri ey’edda, yateekebwa okuvunaanyizibwa ku kiteeso ky’okuddaabiriza ebizimbe mu Berlin. Wadde ng’amawanga mangi gaali gatiisatiisa obuteetaba mu mizannyo gya Olympics, Bugirimaani gye yategeka mu 1936. Hitler ye yakulemberamu emikolo gy’okuggulawo era yeetaba ku mikolo gyombi egyali mu Winter Games e Garmisch-Partenkirchen ne mu Summer Games e Berlin.
=== Okuddamu okukozesa emmundu n’emikago emipya ===
Mu nsisinkano n'abakulembeze b'amagye ga Girimaani nga 3 Ogwokubiri 1933, Hitler yayogera ku "kuwamba Lebensraum mu Buvanjuba n'enkola y'okutunza endowooza y'eKigirimaani ey'okufufugaza" ng'ebigendererwa bye ebisembayo eby'enkola y'ensonga z'ebweru. Mu Gwokusatu, Omulangira Bernhard Wilhelm von Bülow, omuwandiisi mu ofiisi y’ensonga z’ebweru ( Auswärtiges Amt ), yafulumya ekiwandiiko ku bigendererwa ebikulu eby’enkola y’ensonga z’ebweru: Anschluss ne Austria, okuzzaawo ensalo z’amawanga ga Girimaani mu 1914, okugaana obukwakkulizo bw’amagye wansi w’endagaano ya Versailles, okudda kw’amatwale ga Girimaani agaali mu Afirika, n’ekitundu kya Girimaani eky’obuyinza mu Bulaaya ey’Ebuvanjuba. Hitler yasanga ebiruubirirwa bya Bülow nga bitono nnyo. Mu kwogera kwe mu kiseera kino, yakkaatirizza bye yayita ebigendererwa by’emirembe mu nkola ze n’okwagala okukolera mu ndagaano z’ensi yonna. Mu lukiiko olwasooka olwa kabineeti ye mu 1933, Hitler yakulembeza ssente z’amagye okusinga okudduukirira abantu abaali batalina mirimu.
Girimaani yava mu mukago gw'amawanga n'olukiiko lw'ensi yonna olw'okuggyawo ebyokulwanyisa mu Gwekkumi 1933. Mu Gwoluberyeberye 1935, abantu abasukka mu 90 ku buli 100 ab’omu Saarland, mu kiseera ekyo eyali wansi w’obufuzi bw’Omukago gw’Amawanga Amagatte, baakuba akalulu okwegatta ne Bugirimaani. Mu Gwokusatu ogwo, Hitler yalangirira okugaziya eggye lya Wehrmacht okutuuka ku bammemba 600,000 —nga bakubisaamu emirundi mukaaga omuwendo ogwakkirizibwa mu ndagaano ya Versailles —nga mw’otwalidde n’okukulaakulanya eggye ly’omu bbanga ( Luftwaffe ) n’okweyongera kw’obunene bw’amagye g’oku mazzi ( Kriegsmarine). Bungereza, Bufalansa, Yitale, n’Omukago gw’Amawanga Amagatte byavumirira ebikolwa bino eby’okumenya Endagaano eyo naye nga tebalina kye baakola kubiziyiza. Endagaano y’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani (AGNA) eya 18 Ogwomukaaga yakkiriza ttani za Girimaani okweyongera okutuuka ku bitundu 35 ku 100 eby’amagye g’oku mazzi aga Royal Navy . Hitler yayita okussa omukono ku AGNA nga "olunaku olukyasinze essanyu mu bulamu bwe", ng'alowooza nti endagaano eno ye yatandika omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani gwe yali alagudde mu Mein Kampf. Bufalansa ne Yitale tezeebuuzibwako nga tebannaba kussa mukono, ekyatyoboola obutereevu Omukago gw’Amawanga Amagatte era ne kiteeka endagaano ya Versailles obutabeera na makulu.
Girimaani yaddamu okuwamba ekitundu ekyali tekikirizibwamu magye mu Rhineland mu Gwokusatu1936, ng’emenya endagaano ya Versailles. Hitler era yasindika amagye e Spain okuwagira Francisco Franco n’ekiwayi kye ekya Nationalist mu kiseera ky’olutalo lw’omunda mu Spain oluvannyuma lw’okufuna okulaajana okuyambibwa mu Gwomusanvu 1936. Mu kiseera kye kimu, Hitler yagenda mu maaso n’okufuba okukola omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani. Mu Gwomunaana 1936, ng’ayanukula ekizibu ky’ebyenfuna ekyali kyeyongera olw’okufuba kwe okuddamu okufuna emmundu, Hitler yalagira Göring okussa mu nkola Enteekateeka y’Emyaka Ena okuteekateeka Bugirimaani okulwana olutalo mu myaka ena eginaddirira. Enteekateeka eno yali etunuulidde olutalo olw'amaanyi wakati wa " Judaeo-Bolshevism " n'Obunazi bwa Girimaani, nga mu ndowooza ya Hitler kyali kyetaagisa okufuba okwewaayo okuddamu okufuna ebyokulwanyisa awatali kulowooza ku nsaasaanya y'ebyenfuna.
Mu Gwekkumi 1936, Count Galeazzo Ciano, minisita w’ensonga z’ebweru mu gavumenti ya Mussolini, yakyalira Girimaani, gye yassa omukono ku ndagaano ey’ensonga mwenda ng’akabonero nti ''yali asemberera'' okusisinkana Hitler mu buntu. Nga 1 Ogwekkuminoogumu, Mussolini yalangirira "omukago" wakati wa Girimaani ne Yitale. Nga 25 Ogwekkuminoogumu, Girimaani yassa omukono ku ndagaano ya Anti-Comintern Pact ne Japan. Bungereza, China, Yitale ne Poland nazo zaayitibwa okwegatta ku ndagaano ya Anti-Comintern Pact, naye Yitale yokka ye yassa omukono mu 1937. Hitler yasuula enteekateeka ye ey'omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani, ng'anenya obukulembeze bwa Bungereza "obutamala". Mu lukiiko lwe yatuuza mu Reich Chancellery ne baminisita be ab’ensonga z’ebweru n’abaami b’amagye mu Gwekkuminoogumu ogwo, Hitler yaddamu okulaga ekigendererwa kye eky’okufuna Lebensraum ku lw’abantu b’e Girimaani. Yalagira enteekateeka z’olutalo mu Buvanjuba zitandike nga bukyali mu 1938 ate nga tebunnawera 1943. Singa afa, ebiteeso by'olukuŋŋaana, eby'awandiikibwa nga Hossbach Memorandum, byali bya kutwalibwa nga "endagaano ye ey'ebyobufuzi". Yawulira nti okukendeera okw'amaanyi mu mbeera z'abantu mu Girimaani olw'okatyabaga k'ebyenfuna kayinza kuyimirizibwa na bulumbaganyi bw'amagye obwali bugendereddwamu okuwamba Austria ne Czechoslovakia. Hitler yasaba okukola amangu nga Bungereza ne Bufalansa tezinnaba kufuna bukulembeze bwa nkalakkalira mu mpaka z'ebyokulwanyisa. Ku ntandikwa ya 1938, oluvannyuma lw’ensonga ya Blomberg–Fritsch, Hitler yakakasa obuyinza ku nkola y’amagye-enkola y’ensonga z’ebweru, n’agoba Neurath ku bwaminisita w’ensonga z’ebweru era n’alonda Minisita w’olutalo. Okuva ku ntandikwa ya 1938, Hitler yali ku nkola y’ensonga z’ebweru ng’egendereddwamu lutalo.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Apuli 1938, Henlein yagamba minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu." ... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". {{Sfn|Weinberg|1980|pp=334–335}} Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia. {{Sfn|Weinberg|1980|pp=338–340}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. {{Sfn|Weinberg|1980|pp=418–419}} Ekibiina kya Henlein kyayanukudde Beneš kye yasaba bwe kyakuma omuliro mu bantu okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten. {{Sfn|Kee|1988|pp=149–150}} {{Sfn|Weinberg|1980|p=419}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. {{Sfn|Messerschmidt|1990|pp=671, 682–683}} {{Sfn|Rothwell|2001|pp=90–91}} Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja ow’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. {{Sfn|''Time'', January 1939}} Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, obuzibu bw’ebyenfuna obwali bugenda mu maaso olw’okuddamu okukozesa emmundu bwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. {{Sfn|Murray|1984|p=268}} Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa 30 January 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye. {{Sfn|Murray|1984|p=268}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
Mu kukubaganya ebirowoozo okw’ekyama mu 1939, Hitler yalangirira nti Bungereza ye mulabe omukulu eyali agenda okuwangulwa era nti okusaanyizibwawo kwa Poland kyali kyetaagisa okusooka okutuuka ku kiruubirirwa ekyo. Oludda olw’ebuvanjuba lwandikuumibwa, era ettaka lyandiyongerwa ku Lebensraum ya Bugirimaani. Olw'okunyiiga olw' "omusingo" gw'Abangereza nga 31 Ogwokusatu 1939 ogw'obwetwaze bwa Poland, yagamba nti, "Nja kubafumbira ekyokunywa kya sitaani". Mu kwogera kwe mu Wilhelmshaven okw'okutongoza emmeeri y'olutalo Tirpitz nga 1 Ogwokuna, yatiisatiisa okuvumirira endagaano y'amagye g'oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani singa Abangereza bagenda mu maaso n'okukakasa obwetwaze bwa Poland, kye yalaba ng'enkola ya "okuzingiza". Poland yali yakufuuka eggwanga lya Girimaani erya satellite, oba yandifuliddwa nnampawengwa okusobola okukuuma oludda olw’ebuvanjuba olwa Reich n’okutangira Bungereza okuziyiza okuyinza okubaawo.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
Mu kukubaganya ebirowoozo okw’ekyama mu 1939, Hitler yalangirira nti Bungereza ye mulabe omukulu eyali agenda okuwangulwa era nti okusaanyizibwawo kwa Poland kyali kyetaagisa okusooka okutuuka ku kiruubirirwa ekyo. Oludda olw’ebuvanjuba lwandikuumibwa, era ettaka lyandiyongerwa ku Lebensraum ya Bugirimaani. Olw'okunyiiga olw' "omusingo" gw'Abangereza nga 31 Ogwokusatu 1939 ogw'obwetwaze bwa Poland, yagamba nti, "Nja kubafumbira ekyokunywa kya sitaani". Mu kwogera kwe mu Wilhelmshaven okw'okutongoza emmeeri y'olutalo Tirpitz nga 1 Ogwokuna, yatiisatiisa okuvumirira endagaano y'amagye g'oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani singa Abangereza bagenda mu maaso n'okukakasa obwetwaze bwa Poland, kye yalaba ng'enkola ya "okuzingiza". Poland yali yakufuuka eggwanga lya Girimaani erya satellite, oba yandifuliddwa nnampawengwa okusobola okukuuma oludda olw’ebuvanjuba olwa Reich n’okutangira Bungereza okuziyiza okuyinza okubaawo.
Hitler yasooka kuwagira kirowoozo kya gavumenti ya satellite, naye bwe yagaanibwa gavumenti ya Poland, yasalawo okulumba era kino n’akifuula ekiruubirirwa ekikulu eky’enkola y’ensonga z’ebweru mu 1939. Nga 3 Ogwokuna, Hitler yalagira amagye okwetegekera Fall Weiss (1939)|Fall Weiss ("Case White"), enteekateeka y'okulumba Poland nga 25 Ogwomunaana. {{Sfn|Weinberg|1980|pp=537–539, 557–560}} Mu kwogera kwe mu Reichstag nga 28 April, yeegaana byombi endagaano y’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani n’endagaano ya Girimaani ne Poland ey’obutalumbaganyi . {{Sfn|Weinberg|1980|p=558}} Bannabyafaayo nga William Carr, Gerhard Weinberg, ne Ian Kershaw bagamba nti emu ku nsonga lwaki Hitler yafubutuka okugenda mu lutalo kwe kutya okufa amangu. Enfunda eziwera yali agamba nti alina okukulembera Bugirimaani mu lutalo nga tannakaddiwa nnyo, kubanga abamuddira mu bigere bayinza obutaba na maanyi ge ag’okwagala. {{Sfn|Carr|1972|pp=76–77}} {{Sfn|Kershaw|2000b|pp=36–37, 92}} {{Sfn|Weinberg|2010|p=792}} Hitler yali mweraliikirivu nti obulumbaganyi bw’amagye ku Poland buyinza okuvaamu olutalo ne Bungereza nga tegunnatuuka. {{Sfn|Messerschmidt|1990|pp=688–690}} {{Sfn|Robertson|1985|p=212}} Minisita wa Hitler ow’ensonga z’ebweru era eyali Omubaka mu London, Joachim von Ribbentrop, yamugumizza nti Bungereza oba Bufalansa tezijja kussa kitiibwa mu bweyamo bwe zaakola eri Poland. {{Sfn|Bloch|1992|p=228}} {{Sfn|Overy|Wheatcroft|1989|p=56}} Okusinziira ku kino, nga 22 August 1939, Hitler yalagira okukungaanya amagye okulwanyisa Poland. {{Sfn|Kershaw|2008|p=497}}
9kt4z7trzl79k2t1jzke1imvgq31jja
67634
67633
2026-08-14T03:43:46Z
Charles Kalanzi
9748
Created by translating the section "World War II" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1369226609|Adolf Hitler]]"
67634
wikitext
text/x-wiki
'''Adolf Hitler''' (20 Ogwokuna 1889 – 30 Ogwokuna 1945) yali munnabyabufuzi Omugirimaani enzaalwa y’e Austria era nga ye nnakyemalira wa Girimaani ku mulembe gw’Abanazi okuva mu 1933 okutuusa lwe yeetuga mu 1945. Yalinnya mu buyinza ng’omukulembeze w’ekibiina ky’Abanazi, n’afuuka Cansala wa Bugirimaani mu 1933 n’oluvannyuma n’atwala ekitiibwa kya {{Lang|de|Führer und Reichskanzler}} mu 1934. Germany okulumba Poland nga 1 Ogwomwenda1939 wansi w'obukulembeze bwe kwe kwatandika Ssematalo II . Mu lutalo lwonna olwaddirira, Hitler yali y'enyigira nnyo mu kulungamya ebikwekweto by’amagye ga Girimaani era ye yali omukulu mu kutta Abayudaaya nga obukadde mukaaga mu Holocaust awamu n’okufa kw’obukadde n’obukadde bw’abantu abalala abaafa.
Hitler yazaalibwa mu Braunau am Inn mu Austria-Hungary era n’agenda e Girimaani mu 1913. Yayooyootebwa mu kiseera we yaweereza mu magye ga Girimaani mu Ssematalo I, n'afuna omusaalaba ogw'ekyuma (Iron Cross). Mu 1919, y'egatta ku kibiina ky’abakozi ekya Germany Workers’ Party (DAP), ekyasooka ekibiina ky’Abanazi, era mu 1921, n’alondebwa okuba omukulembeze w’ekibiina ky’Abanazi. Mu 1923, yagezaako okuwamba obuyinza bwa gavumenti mu kuwamba gavumenti okwalemererwa mu Munich era n’asibwa emyaka etaano, n’amala omwaka mulamba n’okusoba. Ng’ali eyo, yalagira omuzingo ogusooka ogw’ekitabo kye eky’obulamu bwe ne manifesito y’ebyobufuzi ''Mein Kampf'' ( lit. 'My Struggle'). Oluvannyuma lw’okuyimbulwa nga bukyali mu 1924, yafuna obuwagizi bw’abantu ng’alumba Endagaano y'e Versailles awamu n’okutumbula enzikiriza ya Bugirimaani yonna, okulwanyisa Abayudaaya, n’okulwanyisa Obwanaakalyakaani ng’akozesa okwogera okw’amaanyi ne ppokoppoko w’Abanazi . Yateranga okuvumirira Obwanaakalyakaani ng'olumu ku lukwe lw'Abayudaaya olw'ensi yonna .
Oluvannyuma lw’okulonda mu Reichstag mu Gwekkuminoogumu 1932, ekibiina ky’Abanazi kye kyasinga okubeera n’ebifo mu ''Reichstag'', naye nga si kyekisinga ababaka abangi. Oluvannyuma, eyali chancellor Franz von Papen ne bannabyabufuzi abalala abakuumaddembe baamatiza Pulezidenti Paul von Hindenburg okulonda Hitler ku bwa chancellor nga 30 Ogwoluberyeberye 1933. Nga wayiseewo akaseera katono, nga 23 Ogwokusatu, ''Reichstag'' yayisa etteeka li Enabling Act erya 1933, era ku nkomerero ne litandika okukyusa Weimar Republic n’efuuka Bugirimaani ey’Abanazi. Hindenburg bwe yafa nga 2 Ogwomunaana 1934, Hitler yamusikira n’afuuka omukulembeze w’eggwanga era oluvannyuma Girimaani n’efuuka eggwanga ly'obwannakyemalira mu bujjuvu. Mu ggwanga, Hitler yatandika okussa mu nkola enkola nnyingi ez’obusosoze mu mawanga, ezaali zisuula Abayudaaya Abagirimaani ku bbali n’okubafuula embuzi ey’ekiweebwayo . Emyaka gye omukaaga egyasooka mu buyinza gyavaamu ebyenfuna okutereera amangu okuva mu kiseera ky’okusereba kw’ebyenfuna, okusazaamu obukwakkulizo obwateekebwa ku Bugirimaani oluvannyuma lwa Ssematalo I, n’okuwamba ebitundu ebyalimu obukadde n’obukadde bw’Abagirimaani, ekyamuwa obuwagizi obw’amaanyi mu kusooka.
Ekimu ku biruubirirwa bya Hitler ebikulu kyali {{Lang|de|[[Lebensraum]]}} ( lit. 'Owokubeera') eri abantu b'e Girimaani mu Bulaaya ey'Ebuvanjuba. Enkola ye ey’obukambwe, ey’okugaziya okusukka ensalo za Girimaani zitwalibwa okuba ng’ensonga enkulu ezavaako Ssematalo II mu Bulaaya. Nga 1 Ogwomwenda 1939, Hitler yalabirira okulumba kwa Girimaani ku Poland, bwe kityo ne kireetera Bungereza ne Bufalansa okulangirira olutalo ku Bugirimaani . Oluvannyuma lw’okulagira okulumba Soviet Union mu Gwomukaaga 1941, yalangirira olutalo ku Amerika mu Gwekkumineebiri w’omwaka gwe gumu. Ku nkomerero ya 1941, amagye ga Girimaani n’amawanga ga Bulaaya agayitibwa European Axis gaawamba ekitundu ekisinga obunene ekya Bulaaya n'obukiika kkono bw'Afirika . Obuwanguzi buno bwaddizibwayo mpolampola oluvannyuma lwa 1941 okutuusa amagye g’omukago lwe gaawangula amagye ga Girimaani mu 1945. Nga 29 Ogwokuna 1945, Hitler yawasa munne gwe yali amaze naye ebbanga, Eva Braun, mu {{Lang|de|[[Führerbunker]]}} mu kibuga Berlin. Enkeera beetuga okwewala okukwatibwa amagye ga Soviet Red Army.
Munnabyafaayo era omuwandiisi w'emikululo gy'obulamu bwabantu Ian Kershaw yayogera ku Hitler nga "omusingi gw'ebyobufuzi ebibi eby'omulembe guno". Mu bukulembeze bwa Hitler n’endowooza y’obusosoze mu mawanga, gavumenti y’Abanazi ye yali evunaanyizibwa ku kittabantu ky’Abayudaaya ababalirirwamu obukadde mukaaga n’obukadde n’obukadde bw’abantu abaakosebwa, ye n’abagoberezi be baali batwala nti {{Lang|de|[[Untermensch]]en}} ( lit. ' si bantu' ) oba abatasaana kubeera mu bantu. Hitler n’Abanazi nabo bavunaanyizibwa ku kutta abantu ababalirirwamu obukadde 19.3 nga mulimu abaabulijjo n’abasibe b’olutalo. Okugatta ku ekyo, obukadde 28.7 obw'abajaasi n'abantu baabulijjo baafa olw'ebikolwa by'amagye mu katemba w'Abazungu. Omuwendo gw’abantu baabulijjo abattibwa mu Ssematalo II gwali tegubangawo mu lutalo, era abantu abaafiira mu lutalo luno lulufuula olutalo olusinga okutta abantu mu byafaayo.
== Ensibuko y’obuzaale ==
Taata wa Hitler, Alois Hitler, yali mwana wa Maria Schiclgruber atali mu mateeka. Olukalala lw'okubatiza terwalaga linnya lya kitaawe, era Alois mu kusooka yalina amannya ga nnyina, "Schicklgruber". Mu 1842, Johann Georg Hiedler yawasa maama wa Alois. Alois yakuzibwa mu maka ga muganda wa Hiedler, Johann Nepomuk Hiedler. Alois yakola ng’omukozi wa gavumenti okuva mu 1855 okutuusa lwe yawummula mu 1895. Mu 1876, Alois yawandiisibwa mu mateeka era ebiwandiiko bye eby'okubatiza ne biwandiikibwako obugambo bwa kabona okuwandiisa Johann Georg Hiedler nga kitaawe wa Alois (yawandiikibwa nga "Georg Hitler"). Alois olwo n'atwala erinnya ly'ekika "Hitler", era liwandiikibwa {{Lang|de|"Hiedler", "Hüttler"}}, oba {{Lang|de|"Huettler"}} . Oboolyawo erinnya lino lyesigamiziddwa ku kigambo ky’Olugirimaani {{Lang|de|Hütte}} ( lit. 'akasiisira' ), era kirina amakulu "oyo abeera mu nsiisira".
Omukungu w’Abanazi Hans Frank yawa amagezi nti maama wa Alois yali akozesebwa ng’omukozi w’awaka mu maka g’Abayudaaya mu Graz, era nti mutabani w’amaka ago ow’emyaka 19, Leopold Frankenberger ye yazaala Alois, ekintu ekyamanyibwa nga Frankenberger thesis. Tewali muntu yenna ayitibwa Frankenberger yawandiisibwa mu Graz mu kiseera ekyo, era tewali biwandiiko ku kubeerawo kwa Leopold Frankenberger, kale bannabyafaayo bagoba okugamba nti kitaawe wa Alois yali Muyudaaya. Mu 2025, omusaayi ogwava mu sofa mu kunoonyereza ku Hitler gwakozesebwa Turi King owa Yunivasite y’e Bath okwekenneenya DNA. Omusaayi guno gwakakasibwa nti gwa Hitler nga gugeraageranyizibwa n’ogw’owoluganda lwe omusajja, era okwekenneenya DNA kwalaga nti Hitler teyalina buzaale bwa Bayudaaya ng’ayita mu kitaawe. "Singa bwe kyali, tetwandifunye kukwatagana kwa DNA naye," King bwe yagamba "Okukwatagana okwo okwa DNA tekwakoma ku kukakasa nti eno ye DNA ya Hitler wabula era kukakasa nti emboozi y'obuzaale bw'Abayudaaya bw'abantu okuyita mu kitaawe si kituufu."
== Obuto bwe ==
=== Obuto bwe n’okusoma ===
[[File:Adolf_Hitler_infant_photo_(3x4_cropped).jpg|left|thumb| Hitler ( c. 1889–90)]]
Adolf Hitler yazaalibwa nga 20 Ogwokuna 1889 mu Braunau am Inn, ekibuga mu Austria-Hungary (kati Austria), okumpi n’ensalo ne Girimaani. Yali wakuna ku baana mukaaga abazaalibwa Alois Hitler ne mukyala we owookusatu, Klara Pölzl. Baganda ba Hitler basatu —Gustav, Ida, ne Otto —baafa nga bakyali bawere. Era abaali mu maka ago mwalimu abaana ba Alois okuva mu bufumbo bwe obw’okubiri: Alois Jr. (yazaalibwa 1882) ne Angela (yazaalibwa 1883). Mu 1892, ab’omu maka ago baasengukira mu Passau, Bugirimaani, oluvannyuma lwa Alois okukuzibwa n’afuuka omukungu w'ebyamaguzi mu Passau. Hitler mu kiseera ekyo yali wa myaka esatu. Alois yakuzibwa n’atwalibwa e Linz, Austria, nga 1 Ogwokuna 1893, naye ab’omu maka amalala ne basigala mu Passau. Famire yaddayo e Austria ne basenga e Leonding nga 9Ogwokutaano 1894, era mu Gwomukaaga 1895, Alois yawummula n’agenda e Hafeld, okumpi ne Lambach, gye yalima n’okulunda enjuki. Hitler yasomera mu {{Lang|de|Volksschule}} (essomero lya pulayimale eriweebwa ssente okuva mu gavumenti) mu kibuga Fischlham ekiriraanyewo.
Okugenda e Hafeld kwakwatagana n’okutandika kw’obukuubagano obw’amaanyi obwa taata n’omwana obwava ku Hitler ow’emyaka omukaaga okugaana okugoberera empisa enkakali ez’essomero lye. Alois yagezaako okukuba mutabani we amufuule omuwulize, nga Adolf akola kyonna ekisoboka okubeera ekikontana n’ekyo kyonna kitaawe kye yali ayagala. Alois naye yandikubye mutabani we naye nnyina yaumukuuma obutakubwa buli kiseera.
Kaweefube wa Alois Hitler ow’okulima e Hafeld teyayitamu, era mu 1897, baasengukira e Lambach. Hitler ow’emyaka omunaana yasoma emisomo gy’okuyimba, yayimba mu kkwaaya y’ekkanisa, era yatuuka n’okulowooza ku ky’okufuuka kabona. Mu 1898, famire yaddayo mu maka ag'enkalakkalira e Leonding. Hitler yakosebwa nnyo olw'okufa kwa muto we Edmund mu 1900 olw'omusujja gw'amulangira. Hitler yakyuka okuva mu muyizi ateemotyamotya, ayagala ennyo abantu n’afuuka omulenzi omuzibu, eyeekutudde ku balala era ng’atera okuyombagana ne kitaawe n’abasomesa. Paula Hitler yajjukira nti Adolf yali muvubuka wafujjo era ng’atera okumukuba empi.
Alois yali akoze omulimu omulungi mu kitongole ky'ebyamaguzi era ng’ayagala mutabani we amuddire mu ebigere. Oluvannyuma Hitler yakola katemba okuva mu kiseera kino kitaawe bwe yamutwala okukyalira ofiisi y'ebyamaguzi, n’akiraga ng’ekintu ekyavaako obutakkaanya obutasonyiwa wakati wa taata n’omwana, nga bombi baali ba maanyi. Olw’okusimbira ekkuuli mutabani we okwagala okugenda mu siniya okufuuka omuyiiya, Alois yasindika Hitler mu ''Realschule'' e Linz mu Gwomwenda 1900. Hitler yajeemera okusalawo kuno, era mu ''Mein Kampf'' agamba nti mu bugenderevu yakola bubi mu ssomero, ng'asuubira nti kitaawe bwamala okulaba "ensoma embi mu ssomero ly'ebyemikono yandindese okwewaayo mu kirooto kyange".
Okufaananako n’Abagirimaani bangi ab’omu Austria, Hitler yatandika okukulaakulanya endowooza y'okwagala Girimaani okuva mu buto. Yalaga obwesigwa eri Bugirimaani yokka, ng’anyooma obwakabaka bwa Habsburg obwali busereba mu kukulembera obwakabaka obunene. Hitler ne mikwano gye baakozesa okulamusa "Heil", ne bayimba " Deutschlandlied " mu kifo ky'oluyimba lwa Austrian Imperial. Oluvannyuma lw’okufa kwa Alois okw’amangu nga 3 Ogwoluberyeberye 1903, omutindo gwa Hitler ku ssomero gwayonooneka, era nnyina n’amukkiriza okuvaayo. Yeewandiisa mu ''Realschule'' e Steyr mu Gwomwenda 1904, enneeyisa ye n’omutindo gwe ne bitereera. Mu 1905, oluvannyuma lw’okuyita ekigezo ekisembayo, Hitler yava mu ssomero lino nga talina kiruubirirwa kyonna kya kwongera kusoma wadde enteekateeka entegeerekeka ey’okukola omulimu.
=== Okutandika okuvubuka ng'ali mu Vienna ne Munich ===
Mu 1907, Hitler yava mu Linz n’agenda okubeera n’okusoma okusiiga ebifaananyi mu kibuga Vienna, ng’avujjirirwa ssente okuva mu miganyulo gya mulekwa n’obuwagizi okuva eri nnyina. Yasaba okuyingizibwa mu Academy of Fine Arts Vienna kyokka n’agaanibwa emirundi ebiri. Dayirekita yawa amagezi nti Hitler yandibadde asaba okugenda mu School of Architecture, naye nga talina biwandiiko byetaagisa mu by’ensoma kubanga yali tannamaliriza siniya.
Nga 21 Ogwekkumineebiri 1907, nnyina yafa kookolo w’amabeere ku myaka 47; Mu kiseera ekyo Hitler yalina emyaka 18. Mu 1909, Hitler ssente zaggwawo era n’awalirizibwa okubeera mu bulamu obw’ekika kya bohemian mu bifo eby’okusulamu abantu abatalina mwasirizi ne mu kisulo kya Meldemannstraße. Yafuna ssente ng’omukozi ow’abulijjo ng’asiiga n’okutunda langi z’amazzi ez’ebifo ebisikiriza mu Vienna. Mu kiseera kye yamala mu Vienna, yagoberera okwagala kwo kweyongera okuzimba n’okuyimba, n’agenda mu bivvulu kkumi ebya {{Lang|de|Lohengrin (opera){{!}}Lohengrin}}, ekisinga okumunyumira mu nnyimba za Richard Wagner eza opera.
Mu kibuga Vienna, Hitler yasooka kulaba bigambo ebisosola mu mawanga. Abakulembeze b’abantu nga meeya Karl Lueger baakozesa endowooza y’ekibuga eyali emanyiddwa ennyo ey’okulwanyisa Abayudaaya, oluusi n’oluusi ne bawagira endowooza y'okusukulumya Girimaani okusobola okuganyulwa mu by’obufuzi. Obusosoze bw’eggwanga lya Girimaani bwali bungi nnyo naddala mu disitulikiti y’e Mariahilf, Hitler gye yali abeera mu kiseera ekyo. Georg Ritter von Schönerer yafuuka omukulembeze omukulu ku Hitler, era n’afuna okwegomba Martin Luther.
Hitler yasoma empapula z’amawulire n’obupapula obwali butumbula obusosoze era n’alabula ku kuyingira kw’Abayudaaya b’omu Bulaaya ow’Ebuvanjuba, awamu n’ebiwandiiko by’abantu nga Houston Stewart Chamberlain, Charles Darwin, Friedrich Nietzsche, Gustave Le Bon, ne Arthur Schopenhauer. Mu myaka gye yamala mu Vienna era yafuna endowooza ez’amaanyi ezilwanyisa Abaslav.
Ensibuko n’enkulaakulana y’obukyayi bwa Hitler obw’okulwanyisa Abayudaaya ekyali nsonga ya kukubaganyako birowoozo. Mukwano gwe August Kubizek yagamba nti Hitler yali "akakasiddwa n'omuntu alina obukyayi" nga tannava mu Linz. Wabula munnabyafaayo Brigitte Hamann ayogera ku ndowooza ya Kubizek ng'erina "obuzibu". Wadde nga Hitler mu {{Lang|de|Mein Kampf}} agamba nti yasooka kufuuka musosoze mu Vienna, Reinhold Hanisch, eyamuyamba okutunda ebifaananyi bye, takkiriziganya nakyo. Hitler era yatunda ebimu ku by’emikono bye ng’ayita mu musuubuzi Omuyudaaya ayitibwa Samuel Morgenstern ng’abeera mu kibuga Vienna. Bangi ku bakasitoma ba Morgenstern baali Bayudaaya; okugeza, munnamateeka ayitibwa Josef Feingold yagula ebifaananyi bya Hitler ebiwerako ebikwata ku bizimbe eby’ebyafaayo ebya Vienna. Munnabyafaayo Richard J. Evans agamba nti "bannabyafaayo kati okutwalira awamu bakkiriziganya nti obukambwe bwe,enkola ey'ettemu n'obusosoze eri Abayudaaya bweyoleka bulungi oluvannyuma lwa Girimaani okuwangulwa mu Ssematalo I, ng'enjogera ya "okufumita mu mugongo" ("stab-in-the-back") ennyonyola akatyabaga kano".
Hitler yafuna ekitundu ekisembayo ku bintu bya kitaawe mu Gwokutaano 1913 era n’agenda mu Munich . Bwe yayingizibwa mu ggye lya Austria-Hungary, yagenda e Salzburg nga 5 Ogwokubiri 1914 okwekebejjebwa abasawo. Oluvannyuma lw’okwekeneenyezebwa ng’atasaanira kuweereza, yaddayo e Munich. Oluvannyuma Hitler yagamba nti yali tayagala kuweereza Bwakabaka bwa Habsburg olw’amawanga agaali gatabuddwatabuddwa mu ggye lyabwo n’okukkiriza kwe nti Austria-Hungary essaawa yonna yali egenda kugwa.
=== Ssematalo I ===
Mu Gwomunaana 1914, Ssematalo I bwe yatandika, Hitler yali abeera mu Munich era kyeyagalire yeewandiisa mu ggye lya Bavaria. Okusinziira ku alipoota eyafulumizibwa ab’obuyinza mu Bavaria mu 1924, okukkiriza Hitler okuweereza nti yali nsobi mu by’obufuzi, kubanga ng’omutuuze wa Austria, yandibadde addizibwa mu Austria. Yasindikibwa mu Bavarian Reserve Infantry Regiment 16 (ekibinja ekisooka ekya List Regiment), yaweereza ng’omuserikale atuukibwako ku Western Front mu Bufalansa ne Bubirigi, yaweereza ng’omuserikale atuukibwako ku Western Front mu Bufalansa ne Bubirigi, yamala kumpi ekitundu ky'obulamu bwe ku kitebe ky’ekibinja e Fournes-en-Weppes, nga tali mu lutalo. Mu 1914, yaliwo mu lutalo olwasooka olwa Ypres era mu mwaka ogwo yayooyootebwa olw’obuzira, n’afuna Omusaalaba ogw’Ekyuma (Iron Cross). Mu lutalo, yawonyezebwa omuduumizi we, [[Fritz Wiedemann]], eyaggya Hitler mu bifunfugu by’ekizimbe ekyali kigudde ng’ali mu lutalo olutabuse.
Mu kiseera we yaweereza ku kitebe, Hitler yakola emirimu gye egy’ekikugu, ng’akuba katuuni n’okuwa ebiragiro ku lupapula lw’amawulire olw’amagye. Mu lutalo lw’e Somme mu Gwekkumi 1916, yafuna ebisago mu kisambi ekya kkono ekikompola bwe kyabwatuka mu kifo ky'enkambi mwe baali bekwese. Hitler yamala kumpi emyezi ebiri ng’awona mu ddwaaliro e Beelitz, n’adda mu kibinja kye nga 5 Ogwokusatu 1917. Yaliwo mu lutalo lw'e Arras olwa 1917 ne mu lutalo lw'e Passchendaele. Yafuna akabonero ka Wound Badge akaddugavu nga 18 Ogwokutaano 1918. Nga wayise emyezi esatu, mu Gwomunaana 1918, ng'asembebwa Lieutenant Hugo Gutmann, omukulumbeze we Omuyudaaya, Hitler yafuna omusaalaba ogw’ekyuma, ogwa First Class, ekintu ekitatera kuweebwa bantu bali ku ddaala lya {{Lang|de|Gefreiter}} Hitler ly'eyaliko. Nga 15 Ogwekkumi 1918, yaziba amaaso okumala akaseera mu bulumbaganyi bwa ggaasi w'obutwa era n’aweebwa ekitanda mu ddwaaliro e Pasewalk. Bwe yali eyo, Hitler yategezebwa nti Bugirimaani ewanguddwa, era okusinziira nti yali ku ndiri, yaddamu okuziba amaaso omulundi ogw’okubiri oluvannyuma lw’amawulire gano.
Hitler yayogera ku buvunaanyizibwa bwe mu Ssematalo I nga "ekisinga obukulu mu byonna bye yayitamu" era n'atenderezebwa abaduumizi be olw'obuzira bwe. Obumanyirivu bwe mu kiseera ky’olutalo bwanyweza okwagala eggwanga lye, era kyamunakuwaza nnyo olwa Bugirimaani okuwanika mu Gwekkuminoogumu 1918. Okunyiiga kwe olw’okuwnagula mu lutalo kwayogera okuzimba endowooza ye. Okufaananako n’aba Girimaani abalala abaagala eggwanga lyabwe, naye yali akkiririza mu {{Lang|de|Dolchstoßlegende}} ( stab-in-the-back myth ), eyagamba nti amagye ga Girimaani, "agatawangulwa mu lutalo", "gaali gafumitiddwa mu mugongo" ku ludda lw'awaka abakulembeze ba bulijjo, Abayudaaya, aba Marxist, n'abo abassa omukono ku ndagaano y'okukomya entalo eyakomya olutalo —oluvannyuma ne batuumibwa "abamenyi b'amateeka ba November".
Endagaano ya Versailles yalambika nti Girimaani yalina okulekawo ebitundu byayo ebiwerako n'okuggya amagye mu Rhineland . Endagaano eno yassaawo envumbo ku by’enfuna era n’esolooza ssente nnyingi ku ggwanga. Abagirimaani bangi baalaba endagaano eyo ng’okuswazibwa okutali kwa bwenkanya. Okusingira ddala baawakanya enyingo 231, gye baataputa ng’elangirira nti Bugirimaani y’evunaanyizibwa ku lutalo luno. Endagaano ya Versailles n’embeera y’ebyenfuna, embeera z’abantu, n’ebyobufuzi mu Bugirimaani oluvannyuma lw’olutalo, oluvannyuma Hitler yabikozesa okufunamu mu by’obufuzi.
== Okuyingira mu byobufuzi ==
[[File:Hitler's_DAP_membership_card.png|thumb| Kaadi ya Hitler ey’obwammemba bw’ekibiina ky’abakozi ekya Germany (DAP).]]
Oluvannyuma lw’olutalo, Hitler yaddayo e Munich. Olw’obutaba na buyigirize butongole wadde essuubi ly’emirimu, yasigala mu magye. Mu Gwomusanvu 1919, yalondebwa okuba Verbindungsmann (omukessi) ow’omu Aufklärungskommando (ekitongole ekiketta) ekya Reichswehr, eyaweebwa omulimu gw’okufuga abajaasi abalala n’okuyingirira mu kibiina ky’abakozi ekya Germany (DAP). Mu lukiiko lwa DAP nga 12 Ogwomwenda 1919, ssentebe w’Ekibiina Anton Drexler yakwatibwako nnyo olw’obukugu bwa Hitler mu kwogera. Yamuwa kkopi y’akatabo ke aka ''My Political Awakening'', akaalimu endowooza ezilwanyisa Abayudaaya, ez’okwagala eggwanga, ezirwanyisa obwanaasiwamukange, n’ez’okulwanyisa Marxist. Ku biragiro by’abakulu be mu magye, Hitler yasaba okwegatta ku kibiina, era mu wiiki emu n’akkirizibwa nga mmemba w’ekibiina 555 (ekibiina kyatandika okubala obwammemba ku 500 okuwa endowooza nti baali kibiina kinene nnyo).
Hitler yawandiika ekiwandiiko kye ekyasooka okumanyibwa ku kibuuzo ky’Abayudaaya mu bbaluwa gye yawandiikira Adolf Gemlich nga 16, Ogwomwenda 1919 (kati emanyiddwa nga ebbaluwa ya Gemlich). Mu bbaluwa eno, Hitler agamba nti ekigendererwa kya gavumenti " awatali kubuusabuusa kwe kuggyirawo ddala Abayudaaya". Mu DAP, Hitler yasisinkana Dietrich Eckart, omu ku baatandikawo ekibiina kino era nga mmemba w’ekibiina ky’abasamize ekya Thule Society. Eckart yafuuka omubuulirizi wa Hitler, n’awaanyisiganyanga naye ebirowoozo era n’amuyingiza mu bantu ab’enjawulo mu Munich. Okwongera okusikiriza, ekibiina kya DAP kyakyusa erinnya lyayo ne kifuuka Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (Ekibiina ky'abakozi ekya National Socialist German Workers' Party (NSDAP), kati ekimanyiddwa nga " Nazi Party "). Hitler yakola dizayini ya bendera y’ekibiina eya swastika mu nkulungo enjeru ku mugongo omumyufu.
Hitler yasiibulwa mu magye nga 31 Ogwokusatu 1920, era n’atandika okukolera ekibiina kino emirimu emijjuvu. Ekitebe ky’ekibiina kino kyali mu Munich, ekifo eky’aba Girimaani abaali balwanyisa gavumenti abaali bamaliridde okumalawo enzikiriza ya Marx n’okutyoboola Weimar Republic.
Friedrich Reck-Malleczewen yayogera mu kitabo kye ''ekya Diary of a Man in Despair ekyafulumizibwa'' mu 1947:
Yali azze mu nnyumba gye yali taberangamu, ng'ayambadde gaita, ekikooti, enkoofiira ennene, era ng'akutte omuggo.... Oluvannyuma, yasobola okutandika okwogera. Yayogera nnyo, nga tawummula. Yayigiriza. Yatuboggolera ng'omusomesa w'eddiini mu magye. Tetwamuwakanya n'akatono, oba okugezaako okwawukana mu ngeri yonna, naye yatandika okutuboggolera. Abaweereza baalowooza nti baali batulumba era ne badduka okututaasa. Bwe yali amaze okugenda, twatuula kasirise, nga tukyamuse era nga tetuli basanyufu n'akamu. Waaliwo okuwulira ennaku, nga bwobeera mu ggaali y'omukka ne wesangang'oli wamu n'omuntu aliko ekikyamu ku bwongo.
Mu Gwokubiri 1921, nga asoolobye kukyusakyusa abantu, Hitler yayogera n’abantu abasukka mu 6,000. Okusobola okulanga olukiiko luno, loole bbiri ezaali zijjudde abawagizi b’ekibiina baavuga okwetoloola Munich nga bawanika bendera za swastika n’okugabira abantu obupapula. Mu bbanga ttono Hitler yafuna ettutumu olw’okwogera kwe okw’okukubaganya ebirowoozo okw’amaanyi ng’awakanya Endagaano ya Versailles, bannabyabufuzi abaali bavuganya, n’okusingira ddala ng’awakanya Abamarx n’Abayudaaya.
Mu Gwomukaaga 1921, Hitler ne Eckart bwe baali ku lugendo lw’okusonda ssente e Berlin, obuyeekera bwabalukawo mu kibiina ky’Abanazi mu Munich. Abakiise ku kakiiko kaayo akafuzi baayagala okwegatta ku kibiina kya German Socialist Party (DSP) ekisangibwa mu kibuga Nuremberg. Hitler yaddayo e Munich nga 11 Ogwomusanvu era mu busungu n’awaayo okulekulira kwe. Abakiise ku kakiiko baakitegeera nti okulekulira kw’omuntu waabwe omukulu mu lujjudde era omwogezi kyanditegeeza nti ekibiina kiweddewo. Hitler yalangirira nti agenda kuddamu okwegatta ku kakwakkulizo nti agenda kudda mu bigere bya Drexler ku bwa ssentebe bw’ekibiina, era nti ekitebe ky’ekibiina kigenda kusigala mu Munich. Akakiiko kakkiriza, era n’addamu okwegatta ku kibiina nga 26 Ogwomusanvu nga mmemba 3,680. Hitler yasigala ayolekagana n’okuwakanyizibwa okumu mu kibiina ky’Abanazi. Abaawakanya Hitler mu bukulembeze mwalimu Hermann Esser eyagobebwa mu kibiina, era ne bakuba kkopi 3,000 ez’akatabo akaalumba Hitler ng’omuli w'olukwe mu kibiina. Mu nnaku ezaddirira, Hitler yayogera n’abantu abangi abawerako era ne yeewozaako ku Esser, ne bakuba emizira egy’amaanyi. Enkola ye yatuuka ku buwanguzi, era mu ttabamiruka ow’enjawulo ow’ekibiina nga 29 Ogwomusanvu, yaweebwa obuyinza obujjuvu nga ssentebe w’ekibiina, n’adda mu bigere bya Drexler, n’obululu 533 ku 1.
Okwogera kwa Hitler okwa vitriolic beer hall kwatandika okusikiriza abalabi aba bulijjo. Nantawunyikamu, yafuuka omukugu mu kukozesa emiramwa egy’enjawulo, omuli n’okunenya abalala olw’ebizibu by’ebyenfuna by’abawuliriza be. Hitler yakozesa enkola y'okusikiriza ey’obuntu bwe n’okutegeera empisa z'abantu bwe yayogeranga mu lujjudde. Bannabyafaayo baalaba engeri ebigambo bye gye bikwatamu abantu abangi mu ngeri ey’okuwuniikiriza, n’amaaso ge mu bibinja ebitonotono. Alfons Heck, eyali mmemba w’ekibiina kya Hitler Youth, yajjukira nti:
Twatandika okwenyumiriza mu ggwanga lyaffe mu ngeri ey'ekisiru. Okumala eddakiika eziwera, twaleekaanira waggulu, nga n'amaziga gatuyitamu: Sieg Heil, Sieg Heil, Sieg Heil! Okuva mu kaseera ako, nafuuka wa Adolf Hitler mu mubiri ne mu mwoyo.
Abagoberezi abaasooka kwaliko Rudolf Hess, eyali omukungu w'amagye g'omu bbanga Hermann Göring ne kapiteeni mu magye Ernst Röhm. Röhm yafuuka akulira ekibiina ky’Abanazi ekya magye agatali matongole ekya Sturmabteilung, ekyakuuma enkiiko n'okulumba abaali babavuganya mu byobufuzi. Ekintu ekikulu ekyakwata ku ndowooza ya Hitler mu kiseera kino yali Aufbau Vereinigung, ekibinja ky’olukwe eky’Abazungu Abarussia abaali mu buwanganguse n’Abanazi abaasooka. Ekibinja kino, nga kiweebwa ssente okuva mu bannamakolero abagagga, kyaleeta Hitler ekirowoozo ky’olukwe lw’Abayudaaya, nga lukwataganya ensimbi z’ensi yonna n’enzikiriza ya Bolshevism.
Enteekateeka y’ekibiina ky’Abanazi yategekebwa mu nsonga 25 nga 24 Ogwokubiri 1920. Kino tekyakiikirira ndowooza ekwatagana, wabula kyali kibiina kya ndowooza ezafunibwa ezaali zirina ssente mu völkisch pan-Germanic movement, nga ultranationalism, okuwakanya Endagaano ya Versailles, obuteesiga bwanaasiwamukange, awamu n'endowooza ezimu ez'anaakalyako ani. Eri Hitler, ekintu ekyali kisinga obukulu kwe kulwanyisa Abayudaaya ekyalimu . Era enteekateeka eno yagitwala ng’okusinga omusingi gwa ppokoppoko n’okusikiriza abantu okujja ku kabaga.
=== Beer Hall Putsch n’ekkomera lya Landsberg ===
[[File:Mein_Kampf_dust_jacket.jpeg|thumb|[[Dust jacket|Ekikooti ky’enfuufu]] ekya {{Lang|de|[[Mein Kampf]]}} ’s 1926–28 edition, Hitler gye yawandiika mu 1925]]Mu 1923, Hitler yeyambisa obuyambi bwa Genero Erich Ludendorff owa Ssematalo I okugezaako okuwamba gavumenti eyamanyibwa nga Beer Hall Putsch. Ekibiina ky’Abanazi kyakozesa obusosoze bwa Yitale ng’ekyokulabirako ku ndabika yaabwe n’enkola zaabwe. Hitler yali ayagala okukoppa Benito Mussolini ’s bwe yalumba Rome mu 1922 ng’awamba gavumenti mu Bavaria, ekyagoberera okusoomoozebwa eri gavumenti mu Berlin. Hitler ne Ludendorff baasaba obuwagizi bwa Staatskommissar (Kaminsona omubeezi) Gustav Ritter von Kahr, omufuzi wa Bavaria. Kyokka Kahr, ng’ali wamu n’akulira Poliisi Hans Ritter von Seisser ne Genero wa Reichswehr Otto von Lossow, baali baagala okuteekawo nnakyemalira ow’eggwanga awatali Hitler.
Nga 8,Ogwekkuminoogumu 1923, Hitler ne SA baalumba olukuŋŋaana lw'abantu 3,000 olwategekebwa Kahr mu Bürgerbräukeller, ekizimbe ky'omwenge mu Munich. Ng'ataataataaganya okwogera kwa Kahr, yalangirira nti enkyukakyuka y'eggwanga yatandika dda era n'alangirira okuteekebwawo kwa gavumenti empya ne Ludendorff. Ng'addayo mu kisenge eky'emabega, Hitler, ng'aggyeyo emmundu, yasaba era oluvannyuma n'afuna obuwagizi bwa Kahr, Seisser, ne Lossow. Amagye ga Hitler mu kusooka gaasobola okuwamba ekitebe kya Reichswehr n'ekya poliisi, naye Kahr n'abamu ku banne mu bwangu baalekera awo okumuwagira. Tewali magye wadde poliisi y'eggwanga y'egatta ku Hitler. Olunaku olwaddirira, Hitler n'abagoberezi be baatambula okuva mu kizimbe ky'omwenge ne bagenda ku minisitule y'olutalo mu Bavaria okuggyako gavumenti ya Bavaria, naye poliisi nebasaasanya. Mu kaweefube w'okuggyako gavumenti eyalema, ab'ekibiina kya Nazi 16 n'abakungu ba poliisi bana battibwa.
Hitler yaddukira mu maka ga Ernst Hanfstaengl era okusinziira ku biwandiiko ebimu yalowooza ku kwetta. Yali mu kwewunika naye nga mukkakkamu bwe yakwatibwa nga 11 Ogwekkuminoogumu 1923 olw'okulya mu nsi ye olukwe. Omusango gwe mu kkooti y’abantu ey’enjawulo mu Munich gwatandika mu Gwakubiri 1924, era Alfred Rosenberg n’afuuka omukulembeze ow’ekiseera ow’ekibiina ky’Abanazi. Nga 1 Ogwokuna, Hitler yasalirwa ekibonerezo kya kusibwa emyaka etaano mu Festungshaft mu kkomera lya Landsberg. Eyo, yayisibwa mu ngeri ey’omukwano okuva mu bakuumi era n’akkirizibwa okufuna obubaka okuva mu bawagizi be n’okukyalirwa banne mu kibiina buli kiseera. Olw’okusonyiyibwa kkooti ey’oku ntikko mu Bavaria, yayimbulwa okuva mu kkomera nga 20 Ogwekkumineebiri 1924, ng’awakanya omuwaabi wa gavumenti. Nga mw’otwalidde n’obudde bwe yamala mu alimanda, Hitler yamala omwaka mulamba n’okusoba mu kkomera.
Bwe yali e Landsberg, Hitler ye yalagira ekitundu ekisinga obunene eky’omuzingo ogusooka ogwa ''Mein Kampf'' ( lit. 'My struggle'; mu kusooka katuumibwa Four and a Half Years of Struggle against Lies, Stupidity, and Corwadice) mu kusooka eri ddereeva we, Emil Maurice, n’oluvannyuma n’aweebwa omumyuka we, Rudolf Hess. Ekitabo kino ekyaweebwayo eri mmemba wa Thule Society, Dietrich Eckart, kyali kya bulamu bwe era nga kinnyonnyola endowooza ze. Ekitabo ekyo kyalaga enteekateeka za Hitler ez’okugaziya ebitundu by’ensi awamu n’okukyusa embeera z’abantu mu Girimaani okufuuka obwannakyemalira obwesigama ku mawanga. Mu kitabo kyonna, Abayudaaya benkanankana ne "obuwuka" era ne banjulwa nga "abawi b'obutwa ab'ensi yonna". Okusinziira ku ndowooza ya Hitler, eky’okugonjoola ensonga eno kwe kuzisaanyaawo. Wadde nga Hitler teyannyonnyola ngeri kino gye kyali kigenda okutuukirira, "obuzaale bwe obw'okutta abantu tebugaanirwa", okusinziira ku Ian Kershaw.
Yafulumizibwa mu mizingo ebiri mu 1925 ne 1926, Mein Kampf yatundibwa kkopi 228,000 wakati wa 1925 ne 1932. Kkopi akakadde kamu zaatundibwa mu 1933, omwaka Hitler gwe yasooka okubeera mu ofiisi. Ng’ebula mbale Hitler abeere n’ebisaanyizo by’okuyimbulwa ku kakalu ka kkooti, gavumenti ya Bavaria yagezaako okumugobera mu Austria. Chancellor wa Austria eya federo yagaana okusaba kuno ng’agamba nti obuweereza bwe mu magye ga Girimaani bwamufuula omutuuze era obw’e Austria obutaba na makulu. Mu kwanukula, Hitler yasazaamu mu butongole obutuuze bwe obwa Austria nga 7 Ogwokuna 1925
=== Okuddamu okuzimba Ekibiina ky’Abanazi ===
Mu kiseera Hitler we yayimbulwa mu kkomera, ebyobufuzi mu Bugirimaani byali si byakulwanagana nnyo, era n’ebyenfuna byali biteredde, ekyakomya emikisa gya Hitler egy’okubanja mu by’obufuzi. Olw’okulemererwa kwa Beer Hall Putsch, ekibiina kya Nazi Party n’ebibiina ebibirinako akakwate byawerebwa mu Bavaria. Mu lukiiko wamu ne ssaabaminisita wa Bavaria, Heinrich Held, nga 4 Ogwoluberyeberye 1925, Hitler yakkiriza okussa ekitiibwa mu buyinza bw’eggwanga era n’asuubiza nti ajja kunoonya obuyinza bw’ebyobufuzi ng’ayita mu nkola ya demokulasiya yokka. Olukiiko luno lwaggulawo ekkubo ly'okuggyawo okuwera ekibiina ky’Abanazi nga 16 Ogwokubiri.
Wabula oluvannyuma lw’okwogera okw’okukuma omuliro mu bantu kwe yawa nga 27 Ogwokubiri, Hitler yagaanibwa okwogera mu lujjudde ab’obuyinza mu Bavaria, envumbo eyasigalawo okutuusa mu 1927. Okusobola okutumbula ebigendererwa bye eby’ebyobufuzi wadde nga yali awereddwa, Hitler yalonda Gregor Strasser, Otto Strasser, ne Joseph Goebbels okutegeka n’okugaziya ekibiina ky’Abanazi mu bukiikakkono bwa Bugirimaani. Gregor Strasser yaddukanya ekkubo ly’ebyobufuzi eryetongodde ennyo, ng’assa essira ku bintu eby’anaakalyakaani mu nteekateeka y’ekibiina.
Akatale k'emigabo mu Amerika kagwa nga 24 Ogwekkumi 1929. Enkosa yaayo mu Bugirimaani yali ya maanyi nnyo: obukadde n’obukadde bw’abantu tebaalina mirimu, era bbanka ennene eziwerako ne zigwa. Hitler n’ekibiina ky’Abanazi beetegeka okweyambisa embeera ey’akazigizigi okufuna obuwagizi eri ekibiina kyabwe. Basuubiza okusazaamu endagaano ya Versailles, okunyweza ebyenfuna n’okuwa abantu emirimu.
Hitler yayogera ku linnya ly’Ekibiina ky’Abanazi mu Gwekkumi 1923:
"Naye," bwe ntyo bwe nabuuza Hitler, "lwaki weeyita National Socialist, okuva enteekateeka y'ekibiina kyo bw'eri ekikontana ddala n'eyo etwalibwa okuba eya socialism?" "Socialism," bwe yaddamu, ng'assa wansi ekikopo kye eky'accaayi, mu ngeri ey'obukambwe, "ye sayansi w'okukola ku bulungi bw'abantu bonna. Communism si Socialism. Marxism si Socialism. Aba Marxism babbye ekigambo era ne batabulatabula amakulu gaakyo. Nja kutwala Socialism okuva ku ba Socialists. Socialism nkola ya Aryan ey'edda, nkola ya ba Girimaani.... Twetaaga okutuukiriza ebyetaago eby'ensonga eby'ebibiina ebikola ebintu okuyita mu gavumenti nga yeesigamiziddwa ku bumu bw'eggwanga. Gye tuli, gavumenti n'eggwanga bifaanagana.
== Okulinnya ku bukulembeze ==
{| class="wikitable"
|+
! colspan="5" |Ebyava mu kulonda mu kibiina ky'Abanazi
|-
|Akalulu
|Omugatte gw'obululu
|Obululu ku 100
|Ebifo mu Reichstag
|Ebikulu
|-
|Ogwokutaano 1924
|1,918,300
|6.5
|32
|Hitler yali mu kkomera
|-
|Ogwekkumineebiri 1924
|907,300
|3.0
|14
|Hitler ng'ayimbuddwa okuva mu kkomera
|-
|Ogwokutaano 1928
|810,100
|2.6
|12
|
|-
|Ogwomwenda 1930
|6,409,600
|18.3
|107
|Oluvannyuma lw'akatyabaga k'ebyenfuna
|-
|Ogwomusanvu 1932
|13,745,000
|37.3
|230
|Oluvannyuma lwa Hitler okwesimbawo ku bwa Pulezidenti
|-
|Ogwekkuminoogumu 1932
|11,747,000
|33.1
|196
|
|-
|Ogwokusatu 1933
|17,277,180
|43.9
|288
|Kaali ka mirembe mu kusooka nga Hitler akyali chancellor wa Girimaani
|}
=== Okukulembera Bruning ===
Okugwa kw'ebyenfuna mu nsi yonna kwawa Hitler omukisa gw'ebyobufuzi. Abagirimaani baali banyiivu eri paalamenti, eyali eyalina okusoomoozebwa okuva mu bannalukalala ab'ku ddyo- n'ab'oku kkono. Ebibiina by'ebyobufuzi ebitali bya bannalukalala byali bitandise okulemererwa okukomya ebikolwa eby'obukambwe, era akalulu ka Girimaani ak'ekikungo mu 1929 kaayamba okuyitimusa endowooza y'Abanazi. Okulonda kw'Ogwomwenda 1930 kwaviirako okusattulukuka kw'omukago era ne gusikizibwa kabineeti ey'abatono. Omukulembeze waayo, ow'ekibiina kya Centre Party, Heinrich Brüning, yafuga ng'ayita mu biragiro by'akatabaga okuva ku Pulezidenti Paul von Hindenburg. Okukulembera okuyita mu biragiro kyafuuka ky'abulijjo, n'ekireetera obukulembeze bwa bannantagambwako. Ekibiina ky'Abanazi kyava gye kyali ne kiwangula n'ebitundu 18.3 ku buli kikumi ku bululu n'ebifo 107 mu paalamenti mu kulonda kwa 1930, ne kifuuka ekibiina eky'okubiri ekisinga ababaka abangi mu palamenti.
Hitler yalabikira mu musango gw’abaserikale babiri aba Reichswehr, okuli Lieutenant Richard Scheringer ne Hanns Ludin, ku nkomerero ya 1930. Bombi baavunaanibwa omusango gw’okubeera bammemba mu kibiina ky’Abanazi, mu kiseera ekyo nga kimenya mateeka eri aba Reichswehr. Oludda oluwaabi lwagamba nti ekibiina ky'Abanazi kyali kya bannalukalala, ekyaviirako munnamateeka w’abawawaabirwa Hans Frank okuyita Hitler okuwa obujulizi. Nga 25 Ogwomwenda 1930, Hitler yawa obujulizi nti ekibiina kye kyali kigenda kugoberera obuyinza bw’ebyobufuzi nga kiyita mu kulonda kwa demokulasiya kwokka, ekyamuwa abawagizi bangi mu kibinja ky’abaserikale.
Enkola ya Brüning ey’okukendeeza ku nsimbi teyaleeta nnyo nkulaakulana mu by’enfuna era nga teyayagalibwa nnyo. Kino Hitler yakikozesa ng’atunuulira obubaka bwe obw’ebyobufuzi n'addala ku bantu abaali bakoseddwa ebbeeyi y’ebintu okulinnya mu myaka gya 1920 n’okusereba kw’eby’enfuna, gamba ng’abalimi, abaazirwanako mu lutalo, n’abantu ab’alinamu ku ssente.
Wadde nga Hitler yali asazizaamu obutuuze bwe obw’e Austria mu 1925, teyafuna butuuze bwa Girimaani okumala kumpi emyaka musanvu. Kino kyali kitegeeza nti yali talina ggwanga, mu mateeka yali tasobola kwesimbawo ku bwapulezidenti, era nga akyayolekedde akabi ak’okugobwa mu nsi. Nga 25 Ogwokubiri 1932, minisita w’ensonga z’omunda mu Brunswick, Dietrich Klagges, eyali mmemba w’ekibiina ky’Abanazi, yalonda Hitler ng’omuddukanya w'ekibinja ky’essaza lino mu Reichsrat mu Berlin, ekyafuula Hitler munnansi wa Brunswick, era bwe kityo ne Bugirimaani.
Hitler yavuganya ne Hindenburg mu kulonda kwa Pulezidenti okwa 1932. Okwogera kwe yawa mu Industry Club e Düsseldorf nga 27 JOgwoluberyeberye 1932 kwamuwa obuwagizi okuva mu bannamakolero bangi ab’amaanyi mu Girimaani. Hindenburg yalina obuwagizi okuva mu bibiina eby’enjawulo eby’amawanga, eby’obwakabaka, eby’Abakatuliki, n’ebya Republican, n’abamu ku ba Social Democrats. Hitler yakozesa omubala gwa kampeyini " Hitler über Deutschland " ("Hitler ku ntikko ya Girimaani"), okujuliza ebigendererwa bye eby'ebyobufuzi n'okukola kampeyini ze ng'akozesa ennyonyi. Y’omu ku bannabyabufuzi abaasooka okukozesa entambula y’ennyonyi mu kampeyini era yagikozesa bulungi. Hitler yali mu kyakubiri ku mirundi ebiri gyonna, n’afuna obululu obusoba mu 35 ku buli 100 mu kulonda okusembayo. Wadde nga yawangulwa Hindenburg, okulonda kuno kwalaga Hitler ng’amaanyi ag’amaanyi mu byobufuzi bya Girimaani.
=== Okulondebwa ku bwa chancellor ===
[[File:Bundesarchiv_Bild_146-1972-026-11,_Machtübernahme_Hitlers.jpg|thumb|Hitler, ku ddirisa lya Reich Chancellery, afuna okukubwa mu ngalo akawungeezi lwe yatuuzibwa ku bwa chancellor, nga 30 Ogwoluberyeberye 1933]]
Obutabaawo gavumenti ekola bulungi kyaleetera bannabyabufuzi babiri ab’amaanyi, Franz von Papen ne Alfred Hugenberg, awamu n’abamakolero n’abasuubuzi abalala abawerako, okuwandiikira Hindenburg ebbaluwa. Abassa emikono gyabwe baasaba Hindenburg okulonda Hitler okukulira gavumenti "eyeetongodde ku bibiina by'ebyobufuzi ebiri mu paalamenti", ekiyinza okuviirako omugundu ogugenda "okusikiriza obukadde n'obukadde bw'abantu".
Hindenburg nga tayagala yakkiriza okulonda Hitler ku bwa chancellor oluvannyuma lw’okulonda kwa paalamenti okw'emirundi ebiri —mu Gwomusanvu n'Ogwekkuminoogumu1932 —nga tekuvuddemu kutondawo gavumenti esobola okukulembera. Hitler yakulembera gavumenti y’omukago eyamala akaseera katono eyatondebwawo ekibiina kya Nazi Party (ekyali kisinga okubeera n’ebifo mu Reichstag) n’ekibiina kya Hugenberg, ekibiina kya German National People’s Party (DNVP). Nga 30 Ogwoluberyeberye1933, kabineeti empya yalayizibwa ku mukolo omumpi mu ofiisi ya Hindenburg. Ekibiina ky’Abanazi kyafuna ebifo bisatu: Hitler yalondebwa okuba chancellor, Wilhelm Frick nga Minisita w’ensonga z’omunda, ne Hermann Göring nga Minisita w’ensonga z’omunda mu Prussia. Hitler yali akkaatirizza ku bifo bya baminisita ng’engeri y’okufuna obuyinza ku poliisi mu kitundu ekinene ekya Bugirimaani.
=== Omuliro mu Reichstag n’okulonda mu Gwokusatu ===
Nga chancellor, Hitler yakola ku kaweefube w’abawakanya ekibiina ky’Abanazi okuzimba gavumenti ey’abasinga obungi. Olw’obutabanguko mu by’obufuzi, yasaba Hindenburg okuddamu okusatulula Reichstag, era okulonda kwali kutegekeddwa ku ntandikwa y'Ogwokusatu. Nga 27 Ogwokubiri 1933, ekizimbe kya Reichstag kyakumibwako omuliro. Göring olukwe yalunenyeza Abacommunist, anti Omucommunist w’e Budaaki Marinus van der Lubbe yasangibwa mu mbeera ezimulumiriza munda mu kizimbe ekyali kiyidde. Okutuuka mu myaka gya 1960, bannabyafaayo abamu, omuli William L. Shirer ne Alan Bullock, baali balowooza nti ekibiina ky’Abanazi kye kyali kivunaanyizibwa; kati endowooza ya bannabyafaayo abasinga obungi eri nti van der Lubbe ye yatandika omuliro yekka.
Ku kusaba kwa Hitler, Hindenburg yayanukula n'okussa omukono ku kiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree ekya 28 Ogwokubiri, ekyawandiikibwa Abanazi, ekyayimiriza eddembe eritandikirwako era ne kikkiriza okusibwa awatali kuwozesebwa. Ekiragiro kino kyakkirizibwa mu nnyingo eya 48 eya Ssemateeka wa Weimar, eyawa pulezidenti obuyinza okukola enteekateeka ez’amangu okukuuma obukuumi n’obutebenkevu bw’abantu. Emirimu gy’ekibiina kya German Communist Party (KPD) byanyigirizibwa, era bammemba ba KPD 4,000 ne bakwatibwa.
Ng’oggyeko okunoonya akalulu, ekibiina ky’Abanazi kyakola effujjo nga beefananya amagye n’okusaasaanya ppokoppoko alwanyisa obwannakalyakaani, mu nnaku ezaali zikulembera okulonda. Ku lunaku lw’okulonda nga 6 Ogwokusatu 1933, omugabo gw’Abanazi mu bululu gweyongera okutuuka ku bitundu 44%, era ekibiina kino kyafuna ebifo ebisinga obungi mu paalamenti. Ekibiina kya Hitler kyalemererwa okufuna obululu obusinga obungi, ne kyetaagisa omukago omulala ne DNVP.
=== Olunaku lwa Potsdam n’etteeka lya Enabling Act ===
Nga 21 Ogwokusatu 1933, ''Reichstag'' empya yatandikibwawo n’omukolo gw’okuggulawo mu kkanisa ya Garrison e Potsdam. "Olunaku olwa Potsdam" lwategekebwa okulaga obumu wakati w'ekibiina ky'Abanazi n'abakungu mu Prussia abakadde n'amagye. Hitler yalabikira mu kkooti ey’okumakya era mu bwetoowaze n’alamusa Hindenburg.
Okusobola okutuuka ku buyinza obujjuvu mu byobufuzi wadde nga teyalina bungi bwa ddala mu paalamenti, gavumenti ya Hitler yaleeta Ermächtigungsgesetz (Enabling Act) okukubwako akalulu mu ''Reichstag'' eyali yakalondebwa . Etteeka lino —eryatuumibwa mu butongole Gesetz zur Behebung der Not von Volk und Reich ("Law to Remedy the Distress of People and Reich")—lyawa kabineti ya Hitler obuyinza okukola amateeka awatali kukkirizibwa kwa Reichstag okumala emyaka ena. Amateeka gano gayinza (okuggyako ebimu) okuva ku ssemateeka.
Okuva bwe kiri nti kyandikosezza ssemateeka, etteeka li Enabling Act okuyisibwa lyali lyetaagisa abantu ebitundu bibiri ku bisatu okuyisibwa. Nga tebaleseewo muwatwa gwonna, Abanazi baakozesa ebiragiro ebiri mu kiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree okukwata abamyuka bonna 81 ab’Abacommunist (wadde nga baali bakola kampeyini ez’amaanyi okulwanyisa ekibiina, Abanazi baali bakkirizza KPD okuvuganya mu kulonda) ne balemesa aba Social Democrats abawerako okwetaba mu kulonda.
Nga 23 Ogwokusatu 1933, ''Reichstag'' yakuŋŋaana mu Kroll Opera House mu mbeera ey’akatabanguko. Ab'ebitiibwa mu SA baakli liteesebwako, ne baleekaana engombo n’okutiisatiisa ababaka ba paalamenti abaali batuuse. Oluvannyuma lwa Hitler okusuubiza mu bigambo akulira ekibiina kya Centre , Ludwig Kaas nti Hindenburg agenda kusigala n’obuyinza bwe obw’okukuba akalulu, Kaas yalangirira nti ekibiina kya Centre Party kigenda kuwagira etteeka eriyitibwa Enabling Act. Etteeka lino lyayisibwa n’obululu 444–94, ng’ebibiina byonna okuggyako aba Social Democrats be baliwagira. Etteeka erya Enabling Act, awamu n’ekiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree, kyakyusa gavumenti ya Hitler n’efuuka eya nnakyemalira mu mateeka.
=== Obwannakyemalira ===
<blockquote>[[File:Der_Führer_Gemälde_Portrait_painting_of_Adolf_Hitler_by_Heinrich_Knirr_1937_No_known_copyright_restrictions_(artist_died_in_1944)_Imperial_War_Museum_London.jpg|thumb|Ekifaananyi kya Heinrich Knirr (1937)]]"Nga nteeka obulamu bwange mu kabi okulabika ng'ayogera ebitategeerekeka, mbagamba nti ekibiina kya National Socialist movement kijja kugenda mu maaso okumala emyaka 1,000!... Temwerabira engeri abantu gye bansekereramu emyaka 15 emabega bwe nnalangirira nti lumu nja kufuga Bugirimaani. Baseka kaakano, mu ngeri y'emu ey'obusirusiru, bwe nnalangirira nti nja kusigala mu buyinza" - Adolf Hitler ng'ayogerako ne munnamaulire wa BBC mu Berlin, Ogwomukaaga 1934</blockquote>Oluvannyuma lw'okufuna obuyinza ku ssiga lya gavumenti eribaga amateeka ne ly'obukulembeze, Hitler ne banne baatandika okulwanyisa ababavuganya abaasigalawo. Ekibiina kya Social Democratic Party kyawerebwa, era n'ebintu byakyo ne bikwatibwa.Wadde ng'abakiise b'ebibiina by'abakozi bangi baali mu Berlin ku lunaku lw'ogwokutaano, abaserikale ba SA baawamba woofiisi z'ebibiina mu ggwanga lyonna. Nga 2 Ogwokutaano 1933, ebibiina by'abakozi byonna byawalirizibwa okuggibwawo, era abakulembeze baabyo ne bakwatibwa. Abamu baasindikibwa mu nkambi z'abasibe.Ekibiina kya German Labour Front kyatandikibwawo ng'ekitongole ekikiikirira abakozi bonna, abakungu, n'abalina kkampuni, nga kino kiraga endowooza y'Abanazi mu mwoyo gwa Hitler's Volksgemeinschaft ("ekitundu ky'abantu").
Ogwomukaaga we gwaggwerako ng’ebibiina ebirala bitiisibbwatiisibbwa okusasika. Kuno kwaliko omukago gw’Abanazi ogw’erinnya, DNVP; ng’ayambibwako SA, Hitler yawaliriza omukulembeze waayo Hugenberg okulekulira nga 29 Ogwomukaaga. Nga 14 Ogwomusanvu 1933, ekibiina ky’Abanazi kyalangirirwa ng’ekibiina kyokka eky’ebyobufuzi mu mateeka mu Bugirimaani. Okwagala kwa SA okweyongera amaanyi mu byobufuzi n’amagye kwaleeta okweraliikirira mu bakulembeze b’amagye, abamakolero na b'ebyobufuzi. Mu kwanukula, Hitler yalongoosa obukulembeze bwonna obwa SA mu kyayitibwa Night of the Long Knives, eyaliwo okuva nga 30 Ogwomukaaga okutuuka nga 2 Ogwomusanvu 1934. Hitler yatunuulira Ernst Röhm n’abakulembeze abalala aba SA, ng'awamu n’abalabe ba Hitler abawerako mu byobufuzi (nga Gregor Strasser n’eyali chancellor Kurt von Schleicher ), baazingibwa, ne bakwatibwa, ne bakubwa amasasi. Wadde ng’ensi yonna n’Abagirimaani abamu baakwatibwa ensonyi olw’ettemu lino, bangi mu Bugirimaani baali balowooza nti Hitler yali azzaawo emirembe.
Hindenburg yafa nga 2 Ogwomunaana 1934. Ku lunaku olwali lwakayita, kabineti yali etaddewo Etteeka li "Law Concerning the Head of State of the German Reich". Etteeka lino lyali ligamba nti Hindenburg bw’anaafa, ofiisi ya pulezidenti yali egenda kuggyibwawo, era obuyinza bwayo ne bugattibwa n’obwo obwa chancellor. Bw’atyo Hitler yafuuka omukulembeze w’eggwanga awamu n’omukulembeze wa gavumenti era mu butongole n’atuumibwa erinnya Führer und Reichskanzler (Omukulembeze era Chancellor wa Reich), wadde nga Reichskanzler okukkakkana ng’asuuliddwa. Olw’ekikolwa kino, Hitler yaggyawo enkola y'amateeka eyali esobola okumuggya mu ofiisi.
Ng’omukulembeze w’eggwanga, Hitler yafuuka omuduumizi w’amagye owo ku ntikko. Amangu ddala nga Hindenburg amaze okufa, ku kukubirizibwa kw’obukulembeze bwa Reichswehr, ekirayiro eky’ennono eky’obwesigwa eky’abajaasi kyakyusibwa okukakasa obwesigwa eri Hitler kennyini, mu linnya, mu kifo kya ofiisi y’omuduumizi ow'oku ntikko (oluvannyuma eyakyusibwa erinnya n’efuulibwa omuduumizi omusukkulumu) oba eri Bugirimaani. Nga 19 Ogwomunaana, okugatta obwapulezidenti n’obwa chancellor kwakkirizibwa abalonzi 88 ku buli 100 abaalonda mu kalulu k’ekikungo mu 1934.
Ku ntandikwa ya 1938, Hitler yasiiga abantu akasa okunyweza obuyinza bwe ku magye ng’akuma omuliro mu nsonga za Blomberg–Fritsch. Hitler yawaliriza Minisita we ow’olutalo, Field Marshal Werner von Blomberg, okulekulira ng’akozesa ekiwandiiko kya poliisi ekyalaga nti mukyala wa Blomberg omupya yalina likodi y’obwamalaaya. Omuduumizi w’amagye Colonel-General Werner von Fritsch yaggyibwawo oluvannyuma lwa Schutzstaffel] (SS) okuleeta ebigambibwa nti yali yeenyigira mu bisiyaga. Abasajja bombi baali bagudde mu buzibu kubanga baali bawakanya Hitler okusaba okukola Wehrmacht nga yeetegese okulwana olutalo nga mu 1938. Hitler yafuna ekitiibwa kya Blomberg eky’Omuduumizi Omukulu, bw’atyo n’atwala obuduumizi bw’amagye ku bubwe. Yakyusa minisitule y’olutalo n’assaamu Oberkommando der Wehrmacht (OKW), nga ekulemberwa Genero Wilhelm Keitel. Ku lunaku lwe lumu, ba Genero 16 baggyibwako obuduumizi bwabwe, ate abalala 44 ne bakyusibwa; bonna baali bateeberezebwa nti baali tebawagira bu- Nazi kimala. Ku ntandikwa y'Ogwokubirii 1938, ba Genero abalala 12 baali bamaze okuggyibwawo.
Hitler yafaayo okuwa obwannakyemalira bwe okulabika ng’obuli mu mateeka. Ebiragiro bye bingi byali byesigamiziddwa mu bulambulukufu ku kiragiro kya Reichstag Fire Decree era n’olwekyo nga byesigamiziddwa ku nnyingo 48 eya Ssemateeka wa Weimar. ''Reichstag'' yazza obuggya etteeka li Enablinga Act emirundi ebiri, buli mulundi okumala emyaka ena. Ng'okulonda kwa ''Reichstag'' kukyakolebwa (mu 1933, 1936, ne 1938), abalonzi baaweebwa olukalala lumu olw'Abanazi n'abagenyi abawagira Obunazi olwafuna obululu obusukka mu bitundu 90 ku buli 100. Okulonda kuno okw’obulimba kwali mu mbeera ezitali za kyama; Abanazi batiisatiisa okwesasuza okw’amaanyi eri omuntu yenna ataalonda oba ataabalonda.
== Nazi Germany ==
=== Ebyenfuna n’obuwangwa ===
[[File:Hitler_at_the_XI_Olympic_Games_opening_ceremonies.jpg|thumb| Hitler n’abakozi be nga bakola saluti y’Abanazi eri ttiimu ku mikolo egy’okuggulawo emizannyo gya Olympics XI mu Gwomunaana 1936]]
Mu Gwomunaana 1934, Hitler yalonda Pulezidenti wa Reichsbank Hjalmar Schacht nga Minisita w’ebyenfuna, ate mu mwaka ogwaddako, nga Plenipotentiary for War Economy avunaanyizibwa ku kutegeka ebyenfuna by'okulwana. Okuddamu okuzimba n’okuzzaawo emmundu kwassibwamu ssente nga bayita mu tteeka lya Mefo, okukuba ssente, n’okuwamba eby’obugagga by’abantu abaakwatibwa ng’abalabe b’eggwanga, nga mw’otwalidde n’Abayudaaya. Omuwendo gw’abatalina mirimu gwakendeera okuva ku bukadde mukaaga mu 1932 okutuuka ku bukadde obutasukka kamu mu 1936. Hitler ye yalabirira emu ku kampeyini ezisinga obunene ez’okulongoosa ebizimbe mu byafaayo bya Girimaani, ezaaviirako okuzimba amabibiro, ''autobahns'', eggaali y’omukka, n’emirimu emirala egy’okuzimba. Emisaala gyali wansi katono mu makkati okutuuka ku nkomerero y’emyaka gya 1930 bw’ogeraageranya n’emisaala mu kiseera kya Weimar Republic, ate ng’ebbeeyi y’ebintu y'eyongera ebitundu 25 ku buli 100. Mu kugeraageranya Wiiki y’emirimu yeeyongera mu kiseera ky’okukyusa okudda mu by’enfuna by’olutalo; mu 1939, Omugirimaani owa bulijjo yali akola wakati w’essaawa 47 ne 50 buli wiiki.
Gavumenti ya Hitler yawagira enzimba y'EKinazi ku kigero ekinene ennyo. Albert Speer, eyayamba ennyo mu kuteeka mu nkola enkola ya Hitler ey’okuddamu okutaputa obuwangwa bw’Abagirimaani mu ngeri ey’edda, yateekebwa okuvunaanyizibwa ku kiteeso ky’okuddaabiriza ebizimbe mu Berlin. Wadde ng’amawanga mangi gaali gatiisatiisa obuteetaba mu mizannyo gya Olympics, Bugirimaani gye yategeka mu 1936. Hitler ye yakulemberamu emikolo gy’okuggulawo era yeetaba ku mikolo gyombi egyali mu Winter Games e Garmisch-Partenkirchen ne mu Summer Games e Berlin.
=== Okuddamu okukozesa emmundu n’emikago emipya ===
Mu nsisinkano n'abakulembeze b'amagye ga Girimaani nga 3 Ogwokubiri 1933, Hitler yayogera ku "kuwamba Lebensraum mu Buvanjuba n'enkola y'okutunza endowooza y'eKigirimaani ey'okufufugaza" ng'ebigendererwa bye ebisembayo eby'enkola y'ensonga z'ebweru. Mu Gwokusatu, Omulangira Bernhard Wilhelm von Bülow, omuwandiisi mu ofiisi y’ensonga z’ebweru ( Auswärtiges Amt ), yafulumya ekiwandiiko ku bigendererwa ebikulu eby’enkola y’ensonga z’ebweru: Anschluss ne Austria, okuzzaawo ensalo z’amawanga ga Girimaani mu 1914, okugaana obukwakkulizo bw’amagye wansi w’endagaano ya Versailles, okudda kw’amatwale ga Girimaani agaali mu Afirika, n’ekitundu kya Girimaani eky’obuyinza mu Bulaaya ey’Ebuvanjuba. Hitler yasanga ebiruubirirwa bya Bülow nga bitono nnyo. Mu kwogera kwe mu kiseera kino, yakkaatirizza bye yayita ebigendererwa by’emirembe mu nkola ze n’okwagala okukolera mu ndagaano z’ensi yonna. Mu lukiiko olwasooka olwa kabineeti ye mu 1933, Hitler yakulembeza ssente z’amagye okusinga okudduukirira abantu abaali batalina mirimu.
Girimaani yava mu mukago gw'amawanga n'olukiiko lw'ensi yonna olw'okuggyawo ebyokulwanyisa mu Gwekkumi 1933. Mu Gwoluberyeberye 1935, abantu abasukka mu 90 ku buli 100 ab’omu Saarland, mu kiseera ekyo eyali wansi w’obufuzi bw’Omukago gw’Amawanga Amagatte, baakuba akalulu okwegatta ne Bugirimaani. Mu Gwokusatu ogwo, Hitler yalangirira okugaziya eggye lya Wehrmacht okutuuka ku bammemba 600,000 —nga bakubisaamu emirundi mukaaga omuwendo ogwakkirizibwa mu ndagaano ya Versailles —nga mw’otwalidde n’okukulaakulanya eggye ly’omu bbanga ( Luftwaffe ) n’okweyongera kw’obunene bw’amagye g’oku mazzi ( Kriegsmarine). Bungereza, Bufalansa, Yitale, n’Omukago gw’Amawanga Amagatte byavumirira ebikolwa bino eby’okumenya Endagaano eyo naye nga tebalina kye baakola kubiziyiza. Endagaano y’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani (AGNA) eya 18 Ogwomukaaga yakkiriza ttani za Girimaani okweyongera okutuuka ku bitundu 35 ku 100 eby’amagye g’oku mazzi aga Royal Navy . Hitler yayita okussa omukono ku AGNA nga "olunaku olukyasinze essanyu mu bulamu bwe", ng'alowooza nti endagaano eno ye yatandika omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani gwe yali alagudde mu Mein Kampf. Bufalansa ne Yitale tezeebuuzibwako nga tebannaba kussa mukono, ekyatyoboola obutereevu Omukago gw’Amawanga Amagatte era ne kiteeka endagaano ya Versailles obutabeera na makulu.
Girimaani yaddamu okuwamba ekitundu ekyali tekikirizibwamu magye mu Rhineland mu Gwokusatu1936, ng’emenya endagaano ya Versailles. Hitler era yasindika amagye e Spain okuwagira Francisco Franco n’ekiwayi kye ekya Nationalist mu kiseera ky’olutalo lw’omunda mu Spain oluvannyuma lw’okufuna okulaajana okuyambibwa mu Gwomusanvu 1936. Mu kiseera kye kimu, Hitler yagenda mu maaso n’okufuba okukola omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani. Mu Gwomunaana 1936, ng’ayanukula ekizibu ky’ebyenfuna ekyali kyeyongera olw’okufuba kwe okuddamu okufuna emmundu, Hitler yalagira Göring okussa mu nkola Enteekateeka y’Emyaka Ena okuteekateeka Bugirimaani okulwana olutalo mu myaka ena eginaddirira. Enteekateeka eno yali etunuulidde olutalo olw'amaanyi wakati wa " Judaeo-Bolshevism " n'Obunazi bwa Girimaani, nga mu ndowooza ya Hitler kyali kyetaagisa okufuba okwewaayo okuddamu okufuna ebyokulwanyisa awatali kulowooza ku nsaasaanya y'ebyenfuna.
Mu Gwekkumi 1936, Count Galeazzo Ciano, minisita w’ensonga z’ebweru mu gavumenti ya Mussolini, yakyalira Girimaani, gye yassa omukono ku ndagaano ey’ensonga mwenda ng’akabonero nti ''yali asemberera'' okusisinkana Hitler mu buntu. Nga 1 Ogwekkuminoogumu, Mussolini yalangirira "omukago" wakati wa Girimaani ne Yitale. Nga 25 Ogwekkuminoogumu, Girimaani yassa omukono ku ndagaano ya Anti-Comintern Pact ne Japan. Bungereza, China, Yitale ne Poland nazo zaayitibwa okwegatta ku ndagaano ya Anti-Comintern Pact, naye Yitale yokka ye yassa omukono mu 1937. Hitler yasuula enteekateeka ye ey'omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani, ng'anenya obukulembeze bwa Bungereza "obutamala". Mu lukiiko lwe yatuuza mu Reich Chancellery ne baminisita be ab’ensonga z’ebweru n’abaami b’amagye mu Gwekkuminoogumu ogwo, Hitler yaddamu okulaga ekigendererwa kye eky’okufuna Lebensraum ku lw’abantu b’e Girimaani. Yalagira enteekateeka z’olutalo mu Buvanjuba zitandike nga bukyali mu 1938 ate nga tebunnawera 1943. Singa afa, ebiteeso by'olukuŋŋaana, eby'awandiikibwa nga Hossbach Memorandum, byali bya kutwalibwa nga "endagaano ye ey'ebyobufuzi". Yawulira nti okukendeera okw'amaanyi mu mbeera z'abantu mu Girimaani olw'okatyabaga k'ebyenfuna kayinza kuyimirizibwa na bulumbaganyi bw'amagye obwali bugendereddwamu okuwamba Austria ne Czechoslovakia. Hitler yasaba okukola amangu nga Bungereza ne Bufalansa tezinnaba kufuna bukulembeze bwa nkalakkalira mu mpaka z'ebyokulwanyisa. Ku ntandikwa ya 1938, oluvannyuma lw’ensonga ya Blomberg–Fritsch, Hitler yakakasa obuyinza ku nkola y’amagye-enkola y’ensonga z’ebweru, n’agoba Neurath ku bwaminisita w’ensonga z’ebweru era n’alonda Minisita w’olutalo. Okuva ku ntandikwa ya 1938, Hitler yali ku nkola y’ensonga z’ebweru ng’egendereddwamu lutalo.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Apuli 1938, Henlein yagamba minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu." ... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". {{Sfn|Weinberg|1980|pp=334–335}} Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia. {{Sfn|Weinberg|1980|pp=338–340}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. {{Sfn|Weinberg|1980|pp=418–419}} Ekibiina kya Henlein kyayanukudde Beneš kye yasaba bwe kyakuma omuliro mu bantu okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten. {{Sfn|Kee|1988|pp=149–150}} {{Sfn|Weinberg|1980|p=419}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. {{Sfn|Messerschmidt|1990|pp=671, 682–683}} {{Sfn|Rothwell|2001|pp=90–91}} Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja ow’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. {{Sfn|''Time'', January 1939}} Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, obuzibu bw’ebyenfuna obwali bugenda mu maaso olw’okuddamu okukozesa emmundu bwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. {{Sfn|Murray|1984|p=268}} Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa 30 January 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye. {{Sfn|Murray|1984|p=268}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
Mu kukubaganya ebirowoozo okw’ekyama mu 1939, Hitler yalangirira nti Bungereza ye mulabe omukulu eyali agenda okuwangulwa era nti okusaanyizibwawo kwa Poland kyali kyetaagisa okusooka okutuuka ku kiruubirirwa ekyo. Oludda olw’ebuvanjuba lwandikuumibwa, era ettaka lyandiyongerwa ku Lebensraum ya Bugirimaani. Olw'okunyiiga olw' "omusingo" gw'Abangereza nga 31 Ogwokusatu 1939 ogw'obwetwaze bwa Poland, yagamba nti, "Nja kubafumbira ekyokunywa kya sitaani". Mu kwogera kwe mu Wilhelmshaven okw'okutongoza emmeeri y'olutalo Tirpitz nga 1 Ogwokuna, yatiisatiisa okuvumirira endagaano y'amagye g'oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani singa Abangereza bagenda mu maaso n'okukakasa obwetwaze bwa Poland, kye yalaba ng'enkola ya "okuzingiza". Poland yali yakufuuka eggwanga lya Girimaani erya satellite, oba yandifuliddwa nnampawengwa okusobola okukuuma oludda olw’ebuvanjuba olwa Reich n’okutangira Bungereza okuziyiza okuyinza okubaawo.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
Mu kukubaganya ebirowoozo okw’ekyama mu 1939, Hitler yalangirira nti Bungereza ye mulabe omukulu eyali agenda okuwangulwa era nti okusaanyizibwawo kwa Poland kyali kyetaagisa okusooka okutuuka ku kiruubirirwa ekyo. Oludda olw’ebuvanjuba lwandikuumibwa, era ettaka lyandiyongerwa ku Lebensraum ya Bugirimaani. Olw'okunyiiga olw' "omusingo" gw'Abangereza nga 31 Ogwokusatu 1939 ogw'obwetwaze bwa Poland, yagamba nti, "Nja kubafumbira ekyokunywa kya sitaani". Mu kwogera kwe mu Wilhelmshaven okw'okutongoza emmeeri y'olutalo Tirpitz nga 1 Ogwokuna, yatiisatiisa okuvumirira endagaano y'amagye g'oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani singa Abangereza bagenda mu maaso n'okukakasa obwetwaze bwa Poland, kye yalaba ng'enkola ya "okuzingiza". Poland yali yakufuuka eggwanga lya Girimaani erya satellite, oba yandifuliddwa nnampawengwa okusobola okukuuma oludda olw’ebuvanjuba olwa Reich n’okutangira Bungereza okuziyiza okuyinza okubaawo.
Hitler yasooka kuwagira kirowoozo kya gavumenti ya satellite, naye bwe yagaanibwa gavumenti ya Poland, yasalawo okulumba era kino n’akifuula ekiruubirirwa ekikulu eky’enkola y’ensonga z’ebweru mu 1939. Nga 3 Ogwokuna, Hitler yalagira amagye okwetegekera Fall Weiss (1939)|Fall Weiss ("Case White"), enteekateeka y'okulumba Poland nga 25 Ogwomunaana. {{Sfn|Weinberg|1980|pp=537–539, 557–560}} Mu kwogera kwe mu Reichstag nga 28 April, yeegaana byombi endagaano y’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani n’endagaano ya Girimaani ne Poland ey’obutalumbaganyi . {{Sfn|Weinberg|1980|p=558}} Bannabyafaayo nga William Carr, Gerhard Weinberg, ne Ian Kershaw bagamba nti emu ku nsonga lwaki Hitler yafubutuka okugenda mu lutalo kwe kutya okufa amangu. Enfunda eziwera yali agamba nti alina okukulembera Bugirimaani mu lutalo nga tannakaddiwa nnyo, kubanga abamuddira mu bigere bayinza obutaba na maanyi ge ag’okwagala. {{Sfn|Carr|1972|pp=76–77}} {{Sfn|Kershaw|2000b|pp=36–37, 92}} {{Sfn|Weinberg|2010|p=792}} Hitler yali mweraliikirivu nti obulumbaganyi bw’amagye ku Poland buyinza okuvaamu olutalo ne Bungereza nga tegunnatuuka. {{Sfn|Messerschmidt|1990|pp=688–690}} {{Sfn|Robertson|1985|p=212}} Minisita wa Hitler ow’ensonga z’ebweru era eyali Omubaka mu London, Joachim von Ribbentrop, yamugumizza nti Bungereza oba Bufalansa tezijja kussa kitiibwa mu bweyamo bwe zaakola eri Poland. {{Sfn|Bloch|1992|p=228}} {{Sfn|Overy|Wheatcroft|1989|p=56}} Okusinziira ku kino, nga 22 August 1939, Hitler yalagira okukungaanya amagye okulwanyisa Poland. {{Sfn|Kershaw|2008|p=497}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
Mu kukubaganya ebirowoozo okw’ekyama mu 1939, Hitler yalangirira nti Bungereza ye mulabe omukulu eyali agenda okuwangulwa era nti okusaanyizibwawo kwa Poland kyali kyetaagisa okusooka okutuuka ku kiruubirirwa ekyo. Oludda olw’ebuvanjuba lwandikuumibwa, era ettaka lyandiyongerwa ku Lebensraum ya Bugirimaani. Olw'okunyiiga olw' "omusingo" gw'Abangereza nga 31 Ogwokusatu 1939 ogw'obwetwaze bwa Poland, yagamba nti, "Nja kubafumbira ekyokunywa kya sitaani". Mu kwogera kwe mu Wilhelmshaven okw'okutongoza emmeeri y'olutalo Tirpitz nga 1 Ogwokuna, yatiisatiisa okuvumirira endagaano y'amagye g'oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani singa Abangereza bagenda mu maaso n'okukakasa obwetwaze bwa Poland, kye yalaba ng'enkola ya "okuzingiza". Poland yali yakufuuka eggwanga lya Girimaani erya satellite, oba yandifuliddwa nnampawengwa okusobola okukuuma oludda olw’ebuvanjuba olwa Reich n’okutangira Bungereza okuziyiza okuyinza okubaawo.
Hitler yasooka kuwagira kirowoozo kya gavumenti ya satellite, naye bwe yagaanibwa gavumenti ya Poland, yasalawo okulumba era kino n’akifuula ekiruubirirwa ekikulu eky’enkola y’ensonga z’ebweru mu 1939. Nga 3 Ogwokuna, Hitler yalagira amagye okwetegekera Fall Weiss (1939)|Fall Weiss ("Case White"), enteekateeka y'okulumba Poland nga 25 Ogwomunaana. Mu kwogera kwe mu Reichstag nga 28 Ogwokuna, yeegaana endagaano zombi okuli ey’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani n’endagaano ya Girimaani ne Poland ey’obutalumbagana. Bannabyafaayo nga William Carr, Gerhard Weinberg, ne Ian Kershaw bagamba nti emu ku nsonga lwaki Hitler yafubutuka okugenda mu lutalo kwe kutya okufa amangu. Enfunda eziwera yali agamba nti alina okukulembera Bugirimaani mu lutalo nga tannakaddiwa nnyo, kubanga abamuddira mu bigere bayinza obutaba na maanyi ge ag’okwagala. {{Sfn|Carr|1972|pp=76–77}} {{Sfn|Kershaw|2000b|pp=36–37, 92}} {{Sfn|Weinberg|2010|p=792}} Hitler yali mweraliikirivu nti obulumbaganyi bw’amagye ku Poland buyinza okuvaamu olutalo ne Bungereza nga tegunnatuuka. {{Sfn|Messerschmidt|1990|pp=688–690}} {{Sfn|Robertson|1985|p=212}} Minisita wa Hitler ow’ensonga z’ebweru era eyali Omubaka mu London, Joachim von Ribbentrop, yamugumizza nti Bungereza oba Bufalansa tezijja kussa kitiibwa mu bweyamo bwe zaakola eri Poland. {{Sfn|Bloch|1992|p=228}} {{Sfn|Overy|Wheatcroft|1989|p=56}} Okusinziira ku kino, nga 22 August 1939, Hitler yalagira okukungaanya amagye okulwanyisa Poland. {{Sfn|Kershaw|2008|p=497}}
o4xcyaoju99r9gk51unhi1o33phrt58
67635
67634
2026-08-14T03:48:10Z
Charles Kalanzi
9748
Created by translating the section "World War II" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1369226609|Adolf Hitler]]"
67635
wikitext
text/x-wiki
'''Adolf Hitler''' (20 Ogwokuna 1889 – 30 Ogwokuna 1945) yali munnabyabufuzi Omugirimaani enzaalwa y’e Austria era nga ye nnakyemalira wa Girimaani ku mulembe gw’Abanazi okuva mu 1933 okutuusa lwe yeetuga mu 1945. Yalinnya mu buyinza ng’omukulembeze w’ekibiina ky’Abanazi, n’afuuka Cansala wa Bugirimaani mu 1933 n’oluvannyuma n’atwala ekitiibwa kya {{Lang|de|Führer und Reichskanzler}} mu 1934. Germany okulumba Poland nga 1 Ogwomwenda1939 wansi w'obukulembeze bwe kwe kwatandika Ssematalo II . Mu lutalo lwonna olwaddirira, Hitler yali y'enyigira nnyo mu kulungamya ebikwekweto by’amagye ga Girimaani era ye yali omukulu mu kutta Abayudaaya nga obukadde mukaaga mu Holocaust awamu n’okufa kw’obukadde n’obukadde bw’abantu abalala abaafa.
Hitler yazaalibwa mu Braunau am Inn mu Austria-Hungary era n’agenda e Girimaani mu 1913. Yayooyootebwa mu kiseera we yaweereza mu magye ga Girimaani mu Ssematalo I, n'afuna omusaalaba ogw'ekyuma (Iron Cross). Mu 1919, y'egatta ku kibiina ky’abakozi ekya Germany Workers’ Party (DAP), ekyasooka ekibiina ky’Abanazi, era mu 1921, n’alondebwa okuba omukulembeze w’ekibiina ky’Abanazi. Mu 1923, yagezaako okuwamba obuyinza bwa gavumenti mu kuwamba gavumenti okwalemererwa mu Munich era n’asibwa emyaka etaano, n’amala omwaka mulamba n’okusoba. Ng’ali eyo, yalagira omuzingo ogusooka ogw’ekitabo kye eky’obulamu bwe ne manifesito y’ebyobufuzi ''Mein Kampf'' ( lit. 'My Struggle'). Oluvannyuma lw’okuyimbulwa nga bukyali mu 1924, yafuna obuwagizi bw’abantu ng’alumba Endagaano y'e Versailles awamu n’okutumbula enzikiriza ya Bugirimaani yonna, okulwanyisa Abayudaaya, n’okulwanyisa Obwanaakalyakaani ng’akozesa okwogera okw’amaanyi ne ppokoppoko w’Abanazi . Yateranga okuvumirira Obwanaakalyakaani ng'olumu ku lukwe lw'Abayudaaya olw'ensi yonna .
Oluvannyuma lw’okulonda mu Reichstag mu Gwekkuminoogumu 1932, ekibiina ky’Abanazi kye kyasinga okubeera n’ebifo mu ''Reichstag'', naye nga si kyekisinga ababaka abangi. Oluvannyuma, eyali chancellor Franz von Papen ne bannabyabufuzi abalala abakuumaddembe baamatiza Pulezidenti Paul von Hindenburg okulonda Hitler ku bwa chancellor nga 30 Ogwoluberyeberye 1933. Nga wayiseewo akaseera katono, nga 23 Ogwokusatu, ''Reichstag'' yayisa etteeka li Enabling Act erya 1933, era ku nkomerero ne litandika okukyusa Weimar Republic n’efuuka Bugirimaani ey’Abanazi. Hindenburg bwe yafa nga 2 Ogwomunaana 1934, Hitler yamusikira n’afuuka omukulembeze w’eggwanga era oluvannyuma Girimaani n’efuuka eggwanga ly'obwannakyemalira mu bujjuvu. Mu ggwanga, Hitler yatandika okussa mu nkola enkola nnyingi ez’obusosoze mu mawanga, ezaali zisuula Abayudaaya Abagirimaani ku bbali n’okubafuula embuzi ey’ekiweebwayo . Emyaka gye omukaaga egyasooka mu buyinza gyavaamu ebyenfuna okutereera amangu okuva mu kiseera ky’okusereba kw’ebyenfuna, okusazaamu obukwakkulizo obwateekebwa ku Bugirimaani oluvannyuma lwa Ssematalo I, n’okuwamba ebitundu ebyalimu obukadde n’obukadde bw’Abagirimaani, ekyamuwa obuwagizi obw’amaanyi mu kusooka.
Ekimu ku biruubirirwa bya Hitler ebikulu kyali {{Lang|de|[[Lebensraum]]}} ( lit. 'Owokubeera') eri abantu b'e Girimaani mu Bulaaya ey'Ebuvanjuba. Enkola ye ey’obukambwe, ey’okugaziya okusukka ensalo za Girimaani zitwalibwa okuba ng’ensonga enkulu ezavaako Ssematalo II mu Bulaaya. Nga 1 Ogwomwenda 1939, Hitler yalabirira okulumba kwa Girimaani ku Poland, bwe kityo ne kireetera Bungereza ne Bufalansa okulangirira olutalo ku Bugirimaani . Oluvannyuma lw’okulagira okulumba Soviet Union mu Gwomukaaga 1941, yalangirira olutalo ku Amerika mu Gwekkumineebiri w’omwaka gwe gumu. Ku nkomerero ya 1941, amagye ga Girimaani n’amawanga ga Bulaaya agayitibwa European Axis gaawamba ekitundu ekisinga obunene ekya Bulaaya n'obukiika kkono bw'Afirika . Obuwanguzi buno bwaddizibwayo mpolampola oluvannyuma lwa 1941 okutuusa amagye g’omukago lwe gaawangula amagye ga Girimaani mu 1945. Nga 29 Ogwokuna 1945, Hitler yawasa munne gwe yali amaze naye ebbanga, Eva Braun, mu {{Lang|de|[[Führerbunker]]}} mu kibuga Berlin. Enkeera beetuga okwewala okukwatibwa amagye ga Soviet Red Army.
Munnabyafaayo era omuwandiisi w'emikululo gy'obulamu bwabantu Ian Kershaw yayogera ku Hitler nga "omusingi gw'ebyobufuzi ebibi eby'omulembe guno". Mu bukulembeze bwa Hitler n’endowooza y’obusosoze mu mawanga, gavumenti y’Abanazi ye yali evunaanyizibwa ku kittabantu ky’Abayudaaya ababalirirwamu obukadde mukaaga n’obukadde n’obukadde bw’abantu abaakosebwa, ye n’abagoberezi be baali batwala nti {{Lang|de|[[Untermensch]]en}} ( lit. ' si bantu' ) oba abatasaana kubeera mu bantu. Hitler n’Abanazi nabo bavunaanyizibwa ku kutta abantu ababalirirwamu obukadde 19.3 nga mulimu abaabulijjo n’abasibe b’olutalo. Okugatta ku ekyo, obukadde 28.7 obw'abajaasi n'abantu baabulijjo baafa olw'ebikolwa by'amagye mu katemba w'Abazungu. Omuwendo gw’abantu baabulijjo abattibwa mu Ssematalo II gwali tegubangawo mu lutalo, era abantu abaafiira mu lutalo luno lulufuula olutalo olusinga okutta abantu mu byafaayo.
== Ensibuko y’obuzaale ==
Taata wa Hitler, Alois Hitler, yali mwana wa Maria Schiclgruber atali mu mateeka. Olukalala lw'okubatiza terwalaga linnya lya kitaawe, era Alois mu kusooka yalina amannya ga nnyina, "Schicklgruber". Mu 1842, Johann Georg Hiedler yawasa maama wa Alois. Alois yakuzibwa mu maka ga muganda wa Hiedler, Johann Nepomuk Hiedler. Alois yakola ng’omukozi wa gavumenti okuva mu 1855 okutuusa lwe yawummula mu 1895. Mu 1876, Alois yawandiisibwa mu mateeka era ebiwandiiko bye eby'okubatiza ne biwandiikibwako obugambo bwa kabona okuwandiisa Johann Georg Hiedler nga kitaawe wa Alois (yawandiikibwa nga "Georg Hitler"). Alois olwo n'atwala erinnya ly'ekika "Hitler", era liwandiikibwa {{Lang|de|"Hiedler", "Hüttler"}}, oba {{Lang|de|"Huettler"}} . Oboolyawo erinnya lino lyesigamiziddwa ku kigambo ky’Olugirimaani {{Lang|de|Hütte}} ( lit. 'akasiisira' ), era kirina amakulu "oyo abeera mu nsiisira".
Omukungu w’Abanazi Hans Frank yawa amagezi nti maama wa Alois yali akozesebwa ng’omukozi w’awaka mu maka g’Abayudaaya mu Graz, era nti mutabani w’amaka ago ow’emyaka 19, Leopold Frankenberger ye yazaala Alois, ekintu ekyamanyibwa nga Frankenberger thesis. Tewali muntu yenna ayitibwa Frankenberger yawandiisibwa mu Graz mu kiseera ekyo, era tewali biwandiiko ku kubeerawo kwa Leopold Frankenberger, kale bannabyafaayo bagoba okugamba nti kitaawe wa Alois yali Muyudaaya. Mu 2025, omusaayi ogwava mu sofa mu kunoonyereza ku Hitler gwakozesebwa Turi King owa Yunivasite y’e Bath okwekenneenya DNA. Omusaayi guno gwakakasibwa nti gwa Hitler nga gugeraageranyizibwa n’ogw’owoluganda lwe omusajja, era okwekenneenya DNA kwalaga nti Hitler teyalina buzaale bwa Bayudaaya ng’ayita mu kitaawe. "Singa bwe kyali, tetwandifunye kukwatagana kwa DNA naye," King bwe yagamba "Okukwatagana okwo okwa DNA tekwakoma ku kukakasa nti eno ye DNA ya Hitler wabula era kukakasa nti emboozi y'obuzaale bw'Abayudaaya bw'abantu okuyita mu kitaawe si kituufu."
== Obuto bwe ==
=== Obuto bwe n’okusoma ===
[[File:Adolf_Hitler_infant_photo_(3x4_cropped).jpg|left|thumb| Hitler ( c. 1889–90)]]
Adolf Hitler yazaalibwa nga 20 Ogwokuna 1889 mu Braunau am Inn, ekibuga mu Austria-Hungary (kati Austria), okumpi n’ensalo ne Girimaani. Yali wakuna ku baana mukaaga abazaalibwa Alois Hitler ne mukyala we owookusatu, Klara Pölzl. Baganda ba Hitler basatu —Gustav, Ida, ne Otto —baafa nga bakyali bawere. Era abaali mu maka ago mwalimu abaana ba Alois okuva mu bufumbo bwe obw’okubiri: Alois Jr. (yazaalibwa 1882) ne Angela (yazaalibwa 1883). Mu 1892, ab’omu maka ago baasengukira mu Passau, Bugirimaani, oluvannyuma lwa Alois okukuzibwa n’afuuka omukungu w'ebyamaguzi mu Passau. Hitler mu kiseera ekyo yali wa myaka esatu. Alois yakuzibwa n’atwalibwa e Linz, Austria, nga 1 Ogwokuna 1893, naye ab’omu maka amalala ne basigala mu Passau. Famire yaddayo e Austria ne basenga e Leonding nga 9Ogwokutaano 1894, era mu Gwomukaaga 1895, Alois yawummula n’agenda e Hafeld, okumpi ne Lambach, gye yalima n’okulunda enjuki. Hitler yasomera mu {{Lang|de|Volksschule}} (essomero lya pulayimale eriweebwa ssente okuva mu gavumenti) mu kibuga Fischlham ekiriraanyewo.
Okugenda e Hafeld kwakwatagana n’okutandika kw’obukuubagano obw’amaanyi obwa taata n’omwana obwava ku Hitler ow’emyaka omukaaga okugaana okugoberera empisa enkakali ez’essomero lye. Alois yagezaako okukuba mutabani we amufuule omuwulize, nga Adolf akola kyonna ekisoboka okubeera ekikontana n’ekyo kyonna kitaawe kye yali ayagala. Alois naye yandikubye mutabani we naye nnyina yaumukuuma obutakubwa buli kiseera.
Kaweefube wa Alois Hitler ow’okulima e Hafeld teyayitamu, era mu 1897, baasengukira e Lambach. Hitler ow’emyaka omunaana yasoma emisomo gy’okuyimba, yayimba mu kkwaaya y’ekkanisa, era yatuuka n’okulowooza ku ky’okufuuka kabona. Mu 1898, famire yaddayo mu maka ag'enkalakkalira e Leonding. Hitler yakosebwa nnyo olw'okufa kwa muto we Edmund mu 1900 olw'omusujja gw'amulangira. Hitler yakyuka okuva mu muyizi ateemotyamotya, ayagala ennyo abantu n’afuuka omulenzi omuzibu, eyeekutudde ku balala era ng’atera okuyombagana ne kitaawe n’abasomesa. Paula Hitler yajjukira nti Adolf yali muvubuka wafujjo era ng’atera okumukuba empi.
Alois yali akoze omulimu omulungi mu kitongole ky'ebyamaguzi era ng’ayagala mutabani we amuddire mu ebigere. Oluvannyuma Hitler yakola katemba okuva mu kiseera kino kitaawe bwe yamutwala okukyalira ofiisi y'ebyamaguzi, n’akiraga ng’ekintu ekyavaako obutakkaanya obutasonyiwa wakati wa taata n’omwana, nga bombi baali ba maanyi. Olw’okusimbira ekkuuli mutabani we okwagala okugenda mu siniya okufuuka omuyiiya, Alois yasindika Hitler mu ''Realschule'' e Linz mu Gwomwenda 1900. Hitler yajeemera okusalawo kuno, era mu ''Mein Kampf'' agamba nti mu bugenderevu yakola bubi mu ssomero, ng'asuubira nti kitaawe bwamala okulaba "ensoma embi mu ssomero ly'ebyemikono yandindese okwewaayo mu kirooto kyange".
Okufaananako n’Abagirimaani bangi ab’omu Austria, Hitler yatandika okukulaakulanya endowooza y'okwagala Girimaani okuva mu buto. Yalaga obwesigwa eri Bugirimaani yokka, ng’anyooma obwakabaka bwa Habsburg obwali busereba mu kukulembera obwakabaka obunene. Hitler ne mikwano gye baakozesa okulamusa "Heil", ne bayimba " Deutschlandlied " mu kifo ky'oluyimba lwa Austrian Imperial. Oluvannyuma lw’okufa kwa Alois okw’amangu nga 3 Ogwoluberyeberye 1903, omutindo gwa Hitler ku ssomero gwayonooneka, era nnyina n’amukkiriza okuvaayo. Yeewandiisa mu ''Realschule'' e Steyr mu Gwomwenda 1904, enneeyisa ye n’omutindo gwe ne bitereera. Mu 1905, oluvannyuma lw’okuyita ekigezo ekisembayo, Hitler yava mu ssomero lino nga talina kiruubirirwa kyonna kya kwongera kusoma wadde enteekateeka entegeerekeka ey’okukola omulimu.
=== Okutandika okuvubuka ng'ali mu Vienna ne Munich ===
Mu 1907, Hitler yava mu Linz n’agenda okubeera n’okusoma okusiiga ebifaananyi mu kibuga Vienna, ng’avujjirirwa ssente okuva mu miganyulo gya mulekwa n’obuwagizi okuva eri nnyina. Yasaba okuyingizibwa mu Academy of Fine Arts Vienna kyokka n’agaanibwa emirundi ebiri. Dayirekita yawa amagezi nti Hitler yandibadde asaba okugenda mu School of Architecture, naye nga talina biwandiiko byetaagisa mu by’ensoma kubanga yali tannamaliriza siniya.
Nga 21 Ogwekkumineebiri 1907, nnyina yafa kookolo w’amabeere ku myaka 47; Mu kiseera ekyo Hitler yalina emyaka 18. Mu 1909, Hitler ssente zaggwawo era n’awalirizibwa okubeera mu bulamu obw’ekika kya bohemian mu bifo eby’okusulamu abantu abatalina mwasirizi ne mu kisulo kya Meldemannstraße. Yafuna ssente ng’omukozi ow’abulijjo ng’asiiga n’okutunda langi z’amazzi ez’ebifo ebisikiriza mu Vienna. Mu kiseera kye yamala mu Vienna, yagoberera okwagala kwo kweyongera okuzimba n’okuyimba, n’agenda mu bivvulu kkumi ebya {{Lang|de|Lohengrin (opera){{!}}Lohengrin}}, ekisinga okumunyumira mu nnyimba za Richard Wagner eza opera.
Mu kibuga Vienna, Hitler yasooka kulaba bigambo ebisosola mu mawanga. Abakulembeze b’abantu nga meeya Karl Lueger baakozesa endowooza y’ekibuga eyali emanyiddwa ennyo ey’okulwanyisa Abayudaaya, oluusi n’oluusi ne bawagira endowooza y'okusukulumya Girimaani okusobola okuganyulwa mu by’obufuzi. Obusosoze bw’eggwanga lya Girimaani bwali bungi nnyo naddala mu disitulikiti y’e Mariahilf, Hitler gye yali abeera mu kiseera ekyo. Georg Ritter von Schönerer yafuuka omukulembeze omukulu ku Hitler, era n’afuna okwegomba Martin Luther.
Hitler yasoma empapula z’amawulire n’obupapula obwali butumbula obusosoze era n’alabula ku kuyingira kw’Abayudaaya b’omu Bulaaya ow’Ebuvanjuba, awamu n’ebiwandiiko by’abantu nga Houston Stewart Chamberlain, Charles Darwin, Friedrich Nietzsche, Gustave Le Bon, ne Arthur Schopenhauer. Mu myaka gye yamala mu Vienna era yafuna endowooza ez’amaanyi ezilwanyisa Abaslav.
Ensibuko n’enkulaakulana y’obukyayi bwa Hitler obw’okulwanyisa Abayudaaya ekyali nsonga ya kukubaganyako birowoozo. Mukwano gwe August Kubizek yagamba nti Hitler yali "akakasiddwa n'omuntu alina obukyayi" nga tannava mu Linz. Wabula munnabyafaayo Brigitte Hamann ayogera ku ndowooza ya Kubizek ng'erina "obuzibu". Wadde nga Hitler mu {{Lang|de|Mein Kampf}} agamba nti yasooka kufuuka musosoze mu Vienna, Reinhold Hanisch, eyamuyamba okutunda ebifaananyi bye, takkiriziganya nakyo. Hitler era yatunda ebimu ku by’emikono bye ng’ayita mu musuubuzi Omuyudaaya ayitibwa Samuel Morgenstern ng’abeera mu kibuga Vienna. Bangi ku bakasitoma ba Morgenstern baali Bayudaaya; okugeza, munnamateeka ayitibwa Josef Feingold yagula ebifaananyi bya Hitler ebiwerako ebikwata ku bizimbe eby’ebyafaayo ebya Vienna. Munnabyafaayo Richard J. Evans agamba nti "bannabyafaayo kati okutwalira awamu bakkiriziganya nti obukambwe bwe,enkola ey'ettemu n'obusosoze eri Abayudaaya bweyoleka bulungi oluvannyuma lwa Girimaani okuwangulwa mu Ssematalo I, ng'enjogera ya "okufumita mu mugongo" ("stab-in-the-back") ennyonyola akatyabaga kano".
Hitler yafuna ekitundu ekisembayo ku bintu bya kitaawe mu Gwokutaano 1913 era n’agenda mu Munich . Bwe yayingizibwa mu ggye lya Austria-Hungary, yagenda e Salzburg nga 5 Ogwokubiri 1914 okwekebejjebwa abasawo. Oluvannyuma lw’okwekeneenyezebwa ng’atasaanira kuweereza, yaddayo e Munich. Oluvannyuma Hitler yagamba nti yali tayagala kuweereza Bwakabaka bwa Habsburg olw’amawanga agaali gatabuddwatabuddwa mu ggye lyabwo n’okukkiriza kwe nti Austria-Hungary essaawa yonna yali egenda kugwa.
=== Ssematalo I ===
Mu Gwomunaana 1914, Ssematalo I bwe yatandika, Hitler yali abeera mu Munich era kyeyagalire yeewandiisa mu ggye lya Bavaria. Okusinziira ku alipoota eyafulumizibwa ab’obuyinza mu Bavaria mu 1924, okukkiriza Hitler okuweereza nti yali nsobi mu by’obufuzi, kubanga ng’omutuuze wa Austria, yandibadde addizibwa mu Austria. Yasindikibwa mu Bavarian Reserve Infantry Regiment 16 (ekibinja ekisooka ekya List Regiment), yaweereza ng’omuserikale atuukibwako ku Western Front mu Bufalansa ne Bubirigi, yaweereza ng’omuserikale atuukibwako ku Western Front mu Bufalansa ne Bubirigi, yamala kumpi ekitundu ky'obulamu bwe ku kitebe ky’ekibinja e Fournes-en-Weppes, nga tali mu lutalo. Mu 1914, yaliwo mu lutalo olwasooka olwa Ypres era mu mwaka ogwo yayooyootebwa olw’obuzira, n’afuna Omusaalaba ogw’Ekyuma (Iron Cross). Mu lutalo, yawonyezebwa omuduumizi we, [[Fritz Wiedemann]], eyaggya Hitler mu bifunfugu by’ekizimbe ekyali kigudde ng’ali mu lutalo olutabuse.
Mu kiseera we yaweereza ku kitebe, Hitler yakola emirimu gye egy’ekikugu, ng’akuba katuuni n’okuwa ebiragiro ku lupapula lw’amawulire olw’amagye. Mu lutalo lw’e Somme mu Gwekkumi 1916, yafuna ebisago mu kisambi ekya kkono ekikompola bwe kyabwatuka mu kifo ky'enkambi mwe baali bekwese. Hitler yamala kumpi emyezi ebiri ng’awona mu ddwaaliro e Beelitz, n’adda mu kibinja kye nga 5 Ogwokusatu 1917. Yaliwo mu lutalo lw'e Arras olwa 1917 ne mu lutalo lw'e Passchendaele. Yafuna akabonero ka Wound Badge akaddugavu nga 18 Ogwokutaano 1918. Nga wayise emyezi esatu, mu Gwomunaana 1918, ng'asembebwa Lieutenant Hugo Gutmann, omukulumbeze we Omuyudaaya, Hitler yafuna omusaalaba ogw’ekyuma, ogwa First Class, ekintu ekitatera kuweebwa bantu bali ku ddaala lya {{Lang|de|Gefreiter}} Hitler ly'eyaliko. Nga 15 Ogwekkumi 1918, yaziba amaaso okumala akaseera mu bulumbaganyi bwa ggaasi w'obutwa era n’aweebwa ekitanda mu ddwaaliro e Pasewalk. Bwe yali eyo, Hitler yategezebwa nti Bugirimaani ewanguddwa, era okusinziira nti yali ku ndiri, yaddamu okuziba amaaso omulundi ogw’okubiri oluvannyuma lw’amawulire gano.
Hitler yayogera ku buvunaanyizibwa bwe mu Ssematalo I nga "ekisinga obukulu mu byonna bye yayitamu" era n'atenderezebwa abaduumizi be olw'obuzira bwe. Obumanyirivu bwe mu kiseera ky’olutalo bwanyweza okwagala eggwanga lye, era kyamunakuwaza nnyo olwa Bugirimaani okuwanika mu Gwekkuminoogumu 1918. Okunyiiga kwe olw’okuwnagula mu lutalo kwayogera okuzimba endowooza ye. Okufaananako n’aba Girimaani abalala abaagala eggwanga lyabwe, naye yali akkiririza mu {{Lang|de|Dolchstoßlegende}} ( stab-in-the-back myth ), eyagamba nti amagye ga Girimaani, "agatawangulwa mu lutalo", "gaali gafumitiddwa mu mugongo" ku ludda lw'awaka abakulembeze ba bulijjo, Abayudaaya, aba Marxist, n'abo abassa omukono ku ndagaano y'okukomya entalo eyakomya olutalo —oluvannyuma ne batuumibwa "abamenyi b'amateeka ba November".
Endagaano ya Versailles yalambika nti Girimaani yalina okulekawo ebitundu byayo ebiwerako n'okuggya amagye mu Rhineland . Endagaano eno yassaawo envumbo ku by’enfuna era n’esolooza ssente nnyingi ku ggwanga. Abagirimaani bangi baalaba endagaano eyo ng’okuswazibwa okutali kwa bwenkanya. Okusingira ddala baawakanya enyingo 231, gye baataputa ng’elangirira nti Bugirimaani y’evunaanyizibwa ku lutalo luno. Endagaano ya Versailles n’embeera y’ebyenfuna, embeera z’abantu, n’ebyobufuzi mu Bugirimaani oluvannyuma lw’olutalo, oluvannyuma Hitler yabikozesa okufunamu mu by’obufuzi.
== Okuyingira mu byobufuzi ==
[[File:Hitler's_DAP_membership_card.png|thumb| Kaadi ya Hitler ey’obwammemba bw’ekibiina ky’abakozi ekya Germany (DAP).]]
Oluvannyuma lw’olutalo, Hitler yaddayo e Munich. Olw’obutaba na buyigirize butongole wadde essuubi ly’emirimu, yasigala mu magye. Mu Gwomusanvu 1919, yalondebwa okuba Verbindungsmann (omukessi) ow’omu Aufklärungskommando (ekitongole ekiketta) ekya Reichswehr, eyaweebwa omulimu gw’okufuga abajaasi abalala n’okuyingirira mu kibiina ky’abakozi ekya Germany (DAP). Mu lukiiko lwa DAP nga 12 Ogwomwenda 1919, ssentebe w’Ekibiina Anton Drexler yakwatibwako nnyo olw’obukugu bwa Hitler mu kwogera. Yamuwa kkopi y’akatabo ke aka ''My Political Awakening'', akaalimu endowooza ezilwanyisa Abayudaaya, ez’okwagala eggwanga, ezirwanyisa obwanaasiwamukange, n’ez’okulwanyisa Marxist. Ku biragiro by’abakulu be mu magye, Hitler yasaba okwegatta ku kibiina, era mu wiiki emu n’akkirizibwa nga mmemba w’ekibiina 555 (ekibiina kyatandika okubala obwammemba ku 500 okuwa endowooza nti baali kibiina kinene nnyo).
Hitler yawandiika ekiwandiiko kye ekyasooka okumanyibwa ku kibuuzo ky’Abayudaaya mu bbaluwa gye yawandiikira Adolf Gemlich nga 16, Ogwomwenda 1919 (kati emanyiddwa nga ebbaluwa ya Gemlich). Mu bbaluwa eno, Hitler agamba nti ekigendererwa kya gavumenti " awatali kubuusabuusa kwe kuggyirawo ddala Abayudaaya". Mu DAP, Hitler yasisinkana Dietrich Eckart, omu ku baatandikawo ekibiina kino era nga mmemba w’ekibiina ky’abasamize ekya Thule Society. Eckart yafuuka omubuulirizi wa Hitler, n’awaanyisiganyanga naye ebirowoozo era n’amuyingiza mu bantu ab’enjawulo mu Munich. Okwongera okusikiriza, ekibiina kya DAP kyakyusa erinnya lyayo ne kifuuka Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (Ekibiina ky'abakozi ekya National Socialist German Workers' Party (NSDAP), kati ekimanyiddwa nga " Nazi Party "). Hitler yakola dizayini ya bendera y’ekibiina eya swastika mu nkulungo enjeru ku mugongo omumyufu.
Hitler yasiibulwa mu magye nga 31 Ogwokusatu 1920, era n’atandika okukolera ekibiina kino emirimu emijjuvu. Ekitebe ky’ekibiina kino kyali mu Munich, ekifo eky’aba Girimaani abaali balwanyisa gavumenti abaali bamaliridde okumalawo enzikiriza ya Marx n’okutyoboola Weimar Republic.
Friedrich Reck-Malleczewen yayogera mu kitabo kye ''ekya Diary of a Man in Despair ekyafulumizibwa'' mu 1947:
Yali azze mu nnyumba gye yali taberangamu, ng'ayambadde gaita, ekikooti, enkoofiira ennene, era ng'akutte omuggo.... Oluvannyuma, yasobola okutandika okwogera. Yayogera nnyo, nga tawummula. Yayigiriza. Yatuboggolera ng'omusomesa w'eddiini mu magye. Tetwamuwakanya n'akatono, oba okugezaako okwawukana mu ngeri yonna, naye yatandika okutuboggolera. Abaweereza baalowooza nti baali batulumba era ne badduka okututaasa. Bwe yali amaze okugenda, twatuula kasirise, nga tukyamuse era nga tetuli basanyufu n'akamu. Waaliwo okuwulira ennaku, nga bwobeera mu ggaali y'omukka ne wesangang'oli wamu n'omuntu aliko ekikyamu ku bwongo.
Mu Gwokubiri 1921, nga asoolobye kukyusakyusa abantu, Hitler yayogera n’abantu abasukka mu 6,000. Okusobola okulanga olukiiko luno, loole bbiri ezaali zijjudde abawagizi b’ekibiina baavuga okwetoloola Munich nga bawanika bendera za swastika n’okugabira abantu obupapula. Mu bbanga ttono Hitler yafuna ettutumu olw’okwogera kwe okw’okukubaganya ebirowoozo okw’amaanyi ng’awakanya Endagaano ya Versailles, bannabyabufuzi abaali bavuganya, n’okusingira ddala ng’awakanya Abamarx n’Abayudaaya.
Mu Gwomukaaga 1921, Hitler ne Eckart bwe baali ku lugendo lw’okusonda ssente e Berlin, obuyeekera bwabalukawo mu kibiina ky’Abanazi mu Munich. Abakiise ku kakiiko kaayo akafuzi baayagala okwegatta ku kibiina kya German Socialist Party (DSP) ekisangibwa mu kibuga Nuremberg. Hitler yaddayo e Munich nga 11 Ogwomusanvu era mu busungu n’awaayo okulekulira kwe. Abakiise ku kakiiko baakitegeera nti okulekulira kw’omuntu waabwe omukulu mu lujjudde era omwogezi kyanditegeeza nti ekibiina kiweddewo. Hitler yalangirira nti agenda kuddamu okwegatta ku kakwakkulizo nti agenda kudda mu bigere bya Drexler ku bwa ssentebe bw’ekibiina, era nti ekitebe ky’ekibiina kigenda kusigala mu Munich. Akakiiko kakkiriza, era n’addamu okwegatta ku kibiina nga 26 Ogwomusanvu nga mmemba 3,680. Hitler yasigala ayolekagana n’okuwakanyizibwa okumu mu kibiina ky’Abanazi. Abaawakanya Hitler mu bukulembeze mwalimu Hermann Esser eyagobebwa mu kibiina, era ne bakuba kkopi 3,000 ez’akatabo akaalumba Hitler ng’omuli w'olukwe mu kibiina. Mu nnaku ezaddirira, Hitler yayogera n’abantu abangi abawerako era ne yeewozaako ku Esser, ne bakuba emizira egy’amaanyi. Enkola ye yatuuka ku buwanguzi, era mu ttabamiruka ow’enjawulo ow’ekibiina nga 29 Ogwomusanvu, yaweebwa obuyinza obujjuvu nga ssentebe w’ekibiina, n’adda mu bigere bya Drexler, n’obululu 533 ku 1.
Okwogera kwa Hitler okwa vitriolic beer hall kwatandika okusikiriza abalabi aba bulijjo. Nantawunyikamu, yafuuka omukugu mu kukozesa emiramwa egy’enjawulo, omuli n’okunenya abalala olw’ebizibu by’ebyenfuna by’abawuliriza be. Hitler yakozesa enkola y'okusikiriza ey’obuntu bwe n’okutegeera empisa z'abantu bwe yayogeranga mu lujjudde. Bannabyafaayo baalaba engeri ebigambo bye gye bikwatamu abantu abangi mu ngeri ey’okuwuniikiriza, n’amaaso ge mu bibinja ebitonotono. Alfons Heck, eyali mmemba w’ekibiina kya Hitler Youth, yajjukira nti:
Twatandika okwenyumiriza mu ggwanga lyaffe mu ngeri ey'ekisiru. Okumala eddakiika eziwera, twaleekaanira waggulu, nga n'amaziga gatuyitamu: Sieg Heil, Sieg Heil, Sieg Heil! Okuva mu kaseera ako, nafuuka wa Adolf Hitler mu mubiri ne mu mwoyo.
Abagoberezi abaasooka kwaliko Rudolf Hess, eyali omukungu w'amagye g'omu bbanga Hermann Göring ne kapiteeni mu magye Ernst Röhm. Röhm yafuuka akulira ekibiina ky’Abanazi ekya magye agatali matongole ekya Sturmabteilung, ekyakuuma enkiiko n'okulumba abaali babavuganya mu byobufuzi. Ekintu ekikulu ekyakwata ku ndowooza ya Hitler mu kiseera kino yali Aufbau Vereinigung, ekibinja ky’olukwe eky’Abazungu Abarussia abaali mu buwanganguse n’Abanazi abaasooka. Ekibinja kino, nga kiweebwa ssente okuva mu bannamakolero abagagga, kyaleeta Hitler ekirowoozo ky’olukwe lw’Abayudaaya, nga lukwataganya ensimbi z’ensi yonna n’enzikiriza ya Bolshevism.
Enteekateeka y’ekibiina ky’Abanazi yategekebwa mu nsonga 25 nga 24 Ogwokubiri 1920. Kino tekyakiikirira ndowooza ekwatagana, wabula kyali kibiina kya ndowooza ezafunibwa ezaali zirina ssente mu völkisch pan-Germanic movement, nga ultranationalism, okuwakanya Endagaano ya Versailles, obuteesiga bwanaasiwamukange, awamu n'endowooza ezimu ez'anaakalyako ani. Eri Hitler, ekintu ekyali kisinga obukulu kwe kulwanyisa Abayudaaya ekyalimu . Era enteekateeka eno yagitwala ng’okusinga omusingi gwa ppokoppoko n’okusikiriza abantu okujja ku kabaga.
=== Beer Hall Putsch n’ekkomera lya Landsberg ===
[[File:Mein_Kampf_dust_jacket.jpeg|thumb|[[Dust jacket|Ekikooti ky’enfuufu]] ekya {{Lang|de|[[Mein Kampf]]}} ’s 1926–28 edition, Hitler gye yawandiika mu 1925]]Mu 1923, Hitler yeyambisa obuyambi bwa Genero Erich Ludendorff owa Ssematalo I okugezaako okuwamba gavumenti eyamanyibwa nga Beer Hall Putsch. Ekibiina ky’Abanazi kyakozesa obusosoze bwa Yitale ng’ekyokulabirako ku ndabika yaabwe n’enkola zaabwe. Hitler yali ayagala okukoppa Benito Mussolini ’s bwe yalumba Rome mu 1922 ng’awamba gavumenti mu Bavaria, ekyagoberera okusoomoozebwa eri gavumenti mu Berlin. Hitler ne Ludendorff baasaba obuwagizi bwa Staatskommissar (Kaminsona omubeezi) Gustav Ritter von Kahr, omufuzi wa Bavaria. Kyokka Kahr, ng’ali wamu n’akulira Poliisi Hans Ritter von Seisser ne Genero wa Reichswehr Otto von Lossow, baali baagala okuteekawo nnakyemalira ow’eggwanga awatali Hitler.
Nga 8,Ogwekkuminoogumu 1923, Hitler ne SA baalumba olukuŋŋaana lw'abantu 3,000 olwategekebwa Kahr mu Bürgerbräukeller, ekizimbe ky'omwenge mu Munich. Ng'ataataataaganya okwogera kwa Kahr, yalangirira nti enkyukakyuka y'eggwanga yatandika dda era n'alangirira okuteekebwawo kwa gavumenti empya ne Ludendorff. Ng'addayo mu kisenge eky'emabega, Hitler, ng'aggyeyo emmundu, yasaba era oluvannyuma n'afuna obuwagizi bwa Kahr, Seisser, ne Lossow. Amagye ga Hitler mu kusooka gaasobola okuwamba ekitebe kya Reichswehr n'ekya poliisi, naye Kahr n'abamu ku banne mu bwangu baalekera awo okumuwagira. Tewali magye wadde poliisi y'eggwanga y'egatta ku Hitler. Olunaku olwaddirira, Hitler n'abagoberezi be baatambula okuva mu kizimbe ky'omwenge ne bagenda ku minisitule y'olutalo mu Bavaria okuggyako gavumenti ya Bavaria, naye poliisi nebasaasanya. Mu kaweefube w'okuggyako gavumenti eyalema, ab'ekibiina kya Nazi 16 n'abakungu ba poliisi bana battibwa.
Hitler yaddukira mu maka ga Ernst Hanfstaengl era okusinziira ku biwandiiko ebimu yalowooza ku kwetta. Yali mu kwewunika naye nga mukkakkamu bwe yakwatibwa nga 11 Ogwekkuminoogumu 1923 olw'okulya mu nsi ye olukwe. Omusango gwe mu kkooti y’abantu ey’enjawulo mu Munich gwatandika mu Gwakubiri 1924, era Alfred Rosenberg n’afuuka omukulembeze ow’ekiseera ow’ekibiina ky’Abanazi. Nga 1 Ogwokuna, Hitler yasalirwa ekibonerezo kya kusibwa emyaka etaano mu Festungshaft mu kkomera lya Landsberg. Eyo, yayisibwa mu ngeri ey’omukwano okuva mu bakuumi era n’akkirizibwa okufuna obubaka okuva mu bawagizi be n’okukyalirwa banne mu kibiina buli kiseera. Olw’okusonyiyibwa kkooti ey’oku ntikko mu Bavaria, yayimbulwa okuva mu kkomera nga 20 Ogwekkumineebiri 1924, ng’awakanya omuwaabi wa gavumenti. Nga mw’otwalidde n’obudde bwe yamala mu alimanda, Hitler yamala omwaka mulamba n’okusoba mu kkomera.
Bwe yali e Landsberg, Hitler ye yalagira ekitundu ekisinga obunene eky’omuzingo ogusooka ogwa ''Mein Kampf'' ( lit. 'My struggle'; mu kusooka katuumibwa Four and a Half Years of Struggle against Lies, Stupidity, and Corwadice) mu kusooka eri ddereeva we, Emil Maurice, n’oluvannyuma n’aweebwa omumyuka we, Rudolf Hess. Ekitabo kino ekyaweebwayo eri mmemba wa Thule Society, Dietrich Eckart, kyali kya bulamu bwe era nga kinnyonnyola endowooza ze. Ekitabo ekyo kyalaga enteekateeka za Hitler ez’okugaziya ebitundu by’ensi awamu n’okukyusa embeera z’abantu mu Girimaani okufuuka obwannakyemalira obwesigama ku mawanga. Mu kitabo kyonna, Abayudaaya benkanankana ne "obuwuka" era ne banjulwa nga "abawi b'obutwa ab'ensi yonna". Okusinziira ku ndowooza ya Hitler, eky’okugonjoola ensonga eno kwe kuzisaanyaawo. Wadde nga Hitler teyannyonnyola ngeri kino gye kyali kigenda okutuukirira, "obuzaale bwe obw'okutta abantu tebugaanirwa", okusinziira ku Ian Kershaw.
Yafulumizibwa mu mizingo ebiri mu 1925 ne 1926, Mein Kampf yatundibwa kkopi 228,000 wakati wa 1925 ne 1932. Kkopi akakadde kamu zaatundibwa mu 1933, omwaka Hitler gwe yasooka okubeera mu ofiisi. Ng’ebula mbale Hitler abeere n’ebisaanyizo by’okuyimbulwa ku kakalu ka kkooti, gavumenti ya Bavaria yagezaako okumugobera mu Austria. Chancellor wa Austria eya federo yagaana okusaba kuno ng’agamba nti obuweereza bwe mu magye ga Girimaani bwamufuula omutuuze era obw’e Austria obutaba na makulu. Mu kwanukula, Hitler yasazaamu mu butongole obutuuze bwe obwa Austria nga 7 Ogwokuna 1925
=== Okuddamu okuzimba Ekibiina ky’Abanazi ===
Mu kiseera Hitler we yayimbulwa mu kkomera, ebyobufuzi mu Bugirimaani byali si byakulwanagana nnyo, era n’ebyenfuna byali biteredde, ekyakomya emikisa gya Hitler egy’okubanja mu by’obufuzi. Olw’okulemererwa kwa Beer Hall Putsch, ekibiina kya Nazi Party n’ebibiina ebibirinako akakwate byawerebwa mu Bavaria. Mu lukiiko wamu ne ssaabaminisita wa Bavaria, Heinrich Held, nga 4 Ogwoluberyeberye 1925, Hitler yakkiriza okussa ekitiibwa mu buyinza bw’eggwanga era n’asuubiza nti ajja kunoonya obuyinza bw’ebyobufuzi ng’ayita mu nkola ya demokulasiya yokka. Olukiiko luno lwaggulawo ekkubo ly'okuggyawo okuwera ekibiina ky’Abanazi nga 16 Ogwokubiri.
Wabula oluvannyuma lw’okwogera okw’okukuma omuliro mu bantu kwe yawa nga 27 Ogwokubiri, Hitler yagaanibwa okwogera mu lujjudde ab’obuyinza mu Bavaria, envumbo eyasigalawo okutuusa mu 1927. Okusobola okutumbula ebigendererwa bye eby’ebyobufuzi wadde nga yali awereddwa, Hitler yalonda Gregor Strasser, Otto Strasser, ne Joseph Goebbels okutegeka n’okugaziya ekibiina ky’Abanazi mu bukiikakkono bwa Bugirimaani. Gregor Strasser yaddukanya ekkubo ly’ebyobufuzi eryetongodde ennyo, ng’assa essira ku bintu eby’anaakalyakaani mu nteekateeka y’ekibiina.
Akatale k'emigabo mu Amerika kagwa nga 24 Ogwekkumi 1929. Enkosa yaayo mu Bugirimaani yali ya maanyi nnyo: obukadde n’obukadde bw’abantu tebaalina mirimu, era bbanka ennene eziwerako ne zigwa. Hitler n’ekibiina ky’Abanazi beetegeka okweyambisa embeera ey’akazigizigi okufuna obuwagizi eri ekibiina kyabwe. Basuubiza okusazaamu endagaano ya Versailles, okunyweza ebyenfuna n’okuwa abantu emirimu.
Hitler yayogera ku linnya ly’Ekibiina ky’Abanazi mu Gwekkumi 1923:
"Naye," bwe ntyo bwe nabuuza Hitler, "lwaki weeyita National Socialist, okuva enteekateeka y'ekibiina kyo bw'eri ekikontana ddala n'eyo etwalibwa okuba eya socialism?" "Socialism," bwe yaddamu, ng'assa wansi ekikopo kye eky'accaayi, mu ngeri ey'obukambwe, "ye sayansi w'okukola ku bulungi bw'abantu bonna. Communism si Socialism. Marxism si Socialism. Aba Marxism babbye ekigambo era ne batabulatabula amakulu gaakyo. Nja kutwala Socialism okuva ku ba Socialists. Socialism nkola ya Aryan ey'edda, nkola ya ba Girimaani.... Twetaaga okutuukiriza ebyetaago eby'ensonga eby'ebibiina ebikola ebintu okuyita mu gavumenti nga yeesigamiziddwa ku bumu bw'eggwanga. Gye tuli, gavumenti n'eggwanga bifaanagana.
== Okulinnya ku bukulembeze ==
{| class="wikitable"
|+
! colspan="5" |Ebyava mu kulonda mu kibiina ky'Abanazi
|-
|Akalulu
|Omugatte gw'obululu
|Obululu ku 100
|Ebifo mu Reichstag
|Ebikulu
|-
|Ogwokutaano 1924
|1,918,300
|6.5
|32
|Hitler yali mu kkomera
|-
|Ogwekkumineebiri 1924
|907,300
|3.0
|14
|Hitler ng'ayimbuddwa okuva mu kkomera
|-
|Ogwokutaano 1928
|810,100
|2.6
|12
|
|-
|Ogwomwenda 1930
|6,409,600
|18.3
|107
|Oluvannyuma lw'akatyabaga k'ebyenfuna
|-
|Ogwomusanvu 1932
|13,745,000
|37.3
|230
|Oluvannyuma lwa Hitler okwesimbawo ku bwa Pulezidenti
|-
|Ogwekkuminoogumu 1932
|11,747,000
|33.1
|196
|
|-
|Ogwokusatu 1933
|17,277,180
|43.9
|288
|Kaali ka mirembe mu kusooka nga Hitler akyali chancellor wa Girimaani
|}
=== Okukulembera Bruning ===
Okugwa kw'ebyenfuna mu nsi yonna kwawa Hitler omukisa gw'ebyobufuzi. Abagirimaani baali banyiivu eri paalamenti, eyali eyalina okusoomoozebwa okuva mu bannalukalala ab'ku ddyo- n'ab'oku kkono. Ebibiina by'ebyobufuzi ebitali bya bannalukalala byali bitandise okulemererwa okukomya ebikolwa eby'obukambwe, era akalulu ka Girimaani ak'ekikungo mu 1929 kaayamba okuyitimusa endowooza y'Abanazi. Okulonda kw'Ogwomwenda 1930 kwaviirako okusattulukuka kw'omukago era ne gusikizibwa kabineeti ey'abatono. Omukulembeze waayo, ow'ekibiina kya Centre Party, Heinrich Brüning, yafuga ng'ayita mu biragiro by'akatabaga okuva ku Pulezidenti Paul von Hindenburg. Okukulembera okuyita mu biragiro kyafuuka ky'abulijjo, n'ekireetera obukulembeze bwa bannantagambwako. Ekibiina ky'Abanazi kyava gye kyali ne kiwangula n'ebitundu 18.3 ku buli kikumi ku bululu n'ebifo 107 mu paalamenti mu kulonda kwa 1930, ne kifuuka ekibiina eky'okubiri ekisinga ababaka abangi mu palamenti.
Hitler yalabikira mu musango gw’abaserikale babiri aba Reichswehr, okuli Lieutenant Richard Scheringer ne Hanns Ludin, ku nkomerero ya 1930. Bombi baavunaanibwa omusango gw’okubeera bammemba mu kibiina ky’Abanazi, mu kiseera ekyo nga kimenya mateeka eri aba Reichswehr. Oludda oluwaabi lwagamba nti ekibiina ky'Abanazi kyali kya bannalukalala, ekyaviirako munnamateeka w’abawawaabirwa Hans Frank okuyita Hitler okuwa obujulizi. Nga 25 Ogwomwenda 1930, Hitler yawa obujulizi nti ekibiina kye kyali kigenda kugoberera obuyinza bw’ebyobufuzi nga kiyita mu kulonda kwa demokulasiya kwokka, ekyamuwa abawagizi bangi mu kibinja ky’abaserikale.
Enkola ya Brüning ey’okukendeeza ku nsimbi teyaleeta nnyo nkulaakulana mu by’enfuna era nga teyayagalibwa nnyo. Kino Hitler yakikozesa ng’atunuulira obubaka bwe obw’ebyobufuzi n'addala ku bantu abaali bakoseddwa ebbeeyi y’ebintu okulinnya mu myaka gya 1920 n’okusereba kw’eby’enfuna, gamba ng’abalimi, abaazirwanako mu lutalo, n’abantu ab’alinamu ku ssente.
Wadde nga Hitler yali asazizaamu obutuuze bwe obw’e Austria mu 1925, teyafuna butuuze bwa Girimaani okumala kumpi emyaka musanvu. Kino kyali kitegeeza nti yali talina ggwanga, mu mateeka yali tasobola kwesimbawo ku bwapulezidenti, era nga akyayolekedde akabi ak’okugobwa mu nsi. Nga 25 Ogwokubiri 1932, minisita w’ensonga z’omunda mu Brunswick, Dietrich Klagges, eyali mmemba w’ekibiina ky’Abanazi, yalonda Hitler ng’omuddukanya w'ekibinja ky’essaza lino mu Reichsrat mu Berlin, ekyafuula Hitler munnansi wa Brunswick, era bwe kityo ne Bugirimaani.
Hitler yavuganya ne Hindenburg mu kulonda kwa Pulezidenti okwa 1932. Okwogera kwe yawa mu Industry Club e Düsseldorf nga 27 JOgwoluberyeberye 1932 kwamuwa obuwagizi okuva mu bannamakolero bangi ab’amaanyi mu Girimaani. Hindenburg yalina obuwagizi okuva mu bibiina eby’enjawulo eby’amawanga, eby’obwakabaka, eby’Abakatuliki, n’ebya Republican, n’abamu ku ba Social Democrats. Hitler yakozesa omubala gwa kampeyini " Hitler über Deutschland " ("Hitler ku ntikko ya Girimaani"), okujuliza ebigendererwa bye eby'ebyobufuzi n'okukola kampeyini ze ng'akozesa ennyonyi. Y’omu ku bannabyabufuzi abaasooka okukozesa entambula y’ennyonyi mu kampeyini era yagikozesa bulungi. Hitler yali mu kyakubiri ku mirundi ebiri gyonna, n’afuna obululu obusoba mu 35 ku buli 100 mu kulonda okusembayo. Wadde nga yawangulwa Hindenburg, okulonda kuno kwalaga Hitler ng’amaanyi ag’amaanyi mu byobufuzi bya Girimaani.
=== Okulondebwa ku bwa chancellor ===
[[File:Bundesarchiv_Bild_146-1972-026-11,_Machtübernahme_Hitlers.jpg|thumb|Hitler, ku ddirisa lya Reich Chancellery, afuna okukubwa mu ngalo akawungeezi lwe yatuuzibwa ku bwa chancellor, nga 30 Ogwoluberyeberye 1933]]
Obutabaawo gavumenti ekola bulungi kyaleetera bannabyabufuzi babiri ab’amaanyi, Franz von Papen ne Alfred Hugenberg, awamu n’abamakolero n’abasuubuzi abalala abawerako, okuwandiikira Hindenburg ebbaluwa. Abassa emikono gyabwe baasaba Hindenburg okulonda Hitler okukulira gavumenti "eyeetongodde ku bibiina by'ebyobufuzi ebiri mu paalamenti", ekiyinza okuviirako omugundu ogugenda "okusikiriza obukadde n'obukadde bw'abantu".
Hindenburg nga tayagala yakkiriza okulonda Hitler ku bwa chancellor oluvannyuma lw’okulonda kwa paalamenti okw'emirundi ebiri —mu Gwomusanvu n'Ogwekkuminoogumu1932 —nga tekuvuddemu kutondawo gavumenti esobola okukulembera. Hitler yakulembera gavumenti y’omukago eyamala akaseera katono eyatondebwawo ekibiina kya Nazi Party (ekyali kisinga okubeera n’ebifo mu Reichstag) n’ekibiina kya Hugenberg, ekibiina kya German National People’s Party (DNVP). Nga 30 Ogwoluberyeberye1933, kabineeti empya yalayizibwa ku mukolo omumpi mu ofiisi ya Hindenburg. Ekibiina ky’Abanazi kyafuna ebifo bisatu: Hitler yalondebwa okuba chancellor, Wilhelm Frick nga Minisita w’ensonga z’omunda, ne Hermann Göring nga Minisita w’ensonga z’omunda mu Prussia. Hitler yali akkaatirizza ku bifo bya baminisita ng’engeri y’okufuna obuyinza ku poliisi mu kitundu ekinene ekya Bugirimaani.
=== Omuliro mu Reichstag n’okulonda mu Gwokusatu ===
Nga chancellor, Hitler yakola ku kaweefube w’abawakanya ekibiina ky’Abanazi okuzimba gavumenti ey’abasinga obungi. Olw’obutabanguko mu by’obufuzi, yasaba Hindenburg okuddamu okusatulula Reichstag, era okulonda kwali kutegekeddwa ku ntandikwa y'Ogwokusatu. Nga 27 Ogwokubiri 1933, ekizimbe kya Reichstag kyakumibwako omuliro. Göring olukwe yalunenyeza Abacommunist, anti Omucommunist w’e Budaaki Marinus van der Lubbe yasangibwa mu mbeera ezimulumiriza munda mu kizimbe ekyali kiyidde. Okutuuka mu myaka gya 1960, bannabyafaayo abamu, omuli William L. Shirer ne Alan Bullock, baali balowooza nti ekibiina ky’Abanazi kye kyali kivunaanyizibwa; kati endowooza ya bannabyafaayo abasinga obungi eri nti van der Lubbe ye yatandika omuliro yekka.
Ku kusaba kwa Hitler, Hindenburg yayanukula n'okussa omukono ku kiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree ekya 28 Ogwokubiri, ekyawandiikibwa Abanazi, ekyayimiriza eddembe eritandikirwako era ne kikkiriza okusibwa awatali kuwozesebwa. Ekiragiro kino kyakkirizibwa mu nnyingo eya 48 eya Ssemateeka wa Weimar, eyawa pulezidenti obuyinza okukola enteekateeka ez’amangu okukuuma obukuumi n’obutebenkevu bw’abantu. Emirimu gy’ekibiina kya German Communist Party (KPD) byanyigirizibwa, era bammemba ba KPD 4,000 ne bakwatibwa.
Ng’oggyeko okunoonya akalulu, ekibiina ky’Abanazi kyakola effujjo nga beefananya amagye n’okusaasaanya ppokoppoko alwanyisa obwannakalyakaani, mu nnaku ezaali zikulembera okulonda. Ku lunaku lw’okulonda nga 6 Ogwokusatu 1933, omugabo gw’Abanazi mu bululu gweyongera okutuuka ku bitundu 44%, era ekibiina kino kyafuna ebifo ebisinga obungi mu paalamenti. Ekibiina kya Hitler kyalemererwa okufuna obululu obusinga obungi, ne kyetaagisa omukago omulala ne DNVP.
=== Olunaku lwa Potsdam n’etteeka lya Enabling Act ===
Nga 21 Ogwokusatu 1933, ''Reichstag'' empya yatandikibwawo n’omukolo gw’okuggulawo mu kkanisa ya Garrison e Potsdam. "Olunaku olwa Potsdam" lwategekebwa okulaga obumu wakati w'ekibiina ky'Abanazi n'abakungu mu Prussia abakadde n'amagye. Hitler yalabikira mu kkooti ey’okumakya era mu bwetoowaze n’alamusa Hindenburg.
Okusobola okutuuka ku buyinza obujjuvu mu byobufuzi wadde nga teyalina bungi bwa ddala mu paalamenti, gavumenti ya Hitler yaleeta Ermächtigungsgesetz (Enabling Act) okukubwako akalulu mu ''Reichstag'' eyali yakalondebwa . Etteeka lino —eryatuumibwa mu butongole Gesetz zur Behebung der Not von Volk und Reich ("Law to Remedy the Distress of People and Reich")—lyawa kabineti ya Hitler obuyinza okukola amateeka awatali kukkirizibwa kwa Reichstag okumala emyaka ena. Amateeka gano gayinza (okuggyako ebimu) okuva ku ssemateeka.
Okuva bwe kiri nti kyandikosezza ssemateeka, etteeka li Enabling Act okuyisibwa lyali lyetaagisa abantu ebitundu bibiri ku bisatu okuyisibwa. Nga tebaleseewo muwatwa gwonna, Abanazi baakozesa ebiragiro ebiri mu kiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree okukwata abamyuka bonna 81 ab’Abacommunist (wadde nga baali bakola kampeyini ez’amaanyi okulwanyisa ekibiina, Abanazi baali bakkirizza KPD okuvuganya mu kulonda) ne balemesa aba Social Democrats abawerako okwetaba mu kulonda.
Nga 23 Ogwokusatu 1933, ''Reichstag'' yakuŋŋaana mu Kroll Opera House mu mbeera ey’akatabanguko. Ab'ebitiibwa mu SA baakli liteesebwako, ne baleekaana engombo n’okutiisatiisa ababaka ba paalamenti abaali batuuse. Oluvannyuma lwa Hitler okusuubiza mu bigambo akulira ekibiina kya Centre , Ludwig Kaas nti Hindenburg agenda kusigala n’obuyinza bwe obw’okukuba akalulu, Kaas yalangirira nti ekibiina kya Centre Party kigenda kuwagira etteeka eriyitibwa Enabling Act. Etteeka lino lyayisibwa n’obululu 444–94, ng’ebibiina byonna okuggyako aba Social Democrats be baliwagira. Etteeka erya Enabling Act, awamu n’ekiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree, kyakyusa gavumenti ya Hitler n’efuuka eya nnakyemalira mu mateeka.
=== Obwannakyemalira ===
<blockquote>[[File:Der_Führer_Gemälde_Portrait_painting_of_Adolf_Hitler_by_Heinrich_Knirr_1937_No_known_copyright_restrictions_(artist_died_in_1944)_Imperial_War_Museum_London.jpg|thumb|Ekifaananyi kya Heinrich Knirr (1937)]]"Nga nteeka obulamu bwange mu kabi okulabika ng'ayogera ebitategeerekeka, mbagamba nti ekibiina kya National Socialist movement kijja kugenda mu maaso okumala emyaka 1,000!... Temwerabira engeri abantu gye bansekereramu emyaka 15 emabega bwe nnalangirira nti lumu nja kufuga Bugirimaani. Baseka kaakano, mu ngeri y'emu ey'obusirusiru, bwe nnalangirira nti nja kusigala mu buyinza" - Adolf Hitler ng'ayogerako ne munnamaulire wa BBC mu Berlin, Ogwomukaaga 1934</blockquote>Oluvannyuma lw'okufuna obuyinza ku ssiga lya gavumenti eribaga amateeka ne ly'obukulembeze, Hitler ne banne baatandika okulwanyisa ababavuganya abaasigalawo. Ekibiina kya Social Democratic Party kyawerebwa, era n'ebintu byakyo ne bikwatibwa.Wadde ng'abakiise b'ebibiina by'abakozi bangi baali mu Berlin ku lunaku lw'ogwokutaano, abaserikale ba SA baawamba woofiisi z'ebibiina mu ggwanga lyonna. Nga 2 Ogwokutaano 1933, ebibiina by'abakozi byonna byawalirizibwa okuggibwawo, era abakulembeze baabyo ne bakwatibwa. Abamu baasindikibwa mu nkambi z'abasibe.Ekibiina kya German Labour Front kyatandikibwawo ng'ekitongole ekikiikirira abakozi bonna, abakungu, n'abalina kkampuni, nga kino kiraga endowooza y'Abanazi mu mwoyo gwa Hitler's Volksgemeinschaft ("ekitundu ky'abantu").
Ogwomukaaga we gwaggwerako ng’ebibiina ebirala bitiisibbwatiisibbwa okusasika. Kuno kwaliko omukago gw’Abanazi ogw’erinnya, DNVP; ng’ayambibwako SA, Hitler yawaliriza omukulembeze waayo Hugenberg okulekulira nga 29 Ogwomukaaga. Nga 14 Ogwomusanvu 1933, ekibiina ky’Abanazi kyalangirirwa ng’ekibiina kyokka eky’ebyobufuzi mu mateeka mu Bugirimaani. Okwagala kwa SA okweyongera amaanyi mu byobufuzi n’amagye kwaleeta okweraliikirira mu bakulembeze b’amagye, abamakolero na b'ebyobufuzi. Mu kwanukula, Hitler yalongoosa obukulembeze bwonna obwa SA mu kyayitibwa Night of the Long Knives, eyaliwo okuva nga 30 Ogwomukaaga okutuuka nga 2 Ogwomusanvu 1934. Hitler yatunuulira Ernst Röhm n’abakulembeze abalala aba SA, ng'awamu n’abalabe ba Hitler abawerako mu byobufuzi (nga Gregor Strasser n’eyali chancellor Kurt von Schleicher ), baazingibwa, ne bakwatibwa, ne bakubwa amasasi. Wadde ng’ensi yonna n’Abagirimaani abamu baakwatibwa ensonyi olw’ettemu lino, bangi mu Bugirimaani baali balowooza nti Hitler yali azzaawo emirembe.
Hindenburg yafa nga 2 Ogwomunaana 1934. Ku lunaku olwali lwakayita, kabineti yali etaddewo Etteeka li "Law Concerning the Head of State of the German Reich". Etteeka lino lyali ligamba nti Hindenburg bw’anaafa, ofiisi ya pulezidenti yali egenda kuggyibwawo, era obuyinza bwayo ne bugattibwa n’obwo obwa chancellor. Bw’atyo Hitler yafuuka omukulembeze w’eggwanga awamu n’omukulembeze wa gavumenti era mu butongole n’atuumibwa erinnya Führer und Reichskanzler (Omukulembeze era Chancellor wa Reich), wadde nga Reichskanzler okukkakkana ng’asuuliddwa. Olw’ekikolwa kino, Hitler yaggyawo enkola y'amateeka eyali esobola okumuggya mu ofiisi.
Ng’omukulembeze w’eggwanga, Hitler yafuuka omuduumizi w’amagye owo ku ntikko. Amangu ddala nga Hindenburg amaze okufa, ku kukubirizibwa kw’obukulembeze bwa Reichswehr, ekirayiro eky’ennono eky’obwesigwa eky’abajaasi kyakyusibwa okukakasa obwesigwa eri Hitler kennyini, mu linnya, mu kifo kya ofiisi y’omuduumizi ow'oku ntikko (oluvannyuma eyakyusibwa erinnya n’efuulibwa omuduumizi omusukkulumu) oba eri Bugirimaani. Nga 19 Ogwomunaana, okugatta obwapulezidenti n’obwa chancellor kwakkirizibwa abalonzi 88 ku buli 100 abaalonda mu kalulu k’ekikungo mu 1934.
Ku ntandikwa ya 1938, Hitler yasiiga abantu akasa okunyweza obuyinza bwe ku magye ng’akuma omuliro mu nsonga za Blomberg–Fritsch. Hitler yawaliriza Minisita we ow’olutalo, Field Marshal Werner von Blomberg, okulekulira ng’akozesa ekiwandiiko kya poliisi ekyalaga nti mukyala wa Blomberg omupya yalina likodi y’obwamalaaya. Omuduumizi w’amagye Colonel-General Werner von Fritsch yaggyibwawo oluvannyuma lwa Schutzstaffel] (SS) okuleeta ebigambibwa nti yali yeenyigira mu bisiyaga. Abasajja bombi baali bagudde mu buzibu kubanga baali bawakanya Hitler okusaba okukola Wehrmacht nga yeetegese okulwana olutalo nga mu 1938. Hitler yafuna ekitiibwa kya Blomberg eky’Omuduumizi Omukulu, bw’atyo n’atwala obuduumizi bw’amagye ku bubwe. Yakyusa minisitule y’olutalo n’assaamu Oberkommando der Wehrmacht (OKW), nga ekulemberwa Genero Wilhelm Keitel. Ku lunaku lwe lumu, ba Genero 16 baggyibwako obuduumizi bwabwe, ate abalala 44 ne bakyusibwa; bonna baali bateeberezebwa nti baali tebawagira bu- Nazi kimala. Ku ntandikwa y'Ogwokubirii 1938, ba Genero abalala 12 baali bamaze okuggyibwawo.
Hitler yafaayo okuwa obwannakyemalira bwe okulabika ng’obuli mu mateeka. Ebiragiro bye bingi byali byesigamiziddwa mu bulambulukufu ku kiragiro kya Reichstag Fire Decree era n’olwekyo nga byesigamiziddwa ku nnyingo 48 eya Ssemateeka wa Weimar. ''Reichstag'' yazza obuggya etteeka li Enablinga Act emirundi ebiri, buli mulundi okumala emyaka ena. Ng'okulonda kwa ''Reichstag'' kukyakolebwa (mu 1933, 1936, ne 1938), abalonzi baaweebwa olukalala lumu olw'Abanazi n'abagenyi abawagira Obunazi olwafuna obululu obusukka mu bitundu 90 ku buli 100. Okulonda kuno okw’obulimba kwali mu mbeera ezitali za kyama; Abanazi batiisatiisa okwesasuza okw’amaanyi eri omuntu yenna ataalonda oba ataabalonda.
== Nazi Germany ==
=== Ebyenfuna n’obuwangwa ===
[[File:Hitler_at_the_XI_Olympic_Games_opening_ceremonies.jpg|thumb| Hitler n’abakozi be nga bakola saluti y’Abanazi eri ttiimu ku mikolo egy’okuggulawo emizannyo gya Olympics XI mu Gwomunaana 1936]]
Mu Gwomunaana 1934, Hitler yalonda Pulezidenti wa Reichsbank Hjalmar Schacht nga Minisita w’ebyenfuna, ate mu mwaka ogwaddako, nga Plenipotentiary for War Economy avunaanyizibwa ku kutegeka ebyenfuna by'okulwana. Okuddamu okuzimba n’okuzzaawo emmundu kwassibwamu ssente nga bayita mu tteeka lya Mefo, okukuba ssente, n’okuwamba eby’obugagga by’abantu abaakwatibwa ng’abalabe b’eggwanga, nga mw’otwalidde n’Abayudaaya. Omuwendo gw’abatalina mirimu gwakendeera okuva ku bukadde mukaaga mu 1932 okutuuka ku bukadde obutasukka kamu mu 1936. Hitler ye yalabirira emu ku kampeyini ezisinga obunene ez’okulongoosa ebizimbe mu byafaayo bya Girimaani, ezaaviirako okuzimba amabibiro, ''autobahns'', eggaali y’omukka, n’emirimu emirala egy’okuzimba. Emisaala gyali wansi katono mu makkati okutuuka ku nkomerero y’emyaka gya 1930 bw’ogeraageranya n’emisaala mu kiseera kya Weimar Republic, ate ng’ebbeeyi y’ebintu y'eyongera ebitundu 25 ku buli 100. Mu kugeraageranya Wiiki y’emirimu yeeyongera mu kiseera ky’okukyusa okudda mu by’enfuna by’olutalo; mu 1939, Omugirimaani owa bulijjo yali akola wakati w’essaawa 47 ne 50 buli wiiki.
Gavumenti ya Hitler yawagira enzimba y'EKinazi ku kigero ekinene ennyo. Albert Speer, eyayamba ennyo mu kuteeka mu nkola enkola ya Hitler ey’okuddamu okutaputa obuwangwa bw’Abagirimaani mu ngeri ey’edda, yateekebwa okuvunaanyizibwa ku kiteeso ky’okuddaabiriza ebizimbe mu Berlin. Wadde ng’amawanga mangi gaali gatiisatiisa obuteetaba mu mizannyo gya Olympics, Bugirimaani gye yategeka mu 1936. Hitler ye yakulemberamu emikolo gy’okuggulawo era yeetaba ku mikolo gyombi egyali mu Winter Games e Garmisch-Partenkirchen ne mu Summer Games e Berlin.
=== Okuddamu okukozesa emmundu n’emikago emipya ===
Mu nsisinkano n'abakulembeze b'amagye ga Girimaani nga 3 Ogwokubiri 1933, Hitler yayogera ku "kuwamba Lebensraum mu Buvanjuba n'enkola y'okutunza endowooza y'eKigirimaani ey'okufufugaza" ng'ebigendererwa bye ebisembayo eby'enkola y'ensonga z'ebweru. Mu Gwokusatu, Omulangira Bernhard Wilhelm von Bülow, omuwandiisi mu ofiisi y’ensonga z’ebweru ( Auswärtiges Amt ), yafulumya ekiwandiiko ku bigendererwa ebikulu eby’enkola y’ensonga z’ebweru: Anschluss ne Austria, okuzzaawo ensalo z’amawanga ga Girimaani mu 1914, okugaana obukwakkulizo bw’amagye wansi w’endagaano ya Versailles, okudda kw’amatwale ga Girimaani agaali mu Afirika, n’ekitundu kya Girimaani eky’obuyinza mu Bulaaya ey’Ebuvanjuba. Hitler yasanga ebiruubirirwa bya Bülow nga bitono nnyo. Mu kwogera kwe mu kiseera kino, yakkaatirizza bye yayita ebigendererwa by’emirembe mu nkola ze n’okwagala okukolera mu ndagaano z’ensi yonna. Mu lukiiko olwasooka olwa kabineeti ye mu 1933, Hitler yakulembeza ssente z’amagye okusinga okudduukirira abantu abaali batalina mirimu.
Girimaani yava mu mukago gw'amawanga n'olukiiko lw'ensi yonna olw'okuggyawo ebyokulwanyisa mu Gwekkumi 1933. Mu Gwoluberyeberye 1935, abantu abasukka mu 90 ku buli 100 ab’omu Saarland, mu kiseera ekyo eyali wansi w’obufuzi bw’Omukago gw’Amawanga Amagatte, baakuba akalulu okwegatta ne Bugirimaani. Mu Gwokusatu ogwo, Hitler yalangirira okugaziya eggye lya Wehrmacht okutuuka ku bammemba 600,000 —nga bakubisaamu emirundi mukaaga omuwendo ogwakkirizibwa mu ndagaano ya Versailles —nga mw’otwalidde n’okukulaakulanya eggye ly’omu bbanga ( Luftwaffe ) n’okweyongera kw’obunene bw’amagye g’oku mazzi ( Kriegsmarine). Bungereza, Bufalansa, Yitale, n’Omukago gw’Amawanga Amagatte byavumirira ebikolwa bino eby’okumenya Endagaano eyo naye nga tebalina kye baakola kubiziyiza. Endagaano y’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani (AGNA) eya 18 Ogwomukaaga yakkiriza ttani za Girimaani okweyongera okutuuka ku bitundu 35 ku 100 eby’amagye g’oku mazzi aga Royal Navy . Hitler yayita okussa omukono ku AGNA nga "olunaku olukyasinze essanyu mu bulamu bwe", ng'alowooza nti endagaano eno ye yatandika omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani gwe yali alagudde mu Mein Kampf. Bufalansa ne Yitale tezeebuuzibwako nga tebannaba kussa mukono, ekyatyoboola obutereevu Omukago gw’Amawanga Amagatte era ne kiteeka endagaano ya Versailles obutabeera na makulu.
Girimaani yaddamu okuwamba ekitundu ekyali tekikirizibwamu magye mu Rhineland mu Gwokusatu1936, ng’emenya endagaano ya Versailles. Hitler era yasindika amagye e Spain okuwagira Francisco Franco n’ekiwayi kye ekya Nationalist mu kiseera ky’olutalo lw’omunda mu Spain oluvannyuma lw’okufuna okulaajana okuyambibwa mu Gwomusanvu 1936. Mu kiseera kye kimu, Hitler yagenda mu maaso n’okufuba okukola omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani. Mu Gwomunaana 1936, ng’ayanukula ekizibu ky’ebyenfuna ekyali kyeyongera olw’okufuba kwe okuddamu okufuna emmundu, Hitler yalagira Göring okussa mu nkola Enteekateeka y’Emyaka Ena okuteekateeka Bugirimaani okulwana olutalo mu myaka ena eginaddirira. Enteekateeka eno yali etunuulidde olutalo olw'amaanyi wakati wa " Judaeo-Bolshevism " n'Obunazi bwa Girimaani, nga mu ndowooza ya Hitler kyali kyetaagisa okufuba okwewaayo okuddamu okufuna ebyokulwanyisa awatali kulowooza ku nsaasaanya y'ebyenfuna.
Mu Gwekkumi 1936, Count Galeazzo Ciano, minisita w’ensonga z’ebweru mu gavumenti ya Mussolini, yakyalira Girimaani, gye yassa omukono ku ndagaano ey’ensonga mwenda ng’akabonero nti ''yali asemberera'' okusisinkana Hitler mu buntu. Nga 1 Ogwekkuminoogumu, Mussolini yalangirira "omukago" wakati wa Girimaani ne Yitale. Nga 25 Ogwekkuminoogumu, Girimaani yassa omukono ku ndagaano ya Anti-Comintern Pact ne Japan. Bungereza, China, Yitale ne Poland nazo zaayitibwa okwegatta ku ndagaano ya Anti-Comintern Pact, naye Yitale yokka ye yassa omukono mu 1937. Hitler yasuula enteekateeka ye ey'omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani, ng'anenya obukulembeze bwa Bungereza "obutamala". Mu lukiiko lwe yatuuza mu Reich Chancellery ne baminisita be ab’ensonga z’ebweru n’abaami b’amagye mu Gwekkuminoogumu ogwo, Hitler yaddamu okulaga ekigendererwa kye eky’okufuna Lebensraum ku lw’abantu b’e Girimaani. Yalagira enteekateeka z’olutalo mu Buvanjuba zitandike nga bukyali mu 1938 ate nga tebunnawera 1943. Singa afa, ebiteeso by'olukuŋŋaana, eby'awandiikibwa nga Hossbach Memorandum, byali bya kutwalibwa nga "endagaano ye ey'ebyobufuzi". Yawulira nti okukendeera okw'amaanyi mu mbeera z'abantu mu Girimaani olw'okatyabaga k'ebyenfuna kayinza kuyimirizibwa na bulumbaganyi bw'amagye obwali bugendereddwamu okuwamba Austria ne Czechoslovakia. Hitler yasaba okukola amangu nga Bungereza ne Bufalansa tezinnaba kufuna bukulembeze bwa nkalakkalira mu mpaka z'ebyokulwanyisa. Ku ntandikwa ya 1938, oluvannyuma lw’ensonga ya Blomberg–Fritsch, Hitler yakakasa obuyinza ku nkola y’amagye-enkola y’ensonga z’ebweru, n’agoba Neurath ku bwaminisita w’ensonga z’ebweru era n’alonda Minisita w’olutalo. Okuva ku ntandikwa ya 1938, Hitler yali ku nkola y’ensonga z’ebweru ng’egendereddwamu lutalo.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Apuli 1938, Henlein yagamba minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu." ... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". {{Sfn|Weinberg|1980|pp=334–335}} Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia. {{Sfn|Weinberg|1980|pp=338–340}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. {{Sfn|Weinberg|1980|pp=418–419}} Ekibiina kya Henlein kyayanukudde Beneš kye yasaba bwe kyakuma omuliro mu bantu okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten. {{Sfn|Kee|1988|pp=149–150}} {{Sfn|Weinberg|1980|p=419}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. {{Sfn|Messerschmidt|1990|pp=671, 682–683}} {{Sfn|Rothwell|2001|pp=90–91}} Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja ow’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. {{Sfn|''Time'', January 1939}} Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, obuzibu bw’ebyenfuna obwali bugenda mu maaso olw’okuddamu okukozesa emmundu bwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. {{Sfn|Murray|1984|p=268}} Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa 30 January 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye. {{Sfn|Murray|1984|p=268}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
Mu kukubaganya ebirowoozo okw’ekyama mu 1939, Hitler yalangirira nti Bungereza ye mulabe omukulu eyali agenda okuwangulwa era nti okusaanyizibwawo kwa Poland kyali kyetaagisa okusooka okutuuka ku kiruubirirwa ekyo. Oludda olw’ebuvanjuba lwandikuumibwa, era ettaka lyandiyongerwa ku Lebensraum ya Bugirimaani. Olw'okunyiiga olw' "omusingo" gw'Abangereza nga 31 Ogwokusatu 1939 ogw'obwetwaze bwa Poland, yagamba nti, "Nja kubafumbira ekyokunywa kya sitaani". Mu kwogera kwe mu Wilhelmshaven okw'okutongoza emmeeri y'olutalo Tirpitz nga 1 Ogwokuna, yatiisatiisa okuvumirira endagaano y'amagye g'oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani singa Abangereza bagenda mu maaso n'okukakasa obwetwaze bwa Poland, kye yalaba ng'enkola ya "okuzingiza". Poland yali yakufuuka eggwanga lya Girimaani erya satellite, oba yandifuliddwa nnampawengwa okusobola okukuuma oludda olw’ebuvanjuba olwa Reich n’okutangira Bungereza okuziyiza okuyinza okubaawo.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
Mu kukubaganya ebirowoozo okw’ekyama mu 1939, Hitler yalangirira nti Bungereza ye mulabe omukulu eyali agenda okuwangulwa era nti okusaanyizibwawo kwa Poland kyali kyetaagisa okusooka okutuuka ku kiruubirirwa ekyo. Oludda olw’ebuvanjuba lwandikuumibwa, era ettaka lyandiyongerwa ku Lebensraum ya Bugirimaani. Olw'okunyiiga olw' "omusingo" gw'Abangereza nga 31 Ogwokusatu 1939 ogw'obwetwaze bwa Poland, yagamba nti, "Nja kubafumbira ekyokunywa kya sitaani". Mu kwogera kwe mu Wilhelmshaven okw'okutongoza emmeeri y'olutalo Tirpitz nga 1 Ogwokuna, yatiisatiisa okuvumirira endagaano y'amagye g'oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani singa Abangereza bagenda mu maaso n'okukakasa obwetwaze bwa Poland, kye yalaba ng'enkola ya "okuzingiza". Poland yali yakufuuka eggwanga lya Girimaani erya satellite, oba yandifuliddwa nnampawengwa okusobola okukuuma oludda olw’ebuvanjuba olwa Reich n’okutangira Bungereza okuziyiza okuyinza okubaawo.
Hitler yasooka kuwagira kirowoozo kya gavumenti ya satellite, naye bwe yagaanibwa gavumenti ya Poland, yasalawo okulumba era kino n’akifuula ekiruubirirwa ekikulu eky’enkola y’ensonga z’ebweru mu 1939. Nga 3 Ogwokuna, Hitler yalagira amagye okwetegekera Fall Weiss (1939)|Fall Weiss ("Case White"), enteekateeka y'okulumba Poland nga 25 Ogwomunaana. {{Sfn|Weinberg|1980|pp=537–539, 557–560}} Mu kwogera kwe mu Reichstag nga 28 April, yeegaana byombi endagaano y’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani n’endagaano ya Girimaani ne Poland ey’obutalumbaganyi . {{Sfn|Weinberg|1980|p=558}} Bannabyafaayo nga William Carr, Gerhard Weinberg, ne Ian Kershaw bagamba nti emu ku nsonga lwaki Hitler yafubutuka okugenda mu lutalo kwe kutya okufa amangu. Enfunda eziwera yali agamba nti alina okukulembera Bugirimaani mu lutalo nga tannakaddiwa nnyo, kubanga abamuddira mu bigere bayinza obutaba na maanyi ge ag’okwagala. {{Sfn|Carr|1972|pp=76–77}} {{Sfn|Kershaw|2000b|pp=36–37, 92}} {{Sfn|Weinberg|2010|p=792}} Hitler yali mweraliikirivu nti obulumbaganyi bw’amagye ku Poland buyinza okuvaamu olutalo ne Bungereza nga tegunnatuuka. {{Sfn|Messerschmidt|1990|pp=688–690}} {{Sfn|Robertson|1985|p=212}} Minisita wa Hitler ow’ensonga z’ebweru era eyali Omubaka mu London, Joachim von Ribbentrop, yamugumizza nti Bungereza oba Bufalansa tezijja kussa kitiibwa mu bweyamo bwe zaakola eri Poland. {{Sfn|Bloch|1992|p=228}} {{Sfn|Overy|Wheatcroft|1989|p=56}} Okusinziira ku kino, nga 22 August 1939, Hitler yalagira okukungaanya amagye okulwanyisa Poland. {{Sfn|Kershaw|2008|p=497}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
Mu kukubaganya ebirowoozo okw’ekyama mu 1939, Hitler yalangirira nti Bungereza ye mulabe omukulu eyali agenda okuwangulwa era nti okusaanyizibwawo kwa Poland kyali kyetaagisa okusooka okutuuka ku kiruubirirwa ekyo. Oludda olw’ebuvanjuba lwandikuumibwa, era ettaka lyandiyongerwa ku Lebensraum ya Bugirimaani. Olw'okunyiiga olw' "omusingo" gw'Abangereza nga 31 Ogwokusatu 1939 ogw'obwetwaze bwa Poland, yagamba nti, "Nja kubafumbira ekyokunywa kya sitaani". Mu kwogera kwe mu Wilhelmshaven okw'okutongoza emmeeri y'olutalo Tirpitz nga 1 Ogwokuna, yatiisatiisa okuvumirira endagaano y'amagye g'oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani singa Abangereza bagenda mu maaso n'okukakasa obwetwaze bwa Poland, kye yalaba ng'enkola ya "okuzingiza". Poland yali yakufuuka eggwanga lya Girimaani erya satellite, oba yandifuliddwa nnampawengwa okusobola okukuuma oludda olw’ebuvanjuba olwa Reich n’okutangira Bungereza okuziyiza okuyinza okubaawo.
Hitler yasooka kuwagira kirowoozo kya gavumenti ya satellite, naye bwe yagaanibwa gavumenti ya Poland, yasalawo okulumba era kino n’akifuula ekiruubirirwa ekikulu eky’enkola y’ensonga z’ebweru mu 1939. Nga 3 Ogwokuna, Hitler yalagira amagye okwetegekera Fall Weiss (1939)|Fall Weiss ("Case White"), enteekateeka y'okulumba Poland nga 25 Ogwomunaana. Mu kwogera kwe mu Reichstag nga 28 Ogwokuna, yeegaana endagaano zombi okuli ey’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani n’endagaano ya Girimaani ne Poland ey’obutalumbagana. Bannabyafaayo nga William Carr, Gerhard Weinberg, ne Ian Kershaw bagamba nti emu ku nsonga lwaki Hitler yafubutuka okugenda mu lutalo kwe kutya okufa amangu. Enfunda eziwera yali agamba nti alina okukulembera Bugirimaani mu lutalo nga tannakaddiwa nnyo, kubanga abamuddira mu bigere bayinza obutaba na maanyi ge ag’okwagala. {{Sfn|Carr|1972|pp=76–77}} {{Sfn|Kershaw|2000b|pp=36–37, 92}} {{Sfn|Weinberg|2010|p=792}} Hitler yali mweraliikirivu nti obulumbaganyi bw’amagye ku Poland buyinza okuvaamu olutalo ne Bungereza nga tegunnatuuka. {{Sfn|Messerschmidt|1990|pp=688–690}} {{Sfn|Robertson|1985|p=212}} Minisita wa Hitler ow’ensonga z’ebweru era eyali Omubaka mu London, Joachim von Ribbentrop, yamugumizza nti Bungereza oba Bufalansa tezijja kussa kitiibwa mu bweyamo bwe zaakola eri Poland. {{Sfn|Bloch|1992|p=228}} {{Sfn|Overy|Wheatcroft|1989|p=56}} Okusinziira ku kino, nga 22 August 1939, Hitler yalagira okukungaanya amagye okulwanyisa Poland. {{Sfn|Kershaw|2008|p=497}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
Mu kukubaganya ebirowoozo okw’ekyama mu 1939, Hitler yalangirira nti Bungereza ye mulabe omukulu eyali agenda okuwangulwa era nti okusaanyizibwawo kwa Poland kyali kyetaagisa okusooka okutuuka ku kiruubirirwa ekyo. Oludda olw’ebuvanjuba lwandikuumibwa, era ettaka lyandiyongerwa ku Lebensraum ya Bugirimaani. Olw'okunyiiga olw' "omusingo" gw'Abangereza nga 31 Ogwokusatu 1939 ogw'obwetwaze bwa Poland, yagamba nti, "Nja kubafumbira ekyokunywa kya sitaani". Mu kwogera kwe mu Wilhelmshaven okw'okutongoza emmeeri y'olutalo Tirpitz nga 1 Ogwokuna, yatiisatiisa okuvumirira endagaano y'amagye g'oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani singa Abangereza bagenda mu maaso n'okukakasa obwetwaze bwa Poland, kye yalaba ng'enkola ya "okuzingiza". Poland yali yakufuuka eggwanga lya Girimaani erya satellite, oba yandifuliddwa nnampawengwa okusobola okukuuma oludda olw’ebuvanjuba olwa Reich n’okutangira Bungereza okuziyiza okuyinza okubaawo.
Hitler yasooka kuwagira kirowoozo kya gavumenti ya satellite, naye bwe yagaanibwa gavumenti ya Poland, yasalawo okulumba era kino n’akifuula ekiruubirirwa ekikulu eky’enkola y’ensonga z’ebweru mu 1939. Nga 3 Ogwokuna, Hitler yalagira amagye okwetegekera Fall Weiss (1939)|Fall Weiss ("Case White"), enteekateeka y'okulumba Poland nga 25 Ogwomunaana. Mu kwogera kwe mu Reichstag nga 28 Ogwokuna, yeegaana endagaano zombi okuli ey’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani n’endagaano ya Girimaani ne Poland ey’obutalumbagana. Bannabyafaayo nga William Carr, Gerhard Weinberg, ne Ian Kershaw bagamba nti emu ku nsonga lwaki Hitler yafubutuka okugenda mu lutalo kwe kutya okufa amangu. Enfunda eziwera yali agamba nti alina okukulembera Bugirimaani mu lutalo nga tannakaddiwa nnyo, kubanga abamuddira mu bigere bayinza obutaba na kwagala kwa maanyi nga ye. Hitler yali mweraliikirivu nti obulumbaganyi bw’amagye ku Poland buyinza okuvaamu olutalo ne Bungereza nga terunnatuuka. Minisita wa Hitler ow’ensonga z’ebweru era eyali Omubaka mu London, Joachim von Ribbentrop, yamugumya nti Bungereza oba Bufalansa tezijja kussa kitiibwa mu bweyamo bwe zaakola eri Poland. Okusinziira ku kino, nga 22 Ogwomunaana 1939, Hitler yalagira okukungaanya amagye okulwanyisa Poland.
do3i20ijn1sy33dpg05zk0j5rvk9s7k
67636
67635
2026-08-14T03:49:17Z
Charles Kalanzi
9748
Created by translating the section "World War II" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1369226609|Adolf Hitler]]"
67636
wikitext
text/x-wiki
'''Adolf Hitler''' (20 Ogwokuna 1889 – 30 Ogwokuna 1945) yali munnabyabufuzi Omugirimaani enzaalwa y’e Austria era nga ye nnakyemalira wa Girimaani ku mulembe gw’Abanazi okuva mu 1933 okutuusa lwe yeetuga mu 1945. Yalinnya mu buyinza ng’omukulembeze w’ekibiina ky’Abanazi, n’afuuka Cansala wa Bugirimaani mu 1933 n’oluvannyuma n’atwala ekitiibwa kya {{Lang|de|Führer und Reichskanzler}} mu 1934. Germany okulumba Poland nga 1 Ogwomwenda1939 wansi w'obukulembeze bwe kwe kwatandika Ssematalo II . Mu lutalo lwonna olwaddirira, Hitler yali y'enyigira nnyo mu kulungamya ebikwekweto by’amagye ga Girimaani era ye yali omukulu mu kutta Abayudaaya nga obukadde mukaaga mu Holocaust awamu n’okufa kw’obukadde n’obukadde bw’abantu abalala abaafa.
Hitler yazaalibwa mu Braunau am Inn mu Austria-Hungary era n’agenda e Girimaani mu 1913. Yayooyootebwa mu kiseera we yaweereza mu magye ga Girimaani mu Ssematalo I, n'afuna omusaalaba ogw'ekyuma (Iron Cross). Mu 1919, y'egatta ku kibiina ky’abakozi ekya Germany Workers’ Party (DAP), ekyasooka ekibiina ky’Abanazi, era mu 1921, n’alondebwa okuba omukulembeze w’ekibiina ky’Abanazi. Mu 1923, yagezaako okuwamba obuyinza bwa gavumenti mu kuwamba gavumenti okwalemererwa mu Munich era n’asibwa emyaka etaano, n’amala omwaka mulamba n’okusoba. Ng’ali eyo, yalagira omuzingo ogusooka ogw’ekitabo kye eky’obulamu bwe ne manifesito y’ebyobufuzi ''Mein Kampf'' ( lit. 'My Struggle'). Oluvannyuma lw’okuyimbulwa nga bukyali mu 1924, yafuna obuwagizi bw’abantu ng’alumba Endagaano y'e Versailles awamu n’okutumbula enzikiriza ya Bugirimaani yonna, okulwanyisa Abayudaaya, n’okulwanyisa Obwanaakalyakaani ng’akozesa okwogera okw’amaanyi ne ppokoppoko w’Abanazi . Yateranga okuvumirira Obwanaakalyakaani ng'olumu ku lukwe lw'Abayudaaya olw'ensi yonna .
Oluvannyuma lw’okulonda mu Reichstag mu Gwekkuminoogumu 1932, ekibiina ky’Abanazi kye kyasinga okubeera n’ebifo mu ''Reichstag'', naye nga si kyekisinga ababaka abangi. Oluvannyuma, eyali chancellor Franz von Papen ne bannabyabufuzi abalala abakuumaddembe baamatiza Pulezidenti Paul von Hindenburg okulonda Hitler ku bwa chancellor nga 30 Ogwoluberyeberye 1933. Nga wayiseewo akaseera katono, nga 23 Ogwokusatu, ''Reichstag'' yayisa etteeka li Enabling Act erya 1933, era ku nkomerero ne litandika okukyusa Weimar Republic n’efuuka Bugirimaani ey’Abanazi. Hindenburg bwe yafa nga 2 Ogwomunaana 1934, Hitler yamusikira n’afuuka omukulembeze w’eggwanga era oluvannyuma Girimaani n’efuuka eggwanga ly'obwannakyemalira mu bujjuvu. Mu ggwanga, Hitler yatandika okussa mu nkola enkola nnyingi ez’obusosoze mu mawanga, ezaali zisuula Abayudaaya Abagirimaani ku bbali n’okubafuula embuzi ey’ekiweebwayo . Emyaka gye omukaaga egyasooka mu buyinza gyavaamu ebyenfuna okutereera amangu okuva mu kiseera ky’okusereba kw’ebyenfuna, okusazaamu obukwakkulizo obwateekebwa ku Bugirimaani oluvannyuma lwa Ssematalo I, n’okuwamba ebitundu ebyalimu obukadde n’obukadde bw’Abagirimaani, ekyamuwa obuwagizi obw’amaanyi mu kusooka.
Ekimu ku biruubirirwa bya Hitler ebikulu kyali {{Lang|de|[[Lebensraum]]}} ( lit. 'Owokubeera') eri abantu b'e Girimaani mu Bulaaya ey'Ebuvanjuba. Enkola ye ey’obukambwe, ey’okugaziya okusukka ensalo za Girimaani zitwalibwa okuba ng’ensonga enkulu ezavaako Ssematalo II mu Bulaaya. Nga 1 Ogwomwenda 1939, Hitler yalabirira okulumba kwa Girimaani ku Poland, bwe kityo ne kireetera Bungereza ne Bufalansa okulangirira olutalo ku Bugirimaani . Oluvannyuma lw’okulagira okulumba Soviet Union mu Gwomukaaga 1941, yalangirira olutalo ku Amerika mu Gwekkumineebiri w’omwaka gwe gumu. Ku nkomerero ya 1941, amagye ga Girimaani n’amawanga ga Bulaaya agayitibwa European Axis gaawamba ekitundu ekisinga obunene ekya Bulaaya n'obukiika kkono bw'Afirika . Obuwanguzi buno bwaddizibwayo mpolampola oluvannyuma lwa 1941 okutuusa amagye g’omukago lwe gaawangula amagye ga Girimaani mu 1945. Nga 29 Ogwokuna 1945, Hitler yawasa munne gwe yali amaze naye ebbanga, Eva Braun, mu {{Lang|de|[[Führerbunker]]}} mu kibuga Berlin. Enkeera beetuga okwewala okukwatibwa amagye ga Soviet Red Army.
Munnabyafaayo era omuwandiisi w'emikululo gy'obulamu bwabantu Ian Kershaw yayogera ku Hitler nga "omusingi gw'ebyobufuzi ebibi eby'omulembe guno". Mu bukulembeze bwa Hitler n’endowooza y’obusosoze mu mawanga, gavumenti y’Abanazi ye yali evunaanyizibwa ku kittabantu ky’Abayudaaya ababalirirwamu obukadde mukaaga n’obukadde n’obukadde bw’abantu abaakosebwa, ye n’abagoberezi be baali batwala nti {{Lang|de|[[Untermensch]]en}} ( lit. ' si bantu' ) oba abatasaana kubeera mu bantu. Hitler n’Abanazi nabo bavunaanyizibwa ku kutta abantu ababalirirwamu obukadde 19.3 nga mulimu abaabulijjo n’abasibe b’olutalo. Okugatta ku ekyo, obukadde 28.7 obw'abajaasi n'abantu baabulijjo baafa olw'ebikolwa by'amagye mu katemba w'Abazungu. Omuwendo gw’abantu baabulijjo abattibwa mu Ssematalo II gwali tegubangawo mu lutalo, era abantu abaafiira mu lutalo luno lulufuula olutalo olusinga okutta abantu mu byafaayo.
== Ensibuko y’obuzaale ==
Taata wa Hitler, Alois Hitler, yali mwana wa Maria Schiclgruber atali mu mateeka. Olukalala lw'okubatiza terwalaga linnya lya kitaawe, era Alois mu kusooka yalina amannya ga nnyina, "Schicklgruber". Mu 1842, Johann Georg Hiedler yawasa maama wa Alois. Alois yakuzibwa mu maka ga muganda wa Hiedler, Johann Nepomuk Hiedler. Alois yakola ng’omukozi wa gavumenti okuva mu 1855 okutuusa lwe yawummula mu 1895. Mu 1876, Alois yawandiisibwa mu mateeka era ebiwandiiko bye eby'okubatiza ne biwandiikibwako obugambo bwa kabona okuwandiisa Johann Georg Hiedler nga kitaawe wa Alois (yawandiikibwa nga "Georg Hitler"). Alois olwo n'atwala erinnya ly'ekika "Hitler", era liwandiikibwa {{Lang|de|"Hiedler", "Hüttler"}}, oba {{Lang|de|"Huettler"}} . Oboolyawo erinnya lino lyesigamiziddwa ku kigambo ky’Olugirimaani {{Lang|de|Hütte}} ( lit. 'akasiisira' ), era kirina amakulu "oyo abeera mu nsiisira".
Omukungu w’Abanazi Hans Frank yawa amagezi nti maama wa Alois yali akozesebwa ng’omukozi w’awaka mu maka g’Abayudaaya mu Graz, era nti mutabani w’amaka ago ow’emyaka 19, Leopold Frankenberger ye yazaala Alois, ekintu ekyamanyibwa nga Frankenberger thesis. Tewali muntu yenna ayitibwa Frankenberger yawandiisibwa mu Graz mu kiseera ekyo, era tewali biwandiiko ku kubeerawo kwa Leopold Frankenberger, kale bannabyafaayo bagoba okugamba nti kitaawe wa Alois yali Muyudaaya. Mu 2025, omusaayi ogwava mu sofa mu kunoonyereza ku Hitler gwakozesebwa Turi King owa Yunivasite y’e Bath okwekenneenya DNA. Omusaayi guno gwakakasibwa nti gwa Hitler nga gugeraageranyizibwa n’ogw’owoluganda lwe omusajja, era okwekenneenya DNA kwalaga nti Hitler teyalina buzaale bwa Bayudaaya ng’ayita mu kitaawe. "Singa bwe kyali, tetwandifunye kukwatagana kwa DNA naye," King bwe yagamba "Okukwatagana okwo okwa DNA tekwakoma ku kukakasa nti eno ye DNA ya Hitler wabula era kukakasa nti emboozi y'obuzaale bw'Abayudaaya bw'abantu okuyita mu kitaawe si kituufu."
== Obuto bwe ==
=== Obuto bwe n’okusoma ===
[[File:Adolf_Hitler_infant_photo_(3x4_cropped).jpg|left|thumb| Hitler ( c. 1889–90)]]
Adolf Hitler yazaalibwa nga 20 Ogwokuna 1889 mu Braunau am Inn, ekibuga mu Austria-Hungary (kati Austria), okumpi n’ensalo ne Girimaani. Yali wakuna ku baana mukaaga abazaalibwa Alois Hitler ne mukyala we owookusatu, Klara Pölzl. Baganda ba Hitler basatu —Gustav, Ida, ne Otto —baafa nga bakyali bawere. Era abaali mu maka ago mwalimu abaana ba Alois okuva mu bufumbo bwe obw’okubiri: Alois Jr. (yazaalibwa 1882) ne Angela (yazaalibwa 1883). Mu 1892, ab’omu maka ago baasengukira mu Passau, Bugirimaani, oluvannyuma lwa Alois okukuzibwa n’afuuka omukungu w'ebyamaguzi mu Passau. Hitler mu kiseera ekyo yali wa myaka esatu. Alois yakuzibwa n’atwalibwa e Linz, Austria, nga 1 Ogwokuna 1893, naye ab’omu maka amalala ne basigala mu Passau. Famire yaddayo e Austria ne basenga e Leonding nga 9Ogwokutaano 1894, era mu Gwomukaaga 1895, Alois yawummula n’agenda e Hafeld, okumpi ne Lambach, gye yalima n’okulunda enjuki. Hitler yasomera mu {{Lang|de|Volksschule}} (essomero lya pulayimale eriweebwa ssente okuva mu gavumenti) mu kibuga Fischlham ekiriraanyewo.
Okugenda e Hafeld kwakwatagana n’okutandika kw’obukuubagano obw’amaanyi obwa taata n’omwana obwava ku Hitler ow’emyaka omukaaga okugaana okugoberera empisa enkakali ez’essomero lye. Alois yagezaako okukuba mutabani we amufuule omuwulize, nga Adolf akola kyonna ekisoboka okubeera ekikontana n’ekyo kyonna kitaawe kye yali ayagala. Alois naye yandikubye mutabani we naye nnyina yaumukuuma obutakubwa buli kiseera.
Kaweefube wa Alois Hitler ow’okulima e Hafeld teyayitamu, era mu 1897, baasengukira e Lambach. Hitler ow’emyaka omunaana yasoma emisomo gy’okuyimba, yayimba mu kkwaaya y’ekkanisa, era yatuuka n’okulowooza ku ky’okufuuka kabona. Mu 1898, famire yaddayo mu maka ag'enkalakkalira e Leonding. Hitler yakosebwa nnyo olw'okufa kwa muto we Edmund mu 1900 olw'omusujja gw'amulangira. Hitler yakyuka okuva mu muyizi ateemotyamotya, ayagala ennyo abantu n’afuuka omulenzi omuzibu, eyeekutudde ku balala era ng’atera okuyombagana ne kitaawe n’abasomesa. Paula Hitler yajjukira nti Adolf yali muvubuka wafujjo era ng’atera okumukuba empi.
Alois yali akoze omulimu omulungi mu kitongole ky'ebyamaguzi era ng’ayagala mutabani we amuddire mu ebigere. Oluvannyuma Hitler yakola katemba okuva mu kiseera kino kitaawe bwe yamutwala okukyalira ofiisi y'ebyamaguzi, n’akiraga ng’ekintu ekyavaako obutakkaanya obutasonyiwa wakati wa taata n’omwana, nga bombi baali ba maanyi. Olw’okusimbira ekkuuli mutabani we okwagala okugenda mu siniya okufuuka omuyiiya, Alois yasindika Hitler mu ''Realschule'' e Linz mu Gwomwenda 1900. Hitler yajeemera okusalawo kuno, era mu ''Mein Kampf'' agamba nti mu bugenderevu yakola bubi mu ssomero, ng'asuubira nti kitaawe bwamala okulaba "ensoma embi mu ssomero ly'ebyemikono yandindese okwewaayo mu kirooto kyange".
Okufaananako n’Abagirimaani bangi ab’omu Austria, Hitler yatandika okukulaakulanya endowooza y'okwagala Girimaani okuva mu buto. Yalaga obwesigwa eri Bugirimaani yokka, ng’anyooma obwakabaka bwa Habsburg obwali busereba mu kukulembera obwakabaka obunene. Hitler ne mikwano gye baakozesa okulamusa "Heil", ne bayimba " Deutschlandlied " mu kifo ky'oluyimba lwa Austrian Imperial. Oluvannyuma lw’okufa kwa Alois okw’amangu nga 3 Ogwoluberyeberye 1903, omutindo gwa Hitler ku ssomero gwayonooneka, era nnyina n’amukkiriza okuvaayo. Yeewandiisa mu ''Realschule'' e Steyr mu Gwomwenda 1904, enneeyisa ye n’omutindo gwe ne bitereera. Mu 1905, oluvannyuma lw’okuyita ekigezo ekisembayo, Hitler yava mu ssomero lino nga talina kiruubirirwa kyonna kya kwongera kusoma wadde enteekateeka entegeerekeka ey’okukola omulimu.
=== Okutandika okuvubuka ng'ali mu Vienna ne Munich ===
Mu 1907, Hitler yava mu Linz n’agenda okubeera n’okusoma okusiiga ebifaananyi mu kibuga Vienna, ng’avujjirirwa ssente okuva mu miganyulo gya mulekwa n’obuwagizi okuva eri nnyina. Yasaba okuyingizibwa mu Academy of Fine Arts Vienna kyokka n’agaanibwa emirundi ebiri. Dayirekita yawa amagezi nti Hitler yandibadde asaba okugenda mu School of Architecture, naye nga talina biwandiiko byetaagisa mu by’ensoma kubanga yali tannamaliriza siniya.
Nga 21 Ogwekkumineebiri 1907, nnyina yafa kookolo w’amabeere ku myaka 47; Mu kiseera ekyo Hitler yalina emyaka 18. Mu 1909, Hitler ssente zaggwawo era n’awalirizibwa okubeera mu bulamu obw’ekika kya bohemian mu bifo eby’okusulamu abantu abatalina mwasirizi ne mu kisulo kya Meldemannstraße. Yafuna ssente ng’omukozi ow’abulijjo ng’asiiga n’okutunda langi z’amazzi ez’ebifo ebisikiriza mu Vienna. Mu kiseera kye yamala mu Vienna, yagoberera okwagala kwo kweyongera okuzimba n’okuyimba, n’agenda mu bivvulu kkumi ebya {{Lang|de|Lohengrin (opera){{!}}Lohengrin}}, ekisinga okumunyumira mu nnyimba za Richard Wagner eza opera.
Mu kibuga Vienna, Hitler yasooka kulaba bigambo ebisosola mu mawanga. Abakulembeze b’abantu nga meeya Karl Lueger baakozesa endowooza y’ekibuga eyali emanyiddwa ennyo ey’okulwanyisa Abayudaaya, oluusi n’oluusi ne bawagira endowooza y'okusukulumya Girimaani okusobola okuganyulwa mu by’obufuzi. Obusosoze bw’eggwanga lya Girimaani bwali bungi nnyo naddala mu disitulikiti y’e Mariahilf, Hitler gye yali abeera mu kiseera ekyo. Georg Ritter von Schönerer yafuuka omukulembeze omukulu ku Hitler, era n’afuna okwegomba Martin Luther.
Hitler yasoma empapula z’amawulire n’obupapula obwali butumbula obusosoze era n’alabula ku kuyingira kw’Abayudaaya b’omu Bulaaya ow’Ebuvanjuba, awamu n’ebiwandiiko by’abantu nga Houston Stewart Chamberlain, Charles Darwin, Friedrich Nietzsche, Gustave Le Bon, ne Arthur Schopenhauer. Mu myaka gye yamala mu Vienna era yafuna endowooza ez’amaanyi ezilwanyisa Abaslav.
Ensibuko n’enkulaakulana y’obukyayi bwa Hitler obw’okulwanyisa Abayudaaya ekyali nsonga ya kukubaganyako birowoozo. Mukwano gwe August Kubizek yagamba nti Hitler yali "akakasiddwa n'omuntu alina obukyayi" nga tannava mu Linz. Wabula munnabyafaayo Brigitte Hamann ayogera ku ndowooza ya Kubizek ng'erina "obuzibu". Wadde nga Hitler mu {{Lang|de|Mein Kampf}} agamba nti yasooka kufuuka musosoze mu Vienna, Reinhold Hanisch, eyamuyamba okutunda ebifaananyi bye, takkiriziganya nakyo. Hitler era yatunda ebimu ku by’emikono bye ng’ayita mu musuubuzi Omuyudaaya ayitibwa Samuel Morgenstern ng’abeera mu kibuga Vienna. Bangi ku bakasitoma ba Morgenstern baali Bayudaaya; okugeza, munnamateeka ayitibwa Josef Feingold yagula ebifaananyi bya Hitler ebiwerako ebikwata ku bizimbe eby’ebyafaayo ebya Vienna. Munnabyafaayo Richard J. Evans agamba nti "bannabyafaayo kati okutwalira awamu bakkiriziganya nti obukambwe bwe,enkola ey'ettemu n'obusosoze eri Abayudaaya bweyoleka bulungi oluvannyuma lwa Girimaani okuwangulwa mu Ssematalo I, ng'enjogera ya "okufumita mu mugongo" ("stab-in-the-back") ennyonyola akatyabaga kano".
Hitler yafuna ekitundu ekisembayo ku bintu bya kitaawe mu Gwokutaano 1913 era n’agenda mu Munich . Bwe yayingizibwa mu ggye lya Austria-Hungary, yagenda e Salzburg nga 5 Ogwokubiri 1914 okwekebejjebwa abasawo. Oluvannyuma lw’okwekeneenyezebwa ng’atasaanira kuweereza, yaddayo e Munich. Oluvannyuma Hitler yagamba nti yali tayagala kuweereza Bwakabaka bwa Habsburg olw’amawanga agaali gatabuddwatabuddwa mu ggye lyabwo n’okukkiriza kwe nti Austria-Hungary essaawa yonna yali egenda kugwa.
=== Ssematalo I ===
Mu Gwomunaana 1914, Ssematalo I bwe yatandika, Hitler yali abeera mu Munich era kyeyagalire yeewandiisa mu ggye lya Bavaria. Okusinziira ku alipoota eyafulumizibwa ab’obuyinza mu Bavaria mu 1924, okukkiriza Hitler okuweereza nti yali nsobi mu by’obufuzi, kubanga ng’omutuuze wa Austria, yandibadde addizibwa mu Austria. Yasindikibwa mu Bavarian Reserve Infantry Regiment 16 (ekibinja ekisooka ekya List Regiment), yaweereza ng’omuserikale atuukibwako ku Western Front mu Bufalansa ne Bubirigi, yaweereza ng’omuserikale atuukibwako ku Western Front mu Bufalansa ne Bubirigi, yamala kumpi ekitundu ky'obulamu bwe ku kitebe ky’ekibinja e Fournes-en-Weppes, nga tali mu lutalo. Mu 1914, yaliwo mu lutalo olwasooka olwa Ypres era mu mwaka ogwo yayooyootebwa olw’obuzira, n’afuna Omusaalaba ogw’Ekyuma (Iron Cross). Mu lutalo, yawonyezebwa omuduumizi we, [[Fritz Wiedemann]], eyaggya Hitler mu bifunfugu by’ekizimbe ekyali kigudde ng’ali mu lutalo olutabuse.
Mu kiseera we yaweereza ku kitebe, Hitler yakola emirimu gye egy’ekikugu, ng’akuba katuuni n’okuwa ebiragiro ku lupapula lw’amawulire olw’amagye. Mu lutalo lw’e Somme mu Gwekkumi 1916, yafuna ebisago mu kisambi ekya kkono ekikompola bwe kyabwatuka mu kifo ky'enkambi mwe baali bekwese. Hitler yamala kumpi emyezi ebiri ng’awona mu ddwaaliro e Beelitz, n’adda mu kibinja kye nga 5 Ogwokusatu 1917. Yaliwo mu lutalo lw'e Arras olwa 1917 ne mu lutalo lw'e Passchendaele. Yafuna akabonero ka Wound Badge akaddugavu nga 18 Ogwokutaano 1918. Nga wayise emyezi esatu, mu Gwomunaana 1918, ng'asembebwa Lieutenant Hugo Gutmann, omukulumbeze we Omuyudaaya, Hitler yafuna omusaalaba ogw’ekyuma, ogwa First Class, ekintu ekitatera kuweebwa bantu bali ku ddaala lya {{Lang|de|Gefreiter}} Hitler ly'eyaliko. Nga 15 Ogwekkumi 1918, yaziba amaaso okumala akaseera mu bulumbaganyi bwa ggaasi w'obutwa era n’aweebwa ekitanda mu ddwaaliro e Pasewalk. Bwe yali eyo, Hitler yategezebwa nti Bugirimaani ewanguddwa, era okusinziira nti yali ku ndiri, yaddamu okuziba amaaso omulundi ogw’okubiri oluvannyuma lw’amawulire gano.
Hitler yayogera ku buvunaanyizibwa bwe mu Ssematalo I nga "ekisinga obukulu mu byonna bye yayitamu" era n'atenderezebwa abaduumizi be olw'obuzira bwe. Obumanyirivu bwe mu kiseera ky’olutalo bwanyweza okwagala eggwanga lye, era kyamunakuwaza nnyo olwa Bugirimaani okuwanika mu Gwekkuminoogumu 1918. Okunyiiga kwe olw’okuwnagula mu lutalo kwayogera okuzimba endowooza ye. Okufaananako n’aba Girimaani abalala abaagala eggwanga lyabwe, naye yali akkiririza mu {{Lang|de|Dolchstoßlegende}} ( stab-in-the-back myth ), eyagamba nti amagye ga Girimaani, "agatawangulwa mu lutalo", "gaali gafumitiddwa mu mugongo" ku ludda lw'awaka abakulembeze ba bulijjo, Abayudaaya, aba Marxist, n'abo abassa omukono ku ndagaano y'okukomya entalo eyakomya olutalo —oluvannyuma ne batuumibwa "abamenyi b'amateeka ba November".
Endagaano ya Versailles yalambika nti Girimaani yalina okulekawo ebitundu byayo ebiwerako n'okuggya amagye mu Rhineland . Endagaano eno yassaawo envumbo ku by’enfuna era n’esolooza ssente nnyingi ku ggwanga. Abagirimaani bangi baalaba endagaano eyo ng’okuswazibwa okutali kwa bwenkanya. Okusingira ddala baawakanya enyingo 231, gye baataputa ng’elangirira nti Bugirimaani y’evunaanyizibwa ku lutalo luno. Endagaano ya Versailles n’embeera y’ebyenfuna, embeera z’abantu, n’ebyobufuzi mu Bugirimaani oluvannyuma lw’olutalo, oluvannyuma Hitler yabikozesa okufunamu mu by’obufuzi.
== Okuyingira mu byobufuzi ==
[[File:Hitler's_DAP_membership_card.png|thumb| Kaadi ya Hitler ey’obwammemba bw’ekibiina ky’abakozi ekya Germany (DAP).]]
Oluvannyuma lw’olutalo, Hitler yaddayo e Munich. Olw’obutaba na buyigirize butongole wadde essuubi ly’emirimu, yasigala mu magye. Mu Gwomusanvu 1919, yalondebwa okuba Verbindungsmann (omukessi) ow’omu Aufklärungskommando (ekitongole ekiketta) ekya Reichswehr, eyaweebwa omulimu gw’okufuga abajaasi abalala n’okuyingirira mu kibiina ky’abakozi ekya Germany (DAP). Mu lukiiko lwa DAP nga 12 Ogwomwenda 1919, ssentebe w’Ekibiina Anton Drexler yakwatibwako nnyo olw’obukugu bwa Hitler mu kwogera. Yamuwa kkopi y’akatabo ke aka ''My Political Awakening'', akaalimu endowooza ezilwanyisa Abayudaaya, ez’okwagala eggwanga, ezirwanyisa obwanaasiwamukange, n’ez’okulwanyisa Marxist. Ku biragiro by’abakulu be mu magye, Hitler yasaba okwegatta ku kibiina, era mu wiiki emu n’akkirizibwa nga mmemba w’ekibiina 555 (ekibiina kyatandika okubala obwammemba ku 500 okuwa endowooza nti baali kibiina kinene nnyo).
Hitler yawandiika ekiwandiiko kye ekyasooka okumanyibwa ku kibuuzo ky’Abayudaaya mu bbaluwa gye yawandiikira Adolf Gemlich nga 16, Ogwomwenda 1919 (kati emanyiddwa nga ebbaluwa ya Gemlich). Mu bbaluwa eno, Hitler agamba nti ekigendererwa kya gavumenti " awatali kubuusabuusa kwe kuggyirawo ddala Abayudaaya". Mu DAP, Hitler yasisinkana Dietrich Eckart, omu ku baatandikawo ekibiina kino era nga mmemba w’ekibiina ky’abasamize ekya Thule Society. Eckart yafuuka omubuulirizi wa Hitler, n’awaanyisiganyanga naye ebirowoozo era n’amuyingiza mu bantu ab’enjawulo mu Munich. Okwongera okusikiriza, ekibiina kya DAP kyakyusa erinnya lyayo ne kifuuka Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (Ekibiina ky'abakozi ekya National Socialist German Workers' Party (NSDAP), kati ekimanyiddwa nga " Nazi Party "). Hitler yakola dizayini ya bendera y’ekibiina eya swastika mu nkulungo enjeru ku mugongo omumyufu.
Hitler yasiibulwa mu magye nga 31 Ogwokusatu 1920, era n’atandika okukolera ekibiina kino emirimu emijjuvu. Ekitebe ky’ekibiina kino kyali mu Munich, ekifo eky’aba Girimaani abaali balwanyisa gavumenti abaali bamaliridde okumalawo enzikiriza ya Marx n’okutyoboola Weimar Republic.
Friedrich Reck-Malleczewen yayogera mu kitabo kye ''ekya Diary of a Man in Despair ekyafulumizibwa'' mu 1947:
Yali azze mu nnyumba gye yali taberangamu, ng'ayambadde gaita, ekikooti, enkoofiira ennene, era ng'akutte omuggo.... Oluvannyuma, yasobola okutandika okwogera. Yayogera nnyo, nga tawummula. Yayigiriza. Yatuboggolera ng'omusomesa w'eddiini mu magye. Tetwamuwakanya n'akatono, oba okugezaako okwawukana mu ngeri yonna, naye yatandika okutuboggolera. Abaweereza baalowooza nti baali batulumba era ne badduka okututaasa. Bwe yali amaze okugenda, twatuula kasirise, nga tukyamuse era nga tetuli basanyufu n'akamu. Waaliwo okuwulira ennaku, nga bwobeera mu ggaali y'omukka ne wesangang'oli wamu n'omuntu aliko ekikyamu ku bwongo.
Mu Gwokubiri 1921, nga asoolobye kukyusakyusa abantu, Hitler yayogera n’abantu abasukka mu 6,000. Okusobola okulanga olukiiko luno, loole bbiri ezaali zijjudde abawagizi b’ekibiina baavuga okwetoloola Munich nga bawanika bendera za swastika n’okugabira abantu obupapula. Mu bbanga ttono Hitler yafuna ettutumu olw’okwogera kwe okw’okukubaganya ebirowoozo okw’amaanyi ng’awakanya Endagaano ya Versailles, bannabyabufuzi abaali bavuganya, n’okusingira ddala ng’awakanya Abamarx n’Abayudaaya.
Mu Gwomukaaga 1921, Hitler ne Eckart bwe baali ku lugendo lw’okusonda ssente e Berlin, obuyeekera bwabalukawo mu kibiina ky’Abanazi mu Munich. Abakiise ku kakiiko kaayo akafuzi baayagala okwegatta ku kibiina kya German Socialist Party (DSP) ekisangibwa mu kibuga Nuremberg. Hitler yaddayo e Munich nga 11 Ogwomusanvu era mu busungu n’awaayo okulekulira kwe. Abakiise ku kakiiko baakitegeera nti okulekulira kw’omuntu waabwe omukulu mu lujjudde era omwogezi kyanditegeeza nti ekibiina kiweddewo. Hitler yalangirira nti agenda kuddamu okwegatta ku kakwakkulizo nti agenda kudda mu bigere bya Drexler ku bwa ssentebe bw’ekibiina, era nti ekitebe ky’ekibiina kigenda kusigala mu Munich. Akakiiko kakkiriza, era n’addamu okwegatta ku kibiina nga 26 Ogwomusanvu nga mmemba 3,680. Hitler yasigala ayolekagana n’okuwakanyizibwa okumu mu kibiina ky’Abanazi. Abaawakanya Hitler mu bukulembeze mwalimu Hermann Esser eyagobebwa mu kibiina, era ne bakuba kkopi 3,000 ez’akatabo akaalumba Hitler ng’omuli w'olukwe mu kibiina. Mu nnaku ezaddirira, Hitler yayogera n’abantu abangi abawerako era ne yeewozaako ku Esser, ne bakuba emizira egy’amaanyi. Enkola ye yatuuka ku buwanguzi, era mu ttabamiruka ow’enjawulo ow’ekibiina nga 29 Ogwomusanvu, yaweebwa obuyinza obujjuvu nga ssentebe w’ekibiina, n’adda mu bigere bya Drexler, n’obululu 533 ku 1.
Okwogera kwa Hitler okwa vitriolic beer hall kwatandika okusikiriza abalabi aba bulijjo. Nantawunyikamu, yafuuka omukugu mu kukozesa emiramwa egy’enjawulo, omuli n’okunenya abalala olw’ebizibu by’ebyenfuna by’abawuliriza be. Hitler yakozesa enkola y'okusikiriza ey’obuntu bwe n’okutegeera empisa z'abantu bwe yayogeranga mu lujjudde. Bannabyafaayo baalaba engeri ebigambo bye gye bikwatamu abantu abangi mu ngeri ey’okuwuniikiriza, n’amaaso ge mu bibinja ebitonotono. Alfons Heck, eyali mmemba w’ekibiina kya Hitler Youth, yajjukira nti:
Twatandika okwenyumiriza mu ggwanga lyaffe mu ngeri ey'ekisiru. Okumala eddakiika eziwera, twaleekaanira waggulu, nga n'amaziga gatuyitamu: Sieg Heil, Sieg Heil, Sieg Heil! Okuva mu kaseera ako, nafuuka wa Adolf Hitler mu mubiri ne mu mwoyo.
Abagoberezi abaasooka kwaliko Rudolf Hess, eyali omukungu w'amagye g'omu bbanga Hermann Göring ne kapiteeni mu magye Ernst Röhm. Röhm yafuuka akulira ekibiina ky’Abanazi ekya magye agatali matongole ekya Sturmabteilung, ekyakuuma enkiiko n'okulumba abaali babavuganya mu byobufuzi. Ekintu ekikulu ekyakwata ku ndowooza ya Hitler mu kiseera kino yali Aufbau Vereinigung, ekibinja ky’olukwe eky’Abazungu Abarussia abaali mu buwanganguse n’Abanazi abaasooka. Ekibinja kino, nga kiweebwa ssente okuva mu bannamakolero abagagga, kyaleeta Hitler ekirowoozo ky’olukwe lw’Abayudaaya, nga lukwataganya ensimbi z’ensi yonna n’enzikiriza ya Bolshevism.
Enteekateeka y’ekibiina ky’Abanazi yategekebwa mu nsonga 25 nga 24 Ogwokubiri 1920. Kino tekyakiikirira ndowooza ekwatagana, wabula kyali kibiina kya ndowooza ezafunibwa ezaali zirina ssente mu völkisch pan-Germanic movement, nga ultranationalism, okuwakanya Endagaano ya Versailles, obuteesiga bwanaasiwamukange, awamu n'endowooza ezimu ez'anaakalyako ani. Eri Hitler, ekintu ekyali kisinga obukulu kwe kulwanyisa Abayudaaya ekyalimu . Era enteekateeka eno yagitwala ng’okusinga omusingi gwa ppokoppoko n’okusikiriza abantu okujja ku kabaga.
=== Beer Hall Putsch n’ekkomera lya Landsberg ===
[[File:Mein_Kampf_dust_jacket.jpeg|thumb|[[Dust jacket|Ekikooti ky’enfuufu]] ekya {{Lang|de|[[Mein Kampf]]}} ’s 1926–28 edition, Hitler gye yawandiika mu 1925]]Mu 1923, Hitler yeyambisa obuyambi bwa Genero Erich Ludendorff owa Ssematalo I okugezaako okuwamba gavumenti eyamanyibwa nga Beer Hall Putsch. Ekibiina ky’Abanazi kyakozesa obusosoze bwa Yitale ng’ekyokulabirako ku ndabika yaabwe n’enkola zaabwe. Hitler yali ayagala okukoppa Benito Mussolini ’s bwe yalumba Rome mu 1922 ng’awamba gavumenti mu Bavaria, ekyagoberera okusoomoozebwa eri gavumenti mu Berlin. Hitler ne Ludendorff baasaba obuwagizi bwa Staatskommissar (Kaminsona omubeezi) Gustav Ritter von Kahr, omufuzi wa Bavaria. Kyokka Kahr, ng’ali wamu n’akulira Poliisi Hans Ritter von Seisser ne Genero wa Reichswehr Otto von Lossow, baali baagala okuteekawo nnakyemalira ow’eggwanga awatali Hitler.
Nga 8,Ogwekkuminoogumu 1923, Hitler ne SA baalumba olukuŋŋaana lw'abantu 3,000 olwategekebwa Kahr mu Bürgerbräukeller, ekizimbe ky'omwenge mu Munich. Ng'ataataataaganya okwogera kwa Kahr, yalangirira nti enkyukakyuka y'eggwanga yatandika dda era n'alangirira okuteekebwawo kwa gavumenti empya ne Ludendorff. Ng'addayo mu kisenge eky'emabega, Hitler, ng'aggyeyo emmundu, yasaba era oluvannyuma n'afuna obuwagizi bwa Kahr, Seisser, ne Lossow. Amagye ga Hitler mu kusooka gaasobola okuwamba ekitebe kya Reichswehr n'ekya poliisi, naye Kahr n'abamu ku banne mu bwangu baalekera awo okumuwagira. Tewali magye wadde poliisi y'eggwanga y'egatta ku Hitler. Olunaku olwaddirira, Hitler n'abagoberezi be baatambula okuva mu kizimbe ky'omwenge ne bagenda ku minisitule y'olutalo mu Bavaria okuggyako gavumenti ya Bavaria, naye poliisi nebasaasanya. Mu kaweefube w'okuggyako gavumenti eyalema, ab'ekibiina kya Nazi 16 n'abakungu ba poliisi bana battibwa.
Hitler yaddukira mu maka ga Ernst Hanfstaengl era okusinziira ku biwandiiko ebimu yalowooza ku kwetta. Yali mu kwewunika naye nga mukkakkamu bwe yakwatibwa nga 11 Ogwekkuminoogumu 1923 olw'okulya mu nsi ye olukwe. Omusango gwe mu kkooti y’abantu ey’enjawulo mu Munich gwatandika mu Gwakubiri 1924, era Alfred Rosenberg n’afuuka omukulembeze ow’ekiseera ow’ekibiina ky’Abanazi. Nga 1 Ogwokuna, Hitler yasalirwa ekibonerezo kya kusibwa emyaka etaano mu Festungshaft mu kkomera lya Landsberg. Eyo, yayisibwa mu ngeri ey’omukwano okuva mu bakuumi era n’akkirizibwa okufuna obubaka okuva mu bawagizi be n’okukyalirwa banne mu kibiina buli kiseera. Olw’okusonyiyibwa kkooti ey’oku ntikko mu Bavaria, yayimbulwa okuva mu kkomera nga 20 Ogwekkumineebiri 1924, ng’awakanya omuwaabi wa gavumenti. Nga mw’otwalidde n’obudde bwe yamala mu alimanda, Hitler yamala omwaka mulamba n’okusoba mu kkomera.
Bwe yali e Landsberg, Hitler ye yalagira ekitundu ekisinga obunene eky’omuzingo ogusooka ogwa ''Mein Kampf'' ( lit. 'My struggle'; mu kusooka katuumibwa Four and a Half Years of Struggle against Lies, Stupidity, and Corwadice) mu kusooka eri ddereeva we, Emil Maurice, n’oluvannyuma n’aweebwa omumyuka we, Rudolf Hess. Ekitabo kino ekyaweebwayo eri mmemba wa Thule Society, Dietrich Eckart, kyali kya bulamu bwe era nga kinnyonnyola endowooza ze. Ekitabo ekyo kyalaga enteekateeka za Hitler ez’okugaziya ebitundu by’ensi awamu n’okukyusa embeera z’abantu mu Girimaani okufuuka obwannakyemalira obwesigama ku mawanga. Mu kitabo kyonna, Abayudaaya benkanankana ne "obuwuka" era ne banjulwa nga "abawi b'obutwa ab'ensi yonna". Okusinziira ku ndowooza ya Hitler, eky’okugonjoola ensonga eno kwe kuzisaanyaawo. Wadde nga Hitler teyannyonnyola ngeri kino gye kyali kigenda okutuukirira, "obuzaale bwe obw'okutta abantu tebugaanirwa", okusinziira ku Ian Kershaw.
Yafulumizibwa mu mizingo ebiri mu 1925 ne 1926, Mein Kampf yatundibwa kkopi 228,000 wakati wa 1925 ne 1932. Kkopi akakadde kamu zaatundibwa mu 1933, omwaka Hitler gwe yasooka okubeera mu ofiisi. Ng’ebula mbale Hitler abeere n’ebisaanyizo by’okuyimbulwa ku kakalu ka kkooti, gavumenti ya Bavaria yagezaako okumugobera mu Austria. Chancellor wa Austria eya federo yagaana okusaba kuno ng’agamba nti obuweereza bwe mu magye ga Girimaani bwamufuula omutuuze era obw’e Austria obutaba na makulu. Mu kwanukula, Hitler yasazaamu mu butongole obutuuze bwe obwa Austria nga 7 Ogwokuna 1925
=== Okuddamu okuzimba Ekibiina ky’Abanazi ===
Mu kiseera Hitler we yayimbulwa mu kkomera, ebyobufuzi mu Bugirimaani byali si byakulwanagana nnyo, era n’ebyenfuna byali biteredde, ekyakomya emikisa gya Hitler egy’okubanja mu by’obufuzi. Olw’okulemererwa kwa Beer Hall Putsch, ekibiina kya Nazi Party n’ebibiina ebibirinako akakwate byawerebwa mu Bavaria. Mu lukiiko wamu ne ssaabaminisita wa Bavaria, Heinrich Held, nga 4 Ogwoluberyeberye 1925, Hitler yakkiriza okussa ekitiibwa mu buyinza bw’eggwanga era n’asuubiza nti ajja kunoonya obuyinza bw’ebyobufuzi ng’ayita mu nkola ya demokulasiya yokka. Olukiiko luno lwaggulawo ekkubo ly'okuggyawo okuwera ekibiina ky’Abanazi nga 16 Ogwokubiri.
Wabula oluvannyuma lw’okwogera okw’okukuma omuliro mu bantu kwe yawa nga 27 Ogwokubiri, Hitler yagaanibwa okwogera mu lujjudde ab’obuyinza mu Bavaria, envumbo eyasigalawo okutuusa mu 1927. Okusobola okutumbula ebigendererwa bye eby’ebyobufuzi wadde nga yali awereddwa, Hitler yalonda Gregor Strasser, Otto Strasser, ne Joseph Goebbels okutegeka n’okugaziya ekibiina ky’Abanazi mu bukiikakkono bwa Bugirimaani. Gregor Strasser yaddukanya ekkubo ly’ebyobufuzi eryetongodde ennyo, ng’assa essira ku bintu eby’anaakalyakaani mu nteekateeka y’ekibiina.
Akatale k'emigabo mu Amerika kagwa nga 24 Ogwekkumi 1929. Enkosa yaayo mu Bugirimaani yali ya maanyi nnyo: obukadde n’obukadde bw’abantu tebaalina mirimu, era bbanka ennene eziwerako ne zigwa. Hitler n’ekibiina ky’Abanazi beetegeka okweyambisa embeera ey’akazigizigi okufuna obuwagizi eri ekibiina kyabwe. Basuubiza okusazaamu endagaano ya Versailles, okunyweza ebyenfuna n’okuwa abantu emirimu.
Hitler yayogera ku linnya ly’Ekibiina ky’Abanazi mu Gwekkumi 1923:
"Naye," bwe ntyo bwe nabuuza Hitler, "lwaki weeyita National Socialist, okuva enteekateeka y'ekibiina kyo bw'eri ekikontana ddala n'eyo etwalibwa okuba eya socialism?" "Socialism," bwe yaddamu, ng'assa wansi ekikopo kye eky'accaayi, mu ngeri ey'obukambwe, "ye sayansi w'okukola ku bulungi bw'abantu bonna. Communism si Socialism. Marxism si Socialism. Aba Marxism babbye ekigambo era ne batabulatabula amakulu gaakyo. Nja kutwala Socialism okuva ku ba Socialists. Socialism nkola ya Aryan ey'edda, nkola ya ba Girimaani.... Twetaaga okutuukiriza ebyetaago eby'ensonga eby'ebibiina ebikola ebintu okuyita mu gavumenti nga yeesigamiziddwa ku bumu bw'eggwanga. Gye tuli, gavumenti n'eggwanga bifaanagana.
== Okulinnya ku bukulembeze ==
{| class="wikitable"
|+
! colspan="5" |Ebyava mu kulonda mu kibiina ky'Abanazi
|-
|Akalulu
|Omugatte gw'obululu
|Obululu ku 100
|Ebifo mu Reichstag
|Ebikulu
|-
|Ogwokutaano 1924
|1,918,300
|6.5
|32
|Hitler yali mu kkomera
|-
|Ogwekkumineebiri 1924
|907,300
|3.0
|14
|Hitler ng'ayimbuddwa okuva mu kkomera
|-
|Ogwokutaano 1928
|810,100
|2.6
|12
|
|-
|Ogwomwenda 1930
|6,409,600
|18.3
|107
|Oluvannyuma lw'akatyabaga k'ebyenfuna
|-
|Ogwomusanvu 1932
|13,745,000
|37.3
|230
|Oluvannyuma lwa Hitler okwesimbawo ku bwa Pulezidenti
|-
|Ogwekkuminoogumu 1932
|11,747,000
|33.1
|196
|
|-
|Ogwokusatu 1933
|17,277,180
|43.9
|288
|Kaali ka mirembe mu kusooka nga Hitler akyali chancellor wa Girimaani
|}
=== Okukulembera Bruning ===
Okugwa kw'ebyenfuna mu nsi yonna kwawa Hitler omukisa gw'ebyobufuzi. Abagirimaani baali banyiivu eri paalamenti, eyali eyalina okusoomoozebwa okuva mu bannalukalala ab'ku ddyo- n'ab'oku kkono. Ebibiina by'ebyobufuzi ebitali bya bannalukalala byali bitandise okulemererwa okukomya ebikolwa eby'obukambwe, era akalulu ka Girimaani ak'ekikungo mu 1929 kaayamba okuyitimusa endowooza y'Abanazi. Okulonda kw'Ogwomwenda 1930 kwaviirako okusattulukuka kw'omukago era ne gusikizibwa kabineeti ey'abatono. Omukulembeze waayo, ow'ekibiina kya Centre Party, Heinrich Brüning, yafuga ng'ayita mu biragiro by'akatabaga okuva ku Pulezidenti Paul von Hindenburg. Okukulembera okuyita mu biragiro kyafuuka ky'abulijjo, n'ekireetera obukulembeze bwa bannantagambwako. Ekibiina ky'Abanazi kyava gye kyali ne kiwangula n'ebitundu 18.3 ku buli kikumi ku bululu n'ebifo 107 mu paalamenti mu kulonda kwa 1930, ne kifuuka ekibiina eky'okubiri ekisinga ababaka abangi mu palamenti.
Hitler yalabikira mu musango gw’abaserikale babiri aba Reichswehr, okuli Lieutenant Richard Scheringer ne Hanns Ludin, ku nkomerero ya 1930. Bombi baavunaanibwa omusango gw’okubeera bammemba mu kibiina ky’Abanazi, mu kiseera ekyo nga kimenya mateeka eri aba Reichswehr. Oludda oluwaabi lwagamba nti ekibiina ky'Abanazi kyali kya bannalukalala, ekyaviirako munnamateeka w’abawawaabirwa Hans Frank okuyita Hitler okuwa obujulizi. Nga 25 Ogwomwenda 1930, Hitler yawa obujulizi nti ekibiina kye kyali kigenda kugoberera obuyinza bw’ebyobufuzi nga kiyita mu kulonda kwa demokulasiya kwokka, ekyamuwa abawagizi bangi mu kibinja ky’abaserikale.
Enkola ya Brüning ey’okukendeeza ku nsimbi teyaleeta nnyo nkulaakulana mu by’enfuna era nga teyayagalibwa nnyo. Kino Hitler yakikozesa ng’atunuulira obubaka bwe obw’ebyobufuzi n'addala ku bantu abaali bakoseddwa ebbeeyi y’ebintu okulinnya mu myaka gya 1920 n’okusereba kw’eby’enfuna, gamba ng’abalimi, abaazirwanako mu lutalo, n’abantu ab’alinamu ku ssente.
Wadde nga Hitler yali asazizaamu obutuuze bwe obw’e Austria mu 1925, teyafuna butuuze bwa Girimaani okumala kumpi emyaka musanvu. Kino kyali kitegeeza nti yali talina ggwanga, mu mateeka yali tasobola kwesimbawo ku bwapulezidenti, era nga akyayolekedde akabi ak’okugobwa mu nsi. Nga 25 Ogwokubiri 1932, minisita w’ensonga z’omunda mu Brunswick, Dietrich Klagges, eyali mmemba w’ekibiina ky’Abanazi, yalonda Hitler ng’omuddukanya w'ekibinja ky’essaza lino mu Reichsrat mu Berlin, ekyafuula Hitler munnansi wa Brunswick, era bwe kityo ne Bugirimaani.
Hitler yavuganya ne Hindenburg mu kulonda kwa Pulezidenti okwa 1932. Okwogera kwe yawa mu Industry Club e Düsseldorf nga 27 JOgwoluberyeberye 1932 kwamuwa obuwagizi okuva mu bannamakolero bangi ab’amaanyi mu Girimaani. Hindenburg yalina obuwagizi okuva mu bibiina eby’enjawulo eby’amawanga, eby’obwakabaka, eby’Abakatuliki, n’ebya Republican, n’abamu ku ba Social Democrats. Hitler yakozesa omubala gwa kampeyini " Hitler über Deutschland " ("Hitler ku ntikko ya Girimaani"), okujuliza ebigendererwa bye eby'ebyobufuzi n'okukola kampeyini ze ng'akozesa ennyonyi. Y’omu ku bannabyabufuzi abaasooka okukozesa entambula y’ennyonyi mu kampeyini era yagikozesa bulungi. Hitler yali mu kyakubiri ku mirundi ebiri gyonna, n’afuna obululu obusoba mu 35 ku buli 100 mu kulonda okusembayo. Wadde nga yawangulwa Hindenburg, okulonda kuno kwalaga Hitler ng’amaanyi ag’amaanyi mu byobufuzi bya Girimaani.
=== Okulondebwa ku bwa chancellor ===
[[File:Bundesarchiv_Bild_146-1972-026-11,_Machtübernahme_Hitlers.jpg|thumb|Hitler, ku ddirisa lya Reich Chancellery, afuna okukubwa mu ngalo akawungeezi lwe yatuuzibwa ku bwa chancellor, nga 30 Ogwoluberyeberye 1933]]
Obutabaawo gavumenti ekola bulungi kyaleetera bannabyabufuzi babiri ab’amaanyi, Franz von Papen ne Alfred Hugenberg, awamu n’abamakolero n’abasuubuzi abalala abawerako, okuwandiikira Hindenburg ebbaluwa. Abassa emikono gyabwe baasaba Hindenburg okulonda Hitler okukulira gavumenti "eyeetongodde ku bibiina by'ebyobufuzi ebiri mu paalamenti", ekiyinza okuviirako omugundu ogugenda "okusikiriza obukadde n'obukadde bw'abantu".
Hindenburg nga tayagala yakkiriza okulonda Hitler ku bwa chancellor oluvannyuma lw’okulonda kwa paalamenti okw'emirundi ebiri —mu Gwomusanvu n'Ogwekkuminoogumu1932 —nga tekuvuddemu kutondawo gavumenti esobola okukulembera. Hitler yakulembera gavumenti y’omukago eyamala akaseera katono eyatondebwawo ekibiina kya Nazi Party (ekyali kisinga okubeera n’ebifo mu Reichstag) n’ekibiina kya Hugenberg, ekibiina kya German National People’s Party (DNVP). Nga 30 Ogwoluberyeberye1933, kabineeti empya yalayizibwa ku mukolo omumpi mu ofiisi ya Hindenburg. Ekibiina ky’Abanazi kyafuna ebifo bisatu: Hitler yalondebwa okuba chancellor, Wilhelm Frick nga Minisita w’ensonga z’omunda, ne Hermann Göring nga Minisita w’ensonga z’omunda mu Prussia. Hitler yali akkaatirizza ku bifo bya baminisita ng’engeri y’okufuna obuyinza ku poliisi mu kitundu ekinene ekya Bugirimaani.
=== Omuliro mu Reichstag n’okulonda mu Gwokusatu ===
Nga chancellor, Hitler yakola ku kaweefube w’abawakanya ekibiina ky’Abanazi okuzimba gavumenti ey’abasinga obungi. Olw’obutabanguko mu by’obufuzi, yasaba Hindenburg okuddamu okusatulula Reichstag, era okulonda kwali kutegekeddwa ku ntandikwa y'Ogwokusatu. Nga 27 Ogwokubiri 1933, ekizimbe kya Reichstag kyakumibwako omuliro. Göring olukwe yalunenyeza Abacommunist, anti Omucommunist w’e Budaaki Marinus van der Lubbe yasangibwa mu mbeera ezimulumiriza munda mu kizimbe ekyali kiyidde. Okutuuka mu myaka gya 1960, bannabyafaayo abamu, omuli William L. Shirer ne Alan Bullock, baali balowooza nti ekibiina ky’Abanazi kye kyali kivunaanyizibwa; kati endowooza ya bannabyafaayo abasinga obungi eri nti van der Lubbe ye yatandika omuliro yekka.
Ku kusaba kwa Hitler, Hindenburg yayanukula n'okussa omukono ku kiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree ekya 28 Ogwokubiri, ekyawandiikibwa Abanazi, ekyayimiriza eddembe eritandikirwako era ne kikkiriza okusibwa awatali kuwozesebwa. Ekiragiro kino kyakkirizibwa mu nnyingo eya 48 eya Ssemateeka wa Weimar, eyawa pulezidenti obuyinza okukola enteekateeka ez’amangu okukuuma obukuumi n’obutebenkevu bw’abantu. Emirimu gy’ekibiina kya German Communist Party (KPD) byanyigirizibwa, era bammemba ba KPD 4,000 ne bakwatibwa.
Ng’oggyeko okunoonya akalulu, ekibiina ky’Abanazi kyakola effujjo nga beefananya amagye n’okusaasaanya ppokoppoko alwanyisa obwannakalyakaani, mu nnaku ezaali zikulembera okulonda. Ku lunaku lw’okulonda nga 6 Ogwokusatu 1933, omugabo gw’Abanazi mu bululu gweyongera okutuuka ku bitundu 44%, era ekibiina kino kyafuna ebifo ebisinga obungi mu paalamenti. Ekibiina kya Hitler kyalemererwa okufuna obululu obusinga obungi, ne kyetaagisa omukago omulala ne DNVP.
=== Olunaku lwa Potsdam n’etteeka lya Enabling Act ===
Nga 21 Ogwokusatu 1933, ''Reichstag'' empya yatandikibwawo n’omukolo gw’okuggulawo mu kkanisa ya Garrison e Potsdam. "Olunaku olwa Potsdam" lwategekebwa okulaga obumu wakati w'ekibiina ky'Abanazi n'abakungu mu Prussia abakadde n'amagye. Hitler yalabikira mu kkooti ey’okumakya era mu bwetoowaze n’alamusa Hindenburg.
Okusobola okutuuka ku buyinza obujjuvu mu byobufuzi wadde nga teyalina bungi bwa ddala mu paalamenti, gavumenti ya Hitler yaleeta Ermächtigungsgesetz (Enabling Act) okukubwako akalulu mu ''Reichstag'' eyali yakalondebwa . Etteeka lino —eryatuumibwa mu butongole Gesetz zur Behebung der Not von Volk und Reich ("Law to Remedy the Distress of People and Reich")—lyawa kabineti ya Hitler obuyinza okukola amateeka awatali kukkirizibwa kwa Reichstag okumala emyaka ena. Amateeka gano gayinza (okuggyako ebimu) okuva ku ssemateeka.
Okuva bwe kiri nti kyandikosezza ssemateeka, etteeka li Enabling Act okuyisibwa lyali lyetaagisa abantu ebitundu bibiri ku bisatu okuyisibwa. Nga tebaleseewo muwatwa gwonna, Abanazi baakozesa ebiragiro ebiri mu kiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree okukwata abamyuka bonna 81 ab’Abacommunist (wadde nga baali bakola kampeyini ez’amaanyi okulwanyisa ekibiina, Abanazi baali bakkirizza KPD okuvuganya mu kulonda) ne balemesa aba Social Democrats abawerako okwetaba mu kulonda.
Nga 23 Ogwokusatu 1933, ''Reichstag'' yakuŋŋaana mu Kroll Opera House mu mbeera ey’akatabanguko. Ab'ebitiibwa mu SA baakli liteesebwako, ne baleekaana engombo n’okutiisatiisa ababaka ba paalamenti abaali batuuse. Oluvannyuma lwa Hitler okusuubiza mu bigambo akulira ekibiina kya Centre , Ludwig Kaas nti Hindenburg agenda kusigala n’obuyinza bwe obw’okukuba akalulu, Kaas yalangirira nti ekibiina kya Centre Party kigenda kuwagira etteeka eriyitibwa Enabling Act. Etteeka lino lyayisibwa n’obululu 444–94, ng’ebibiina byonna okuggyako aba Social Democrats be baliwagira. Etteeka erya Enabling Act, awamu n’ekiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree, kyakyusa gavumenti ya Hitler n’efuuka eya nnakyemalira mu mateeka.
=== Obwannakyemalira ===
<blockquote>[[File:Der_Führer_Gemälde_Portrait_painting_of_Adolf_Hitler_by_Heinrich_Knirr_1937_No_known_copyright_restrictions_(artist_died_in_1944)_Imperial_War_Museum_London.jpg|thumb|Ekifaananyi kya Heinrich Knirr (1937)]]"Nga nteeka obulamu bwange mu kabi okulabika ng'ayogera ebitategeerekeka, mbagamba nti ekibiina kya National Socialist movement kijja kugenda mu maaso okumala emyaka 1,000!... Temwerabira engeri abantu gye bansekereramu emyaka 15 emabega bwe nnalangirira nti lumu nja kufuga Bugirimaani. Baseka kaakano, mu ngeri y'emu ey'obusirusiru, bwe nnalangirira nti nja kusigala mu buyinza" - Adolf Hitler ng'ayogerako ne munnamaulire wa BBC mu Berlin, Ogwomukaaga 1934</blockquote>Oluvannyuma lw'okufuna obuyinza ku ssiga lya gavumenti eribaga amateeka ne ly'obukulembeze, Hitler ne banne baatandika okulwanyisa ababavuganya abaasigalawo. Ekibiina kya Social Democratic Party kyawerebwa, era n'ebintu byakyo ne bikwatibwa.Wadde ng'abakiise b'ebibiina by'abakozi bangi baali mu Berlin ku lunaku lw'ogwokutaano, abaserikale ba SA baawamba woofiisi z'ebibiina mu ggwanga lyonna. Nga 2 Ogwokutaano 1933, ebibiina by'abakozi byonna byawalirizibwa okuggibwawo, era abakulembeze baabyo ne bakwatibwa. Abamu baasindikibwa mu nkambi z'abasibe.Ekibiina kya German Labour Front kyatandikibwawo ng'ekitongole ekikiikirira abakozi bonna, abakungu, n'abalina kkampuni, nga kino kiraga endowooza y'Abanazi mu mwoyo gwa Hitler's Volksgemeinschaft ("ekitundu ky'abantu").
Ogwomukaaga we gwaggwerako ng’ebibiina ebirala bitiisibbwatiisibbwa okusasika. Kuno kwaliko omukago gw’Abanazi ogw’erinnya, DNVP; ng’ayambibwako SA, Hitler yawaliriza omukulembeze waayo Hugenberg okulekulira nga 29 Ogwomukaaga. Nga 14 Ogwomusanvu 1933, ekibiina ky’Abanazi kyalangirirwa ng’ekibiina kyokka eky’ebyobufuzi mu mateeka mu Bugirimaani. Okwagala kwa SA okweyongera amaanyi mu byobufuzi n’amagye kwaleeta okweraliikirira mu bakulembeze b’amagye, abamakolero na b'ebyobufuzi. Mu kwanukula, Hitler yalongoosa obukulembeze bwonna obwa SA mu kyayitibwa Night of the Long Knives, eyaliwo okuva nga 30 Ogwomukaaga okutuuka nga 2 Ogwomusanvu 1934. Hitler yatunuulira Ernst Röhm n’abakulembeze abalala aba SA, ng'awamu n’abalabe ba Hitler abawerako mu byobufuzi (nga Gregor Strasser n’eyali chancellor Kurt von Schleicher ), baazingibwa, ne bakwatibwa, ne bakubwa amasasi. Wadde ng’ensi yonna n’Abagirimaani abamu baakwatibwa ensonyi olw’ettemu lino, bangi mu Bugirimaani baali balowooza nti Hitler yali azzaawo emirembe.
Hindenburg yafa nga 2 Ogwomunaana 1934. Ku lunaku olwali lwakayita, kabineti yali etaddewo Etteeka li "Law Concerning the Head of State of the German Reich". Etteeka lino lyali ligamba nti Hindenburg bw’anaafa, ofiisi ya pulezidenti yali egenda kuggyibwawo, era obuyinza bwayo ne bugattibwa n’obwo obwa chancellor. Bw’atyo Hitler yafuuka omukulembeze w’eggwanga awamu n’omukulembeze wa gavumenti era mu butongole n’atuumibwa erinnya Führer und Reichskanzler (Omukulembeze era Chancellor wa Reich), wadde nga Reichskanzler okukkakkana ng’asuuliddwa. Olw’ekikolwa kino, Hitler yaggyawo enkola y'amateeka eyali esobola okumuggya mu ofiisi.
Ng’omukulembeze w’eggwanga, Hitler yafuuka omuduumizi w’amagye owo ku ntikko. Amangu ddala nga Hindenburg amaze okufa, ku kukubirizibwa kw’obukulembeze bwa Reichswehr, ekirayiro eky’ennono eky’obwesigwa eky’abajaasi kyakyusibwa okukakasa obwesigwa eri Hitler kennyini, mu linnya, mu kifo kya ofiisi y’omuduumizi ow'oku ntikko (oluvannyuma eyakyusibwa erinnya n’efuulibwa omuduumizi omusukkulumu) oba eri Bugirimaani. Nga 19 Ogwomunaana, okugatta obwapulezidenti n’obwa chancellor kwakkirizibwa abalonzi 88 ku buli 100 abaalonda mu kalulu k’ekikungo mu 1934.
Ku ntandikwa ya 1938, Hitler yasiiga abantu akasa okunyweza obuyinza bwe ku magye ng’akuma omuliro mu nsonga za Blomberg–Fritsch. Hitler yawaliriza Minisita we ow’olutalo, Field Marshal Werner von Blomberg, okulekulira ng’akozesa ekiwandiiko kya poliisi ekyalaga nti mukyala wa Blomberg omupya yalina likodi y’obwamalaaya. Omuduumizi w’amagye Colonel-General Werner von Fritsch yaggyibwawo oluvannyuma lwa Schutzstaffel] (SS) okuleeta ebigambibwa nti yali yeenyigira mu bisiyaga. Abasajja bombi baali bagudde mu buzibu kubanga baali bawakanya Hitler okusaba okukola Wehrmacht nga yeetegese okulwana olutalo nga mu 1938. Hitler yafuna ekitiibwa kya Blomberg eky’Omuduumizi Omukulu, bw’atyo n’atwala obuduumizi bw’amagye ku bubwe. Yakyusa minisitule y’olutalo n’assaamu Oberkommando der Wehrmacht (OKW), nga ekulemberwa Genero Wilhelm Keitel. Ku lunaku lwe lumu, ba Genero 16 baggyibwako obuduumizi bwabwe, ate abalala 44 ne bakyusibwa; bonna baali bateeberezebwa nti baali tebawagira bu- Nazi kimala. Ku ntandikwa y'Ogwokubirii 1938, ba Genero abalala 12 baali bamaze okuggyibwawo.
Hitler yafaayo okuwa obwannakyemalira bwe okulabika ng’obuli mu mateeka. Ebiragiro bye bingi byali byesigamiziddwa mu bulambulukufu ku kiragiro kya Reichstag Fire Decree era n’olwekyo nga byesigamiziddwa ku nnyingo 48 eya Ssemateeka wa Weimar. ''Reichstag'' yazza obuggya etteeka li Enablinga Act emirundi ebiri, buli mulundi okumala emyaka ena. Ng'okulonda kwa ''Reichstag'' kukyakolebwa (mu 1933, 1936, ne 1938), abalonzi baaweebwa olukalala lumu olw'Abanazi n'abagenyi abawagira Obunazi olwafuna obululu obusukka mu bitundu 90 ku buli 100. Okulonda kuno okw’obulimba kwali mu mbeera ezitali za kyama; Abanazi batiisatiisa okwesasuza okw’amaanyi eri omuntu yenna ataalonda oba ataabalonda.
== Nazi Germany ==
=== Ebyenfuna n’obuwangwa ===
[[File:Hitler_at_the_XI_Olympic_Games_opening_ceremonies.jpg|thumb| Hitler n’abakozi be nga bakola saluti y’Abanazi eri ttiimu ku mikolo egy’okuggulawo emizannyo gya Olympics XI mu Gwomunaana 1936]]
Mu Gwomunaana 1934, Hitler yalonda Pulezidenti wa Reichsbank Hjalmar Schacht nga Minisita w’ebyenfuna, ate mu mwaka ogwaddako, nga Plenipotentiary for War Economy avunaanyizibwa ku kutegeka ebyenfuna by'okulwana. Okuddamu okuzimba n’okuzzaawo emmundu kwassibwamu ssente nga bayita mu tteeka lya Mefo, okukuba ssente, n’okuwamba eby’obugagga by’abantu abaakwatibwa ng’abalabe b’eggwanga, nga mw’otwalidde n’Abayudaaya. Omuwendo gw’abatalina mirimu gwakendeera okuva ku bukadde mukaaga mu 1932 okutuuka ku bukadde obutasukka kamu mu 1936. Hitler ye yalabirira emu ku kampeyini ezisinga obunene ez’okulongoosa ebizimbe mu byafaayo bya Girimaani, ezaaviirako okuzimba amabibiro, ''autobahns'', eggaali y’omukka, n’emirimu emirala egy’okuzimba. Emisaala gyali wansi katono mu makkati okutuuka ku nkomerero y’emyaka gya 1930 bw’ogeraageranya n’emisaala mu kiseera kya Weimar Republic, ate ng’ebbeeyi y’ebintu y'eyongera ebitundu 25 ku buli 100. Mu kugeraageranya Wiiki y’emirimu yeeyongera mu kiseera ky’okukyusa okudda mu by’enfuna by’olutalo; mu 1939, Omugirimaani owa bulijjo yali akola wakati w’essaawa 47 ne 50 buli wiiki.
Gavumenti ya Hitler yawagira enzimba y'EKinazi ku kigero ekinene ennyo. Albert Speer, eyayamba ennyo mu kuteeka mu nkola enkola ya Hitler ey’okuddamu okutaputa obuwangwa bw’Abagirimaani mu ngeri ey’edda, yateekebwa okuvunaanyizibwa ku kiteeso ky’okuddaabiriza ebizimbe mu Berlin. Wadde ng’amawanga mangi gaali gatiisatiisa obuteetaba mu mizannyo gya Olympics, Bugirimaani gye yategeka mu 1936. Hitler ye yakulemberamu emikolo gy’okuggulawo era yeetaba ku mikolo gyombi egyali mu Winter Games e Garmisch-Partenkirchen ne mu Summer Games e Berlin.
=== Okuddamu okukozesa emmundu n’emikago emipya ===
Mu nsisinkano n'abakulembeze b'amagye ga Girimaani nga 3 Ogwokubiri 1933, Hitler yayogera ku "kuwamba Lebensraum mu Buvanjuba n'enkola y'okutunza endowooza y'eKigirimaani ey'okufufugaza" ng'ebigendererwa bye ebisembayo eby'enkola y'ensonga z'ebweru. Mu Gwokusatu, Omulangira Bernhard Wilhelm von Bülow, omuwandiisi mu ofiisi y’ensonga z’ebweru ( Auswärtiges Amt ), yafulumya ekiwandiiko ku bigendererwa ebikulu eby’enkola y’ensonga z’ebweru: Anschluss ne Austria, okuzzaawo ensalo z’amawanga ga Girimaani mu 1914, okugaana obukwakkulizo bw’amagye wansi w’endagaano ya Versailles, okudda kw’amatwale ga Girimaani agaali mu Afirika, n’ekitundu kya Girimaani eky’obuyinza mu Bulaaya ey’Ebuvanjuba. Hitler yasanga ebiruubirirwa bya Bülow nga bitono nnyo. Mu kwogera kwe mu kiseera kino, yakkaatirizza bye yayita ebigendererwa by’emirembe mu nkola ze n’okwagala okukolera mu ndagaano z’ensi yonna. Mu lukiiko olwasooka olwa kabineeti ye mu 1933, Hitler yakulembeza ssente z’amagye okusinga okudduukirira abantu abaali batalina mirimu.
Girimaani yava mu mukago gw'amawanga n'olukiiko lw'ensi yonna olw'okuggyawo ebyokulwanyisa mu Gwekkumi 1933. Mu Gwoluberyeberye 1935, abantu abasukka mu 90 ku buli 100 ab’omu Saarland, mu kiseera ekyo eyali wansi w’obufuzi bw’Omukago gw’Amawanga Amagatte, baakuba akalulu okwegatta ne Bugirimaani. Mu Gwokusatu ogwo, Hitler yalangirira okugaziya eggye lya Wehrmacht okutuuka ku bammemba 600,000 —nga bakubisaamu emirundi mukaaga omuwendo ogwakkirizibwa mu ndagaano ya Versailles —nga mw’otwalidde n’okukulaakulanya eggye ly’omu bbanga ( Luftwaffe ) n’okweyongera kw’obunene bw’amagye g’oku mazzi ( Kriegsmarine). Bungereza, Bufalansa, Yitale, n’Omukago gw’Amawanga Amagatte byavumirira ebikolwa bino eby’okumenya Endagaano eyo naye nga tebalina kye baakola kubiziyiza. Endagaano y’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani (AGNA) eya 18 Ogwomukaaga yakkiriza ttani za Girimaani okweyongera okutuuka ku bitundu 35 ku 100 eby’amagye g’oku mazzi aga Royal Navy . Hitler yayita okussa omukono ku AGNA nga "olunaku olukyasinze essanyu mu bulamu bwe", ng'alowooza nti endagaano eno ye yatandika omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani gwe yali alagudde mu Mein Kampf. Bufalansa ne Yitale tezeebuuzibwako nga tebannaba kussa mukono, ekyatyoboola obutereevu Omukago gw’Amawanga Amagatte era ne kiteeka endagaano ya Versailles obutabeera na makulu.
Girimaani yaddamu okuwamba ekitundu ekyali tekikirizibwamu magye mu Rhineland mu Gwokusatu1936, ng’emenya endagaano ya Versailles. Hitler era yasindika amagye e Spain okuwagira Francisco Franco n’ekiwayi kye ekya Nationalist mu kiseera ky’olutalo lw’omunda mu Spain oluvannyuma lw’okufuna okulaajana okuyambibwa mu Gwomusanvu 1936. Mu kiseera kye kimu, Hitler yagenda mu maaso n’okufuba okukola omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani. Mu Gwomunaana 1936, ng’ayanukula ekizibu ky’ebyenfuna ekyali kyeyongera olw’okufuba kwe okuddamu okufuna emmundu, Hitler yalagira Göring okussa mu nkola Enteekateeka y’Emyaka Ena okuteekateeka Bugirimaani okulwana olutalo mu myaka ena eginaddirira. Enteekateeka eno yali etunuulidde olutalo olw'amaanyi wakati wa " Judaeo-Bolshevism " n'Obunazi bwa Girimaani, nga mu ndowooza ya Hitler kyali kyetaagisa okufuba okwewaayo okuddamu okufuna ebyokulwanyisa awatali kulowooza ku nsaasaanya y'ebyenfuna.
Mu Gwekkumi 1936, Count Galeazzo Ciano, minisita w’ensonga z’ebweru mu gavumenti ya Mussolini, yakyalira Girimaani, gye yassa omukono ku ndagaano ey’ensonga mwenda ng’akabonero nti ''yali asemberera'' okusisinkana Hitler mu buntu. Nga 1 Ogwekkuminoogumu, Mussolini yalangirira "omukago" wakati wa Girimaani ne Yitale. Nga 25 Ogwekkuminoogumu, Girimaani yassa omukono ku ndagaano ya Anti-Comintern Pact ne Japan. Bungereza, China, Yitale ne Poland nazo zaayitibwa okwegatta ku ndagaano ya Anti-Comintern Pact, naye Yitale yokka ye yassa omukono mu 1937. Hitler yasuula enteekateeka ye ey'omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani, ng'anenya obukulembeze bwa Bungereza "obutamala". Mu lukiiko lwe yatuuza mu Reich Chancellery ne baminisita be ab’ensonga z’ebweru n’abaami b’amagye mu Gwekkuminoogumu ogwo, Hitler yaddamu okulaga ekigendererwa kye eky’okufuna Lebensraum ku lw’abantu b’e Girimaani. Yalagira enteekateeka z’olutalo mu Buvanjuba zitandike nga bukyali mu 1938 ate nga tebunnawera 1943. Singa afa, ebiteeso by'olukuŋŋaana, eby'awandiikibwa nga Hossbach Memorandum, byali bya kutwalibwa nga "endagaano ye ey'ebyobufuzi". Yawulira nti okukendeera okw'amaanyi mu mbeera z'abantu mu Girimaani olw'okatyabaga k'ebyenfuna kayinza kuyimirizibwa na bulumbaganyi bw'amagye obwali bugendereddwamu okuwamba Austria ne Czechoslovakia. Hitler yasaba okukola amangu nga Bungereza ne Bufalansa tezinnaba kufuna bukulembeze bwa nkalakkalira mu mpaka z'ebyokulwanyisa. Ku ntandikwa ya 1938, oluvannyuma lw’ensonga ya Blomberg–Fritsch, Hitler yakakasa obuyinza ku nkola y’amagye-enkola y’ensonga z’ebweru, n’agoba Neurath ku bwaminisita w’ensonga z’ebweru era n’alonda Minisita w’olutalo. Okuva ku ntandikwa ya 1938, Hitler yali ku nkola y’ensonga z’ebweru ng’egendereddwamu lutalo.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Apuli 1938, Henlein yagamba minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu." ... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". {{Sfn|Weinberg|1980|pp=334–335}} Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia. {{Sfn|Weinberg|1980|pp=338–340}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. {{Sfn|Weinberg|1980|pp=418–419}} Ekibiina kya Henlein kyayanukudde Beneš kye yasaba bwe kyakuma omuliro mu bantu okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten. {{Sfn|Kee|1988|pp=149–150}} {{Sfn|Weinberg|1980|p=419}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. {{Sfn|Messerschmidt|1990|pp=671, 682–683}} {{Sfn|Rothwell|2001|pp=90–91}} Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja ow’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. {{Sfn|''Time'', January 1939}} Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, obuzibu bw’ebyenfuna obwali bugenda mu maaso olw’okuddamu okukozesa emmundu bwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. {{Sfn|Murray|1984|p=268}} Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa 30 January 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye. {{Sfn|Murray|1984|p=268}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
Mu kukubaganya ebirowoozo okw’ekyama mu 1939, Hitler yalangirira nti Bungereza ye mulabe omukulu eyali agenda okuwangulwa era nti okusaanyizibwawo kwa Poland kyali kyetaagisa okusooka okutuuka ku kiruubirirwa ekyo. Oludda olw’ebuvanjuba lwandikuumibwa, era ettaka lyandiyongerwa ku Lebensraum ya Bugirimaani. Olw'okunyiiga olw' "omusingo" gw'Abangereza nga 31 Ogwokusatu 1939 ogw'obwetwaze bwa Poland, yagamba nti, "Nja kubafumbira ekyokunywa kya sitaani". Mu kwogera kwe mu Wilhelmshaven okw'okutongoza emmeeri y'olutalo Tirpitz nga 1 Ogwokuna, yatiisatiisa okuvumirira endagaano y'amagye g'oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani singa Abangereza bagenda mu maaso n'okukakasa obwetwaze bwa Poland, kye yalaba ng'enkola ya "okuzingiza". Poland yali yakufuuka eggwanga lya Girimaani erya satellite, oba yandifuliddwa nnampawengwa okusobola okukuuma oludda olw’ebuvanjuba olwa Reich n’okutangira Bungereza okuziyiza okuyinza okubaawo.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
Mu kukubaganya ebirowoozo okw’ekyama mu 1939, Hitler yalangirira nti Bungereza ye mulabe omukulu eyali agenda okuwangulwa era nti okusaanyizibwawo kwa Poland kyali kyetaagisa okusooka okutuuka ku kiruubirirwa ekyo. Oludda olw’ebuvanjuba lwandikuumibwa, era ettaka lyandiyongerwa ku Lebensraum ya Bugirimaani. Olw'okunyiiga olw' "omusingo" gw'Abangereza nga 31 Ogwokusatu 1939 ogw'obwetwaze bwa Poland, yagamba nti, "Nja kubafumbira ekyokunywa kya sitaani". Mu kwogera kwe mu Wilhelmshaven okw'okutongoza emmeeri y'olutalo Tirpitz nga 1 Ogwokuna, yatiisatiisa okuvumirira endagaano y'amagye g'oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani singa Abangereza bagenda mu maaso n'okukakasa obwetwaze bwa Poland, kye yalaba ng'enkola ya "okuzingiza". Poland yali yakufuuka eggwanga lya Girimaani erya satellite, oba yandifuliddwa nnampawengwa okusobola okukuuma oludda olw’ebuvanjuba olwa Reich n’okutangira Bungereza okuziyiza okuyinza okubaawo.
Hitler yasooka kuwagira kirowoozo kya gavumenti ya satellite, naye bwe yagaanibwa gavumenti ya Poland, yasalawo okulumba era kino n’akifuula ekiruubirirwa ekikulu eky’enkola y’ensonga z’ebweru mu 1939. Nga 3 Ogwokuna, Hitler yalagira amagye okwetegekera Fall Weiss (1939)|Fall Weiss ("Case White"), enteekateeka y'okulumba Poland nga 25 Ogwomunaana. {{Sfn|Weinberg|1980|pp=537–539, 557–560}} Mu kwogera kwe mu Reichstag nga 28 April, yeegaana byombi endagaano y’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani n’endagaano ya Girimaani ne Poland ey’obutalumbaganyi . {{Sfn|Weinberg|1980|p=558}} Bannabyafaayo nga William Carr, Gerhard Weinberg, ne Ian Kershaw bagamba nti emu ku nsonga lwaki Hitler yafubutuka okugenda mu lutalo kwe kutya okufa amangu. Enfunda eziwera yali agamba nti alina okukulembera Bugirimaani mu lutalo nga tannakaddiwa nnyo, kubanga abamuddira mu bigere bayinza obutaba na maanyi ge ag’okwagala. {{Sfn|Carr|1972|pp=76–77}} {{Sfn|Kershaw|2000b|pp=36–37, 92}} {{Sfn|Weinberg|2010|p=792}} Hitler yali mweraliikirivu nti obulumbaganyi bw’amagye ku Poland buyinza okuvaamu olutalo ne Bungereza nga tegunnatuuka. {{Sfn|Messerschmidt|1990|pp=688–690}} {{Sfn|Robertson|1985|p=212}} Minisita wa Hitler ow’ensonga z’ebweru era eyali Omubaka mu London, Joachim von Ribbentrop, yamugumizza nti Bungereza oba Bufalansa tezijja kussa kitiibwa mu bweyamo bwe zaakola eri Poland. {{Sfn|Bloch|1992|p=228}} {{Sfn|Overy|Wheatcroft|1989|p=56}} Okusinziira ku kino, nga 22 August 1939, Hitler yalagira okukungaanya amagye okulwanyisa Poland. {{Sfn|Kershaw|2008|p=497}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
Mu kukubaganya ebirowoozo okw’ekyama mu 1939, Hitler yalangirira nti Bungereza ye mulabe omukulu eyali agenda okuwangulwa era nti okusaanyizibwawo kwa Poland kyali kyetaagisa okusooka okutuuka ku kiruubirirwa ekyo. Oludda olw’ebuvanjuba lwandikuumibwa, era ettaka lyandiyongerwa ku Lebensraum ya Bugirimaani. Olw'okunyiiga olw' "omusingo" gw'Abangereza nga 31 Ogwokusatu 1939 ogw'obwetwaze bwa Poland, yagamba nti, "Nja kubafumbira ekyokunywa kya sitaani". Mu kwogera kwe mu Wilhelmshaven okw'okutongoza emmeeri y'olutalo Tirpitz nga 1 Ogwokuna, yatiisatiisa okuvumirira endagaano y'amagye g'oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani singa Abangereza bagenda mu maaso n'okukakasa obwetwaze bwa Poland, kye yalaba ng'enkola ya "okuzingiza". Poland yali yakufuuka eggwanga lya Girimaani erya satellite, oba yandifuliddwa nnampawengwa okusobola okukuuma oludda olw’ebuvanjuba olwa Reich n’okutangira Bungereza okuziyiza okuyinza okubaawo.
Hitler yasooka kuwagira kirowoozo kya gavumenti ya satellite, naye bwe yagaanibwa gavumenti ya Poland, yasalawo okulumba era kino n’akifuula ekiruubirirwa ekikulu eky’enkola y’ensonga z’ebweru mu 1939. Nga 3 Ogwokuna, Hitler yalagira amagye okwetegekera Fall Weiss (1939)|Fall Weiss ("Case White"), enteekateeka y'okulumba Poland nga 25 Ogwomunaana. Mu kwogera kwe mu Reichstag nga 28 Ogwokuna, yeegaana endagaano zombi okuli ey’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani n’endagaano ya Girimaani ne Poland ey’obutalumbagana. Bannabyafaayo nga William Carr, Gerhard Weinberg, ne Ian Kershaw bagamba nti emu ku nsonga lwaki Hitler yafubutuka okugenda mu lutalo kwe kutya okufa amangu. Enfunda eziwera yali agamba nti alina okukulembera Bugirimaani mu lutalo nga tannakaddiwa nnyo, kubanga abamuddira mu bigere bayinza obutaba na maanyi ge ag’okwagala. {{Sfn|Carr|1972|pp=76–77}} {{Sfn|Kershaw|2000b|pp=36–37, 92}} {{Sfn|Weinberg|2010|p=792}} Hitler yali mweraliikirivu nti obulumbaganyi bw’amagye ku Poland buyinza okuvaamu olutalo ne Bungereza nga tegunnatuuka. {{Sfn|Messerschmidt|1990|pp=688–690}} {{Sfn|Robertson|1985|p=212}} Minisita wa Hitler ow’ensonga z’ebweru era eyali Omubaka mu London, Joachim von Ribbentrop, yamugumizza nti Bungereza oba Bufalansa tezijja kussa kitiibwa mu bweyamo bwe zaakola eri Poland. {{Sfn|Bloch|1992|p=228}} {{Sfn|Overy|Wheatcroft|1989|p=56}} Okusinziira ku kino, nga 22 August 1939, Hitler yalagira okukungaanya amagye okulwanyisa Poland. {{Sfn|Kershaw|2008|p=497}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
Mu kukubaganya ebirowoozo okw’ekyama mu 1939, Hitler yalangirira nti Bungereza ye mulabe omukulu eyali agenda okuwangulwa era nti okusaanyizibwawo kwa Poland kyali kyetaagisa okusooka okutuuka ku kiruubirirwa ekyo. Oludda olw’ebuvanjuba lwandikuumibwa, era ettaka lyandiyongerwa ku Lebensraum ya Bugirimaani. Olw'okunyiiga olw' "omusingo" gw'Abangereza nga 31 Ogwokusatu 1939 ogw'obwetwaze bwa Poland, yagamba nti, "Nja kubafumbira ekyokunywa kya sitaani". Mu kwogera kwe mu Wilhelmshaven okw'okutongoza emmeeri y'olutalo Tirpitz nga 1 Ogwokuna, yatiisatiisa okuvumirira endagaano y'amagye g'oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani singa Abangereza bagenda mu maaso n'okukakasa obwetwaze bwa Poland, kye yalaba ng'enkola ya "okuzingiza". Poland yali yakufuuka eggwanga lya Girimaani erya satellite, oba yandifuliddwa nnampawengwa okusobola okukuuma oludda olw’ebuvanjuba olwa Reich n’okutangira Bungereza okuziyiza okuyinza okubaawo.
Hitler yasooka kuwagira kirowoozo kya gavumenti ya satellite, naye bwe yagaanibwa gavumenti ya Poland, yasalawo okulumba era kino n’akifuula ekiruubirirwa ekikulu eky’enkola y’ensonga z’ebweru mu 1939. Nga 3 Ogwokuna, Hitler yalagira amagye okwetegekera Fall Weiss (1939)|Fall Weiss ("Case White"), enteekateeka y'okulumba Poland nga 25 Ogwomunaana. Mu kwogera kwe mu Reichstag nga 28 Ogwokuna, yeegaana endagaano zombi okuli ey’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani n’endagaano ya Girimaani ne Poland ey’obutalumbagana. Bannabyafaayo nga William Carr, Gerhard Weinberg, ne Ian Kershaw bagamba nti emu ku nsonga lwaki Hitler yafubutuka okugenda mu lutalo kwe kutya okufa amangu. Enfunda eziwera yali agamba nti alina okukulembera Bugirimaani mu lutalo nga tannakaddiwa nnyo, kubanga abamuddira mu bigere bayinza obutaba na kwagala kwa maanyi nga ye. Hitler yali mweraliikirivu nti obulumbaganyi bw’amagye ku Poland buyinza okuvaamu olutalo ne Bungereza nga terunnatuuka. Minisita wa Hitler ow’ensonga z’ebweru era eyali Omubaka mu London, Joachim von Ribbentrop, yamugumya nti Bungereza oba Bufalansa tezijja kussa kitiibwa mu bweyamo bwe zaakola eri Poland. Okusinziira ku kino, nga 22 Ogwomunaana 1939, Hitler yalagira okukungaanya amagye okulwanyisa Poland.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
Mu kukubaganya ebirowoozo okw’ekyama mu 1939, Hitler yalangirira nti Bungereza ye mulabe omukulu eyali agenda okuwangulwa era nti okusaanyizibwawo kwa Poland kyali kyetaagisa okusooka okutuuka ku kiruubirirwa ekyo. Oludda olw’ebuvanjuba lwandikuumibwa, era ettaka lyandiyongerwa ku Lebensraum ya Bugirimaani. Olw'okunyiiga olw' "omusingo" gw'Abangereza nga 31 Ogwokusatu 1939 ogw'obwetwaze bwa Poland, yagamba nti, "Nja kubafumbira ekyokunywa kya sitaani". Mu kwogera kwe mu Wilhelmshaven okw'okutongoza emmeeri y'olutalo Tirpitz nga 1 Ogwokuna, yatiisatiisa okuvumirira endagaano y'amagye g'oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani singa Abangereza bagenda mu maaso n'okukakasa obwetwaze bwa Poland, kye yalaba ng'enkola ya "okuzingiza". Poland yali yakufuuka eggwanga lya Girimaani erya satellite, oba yandifuliddwa nnampawengwa okusobola okukuuma oludda olw’ebuvanjuba olwa Reich n’okutangira Bungereza okuziyiza okuyinza okubaawo.
Hitler yasooka kuwagira kirowoozo kya gavumenti ya satellite, naye bwe yagaanibwa gavumenti ya Poland, yasalawo okulumba era kino n’akifuula ekiruubirirwa ekikulu eky’enkola y’ensonga z’ebweru mu 1939. Nga 3 Ogwokuna, Hitler yalagira amagye okwetegekera Fall Weiss (1939)|Fall Weiss ("Case White"), enteekateeka y'okulumba Poland nga 25 Ogwomunaana. Mu kwogera kwe mu Reichstag nga 28 Ogwokuna, yeegaana endagaano zombi okuli ey’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani n’endagaano ya Girimaani ne Poland ey’obutalumbagana. Bannabyafaayo nga William Carr, Gerhard Weinberg, ne Ian Kershaw bagamba nti emu ku nsonga lwaki Hitler yafubutuka okugenda mu lutalo kwe kutya okufa amangu. Enfunda eziwera yali agamba nti alina okukulembera Bugirimaani mu lutalo nga tannakaddiwa nnyo, kubanga abamuddira mu bigere bayinza obutaba na kwagala kwa maanyi nga ye. Hitler yali mweraliikirivu nti obulumbaganyi bw’amagye ku Poland buyinza okuvaamu olutalo ne Bungereza nga terunnatuuka. Minisita wa Hitler ow’ensonga z’ebweru era eyali Omubaka mu London, Joachim von Ribbentrop, yamugumya nti Bungereza oba Bufalansa tezijja kussa kitiibwa mu bweyamo bwe zaakola eri Poland. Okusinziira ku kino, nga 22 Ogwomunaana 1939, Hitler yalagira okukungaanya amagye okulwanyisa Poland.
Enteekateeka eno yali yeetaaga obuwagizi bwa Soviet mu kasirise, era endagaano y’obutalumbagana ( endagaano ya Molotov–Ribbentrop ) wakati wa Girimaani ne Soviet Union, eyakulemberwa Joseph Stalin, yalimu endagaano ey’ekyama okugabanya Poland wakati w’amawanga gombi. Okwawukanako n’ekyo Ribbentrop kye yalagula nti Bungereza yandisazeeko enkolagana ya Bungereza ne Poland, Bungereza ne Poland baassa omukono ku mukago gwa Bungereza ne Poland nga 25 August 1939. Kino, awamu n’amawulire okuva e Yitale nti Mussolini tagenda kussa kitiibwa mu ndagaano ya kyuma, kyaleetera Hitler okwongezaayo okulumba Poland okuva nga 25 August okutuuka nga 1 September. {{Sfn|Bloch|1992|pp=252–253}} Hitler yagezaako okukyusa Abangereza mu butabeera na ludda lw’awagira n’atafuna buwanguzi ng’abawa omusingo gw’obutakola bulumbaganyi nga 25 August; olwo n’alagira Ribbentrop okuleeta enteekateeka y’emirembe ey’essaawa esembayo ng’erina ekkomo ly’ekiseera ekitono ennyo mu kaweefube w’okunenya olutalo olwali lugenda okubaawo olw’obutakola kwa Bungereza ne Poland. {{Sfn|Weinberg|1995|pp=85–94}} {{Sfn|Bloch|1992|pp=255–257}}
9geqzlpaq7dtqi1gqp0zdz1al2agj4w
67637
67636
2026-08-14T03:52:19Z
Charles Kalanzi
9748
Created by translating the section "World War II" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1369226609|Adolf Hitler]]"
67637
wikitext
text/x-wiki
'''Adolf Hitler''' (20 Ogwokuna 1889 – 30 Ogwokuna 1945) yali munnabyabufuzi Omugirimaani enzaalwa y’e Austria era nga ye nnakyemalira wa Girimaani ku mulembe gw’Abanazi okuva mu 1933 okutuusa lwe yeetuga mu 1945. Yalinnya mu buyinza ng’omukulembeze w’ekibiina ky’Abanazi, n’afuuka Cansala wa Bugirimaani mu 1933 n’oluvannyuma n’atwala ekitiibwa kya {{Lang|de|Führer und Reichskanzler}} mu 1934. Germany okulumba Poland nga 1 Ogwomwenda1939 wansi w'obukulembeze bwe kwe kwatandika Ssematalo II . Mu lutalo lwonna olwaddirira, Hitler yali y'enyigira nnyo mu kulungamya ebikwekweto by’amagye ga Girimaani era ye yali omukulu mu kutta Abayudaaya nga obukadde mukaaga mu Holocaust awamu n’okufa kw’obukadde n’obukadde bw’abantu abalala abaafa.
Hitler yazaalibwa mu Braunau am Inn mu Austria-Hungary era n’agenda e Girimaani mu 1913. Yayooyootebwa mu kiseera we yaweereza mu magye ga Girimaani mu Ssematalo I, n'afuna omusaalaba ogw'ekyuma (Iron Cross). Mu 1919, y'egatta ku kibiina ky’abakozi ekya Germany Workers’ Party (DAP), ekyasooka ekibiina ky’Abanazi, era mu 1921, n’alondebwa okuba omukulembeze w’ekibiina ky’Abanazi. Mu 1923, yagezaako okuwamba obuyinza bwa gavumenti mu kuwamba gavumenti okwalemererwa mu Munich era n’asibwa emyaka etaano, n’amala omwaka mulamba n’okusoba. Ng’ali eyo, yalagira omuzingo ogusooka ogw’ekitabo kye eky’obulamu bwe ne manifesito y’ebyobufuzi ''Mein Kampf'' ( lit. 'My Struggle'). Oluvannyuma lw’okuyimbulwa nga bukyali mu 1924, yafuna obuwagizi bw’abantu ng’alumba Endagaano y'e Versailles awamu n’okutumbula enzikiriza ya Bugirimaani yonna, okulwanyisa Abayudaaya, n’okulwanyisa Obwanaakalyakaani ng’akozesa okwogera okw’amaanyi ne ppokoppoko w’Abanazi . Yateranga okuvumirira Obwanaakalyakaani ng'olumu ku lukwe lw'Abayudaaya olw'ensi yonna .
Oluvannyuma lw’okulonda mu Reichstag mu Gwekkuminoogumu 1932, ekibiina ky’Abanazi kye kyasinga okubeera n’ebifo mu ''Reichstag'', naye nga si kyekisinga ababaka abangi. Oluvannyuma, eyali chancellor Franz von Papen ne bannabyabufuzi abalala abakuumaddembe baamatiza Pulezidenti Paul von Hindenburg okulonda Hitler ku bwa chancellor nga 30 Ogwoluberyeberye 1933. Nga wayiseewo akaseera katono, nga 23 Ogwokusatu, ''Reichstag'' yayisa etteeka li Enabling Act erya 1933, era ku nkomerero ne litandika okukyusa Weimar Republic n’efuuka Bugirimaani ey’Abanazi. Hindenburg bwe yafa nga 2 Ogwomunaana 1934, Hitler yamusikira n’afuuka omukulembeze w’eggwanga era oluvannyuma Girimaani n’efuuka eggwanga ly'obwannakyemalira mu bujjuvu. Mu ggwanga, Hitler yatandika okussa mu nkola enkola nnyingi ez’obusosoze mu mawanga, ezaali zisuula Abayudaaya Abagirimaani ku bbali n’okubafuula embuzi ey’ekiweebwayo . Emyaka gye omukaaga egyasooka mu buyinza gyavaamu ebyenfuna okutereera amangu okuva mu kiseera ky’okusereba kw’ebyenfuna, okusazaamu obukwakkulizo obwateekebwa ku Bugirimaani oluvannyuma lwa Ssematalo I, n’okuwamba ebitundu ebyalimu obukadde n’obukadde bw’Abagirimaani, ekyamuwa obuwagizi obw’amaanyi mu kusooka.
Ekimu ku biruubirirwa bya Hitler ebikulu kyali {{Lang|de|[[Lebensraum]]}} ( lit. 'Owokubeera') eri abantu b'e Girimaani mu Bulaaya ey'Ebuvanjuba. Enkola ye ey’obukambwe, ey’okugaziya okusukka ensalo za Girimaani zitwalibwa okuba ng’ensonga enkulu ezavaako Ssematalo II mu Bulaaya. Nga 1 Ogwomwenda 1939, Hitler yalabirira okulumba kwa Girimaani ku Poland, bwe kityo ne kireetera Bungereza ne Bufalansa okulangirira olutalo ku Bugirimaani . Oluvannyuma lw’okulagira okulumba Soviet Union mu Gwomukaaga 1941, yalangirira olutalo ku Amerika mu Gwekkumineebiri w’omwaka gwe gumu. Ku nkomerero ya 1941, amagye ga Girimaani n’amawanga ga Bulaaya agayitibwa European Axis gaawamba ekitundu ekisinga obunene ekya Bulaaya n'obukiika kkono bw'Afirika . Obuwanguzi buno bwaddizibwayo mpolampola oluvannyuma lwa 1941 okutuusa amagye g’omukago lwe gaawangula amagye ga Girimaani mu 1945. Nga 29 Ogwokuna 1945, Hitler yawasa munne gwe yali amaze naye ebbanga, Eva Braun, mu {{Lang|de|[[Führerbunker]]}} mu kibuga Berlin. Enkeera beetuga okwewala okukwatibwa amagye ga Soviet Red Army.
Munnabyafaayo era omuwandiisi w'emikululo gy'obulamu bwabantu Ian Kershaw yayogera ku Hitler nga "omusingi gw'ebyobufuzi ebibi eby'omulembe guno". Mu bukulembeze bwa Hitler n’endowooza y’obusosoze mu mawanga, gavumenti y’Abanazi ye yali evunaanyizibwa ku kittabantu ky’Abayudaaya ababalirirwamu obukadde mukaaga n’obukadde n’obukadde bw’abantu abaakosebwa, ye n’abagoberezi be baali batwala nti {{Lang|de|[[Untermensch]]en}} ( lit. ' si bantu' ) oba abatasaana kubeera mu bantu. Hitler n’Abanazi nabo bavunaanyizibwa ku kutta abantu ababalirirwamu obukadde 19.3 nga mulimu abaabulijjo n’abasibe b’olutalo. Okugatta ku ekyo, obukadde 28.7 obw'abajaasi n'abantu baabulijjo baafa olw'ebikolwa by'amagye mu katemba w'Abazungu. Omuwendo gw’abantu baabulijjo abattibwa mu Ssematalo II gwali tegubangawo mu lutalo, era abantu abaafiira mu lutalo luno lulufuula olutalo olusinga okutta abantu mu byafaayo.
== Ensibuko y’obuzaale ==
Taata wa Hitler, Alois Hitler, yali mwana wa Maria Schiclgruber atali mu mateeka. Olukalala lw'okubatiza terwalaga linnya lya kitaawe, era Alois mu kusooka yalina amannya ga nnyina, "Schicklgruber". Mu 1842, Johann Georg Hiedler yawasa maama wa Alois. Alois yakuzibwa mu maka ga muganda wa Hiedler, Johann Nepomuk Hiedler. Alois yakola ng’omukozi wa gavumenti okuva mu 1855 okutuusa lwe yawummula mu 1895. Mu 1876, Alois yawandiisibwa mu mateeka era ebiwandiiko bye eby'okubatiza ne biwandiikibwako obugambo bwa kabona okuwandiisa Johann Georg Hiedler nga kitaawe wa Alois (yawandiikibwa nga "Georg Hitler"). Alois olwo n'atwala erinnya ly'ekika "Hitler", era liwandiikibwa {{Lang|de|"Hiedler", "Hüttler"}}, oba {{Lang|de|"Huettler"}} . Oboolyawo erinnya lino lyesigamiziddwa ku kigambo ky’Olugirimaani {{Lang|de|Hütte}} ( lit. 'akasiisira' ), era kirina amakulu "oyo abeera mu nsiisira".
Omukungu w’Abanazi Hans Frank yawa amagezi nti maama wa Alois yali akozesebwa ng’omukozi w’awaka mu maka g’Abayudaaya mu Graz, era nti mutabani w’amaka ago ow’emyaka 19, Leopold Frankenberger ye yazaala Alois, ekintu ekyamanyibwa nga Frankenberger thesis. Tewali muntu yenna ayitibwa Frankenberger yawandiisibwa mu Graz mu kiseera ekyo, era tewali biwandiiko ku kubeerawo kwa Leopold Frankenberger, kale bannabyafaayo bagoba okugamba nti kitaawe wa Alois yali Muyudaaya. Mu 2025, omusaayi ogwava mu sofa mu kunoonyereza ku Hitler gwakozesebwa Turi King owa Yunivasite y’e Bath okwekenneenya DNA. Omusaayi guno gwakakasibwa nti gwa Hitler nga gugeraageranyizibwa n’ogw’owoluganda lwe omusajja, era okwekenneenya DNA kwalaga nti Hitler teyalina buzaale bwa Bayudaaya ng’ayita mu kitaawe. "Singa bwe kyali, tetwandifunye kukwatagana kwa DNA naye," King bwe yagamba "Okukwatagana okwo okwa DNA tekwakoma ku kukakasa nti eno ye DNA ya Hitler wabula era kukakasa nti emboozi y'obuzaale bw'Abayudaaya bw'abantu okuyita mu kitaawe si kituufu."
== Obuto bwe ==
=== Obuto bwe n’okusoma ===
[[File:Adolf_Hitler_infant_photo_(3x4_cropped).jpg|left|thumb| Hitler ( c. 1889–90)]]
Adolf Hitler yazaalibwa nga 20 Ogwokuna 1889 mu Braunau am Inn, ekibuga mu Austria-Hungary (kati Austria), okumpi n’ensalo ne Girimaani. Yali wakuna ku baana mukaaga abazaalibwa Alois Hitler ne mukyala we owookusatu, Klara Pölzl. Baganda ba Hitler basatu —Gustav, Ida, ne Otto —baafa nga bakyali bawere. Era abaali mu maka ago mwalimu abaana ba Alois okuva mu bufumbo bwe obw’okubiri: Alois Jr. (yazaalibwa 1882) ne Angela (yazaalibwa 1883). Mu 1892, ab’omu maka ago baasengukira mu Passau, Bugirimaani, oluvannyuma lwa Alois okukuzibwa n’afuuka omukungu w'ebyamaguzi mu Passau. Hitler mu kiseera ekyo yali wa myaka esatu. Alois yakuzibwa n’atwalibwa e Linz, Austria, nga 1 Ogwokuna 1893, naye ab’omu maka amalala ne basigala mu Passau. Famire yaddayo e Austria ne basenga e Leonding nga 9Ogwokutaano 1894, era mu Gwomukaaga 1895, Alois yawummula n’agenda e Hafeld, okumpi ne Lambach, gye yalima n’okulunda enjuki. Hitler yasomera mu {{Lang|de|Volksschule}} (essomero lya pulayimale eriweebwa ssente okuva mu gavumenti) mu kibuga Fischlham ekiriraanyewo.
Okugenda e Hafeld kwakwatagana n’okutandika kw’obukuubagano obw’amaanyi obwa taata n’omwana obwava ku Hitler ow’emyaka omukaaga okugaana okugoberera empisa enkakali ez’essomero lye. Alois yagezaako okukuba mutabani we amufuule omuwulize, nga Adolf akola kyonna ekisoboka okubeera ekikontana n’ekyo kyonna kitaawe kye yali ayagala. Alois naye yandikubye mutabani we naye nnyina yaumukuuma obutakubwa buli kiseera.
Kaweefube wa Alois Hitler ow’okulima e Hafeld teyayitamu, era mu 1897, baasengukira e Lambach. Hitler ow’emyaka omunaana yasoma emisomo gy’okuyimba, yayimba mu kkwaaya y’ekkanisa, era yatuuka n’okulowooza ku ky’okufuuka kabona. Mu 1898, famire yaddayo mu maka ag'enkalakkalira e Leonding. Hitler yakosebwa nnyo olw'okufa kwa muto we Edmund mu 1900 olw'omusujja gw'amulangira. Hitler yakyuka okuva mu muyizi ateemotyamotya, ayagala ennyo abantu n’afuuka omulenzi omuzibu, eyeekutudde ku balala era ng’atera okuyombagana ne kitaawe n’abasomesa. Paula Hitler yajjukira nti Adolf yali muvubuka wafujjo era ng’atera okumukuba empi.
Alois yali akoze omulimu omulungi mu kitongole ky'ebyamaguzi era ng’ayagala mutabani we amuddire mu ebigere. Oluvannyuma Hitler yakola katemba okuva mu kiseera kino kitaawe bwe yamutwala okukyalira ofiisi y'ebyamaguzi, n’akiraga ng’ekintu ekyavaako obutakkaanya obutasonyiwa wakati wa taata n’omwana, nga bombi baali ba maanyi. Olw’okusimbira ekkuuli mutabani we okwagala okugenda mu siniya okufuuka omuyiiya, Alois yasindika Hitler mu ''Realschule'' e Linz mu Gwomwenda 1900. Hitler yajeemera okusalawo kuno, era mu ''Mein Kampf'' agamba nti mu bugenderevu yakola bubi mu ssomero, ng'asuubira nti kitaawe bwamala okulaba "ensoma embi mu ssomero ly'ebyemikono yandindese okwewaayo mu kirooto kyange".
Okufaananako n’Abagirimaani bangi ab’omu Austria, Hitler yatandika okukulaakulanya endowooza y'okwagala Girimaani okuva mu buto. Yalaga obwesigwa eri Bugirimaani yokka, ng’anyooma obwakabaka bwa Habsburg obwali busereba mu kukulembera obwakabaka obunene. Hitler ne mikwano gye baakozesa okulamusa "Heil", ne bayimba " Deutschlandlied " mu kifo ky'oluyimba lwa Austrian Imperial. Oluvannyuma lw’okufa kwa Alois okw’amangu nga 3 Ogwoluberyeberye 1903, omutindo gwa Hitler ku ssomero gwayonooneka, era nnyina n’amukkiriza okuvaayo. Yeewandiisa mu ''Realschule'' e Steyr mu Gwomwenda 1904, enneeyisa ye n’omutindo gwe ne bitereera. Mu 1905, oluvannyuma lw’okuyita ekigezo ekisembayo, Hitler yava mu ssomero lino nga talina kiruubirirwa kyonna kya kwongera kusoma wadde enteekateeka entegeerekeka ey’okukola omulimu.
=== Okutandika okuvubuka ng'ali mu Vienna ne Munich ===
Mu 1907, Hitler yava mu Linz n’agenda okubeera n’okusoma okusiiga ebifaananyi mu kibuga Vienna, ng’avujjirirwa ssente okuva mu miganyulo gya mulekwa n’obuwagizi okuva eri nnyina. Yasaba okuyingizibwa mu Academy of Fine Arts Vienna kyokka n’agaanibwa emirundi ebiri. Dayirekita yawa amagezi nti Hitler yandibadde asaba okugenda mu School of Architecture, naye nga talina biwandiiko byetaagisa mu by’ensoma kubanga yali tannamaliriza siniya.
Nga 21 Ogwekkumineebiri 1907, nnyina yafa kookolo w’amabeere ku myaka 47; Mu kiseera ekyo Hitler yalina emyaka 18. Mu 1909, Hitler ssente zaggwawo era n’awalirizibwa okubeera mu bulamu obw’ekika kya bohemian mu bifo eby’okusulamu abantu abatalina mwasirizi ne mu kisulo kya Meldemannstraße. Yafuna ssente ng’omukozi ow’abulijjo ng’asiiga n’okutunda langi z’amazzi ez’ebifo ebisikiriza mu Vienna. Mu kiseera kye yamala mu Vienna, yagoberera okwagala kwo kweyongera okuzimba n’okuyimba, n’agenda mu bivvulu kkumi ebya {{Lang|de|Lohengrin (opera){{!}}Lohengrin}}, ekisinga okumunyumira mu nnyimba za Richard Wagner eza opera.
Mu kibuga Vienna, Hitler yasooka kulaba bigambo ebisosola mu mawanga. Abakulembeze b’abantu nga meeya Karl Lueger baakozesa endowooza y’ekibuga eyali emanyiddwa ennyo ey’okulwanyisa Abayudaaya, oluusi n’oluusi ne bawagira endowooza y'okusukulumya Girimaani okusobola okuganyulwa mu by’obufuzi. Obusosoze bw’eggwanga lya Girimaani bwali bungi nnyo naddala mu disitulikiti y’e Mariahilf, Hitler gye yali abeera mu kiseera ekyo. Georg Ritter von Schönerer yafuuka omukulembeze omukulu ku Hitler, era n’afuna okwegomba Martin Luther.
Hitler yasoma empapula z’amawulire n’obupapula obwali butumbula obusosoze era n’alabula ku kuyingira kw’Abayudaaya b’omu Bulaaya ow’Ebuvanjuba, awamu n’ebiwandiiko by’abantu nga Houston Stewart Chamberlain, Charles Darwin, Friedrich Nietzsche, Gustave Le Bon, ne Arthur Schopenhauer. Mu myaka gye yamala mu Vienna era yafuna endowooza ez’amaanyi ezilwanyisa Abaslav.
Ensibuko n’enkulaakulana y’obukyayi bwa Hitler obw’okulwanyisa Abayudaaya ekyali nsonga ya kukubaganyako birowoozo. Mukwano gwe August Kubizek yagamba nti Hitler yali "akakasiddwa n'omuntu alina obukyayi" nga tannava mu Linz. Wabula munnabyafaayo Brigitte Hamann ayogera ku ndowooza ya Kubizek ng'erina "obuzibu". Wadde nga Hitler mu {{Lang|de|Mein Kampf}} agamba nti yasooka kufuuka musosoze mu Vienna, Reinhold Hanisch, eyamuyamba okutunda ebifaananyi bye, takkiriziganya nakyo. Hitler era yatunda ebimu ku by’emikono bye ng’ayita mu musuubuzi Omuyudaaya ayitibwa Samuel Morgenstern ng’abeera mu kibuga Vienna. Bangi ku bakasitoma ba Morgenstern baali Bayudaaya; okugeza, munnamateeka ayitibwa Josef Feingold yagula ebifaananyi bya Hitler ebiwerako ebikwata ku bizimbe eby’ebyafaayo ebya Vienna. Munnabyafaayo Richard J. Evans agamba nti "bannabyafaayo kati okutwalira awamu bakkiriziganya nti obukambwe bwe,enkola ey'ettemu n'obusosoze eri Abayudaaya bweyoleka bulungi oluvannyuma lwa Girimaani okuwangulwa mu Ssematalo I, ng'enjogera ya "okufumita mu mugongo" ("stab-in-the-back") ennyonyola akatyabaga kano".
Hitler yafuna ekitundu ekisembayo ku bintu bya kitaawe mu Gwokutaano 1913 era n’agenda mu Munich . Bwe yayingizibwa mu ggye lya Austria-Hungary, yagenda e Salzburg nga 5 Ogwokubiri 1914 okwekebejjebwa abasawo. Oluvannyuma lw’okwekeneenyezebwa ng’atasaanira kuweereza, yaddayo e Munich. Oluvannyuma Hitler yagamba nti yali tayagala kuweereza Bwakabaka bwa Habsburg olw’amawanga agaali gatabuddwatabuddwa mu ggye lyabwo n’okukkiriza kwe nti Austria-Hungary essaawa yonna yali egenda kugwa.
=== Ssematalo I ===
Mu Gwomunaana 1914, Ssematalo I bwe yatandika, Hitler yali abeera mu Munich era kyeyagalire yeewandiisa mu ggye lya Bavaria. Okusinziira ku alipoota eyafulumizibwa ab’obuyinza mu Bavaria mu 1924, okukkiriza Hitler okuweereza nti yali nsobi mu by’obufuzi, kubanga ng’omutuuze wa Austria, yandibadde addizibwa mu Austria. Yasindikibwa mu Bavarian Reserve Infantry Regiment 16 (ekibinja ekisooka ekya List Regiment), yaweereza ng’omuserikale atuukibwako ku Western Front mu Bufalansa ne Bubirigi, yaweereza ng’omuserikale atuukibwako ku Western Front mu Bufalansa ne Bubirigi, yamala kumpi ekitundu ky'obulamu bwe ku kitebe ky’ekibinja e Fournes-en-Weppes, nga tali mu lutalo. Mu 1914, yaliwo mu lutalo olwasooka olwa Ypres era mu mwaka ogwo yayooyootebwa olw’obuzira, n’afuna Omusaalaba ogw’Ekyuma (Iron Cross). Mu lutalo, yawonyezebwa omuduumizi we, [[Fritz Wiedemann]], eyaggya Hitler mu bifunfugu by’ekizimbe ekyali kigudde ng’ali mu lutalo olutabuse.
Mu kiseera we yaweereza ku kitebe, Hitler yakola emirimu gye egy’ekikugu, ng’akuba katuuni n’okuwa ebiragiro ku lupapula lw’amawulire olw’amagye. Mu lutalo lw’e Somme mu Gwekkumi 1916, yafuna ebisago mu kisambi ekya kkono ekikompola bwe kyabwatuka mu kifo ky'enkambi mwe baali bekwese. Hitler yamala kumpi emyezi ebiri ng’awona mu ddwaaliro e Beelitz, n’adda mu kibinja kye nga 5 Ogwokusatu 1917. Yaliwo mu lutalo lw'e Arras olwa 1917 ne mu lutalo lw'e Passchendaele. Yafuna akabonero ka Wound Badge akaddugavu nga 18 Ogwokutaano 1918. Nga wayise emyezi esatu, mu Gwomunaana 1918, ng'asembebwa Lieutenant Hugo Gutmann, omukulumbeze we Omuyudaaya, Hitler yafuna omusaalaba ogw’ekyuma, ogwa First Class, ekintu ekitatera kuweebwa bantu bali ku ddaala lya {{Lang|de|Gefreiter}} Hitler ly'eyaliko. Nga 15 Ogwekkumi 1918, yaziba amaaso okumala akaseera mu bulumbaganyi bwa ggaasi w'obutwa era n’aweebwa ekitanda mu ddwaaliro e Pasewalk. Bwe yali eyo, Hitler yategezebwa nti Bugirimaani ewanguddwa, era okusinziira nti yali ku ndiri, yaddamu okuziba amaaso omulundi ogw’okubiri oluvannyuma lw’amawulire gano.
Hitler yayogera ku buvunaanyizibwa bwe mu Ssematalo I nga "ekisinga obukulu mu byonna bye yayitamu" era n'atenderezebwa abaduumizi be olw'obuzira bwe. Obumanyirivu bwe mu kiseera ky’olutalo bwanyweza okwagala eggwanga lye, era kyamunakuwaza nnyo olwa Bugirimaani okuwanika mu Gwekkuminoogumu 1918. Okunyiiga kwe olw’okuwnagula mu lutalo kwayogera okuzimba endowooza ye. Okufaananako n’aba Girimaani abalala abaagala eggwanga lyabwe, naye yali akkiririza mu {{Lang|de|Dolchstoßlegende}} ( stab-in-the-back myth ), eyagamba nti amagye ga Girimaani, "agatawangulwa mu lutalo", "gaali gafumitiddwa mu mugongo" ku ludda lw'awaka abakulembeze ba bulijjo, Abayudaaya, aba Marxist, n'abo abassa omukono ku ndagaano y'okukomya entalo eyakomya olutalo —oluvannyuma ne batuumibwa "abamenyi b'amateeka ba November".
Endagaano ya Versailles yalambika nti Girimaani yalina okulekawo ebitundu byayo ebiwerako n'okuggya amagye mu Rhineland . Endagaano eno yassaawo envumbo ku by’enfuna era n’esolooza ssente nnyingi ku ggwanga. Abagirimaani bangi baalaba endagaano eyo ng’okuswazibwa okutali kwa bwenkanya. Okusingira ddala baawakanya enyingo 231, gye baataputa ng’elangirira nti Bugirimaani y’evunaanyizibwa ku lutalo luno. Endagaano ya Versailles n’embeera y’ebyenfuna, embeera z’abantu, n’ebyobufuzi mu Bugirimaani oluvannyuma lw’olutalo, oluvannyuma Hitler yabikozesa okufunamu mu by’obufuzi.
== Okuyingira mu byobufuzi ==
[[File:Hitler's_DAP_membership_card.png|thumb| Kaadi ya Hitler ey’obwammemba bw’ekibiina ky’abakozi ekya Germany (DAP).]]
Oluvannyuma lw’olutalo, Hitler yaddayo e Munich. Olw’obutaba na buyigirize butongole wadde essuubi ly’emirimu, yasigala mu magye. Mu Gwomusanvu 1919, yalondebwa okuba Verbindungsmann (omukessi) ow’omu Aufklärungskommando (ekitongole ekiketta) ekya Reichswehr, eyaweebwa omulimu gw’okufuga abajaasi abalala n’okuyingirira mu kibiina ky’abakozi ekya Germany (DAP). Mu lukiiko lwa DAP nga 12 Ogwomwenda 1919, ssentebe w’Ekibiina Anton Drexler yakwatibwako nnyo olw’obukugu bwa Hitler mu kwogera. Yamuwa kkopi y’akatabo ke aka ''My Political Awakening'', akaalimu endowooza ezilwanyisa Abayudaaya, ez’okwagala eggwanga, ezirwanyisa obwanaasiwamukange, n’ez’okulwanyisa Marxist. Ku biragiro by’abakulu be mu magye, Hitler yasaba okwegatta ku kibiina, era mu wiiki emu n’akkirizibwa nga mmemba w’ekibiina 555 (ekibiina kyatandika okubala obwammemba ku 500 okuwa endowooza nti baali kibiina kinene nnyo).
Hitler yawandiika ekiwandiiko kye ekyasooka okumanyibwa ku kibuuzo ky’Abayudaaya mu bbaluwa gye yawandiikira Adolf Gemlich nga 16, Ogwomwenda 1919 (kati emanyiddwa nga ebbaluwa ya Gemlich). Mu bbaluwa eno, Hitler agamba nti ekigendererwa kya gavumenti " awatali kubuusabuusa kwe kuggyirawo ddala Abayudaaya". Mu DAP, Hitler yasisinkana Dietrich Eckart, omu ku baatandikawo ekibiina kino era nga mmemba w’ekibiina ky’abasamize ekya Thule Society. Eckart yafuuka omubuulirizi wa Hitler, n’awaanyisiganyanga naye ebirowoozo era n’amuyingiza mu bantu ab’enjawulo mu Munich. Okwongera okusikiriza, ekibiina kya DAP kyakyusa erinnya lyayo ne kifuuka Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (Ekibiina ky'abakozi ekya National Socialist German Workers' Party (NSDAP), kati ekimanyiddwa nga " Nazi Party "). Hitler yakola dizayini ya bendera y’ekibiina eya swastika mu nkulungo enjeru ku mugongo omumyufu.
Hitler yasiibulwa mu magye nga 31 Ogwokusatu 1920, era n’atandika okukolera ekibiina kino emirimu emijjuvu. Ekitebe ky’ekibiina kino kyali mu Munich, ekifo eky’aba Girimaani abaali balwanyisa gavumenti abaali bamaliridde okumalawo enzikiriza ya Marx n’okutyoboola Weimar Republic.
Friedrich Reck-Malleczewen yayogera mu kitabo kye ''ekya Diary of a Man in Despair ekyafulumizibwa'' mu 1947:
Yali azze mu nnyumba gye yali taberangamu, ng'ayambadde gaita, ekikooti, enkoofiira ennene, era ng'akutte omuggo.... Oluvannyuma, yasobola okutandika okwogera. Yayogera nnyo, nga tawummula. Yayigiriza. Yatuboggolera ng'omusomesa w'eddiini mu magye. Tetwamuwakanya n'akatono, oba okugezaako okwawukana mu ngeri yonna, naye yatandika okutuboggolera. Abaweereza baalowooza nti baali batulumba era ne badduka okututaasa. Bwe yali amaze okugenda, twatuula kasirise, nga tukyamuse era nga tetuli basanyufu n'akamu. Waaliwo okuwulira ennaku, nga bwobeera mu ggaali y'omukka ne wesangang'oli wamu n'omuntu aliko ekikyamu ku bwongo.
Mu Gwokubiri 1921, nga asoolobye kukyusakyusa abantu, Hitler yayogera n’abantu abasukka mu 6,000. Okusobola okulanga olukiiko luno, loole bbiri ezaali zijjudde abawagizi b’ekibiina baavuga okwetoloola Munich nga bawanika bendera za swastika n’okugabira abantu obupapula. Mu bbanga ttono Hitler yafuna ettutumu olw’okwogera kwe okw’okukubaganya ebirowoozo okw’amaanyi ng’awakanya Endagaano ya Versailles, bannabyabufuzi abaali bavuganya, n’okusingira ddala ng’awakanya Abamarx n’Abayudaaya.
Mu Gwomukaaga 1921, Hitler ne Eckart bwe baali ku lugendo lw’okusonda ssente e Berlin, obuyeekera bwabalukawo mu kibiina ky’Abanazi mu Munich. Abakiise ku kakiiko kaayo akafuzi baayagala okwegatta ku kibiina kya German Socialist Party (DSP) ekisangibwa mu kibuga Nuremberg. Hitler yaddayo e Munich nga 11 Ogwomusanvu era mu busungu n’awaayo okulekulira kwe. Abakiise ku kakiiko baakitegeera nti okulekulira kw’omuntu waabwe omukulu mu lujjudde era omwogezi kyanditegeeza nti ekibiina kiweddewo. Hitler yalangirira nti agenda kuddamu okwegatta ku kakwakkulizo nti agenda kudda mu bigere bya Drexler ku bwa ssentebe bw’ekibiina, era nti ekitebe ky’ekibiina kigenda kusigala mu Munich. Akakiiko kakkiriza, era n’addamu okwegatta ku kibiina nga 26 Ogwomusanvu nga mmemba 3,680. Hitler yasigala ayolekagana n’okuwakanyizibwa okumu mu kibiina ky’Abanazi. Abaawakanya Hitler mu bukulembeze mwalimu Hermann Esser eyagobebwa mu kibiina, era ne bakuba kkopi 3,000 ez’akatabo akaalumba Hitler ng’omuli w'olukwe mu kibiina. Mu nnaku ezaddirira, Hitler yayogera n’abantu abangi abawerako era ne yeewozaako ku Esser, ne bakuba emizira egy’amaanyi. Enkola ye yatuuka ku buwanguzi, era mu ttabamiruka ow’enjawulo ow’ekibiina nga 29 Ogwomusanvu, yaweebwa obuyinza obujjuvu nga ssentebe w’ekibiina, n’adda mu bigere bya Drexler, n’obululu 533 ku 1.
Okwogera kwa Hitler okwa vitriolic beer hall kwatandika okusikiriza abalabi aba bulijjo. Nantawunyikamu, yafuuka omukugu mu kukozesa emiramwa egy’enjawulo, omuli n’okunenya abalala olw’ebizibu by’ebyenfuna by’abawuliriza be. Hitler yakozesa enkola y'okusikiriza ey’obuntu bwe n’okutegeera empisa z'abantu bwe yayogeranga mu lujjudde. Bannabyafaayo baalaba engeri ebigambo bye gye bikwatamu abantu abangi mu ngeri ey’okuwuniikiriza, n’amaaso ge mu bibinja ebitonotono. Alfons Heck, eyali mmemba w’ekibiina kya Hitler Youth, yajjukira nti:
Twatandika okwenyumiriza mu ggwanga lyaffe mu ngeri ey'ekisiru. Okumala eddakiika eziwera, twaleekaanira waggulu, nga n'amaziga gatuyitamu: Sieg Heil, Sieg Heil, Sieg Heil! Okuva mu kaseera ako, nafuuka wa Adolf Hitler mu mubiri ne mu mwoyo.
Abagoberezi abaasooka kwaliko Rudolf Hess, eyali omukungu w'amagye g'omu bbanga Hermann Göring ne kapiteeni mu magye Ernst Röhm. Röhm yafuuka akulira ekibiina ky’Abanazi ekya magye agatali matongole ekya Sturmabteilung, ekyakuuma enkiiko n'okulumba abaali babavuganya mu byobufuzi. Ekintu ekikulu ekyakwata ku ndowooza ya Hitler mu kiseera kino yali Aufbau Vereinigung, ekibinja ky’olukwe eky’Abazungu Abarussia abaali mu buwanganguse n’Abanazi abaasooka. Ekibinja kino, nga kiweebwa ssente okuva mu bannamakolero abagagga, kyaleeta Hitler ekirowoozo ky’olukwe lw’Abayudaaya, nga lukwataganya ensimbi z’ensi yonna n’enzikiriza ya Bolshevism.
Enteekateeka y’ekibiina ky’Abanazi yategekebwa mu nsonga 25 nga 24 Ogwokubiri 1920. Kino tekyakiikirira ndowooza ekwatagana, wabula kyali kibiina kya ndowooza ezafunibwa ezaali zirina ssente mu völkisch pan-Germanic movement, nga ultranationalism, okuwakanya Endagaano ya Versailles, obuteesiga bwanaasiwamukange, awamu n'endowooza ezimu ez'anaakalyako ani. Eri Hitler, ekintu ekyali kisinga obukulu kwe kulwanyisa Abayudaaya ekyalimu . Era enteekateeka eno yagitwala ng’okusinga omusingi gwa ppokoppoko n’okusikiriza abantu okujja ku kabaga.
=== Beer Hall Putsch n’ekkomera lya Landsberg ===
[[File:Mein_Kampf_dust_jacket.jpeg|thumb|[[Dust jacket|Ekikooti ky’enfuufu]] ekya {{Lang|de|[[Mein Kampf]]}} ’s 1926–28 edition, Hitler gye yawandiika mu 1925]]Mu 1923, Hitler yeyambisa obuyambi bwa Genero Erich Ludendorff owa Ssematalo I okugezaako okuwamba gavumenti eyamanyibwa nga Beer Hall Putsch. Ekibiina ky’Abanazi kyakozesa obusosoze bwa Yitale ng’ekyokulabirako ku ndabika yaabwe n’enkola zaabwe. Hitler yali ayagala okukoppa Benito Mussolini ’s bwe yalumba Rome mu 1922 ng’awamba gavumenti mu Bavaria, ekyagoberera okusoomoozebwa eri gavumenti mu Berlin. Hitler ne Ludendorff baasaba obuwagizi bwa Staatskommissar (Kaminsona omubeezi) Gustav Ritter von Kahr, omufuzi wa Bavaria. Kyokka Kahr, ng’ali wamu n’akulira Poliisi Hans Ritter von Seisser ne Genero wa Reichswehr Otto von Lossow, baali baagala okuteekawo nnakyemalira ow’eggwanga awatali Hitler.
Nga 8,Ogwekkuminoogumu 1923, Hitler ne SA baalumba olukuŋŋaana lw'abantu 3,000 olwategekebwa Kahr mu Bürgerbräukeller, ekizimbe ky'omwenge mu Munich. Ng'ataataataaganya okwogera kwa Kahr, yalangirira nti enkyukakyuka y'eggwanga yatandika dda era n'alangirira okuteekebwawo kwa gavumenti empya ne Ludendorff. Ng'addayo mu kisenge eky'emabega, Hitler, ng'aggyeyo emmundu, yasaba era oluvannyuma n'afuna obuwagizi bwa Kahr, Seisser, ne Lossow. Amagye ga Hitler mu kusooka gaasobola okuwamba ekitebe kya Reichswehr n'ekya poliisi, naye Kahr n'abamu ku banne mu bwangu baalekera awo okumuwagira. Tewali magye wadde poliisi y'eggwanga y'egatta ku Hitler. Olunaku olwaddirira, Hitler n'abagoberezi be baatambula okuva mu kizimbe ky'omwenge ne bagenda ku minisitule y'olutalo mu Bavaria okuggyako gavumenti ya Bavaria, naye poliisi nebasaasanya. Mu kaweefube w'okuggyako gavumenti eyalema, ab'ekibiina kya Nazi 16 n'abakungu ba poliisi bana battibwa.
Hitler yaddukira mu maka ga Ernst Hanfstaengl era okusinziira ku biwandiiko ebimu yalowooza ku kwetta. Yali mu kwewunika naye nga mukkakkamu bwe yakwatibwa nga 11 Ogwekkuminoogumu 1923 olw'okulya mu nsi ye olukwe. Omusango gwe mu kkooti y’abantu ey’enjawulo mu Munich gwatandika mu Gwakubiri 1924, era Alfred Rosenberg n’afuuka omukulembeze ow’ekiseera ow’ekibiina ky’Abanazi. Nga 1 Ogwokuna, Hitler yasalirwa ekibonerezo kya kusibwa emyaka etaano mu Festungshaft mu kkomera lya Landsberg. Eyo, yayisibwa mu ngeri ey’omukwano okuva mu bakuumi era n’akkirizibwa okufuna obubaka okuva mu bawagizi be n’okukyalirwa banne mu kibiina buli kiseera. Olw’okusonyiyibwa kkooti ey’oku ntikko mu Bavaria, yayimbulwa okuva mu kkomera nga 20 Ogwekkumineebiri 1924, ng’awakanya omuwaabi wa gavumenti. Nga mw’otwalidde n’obudde bwe yamala mu alimanda, Hitler yamala omwaka mulamba n’okusoba mu kkomera.
Bwe yali e Landsberg, Hitler ye yalagira ekitundu ekisinga obunene eky’omuzingo ogusooka ogwa ''Mein Kampf'' ( lit. 'My struggle'; mu kusooka katuumibwa Four and a Half Years of Struggle against Lies, Stupidity, and Corwadice) mu kusooka eri ddereeva we, Emil Maurice, n’oluvannyuma n’aweebwa omumyuka we, Rudolf Hess. Ekitabo kino ekyaweebwayo eri mmemba wa Thule Society, Dietrich Eckart, kyali kya bulamu bwe era nga kinnyonnyola endowooza ze. Ekitabo ekyo kyalaga enteekateeka za Hitler ez’okugaziya ebitundu by’ensi awamu n’okukyusa embeera z’abantu mu Girimaani okufuuka obwannakyemalira obwesigama ku mawanga. Mu kitabo kyonna, Abayudaaya benkanankana ne "obuwuka" era ne banjulwa nga "abawi b'obutwa ab'ensi yonna". Okusinziira ku ndowooza ya Hitler, eky’okugonjoola ensonga eno kwe kuzisaanyaawo. Wadde nga Hitler teyannyonnyola ngeri kino gye kyali kigenda okutuukirira, "obuzaale bwe obw'okutta abantu tebugaanirwa", okusinziira ku Ian Kershaw.
Yafulumizibwa mu mizingo ebiri mu 1925 ne 1926, Mein Kampf yatundibwa kkopi 228,000 wakati wa 1925 ne 1932. Kkopi akakadde kamu zaatundibwa mu 1933, omwaka Hitler gwe yasooka okubeera mu ofiisi. Ng’ebula mbale Hitler abeere n’ebisaanyizo by’okuyimbulwa ku kakalu ka kkooti, gavumenti ya Bavaria yagezaako okumugobera mu Austria. Chancellor wa Austria eya federo yagaana okusaba kuno ng’agamba nti obuweereza bwe mu magye ga Girimaani bwamufuula omutuuze era obw’e Austria obutaba na makulu. Mu kwanukula, Hitler yasazaamu mu butongole obutuuze bwe obwa Austria nga 7 Ogwokuna 1925
=== Okuddamu okuzimba Ekibiina ky’Abanazi ===
Mu kiseera Hitler we yayimbulwa mu kkomera, ebyobufuzi mu Bugirimaani byali si byakulwanagana nnyo, era n’ebyenfuna byali biteredde, ekyakomya emikisa gya Hitler egy’okubanja mu by’obufuzi. Olw’okulemererwa kwa Beer Hall Putsch, ekibiina kya Nazi Party n’ebibiina ebibirinako akakwate byawerebwa mu Bavaria. Mu lukiiko wamu ne ssaabaminisita wa Bavaria, Heinrich Held, nga 4 Ogwoluberyeberye 1925, Hitler yakkiriza okussa ekitiibwa mu buyinza bw’eggwanga era n’asuubiza nti ajja kunoonya obuyinza bw’ebyobufuzi ng’ayita mu nkola ya demokulasiya yokka. Olukiiko luno lwaggulawo ekkubo ly'okuggyawo okuwera ekibiina ky’Abanazi nga 16 Ogwokubiri.
Wabula oluvannyuma lw’okwogera okw’okukuma omuliro mu bantu kwe yawa nga 27 Ogwokubiri, Hitler yagaanibwa okwogera mu lujjudde ab’obuyinza mu Bavaria, envumbo eyasigalawo okutuusa mu 1927. Okusobola okutumbula ebigendererwa bye eby’ebyobufuzi wadde nga yali awereddwa, Hitler yalonda Gregor Strasser, Otto Strasser, ne Joseph Goebbels okutegeka n’okugaziya ekibiina ky’Abanazi mu bukiikakkono bwa Bugirimaani. Gregor Strasser yaddukanya ekkubo ly’ebyobufuzi eryetongodde ennyo, ng’assa essira ku bintu eby’anaakalyakaani mu nteekateeka y’ekibiina.
Akatale k'emigabo mu Amerika kagwa nga 24 Ogwekkumi 1929. Enkosa yaayo mu Bugirimaani yali ya maanyi nnyo: obukadde n’obukadde bw’abantu tebaalina mirimu, era bbanka ennene eziwerako ne zigwa. Hitler n’ekibiina ky’Abanazi beetegeka okweyambisa embeera ey’akazigizigi okufuna obuwagizi eri ekibiina kyabwe. Basuubiza okusazaamu endagaano ya Versailles, okunyweza ebyenfuna n’okuwa abantu emirimu.
Hitler yayogera ku linnya ly’Ekibiina ky’Abanazi mu Gwekkumi 1923:
"Naye," bwe ntyo bwe nabuuza Hitler, "lwaki weeyita National Socialist, okuva enteekateeka y'ekibiina kyo bw'eri ekikontana ddala n'eyo etwalibwa okuba eya socialism?" "Socialism," bwe yaddamu, ng'assa wansi ekikopo kye eky'accaayi, mu ngeri ey'obukambwe, "ye sayansi w'okukola ku bulungi bw'abantu bonna. Communism si Socialism. Marxism si Socialism. Aba Marxism babbye ekigambo era ne batabulatabula amakulu gaakyo. Nja kutwala Socialism okuva ku ba Socialists. Socialism nkola ya Aryan ey'edda, nkola ya ba Girimaani.... Twetaaga okutuukiriza ebyetaago eby'ensonga eby'ebibiina ebikola ebintu okuyita mu gavumenti nga yeesigamiziddwa ku bumu bw'eggwanga. Gye tuli, gavumenti n'eggwanga bifaanagana.
== Okulinnya ku bukulembeze ==
{| class="wikitable"
|+
! colspan="5" |Ebyava mu kulonda mu kibiina ky'Abanazi
|-
|Akalulu
|Omugatte gw'obululu
|Obululu ku 100
|Ebifo mu Reichstag
|Ebikulu
|-
|Ogwokutaano 1924
|1,918,300
|6.5
|32
|Hitler yali mu kkomera
|-
|Ogwekkumineebiri 1924
|907,300
|3.0
|14
|Hitler ng'ayimbuddwa okuva mu kkomera
|-
|Ogwokutaano 1928
|810,100
|2.6
|12
|
|-
|Ogwomwenda 1930
|6,409,600
|18.3
|107
|Oluvannyuma lw'akatyabaga k'ebyenfuna
|-
|Ogwomusanvu 1932
|13,745,000
|37.3
|230
|Oluvannyuma lwa Hitler okwesimbawo ku bwa Pulezidenti
|-
|Ogwekkuminoogumu 1932
|11,747,000
|33.1
|196
|
|-
|Ogwokusatu 1933
|17,277,180
|43.9
|288
|Kaali ka mirembe mu kusooka nga Hitler akyali chancellor wa Girimaani
|}
=== Okukulembera Bruning ===
Okugwa kw'ebyenfuna mu nsi yonna kwawa Hitler omukisa gw'ebyobufuzi. Abagirimaani baali banyiivu eri paalamenti, eyali eyalina okusoomoozebwa okuva mu bannalukalala ab'ku ddyo- n'ab'oku kkono. Ebibiina by'ebyobufuzi ebitali bya bannalukalala byali bitandise okulemererwa okukomya ebikolwa eby'obukambwe, era akalulu ka Girimaani ak'ekikungo mu 1929 kaayamba okuyitimusa endowooza y'Abanazi. Okulonda kw'Ogwomwenda 1930 kwaviirako okusattulukuka kw'omukago era ne gusikizibwa kabineeti ey'abatono. Omukulembeze waayo, ow'ekibiina kya Centre Party, Heinrich Brüning, yafuga ng'ayita mu biragiro by'akatabaga okuva ku Pulezidenti Paul von Hindenburg. Okukulembera okuyita mu biragiro kyafuuka ky'abulijjo, n'ekireetera obukulembeze bwa bannantagambwako. Ekibiina ky'Abanazi kyava gye kyali ne kiwangula n'ebitundu 18.3 ku buli kikumi ku bululu n'ebifo 107 mu paalamenti mu kulonda kwa 1930, ne kifuuka ekibiina eky'okubiri ekisinga ababaka abangi mu palamenti.
Hitler yalabikira mu musango gw’abaserikale babiri aba Reichswehr, okuli Lieutenant Richard Scheringer ne Hanns Ludin, ku nkomerero ya 1930. Bombi baavunaanibwa omusango gw’okubeera bammemba mu kibiina ky’Abanazi, mu kiseera ekyo nga kimenya mateeka eri aba Reichswehr. Oludda oluwaabi lwagamba nti ekibiina ky'Abanazi kyali kya bannalukalala, ekyaviirako munnamateeka w’abawawaabirwa Hans Frank okuyita Hitler okuwa obujulizi. Nga 25 Ogwomwenda 1930, Hitler yawa obujulizi nti ekibiina kye kyali kigenda kugoberera obuyinza bw’ebyobufuzi nga kiyita mu kulonda kwa demokulasiya kwokka, ekyamuwa abawagizi bangi mu kibinja ky’abaserikale.
Enkola ya Brüning ey’okukendeeza ku nsimbi teyaleeta nnyo nkulaakulana mu by’enfuna era nga teyayagalibwa nnyo. Kino Hitler yakikozesa ng’atunuulira obubaka bwe obw’ebyobufuzi n'addala ku bantu abaali bakoseddwa ebbeeyi y’ebintu okulinnya mu myaka gya 1920 n’okusereba kw’eby’enfuna, gamba ng’abalimi, abaazirwanako mu lutalo, n’abantu ab’alinamu ku ssente.
Wadde nga Hitler yali asazizaamu obutuuze bwe obw’e Austria mu 1925, teyafuna butuuze bwa Girimaani okumala kumpi emyaka musanvu. Kino kyali kitegeeza nti yali talina ggwanga, mu mateeka yali tasobola kwesimbawo ku bwapulezidenti, era nga akyayolekedde akabi ak’okugobwa mu nsi. Nga 25 Ogwokubiri 1932, minisita w’ensonga z’omunda mu Brunswick, Dietrich Klagges, eyali mmemba w’ekibiina ky’Abanazi, yalonda Hitler ng’omuddukanya w'ekibinja ky’essaza lino mu Reichsrat mu Berlin, ekyafuula Hitler munnansi wa Brunswick, era bwe kityo ne Bugirimaani.
Hitler yavuganya ne Hindenburg mu kulonda kwa Pulezidenti okwa 1932. Okwogera kwe yawa mu Industry Club e Düsseldorf nga 27 JOgwoluberyeberye 1932 kwamuwa obuwagizi okuva mu bannamakolero bangi ab’amaanyi mu Girimaani. Hindenburg yalina obuwagizi okuva mu bibiina eby’enjawulo eby’amawanga, eby’obwakabaka, eby’Abakatuliki, n’ebya Republican, n’abamu ku ba Social Democrats. Hitler yakozesa omubala gwa kampeyini " Hitler über Deutschland " ("Hitler ku ntikko ya Girimaani"), okujuliza ebigendererwa bye eby'ebyobufuzi n'okukola kampeyini ze ng'akozesa ennyonyi. Y’omu ku bannabyabufuzi abaasooka okukozesa entambula y’ennyonyi mu kampeyini era yagikozesa bulungi. Hitler yali mu kyakubiri ku mirundi ebiri gyonna, n’afuna obululu obusoba mu 35 ku buli 100 mu kulonda okusembayo. Wadde nga yawangulwa Hindenburg, okulonda kuno kwalaga Hitler ng’amaanyi ag’amaanyi mu byobufuzi bya Girimaani.
=== Okulondebwa ku bwa chancellor ===
[[File:Bundesarchiv_Bild_146-1972-026-11,_Machtübernahme_Hitlers.jpg|thumb|Hitler, ku ddirisa lya Reich Chancellery, afuna okukubwa mu ngalo akawungeezi lwe yatuuzibwa ku bwa chancellor, nga 30 Ogwoluberyeberye 1933]]
Obutabaawo gavumenti ekola bulungi kyaleetera bannabyabufuzi babiri ab’amaanyi, Franz von Papen ne Alfred Hugenberg, awamu n’abamakolero n’abasuubuzi abalala abawerako, okuwandiikira Hindenburg ebbaluwa. Abassa emikono gyabwe baasaba Hindenburg okulonda Hitler okukulira gavumenti "eyeetongodde ku bibiina by'ebyobufuzi ebiri mu paalamenti", ekiyinza okuviirako omugundu ogugenda "okusikiriza obukadde n'obukadde bw'abantu".
Hindenburg nga tayagala yakkiriza okulonda Hitler ku bwa chancellor oluvannyuma lw’okulonda kwa paalamenti okw'emirundi ebiri —mu Gwomusanvu n'Ogwekkuminoogumu1932 —nga tekuvuddemu kutondawo gavumenti esobola okukulembera. Hitler yakulembera gavumenti y’omukago eyamala akaseera katono eyatondebwawo ekibiina kya Nazi Party (ekyali kisinga okubeera n’ebifo mu Reichstag) n’ekibiina kya Hugenberg, ekibiina kya German National People’s Party (DNVP). Nga 30 Ogwoluberyeberye1933, kabineeti empya yalayizibwa ku mukolo omumpi mu ofiisi ya Hindenburg. Ekibiina ky’Abanazi kyafuna ebifo bisatu: Hitler yalondebwa okuba chancellor, Wilhelm Frick nga Minisita w’ensonga z’omunda, ne Hermann Göring nga Minisita w’ensonga z’omunda mu Prussia. Hitler yali akkaatirizza ku bifo bya baminisita ng’engeri y’okufuna obuyinza ku poliisi mu kitundu ekinene ekya Bugirimaani.
=== Omuliro mu Reichstag n’okulonda mu Gwokusatu ===
Nga chancellor, Hitler yakola ku kaweefube w’abawakanya ekibiina ky’Abanazi okuzimba gavumenti ey’abasinga obungi. Olw’obutabanguko mu by’obufuzi, yasaba Hindenburg okuddamu okusatulula Reichstag, era okulonda kwali kutegekeddwa ku ntandikwa y'Ogwokusatu. Nga 27 Ogwokubiri 1933, ekizimbe kya Reichstag kyakumibwako omuliro. Göring olukwe yalunenyeza Abacommunist, anti Omucommunist w’e Budaaki Marinus van der Lubbe yasangibwa mu mbeera ezimulumiriza munda mu kizimbe ekyali kiyidde. Okutuuka mu myaka gya 1960, bannabyafaayo abamu, omuli William L. Shirer ne Alan Bullock, baali balowooza nti ekibiina ky’Abanazi kye kyali kivunaanyizibwa; kati endowooza ya bannabyafaayo abasinga obungi eri nti van der Lubbe ye yatandika omuliro yekka.
Ku kusaba kwa Hitler, Hindenburg yayanukula n'okussa omukono ku kiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree ekya 28 Ogwokubiri, ekyawandiikibwa Abanazi, ekyayimiriza eddembe eritandikirwako era ne kikkiriza okusibwa awatali kuwozesebwa. Ekiragiro kino kyakkirizibwa mu nnyingo eya 48 eya Ssemateeka wa Weimar, eyawa pulezidenti obuyinza okukola enteekateeka ez’amangu okukuuma obukuumi n’obutebenkevu bw’abantu. Emirimu gy’ekibiina kya German Communist Party (KPD) byanyigirizibwa, era bammemba ba KPD 4,000 ne bakwatibwa.
Ng’oggyeko okunoonya akalulu, ekibiina ky’Abanazi kyakola effujjo nga beefananya amagye n’okusaasaanya ppokoppoko alwanyisa obwannakalyakaani, mu nnaku ezaali zikulembera okulonda. Ku lunaku lw’okulonda nga 6 Ogwokusatu 1933, omugabo gw’Abanazi mu bululu gweyongera okutuuka ku bitundu 44%, era ekibiina kino kyafuna ebifo ebisinga obungi mu paalamenti. Ekibiina kya Hitler kyalemererwa okufuna obululu obusinga obungi, ne kyetaagisa omukago omulala ne DNVP.
=== Olunaku lwa Potsdam n’etteeka lya Enabling Act ===
Nga 21 Ogwokusatu 1933, ''Reichstag'' empya yatandikibwawo n’omukolo gw’okuggulawo mu kkanisa ya Garrison e Potsdam. "Olunaku olwa Potsdam" lwategekebwa okulaga obumu wakati w'ekibiina ky'Abanazi n'abakungu mu Prussia abakadde n'amagye. Hitler yalabikira mu kkooti ey’okumakya era mu bwetoowaze n’alamusa Hindenburg.
Okusobola okutuuka ku buyinza obujjuvu mu byobufuzi wadde nga teyalina bungi bwa ddala mu paalamenti, gavumenti ya Hitler yaleeta Ermächtigungsgesetz (Enabling Act) okukubwako akalulu mu ''Reichstag'' eyali yakalondebwa . Etteeka lino —eryatuumibwa mu butongole Gesetz zur Behebung der Not von Volk und Reich ("Law to Remedy the Distress of People and Reich")—lyawa kabineti ya Hitler obuyinza okukola amateeka awatali kukkirizibwa kwa Reichstag okumala emyaka ena. Amateeka gano gayinza (okuggyako ebimu) okuva ku ssemateeka.
Okuva bwe kiri nti kyandikosezza ssemateeka, etteeka li Enabling Act okuyisibwa lyali lyetaagisa abantu ebitundu bibiri ku bisatu okuyisibwa. Nga tebaleseewo muwatwa gwonna, Abanazi baakozesa ebiragiro ebiri mu kiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree okukwata abamyuka bonna 81 ab’Abacommunist (wadde nga baali bakola kampeyini ez’amaanyi okulwanyisa ekibiina, Abanazi baali bakkirizza KPD okuvuganya mu kulonda) ne balemesa aba Social Democrats abawerako okwetaba mu kulonda.
Nga 23 Ogwokusatu 1933, ''Reichstag'' yakuŋŋaana mu Kroll Opera House mu mbeera ey’akatabanguko. Ab'ebitiibwa mu SA baakli liteesebwako, ne baleekaana engombo n’okutiisatiisa ababaka ba paalamenti abaali batuuse. Oluvannyuma lwa Hitler okusuubiza mu bigambo akulira ekibiina kya Centre , Ludwig Kaas nti Hindenburg agenda kusigala n’obuyinza bwe obw’okukuba akalulu, Kaas yalangirira nti ekibiina kya Centre Party kigenda kuwagira etteeka eriyitibwa Enabling Act. Etteeka lino lyayisibwa n’obululu 444–94, ng’ebibiina byonna okuggyako aba Social Democrats be baliwagira. Etteeka erya Enabling Act, awamu n’ekiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree, kyakyusa gavumenti ya Hitler n’efuuka eya nnakyemalira mu mateeka.
=== Obwannakyemalira ===
<blockquote>[[File:Der_Führer_Gemälde_Portrait_painting_of_Adolf_Hitler_by_Heinrich_Knirr_1937_No_known_copyright_restrictions_(artist_died_in_1944)_Imperial_War_Museum_London.jpg|thumb|Ekifaananyi kya Heinrich Knirr (1937)]]"Nga nteeka obulamu bwange mu kabi okulabika ng'ayogera ebitategeerekeka, mbagamba nti ekibiina kya National Socialist movement kijja kugenda mu maaso okumala emyaka 1,000!... Temwerabira engeri abantu gye bansekereramu emyaka 15 emabega bwe nnalangirira nti lumu nja kufuga Bugirimaani. Baseka kaakano, mu ngeri y'emu ey'obusirusiru, bwe nnalangirira nti nja kusigala mu buyinza" - Adolf Hitler ng'ayogerako ne munnamaulire wa BBC mu Berlin, Ogwomukaaga 1934</blockquote>Oluvannyuma lw'okufuna obuyinza ku ssiga lya gavumenti eribaga amateeka ne ly'obukulembeze, Hitler ne banne baatandika okulwanyisa ababavuganya abaasigalawo. Ekibiina kya Social Democratic Party kyawerebwa, era n'ebintu byakyo ne bikwatibwa.Wadde ng'abakiise b'ebibiina by'abakozi bangi baali mu Berlin ku lunaku lw'ogwokutaano, abaserikale ba SA baawamba woofiisi z'ebibiina mu ggwanga lyonna. Nga 2 Ogwokutaano 1933, ebibiina by'abakozi byonna byawalirizibwa okuggibwawo, era abakulembeze baabyo ne bakwatibwa. Abamu baasindikibwa mu nkambi z'abasibe.Ekibiina kya German Labour Front kyatandikibwawo ng'ekitongole ekikiikirira abakozi bonna, abakungu, n'abalina kkampuni, nga kino kiraga endowooza y'Abanazi mu mwoyo gwa Hitler's Volksgemeinschaft ("ekitundu ky'abantu").
Ogwomukaaga we gwaggwerako ng’ebibiina ebirala bitiisibbwatiisibbwa okusasika. Kuno kwaliko omukago gw’Abanazi ogw’erinnya, DNVP; ng’ayambibwako SA, Hitler yawaliriza omukulembeze waayo Hugenberg okulekulira nga 29 Ogwomukaaga. Nga 14 Ogwomusanvu 1933, ekibiina ky’Abanazi kyalangirirwa ng’ekibiina kyokka eky’ebyobufuzi mu mateeka mu Bugirimaani. Okwagala kwa SA okweyongera amaanyi mu byobufuzi n’amagye kwaleeta okweraliikirira mu bakulembeze b’amagye, abamakolero na b'ebyobufuzi. Mu kwanukula, Hitler yalongoosa obukulembeze bwonna obwa SA mu kyayitibwa Night of the Long Knives, eyaliwo okuva nga 30 Ogwomukaaga okutuuka nga 2 Ogwomusanvu 1934. Hitler yatunuulira Ernst Röhm n’abakulembeze abalala aba SA, ng'awamu n’abalabe ba Hitler abawerako mu byobufuzi (nga Gregor Strasser n’eyali chancellor Kurt von Schleicher ), baazingibwa, ne bakwatibwa, ne bakubwa amasasi. Wadde ng’ensi yonna n’Abagirimaani abamu baakwatibwa ensonyi olw’ettemu lino, bangi mu Bugirimaani baali balowooza nti Hitler yali azzaawo emirembe.
Hindenburg yafa nga 2 Ogwomunaana 1934. Ku lunaku olwali lwakayita, kabineti yali etaddewo Etteeka li "Law Concerning the Head of State of the German Reich". Etteeka lino lyali ligamba nti Hindenburg bw’anaafa, ofiisi ya pulezidenti yali egenda kuggyibwawo, era obuyinza bwayo ne bugattibwa n’obwo obwa chancellor. Bw’atyo Hitler yafuuka omukulembeze w’eggwanga awamu n’omukulembeze wa gavumenti era mu butongole n’atuumibwa erinnya Führer und Reichskanzler (Omukulembeze era Chancellor wa Reich), wadde nga Reichskanzler okukkakkana ng’asuuliddwa. Olw’ekikolwa kino, Hitler yaggyawo enkola y'amateeka eyali esobola okumuggya mu ofiisi.
Ng’omukulembeze w’eggwanga, Hitler yafuuka omuduumizi w’amagye owo ku ntikko. Amangu ddala nga Hindenburg amaze okufa, ku kukubirizibwa kw’obukulembeze bwa Reichswehr, ekirayiro eky’ennono eky’obwesigwa eky’abajaasi kyakyusibwa okukakasa obwesigwa eri Hitler kennyini, mu linnya, mu kifo kya ofiisi y’omuduumizi ow'oku ntikko (oluvannyuma eyakyusibwa erinnya n’efuulibwa omuduumizi omusukkulumu) oba eri Bugirimaani. Nga 19 Ogwomunaana, okugatta obwapulezidenti n’obwa chancellor kwakkirizibwa abalonzi 88 ku buli 100 abaalonda mu kalulu k’ekikungo mu 1934.
Ku ntandikwa ya 1938, Hitler yasiiga abantu akasa okunyweza obuyinza bwe ku magye ng’akuma omuliro mu nsonga za Blomberg–Fritsch. Hitler yawaliriza Minisita we ow’olutalo, Field Marshal Werner von Blomberg, okulekulira ng’akozesa ekiwandiiko kya poliisi ekyalaga nti mukyala wa Blomberg omupya yalina likodi y’obwamalaaya. Omuduumizi w’amagye Colonel-General Werner von Fritsch yaggyibwawo oluvannyuma lwa Schutzstaffel] (SS) okuleeta ebigambibwa nti yali yeenyigira mu bisiyaga. Abasajja bombi baali bagudde mu buzibu kubanga baali bawakanya Hitler okusaba okukola Wehrmacht nga yeetegese okulwana olutalo nga mu 1938. Hitler yafuna ekitiibwa kya Blomberg eky’Omuduumizi Omukulu, bw’atyo n’atwala obuduumizi bw’amagye ku bubwe. Yakyusa minisitule y’olutalo n’assaamu Oberkommando der Wehrmacht (OKW), nga ekulemberwa Genero Wilhelm Keitel. Ku lunaku lwe lumu, ba Genero 16 baggyibwako obuduumizi bwabwe, ate abalala 44 ne bakyusibwa; bonna baali bateeberezebwa nti baali tebawagira bu- Nazi kimala. Ku ntandikwa y'Ogwokubirii 1938, ba Genero abalala 12 baali bamaze okuggyibwawo.
Hitler yafaayo okuwa obwannakyemalira bwe okulabika ng’obuli mu mateeka. Ebiragiro bye bingi byali byesigamiziddwa mu bulambulukufu ku kiragiro kya Reichstag Fire Decree era n’olwekyo nga byesigamiziddwa ku nnyingo 48 eya Ssemateeka wa Weimar. ''Reichstag'' yazza obuggya etteeka li Enablinga Act emirundi ebiri, buli mulundi okumala emyaka ena. Ng'okulonda kwa ''Reichstag'' kukyakolebwa (mu 1933, 1936, ne 1938), abalonzi baaweebwa olukalala lumu olw'Abanazi n'abagenyi abawagira Obunazi olwafuna obululu obusukka mu bitundu 90 ku buli 100. Okulonda kuno okw’obulimba kwali mu mbeera ezitali za kyama; Abanazi batiisatiisa okwesasuza okw’amaanyi eri omuntu yenna ataalonda oba ataabalonda.
== Nazi Germany ==
=== Ebyenfuna n’obuwangwa ===
[[File:Hitler_at_the_XI_Olympic_Games_opening_ceremonies.jpg|thumb| Hitler n’abakozi be nga bakola saluti y’Abanazi eri ttiimu ku mikolo egy’okuggulawo emizannyo gya Olympics XI mu Gwomunaana 1936]]
Mu Gwomunaana 1934, Hitler yalonda Pulezidenti wa Reichsbank Hjalmar Schacht nga Minisita w’ebyenfuna, ate mu mwaka ogwaddako, nga Plenipotentiary for War Economy avunaanyizibwa ku kutegeka ebyenfuna by'okulwana. Okuddamu okuzimba n’okuzzaawo emmundu kwassibwamu ssente nga bayita mu tteeka lya Mefo, okukuba ssente, n’okuwamba eby’obugagga by’abantu abaakwatibwa ng’abalabe b’eggwanga, nga mw’otwalidde n’Abayudaaya. Omuwendo gw’abatalina mirimu gwakendeera okuva ku bukadde mukaaga mu 1932 okutuuka ku bukadde obutasukka kamu mu 1936. Hitler ye yalabirira emu ku kampeyini ezisinga obunene ez’okulongoosa ebizimbe mu byafaayo bya Girimaani, ezaaviirako okuzimba amabibiro, ''autobahns'', eggaali y’omukka, n’emirimu emirala egy’okuzimba. Emisaala gyali wansi katono mu makkati okutuuka ku nkomerero y’emyaka gya 1930 bw’ogeraageranya n’emisaala mu kiseera kya Weimar Republic, ate ng’ebbeeyi y’ebintu y'eyongera ebitundu 25 ku buli 100. Mu kugeraageranya Wiiki y’emirimu yeeyongera mu kiseera ky’okukyusa okudda mu by’enfuna by’olutalo; mu 1939, Omugirimaani owa bulijjo yali akola wakati w’essaawa 47 ne 50 buli wiiki.
Gavumenti ya Hitler yawagira enzimba y'EKinazi ku kigero ekinene ennyo. Albert Speer, eyayamba ennyo mu kuteeka mu nkola enkola ya Hitler ey’okuddamu okutaputa obuwangwa bw’Abagirimaani mu ngeri ey’edda, yateekebwa okuvunaanyizibwa ku kiteeso ky’okuddaabiriza ebizimbe mu Berlin. Wadde ng’amawanga mangi gaali gatiisatiisa obuteetaba mu mizannyo gya Olympics, Bugirimaani gye yategeka mu 1936. Hitler ye yakulemberamu emikolo gy’okuggulawo era yeetaba ku mikolo gyombi egyali mu Winter Games e Garmisch-Partenkirchen ne mu Summer Games e Berlin.
=== Okuddamu okukozesa emmundu n’emikago emipya ===
Mu nsisinkano n'abakulembeze b'amagye ga Girimaani nga 3 Ogwokubiri 1933, Hitler yayogera ku "kuwamba Lebensraum mu Buvanjuba n'enkola y'okutunza endowooza y'eKigirimaani ey'okufufugaza" ng'ebigendererwa bye ebisembayo eby'enkola y'ensonga z'ebweru. Mu Gwokusatu, Omulangira Bernhard Wilhelm von Bülow, omuwandiisi mu ofiisi y’ensonga z’ebweru ( Auswärtiges Amt ), yafulumya ekiwandiiko ku bigendererwa ebikulu eby’enkola y’ensonga z’ebweru: Anschluss ne Austria, okuzzaawo ensalo z’amawanga ga Girimaani mu 1914, okugaana obukwakkulizo bw’amagye wansi w’endagaano ya Versailles, okudda kw’amatwale ga Girimaani agaali mu Afirika, n’ekitundu kya Girimaani eky’obuyinza mu Bulaaya ey’Ebuvanjuba. Hitler yasanga ebiruubirirwa bya Bülow nga bitono nnyo. Mu kwogera kwe mu kiseera kino, yakkaatirizza bye yayita ebigendererwa by’emirembe mu nkola ze n’okwagala okukolera mu ndagaano z’ensi yonna. Mu lukiiko olwasooka olwa kabineeti ye mu 1933, Hitler yakulembeza ssente z’amagye okusinga okudduukirira abantu abaali batalina mirimu.
Girimaani yava mu mukago gw'amawanga n'olukiiko lw'ensi yonna olw'okuggyawo ebyokulwanyisa mu Gwekkumi 1933. Mu Gwoluberyeberye 1935, abantu abasukka mu 90 ku buli 100 ab’omu Saarland, mu kiseera ekyo eyali wansi w’obufuzi bw’Omukago gw’Amawanga Amagatte, baakuba akalulu okwegatta ne Bugirimaani. Mu Gwokusatu ogwo, Hitler yalangirira okugaziya eggye lya Wehrmacht okutuuka ku bammemba 600,000 —nga bakubisaamu emirundi mukaaga omuwendo ogwakkirizibwa mu ndagaano ya Versailles —nga mw’otwalidde n’okukulaakulanya eggye ly’omu bbanga ( Luftwaffe ) n’okweyongera kw’obunene bw’amagye g’oku mazzi ( Kriegsmarine). Bungereza, Bufalansa, Yitale, n’Omukago gw’Amawanga Amagatte byavumirira ebikolwa bino eby’okumenya Endagaano eyo naye nga tebalina kye baakola kubiziyiza. Endagaano y’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani (AGNA) eya 18 Ogwomukaaga yakkiriza ttani za Girimaani okweyongera okutuuka ku bitundu 35 ku 100 eby’amagye g’oku mazzi aga Royal Navy . Hitler yayita okussa omukono ku AGNA nga "olunaku olukyasinze essanyu mu bulamu bwe", ng'alowooza nti endagaano eno ye yatandika omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani gwe yali alagudde mu Mein Kampf. Bufalansa ne Yitale tezeebuuzibwako nga tebannaba kussa mukono, ekyatyoboola obutereevu Omukago gw’Amawanga Amagatte era ne kiteeka endagaano ya Versailles obutabeera na makulu.
Girimaani yaddamu okuwamba ekitundu ekyali tekikirizibwamu magye mu Rhineland mu Gwokusatu1936, ng’emenya endagaano ya Versailles. Hitler era yasindika amagye e Spain okuwagira Francisco Franco n’ekiwayi kye ekya Nationalist mu kiseera ky’olutalo lw’omunda mu Spain oluvannyuma lw’okufuna okulaajana okuyambibwa mu Gwomusanvu 1936. Mu kiseera kye kimu, Hitler yagenda mu maaso n’okufuba okukola omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani. Mu Gwomunaana 1936, ng’ayanukula ekizibu ky’ebyenfuna ekyali kyeyongera olw’okufuba kwe okuddamu okufuna emmundu, Hitler yalagira Göring okussa mu nkola Enteekateeka y’Emyaka Ena okuteekateeka Bugirimaani okulwana olutalo mu myaka ena eginaddirira. Enteekateeka eno yali etunuulidde olutalo olw'amaanyi wakati wa " Judaeo-Bolshevism " n'Obunazi bwa Girimaani, nga mu ndowooza ya Hitler kyali kyetaagisa okufuba okwewaayo okuddamu okufuna ebyokulwanyisa awatali kulowooza ku nsaasaanya y'ebyenfuna.
Mu Gwekkumi 1936, Count Galeazzo Ciano, minisita w’ensonga z’ebweru mu gavumenti ya Mussolini, yakyalira Girimaani, gye yassa omukono ku ndagaano ey’ensonga mwenda ng’akabonero nti ''yali asemberera'' okusisinkana Hitler mu buntu. Nga 1 Ogwekkuminoogumu, Mussolini yalangirira "omukago" wakati wa Girimaani ne Yitale. Nga 25 Ogwekkuminoogumu, Girimaani yassa omukono ku ndagaano ya Anti-Comintern Pact ne Japan. Bungereza, China, Yitale ne Poland nazo zaayitibwa okwegatta ku ndagaano ya Anti-Comintern Pact, naye Yitale yokka ye yassa omukono mu 1937. Hitler yasuula enteekateeka ye ey'omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani, ng'anenya obukulembeze bwa Bungereza "obutamala". Mu lukiiko lwe yatuuza mu Reich Chancellery ne baminisita be ab’ensonga z’ebweru n’abaami b’amagye mu Gwekkuminoogumu ogwo, Hitler yaddamu okulaga ekigendererwa kye eky’okufuna Lebensraum ku lw’abantu b’e Girimaani. Yalagira enteekateeka z’olutalo mu Buvanjuba zitandike nga bukyali mu 1938 ate nga tebunnawera 1943. Singa afa, ebiteeso by'olukuŋŋaana, eby'awandiikibwa nga Hossbach Memorandum, byali bya kutwalibwa nga "endagaano ye ey'ebyobufuzi". Yawulira nti okukendeera okw'amaanyi mu mbeera z'abantu mu Girimaani olw'okatyabaga k'ebyenfuna kayinza kuyimirizibwa na bulumbaganyi bw'amagye obwali bugendereddwamu okuwamba Austria ne Czechoslovakia. Hitler yasaba okukola amangu nga Bungereza ne Bufalansa tezinnaba kufuna bukulembeze bwa nkalakkalira mu mpaka z'ebyokulwanyisa. Ku ntandikwa ya 1938, oluvannyuma lw’ensonga ya Blomberg–Fritsch, Hitler yakakasa obuyinza ku nkola y’amagye-enkola y’ensonga z’ebweru, n’agoba Neurath ku bwaminisita w’ensonga z’ebweru era n’alonda Minisita w’olutalo. Okuva ku ntandikwa ya 1938, Hitler yali ku nkola y’ensonga z’ebweru ng’egendereddwamu lutalo.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Apuli 1938, Henlein yagamba minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu." ... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". {{Sfn|Weinberg|1980|pp=334–335}} Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia. {{Sfn|Weinberg|1980|pp=338–340}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. {{Sfn|Weinberg|1980|pp=418–419}} Ekibiina kya Henlein kyayanukudde Beneš kye yasaba bwe kyakuma omuliro mu bantu okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten. {{Sfn|Kee|1988|pp=149–150}} {{Sfn|Weinberg|1980|p=419}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. {{Sfn|Messerschmidt|1990|pp=671, 682–683}} {{Sfn|Rothwell|2001|pp=90–91}} Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja ow’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. {{Sfn|''Time'', January 1939}} Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, obuzibu bw’ebyenfuna obwali bugenda mu maaso olw’okuddamu okukozesa emmundu bwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. {{Sfn|Murray|1984|p=268}} Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa 30 January 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye. {{Sfn|Murray|1984|p=268}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
Mu kukubaganya ebirowoozo okw’ekyama mu 1939, Hitler yalangirira nti Bungereza ye mulabe omukulu eyali agenda okuwangulwa era nti okusaanyizibwawo kwa Poland kyali kyetaagisa okusooka okutuuka ku kiruubirirwa ekyo. Oludda olw’ebuvanjuba lwandikuumibwa, era ettaka lyandiyongerwa ku Lebensraum ya Bugirimaani. Olw'okunyiiga olw' "omusingo" gw'Abangereza nga 31 Ogwokusatu 1939 ogw'obwetwaze bwa Poland, yagamba nti, "Nja kubafumbira ekyokunywa kya sitaani". Mu kwogera kwe mu Wilhelmshaven okw'okutongoza emmeeri y'olutalo Tirpitz nga 1 Ogwokuna, yatiisatiisa okuvumirira endagaano y'amagye g'oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani singa Abangereza bagenda mu maaso n'okukakasa obwetwaze bwa Poland, kye yalaba ng'enkola ya "okuzingiza". Poland yali yakufuuka eggwanga lya Girimaani erya satellite, oba yandifuliddwa nnampawengwa okusobola okukuuma oludda olw’ebuvanjuba olwa Reich n’okutangira Bungereza okuziyiza okuyinza okubaawo.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
Mu kukubaganya ebirowoozo okw’ekyama mu 1939, Hitler yalangirira nti Bungereza ye mulabe omukulu eyali agenda okuwangulwa era nti okusaanyizibwawo kwa Poland kyali kyetaagisa okusooka okutuuka ku kiruubirirwa ekyo. Oludda olw’ebuvanjuba lwandikuumibwa, era ettaka lyandiyongerwa ku Lebensraum ya Bugirimaani. Olw'okunyiiga olw' "omusingo" gw'Abangereza nga 31 Ogwokusatu 1939 ogw'obwetwaze bwa Poland, yagamba nti, "Nja kubafumbira ekyokunywa kya sitaani". Mu kwogera kwe mu Wilhelmshaven okw'okutongoza emmeeri y'olutalo Tirpitz nga 1 Ogwokuna, yatiisatiisa okuvumirira endagaano y'amagye g'oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani singa Abangereza bagenda mu maaso n'okukakasa obwetwaze bwa Poland, kye yalaba ng'enkola ya "okuzingiza". Poland yali yakufuuka eggwanga lya Girimaani erya satellite, oba yandifuliddwa nnampawengwa okusobola okukuuma oludda olw’ebuvanjuba olwa Reich n’okutangira Bungereza okuziyiza okuyinza okubaawo.
Hitler yasooka kuwagira kirowoozo kya gavumenti ya satellite, naye bwe yagaanibwa gavumenti ya Poland, yasalawo okulumba era kino n’akifuula ekiruubirirwa ekikulu eky’enkola y’ensonga z’ebweru mu 1939. Nga 3 Ogwokuna, Hitler yalagira amagye okwetegekera Fall Weiss (1939)|Fall Weiss ("Case White"), enteekateeka y'okulumba Poland nga 25 Ogwomunaana. {{Sfn|Weinberg|1980|pp=537–539, 557–560}} Mu kwogera kwe mu Reichstag nga 28 April, yeegaana byombi endagaano y’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani n’endagaano ya Girimaani ne Poland ey’obutalumbaganyi . {{Sfn|Weinberg|1980|p=558}} Bannabyafaayo nga William Carr, Gerhard Weinberg, ne Ian Kershaw bagamba nti emu ku nsonga lwaki Hitler yafubutuka okugenda mu lutalo kwe kutya okufa amangu. Enfunda eziwera yali agamba nti alina okukulembera Bugirimaani mu lutalo nga tannakaddiwa nnyo, kubanga abamuddira mu bigere bayinza obutaba na maanyi ge ag’okwagala. {{Sfn|Carr|1972|pp=76–77}} {{Sfn|Kershaw|2000b|pp=36–37, 92}} {{Sfn|Weinberg|2010|p=792}} Hitler yali mweraliikirivu nti obulumbaganyi bw’amagye ku Poland buyinza okuvaamu olutalo ne Bungereza nga tegunnatuuka. {{Sfn|Messerschmidt|1990|pp=688–690}} {{Sfn|Robertson|1985|p=212}} Minisita wa Hitler ow’ensonga z’ebweru era eyali Omubaka mu London, Joachim von Ribbentrop, yamugumizza nti Bungereza oba Bufalansa tezijja kussa kitiibwa mu bweyamo bwe zaakola eri Poland. {{Sfn|Bloch|1992|p=228}} {{Sfn|Overy|Wheatcroft|1989|p=56}} Okusinziira ku kino, nga 22 August 1939, Hitler yalagira okukungaanya amagye okulwanyisa Poland. {{Sfn|Kershaw|2008|p=497}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
Mu kukubaganya ebirowoozo okw’ekyama mu 1939, Hitler yalangirira nti Bungereza ye mulabe omukulu eyali agenda okuwangulwa era nti okusaanyizibwawo kwa Poland kyali kyetaagisa okusooka okutuuka ku kiruubirirwa ekyo. Oludda olw’ebuvanjuba lwandikuumibwa, era ettaka lyandiyongerwa ku Lebensraum ya Bugirimaani. Olw'okunyiiga olw' "omusingo" gw'Abangereza nga 31 Ogwokusatu 1939 ogw'obwetwaze bwa Poland, yagamba nti, "Nja kubafumbira ekyokunywa kya sitaani". Mu kwogera kwe mu Wilhelmshaven okw'okutongoza emmeeri y'olutalo Tirpitz nga 1 Ogwokuna, yatiisatiisa okuvumirira endagaano y'amagye g'oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani singa Abangereza bagenda mu maaso n'okukakasa obwetwaze bwa Poland, kye yalaba ng'enkola ya "okuzingiza". Poland yali yakufuuka eggwanga lya Girimaani erya satellite, oba yandifuliddwa nnampawengwa okusobola okukuuma oludda olw’ebuvanjuba olwa Reich n’okutangira Bungereza okuziyiza okuyinza okubaawo.
Hitler yasooka kuwagira kirowoozo kya gavumenti ya satellite, naye bwe yagaanibwa gavumenti ya Poland, yasalawo okulumba era kino n’akifuula ekiruubirirwa ekikulu eky’enkola y’ensonga z’ebweru mu 1939. Nga 3 Ogwokuna, Hitler yalagira amagye okwetegekera Fall Weiss (1939)|Fall Weiss ("Case White"), enteekateeka y'okulumba Poland nga 25 Ogwomunaana. Mu kwogera kwe mu Reichstag nga 28 Ogwokuna, yeegaana endagaano zombi okuli ey’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani n’endagaano ya Girimaani ne Poland ey’obutalumbagana. Bannabyafaayo nga William Carr, Gerhard Weinberg, ne Ian Kershaw bagamba nti emu ku nsonga lwaki Hitler yafubutuka okugenda mu lutalo kwe kutya okufa amangu. Enfunda eziwera yali agamba nti alina okukulembera Bugirimaani mu lutalo nga tannakaddiwa nnyo, kubanga abamuddira mu bigere bayinza obutaba na maanyi ge ag’okwagala. {{Sfn|Carr|1972|pp=76–77}} {{Sfn|Kershaw|2000b|pp=36–37, 92}} {{Sfn|Weinberg|2010|p=792}} Hitler yali mweraliikirivu nti obulumbaganyi bw’amagye ku Poland buyinza okuvaamu olutalo ne Bungereza nga tegunnatuuka. {{Sfn|Messerschmidt|1990|pp=688–690}} {{Sfn|Robertson|1985|p=212}} Minisita wa Hitler ow’ensonga z’ebweru era eyali Omubaka mu London, Joachim von Ribbentrop, yamugumizza nti Bungereza oba Bufalansa tezijja kussa kitiibwa mu bweyamo bwe zaakola eri Poland. {{Sfn|Bloch|1992|p=228}} {{Sfn|Overy|Wheatcroft|1989|p=56}} Okusinziira ku kino, nga 22 August 1939, Hitler yalagira okukungaanya amagye okulwanyisa Poland. {{Sfn|Kershaw|2008|p=497}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
Mu kukubaganya ebirowoozo okw’ekyama mu 1939, Hitler yalangirira nti Bungereza ye mulabe omukulu eyali agenda okuwangulwa era nti okusaanyizibwawo kwa Poland kyali kyetaagisa okusooka okutuuka ku kiruubirirwa ekyo. Oludda olw’ebuvanjuba lwandikuumibwa, era ettaka lyandiyongerwa ku Lebensraum ya Bugirimaani. Olw'okunyiiga olw' "omusingo" gw'Abangereza nga 31 Ogwokusatu 1939 ogw'obwetwaze bwa Poland, yagamba nti, "Nja kubafumbira ekyokunywa kya sitaani". Mu kwogera kwe mu Wilhelmshaven okw'okutongoza emmeeri y'olutalo Tirpitz nga 1 Ogwokuna, yatiisatiisa okuvumirira endagaano y'amagye g'oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani singa Abangereza bagenda mu maaso n'okukakasa obwetwaze bwa Poland, kye yalaba ng'enkola ya "okuzingiza". Poland yali yakufuuka eggwanga lya Girimaani erya satellite, oba yandifuliddwa nnampawengwa okusobola okukuuma oludda olw’ebuvanjuba olwa Reich n’okutangira Bungereza okuziyiza okuyinza okubaawo.
Hitler yasooka kuwagira kirowoozo kya gavumenti ya satellite, naye bwe yagaanibwa gavumenti ya Poland, yasalawo okulumba era kino n’akifuula ekiruubirirwa ekikulu eky’enkola y’ensonga z’ebweru mu 1939. Nga 3 Ogwokuna, Hitler yalagira amagye okwetegekera Fall Weiss (1939)|Fall Weiss ("Case White"), enteekateeka y'okulumba Poland nga 25 Ogwomunaana. Mu kwogera kwe mu Reichstag nga 28 Ogwokuna, yeegaana endagaano zombi okuli ey’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani n’endagaano ya Girimaani ne Poland ey’obutalumbagana. Bannabyafaayo nga William Carr, Gerhard Weinberg, ne Ian Kershaw bagamba nti emu ku nsonga lwaki Hitler yafubutuka okugenda mu lutalo kwe kutya okufa amangu. Enfunda eziwera yali agamba nti alina okukulembera Bugirimaani mu lutalo nga tannakaddiwa nnyo, kubanga abamuddira mu bigere bayinza obutaba na kwagala kwa maanyi nga ye. Hitler yali mweraliikirivu nti obulumbaganyi bw’amagye ku Poland buyinza okuvaamu olutalo ne Bungereza nga terunnatuuka. Minisita wa Hitler ow’ensonga z’ebweru era eyali Omubaka mu London, Joachim von Ribbentrop, yamugumya nti Bungereza oba Bufalansa tezijja kussa kitiibwa mu bweyamo bwe zaakola eri Poland. Okusinziira ku kino, nga 22 Ogwomunaana 1939, Hitler yalagira okukungaanya amagye okulwanyisa Poland.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
Mu kukubaganya ebirowoozo okw’ekyama mu 1939, Hitler yalangirira nti Bungereza ye mulabe omukulu eyali agenda okuwangulwa era nti okusaanyizibwawo kwa Poland kyali kyetaagisa okusooka okutuuka ku kiruubirirwa ekyo. Oludda olw’ebuvanjuba lwandikuumibwa, era ettaka lyandiyongerwa ku Lebensraum ya Bugirimaani. Olw'okunyiiga olw' "omusingo" gw'Abangereza nga 31 Ogwokusatu 1939 ogw'obwetwaze bwa Poland, yagamba nti, "Nja kubafumbira ekyokunywa kya sitaani". Mu kwogera kwe mu Wilhelmshaven okw'okutongoza emmeeri y'olutalo Tirpitz nga 1 Ogwokuna, yatiisatiisa okuvumirira endagaano y'amagye g'oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani singa Abangereza bagenda mu maaso n'okukakasa obwetwaze bwa Poland, kye yalaba ng'enkola ya "okuzingiza". Poland yali yakufuuka eggwanga lya Girimaani erya satellite, oba yandifuliddwa nnampawengwa okusobola okukuuma oludda olw’ebuvanjuba olwa Reich n’okutangira Bungereza okuziyiza okuyinza okubaawo.
Hitler yasooka kuwagira kirowoozo kya gavumenti ya satellite, naye bwe yagaanibwa gavumenti ya Poland, yasalawo okulumba era kino n’akifuula ekiruubirirwa ekikulu eky’enkola y’ensonga z’ebweru mu 1939. Nga 3 Ogwokuna, Hitler yalagira amagye okwetegekera Fall Weiss (1939)|Fall Weiss ("Case White"), enteekateeka y'okulumba Poland nga 25 Ogwomunaana. Mu kwogera kwe mu Reichstag nga 28 Ogwokuna, yeegaana endagaano zombi okuli ey’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani n’endagaano ya Girimaani ne Poland ey’obutalumbagana. Bannabyafaayo nga William Carr, Gerhard Weinberg, ne Ian Kershaw bagamba nti emu ku nsonga lwaki Hitler yafubutuka okugenda mu lutalo kwe kutya okufa amangu. Enfunda eziwera yali agamba nti alina okukulembera Bugirimaani mu lutalo nga tannakaddiwa nnyo, kubanga abamuddira mu bigere bayinza obutaba na kwagala kwa maanyi nga ye. Hitler yali mweraliikirivu nti obulumbaganyi bw’amagye ku Poland buyinza okuvaamu olutalo ne Bungereza nga terunnatuuka. Minisita wa Hitler ow’ensonga z’ebweru era eyali Omubaka mu London, Joachim von Ribbentrop, yamugumya nti Bungereza oba Bufalansa tezijja kussa kitiibwa mu bweyamo bwe zaakola eri Poland. Okusinziira ku kino, nga 22 Ogwomunaana 1939, Hitler yalagira okukungaanya amagye okulwanyisa Poland.
Enteekateeka eno yali yeetaaga obuwagizi bwa Soviet mu kasirise, era endagaano y’obutalumbagana ( endagaano ya Molotov–Ribbentrop ) wakati wa Girimaani ne Soviet Union, eyakulemberwa Joseph Stalin, yalimu endagaano ey’ekyama okugabanya Poland wakati w’amawanga gombi. Okwawukanako n’ekyo Ribbentrop kye yalagula nti Bungereza yandisazeeko enkolagana ya Bungereza ne Poland, Bungereza ne Poland baassa omukono ku mukago gwa Bungereza ne Poland nga 25 August 1939. Kino, awamu n’amawulire okuva e Yitale nti Mussolini tagenda kussa kitiibwa mu ndagaano ya kyuma, kyaleetera Hitler okwongezaayo okulumba Poland okuva nga 25 August okutuuka nga 1 September. {{Sfn|Bloch|1992|pp=252–253}} Hitler yagezaako okukyusa Abangereza mu butabeera na ludda lw’awagira n’atafuna buwanguzi ng’abawa omusingo gw’obutakola bulumbaganyi nga 25 August; olwo n’alagira Ribbentrop okuleeta enteekateeka y’emirembe ey’essaawa esembayo ng’erina ekkomo ly’ekiseera ekitono ennyo mu kaweefube w’okunenya olutalo olwali lugenda okubaawo olw’obutakola kwa Bungereza ne Poland. {{Sfn|Weinberg|1995|pp=85–94}} {{Sfn|Bloch|1992|pp=255–257}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
Mu kukubaganya ebirowoozo okw’ekyama mu 1939, Hitler yalangirira nti Bungereza ye mulabe omukulu eyali agenda okuwangulwa era nti okusaanyizibwawo kwa Poland kyali kyetaagisa okusooka okutuuka ku kiruubirirwa ekyo. Oludda olw’ebuvanjuba lwandikuumibwa, era ettaka lyandiyongerwa ku Lebensraum ya Bugirimaani. Olw'okunyiiga olw' "omusingo" gw'Abangereza nga 31 Ogwokusatu 1939 ogw'obwetwaze bwa Poland, yagamba nti, "Nja kubafumbira ekyokunywa kya sitaani". Mu kwogera kwe mu Wilhelmshaven okw'okutongoza emmeeri y'olutalo Tirpitz nga 1 Ogwokuna, yatiisatiisa okuvumirira endagaano y'amagye g'oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani singa Abangereza bagenda mu maaso n'okukakasa obwetwaze bwa Poland, kye yalaba ng'enkola ya "okuzingiza". Poland yali yakufuuka eggwanga lya Girimaani erya satellite, oba yandifuliddwa nnampawengwa okusobola okukuuma oludda olw’ebuvanjuba olwa Reich n’okutangira Bungereza okuziyiza okuyinza okubaawo.
Hitler yasooka kuwagira kirowoozo kya gavumenti ya satellite, naye bwe yagaanibwa gavumenti ya Poland, yasalawo okulumba era kino n’akifuula ekiruubirirwa ekikulu eky’enkola y’ensonga z’ebweru mu 1939. Nga 3 Ogwokuna, Hitler yalagira amagye okwetegekera Fall Weiss (1939)|Fall Weiss ("Case White"), enteekateeka y'okulumba Poland nga 25 Ogwomunaana. Mu kwogera kwe mu Reichstag nga 28 Ogwokuna, yeegaana endagaano zombi okuli ey’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani n’endagaano ya Girimaani ne Poland ey’obutalumbagana. Bannabyafaayo nga William Carr, Gerhard Weinberg, ne Ian Kershaw bagamba nti emu ku nsonga lwaki Hitler yafubutuka okugenda mu lutalo kwe kutya okufa amangu. Enfunda eziwera yali agamba nti alina okukulembera Bugirimaani mu lutalo nga tannakaddiwa nnyo, kubanga abamuddira mu bigere bayinza obutaba na kwagala kwa maanyi nga ye. Hitler yali mweraliikirivu nti obulumbaganyi bw’amagye ku Poland buyinza okuvaamu olutalo ne Bungereza nga terunnatuuka. Minisita wa Hitler ow’ensonga z’ebweru era eyali Omubaka mu London, Joachim von Ribbentrop, yamugumya nti Bungereza oba Bufalansa tezijja kussa kitiibwa mu bweyamo bwe zaakola eri Poland. Okusinziira ku kino, nga 22 Ogwomunaana 1939, Hitler yalagira okukungaanya amagye okulwanyisa Poland.
Enteekateeka eno yali yeetaaga obuwagizi bwa Soviet mu kasirise, era endagaano y’obutalumbagana ( endagaano ya Molotov–Ribbentrop ) wakati wa Girimaani ne Soviet Union, eyakulemberwa Joseph Stalin, yalimu endagaano ey’ekyama okugabanya Poland wakati w’amawanga gombi. Okwawukanako n’ekyo Ribbentrop kye yalagula nti Bungereza yandisalako enkolagana yaayo ne Poland, Bungereza ne Poland bassa omukono ku mukago gwa Bungereza ne Poland nga 25 Ogwomunaana 1939. Kino, awamu n’amawulire okuva e Yitale nti Mussolini tagenda kussa kitiibwa mu ndagaano ya Pact of steel, kyaleetera Hitler okwongezaayo okulumba Poland okuva nga 25 Ogwomunaana okutuuka nga 1 Ogwomwenda. {{Sfn|Bloch|1992|pp=252–253}} Hitler yagezaako okukyusa Abangereza mu butabeera na ludda lw’awagira n’atafuna buwanguzi ng’abawa omusingo gw’obutakola bulumbaganyi nga 25 August; olwo n’alagira Ribbentrop okuleeta enteekateeka y’emirembe ey’essaawa esembayo ng’erina ekkomo ly’ekiseera ekitono ennyo mu kaweefube w’okunenya olutalo olwali lugenda okubaawo olw’obutakola kwa Bungereza ne Poland. {{Sfn|Weinberg|1995|pp=85–94}} {{Sfn|Bloch|1992|pp=255–257}}
skjydnqdksmlqvwmowa19ti3awaaqoh
67638
67637
2026-08-14T03:55:44Z
Charles Kalanzi
9748
Created by translating the section "World War II" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1369226609|Adolf Hitler]]"
67638
wikitext
text/x-wiki
'''Adolf Hitler''' (20 Ogwokuna 1889 – 30 Ogwokuna 1945) yali munnabyabufuzi Omugirimaani enzaalwa y’e Austria era nga ye nnakyemalira wa Girimaani ku mulembe gw’Abanazi okuva mu 1933 okutuusa lwe yeetuga mu 1945. Yalinnya mu buyinza ng’omukulembeze w’ekibiina ky’Abanazi, n’afuuka Cansala wa Bugirimaani mu 1933 n’oluvannyuma n’atwala ekitiibwa kya {{Lang|de|Führer und Reichskanzler}} mu 1934. Germany okulumba Poland nga 1 Ogwomwenda1939 wansi w'obukulembeze bwe kwe kwatandika Ssematalo II . Mu lutalo lwonna olwaddirira, Hitler yali y'enyigira nnyo mu kulungamya ebikwekweto by’amagye ga Girimaani era ye yali omukulu mu kutta Abayudaaya nga obukadde mukaaga mu Holocaust awamu n’okufa kw’obukadde n’obukadde bw’abantu abalala abaafa.
Hitler yazaalibwa mu Braunau am Inn mu Austria-Hungary era n’agenda e Girimaani mu 1913. Yayooyootebwa mu kiseera we yaweereza mu magye ga Girimaani mu Ssematalo I, n'afuna omusaalaba ogw'ekyuma (Iron Cross). Mu 1919, y'egatta ku kibiina ky’abakozi ekya Germany Workers’ Party (DAP), ekyasooka ekibiina ky’Abanazi, era mu 1921, n’alondebwa okuba omukulembeze w’ekibiina ky’Abanazi. Mu 1923, yagezaako okuwamba obuyinza bwa gavumenti mu kuwamba gavumenti okwalemererwa mu Munich era n’asibwa emyaka etaano, n’amala omwaka mulamba n’okusoba. Ng’ali eyo, yalagira omuzingo ogusooka ogw’ekitabo kye eky’obulamu bwe ne manifesito y’ebyobufuzi ''Mein Kampf'' ( lit. 'My Struggle'). Oluvannyuma lw’okuyimbulwa nga bukyali mu 1924, yafuna obuwagizi bw’abantu ng’alumba Endagaano y'e Versailles awamu n’okutumbula enzikiriza ya Bugirimaani yonna, okulwanyisa Abayudaaya, n’okulwanyisa Obwanaakalyakaani ng’akozesa okwogera okw’amaanyi ne ppokoppoko w’Abanazi . Yateranga okuvumirira Obwanaakalyakaani ng'olumu ku lukwe lw'Abayudaaya olw'ensi yonna .
Oluvannyuma lw’okulonda mu Reichstag mu Gwekkuminoogumu 1932, ekibiina ky’Abanazi kye kyasinga okubeera n’ebifo mu ''Reichstag'', naye nga si kyekisinga ababaka abangi. Oluvannyuma, eyali chancellor Franz von Papen ne bannabyabufuzi abalala abakuumaddembe baamatiza Pulezidenti Paul von Hindenburg okulonda Hitler ku bwa chancellor nga 30 Ogwoluberyeberye 1933. Nga wayiseewo akaseera katono, nga 23 Ogwokusatu, ''Reichstag'' yayisa etteeka li Enabling Act erya 1933, era ku nkomerero ne litandika okukyusa Weimar Republic n’efuuka Bugirimaani ey’Abanazi. Hindenburg bwe yafa nga 2 Ogwomunaana 1934, Hitler yamusikira n’afuuka omukulembeze w’eggwanga era oluvannyuma Girimaani n’efuuka eggwanga ly'obwannakyemalira mu bujjuvu. Mu ggwanga, Hitler yatandika okussa mu nkola enkola nnyingi ez’obusosoze mu mawanga, ezaali zisuula Abayudaaya Abagirimaani ku bbali n’okubafuula embuzi ey’ekiweebwayo . Emyaka gye omukaaga egyasooka mu buyinza gyavaamu ebyenfuna okutereera amangu okuva mu kiseera ky’okusereba kw’ebyenfuna, okusazaamu obukwakkulizo obwateekebwa ku Bugirimaani oluvannyuma lwa Ssematalo I, n’okuwamba ebitundu ebyalimu obukadde n’obukadde bw’Abagirimaani, ekyamuwa obuwagizi obw’amaanyi mu kusooka.
Ekimu ku biruubirirwa bya Hitler ebikulu kyali {{Lang|de|[[Lebensraum]]}} ( lit. 'Owokubeera') eri abantu b'e Girimaani mu Bulaaya ey'Ebuvanjuba. Enkola ye ey’obukambwe, ey’okugaziya okusukka ensalo za Girimaani zitwalibwa okuba ng’ensonga enkulu ezavaako Ssematalo II mu Bulaaya. Nga 1 Ogwomwenda 1939, Hitler yalabirira okulumba kwa Girimaani ku Poland, bwe kityo ne kireetera Bungereza ne Bufalansa okulangirira olutalo ku Bugirimaani . Oluvannyuma lw’okulagira okulumba Soviet Union mu Gwomukaaga 1941, yalangirira olutalo ku Amerika mu Gwekkumineebiri w’omwaka gwe gumu. Ku nkomerero ya 1941, amagye ga Girimaani n’amawanga ga Bulaaya agayitibwa European Axis gaawamba ekitundu ekisinga obunene ekya Bulaaya n'obukiika kkono bw'Afirika . Obuwanguzi buno bwaddizibwayo mpolampola oluvannyuma lwa 1941 okutuusa amagye g’omukago lwe gaawangula amagye ga Girimaani mu 1945. Nga 29 Ogwokuna 1945, Hitler yawasa munne gwe yali amaze naye ebbanga, Eva Braun, mu {{Lang|de|[[Führerbunker]]}} mu kibuga Berlin. Enkeera beetuga okwewala okukwatibwa amagye ga Soviet Red Army.
Munnabyafaayo era omuwandiisi w'emikululo gy'obulamu bwabantu Ian Kershaw yayogera ku Hitler nga "omusingi gw'ebyobufuzi ebibi eby'omulembe guno". Mu bukulembeze bwa Hitler n’endowooza y’obusosoze mu mawanga, gavumenti y’Abanazi ye yali evunaanyizibwa ku kittabantu ky’Abayudaaya ababalirirwamu obukadde mukaaga n’obukadde n’obukadde bw’abantu abaakosebwa, ye n’abagoberezi be baali batwala nti {{Lang|de|[[Untermensch]]en}} ( lit. ' si bantu' ) oba abatasaana kubeera mu bantu. Hitler n’Abanazi nabo bavunaanyizibwa ku kutta abantu ababalirirwamu obukadde 19.3 nga mulimu abaabulijjo n’abasibe b’olutalo. Okugatta ku ekyo, obukadde 28.7 obw'abajaasi n'abantu baabulijjo baafa olw'ebikolwa by'amagye mu katemba w'Abazungu. Omuwendo gw’abantu baabulijjo abattibwa mu Ssematalo II gwali tegubangawo mu lutalo, era abantu abaafiira mu lutalo luno lulufuula olutalo olusinga okutta abantu mu byafaayo.
== Ensibuko y’obuzaale ==
Taata wa Hitler, Alois Hitler, yali mwana wa Maria Schiclgruber atali mu mateeka. Olukalala lw'okubatiza terwalaga linnya lya kitaawe, era Alois mu kusooka yalina amannya ga nnyina, "Schicklgruber". Mu 1842, Johann Georg Hiedler yawasa maama wa Alois. Alois yakuzibwa mu maka ga muganda wa Hiedler, Johann Nepomuk Hiedler. Alois yakola ng’omukozi wa gavumenti okuva mu 1855 okutuusa lwe yawummula mu 1895. Mu 1876, Alois yawandiisibwa mu mateeka era ebiwandiiko bye eby'okubatiza ne biwandiikibwako obugambo bwa kabona okuwandiisa Johann Georg Hiedler nga kitaawe wa Alois (yawandiikibwa nga "Georg Hitler"). Alois olwo n'atwala erinnya ly'ekika "Hitler", era liwandiikibwa {{Lang|de|"Hiedler", "Hüttler"}}, oba {{Lang|de|"Huettler"}} . Oboolyawo erinnya lino lyesigamiziddwa ku kigambo ky’Olugirimaani {{Lang|de|Hütte}} ( lit. 'akasiisira' ), era kirina amakulu "oyo abeera mu nsiisira".
Omukungu w’Abanazi Hans Frank yawa amagezi nti maama wa Alois yali akozesebwa ng’omukozi w’awaka mu maka g’Abayudaaya mu Graz, era nti mutabani w’amaka ago ow’emyaka 19, Leopold Frankenberger ye yazaala Alois, ekintu ekyamanyibwa nga Frankenberger thesis. Tewali muntu yenna ayitibwa Frankenberger yawandiisibwa mu Graz mu kiseera ekyo, era tewali biwandiiko ku kubeerawo kwa Leopold Frankenberger, kale bannabyafaayo bagoba okugamba nti kitaawe wa Alois yali Muyudaaya. Mu 2025, omusaayi ogwava mu sofa mu kunoonyereza ku Hitler gwakozesebwa Turi King owa Yunivasite y’e Bath okwekenneenya DNA. Omusaayi guno gwakakasibwa nti gwa Hitler nga gugeraageranyizibwa n’ogw’owoluganda lwe omusajja, era okwekenneenya DNA kwalaga nti Hitler teyalina buzaale bwa Bayudaaya ng’ayita mu kitaawe. "Singa bwe kyali, tetwandifunye kukwatagana kwa DNA naye," King bwe yagamba "Okukwatagana okwo okwa DNA tekwakoma ku kukakasa nti eno ye DNA ya Hitler wabula era kukakasa nti emboozi y'obuzaale bw'Abayudaaya bw'abantu okuyita mu kitaawe si kituufu."
== Obuto bwe ==
=== Obuto bwe n’okusoma ===
[[File:Adolf_Hitler_infant_photo_(3x4_cropped).jpg|left|thumb| Hitler ( c. 1889–90)]]
Adolf Hitler yazaalibwa nga 20 Ogwokuna 1889 mu Braunau am Inn, ekibuga mu Austria-Hungary (kati Austria), okumpi n’ensalo ne Girimaani. Yali wakuna ku baana mukaaga abazaalibwa Alois Hitler ne mukyala we owookusatu, Klara Pölzl. Baganda ba Hitler basatu —Gustav, Ida, ne Otto —baafa nga bakyali bawere. Era abaali mu maka ago mwalimu abaana ba Alois okuva mu bufumbo bwe obw’okubiri: Alois Jr. (yazaalibwa 1882) ne Angela (yazaalibwa 1883). Mu 1892, ab’omu maka ago baasengukira mu Passau, Bugirimaani, oluvannyuma lwa Alois okukuzibwa n’afuuka omukungu w'ebyamaguzi mu Passau. Hitler mu kiseera ekyo yali wa myaka esatu. Alois yakuzibwa n’atwalibwa e Linz, Austria, nga 1 Ogwokuna 1893, naye ab’omu maka amalala ne basigala mu Passau. Famire yaddayo e Austria ne basenga e Leonding nga 9Ogwokutaano 1894, era mu Gwomukaaga 1895, Alois yawummula n’agenda e Hafeld, okumpi ne Lambach, gye yalima n’okulunda enjuki. Hitler yasomera mu {{Lang|de|Volksschule}} (essomero lya pulayimale eriweebwa ssente okuva mu gavumenti) mu kibuga Fischlham ekiriraanyewo.
Okugenda e Hafeld kwakwatagana n’okutandika kw’obukuubagano obw’amaanyi obwa taata n’omwana obwava ku Hitler ow’emyaka omukaaga okugaana okugoberera empisa enkakali ez’essomero lye. Alois yagezaako okukuba mutabani we amufuule omuwulize, nga Adolf akola kyonna ekisoboka okubeera ekikontana n’ekyo kyonna kitaawe kye yali ayagala. Alois naye yandikubye mutabani we naye nnyina yaumukuuma obutakubwa buli kiseera.
Kaweefube wa Alois Hitler ow’okulima e Hafeld teyayitamu, era mu 1897, baasengukira e Lambach. Hitler ow’emyaka omunaana yasoma emisomo gy’okuyimba, yayimba mu kkwaaya y’ekkanisa, era yatuuka n’okulowooza ku ky’okufuuka kabona. Mu 1898, famire yaddayo mu maka ag'enkalakkalira e Leonding. Hitler yakosebwa nnyo olw'okufa kwa muto we Edmund mu 1900 olw'omusujja gw'amulangira. Hitler yakyuka okuva mu muyizi ateemotyamotya, ayagala ennyo abantu n’afuuka omulenzi omuzibu, eyeekutudde ku balala era ng’atera okuyombagana ne kitaawe n’abasomesa. Paula Hitler yajjukira nti Adolf yali muvubuka wafujjo era ng’atera okumukuba empi.
Alois yali akoze omulimu omulungi mu kitongole ky'ebyamaguzi era ng’ayagala mutabani we amuddire mu ebigere. Oluvannyuma Hitler yakola katemba okuva mu kiseera kino kitaawe bwe yamutwala okukyalira ofiisi y'ebyamaguzi, n’akiraga ng’ekintu ekyavaako obutakkaanya obutasonyiwa wakati wa taata n’omwana, nga bombi baali ba maanyi. Olw’okusimbira ekkuuli mutabani we okwagala okugenda mu siniya okufuuka omuyiiya, Alois yasindika Hitler mu ''Realschule'' e Linz mu Gwomwenda 1900. Hitler yajeemera okusalawo kuno, era mu ''Mein Kampf'' agamba nti mu bugenderevu yakola bubi mu ssomero, ng'asuubira nti kitaawe bwamala okulaba "ensoma embi mu ssomero ly'ebyemikono yandindese okwewaayo mu kirooto kyange".
Okufaananako n’Abagirimaani bangi ab’omu Austria, Hitler yatandika okukulaakulanya endowooza y'okwagala Girimaani okuva mu buto. Yalaga obwesigwa eri Bugirimaani yokka, ng’anyooma obwakabaka bwa Habsburg obwali busereba mu kukulembera obwakabaka obunene. Hitler ne mikwano gye baakozesa okulamusa "Heil", ne bayimba " Deutschlandlied " mu kifo ky'oluyimba lwa Austrian Imperial. Oluvannyuma lw’okufa kwa Alois okw’amangu nga 3 Ogwoluberyeberye 1903, omutindo gwa Hitler ku ssomero gwayonooneka, era nnyina n’amukkiriza okuvaayo. Yeewandiisa mu ''Realschule'' e Steyr mu Gwomwenda 1904, enneeyisa ye n’omutindo gwe ne bitereera. Mu 1905, oluvannyuma lw’okuyita ekigezo ekisembayo, Hitler yava mu ssomero lino nga talina kiruubirirwa kyonna kya kwongera kusoma wadde enteekateeka entegeerekeka ey’okukola omulimu.
=== Okutandika okuvubuka ng'ali mu Vienna ne Munich ===
Mu 1907, Hitler yava mu Linz n’agenda okubeera n’okusoma okusiiga ebifaananyi mu kibuga Vienna, ng’avujjirirwa ssente okuva mu miganyulo gya mulekwa n’obuwagizi okuva eri nnyina. Yasaba okuyingizibwa mu Academy of Fine Arts Vienna kyokka n’agaanibwa emirundi ebiri. Dayirekita yawa amagezi nti Hitler yandibadde asaba okugenda mu School of Architecture, naye nga talina biwandiiko byetaagisa mu by’ensoma kubanga yali tannamaliriza siniya.
Nga 21 Ogwekkumineebiri 1907, nnyina yafa kookolo w’amabeere ku myaka 47; Mu kiseera ekyo Hitler yalina emyaka 18. Mu 1909, Hitler ssente zaggwawo era n’awalirizibwa okubeera mu bulamu obw’ekika kya bohemian mu bifo eby’okusulamu abantu abatalina mwasirizi ne mu kisulo kya Meldemannstraße. Yafuna ssente ng’omukozi ow’abulijjo ng’asiiga n’okutunda langi z’amazzi ez’ebifo ebisikiriza mu Vienna. Mu kiseera kye yamala mu Vienna, yagoberera okwagala kwo kweyongera okuzimba n’okuyimba, n’agenda mu bivvulu kkumi ebya {{Lang|de|Lohengrin (opera){{!}}Lohengrin}}, ekisinga okumunyumira mu nnyimba za Richard Wagner eza opera.
Mu kibuga Vienna, Hitler yasooka kulaba bigambo ebisosola mu mawanga. Abakulembeze b’abantu nga meeya Karl Lueger baakozesa endowooza y’ekibuga eyali emanyiddwa ennyo ey’okulwanyisa Abayudaaya, oluusi n’oluusi ne bawagira endowooza y'okusukulumya Girimaani okusobola okuganyulwa mu by’obufuzi. Obusosoze bw’eggwanga lya Girimaani bwali bungi nnyo naddala mu disitulikiti y’e Mariahilf, Hitler gye yali abeera mu kiseera ekyo. Georg Ritter von Schönerer yafuuka omukulembeze omukulu ku Hitler, era n’afuna okwegomba Martin Luther.
Hitler yasoma empapula z’amawulire n’obupapula obwali butumbula obusosoze era n’alabula ku kuyingira kw’Abayudaaya b’omu Bulaaya ow’Ebuvanjuba, awamu n’ebiwandiiko by’abantu nga Houston Stewart Chamberlain, Charles Darwin, Friedrich Nietzsche, Gustave Le Bon, ne Arthur Schopenhauer. Mu myaka gye yamala mu Vienna era yafuna endowooza ez’amaanyi ezilwanyisa Abaslav.
Ensibuko n’enkulaakulana y’obukyayi bwa Hitler obw’okulwanyisa Abayudaaya ekyali nsonga ya kukubaganyako birowoozo. Mukwano gwe August Kubizek yagamba nti Hitler yali "akakasiddwa n'omuntu alina obukyayi" nga tannava mu Linz. Wabula munnabyafaayo Brigitte Hamann ayogera ku ndowooza ya Kubizek ng'erina "obuzibu". Wadde nga Hitler mu {{Lang|de|Mein Kampf}} agamba nti yasooka kufuuka musosoze mu Vienna, Reinhold Hanisch, eyamuyamba okutunda ebifaananyi bye, takkiriziganya nakyo. Hitler era yatunda ebimu ku by’emikono bye ng’ayita mu musuubuzi Omuyudaaya ayitibwa Samuel Morgenstern ng’abeera mu kibuga Vienna. Bangi ku bakasitoma ba Morgenstern baali Bayudaaya; okugeza, munnamateeka ayitibwa Josef Feingold yagula ebifaananyi bya Hitler ebiwerako ebikwata ku bizimbe eby’ebyafaayo ebya Vienna. Munnabyafaayo Richard J. Evans agamba nti "bannabyafaayo kati okutwalira awamu bakkiriziganya nti obukambwe bwe,enkola ey'ettemu n'obusosoze eri Abayudaaya bweyoleka bulungi oluvannyuma lwa Girimaani okuwangulwa mu Ssematalo I, ng'enjogera ya "okufumita mu mugongo" ("stab-in-the-back") ennyonyola akatyabaga kano".
Hitler yafuna ekitundu ekisembayo ku bintu bya kitaawe mu Gwokutaano 1913 era n’agenda mu Munich . Bwe yayingizibwa mu ggye lya Austria-Hungary, yagenda e Salzburg nga 5 Ogwokubiri 1914 okwekebejjebwa abasawo. Oluvannyuma lw’okwekeneenyezebwa ng’atasaanira kuweereza, yaddayo e Munich. Oluvannyuma Hitler yagamba nti yali tayagala kuweereza Bwakabaka bwa Habsburg olw’amawanga agaali gatabuddwatabuddwa mu ggye lyabwo n’okukkiriza kwe nti Austria-Hungary essaawa yonna yali egenda kugwa.
=== Ssematalo I ===
Mu Gwomunaana 1914, Ssematalo I bwe yatandika, Hitler yali abeera mu Munich era kyeyagalire yeewandiisa mu ggye lya Bavaria. Okusinziira ku alipoota eyafulumizibwa ab’obuyinza mu Bavaria mu 1924, okukkiriza Hitler okuweereza nti yali nsobi mu by’obufuzi, kubanga ng’omutuuze wa Austria, yandibadde addizibwa mu Austria. Yasindikibwa mu Bavarian Reserve Infantry Regiment 16 (ekibinja ekisooka ekya List Regiment), yaweereza ng’omuserikale atuukibwako ku Western Front mu Bufalansa ne Bubirigi, yaweereza ng’omuserikale atuukibwako ku Western Front mu Bufalansa ne Bubirigi, yamala kumpi ekitundu ky'obulamu bwe ku kitebe ky’ekibinja e Fournes-en-Weppes, nga tali mu lutalo. Mu 1914, yaliwo mu lutalo olwasooka olwa Ypres era mu mwaka ogwo yayooyootebwa olw’obuzira, n’afuna Omusaalaba ogw’Ekyuma (Iron Cross). Mu lutalo, yawonyezebwa omuduumizi we, [[Fritz Wiedemann]], eyaggya Hitler mu bifunfugu by’ekizimbe ekyali kigudde ng’ali mu lutalo olutabuse.
Mu kiseera we yaweereza ku kitebe, Hitler yakola emirimu gye egy’ekikugu, ng’akuba katuuni n’okuwa ebiragiro ku lupapula lw’amawulire olw’amagye. Mu lutalo lw’e Somme mu Gwekkumi 1916, yafuna ebisago mu kisambi ekya kkono ekikompola bwe kyabwatuka mu kifo ky'enkambi mwe baali bekwese. Hitler yamala kumpi emyezi ebiri ng’awona mu ddwaaliro e Beelitz, n’adda mu kibinja kye nga 5 Ogwokusatu 1917. Yaliwo mu lutalo lw'e Arras olwa 1917 ne mu lutalo lw'e Passchendaele. Yafuna akabonero ka Wound Badge akaddugavu nga 18 Ogwokutaano 1918. Nga wayise emyezi esatu, mu Gwomunaana 1918, ng'asembebwa Lieutenant Hugo Gutmann, omukulumbeze we Omuyudaaya, Hitler yafuna omusaalaba ogw’ekyuma, ogwa First Class, ekintu ekitatera kuweebwa bantu bali ku ddaala lya {{Lang|de|Gefreiter}} Hitler ly'eyaliko. Nga 15 Ogwekkumi 1918, yaziba amaaso okumala akaseera mu bulumbaganyi bwa ggaasi w'obutwa era n’aweebwa ekitanda mu ddwaaliro e Pasewalk. Bwe yali eyo, Hitler yategezebwa nti Bugirimaani ewanguddwa, era okusinziira nti yali ku ndiri, yaddamu okuziba amaaso omulundi ogw’okubiri oluvannyuma lw’amawulire gano.
Hitler yayogera ku buvunaanyizibwa bwe mu Ssematalo I nga "ekisinga obukulu mu byonna bye yayitamu" era n'atenderezebwa abaduumizi be olw'obuzira bwe. Obumanyirivu bwe mu kiseera ky’olutalo bwanyweza okwagala eggwanga lye, era kyamunakuwaza nnyo olwa Bugirimaani okuwanika mu Gwekkuminoogumu 1918. Okunyiiga kwe olw’okuwnagula mu lutalo kwayogera okuzimba endowooza ye. Okufaananako n’aba Girimaani abalala abaagala eggwanga lyabwe, naye yali akkiririza mu {{Lang|de|Dolchstoßlegende}} ( stab-in-the-back myth ), eyagamba nti amagye ga Girimaani, "agatawangulwa mu lutalo", "gaali gafumitiddwa mu mugongo" ku ludda lw'awaka abakulembeze ba bulijjo, Abayudaaya, aba Marxist, n'abo abassa omukono ku ndagaano y'okukomya entalo eyakomya olutalo —oluvannyuma ne batuumibwa "abamenyi b'amateeka ba November".
Endagaano ya Versailles yalambika nti Girimaani yalina okulekawo ebitundu byayo ebiwerako n'okuggya amagye mu Rhineland . Endagaano eno yassaawo envumbo ku by’enfuna era n’esolooza ssente nnyingi ku ggwanga. Abagirimaani bangi baalaba endagaano eyo ng’okuswazibwa okutali kwa bwenkanya. Okusingira ddala baawakanya enyingo 231, gye baataputa ng’elangirira nti Bugirimaani y’evunaanyizibwa ku lutalo luno. Endagaano ya Versailles n’embeera y’ebyenfuna, embeera z’abantu, n’ebyobufuzi mu Bugirimaani oluvannyuma lw’olutalo, oluvannyuma Hitler yabikozesa okufunamu mu by’obufuzi.
== Okuyingira mu byobufuzi ==
[[File:Hitler's_DAP_membership_card.png|thumb| Kaadi ya Hitler ey’obwammemba bw’ekibiina ky’abakozi ekya Germany (DAP).]]
Oluvannyuma lw’olutalo, Hitler yaddayo e Munich. Olw’obutaba na buyigirize butongole wadde essuubi ly’emirimu, yasigala mu magye. Mu Gwomusanvu 1919, yalondebwa okuba Verbindungsmann (omukessi) ow’omu Aufklärungskommando (ekitongole ekiketta) ekya Reichswehr, eyaweebwa omulimu gw’okufuga abajaasi abalala n’okuyingirira mu kibiina ky’abakozi ekya Germany (DAP). Mu lukiiko lwa DAP nga 12 Ogwomwenda 1919, ssentebe w’Ekibiina Anton Drexler yakwatibwako nnyo olw’obukugu bwa Hitler mu kwogera. Yamuwa kkopi y’akatabo ke aka ''My Political Awakening'', akaalimu endowooza ezilwanyisa Abayudaaya, ez’okwagala eggwanga, ezirwanyisa obwanaasiwamukange, n’ez’okulwanyisa Marxist. Ku biragiro by’abakulu be mu magye, Hitler yasaba okwegatta ku kibiina, era mu wiiki emu n’akkirizibwa nga mmemba w’ekibiina 555 (ekibiina kyatandika okubala obwammemba ku 500 okuwa endowooza nti baali kibiina kinene nnyo).
Hitler yawandiika ekiwandiiko kye ekyasooka okumanyibwa ku kibuuzo ky’Abayudaaya mu bbaluwa gye yawandiikira Adolf Gemlich nga 16, Ogwomwenda 1919 (kati emanyiddwa nga ebbaluwa ya Gemlich). Mu bbaluwa eno, Hitler agamba nti ekigendererwa kya gavumenti " awatali kubuusabuusa kwe kuggyirawo ddala Abayudaaya". Mu DAP, Hitler yasisinkana Dietrich Eckart, omu ku baatandikawo ekibiina kino era nga mmemba w’ekibiina ky’abasamize ekya Thule Society. Eckart yafuuka omubuulirizi wa Hitler, n’awaanyisiganyanga naye ebirowoozo era n’amuyingiza mu bantu ab’enjawulo mu Munich. Okwongera okusikiriza, ekibiina kya DAP kyakyusa erinnya lyayo ne kifuuka Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (Ekibiina ky'abakozi ekya National Socialist German Workers' Party (NSDAP), kati ekimanyiddwa nga " Nazi Party "). Hitler yakola dizayini ya bendera y’ekibiina eya swastika mu nkulungo enjeru ku mugongo omumyufu.
Hitler yasiibulwa mu magye nga 31 Ogwokusatu 1920, era n’atandika okukolera ekibiina kino emirimu emijjuvu. Ekitebe ky’ekibiina kino kyali mu Munich, ekifo eky’aba Girimaani abaali balwanyisa gavumenti abaali bamaliridde okumalawo enzikiriza ya Marx n’okutyoboola Weimar Republic.
Friedrich Reck-Malleczewen yayogera mu kitabo kye ''ekya Diary of a Man in Despair ekyafulumizibwa'' mu 1947:
Yali azze mu nnyumba gye yali taberangamu, ng'ayambadde gaita, ekikooti, enkoofiira ennene, era ng'akutte omuggo.... Oluvannyuma, yasobola okutandika okwogera. Yayogera nnyo, nga tawummula. Yayigiriza. Yatuboggolera ng'omusomesa w'eddiini mu magye. Tetwamuwakanya n'akatono, oba okugezaako okwawukana mu ngeri yonna, naye yatandika okutuboggolera. Abaweereza baalowooza nti baali batulumba era ne badduka okututaasa. Bwe yali amaze okugenda, twatuula kasirise, nga tukyamuse era nga tetuli basanyufu n'akamu. Waaliwo okuwulira ennaku, nga bwobeera mu ggaali y'omukka ne wesangang'oli wamu n'omuntu aliko ekikyamu ku bwongo.
Mu Gwokubiri 1921, nga asoolobye kukyusakyusa abantu, Hitler yayogera n’abantu abasukka mu 6,000. Okusobola okulanga olukiiko luno, loole bbiri ezaali zijjudde abawagizi b’ekibiina baavuga okwetoloola Munich nga bawanika bendera za swastika n’okugabira abantu obupapula. Mu bbanga ttono Hitler yafuna ettutumu olw’okwogera kwe okw’okukubaganya ebirowoozo okw’amaanyi ng’awakanya Endagaano ya Versailles, bannabyabufuzi abaali bavuganya, n’okusingira ddala ng’awakanya Abamarx n’Abayudaaya.
Mu Gwomukaaga 1921, Hitler ne Eckart bwe baali ku lugendo lw’okusonda ssente e Berlin, obuyeekera bwabalukawo mu kibiina ky’Abanazi mu Munich. Abakiise ku kakiiko kaayo akafuzi baayagala okwegatta ku kibiina kya German Socialist Party (DSP) ekisangibwa mu kibuga Nuremberg. Hitler yaddayo e Munich nga 11 Ogwomusanvu era mu busungu n’awaayo okulekulira kwe. Abakiise ku kakiiko baakitegeera nti okulekulira kw’omuntu waabwe omukulu mu lujjudde era omwogezi kyanditegeeza nti ekibiina kiweddewo. Hitler yalangirira nti agenda kuddamu okwegatta ku kakwakkulizo nti agenda kudda mu bigere bya Drexler ku bwa ssentebe bw’ekibiina, era nti ekitebe ky’ekibiina kigenda kusigala mu Munich. Akakiiko kakkiriza, era n’addamu okwegatta ku kibiina nga 26 Ogwomusanvu nga mmemba 3,680. Hitler yasigala ayolekagana n’okuwakanyizibwa okumu mu kibiina ky’Abanazi. Abaawakanya Hitler mu bukulembeze mwalimu Hermann Esser eyagobebwa mu kibiina, era ne bakuba kkopi 3,000 ez’akatabo akaalumba Hitler ng’omuli w'olukwe mu kibiina. Mu nnaku ezaddirira, Hitler yayogera n’abantu abangi abawerako era ne yeewozaako ku Esser, ne bakuba emizira egy’amaanyi. Enkola ye yatuuka ku buwanguzi, era mu ttabamiruka ow’enjawulo ow’ekibiina nga 29 Ogwomusanvu, yaweebwa obuyinza obujjuvu nga ssentebe w’ekibiina, n’adda mu bigere bya Drexler, n’obululu 533 ku 1.
Okwogera kwa Hitler okwa vitriolic beer hall kwatandika okusikiriza abalabi aba bulijjo. Nantawunyikamu, yafuuka omukugu mu kukozesa emiramwa egy’enjawulo, omuli n’okunenya abalala olw’ebizibu by’ebyenfuna by’abawuliriza be. Hitler yakozesa enkola y'okusikiriza ey’obuntu bwe n’okutegeera empisa z'abantu bwe yayogeranga mu lujjudde. Bannabyafaayo baalaba engeri ebigambo bye gye bikwatamu abantu abangi mu ngeri ey’okuwuniikiriza, n’amaaso ge mu bibinja ebitonotono. Alfons Heck, eyali mmemba w’ekibiina kya Hitler Youth, yajjukira nti:
Twatandika okwenyumiriza mu ggwanga lyaffe mu ngeri ey'ekisiru. Okumala eddakiika eziwera, twaleekaanira waggulu, nga n'amaziga gatuyitamu: Sieg Heil, Sieg Heil, Sieg Heil! Okuva mu kaseera ako, nafuuka wa Adolf Hitler mu mubiri ne mu mwoyo.
Abagoberezi abaasooka kwaliko Rudolf Hess, eyali omukungu w'amagye g'omu bbanga Hermann Göring ne kapiteeni mu magye Ernst Röhm. Röhm yafuuka akulira ekibiina ky’Abanazi ekya magye agatali matongole ekya Sturmabteilung, ekyakuuma enkiiko n'okulumba abaali babavuganya mu byobufuzi. Ekintu ekikulu ekyakwata ku ndowooza ya Hitler mu kiseera kino yali Aufbau Vereinigung, ekibinja ky’olukwe eky’Abazungu Abarussia abaali mu buwanganguse n’Abanazi abaasooka. Ekibinja kino, nga kiweebwa ssente okuva mu bannamakolero abagagga, kyaleeta Hitler ekirowoozo ky’olukwe lw’Abayudaaya, nga lukwataganya ensimbi z’ensi yonna n’enzikiriza ya Bolshevism.
Enteekateeka y’ekibiina ky’Abanazi yategekebwa mu nsonga 25 nga 24 Ogwokubiri 1920. Kino tekyakiikirira ndowooza ekwatagana, wabula kyali kibiina kya ndowooza ezafunibwa ezaali zirina ssente mu völkisch pan-Germanic movement, nga ultranationalism, okuwakanya Endagaano ya Versailles, obuteesiga bwanaasiwamukange, awamu n'endowooza ezimu ez'anaakalyako ani. Eri Hitler, ekintu ekyali kisinga obukulu kwe kulwanyisa Abayudaaya ekyalimu . Era enteekateeka eno yagitwala ng’okusinga omusingi gwa ppokoppoko n’okusikiriza abantu okujja ku kabaga.
=== Beer Hall Putsch n’ekkomera lya Landsberg ===
[[File:Mein_Kampf_dust_jacket.jpeg|thumb|[[Dust jacket|Ekikooti ky’enfuufu]] ekya {{Lang|de|[[Mein Kampf]]}} ’s 1926–28 edition, Hitler gye yawandiika mu 1925]]Mu 1923, Hitler yeyambisa obuyambi bwa Genero Erich Ludendorff owa Ssematalo I okugezaako okuwamba gavumenti eyamanyibwa nga Beer Hall Putsch. Ekibiina ky’Abanazi kyakozesa obusosoze bwa Yitale ng’ekyokulabirako ku ndabika yaabwe n’enkola zaabwe. Hitler yali ayagala okukoppa Benito Mussolini ’s bwe yalumba Rome mu 1922 ng’awamba gavumenti mu Bavaria, ekyagoberera okusoomoozebwa eri gavumenti mu Berlin. Hitler ne Ludendorff baasaba obuwagizi bwa Staatskommissar (Kaminsona omubeezi) Gustav Ritter von Kahr, omufuzi wa Bavaria. Kyokka Kahr, ng’ali wamu n’akulira Poliisi Hans Ritter von Seisser ne Genero wa Reichswehr Otto von Lossow, baali baagala okuteekawo nnakyemalira ow’eggwanga awatali Hitler.
Nga 8,Ogwekkuminoogumu 1923, Hitler ne SA baalumba olukuŋŋaana lw'abantu 3,000 olwategekebwa Kahr mu Bürgerbräukeller, ekizimbe ky'omwenge mu Munich. Ng'ataataataaganya okwogera kwa Kahr, yalangirira nti enkyukakyuka y'eggwanga yatandika dda era n'alangirira okuteekebwawo kwa gavumenti empya ne Ludendorff. Ng'addayo mu kisenge eky'emabega, Hitler, ng'aggyeyo emmundu, yasaba era oluvannyuma n'afuna obuwagizi bwa Kahr, Seisser, ne Lossow. Amagye ga Hitler mu kusooka gaasobola okuwamba ekitebe kya Reichswehr n'ekya poliisi, naye Kahr n'abamu ku banne mu bwangu baalekera awo okumuwagira. Tewali magye wadde poliisi y'eggwanga y'egatta ku Hitler. Olunaku olwaddirira, Hitler n'abagoberezi be baatambula okuva mu kizimbe ky'omwenge ne bagenda ku minisitule y'olutalo mu Bavaria okuggyako gavumenti ya Bavaria, naye poliisi nebasaasanya. Mu kaweefube w'okuggyako gavumenti eyalema, ab'ekibiina kya Nazi 16 n'abakungu ba poliisi bana battibwa.
Hitler yaddukira mu maka ga Ernst Hanfstaengl era okusinziira ku biwandiiko ebimu yalowooza ku kwetta. Yali mu kwewunika naye nga mukkakkamu bwe yakwatibwa nga 11 Ogwekkuminoogumu 1923 olw'okulya mu nsi ye olukwe. Omusango gwe mu kkooti y’abantu ey’enjawulo mu Munich gwatandika mu Gwakubiri 1924, era Alfred Rosenberg n’afuuka omukulembeze ow’ekiseera ow’ekibiina ky’Abanazi. Nga 1 Ogwokuna, Hitler yasalirwa ekibonerezo kya kusibwa emyaka etaano mu Festungshaft mu kkomera lya Landsberg. Eyo, yayisibwa mu ngeri ey’omukwano okuva mu bakuumi era n’akkirizibwa okufuna obubaka okuva mu bawagizi be n’okukyalirwa banne mu kibiina buli kiseera. Olw’okusonyiyibwa kkooti ey’oku ntikko mu Bavaria, yayimbulwa okuva mu kkomera nga 20 Ogwekkumineebiri 1924, ng’awakanya omuwaabi wa gavumenti. Nga mw’otwalidde n’obudde bwe yamala mu alimanda, Hitler yamala omwaka mulamba n’okusoba mu kkomera.
Bwe yali e Landsberg, Hitler ye yalagira ekitundu ekisinga obunene eky’omuzingo ogusooka ogwa ''Mein Kampf'' ( lit. 'My struggle'; mu kusooka katuumibwa Four and a Half Years of Struggle against Lies, Stupidity, and Corwadice) mu kusooka eri ddereeva we, Emil Maurice, n’oluvannyuma n’aweebwa omumyuka we, Rudolf Hess. Ekitabo kino ekyaweebwayo eri mmemba wa Thule Society, Dietrich Eckart, kyali kya bulamu bwe era nga kinnyonnyola endowooza ze. Ekitabo ekyo kyalaga enteekateeka za Hitler ez’okugaziya ebitundu by’ensi awamu n’okukyusa embeera z’abantu mu Girimaani okufuuka obwannakyemalira obwesigama ku mawanga. Mu kitabo kyonna, Abayudaaya benkanankana ne "obuwuka" era ne banjulwa nga "abawi b'obutwa ab'ensi yonna". Okusinziira ku ndowooza ya Hitler, eky’okugonjoola ensonga eno kwe kuzisaanyaawo. Wadde nga Hitler teyannyonnyola ngeri kino gye kyali kigenda okutuukirira, "obuzaale bwe obw'okutta abantu tebugaanirwa", okusinziira ku Ian Kershaw.
Yafulumizibwa mu mizingo ebiri mu 1925 ne 1926, Mein Kampf yatundibwa kkopi 228,000 wakati wa 1925 ne 1932. Kkopi akakadde kamu zaatundibwa mu 1933, omwaka Hitler gwe yasooka okubeera mu ofiisi. Ng’ebula mbale Hitler abeere n’ebisaanyizo by’okuyimbulwa ku kakalu ka kkooti, gavumenti ya Bavaria yagezaako okumugobera mu Austria. Chancellor wa Austria eya federo yagaana okusaba kuno ng’agamba nti obuweereza bwe mu magye ga Girimaani bwamufuula omutuuze era obw’e Austria obutaba na makulu. Mu kwanukula, Hitler yasazaamu mu butongole obutuuze bwe obwa Austria nga 7 Ogwokuna 1925
=== Okuddamu okuzimba Ekibiina ky’Abanazi ===
Mu kiseera Hitler we yayimbulwa mu kkomera, ebyobufuzi mu Bugirimaani byali si byakulwanagana nnyo, era n’ebyenfuna byali biteredde, ekyakomya emikisa gya Hitler egy’okubanja mu by’obufuzi. Olw’okulemererwa kwa Beer Hall Putsch, ekibiina kya Nazi Party n’ebibiina ebibirinako akakwate byawerebwa mu Bavaria. Mu lukiiko wamu ne ssaabaminisita wa Bavaria, Heinrich Held, nga 4 Ogwoluberyeberye 1925, Hitler yakkiriza okussa ekitiibwa mu buyinza bw’eggwanga era n’asuubiza nti ajja kunoonya obuyinza bw’ebyobufuzi ng’ayita mu nkola ya demokulasiya yokka. Olukiiko luno lwaggulawo ekkubo ly'okuggyawo okuwera ekibiina ky’Abanazi nga 16 Ogwokubiri.
Wabula oluvannyuma lw’okwogera okw’okukuma omuliro mu bantu kwe yawa nga 27 Ogwokubiri, Hitler yagaanibwa okwogera mu lujjudde ab’obuyinza mu Bavaria, envumbo eyasigalawo okutuusa mu 1927. Okusobola okutumbula ebigendererwa bye eby’ebyobufuzi wadde nga yali awereddwa, Hitler yalonda Gregor Strasser, Otto Strasser, ne Joseph Goebbels okutegeka n’okugaziya ekibiina ky’Abanazi mu bukiikakkono bwa Bugirimaani. Gregor Strasser yaddukanya ekkubo ly’ebyobufuzi eryetongodde ennyo, ng’assa essira ku bintu eby’anaakalyakaani mu nteekateeka y’ekibiina.
Akatale k'emigabo mu Amerika kagwa nga 24 Ogwekkumi 1929. Enkosa yaayo mu Bugirimaani yali ya maanyi nnyo: obukadde n’obukadde bw’abantu tebaalina mirimu, era bbanka ennene eziwerako ne zigwa. Hitler n’ekibiina ky’Abanazi beetegeka okweyambisa embeera ey’akazigizigi okufuna obuwagizi eri ekibiina kyabwe. Basuubiza okusazaamu endagaano ya Versailles, okunyweza ebyenfuna n’okuwa abantu emirimu.
Hitler yayogera ku linnya ly’Ekibiina ky’Abanazi mu Gwekkumi 1923:
"Naye," bwe ntyo bwe nabuuza Hitler, "lwaki weeyita National Socialist, okuva enteekateeka y'ekibiina kyo bw'eri ekikontana ddala n'eyo etwalibwa okuba eya socialism?" "Socialism," bwe yaddamu, ng'assa wansi ekikopo kye eky'accaayi, mu ngeri ey'obukambwe, "ye sayansi w'okukola ku bulungi bw'abantu bonna. Communism si Socialism. Marxism si Socialism. Aba Marxism babbye ekigambo era ne batabulatabula amakulu gaakyo. Nja kutwala Socialism okuva ku ba Socialists. Socialism nkola ya Aryan ey'edda, nkola ya ba Girimaani.... Twetaaga okutuukiriza ebyetaago eby'ensonga eby'ebibiina ebikola ebintu okuyita mu gavumenti nga yeesigamiziddwa ku bumu bw'eggwanga. Gye tuli, gavumenti n'eggwanga bifaanagana.
== Okulinnya ku bukulembeze ==
{| class="wikitable"
|+
! colspan="5" |Ebyava mu kulonda mu kibiina ky'Abanazi
|-
|Akalulu
|Omugatte gw'obululu
|Obululu ku 100
|Ebifo mu Reichstag
|Ebikulu
|-
|Ogwokutaano 1924
|1,918,300
|6.5
|32
|Hitler yali mu kkomera
|-
|Ogwekkumineebiri 1924
|907,300
|3.0
|14
|Hitler ng'ayimbuddwa okuva mu kkomera
|-
|Ogwokutaano 1928
|810,100
|2.6
|12
|
|-
|Ogwomwenda 1930
|6,409,600
|18.3
|107
|Oluvannyuma lw'akatyabaga k'ebyenfuna
|-
|Ogwomusanvu 1932
|13,745,000
|37.3
|230
|Oluvannyuma lwa Hitler okwesimbawo ku bwa Pulezidenti
|-
|Ogwekkuminoogumu 1932
|11,747,000
|33.1
|196
|
|-
|Ogwokusatu 1933
|17,277,180
|43.9
|288
|Kaali ka mirembe mu kusooka nga Hitler akyali chancellor wa Girimaani
|}
=== Okukulembera Bruning ===
Okugwa kw'ebyenfuna mu nsi yonna kwawa Hitler omukisa gw'ebyobufuzi. Abagirimaani baali banyiivu eri paalamenti, eyali eyalina okusoomoozebwa okuva mu bannalukalala ab'ku ddyo- n'ab'oku kkono. Ebibiina by'ebyobufuzi ebitali bya bannalukalala byali bitandise okulemererwa okukomya ebikolwa eby'obukambwe, era akalulu ka Girimaani ak'ekikungo mu 1929 kaayamba okuyitimusa endowooza y'Abanazi. Okulonda kw'Ogwomwenda 1930 kwaviirako okusattulukuka kw'omukago era ne gusikizibwa kabineeti ey'abatono. Omukulembeze waayo, ow'ekibiina kya Centre Party, Heinrich Brüning, yafuga ng'ayita mu biragiro by'akatabaga okuva ku Pulezidenti Paul von Hindenburg. Okukulembera okuyita mu biragiro kyafuuka ky'abulijjo, n'ekireetera obukulembeze bwa bannantagambwako. Ekibiina ky'Abanazi kyava gye kyali ne kiwangula n'ebitundu 18.3 ku buli kikumi ku bululu n'ebifo 107 mu paalamenti mu kulonda kwa 1930, ne kifuuka ekibiina eky'okubiri ekisinga ababaka abangi mu palamenti.
Hitler yalabikira mu musango gw’abaserikale babiri aba Reichswehr, okuli Lieutenant Richard Scheringer ne Hanns Ludin, ku nkomerero ya 1930. Bombi baavunaanibwa omusango gw’okubeera bammemba mu kibiina ky’Abanazi, mu kiseera ekyo nga kimenya mateeka eri aba Reichswehr. Oludda oluwaabi lwagamba nti ekibiina ky'Abanazi kyali kya bannalukalala, ekyaviirako munnamateeka w’abawawaabirwa Hans Frank okuyita Hitler okuwa obujulizi. Nga 25 Ogwomwenda 1930, Hitler yawa obujulizi nti ekibiina kye kyali kigenda kugoberera obuyinza bw’ebyobufuzi nga kiyita mu kulonda kwa demokulasiya kwokka, ekyamuwa abawagizi bangi mu kibinja ky’abaserikale.
Enkola ya Brüning ey’okukendeeza ku nsimbi teyaleeta nnyo nkulaakulana mu by’enfuna era nga teyayagalibwa nnyo. Kino Hitler yakikozesa ng’atunuulira obubaka bwe obw’ebyobufuzi n'addala ku bantu abaali bakoseddwa ebbeeyi y’ebintu okulinnya mu myaka gya 1920 n’okusereba kw’eby’enfuna, gamba ng’abalimi, abaazirwanako mu lutalo, n’abantu ab’alinamu ku ssente.
Wadde nga Hitler yali asazizaamu obutuuze bwe obw’e Austria mu 1925, teyafuna butuuze bwa Girimaani okumala kumpi emyaka musanvu. Kino kyali kitegeeza nti yali talina ggwanga, mu mateeka yali tasobola kwesimbawo ku bwapulezidenti, era nga akyayolekedde akabi ak’okugobwa mu nsi. Nga 25 Ogwokubiri 1932, minisita w’ensonga z’omunda mu Brunswick, Dietrich Klagges, eyali mmemba w’ekibiina ky’Abanazi, yalonda Hitler ng’omuddukanya w'ekibinja ky’essaza lino mu Reichsrat mu Berlin, ekyafuula Hitler munnansi wa Brunswick, era bwe kityo ne Bugirimaani.
Hitler yavuganya ne Hindenburg mu kulonda kwa Pulezidenti okwa 1932. Okwogera kwe yawa mu Industry Club e Düsseldorf nga 27 JOgwoluberyeberye 1932 kwamuwa obuwagizi okuva mu bannamakolero bangi ab’amaanyi mu Girimaani. Hindenburg yalina obuwagizi okuva mu bibiina eby’enjawulo eby’amawanga, eby’obwakabaka, eby’Abakatuliki, n’ebya Republican, n’abamu ku ba Social Democrats. Hitler yakozesa omubala gwa kampeyini " Hitler über Deutschland " ("Hitler ku ntikko ya Girimaani"), okujuliza ebigendererwa bye eby'ebyobufuzi n'okukola kampeyini ze ng'akozesa ennyonyi. Y’omu ku bannabyabufuzi abaasooka okukozesa entambula y’ennyonyi mu kampeyini era yagikozesa bulungi. Hitler yali mu kyakubiri ku mirundi ebiri gyonna, n’afuna obululu obusoba mu 35 ku buli 100 mu kulonda okusembayo. Wadde nga yawangulwa Hindenburg, okulonda kuno kwalaga Hitler ng’amaanyi ag’amaanyi mu byobufuzi bya Girimaani.
=== Okulondebwa ku bwa chancellor ===
[[File:Bundesarchiv_Bild_146-1972-026-11,_Machtübernahme_Hitlers.jpg|thumb|Hitler, ku ddirisa lya Reich Chancellery, afuna okukubwa mu ngalo akawungeezi lwe yatuuzibwa ku bwa chancellor, nga 30 Ogwoluberyeberye 1933]]
Obutabaawo gavumenti ekola bulungi kyaleetera bannabyabufuzi babiri ab’amaanyi, Franz von Papen ne Alfred Hugenberg, awamu n’abamakolero n’abasuubuzi abalala abawerako, okuwandiikira Hindenburg ebbaluwa. Abassa emikono gyabwe baasaba Hindenburg okulonda Hitler okukulira gavumenti "eyeetongodde ku bibiina by'ebyobufuzi ebiri mu paalamenti", ekiyinza okuviirako omugundu ogugenda "okusikiriza obukadde n'obukadde bw'abantu".
Hindenburg nga tayagala yakkiriza okulonda Hitler ku bwa chancellor oluvannyuma lw’okulonda kwa paalamenti okw'emirundi ebiri —mu Gwomusanvu n'Ogwekkuminoogumu1932 —nga tekuvuddemu kutondawo gavumenti esobola okukulembera. Hitler yakulembera gavumenti y’omukago eyamala akaseera katono eyatondebwawo ekibiina kya Nazi Party (ekyali kisinga okubeera n’ebifo mu Reichstag) n’ekibiina kya Hugenberg, ekibiina kya German National People’s Party (DNVP). Nga 30 Ogwoluberyeberye1933, kabineeti empya yalayizibwa ku mukolo omumpi mu ofiisi ya Hindenburg. Ekibiina ky’Abanazi kyafuna ebifo bisatu: Hitler yalondebwa okuba chancellor, Wilhelm Frick nga Minisita w’ensonga z’omunda, ne Hermann Göring nga Minisita w’ensonga z’omunda mu Prussia. Hitler yali akkaatirizza ku bifo bya baminisita ng’engeri y’okufuna obuyinza ku poliisi mu kitundu ekinene ekya Bugirimaani.
=== Omuliro mu Reichstag n’okulonda mu Gwokusatu ===
Nga chancellor, Hitler yakola ku kaweefube w’abawakanya ekibiina ky’Abanazi okuzimba gavumenti ey’abasinga obungi. Olw’obutabanguko mu by’obufuzi, yasaba Hindenburg okuddamu okusatulula Reichstag, era okulonda kwali kutegekeddwa ku ntandikwa y'Ogwokusatu. Nga 27 Ogwokubiri 1933, ekizimbe kya Reichstag kyakumibwako omuliro. Göring olukwe yalunenyeza Abacommunist, anti Omucommunist w’e Budaaki Marinus van der Lubbe yasangibwa mu mbeera ezimulumiriza munda mu kizimbe ekyali kiyidde. Okutuuka mu myaka gya 1960, bannabyafaayo abamu, omuli William L. Shirer ne Alan Bullock, baali balowooza nti ekibiina ky’Abanazi kye kyali kivunaanyizibwa; kati endowooza ya bannabyafaayo abasinga obungi eri nti van der Lubbe ye yatandika omuliro yekka.
Ku kusaba kwa Hitler, Hindenburg yayanukula n'okussa omukono ku kiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree ekya 28 Ogwokubiri, ekyawandiikibwa Abanazi, ekyayimiriza eddembe eritandikirwako era ne kikkiriza okusibwa awatali kuwozesebwa. Ekiragiro kino kyakkirizibwa mu nnyingo eya 48 eya Ssemateeka wa Weimar, eyawa pulezidenti obuyinza okukola enteekateeka ez’amangu okukuuma obukuumi n’obutebenkevu bw’abantu. Emirimu gy’ekibiina kya German Communist Party (KPD) byanyigirizibwa, era bammemba ba KPD 4,000 ne bakwatibwa.
Ng’oggyeko okunoonya akalulu, ekibiina ky’Abanazi kyakola effujjo nga beefananya amagye n’okusaasaanya ppokoppoko alwanyisa obwannakalyakaani, mu nnaku ezaali zikulembera okulonda. Ku lunaku lw’okulonda nga 6 Ogwokusatu 1933, omugabo gw’Abanazi mu bululu gweyongera okutuuka ku bitundu 44%, era ekibiina kino kyafuna ebifo ebisinga obungi mu paalamenti. Ekibiina kya Hitler kyalemererwa okufuna obululu obusinga obungi, ne kyetaagisa omukago omulala ne DNVP.
=== Olunaku lwa Potsdam n’etteeka lya Enabling Act ===
Nga 21 Ogwokusatu 1933, ''Reichstag'' empya yatandikibwawo n’omukolo gw’okuggulawo mu kkanisa ya Garrison e Potsdam. "Olunaku olwa Potsdam" lwategekebwa okulaga obumu wakati w'ekibiina ky'Abanazi n'abakungu mu Prussia abakadde n'amagye. Hitler yalabikira mu kkooti ey’okumakya era mu bwetoowaze n’alamusa Hindenburg.
Okusobola okutuuka ku buyinza obujjuvu mu byobufuzi wadde nga teyalina bungi bwa ddala mu paalamenti, gavumenti ya Hitler yaleeta Ermächtigungsgesetz (Enabling Act) okukubwako akalulu mu ''Reichstag'' eyali yakalondebwa . Etteeka lino —eryatuumibwa mu butongole Gesetz zur Behebung der Not von Volk und Reich ("Law to Remedy the Distress of People and Reich")—lyawa kabineti ya Hitler obuyinza okukola amateeka awatali kukkirizibwa kwa Reichstag okumala emyaka ena. Amateeka gano gayinza (okuggyako ebimu) okuva ku ssemateeka.
Okuva bwe kiri nti kyandikosezza ssemateeka, etteeka li Enabling Act okuyisibwa lyali lyetaagisa abantu ebitundu bibiri ku bisatu okuyisibwa. Nga tebaleseewo muwatwa gwonna, Abanazi baakozesa ebiragiro ebiri mu kiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree okukwata abamyuka bonna 81 ab’Abacommunist (wadde nga baali bakola kampeyini ez’amaanyi okulwanyisa ekibiina, Abanazi baali bakkirizza KPD okuvuganya mu kulonda) ne balemesa aba Social Democrats abawerako okwetaba mu kulonda.
Nga 23 Ogwokusatu 1933, ''Reichstag'' yakuŋŋaana mu Kroll Opera House mu mbeera ey’akatabanguko. Ab'ebitiibwa mu SA baakli liteesebwako, ne baleekaana engombo n’okutiisatiisa ababaka ba paalamenti abaali batuuse. Oluvannyuma lwa Hitler okusuubiza mu bigambo akulira ekibiina kya Centre , Ludwig Kaas nti Hindenburg agenda kusigala n’obuyinza bwe obw’okukuba akalulu, Kaas yalangirira nti ekibiina kya Centre Party kigenda kuwagira etteeka eriyitibwa Enabling Act. Etteeka lino lyayisibwa n’obululu 444–94, ng’ebibiina byonna okuggyako aba Social Democrats be baliwagira. Etteeka erya Enabling Act, awamu n’ekiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree, kyakyusa gavumenti ya Hitler n’efuuka eya nnakyemalira mu mateeka.
=== Obwannakyemalira ===
<blockquote>[[File:Der_Führer_Gemälde_Portrait_painting_of_Adolf_Hitler_by_Heinrich_Knirr_1937_No_known_copyright_restrictions_(artist_died_in_1944)_Imperial_War_Museum_London.jpg|thumb|Ekifaananyi kya Heinrich Knirr (1937)]]"Nga nteeka obulamu bwange mu kabi okulabika ng'ayogera ebitategeerekeka, mbagamba nti ekibiina kya National Socialist movement kijja kugenda mu maaso okumala emyaka 1,000!... Temwerabira engeri abantu gye bansekereramu emyaka 15 emabega bwe nnalangirira nti lumu nja kufuga Bugirimaani. Baseka kaakano, mu ngeri y'emu ey'obusirusiru, bwe nnalangirira nti nja kusigala mu buyinza" - Adolf Hitler ng'ayogerako ne munnamaulire wa BBC mu Berlin, Ogwomukaaga 1934</blockquote>Oluvannyuma lw'okufuna obuyinza ku ssiga lya gavumenti eribaga amateeka ne ly'obukulembeze, Hitler ne banne baatandika okulwanyisa ababavuganya abaasigalawo. Ekibiina kya Social Democratic Party kyawerebwa, era n'ebintu byakyo ne bikwatibwa.Wadde ng'abakiise b'ebibiina by'abakozi bangi baali mu Berlin ku lunaku lw'ogwokutaano, abaserikale ba SA baawamba woofiisi z'ebibiina mu ggwanga lyonna. Nga 2 Ogwokutaano 1933, ebibiina by'abakozi byonna byawalirizibwa okuggibwawo, era abakulembeze baabyo ne bakwatibwa. Abamu baasindikibwa mu nkambi z'abasibe.Ekibiina kya German Labour Front kyatandikibwawo ng'ekitongole ekikiikirira abakozi bonna, abakungu, n'abalina kkampuni, nga kino kiraga endowooza y'Abanazi mu mwoyo gwa Hitler's Volksgemeinschaft ("ekitundu ky'abantu").
Ogwomukaaga we gwaggwerako ng’ebibiina ebirala bitiisibbwatiisibbwa okusasika. Kuno kwaliko omukago gw’Abanazi ogw’erinnya, DNVP; ng’ayambibwako SA, Hitler yawaliriza omukulembeze waayo Hugenberg okulekulira nga 29 Ogwomukaaga. Nga 14 Ogwomusanvu 1933, ekibiina ky’Abanazi kyalangirirwa ng’ekibiina kyokka eky’ebyobufuzi mu mateeka mu Bugirimaani. Okwagala kwa SA okweyongera amaanyi mu byobufuzi n’amagye kwaleeta okweraliikirira mu bakulembeze b’amagye, abamakolero na b'ebyobufuzi. Mu kwanukula, Hitler yalongoosa obukulembeze bwonna obwa SA mu kyayitibwa Night of the Long Knives, eyaliwo okuva nga 30 Ogwomukaaga okutuuka nga 2 Ogwomusanvu 1934. Hitler yatunuulira Ernst Röhm n’abakulembeze abalala aba SA, ng'awamu n’abalabe ba Hitler abawerako mu byobufuzi (nga Gregor Strasser n’eyali chancellor Kurt von Schleicher ), baazingibwa, ne bakwatibwa, ne bakubwa amasasi. Wadde ng’ensi yonna n’Abagirimaani abamu baakwatibwa ensonyi olw’ettemu lino, bangi mu Bugirimaani baali balowooza nti Hitler yali azzaawo emirembe.
Hindenburg yafa nga 2 Ogwomunaana 1934. Ku lunaku olwali lwakayita, kabineti yali etaddewo Etteeka li "Law Concerning the Head of State of the German Reich". Etteeka lino lyali ligamba nti Hindenburg bw’anaafa, ofiisi ya pulezidenti yali egenda kuggyibwawo, era obuyinza bwayo ne bugattibwa n’obwo obwa chancellor. Bw’atyo Hitler yafuuka omukulembeze w’eggwanga awamu n’omukulembeze wa gavumenti era mu butongole n’atuumibwa erinnya Führer und Reichskanzler (Omukulembeze era Chancellor wa Reich), wadde nga Reichskanzler okukkakkana ng’asuuliddwa. Olw’ekikolwa kino, Hitler yaggyawo enkola y'amateeka eyali esobola okumuggya mu ofiisi.
Ng’omukulembeze w’eggwanga, Hitler yafuuka omuduumizi w’amagye owo ku ntikko. Amangu ddala nga Hindenburg amaze okufa, ku kukubirizibwa kw’obukulembeze bwa Reichswehr, ekirayiro eky’ennono eky’obwesigwa eky’abajaasi kyakyusibwa okukakasa obwesigwa eri Hitler kennyini, mu linnya, mu kifo kya ofiisi y’omuduumizi ow'oku ntikko (oluvannyuma eyakyusibwa erinnya n’efuulibwa omuduumizi omusukkulumu) oba eri Bugirimaani. Nga 19 Ogwomunaana, okugatta obwapulezidenti n’obwa chancellor kwakkirizibwa abalonzi 88 ku buli 100 abaalonda mu kalulu k’ekikungo mu 1934.
Ku ntandikwa ya 1938, Hitler yasiiga abantu akasa okunyweza obuyinza bwe ku magye ng’akuma omuliro mu nsonga za Blomberg–Fritsch. Hitler yawaliriza Minisita we ow’olutalo, Field Marshal Werner von Blomberg, okulekulira ng’akozesa ekiwandiiko kya poliisi ekyalaga nti mukyala wa Blomberg omupya yalina likodi y’obwamalaaya. Omuduumizi w’amagye Colonel-General Werner von Fritsch yaggyibwawo oluvannyuma lwa Schutzstaffel] (SS) okuleeta ebigambibwa nti yali yeenyigira mu bisiyaga. Abasajja bombi baali bagudde mu buzibu kubanga baali bawakanya Hitler okusaba okukola Wehrmacht nga yeetegese okulwana olutalo nga mu 1938. Hitler yafuna ekitiibwa kya Blomberg eky’Omuduumizi Omukulu, bw’atyo n’atwala obuduumizi bw’amagye ku bubwe. Yakyusa minisitule y’olutalo n’assaamu Oberkommando der Wehrmacht (OKW), nga ekulemberwa Genero Wilhelm Keitel. Ku lunaku lwe lumu, ba Genero 16 baggyibwako obuduumizi bwabwe, ate abalala 44 ne bakyusibwa; bonna baali bateeberezebwa nti baali tebawagira bu- Nazi kimala. Ku ntandikwa y'Ogwokubirii 1938, ba Genero abalala 12 baali bamaze okuggyibwawo.
Hitler yafaayo okuwa obwannakyemalira bwe okulabika ng’obuli mu mateeka. Ebiragiro bye bingi byali byesigamiziddwa mu bulambulukufu ku kiragiro kya Reichstag Fire Decree era n’olwekyo nga byesigamiziddwa ku nnyingo 48 eya Ssemateeka wa Weimar. ''Reichstag'' yazza obuggya etteeka li Enablinga Act emirundi ebiri, buli mulundi okumala emyaka ena. Ng'okulonda kwa ''Reichstag'' kukyakolebwa (mu 1933, 1936, ne 1938), abalonzi baaweebwa olukalala lumu olw'Abanazi n'abagenyi abawagira Obunazi olwafuna obululu obusukka mu bitundu 90 ku buli 100. Okulonda kuno okw’obulimba kwali mu mbeera ezitali za kyama; Abanazi batiisatiisa okwesasuza okw’amaanyi eri omuntu yenna ataalonda oba ataabalonda.
== Nazi Germany ==
=== Ebyenfuna n’obuwangwa ===
[[File:Hitler_at_the_XI_Olympic_Games_opening_ceremonies.jpg|thumb| Hitler n’abakozi be nga bakola saluti y’Abanazi eri ttiimu ku mikolo egy’okuggulawo emizannyo gya Olympics XI mu Gwomunaana 1936]]
Mu Gwomunaana 1934, Hitler yalonda Pulezidenti wa Reichsbank Hjalmar Schacht nga Minisita w’ebyenfuna, ate mu mwaka ogwaddako, nga Plenipotentiary for War Economy avunaanyizibwa ku kutegeka ebyenfuna by'okulwana. Okuddamu okuzimba n’okuzzaawo emmundu kwassibwamu ssente nga bayita mu tteeka lya Mefo, okukuba ssente, n’okuwamba eby’obugagga by’abantu abaakwatibwa ng’abalabe b’eggwanga, nga mw’otwalidde n’Abayudaaya. Omuwendo gw’abatalina mirimu gwakendeera okuva ku bukadde mukaaga mu 1932 okutuuka ku bukadde obutasukka kamu mu 1936. Hitler ye yalabirira emu ku kampeyini ezisinga obunene ez’okulongoosa ebizimbe mu byafaayo bya Girimaani, ezaaviirako okuzimba amabibiro, ''autobahns'', eggaali y’omukka, n’emirimu emirala egy’okuzimba. Emisaala gyali wansi katono mu makkati okutuuka ku nkomerero y’emyaka gya 1930 bw’ogeraageranya n’emisaala mu kiseera kya Weimar Republic, ate ng’ebbeeyi y’ebintu y'eyongera ebitundu 25 ku buli 100. Mu kugeraageranya Wiiki y’emirimu yeeyongera mu kiseera ky’okukyusa okudda mu by’enfuna by’olutalo; mu 1939, Omugirimaani owa bulijjo yali akola wakati w’essaawa 47 ne 50 buli wiiki.
Gavumenti ya Hitler yawagira enzimba y'EKinazi ku kigero ekinene ennyo. Albert Speer, eyayamba ennyo mu kuteeka mu nkola enkola ya Hitler ey’okuddamu okutaputa obuwangwa bw’Abagirimaani mu ngeri ey’edda, yateekebwa okuvunaanyizibwa ku kiteeso ky’okuddaabiriza ebizimbe mu Berlin. Wadde ng’amawanga mangi gaali gatiisatiisa obuteetaba mu mizannyo gya Olympics, Bugirimaani gye yategeka mu 1936. Hitler ye yakulemberamu emikolo gy’okuggulawo era yeetaba ku mikolo gyombi egyali mu Winter Games e Garmisch-Partenkirchen ne mu Summer Games e Berlin.
=== Okuddamu okukozesa emmundu n’emikago emipya ===
Mu nsisinkano n'abakulembeze b'amagye ga Girimaani nga 3 Ogwokubiri 1933, Hitler yayogera ku "kuwamba Lebensraum mu Buvanjuba n'enkola y'okutunza endowooza y'eKigirimaani ey'okufufugaza" ng'ebigendererwa bye ebisembayo eby'enkola y'ensonga z'ebweru. Mu Gwokusatu, Omulangira Bernhard Wilhelm von Bülow, omuwandiisi mu ofiisi y’ensonga z’ebweru ( Auswärtiges Amt ), yafulumya ekiwandiiko ku bigendererwa ebikulu eby’enkola y’ensonga z’ebweru: Anschluss ne Austria, okuzzaawo ensalo z’amawanga ga Girimaani mu 1914, okugaana obukwakkulizo bw’amagye wansi w’endagaano ya Versailles, okudda kw’amatwale ga Girimaani agaali mu Afirika, n’ekitundu kya Girimaani eky’obuyinza mu Bulaaya ey’Ebuvanjuba. Hitler yasanga ebiruubirirwa bya Bülow nga bitono nnyo. Mu kwogera kwe mu kiseera kino, yakkaatirizza bye yayita ebigendererwa by’emirembe mu nkola ze n’okwagala okukolera mu ndagaano z’ensi yonna. Mu lukiiko olwasooka olwa kabineeti ye mu 1933, Hitler yakulembeza ssente z’amagye okusinga okudduukirira abantu abaali batalina mirimu.
Girimaani yava mu mukago gw'amawanga n'olukiiko lw'ensi yonna olw'okuggyawo ebyokulwanyisa mu Gwekkumi 1933. Mu Gwoluberyeberye 1935, abantu abasukka mu 90 ku buli 100 ab’omu Saarland, mu kiseera ekyo eyali wansi w’obufuzi bw’Omukago gw’Amawanga Amagatte, baakuba akalulu okwegatta ne Bugirimaani. Mu Gwokusatu ogwo, Hitler yalangirira okugaziya eggye lya Wehrmacht okutuuka ku bammemba 600,000 —nga bakubisaamu emirundi mukaaga omuwendo ogwakkirizibwa mu ndagaano ya Versailles —nga mw’otwalidde n’okukulaakulanya eggye ly’omu bbanga ( Luftwaffe ) n’okweyongera kw’obunene bw’amagye g’oku mazzi ( Kriegsmarine). Bungereza, Bufalansa, Yitale, n’Omukago gw’Amawanga Amagatte byavumirira ebikolwa bino eby’okumenya Endagaano eyo naye nga tebalina kye baakola kubiziyiza. Endagaano y’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani (AGNA) eya 18 Ogwomukaaga yakkiriza ttani za Girimaani okweyongera okutuuka ku bitundu 35 ku 100 eby’amagye g’oku mazzi aga Royal Navy . Hitler yayita okussa omukono ku AGNA nga "olunaku olukyasinze essanyu mu bulamu bwe", ng'alowooza nti endagaano eno ye yatandika omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani gwe yali alagudde mu Mein Kampf. Bufalansa ne Yitale tezeebuuzibwako nga tebannaba kussa mukono, ekyatyoboola obutereevu Omukago gw’Amawanga Amagatte era ne kiteeka endagaano ya Versailles obutabeera na makulu.
Girimaani yaddamu okuwamba ekitundu ekyali tekikirizibwamu magye mu Rhineland mu Gwokusatu1936, ng’emenya endagaano ya Versailles. Hitler era yasindika amagye e Spain okuwagira Francisco Franco n’ekiwayi kye ekya Nationalist mu kiseera ky’olutalo lw’omunda mu Spain oluvannyuma lw’okufuna okulaajana okuyambibwa mu Gwomusanvu 1936. Mu kiseera kye kimu, Hitler yagenda mu maaso n’okufuba okukola omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani. Mu Gwomunaana 1936, ng’ayanukula ekizibu ky’ebyenfuna ekyali kyeyongera olw’okufuba kwe okuddamu okufuna emmundu, Hitler yalagira Göring okussa mu nkola Enteekateeka y’Emyaka Ena okuteekateeka Bugirimaani okulwana olutalo mu myaka ena eginaddirira. Enteekateeka eno yali etunuulidde olutalo olw'amaanyi wakati wa " Judaeo-Bolshevism " n'Obunazi bwa Girimaani, nga mu ndowooza ya Hitler kyali kyetaagisa okufuba okwewaayo okuddamu okufuna ebyokulwanyisa awatali kulowooza ku nsaasaanya y'ebyenfuna.
Mu Gwekkumi 1936, Count Galeazzo Ciano, minisita w’ensonga z’ebweru mu gavumenti ya Mussolini, yakyalira Girimaani, gye yassa omukono ku ndagaano ey’ensonga mwenda ng’akabonero nti ''yali asemberera'' okusisinkana Hitler mu buntu. Nga 1 Ogwekkuminoogumu, Mussolini yalangirira "omukago" wakati wa Girimaani ne Yitale. Nga 25 Ogwekkuminoogumu, Girimaani yassa omukono ku ndagaano ya Anti-Comintern Pact ne Japan. Bungereza, China, Yitale ne Poland nazo zaayitibwa okwegatta ku ndagaano ya Anti-Comintern Pact, naye Yitale yokka ye yassa omukono mu 1937. Hitler yasuula enteekateeka ye ey'omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani, ng'anenya obukulembeze bwa Bungereza "obutamala". Mu lukiiko lwe yatuuza mu Reich Chancellery ne baminisita be ab’ensonga z’ebweru n’abaami b’amagye mu Gwekkuminoogumu ogwo, Hitler yaddamu okulaga ekigendererwa kye eky’okufuna Lebensraum ku lw’abantu b’e Girimaani. Yalagira enteekateeka z’olutalo mu Buvanjuba zitandike nga bukyali mu 1938 ate nga tebunnawera 1943. Singa afa, ebiteeso by'olukuŋŋaana, eby'awandiikibwa nga Hossbach Memorandum, byali bya kutwalibwa nga "endagaano ye ey'ebyobufuzi". Yawulira nti okukendeera okw'amaanyi mu mbeera z'abantu mu Girimaani olw'okatyabaga k'ebyenfuna kayinza kuyimirizibwa na bulumbaganyi bw'amagye obwali bugendereddwamu okuwamba Austria ne Czechoslovakia. Hitler yasaba okukola amangu nga Bungereza ne Bufalansa tezinnaba kufuna bukulembeze bwa nkalakkalira mu mpaka z'ebyokulwanyisa. Ku ntandikwa ya 1938, oluvannyuma lw’ensonga ya Blomberg–Fritsch, Hitler yakakasa obuyinza ku nkola y’amagye-enkola y’ensonga z’ebweru, n’agoba Neurath ku bwaminisita w’ensonga z’ebweru era n’alonda Minisita w’olutalo. Okuva ku ntandikwa ya 1938, Hitler yali ku nkola y’ensonga z’ebweru ng’egendereddwamu lutalo.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Apuli 1938, Henlein yagamba minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu." ... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". {{Sfn|Weinberg|1980|pp=334–335}} Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia. {{Sfn|Weinberg|1980|pp=338–340}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. {{Sfn|Weinberg|1980|pp=418–419}} Ekibiina kya Henlein kyayanukudde Beneš kye yasaba bwe kyakuma omuliro mu bantu okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten. {{Sfn|Kee|1988|pp=149–150}} {{Sfn|Weinberg|1980|p=419}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. {{Sfn|Messerschmidt|1990|pp=671, 682–683}} {{Sfn|Rothwell|2001|pp=90–91}} Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja ow’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. {{Sfn|''Time'', January 1939}} Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, obuzibu bw’ebyenfuna obwali bugenda mu maaso olw’okuddamu okukozesa emmundu bwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. {{Sfn|Murray|1984|p=268}} Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa 30 January 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye. {{Sfn|Murray|1984|p=268}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
Mu kukubaganya ebirowoozo okw’ekyama mu 1939, Hitler yalangirira nti Bungereza ye mulabe omukulu eyali agenda okuwangulwa era nti okusaanyizibwawo kwa Poland kyali kyetaagisa okusooka okutuuka ku kiruubirirwa ekyo. Oludda olw’ebuvanjuba lwandikuumibwa, era ettaka lyandiyongerwa ku Lebensraum ya Bugirimaani. Olw'okunyiiga olw' "omusingo" gw'Abangereza nga 31 Ogwokusatu 1939 ogw'obwetwaze bwa Poland, yagamba nti, "Nja kubafumbira ekyokunywa kya sitaani". Mu kwogera kwe mu Wilhelmshaven okw'okutongoza emmeeri y'olutalo Tirpitz nga 1 Ogwokuna, yatiisatiisa okuvumirira endagaano y'amagye g'oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani singa Abangereza bagenda mu maaso n'okukakasa obwetwaze bwa Poland, kye yalaba ng'enkola ya "okuzingiza". Poland yali yakufuuka eggwanga lya Girimaani erya satellite, oba yandifuliddwa nnampawengwa okusobola okukuuma oludda olw’ebuvanjuba olwa Reich n’okutangira Bungereza okuziyiza okuyinza okubaawo.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
Mu kukubaganya ebirowoozo okw’ekyama mu 1939, Hitler yalangirira nti Bungereza ye mulabe omukulu eyali agenda okuwangulwa era nti okusaanyizibwawo kwa Poland kyali kyetaagisa okusooka okutuuka ku kiruubirirwa ekyo. Oludda olw’ebuvanjuba lwandikuumibwa, era ettaka lyandiyongerwa ku Lebensraum ya Bugirimaani. Olw'okunyiiga olw' "omusingo" gw'Abangereza nga 31 Ogwokusatu 1939 ogw'obwetwaze bwa Poland, yagamba nti, "Nja kubafumbira ekyokunywa kya sitaani". Mu kwogera kwe mu Wilhelmshaven okw'okutongoza emmeeri y'olutalo Tirpitz nga 1 Ogwokuna, yatiisatiisa okuvumirira endagaano y'amagye g'oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani singa Abangereza bagenda mu maaso n'okukakasa obwetwaze bwa Poland, kye yalaba ng'enkola ya "okuzingiza". Poland yali yakufuuka eggwanga lya Girimaani erya satellite, oba yandifuliddwa nnampawengwa okusobola okukuuma oludda olw’ebuvanjuba olwa Reich n’okutangira Bungereza okuziyiza okuyinza okubaawo.
Hitler yasooka kuwagira kirowoozo kya gavumenti ya satellite, naye bwe yagaanibwa gavumenti ya Poland, yasalawo okulumba era kino n’akifuula ekiruubirirwa ekikulu eky’enkola y’ensonga z’ebweru mu 1939. Nga 3 Ogwokuna, Hitler yalagira amagye okwetegekera Fall Weiss (1939)|Fall Weiss ("Case White"), enteekateeka y'okulumba Poland nga 25 Ogwomunaana. {{Sfn|Weinberg|1980|pp=537–539, 557–560}} Mu kwogera kwe mu Reichstag nga 28 April, yeegaana byombi endagaano y’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani n’endagaano ya Girimaani ne Poland ey’obutalumbaganyi . {{Sfn|Weinberg|1980|p=558}} Bannabyafaayo nga William Carr, Gerhard Weinberg, ne Ian Kershaw bagamba nti emu ku nsonga lwaki Hitler yafubutuka okugenda mu lutalo kwe kutya okufa amangu. Enfunda eziwera yali agamba nti alina okukulembera Bugirimaani mu lutalo nga tannakaddiwa nnyo, kubanga abamuddira mu bigere bayinza obutaba na maanyi ge ag’okwagala. {{Sfn|Carr|1972|pp=76–77}} {{Sfn|Kershaw|2000b|pp=36–37, 92}} {{Sfn|Weinberg|2010|p=792}} Hitler yali mweraliikirivu nti obulumbaganyi bw’amagye ku Poland buyinza okuvaamu olutalo ne Bungereza nga tegunnatuuka. {{Sfn|Messerschmidt|1990|pp=688–690}} {{Sfn|Robertson|1985|p=212}} Minisita wa Hitler ow’ensonga z’ebweru era eyali Omubaka mu London, Joachim von Ribbentrop, yamugumizza nti Bungereza oba Bufalansa tezijja kussa kitiibwa mu bweyamo bwe zaakola eri Poland. {{Sfn|Bloch|1992|p=228}} {{Sfn|Overy|Wheatcroft|1989|p=56}} Okusinziira ku kino, nga 22 August 1939, Hitler yalagira okukungaanya amagye okulwanyisa Poland. {{Sfn|Kershaw|2008|p=497}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
Mu kukubaganya ebirowoozo okw’ekyama mu 1939, Hitler yalangirira nti Bungereza ye mulabe omukulu eyali agenda okuwangulwa era nti okusaanyizibwawo kwa Poland kyali kyetaagisa okusooka okutuuka ku kiruubirirwa ekyo. Oludda olw’ebuvanjuba lwandikuumibwa, era ettaka lyandiyongerwa ku Lebensraum ya Bugirimaani. Olw'okunyiiga olw' "omusingo" gw'Abangereza nga 31 Ogwokusatu 1939 ogw'obwetwaze bwa Poland, yagamba nti, "Nja kubafumbira ekyokunywa kya sitaani". Mu kwogera kwe mu Wilhelmshaven okw'okutongoza emmeeri y'olutalo Tirpitz nga 1 Ogwokuna, yatiisatiisa okuvumirira endagaano y'amagye g'oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani singa Abangereza bagenda mu maaso n'okukakasa obwetwaze bwa Poland, kye yalaba ng'enkola ya "okuzingiza". Poland yali yakufuuka eggwanga lya Girimaani erya satellite, oba yandifuliddwa nnampawengwa okusobola okukuuma oludda olw’ebuvanjuba olwa Reich n’okutangira Bungereza okuziyiza okuyinza okubaawo.
Hitler yasooka kuwagira kirowoozo kya gavumenti ya satellite, naye bwe yagaanibwa gavumenti ya Poland, yasalawo okulumba era kino n’akifuula ekiruubirirwa ekikulu eky’enkola y’ensonga z’ebweru mu 1939. Nga 3 Ogwokuna, Hitler yalagira amagye okwetegekera Fall Weiss (1939)|Fall Weiss ("Case White"), enteekateeka y'okulumba Poland nga 25 Ogwomunaana. Mu kwogera kwe mu Reichstag nga 28 Ogwokuna, yeegaana endagaano zombi okuli ey’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani n’endagaano ya Girimaani ne Poland ey’obutalumbagana. Bannabyafaayo nga William Carr, Gerhard Weinberg, ne Ian Kershaw bagamba nti emu ku nsonga lwaki Hitler yafubutuka okugenda mu lutalo kwe kutya okufa amangu. Enfunda eziwera yali agamba nti alina okukulembera Bugirimaani mu lutalo nga tannakaddiwa nnyo, kubanga abamuddira mu bigere bayinza obutaba na maanyi ge ag’okwagala. {{Sfn|Carr|1972|pp=76–77}} {{Sfn|Kershaw|2000b|pp=36–37, 92}} {{Sfn|Weinberg|2010|p=792}} Hitler yali mweraliikirivu nti obulumbaganyi bw’amagye ku Poland buyinza okuvaamu olutalo ne Bungereza nga tegunnatuuka. {{Sfn|Messerschmidt|1990|pp=688–690}} {{Sfn|Robertson|1985|p=212}} Minisita wa Hitler ow’ensonga z’ebweru era eyali Omubaka mu London, Joachim von Ribbentrop, yamugumizza nti Bungereza oba Bufalansa tezijja kussa kitiibwa mu bweyamo bwe zaakola eri Poland. {{Sfn|Bloch|1992|p=228}} {{Sfn|Overy|Wheatcroft|1989|p=56}} Okusinziira ku kino, nga 22 August 1939, Hitler yalagira okukungaanya amagye okulwanyisa Poland. {{Sfn|Kershaw|2008|p=497}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
Mu kukubaganya ebirowoozo okw’ekyama mu 1939, Hitler yalangirira nti Bungereza ye mulabe omukulu eyali agenda okuwangulwa era nti okusaanyizibwawo kwa Poland kyali kyetaagisa okusooka okutuuka ku kiruubirirwa ekyo. Oludda olw’ebuvanjuba lwandikuumibwa, era ettaka lyandiyongerwa ku Lebensraum ya Bugirimaani. Olw'okunyiiga olw' "omusingo" gw'Abangereza nga 31 Ogwokusatu 1939 ogw'obwetwaze bwa Poland, yagamba nti, "Nja kubafumbira ekyokunywa kya sitaani". Mu kwogera kwe mu Wilhelmshaven okw'okutongoza emmeeri y'olutalo Tirpitz nga 1 Ogwokuna, yatiisatiisa okuvumirira endagaano y'amagye g'oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani singa Abangereza bagenda mu maaso n'okukakasa obwetwaze bwa Poland, kye yalaba ng'enkola ya "okuzingiza". Poland yali yakufuuka eggwanga lya Girimaani erya satellite, oba yandifuliddwa nnampawengwa okusobola okukuuma oludda olw’ebuvanjuba olwa Reich n’okutangira Bungereza okuziyiza okuyinza okubaawo.
Hitler yasooka kuwagira kirowoozo kya gavumenti ya satellite, naye bwe yagaanibwa gavumenti ya Poland, yasalawo okulumba era kino n’akifuula ekiruubirirwa ekikulu eky’enkola y’ensonga z’ebweru mu 1939. Nga 3 Ogwokuna, Hitler yalagira amagye okwetegekera Fall Weiss (1939)|Fall Weiss ("Case White"), enteekateeka y'okulumba Poland nga 25 Ogwomunaana. Mu kwogera kwe mu Reichstag nga 28 Ogwokuna, yeegaana endagaano zombi okuli ey’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani n’endagaano ya Girimaani ne Poland ey’obutalumbagana. Bannabyafaayo nga William Carr, Gerhard Weinberg, ne Ian Kershaw bagamba nti emu ku nsonga lwaki Hitler yafubutuka okugenda mu lutalo kwe kutya okufa amangu. Enfunda eziwera yali agamba nti alina okukulembera Bugirimaani mu lutalo nga tannakaddiwa nnyo, kubanga abamuddira mu bigere bayinza obutaba na kwagala kwa maanyi nga ye. Hitler yali mweraliikirivu nti obulumbaganyi bw’amagye ku Poland buyinza okuvaamu olutalo ne Bungereza nga terunnatuuka. Minisita wa Hitler ow’ensonga z’ebweru era eyali Omubaka mu London, Joachim von Ribbentrop, yamugumya nti Bungereza oba Bufalansa tezijja kussa kitiibwa mu bweyamo bwe zaakola eri Poland. Okusinziira ku kino, nga 22 Ogwomunaana 1939, Hitler yalagira okukungaanya amagye okulwanyisa Poland.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
Mu kukubaganya ebirowoozo okw’ekyama mu 1939, Hitler yalangirira nti Bungereza ye mulabe omukulu eyali agenda okuwangulwa era nti okusaanyizibwawo kwa Poland kyali kyetaagisa okusooka okutuuka ku kiruubirirwa ekyo. Oludda olw’ebuvanjuba lwandikuumibwa, era ettaka lyandiyongerwa ku Lebensraum ya Bugirimaani. Olw'okunyiiga olw' "omusingo" gw'Abangereza nga 31 Ogwokusatu 1939 ogw'obwetwaze bwa Poland, yagamba nti, "Nja kubafumbira ekyokunywa kya sitaani". Mu kwogera kwe mu Wilhelmshaven okw'okutongoza emmeeri y'olutalo Tirpitz nga 1 Ogwokuna, yatiisatiisa okuvumirira endagaano y'amagye g'oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani singa Abangereza bagenda mu maaso n'okukakasa obwetwaze bwa Poland, kye yalaba ng'enkola ya "okuzingiza". Poland yali yakufuuka eggwanga lya Girimaani erya satellite, oba yandifuliddwa nnampawengwa okusobola okukuuma oludda olw’ebuvanjuba olwa Reich n’okutangira Bungereza okuziyiza okuyinza okubaawo.
Hitler yasooka kuwagira kirowoozo kya gavumenti ya satellite, naye bwe yagaanibwa gavumenti ya Poland, yasalawo okulumba era kino n’akifuula ekiruubirirwa ekikulu eky’enkola y’ensonga z’ebweru mu 1939. Nga 3 Ogwokuna, Hitler yalagira amagye okwetegekera Fall Weiss (1939)|Fall Weiss ("Case White"), enteekateeka y'okulumba Poland nga 25 Ogwomunaana. Mu kwogera kwe mu Reichstag nga 28 Ogwokuna, yeegaana endagaano zombi okuli ey’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani n’endagaano ya Girimaani ne Poland ey’obutalumbagana. Bannabyafaayo nga William Carr, Gerhard Weinberg, ne Ian Kershaw bagamba nti emu ku nsonga lwaki Hitler yafubutuka okugenda mu lutalo kwe kutya okufa amangu. Enfunda eziwera yali agamba nti alina okukulembera Bugirimaani mu lutalo nga tannakaddiwa nnyo, kubanga abamuddira mu bigere bayinza obutaba na kwagala kwa maanyi nga ye. Hitler yali mweraliikirivu nti obulumbaganyi bw’amagye ku Poland buyinza okuvaamu olutalo ne Bungereza nga terunnatuuka. Minisita wa Hitler ow’ensonga z’ebweru era eyali Omubaka mu London, Joachim von Ribbentrop, yamugumya nti Bungereza oba Bufalansa tezijja kussa kitiibwa mu bweyamo bwe zaakola eri Poland. Okusinziira ku kino, nga 22 Ogwomunaana 1939, Hitler yalagira okukungaanya amagye okulwanyisa Poland.
Enteekateeka eno yali yeetaaga obuwagizi bwa Soviet mu kasirise, era endagaano y’obutalumbagana ( endagaano ya Molotov–Ribbentrop ) wakati wa Girimaani ne Soviet Union, eyakulemberwa Joseph Stalin, yalimu endagaano ey’ekyama okugabanya Poland wakati w’amawanga gombi. Okwawukanako n’ekyo Ribbentrop kye yalagula nti Bungereza yandisazeeko enkolagana ya Bungereza ne Poland, Bungereza ne Poland baassa omukono ku mukago gwa Bungereza ne Poland nga 25 August 1939. Kino, awamu n’amawulire okuva e Yitale nti Mussolini tagenda kussa kitiibwa mu ndagaano ya kyuma, kyaleetera Hitler okwongezaayo okulumba Poland okuva nga 25 August okutuuka nga 1 September. {{Sfn|Bloch|1992|pp=252–253}} Hitler yagezaako okukyusa Abangereza mu butabeera na ludda lw’awagira n’atafuna buwanguzi ng’abawa omusingo gw’obutakola bulumbaganyi nga 25 August; olwo n’alagira Ribbentrop okuleeta enteekateeka y’emirembe ey’essaawa esembayo ng’erina ekkomo ly’ekiseera ekitono ennyo mu kaweefube w’okunenya olutalo olwali lugenda okubaawo olw’obutakola kwa Bungereza ne Poland. {{Sfn|Weinberg|1995|pp=85–94}} {{Sfn|Bloch|1992|pp=255–257}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
Mu kukubaganya ebirowoozo okw’ekyama mu 1939, Hitler yalangirira nti Bungereza ye mulabe omukulu eyali agenda okuwangulwa era nti okusaanyizibwawo kwa Poland kyali kyetaagisa okusooka okutuuka ku kiruubirirwa ekyo. Oludda olw’ebuvanjuba lwandikuumibwa, era ettaka lyandiyongerwa ku Lebensraum ya Bugirimaani. Olw'okunyiiga olw' "omusingo" gw'Abangereza nga 31 Ogwokusatu 1939 ogw'obwetwaze bwa Poland, yagamba nti, "Nja kubafumbira ekyokunywa kya sitaani". Mu kwogera kwe mu Wilhelmshaven okw'okutongoza emmeeri y'olutalo Tirpitz nga 1 Ogwokuna, yatiisatiisa okuvumirira endagaano y'amagye g'oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani singa Abangereza bagenda mu maaso n'okukakasa obwetwaze bwa Poland, kye yalaba ng'enkola ya "okuzingiza". Poland yali yakufuuka eggwanga lya Girimaani erya satellite, oba yandifuliddwa nnampawengwa okusobola okukuuma oludda olw’ebuvanjuba olwa Reich n’okutangira Bungereza okuziyiza okuyinza okubaawo.
Hitler yasooka kuwagira kirowoozo kya gavumenti ya satellite, naye bwe yagaanibwa gavumenti ya Poland, yasalawo okulumba era kino n’akifuula ekiruubirirwa ekikulu eky’enkola y’ensonga z’ebweru mu 1939. Nga 3 Ogwokuna, Hitler yalagira amagye okwetegekera Fall Weiss (1939)|Fall Weiss ("Case White"), enteekateeka y'okulumba Poland nga 25 Ogwomunaana. Mu kwogera kwe mu Reichstag nga 28 Ogwokuna, yeegaana endagaano zombi okuli ey’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani n’endagaano ya Girimaani ne Poland ey’obutalumbagana. Bannabyafaayo nga William Carr, Gerhard Weinberg, ne Ian Kershaw bagamba nti emu ku nsonga lwaki Hitler yafubutuka okugenda mu lutalo kwe kutya okufa amangu. Enfunda eziwera yali agamba nti alina okukulembera Bugirimaani mu lutalo nga tannakaddiwa nnyo, kubanga abamuddira mu bigere bayinza obutaba na kwagala kwa maanyi nga ye. Hitler yali mweraliikirivu nti obulumbaganyi bw’amagye ku Poland buyinza okuvaamu olutalo ne Bungereza nga terunnatuuka. Minisita wa Hitler ow’ensonga z’ebweru era eyali Omubaka mu London, Joachim von Ribbentrop, yamugumya nti Bungereza oba Bufalansa tezijja kussa kitiibwa mu bweyamo bwe zaakola eri Poland. Okusinziira ku kino, nga 22 Ogwomunaana 1939, Hitler yalagira okukungaanya amagye okulwanyisa Poland.
Enteekateeka eno yali yeetaaga obuwagizi bwa Soviet mu kasirise, era endagaano y’obutalumbagana ( endagaano ya Molotov–Ribbentrop ) wakati wa Girimaani ne Soviet Union, eyakulemberwa Joseph Stalin, yalimu endagaano ey’ekyama okugabanya Poland wakati w’amawanga gombi. Okwawukanako n’ekyo Ribbentrop kye yalagula nti Bungereza yandisalako enkolagana yaayo ne Poland, Bungereza ne Poland bassa omukono ku mukago gwa Bungereza ne Poland nga 25 Ogwomunaana 1939. Kino, awamu n’amawulire okuva e Yitale nti Mussolini tagenda kussa kitiibwa mu ndagaano ya Pact of steel, kyaleetera Hitler okwongezaayo okulumba Poland okuva nga 25 Ogwomunaana okutuuka nga 1 Ogwomwenda. {{Sfn|Bloch|1992|pp=252–253}} Hitler yagezaako okukyusa Abangereza mu butabeera na ludda lw’awagira n’atafuna buwanguzi ng’abawa omusingo gw’obutakola bulumbaganyi nga 25 August; olwo n’alagira Ribbentrop okuleeta enteekateeka y’emirembe ey’essaawa esembayo ng’erina ekkomo ly’ekiseera ekitono ennyo mu kaweefube w’okunenya olutalo olwali lugenda okubaawo olw’obutakola kwa Bungereza ne Poland. {{Sfn|Weinberg|1995|pp=85–94}} {{Sfn|Bloch|1992|pp=255–257}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
Mu kukubaganya ebirowoozo okw’ekyama mu 1939, Hitler yalangirira nti Bungereza ye mulabe omukulu eyali agenda okuwangulwa era nti okusaanyizibwawo kwa Poland kyali kyetaagisa okusooka okutuuka ku kiruubirirwa ekyo. Oludda olw’ebuvanjuba lwandikuumibwa, era ettaka lyandiyongerwa ku Lebensraum ya Bugirimaani. Olw'okunyiiga olw' "omusingo" gw'Abangereza nga 31 Ogwokusatu 1939 ogw'obwetwaze bwa Poland, yagamba nti, "Nja kubafumbira ekyokunywa kya sitaani". Mu kwogera kwe mu Wilhelmshaven okw'okutongoza emmeeri y'olutalo Tirpitz nga 1 Ogwokuna, yatiisatiisa okuvumirira endagaano y'amagye g'oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani singa Abangereza bagenda mu maaso n'okukakasa obwetwaze bwa Poland, kye yalaba ng'enkola ya "okuzingiza". Poland yali yakufuuka eggwanga lya Girimaani erya satellite, oba yandifuliddwa nnampawengwa okusobola okukuuma oludda olw’ebuvanjuba olwa Reich n’okutangira Bungereza okuziyiza okuyinza okubaawo.
Hitler yasooka kuwagira kirowoozo kya gavumenti ya satellite, naye bwe yagaanibwa gavumenti ya Poland, yasalawo okulumba era kino n’akifuula ekiruubirirwa ekikulu eky’enkola y’ensonga z’ebweru mu 1939. Nga 3 Ogwokuna, Hitler yalagira amagye okwetegekera Fall Weiss (1939)|Fall Weiss ("Case White"), enteekateeka y'okulumba Poland nga 25 Ogwomunaana. Mu kwogera kwe mu Reichstag nga 28 Ogwokuna, yeegaana endagaano zombi okuli ey’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani n’endagaano ya Girimaani ne Poland ey’obutalumbagana. Bannabyafaayo nga William Carr, Gerhard Weinberg, ne Ian Kershaw bagamba nti emu ku nsonga lwaki Hitler yafubutuka okugenda mu lutalo kwe kutya okufa amangu. Enfunda eziwera yali agamba nti alina okukulembera Bugirimaani mu lutalo nga tannakaddiwa nnyo, kubanga abamuddira mu bigere bayinza obutaba na kwagala kwa maanyi nga ye. Hitler yali mweraliikirivu nti obulumbaganyi bw’amagye ku Poland buyinza okuvaamu olutalo ne Bungereza nga terunnatuuka. Minisita wa Hitler ow’ensonga z’ebweru era eyali Omubaka mu London, Joachim von Ribbentrop, yamugumya nti Bungereza oba Bufalansa tezijja kussa kitiibwa mu bweyamo bwe zaakola eri Poland. Okusinziira ku kino, nga 22 Ogwomunaana 1939, Hitler yalagira okukungaanya amagye okulwanyisa Poland.
Enteekateeka eno yali yeetaaga obuwagizi bwa Soviet mu kasirise, era endagaano y’obutalumbagana ( endagaano ya Molotov–Ribbentrop ) wakati wa Girimaani ne Soviet Union, eyakulemberwa Joseph Stalin, yalimu endagaano ey’ekyama okugabanya Poland wakati w’amawanga gombi. Okwawukanako n’ekyo Ribbentrop kye yalagula nti Bungereza yandisalako enkolagana yaayo ne Poland, Bungereza ne Poland bassa omukono ku mukago gwa Bungereza ne Poland nga 25 Ogwomunaana 1939. Kino, awamu n’amawulire okuva e Yitale nti Mussolini tagenda kussa kitiibwa mu ndagaano ya Pact of steel, kyaleetera Hitler okwongezaayo okulumba Poland okuva nga 25 Ogwomunaana okutuuka nga 1 Ogwomwenda. Hitler yalemererwa okugezaako okukyusa Abangereza mu butabeera na ludda lw’ebawagira ng’abawa omusingo gw’obutakola bulumbaganyi nga 25 Ogwomunaana; olwo n’alagira Ribbentrop okuleeta enteekateeka y’emirembe ey’essaawa esembayo ng’erina ekkomo ly’ekiseera ekitono ennyo mu kaweefube w’okunenyeza olutalo olwali lugenda okubaawo olw’obutaddamu kwa Bungereza ne Poland.
fd7pvh070rw9w9xvp1608cxvs1acs8s
67639
67638
2026-08-14T03:59:15Z
Charles Kalanzi
9748
Created by translating the section "World War II" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1369226609|Adolf Hitler]]"
67639
wikitext
text/x-wiki
'''Adolf Hitler''' (20 Ogwokuna 1889 – 30 Ogwokuna 1945) yali munnabyabufuzi Omugirimaani enzaalwa y’e Austria era nga ye nnakyemalira wa Girimaani ku mulembe gw’Abanazi okuva mu 1933 okutuusa lwe yeetuga mu 1945. Yalinnya mu buyinza ng’omukulembeze w’ekibiina ky’Abanazi, n’afuuka Cansala wa Bugirimaani mu 1933 n’oluvannyuma n’atwala ekitiibwa kya {{Lang|de|Führer und Reichskanzler}} mu 1934. Germany okulumba Poland nga 1 Ogwomwenda1939 wansi w'obukulembeze bwe kwe kwatandika Ssematalo II . Mu lutalo lwonna olwaddirira, Hitler yali y'enyigira nnyo mu kulungamya ebikwekweto by’amagye ga Girimaani era ye yali omukulu mu kutta Abayudaaya nga obukadde mukaaga mu Holocaust awamu n’okufa kw’obukadde n’obukadde bw’abantu abalala abaafa.
Hitler yazaalibwa mu Braunau am Inn mu Austria-Hungary era n’agenda e Girimaani mu 1913. Yayooyootebwa mu kiseera we yaweereza mu magye ga Girimaani mu Ssematalo I, n'afuna omusaalaba ogw'ekyuma (Iron Cross). Mu 1919, y'egatta ku kibiina ky’abakozi ekya Germany Workers’ Party (DAP), ekyasooka ekibiina ky’Abanazi, era mu 1921, n’alondebwa okuba omukulembeze w’ekibiina ky’Abanazi. Mu 1923, yagezaako okuwamba obuyinza bwa gavumenti mu kuwamba gavumenti okwalemererwa mu Munich era n’asibwa emyaka etaano, n’amala omwaka mulamba n’okusoba. Ng’ali eyo, yalagira omuzingo ogusooka ogw’ekitabo kye eky’obulamu bwe ne manifesito y’ebyobufuzi ''Mein Kampf'' ( lit. 'My Struggle'). Oluvannyuma lw’okuyimbulwa nga bukyali mu 1924, yafuna obuwagizi bw’abantu ng’alumba Endagaano y'e Versailles awamu n’okutumbula enzikiriza ya Bugirimaani yonna, okulwanyisa Abayudaaya, n’okulwanyisa Obwanaakalyakaani ng’akozesa okwogera okw’amaanyi ne ppokoppoko w’Abanazi . Yateranga okuvumirira Obwanaakalyakaani ng'olumu ku lukwe lw'Abayudaaya olw'ensi yonna .
Oluvannyuma lw’okulonda mu Reichstag mu Gwekkuminoogumu 1932, ekibiina ky’Abanazi kye kyasinga okubeera n’ebifo mu ''Reichstag'', naye nga si kyekisinga ababaka abangi. Oluvannyuma, eyali chancellor Franz von Papen ne bannabyabufuzi abalala abakuumaddembe baamatiza Pulezidenti Paul von Hindenburg okulonda Hitler ku bwa chancellor nga 30 Ogwoluberyeberye 1933. Nga wayiseewo akaseera katono, nga 23 Ogwokusatu, ''Reichstag'' yayisa etteeka li Enabling Act erya 1933, era ku nkomerero ne litandika okukyusa Weimar Republic n’efuuka Bugirimaani ey’Abanazi. Hindenburg bwe yafa nga 2 Ogwomunaana 1934, Hitler yamusikira n’afuuka omukulembeze w’eggwanga era oluvannyuma Girimaani n’efuuka eggwanga ly'obwannakyemalira mu bujjuvu. Mu ggwanga, Hitler yatandika okussa mu nkola enkola nnyingi ez’obusosoze mu mawanga, ezaali zisuula Abayudaaya Abagirimaani ku bbali n’okubafuula embuzi ey’ekiweebwayo . Emyaka gye omukaaga egyasooka mu buyinza gyavaamu ebyenfuna okutereera amangu okuva mu kiseera ky’okusereba kw’ebyenfuna, okusazaamu obukwakkulizo obwateekebwa ku Bugirimaani oluvannyuma lwa Ssematalo I, n’okuwamba ebitundu ebyalimu obukadde n’obukadde bw’Abagirimaani, ekyamuwa obuwagizi obw’amaanyi mu kusooka.
Ekimu ku biruubirirwa bya Hitler ebikulu kyali {{Lang|de|[[Lebensraum]]}} ( lit. 'Owokubeera') eri abantu b'e Girimaani mu Bulaaya ey'Ebuvanjuba. Enkola ye ey’obukambwe, ey’okugaziya okusukka ensalo za Girimaani zitwalibwa okuba ng’ensonga enkulu ezavaako Ssematalo II mu Bulaaya. Nga 1 Ogwomwenda 1939, Hitler yalabirira okulumba kwa Girimaani ku Poland, bwe kityo ne kireetera Bungereza ne Bufalansa okulangirira olutalo ku Bugirimaani . Oluvannyuma lw’okulagira okulumba Soviet Union mu Gwomukaaga 1941, yalangirira olutalo ku Amerika mu Gwekkumineebiri w’omwaka gwe gumu. Ku nkomerero ya 1941, amagye ga Girimaani n’amawanga ga Bulaaya agayitibwa European Axis gaawamba ekitundu ekisinga obunene ekya Bulaaya n'obukiika kkono bw'Afirika . Obuwanguzi buno bwaddizibwayo mpolampola oluvannyuma lwa 1941 okutuusa amagye g’omukago lwe gaawangula amagye ga Girimaani mu 1945. Nga 29 Ogwokuna 1945, Hitler yawasa munne gwe yali amaze naye ebbanga, Eva Braun, mu {{Lang|de|[[Führerbunker]]}} mu kibuga Berlin. Enkeera beetuga okwewala okukwatibwa amagye ga Soviet Red Army.
Munnabyafaayo era omuwandiisi w'emikululo gy'obulamu bwabantu Ian Kershaw yayogera ku Hitler nga "omusingi gw'ebyobufuzi ebibi eby'omulembe guno". Mu bukulembeze bwa Hitler n’endowooza y’obusosoze mu mawanga, gavumenti y’Abanazi ye yali evunaanyizibwa ku kittabantu ky’Abayudaaya ababalirirwamu obukadde mukaaga n’obukadde n’obukadde bw’abantu abaakosebwa, ye n’abagoberezi be baali batwala nti {{Lang|de|[[Untermensch]]en}} ( lit. ' si bantu' ) oba abatasaana kubeera mu bantu. Hitler n’Abanazi nabo bavunaanyizibwa ku kutta abantu ababalirirwamu obukadde 19.3 nga mulimu abaabulijjo n’abasibe b’olutalo. Okugatta ku ekyo, obukadde 28.7 obw'abajaasi n'abantu baabulijjo baafa olw'ebikolwa by'amagye mu katemba w'Abazungu. Omuwendo gw’abantu baabulijjo abattibwa mu Ssematalo II gwali tegubangawo mu lutalo, era abantu abaafiira mu lutalo luno lulufuula olutalo olusinga okutta abantu mu byafaayo.
== Ensibuko y’obuzaale ==
Taata wa Hitler, Alois Hitler, yali mwana wa Maria Schiclgruber atali mu mateeka. Olukalala lw'okubatiza terwalaga linnya lya kitaawe, era Alois mu kusooka yalina amannya ga nnyina, "Schicklgruber". Mu 1842, Johann Georg Hiedler yawasa maama wa Alois. Alois yakuzibwa mu maka ga muganda wa Hiedler, Johann Nepomuk Hiedler. Alois yakola ng’omukozi wa gavumenti okuva mu 1855 okutuusa lwe yawummula mu 1895. Mu 1876, Alois yawandiisibwa mu mateeka era ebiwandiiko bye eby'okubatiza ne biwandiikibwako obugambo bwa kabona okuwandiisa Johann Georg Hiedler nga kitaawe wa Alois (yawandiikibwa nga "Georg Hitler"). Alois olwo n'atwala erinnya ly'ekika "Hitler", era liwandiikibwa {{Lang|de|"Hiedler", "Hüttler"}}, oba {{Lang|de|"Huettler"}} . Oboolyawo erinnya lino lyesigamiziddwa ku kigambo ky’Olugirimaani {{Lang|de|Hütte}} ( lit. 'akasiisira' ), era kirina amakulu "oyo abeera mu nsiisira".
Omukungu w’Abanazi Hans Frank yawa amagezi nti maama wa Alois yali akozesebwa ng’omukozi w’awaka mu maka g’Abayudaaya mu Graz, era nti mutabani w’amaka ago ow’emyaka 19, Leopold Frankenberger ye yazaala Alois, ekintu ekyamanyibwa nga Frankenberger thesis. Tewali muntu yenna ayitibwa Frankenberger yawandiisibwa mu Graz mu kiseera ekyo, era tewali biwandiiko ku kubeerawo kwa Leopold Frankenberger, kale bannabyafaayo bagoba okugamba nti kitaawe wa Alois yali Muyudaaya. Mu 2025, omusaayi ogwava mu sofa mu kunoonyereza ku Hitler gwakozesebwa Turi King owa Yunivasite y’e Bath okwekenneenya DNA. Omusaayi guno gwakakasibwa nti gwa Hitler nga gugeraageranyizibwa n’ogw’owoluganda lwe omusajja, era okwekenneenya DNA kwalaga nti Hitler teyalina buzaale bwa Bayudaaya ng’ayita mu kitaawe. "Singa bwe kyali, tetwandifunye kukwatagana kwa DNA naye," King bwe yagamba "Okukwatagana okwo okwa DNA tekwakoma ku kukakasa nti eno ye DNA ya Hitler wabula era kukakasa nti emboozi y'obuzaale bw'Abayudaaya bw'abantu okuyita mu kitaawe si kituufu."
== Obuto bwe ==
=== Obuto bwe n’okusoma ===
[[File:Adolf_Hitler_infant_photo_(3x4_cropped).jpg|left|thumb| Hitler ( c. 1889–90)]]
Adolf Hitler yazaalibwa nga 20 Ogwokuna 1889 mu Braunau am Inn, ekibuga mu Austria-Hungary (kati Austria), okumpi n’ensalo ne Girimaani. Yali wakuna ku baana mukaaga abazaalibwa Alois Hitler ne mukyala we owookusatu, Klara Pölzl. Baganda ba Hitler basatu —Gustav, Ida, ne Otto —baafa nga bakyali bawere. Era abaali mu maka ago mwalimu abaana ba Alois okuva mu bufumbo bwe obw’okubiri: Alois Jr. (yazaalibwa 1882) ne Angela (yazaalibwa 1883). Mu 1892, ab’omu maka ago baasengukira mu Passau, Bugirimaani, oluvannyuma lwa Alois okukuzibwa n’afuuka omukungu w'ebyamaguzi mu Passau. Hitler mu kiseera ekyo yali wa myaka esatu. Alois yakuzibwa n’atwalibwa e Linz, Austria, nga 1 Ogwokuna 1893, naye ab’omu maka amalala ne basigala mu Passau. Famire yaddayo e Austria ne basenga e Leonding nga 9Ogwokutaano 1894, era mu Gwomukaaga 1895, Alois yawummula n’agenda e Hafeld, okumpi ne Lambach, gye yalima n’okulunda enjuki. Hitler yasomera mu {{Lang|de|Volksschule}} (essomero lya pulayimale eriweebwa ssente okuva mu gavumenti) mu kibuga Fischlham ekiriraanyewo.
Okugenda e Hafeld kwakwatagana n’okutandika kw’obukuubagano obw’amaanyi obwa taata n’omwana obwava ku Hitler ow’emyaka omukaaga okugaana okugoberera empisa enkakali ez’essomero lye. Alois yagezaako okukuba mutabani we amufuule omuwulize, nga Adolf akola kyonna ekisoboka okubeera ekikontana n’ekyo kyonna kitaawe kye yali ayagala. Alois naye yandikubye mutabani we naye nnyina yaumukuuma obutakubwa buli kiseera.
Kaweefube wa Alois Hitler ow’okulima e Hafeld teyayitamu, era mu 1897, baasengukira e Lambach. Hitler ow’emyaka omunaana yasoma emisomo gy’okuyimba, yayimba mu kkwaaya y’ekkanisa, era yatuuka n’okulowooza ku ky’okufuuka kabona. Mu 1898, famire yaddayo mu maka ag'enkalakkalira e Leonding. Hitler yakosebwa nnyo olw'okufa kwa muto we Edmund mu 1900 olw'omusujja gw'amulangira. Hitler yakyuka okuva mu muyizi ateemotyamotya, ayagala ennyo abantu n’afuuka omulenzi omuzibu, eyeekutudde ku balala era ng’atera okuyombagana ne kitaawe n’abasomesa. Paula Hitler yajjukira nti Adolf yali muvubuka wafujjo era ng’atera okumukuba empi.
Alois yali akoze omulimu omulungi mu kitongole ky'ebyamaguzi era ng’ayagala mutabani we amuddire mu ebigere. Oluvannyuma Hitler yakola katemba okuva mu kiseera kino kitaawe bwe yamutwala okukyalira ofiisi y'ebyamaguzi, n’akiraga ng’ekintu ekyavaako obutakkaanya obutasonyiwa wakati wa taata n’omwana, nga bombi baali ba maanyi. Olw’okusimbira ekkuuli mutabani we okwagala okugenda mu siniya okufuuka omuyiiya, Alois yasindika Hitler mu ''Realschule'' e Linz mu Gwomwenda 1900. Hitler yajeemera okusalawo kuno, era mu ''Mein Kampf'' agamba nti mu bugenderevu yakola bubi mu ssomero, ng'asuubira nti kitaawe bwamala okulaba "ensoma embi mu ssomero ly'ebyemikono yandindese okwewaayo mu kirooto kyange".
Okufaananako n’Abagirimaani bangi ab’omu Austria, Hitler yatandika okukulaakulanya endowooza y'okwagala Girimaani okuva mu buto. Yalaga obwesigwa eri Bugirimaani yokka, ng’anyooma obwakabaka bwa Habsburg obwali busereba mu kukulembera obwakabaka obunene. Hitler ne mikwano gye baakozesa okulamusa "Heil", ne bayimba " Deutschlandlied " mu kifo ky'oluyimba lwa Austrian Imperial. Oluvannyuma lw’okufa kwa Alois okw’amangu nga 3 Ogwoluberyeberye 1903, omutindo gwa Hitler ku ssomero gwayonooneka, era nnyina n’amukkiriza okuvaayo. Yeewandiisa mu ''Realschule'' e Steyr mu Gwomwenda 1904, enneeyisa ye n’omutindo gwe ne bitereera. Mu 1905, oluvannyuma lw’okuyita ekigezo ekisembayo, Hitler yava mu ssomero lino nga talina kiruubirirwa kyonna kya kwongera kusoma wadde enteekateeka entegeerekeka ey’okukola omulimu.
=== Okutandika okuvubuka ng'ali mu Vienna ne Munich ===
Mu 1907, Hitler yava mu Linz n’agenda okubeera n’okusoma okusiiga ebifaananyi mu kibuga Vienna, ng’avujjirirwa ssente okuva mu miganyulo gya mulekwa n’obuwagizi okuva eri nnyina. Yasaba okuyingizibwa mu Academy of Fine Arts Vienna kyokka n’agaanibwa emirundi ebiri. Dayirekita yawa amagezi nti Hitler yandibadde asaba okugenda mu School of Architecture, naye nga talina biwandiiko byetaagisa mu by’ensoma kubanga yali tannamaliriza siniya.
Nga 21 Ogwekkumineebiri 1907, nnyina yafa kookolo w’amabeere ku myaka 47; Mu kiseera ekyo Hitler yalina emyaka 18. Mu 1909, Hitler ssente zaggwawo era n’awalirizibwa okubeera mu bulamu obw’ekika kya bohemian mu bifo eby’okusulamu abantu abatalina mwasirizi ne mu kisulo kya Meldemannstraße. Yafuna ssente ng’omukozi ow’abulijjo ng’asiiga n’okutunda langi z’amazzi ez’ebifo ebisikiriza mu Vienna. Mu kiseera kye yamala mu Vienna, yagoberera okwagala kwo kweyongera okuzimba n’okuyimba, n’agenda mu bivvulu kkumi ebya {{Lang|de|Lohengrin (opera){{!}}Lohengrin}}, ekisinga okumunyumira mu nnyimba za Richard Wagner eza opera.
Mu kibuga Vienna, Hitler yasooka kulaba bigambo ebisosola mu mawanga. Abakulembeze b’abantu nga meeya Karl Lueger baakozesa endowooza y’ekibuga eyali emanyiddwa ennyo ey’okulwanyisa Abayudaaya, oluusi n’oluusi ne bawagira endowooza y'okusukulumya Girimaani okusobola okuganyulwa mu by’obufuzi. Obusosoze bw’eggwanga lya Girimaani bwali bungi nnyo naddala mu disitulikiti y’e Mariahilf, Hitler gye yali abeera mu kiseera ekyo. Georg Ritter von Schönerer yafuuka omukulembeze omukulu ku Hitler, era n’afuna okwegomba Martin Luther.
Hitler yasoma empapula z’amawulire n’obupapula obwali butumbula obusosoze era n’alabula ku kuyingira kw’Abayudaaya b’omu Bulaaya ow’Ebuvanjuba, awamu n’ebiwandiiko by’abantu nga Houston Stewart Chamberlain, Charles Darwin, Friedrich Nietzsche, Gustave Le Bon, ne Arthur Schopenhauer. Mu myaka gye yamala mu Vienna era yafuna endowooza ez’amaanyi ezilwanyisa Abaslav.
Ensibuko n’enkulaakulana y’obukyayi bwa Hitler obw’okulwanyisa Abayudaaya ekyali nsonga ya kukubaganyako birowoozo. Mukwano gwe August Kubizek yagamba nti Hitler yali "akakasiddwa n'omuntu alina obukyayi" nga tannava mu Linz. Wabula munnabyafaayo Brigitte Hamann ayogera ku ndowooza ya Kubizek ng'erina "obuzibu". Wadde nga Hitler mu {{Lang|de|Mein Kampf}} agamba nti yasooka kufuuka musosoze mu Vienna, Reinhold Hanisch, eyamuyamba okutunda ebifaananyi bye, takkiriziganya nakyo. Hitler era yatunda ebimu ku by’emikono bye ng’ayita mu musuubuzi Omuyudaaya ayitibwa Samuel Morgenstern ng’abeera mu kibuga Vienna. Bangi ku bakasitoma ba Morgenstern baali Bayudaaya; okugeza, munnamateeka ayitibwa Josef Feingold yagula ebifaananyi bya Hitler ebiwerako ebikwata ku bizimbe eby’ebyafaayo ebya Vienna. Munnabyafaayo Richard J. Evans agamba nti "bannabyafaayo kati okutwalira awamu bakkiriziganya nti obukambwe bwe,enkola ey'ettemu n'obusosoze eri Abayudaaya bweyoleka bulungi oluvannyuma lwa Girimaani okuwangulwa mu Ssematalo I, ng'enjogera ya "okufumita mu mugongo" ("stab-in-the-back") ennyonyola akatyabaga kano".
Hitler yafuna ekitundu ekisembayo ku bintu bya kitaawe mu Gwokutaano 1913 era n’agenda mu Munich . Bwe yayingizibwa mu ggye lya Austria-Hungary, yagenda e Salzburg nga 5 Ogwokubiri 1914 okwekebejjebwa abasawo. Oluvannyuma lw’okwekeneenyezebwa ng’atasaanira kuweereza, yaddayo e Munich. Oluvannyuma Hitler yagamba nti yali tayagala kuweereza Bwakabaka bwa Habsburg olw’amawanga agaali gatabuddwatabuddwa mu ggye lyabwo n’okukkiriza kwe nti Austria-Hungary essaawa yonna yali egenda kugwa.
=== Ssematalo I ===
Mu Gwomunaana 1914, Ssematalo I bwe yatandika, Hitler yali abeera mu Munich era kyeyagalire yeewandiisa mu ggye lya Bavaria. Okusinziira ku alipoota eyafulumizibwa ab’obuyinza mu Bavaria mu 1924, okukkiriza Hitler okuweereza nti yali nsobi mu by’obufuzi, kubanga ng’omutuuze wa Austria, yandibadde addizibwa mu Austria. Yasindikibwa mu Bavarian Reserve Infantry Regiment 16 (ekibinja ekisooka ekya List Regiment), yaweereza ng’omuserikale atuukibwako ku Western Front mu Bufalansa ne Bubirigi, yaweereza ng’omuserikale atuukibwako ku Western Front mu Bufalansa ne Bubirigi, yamala kumpi ekitundu ky'obulamu bwe ku kitebe ky’ekibinja e Fournes-en-Weppes, nga tali mu lutalo. Mu 1914, yaliwo mu lutalo olwasooka olwa Ypres era mu mwaka ogwo yayooyootebwa olw’obuzira, n’afuna Omusaalaba ogw’Ekyuma (Iron Cross). Mu lutalo, yawonyezebwa omuduumizi we, [[Fritz Wiedemann]], eyaggya Hitler mu bifunfugu by’ekizimbe ekyali kigudde ng’ali mu lutalo olutabuse.
Mu kiseera we yaweereza ku kitebe, Hitler yakola emirimu gye egy’ekikugu, ng’akuba katuuni n’okuwa ebiragiro ku lupapula lw’amawulire olw’amagye. Mu lutalo lw’e Somme mu Gwekkumi 1916, yafuna ebisago mu kisambi ekya kkono ekikompola bwe kyabwatuka mu kifo ky'enkambi mwe baali bekwese. Hitler yamala kumpi emyezi ebiri ng’awona mu ddwaaliro e Beelitz, n’adda mu kibinja kye nga 5 Ogwokusatu 1917. Yaliwo mu lutalo lw'e Arras olwa 1917 ne mu lutalo lw'e Passchendaele. Yafuna akabonero ka Wound Badge akaddugavu nga 18 Ogwokutaano 1918. Nga wayise emyezi esatu, mu Gwomunaana 1918, ng'asembebwa Lieutenant Hugo Gutmann, omukulumbeze we Omuyudaaya, Hitler yafuna omusaalaba ogw’ekyuma, ogwa First Class, ekintu ekitatera kuweebwa bantu bali ku ddaala lya {{Lang|de|Gefreiter}} Hitler ly'eyaliko. Nga 15 Ogwekkumi 1918, yaziba amaaso okumala akaseera mu bulumbaganyi bwa ggaasi w'obutwa era n’aweebwa ekitanda mu ddwaaliro e Pasewalk. Bwe yali eyo, Hitler yategezebwa nti Bugirimaani ewanguddwa, era okusinziira nti yali ku ndiri, yaddamu okuziba amaaso omulundi ogw’okubiri oluvannyuma lw’amawulire gano.
Hitler yayogera ku buvunaanyizibwa bwe mu Ssematalo I nga "ekisinga obukulu mu byonna bye yayitamu" era n'atenderezebwa abaduumizi be olw'obuzira bwe. Obumanyirivu bwe mu kiseera ky’olutalo bwanyweza okwagala eggwanga lye, era kyamunakuwaza nnyo olwa Bugirimaani okuwanika mu Gwekkuminoogumu 1918. Okunyiiga kwe olw’okuwnagula mu lutalo kwayogera okuzimba endowooza ye. Okufaananako n’aba Girimaani abalala abaagala eggwanga lyabwe, naye yali akkiririza mu {{Lang|de|Dolchstoßlegende}} ( stab-in-the-back myth ), eyagamba nti amagye ga Girimaani, "agatawangulwa mu lutalo", "gaali gafumitiddwa mu mugongo" ku ludda lw'awaka abakulembeze ba bulijjo, Abayudaaya, aba Marxist, n'abo abassa omukono ku ndagaano y'okukomya entalo eyakomya olutalo —oluvannyuma ne batuumibwa "abamenyi b'amateeka ba November".
Endagaano ya Versailles yalambika nti Girimaani yalina okulekawo ebitundu byayo ebiwerako n'okuggya amagye mu Rhineland . Endagaano eno yassaawo envumbo ku by’enfuna era n’esolooza ssente nnyingi ku ggwanga. Abagirimaani bangi baalaba endagaano eyo ng’okuswazibwa okutali kwa bwenkanya. Okusingira ddala baawakanya enyingo 231, gye baataputa ng’elangirira nti Bugirimaani y’evunaanyizibwa ku lutalo luno. Endagaano ya Versailles n’embeera y’ebyenfuna, embeera z’abantu, n’ebyobufuzi mu Bugirimaani oluvannyuma lw’olutalo, oluvannyuma Hitler yabikozesa okufunamu mu by’obufuzi.
== Okuyingira mu byobufuzi ==
[[File:Hitler's_DAP_membership_card.png|thumb| Kaadi ya Hitler ey’obwammemba bw’ekibiina ky’abakozi ekya Germany (DAP).]]
Oluvannyuma lw’olutalo, Hitler yaddayo e Munich. Olw’obutaba na buyigirize butongole wadde essuubi ly’emirimu, yasigala mu magye. Mu Gwomusanvu 1919, yalondebwa okuba Verbindungsmann (omukessi) ow’omu Aufklärungskommando (ekitongole ekiketta) ekya Reichswehr, eyaweebwa omulimu gw’okufuga abajaasi abalala n’okuyingirira mu kibiina ky’abakozi ekya Germany (DAP). Mu lukiiko lwa DAP nga 12 Ogwomwenda 1919, ssentebe w’Ekibiina Anton Drexler yakwatibwako nnyo olw’obukugu bwa Hitler mu kwogera. Yamuwa kkopi y’akatabo ke aka ''My Political Awakening'', akaalimu endowooza ezilwanyisa Abayudaaya, ez’okwagala eggwanga, ezirwanyisa obwanaasiwamukange, n’ez’okulwanyisa Marxist. Ku biragiro by’abakulu be mu magye, Hitler yasaba okwegatta ku kibiina, era mu wiiki emu n’akkirizibwa nga mmemba w’ekibiina 555 (ekibiina kyatandika okubala obwammemba ku 500 okuwa endowooza nti baali kibiina kinene nnyo).
Hitler yawandiika ekiwandiiko kye ekyasooka okumanyibwa ku kibuuzo ky’Abayudaaya mu bbaluwa gye yawandiikira Adolf Gemlich nga 16, Ogwomwenda 1919 (kati emanyiddwa nga ebbaluwa ya Gemlich). Mu bbaluwa eno, Hitler agamba nti ekigendererwa kya gavumenti " awatali kubuusabuusa kwe kuggyirawo ddala Abayudaaya". Mu DAP, Hitler yasisinkana Dietrich Eckart, omu ku baatandikawo ekibiina kino era nga mmemba w’ekibiina ky’abasamize ekya Thule Society. Eckart yafuuka omubuulirizi wa Hitler, n’awaanyisiganyanga naye ebirowoozo era n’amuyingiza mu bantu ab’enjawulo mu Munich. Okwongera okusikiriza, ekibiina kya DAP kyakyusa erinnya lyayo ne kifuuka Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (Ekibiina ky'abakozi ekya National Socialist German Workers' Party (NSDAP), kati ekimanyiddwa nga " Nazi Party "). Hitler yakola dizayini ya bendera y’ekibiina eya swastika mu nkulungo enjeru ku mugongo omumyufu.
Hitler yasiibulwa mu magye nga 31 Ogwokusatu 1920, era n’atandika okukolera ekibiina kino emirimu emijjuvu. Ekitebe ky’ekibiina kino kyali mu Munich, ekifo eky’aba Girimaani abaali balwanyisa gavumenti abaali bamaliridde okumalawo enzikiriza ya Marx n’okutyoboola Weimar Republic.
Friedrich Reck-Malleczewen yayogera mu kitabo kye ''ekya Diary of a Man in Despair ekyafulumizibwa'' mu 1947:
Yali azze mu nnyumba gye yali taberangamu, ng'ayambadde gaita, ekikooti, enkoofiira ennene, era ng'akutte omuggo.... Oluvannyuma, yasobola okutandika okwogera. Yayogera nnyo, nga tawummula. Yayigiriza. Yatuboggolera ng'omusomesa w'eddiini mu magye. Tetwamuwakanya n'akatono, oba okugezaako okwawukana mu ngeri yonna, naye yatandika okutuboggolera. Abaweereza baalowooza nti baali batulumba era ne badduka okututaasa. Bwe yali amaze okugenda, twatuula kasirise, nga tukyamuse era nga tetuli basanyufu n'akamu. Waaliwo okuwulira ennaku, nga bwobeera mu ggaali y'omukka ne wesangang'oli wamu n'omuntu aliko ekikyamu ku bwongo.
Mu Gwokubiri 1921, nga asoolobye kukyusakyusa abantu, Hitler yayogera n’abantu abasukka mu 6,000. Okusobola okulanga olukiiko luno, loole bbiri ezaali zijjudde abawagizi b’ekibiina baavuga okwetoloola Munich nga bawanika bendera za swastika n’okugabira abantu obupapula. Mu bbanga ttono Hitler yafuna ettutumu olw’okwogera kwe okw’okukubaganya ebirowoozo okw’amaanyi ng’awakanya Endagaano ya Versailles, bannabyabufuzi abaali bavuganya, n’okusingira ddala ng’awakanya Abamarx n’Abayudaaya.
Mu Gwomukaaga 1921, Hitler ne Eckart bwe baali ku lugendo lw’okusonda ssente e Berlin, obuyeekera bwabalukawo mu kibiina ky’Abanazi mu Munich. Abakiise ku kakiiko kaayo akafuzi baayagala okwegatta ku kibiina kya German Socialist Party (DSP) ekisangibwa mu kibuga Nuremberg. Hitler yaddayo e Munich nga 11 Ogwomusanvu era mu busungu n’awaayo okulekulira kwe. Abakiise ku kakiiko baakitegeera nti okulekulira kw’omuntu waabwe omukulu mu lujjudde era omwogezi kyanditegeeza nti ekibiina kiweddewo. Hitler yalangirira nti agenda kuddamu okwegatta ku kakwakkulizo nti agenda kudda mu bigere bya Drexler ku bwa ssentebe bw’ekibiina, era nti ekitebe ky’ekibiina kigenda kusigala mu Munich. Akakiiko kakkiriza, era n’addamu okwegatta ku kibiina nga 26 Ogwomusanvu nga mmemba 3,680. Hitler yasigala ayolekagana n’okuwakanyizibwa okumu mu kibiina ky’Abanazi. Abaawakanya Hitler mu bukulembeze mwalimu Hermann Esser eyagobebwa mu kibiina, era ne bakuba kkopi 3,000 ez’akatabo akaalumba Hitler ng’omuli w'olukwe mu kibiina. Mu nnaku ezaddirira, Hitler yayogera n’abantu abangi abawerako era ne yeewozaako ku Esser, ne bakuba emizira egy’amaanyi. Enkola ye yatuuka ku buwanguzi, era mu ttabamiruka ow’enjawulo ow’ekibiina nga 29 Ogwomusanvu, yaweebwa obuyinza obujjuvu nga ssentebe w’ekibiina, n’adda mu bigere bya Drexler, n’obululu 533 ku 1.
Okwogera kwa Hitler okwa vitriolic beer hall kwatandika okusikiriza abalabi aba bulijjo. Nantawunyikamu, yafuuka omukugu mu kukozesa emiramwa egy’enjawulo, omuli n’okunenya abalala olw’ebizibu by’ebyenfuna by’abawuliriza be. Hitler yakozesa enkola y'okusikiriza ey’obuntu bwe n’okutegeera empisa z'abantu bwe yayogeranga mu lujjudde. Bannabyafaayo baalaba engeri ebigambo bye gye bikwatamu abantu abangi mu ngeri ey’okuwuniikiriza, n’amaaso ge mu bibinja ebitonotono. Alfons Heck, eyali mmemba w’ekibiina kya Hitler Youth, yajjukira nti:
Twatandika okwenyumiriza mu ggwanga lyaffe mu ngeri ey'ekisiru. Okumala eddakiika eziwera, twaleekaanira waggulu, nga n'amaziga gatuyitamu: Sieg Heil, Sieg Heil, Sieg Heil! Okuva mu kaseera ako, nafuuka wa Adolf Hitler mu mubiri ne mu mwoyo.
Abagoberezi abaasooka kwaliko Rudolf Hess, eyali omukungu w'amagye g'omu bbanga Hermann Göring ne kapiteeni mu magye Ernst Röhm. Röhm yafuuka akulira ekibiina ky’Abanazi ekya magye agatali matongole ekya Sturmabteilung, ekyakuuma enkiiko n'okulumba abaali babavuganya mu byobufuzi. Ekintu ekikulu ekyakwata ku ndowooza ya Hitler mu kiseera kino yali Aufbau Vereinigung, ekibinja ky’olukwe eky’Abazungu Abarussia abaali mu buwanganguse n’Abanazi abaasooka. Ekibinja kino, nga kiweebwa ssente okuva mu bannamakolero abagagga, kyaleeta Hitler ekirowoozo ky’olukwe lw’Abayudaaya, nga lukwataganya ensimbi z’ensi yonna n’enzikiriza ya Bolshevism.
Enteekateeka y’ekibiina ky’Abanazi yategekebwa mu nsonga 25 nga 24 Ogwokubiri 1920. Kino tekyakiikirira ndowooza ekwatagana, wabula kyali kibiina kya ndowooza ezafunibwa ezaali zirina ssente mu völkisch pan-Germanic movement, nga ultranationalism, okuwakanya Endagaano ya Versailles, obuteesiga bwanaasiwamukange, awamu n'endowooza ezimu ez'anaakalyako ani. Eri Hitler, ekintu ekyali kisinga obukulu kwe kulwanyisa Abayudaaya ekyalimu . Era enteekateeka eno yagitwala ng’okusinga omusingi gwa ppokoppoko n’okusikiriza abantu okujja ku kabaga.
=== Beer Hall Putsch n’ekkomera lya Landsberg ===
[[File:Mein_Kampf_dust_jacket.jpeg|thumb|[[Dust jacket|Ekikooti ky’enfuufu]] ekya {{Lang|de|[[Mein Kampf]]}} ’s 1926–28 edition, Hitler gye yawandiika mu 1925]]Mu 1923, Hitler yeyambisa obuyambi bwa Genero Erich Ludendorff owa Ssematalo I okugezaako okuwamba gavumenti eyamanyibwa nga Beer Hall Putsch. Ekibiina ky’Abanazi kyakozesa obusosoze bwa Yitale ng’ekyokulabirako ku ndabika yaabwe n’enkola zaabwe. Hitler yali ayagala okukoppa Benito Mussolini ’s bwe yalumba Rome mu 1922 ng’awamba gavumenti mu Bavaria, ekyagoberera okusoomoozebwa eri gavumenti mu Berlin. Hitler ne Ludendorff baasaba obuwagizi bwa Staatskommissar (Kaminsona omubeezi) Gustav Ritter von Kahr, omufuzi wa Bavaria. Kyokka Kahr, ng’ali wamu n’akulira Poliisi Hans Ritter von Seisser ne Genero wa Reichswehr Otto von Lossow, baali baagala okuteekawo nnakyemalira ow’eggwanga awatali Hitler.
Nga 8,Ogwekkuminoogumu 1923, Hitler ne SA baalumba olukuŋŋaana lw'abantu 3,000 olwategekebwa Kahr mu Bürgerbräukeller, ekizimbe ky'omwenge mu Munich. Ng'ataataataaganya okwogera kwa Kahr, yalangirira nti enkyukakyuka y'eggwanga yatandika dda era n'alangirira okuteekebwawo kwa gavumenti empya ne Ludendorff. Ng'addayo mu kisenge eky'emabega, Hitler, ng'aggyeyo emmundu, yasaba era oluvannyuma n'afuna obuwagizi bwa Kahr, Seisser, ne Lossow. Amagye ga Hitler mu kusooka gaasobola okuwamba ekitebe kya Reichswehr n'ekya poliisi, naye Kahr n'abamu ku banne mu bwangu baalekera awo okumuwagira. Tewali magye wadde poliisi y'eggwanga y'egatta ku Hitler. Olunaku olwaddirira, Hitler n'abagoberezi be baatambula okuva mu kizimbe ky'omwenge ne bagenda ku minisitule y'olutalo mu Bavaria okuggyako gavumenti ya Bavaria, naye poliisi nebasaasanya. Mu kaweefube w'okuggyako gavumenti eyalema, ab'ekibiina kya Nazi 16 n'abakungu ba poliisi bana battibwa.
Hitler yaddukira mu maka ga Ernst Hanfstaengl era okusinziira ku biwandiiko ebimu yalowooza ku kwetta. Yali mu kwewunika naye nga mukkakkamu bwe yakwatibwa nga 11 Ogwekkuminoogumu 1923 olw'okulya mu nsi ye olukwe. Omusango gwe mu kkooti y’abantu ey’enjawulo mu Munich gwatandika mu Gwakubiri 1924, era Alfred Rosenberg n’afuuka omukulembeze ow’ekiseera ow’ekibiina ky’Abanazi. Nga 1 Ogwokuna, Hitler yasalirwa ekibonerezo kya kusibwa emyaka etaano mu Festungshaft mu kkomera lya Landsberg. Eyo, yayisibwa mu ngeri ey’omukwano okuva mu bakuumi era n’akkirizibwa okufuna obubaka okuva mu bawagizi be n’okukyalirwa banne mu kibiina buli kiseera. Olw’okusonyiyibwa kkooti ey’oku ntikko mu Bavaria, yayimbulwa okuva mu kkomera nga 20 Ogwekkumineebiri 1924, ng’awakanya omuwaabi wa gavumenti. Nga mw’otwalidde n’obudde bwe yamala mu alimanda, Hitler yamala omwaka mulamba n’okusoba mu kkomera.
Bwe yali e Landsberg, Hitler ye yalagira ekitundu ekisinga obunene eky’omuzingo ogusooka ogwa ''Mein Kampf'' ( lit. 'My struggle'; mu kusooka katuumibwa Four and a Half Years of Struggle against Lies, Stupidity, and Corwadice) mu kusooka eri ddereeva we, Emil Maurice, n’oluvannyuma n’aweebwa omumyuka we, Rudolf Hess. Ekitabo kino ekyaweebwayo eri mmemba wa Thule Society, Dietrich Eckart, kyali kya bulamu bwe era nga kinnyonnyola endowooza ze. Ekitabo ekyo kyalaga enteekateeka za Hitler ez’okugaziya ebitundu by’ensi awamu n’okukyusa embeera z’abantu mu Girimaani okufuuka obwannakyemalira obwesigama ku mawanga. Mu kitabo kyonna, Abayudaaya benkanankana ne "obuwuka" era ne banjulwa nga "abawi b'obutwa ab'ensi yonna". Okusinziira ku ndowooza ya Hitler, eky’okugonjoola ensonga eno kwe kuzisaanyaawo. Wadde nga Hitler teyannyonnyola ngeri kino gye kyali kigenda okutuukirira, "obuzaale bwe obw'okutta abantu tebugaanirwa", okusinziira ku Ian Kershaw.
Yafulumizibwa mu mizingo ebiri mu 1925 ne 1926, Mein Kampf yatundibwa kkopi 228,000 wakati wa 1925 ne 1932. Kkopi akakadde kamu zaatundibwa mu 1933, omwaka Hitler gwe yasooka okubeera mu ofiisi. Ng’ebula mbale Hitler abeere n’ebisaanyizo by’okuyimbulwa ku kakalu ka kkooti, gavumenti ya Bavaria yagezaako okumugobera mu Austria. Chancellor wa Austria eya federo yagaana okusaba kuno ng’agamba nti obuweereza bwe mu magye ga Girimaani bwamufuula omutuuze era obw’e Austria obutaba na makulu. Mu kwanukula, Hitler yasazaamu mu butongole obutuuze bwe obwa Austria nga 7 Ogwokuna 1925
=== Okuddamu okuzimba Ekibiina ky’Abanazi ===
Mu kiseera Hitler we yayimbulwa mu kkomera, ebyobufuzi mu Bugirimaani byali si byakulwanagana nnyo, era n’ebyenfuna byali biteredde, ekyakomya emikisa gya Hitler egy’okubanja mu by’obufuzi. Olw’okulemererwa kwa Beer Hall Putsch, ekibiina kya Nazi Party n’ebibiina ebibirinako akakwate byawerebwa mu Bavaria. Mu lukiiko wamu ne ssaabaminisita wa Bavaria, Heinrich Held, nga 4 Ogwoluberyeberye 1925, Hitler yakkiriza okussa ekitiibwa mu buyinza bw’eggwanga era n’asuubiza nti ajja kunoonya obuyinza bw’ebyobufuzi ng’ayita mu nkola ya demokulasiya yokka. Olukiiko luno lwaggulawo ekkubo ly'okuggyawo okuwera ekibiina ky’Abanazi nga 16 Ogwokubiri.
Wabula oluvannyuma lw’okwogera okw’okukuma omuliro mu bantu kwe yawa nga 27 Ogwokubiri, Hitler yagaanibwa okwogera mu lujjudde ab’obuyinza mu Bavaria, envumbo eyasigalawo okutuusa mu 1927. Okusobola okutumbula ebigendererwa bye eby’ebyobufuzi wadde nga yali awereddwa, Hitler yalonda Gregor Strasser, Otto Strasser, ne Joseph Goebbels okutegeka n’okugaziya ekibiina ky’Abanazi mu bukiikakkono bwa Bugirimaani. Gregor Strasser yaddukanya ekkubo ly’ebyobufuzi eryetongodde ennyo, ng’assa essira ku bintu eby’anaakalyakaani mu nteekateeka y’ekibiina.
Akatale k'emigabo mu Amerika kagwa nga 24 Ogwekkumi 1929. Enkosa yaayo mu Bugirimaani yali ya maanyi nnyo: obukadde n’obukadde bw’abantu tebaalina mirimu, era bbanka ennene eziwerako ne zigwa. Hitler n’ekibiina ky’Abanazi beetegeka okweyambisa embeera ey’akazigizigi okufuna obuwagizi eri ekibiina kyabwe. Basuubiza okusazaamu endagaano ya Versailles, okunyweza ebyenfuna n’okuwa abantu emirimu.
Hitler yayogera ku linnya ly’Ekibiina ky’Abanazi mu Gwekkumi 1923:
"Naye," bwe ntyo bwe nabuuza Hitler, "lwaki weeyita National Socialist, okuva enteekateeka y'ekibiina kyo bw'eri ekikontana ddala n'eyo etwalibwa okuba eya socialism?" "Socialism," bwe yaddamu, ng'assa wansi ekikopo kye eky'accaayi, mu ngeri ey'obukambwe, "ye sayansi w'okukola ku bulungi bw'abantu bonna. Communism si Socialism. Marxism si Socialism. Aba Marxism babbye ekigambo era ne batabulatabula amakulu gaakyo. Nja kutwala Socialism okuva ku ba Socialists. Socialism nkola ya Aryan ey'edda, nkola ya ba Girimaani.... Twetaaga okutuukiriza ebyetaago eby'ensonga eby'ebibiina ebikola ebintu okuyita mu gavumenti nga yeesigamiziddwa ku bumu bw'eggwanga. Gye tuli, gavumenti n'eggwanga bifaanagana.
== Okulinnya ku bukulembeze ==
{| class="wikitable"
|+
! colspan="5" |Ebyava mu kulonda mu kibiina ky'Abanazi
|-
|Akalulu
|Omugatte gw'obululu
|Obululu ku 100
|Ebifo mu Reichstag
|Ebikulu
|-
|Ogwokutaano 1924
|1,918,300
|6.5
|32
|Hitler yali mu kkomera
|-
|Ogwekkumineebiri 1924
|907,300
|3.0
|14
|Hitler ng'ayimbuddwa okuva mu kkomera
|-
|Ogwokutaano 1928
|810,100
|2.6
|12
|
|-
|Ogwomwenda 1930
|6,409,600
|18.3
|107
|Oluvannyuma lw'akatyabaga k'ebyenfuna
|-
|Ogwomusanvu 1932
|13,745,000
|37.3
|230
|Oluvannyuma lwa Hitler okwesimbawo ku bwa Pulezidenti
|-
|Ogwekkuminoogumu 1932
|11,747,000
|33.1
|196
|
|-
|Ogwokusatu 1933
|17,277,180
|43.9
|288
|Kaali ka mirembe mu kusooka nga Hitler akyali chancellor wa Girimaani
|}
=== Okukulembera Bruning ===
Okugwa kw'ebyenfuna mu nsi yonna kwawa Hitler omukisa gw'ebyobufuzi. Abagirimaani baali banyiivu eri paalamenti, eyali eyalina okusoomoozebwa okuva mu bannalukalala ab'ku ddyo- n'ab'oku kkono. Ebibiina by'ebyobufuzi ebitali bya bannalukalala byali bitandise okulemererwa okukomya ebikolwa eby'obukambwe, era akalulu ka Girimaani ak'ekikungo mu 1929 kaayamba okuyitimusa endowooza y'Abanazi. Okulonda kw'Ogwomwenda 1930 kwaviirako okusattulukuka kw'omukago era ne gusikizibwa kabineeti ey'abatono. Omukulembeze waayo, ow'ekibiina kya Centre Party, Heinrich Brüning, yafuga ng'ayita mu biragiro by'akatabaga okuva ku Pulezidenti Paul von Hindenburg. Okukulembera okuyita mu biragiro kyafuuka ky'abulijjo, n'ekireetera obukulembeze bwa bannantagambwako. Ekibiina ky'Abanazi kyava gye kyali ne kiwangula n'ebitundu 18.3 ku buli kikumi ku bululu n'ebifo 107 mu paalamenti mu kulonda kwa 1930, ne kifuuka ekibiina eky'okubiri ekisinga ababaka abangi mu palamenti.
Hitler yalabikira mu musango gw’abaserikale babiri aba Reichswehr, okuli Lieutenant Richard Scheringer ne Hanns Ludin, ku nkomerero ya 1930. Bombi baavunaanibwa omusango gw’okubeera bammemba mu kibiina ky’Abanazi, mu kiseera ekyo nga kimenya mateeka eri aba Reichswehr. Oludda oluwaabi lwagamba nti ekibiina ky'Abanazi kyali kya bannalukalala, ekyaviirako munnamateeka w’abawawaabirwa Hans Frank okuyita Hitler okuwa obujulizi. Nga 25 Ogwomwenda 1930, Hitler yawa obujulizi nti ekibiina kye kyali kigenda kugoberera obuyinza bw’ebyobufuzi nga kiyita mu kulonda kwa demokulasiya kwokka, ekyamuwa abawagizi bangi mu kibinja ky’abaserikale.
Enkola ya Brüning ey’okukendeeza ku nsimbi teyaleeta nnyo nkulaakulana mu by’enfuna era nga teyayagalibwa nnyo. Kino Hitler yakikozesa ng’atunuulira obubaka bwe obw’ebyobufuzi n'addala ku bantu abaali bakoseddwa ebbeeyi y’ebintu okulinnya mu myaka gya 1920 n’okusereba kw’eby’enfuna, gamba ng’abalimi, abaazirwanako mu lutalo, n’abantu ab’alinamu ku ssente.
Wadde nga Hitler yali asazizaamu obutuuze bwe obw’e Austria mu 1925, teyafuna butuuze bwa Girimaani okumala kumpi emyaka musanvu. Kino kyali kitegeeza nti yali talina ggwanga, mu mateeka yali tasobola kwesimbawo ku bwapulezidenti, era nga akyayolekedde akabi ak’okugobwa mu nsi. Nga 25 Ogwokubiri 1932, minisita w’ensonga z’omunda mu Brunswick, Dietrich Klagges, eyali mmemba w’ekibiina ky’Abanazi, yalonda Hitler ng’omuddukanya w'ekibinja ky’essaza lino mu Reichsrat mu Berlin, ekyafuula Hitler munnansi wa Brunswick, era bwe kityo ne Bugirimaani.
Hitler yavuganya ne Hindenburg mu kulonda kwa Pulezidenti okwa 1932. Okwogera kwe yawa mu Industry Club e Düsseldorf nga 27 JOgwoluberyeberye 1932 kwamuwa obuwagizi okuva mu bannamakolero bangi ab’amaanyi mu Girimaani. Hindenburg yalina obuwagizi okuva mu bibiina eby’enjawulo eby’amawanga, eby’obwakabaka, eby’Abakatuliki, n’ebya Republican, n’abamu ku ba Social Democrats. Hitler yakozesa omubala gwa kampeyini " Hitler über Deutschland " ("Hitler ku ntikko ya Girimaani"), okujuliza ebigendererwa bye eby'ebyobufuzi n'okukola kampeyini ze ng'akozesa ennyonyi. Y’omu ku bannabyabufuzi abaasooka okukozesa entambula y’ennyonyi mu kampeyini era yagikozesa bulungi. Hitler yali mu kyakubiri ku mirundi ebiri gyonna, n’afuna obululu obusoba mu 35 ku buli 100 mu kulonda okusembayo. Wadde nga yawangulwa Hindenburg, okulonda kuno kwalaga Hitler ng’amaanyi ag’amaanyi mu byobufuzi bya Girimaani.
=== Okulondebwa ku bwa chancellor ===
[[File:Bundesarchiv_Bild_146-1972-026-11,_Machtübernahme_Hitlers.jpg|thumb|Hitler, ku ddirisa lya Reich Chancellery, afuna okukubwa mu ngalo akawungeezi lwe yatuuzibwa ku bwa chancellor, nga 30 Ogwoluberyeberye 1933]]
Obutabaawo gavumenti ekola bulungi kyaleetera bannabyabufuzi babiri ab’amaanyi, Franz von Papen ne Alfred Hugenberg, awamu n’abamakolero n’abasuubuzi abalala abawerako, okuwandiikira Hindenburg ebbaluwa. Abassa emikono gyabwe baasaba Hindenburg okulonda Hitler okukulira gavumenti "eyeetongodde ku bibiina by'ebyobufuzi ebiri mu paalamenti", ekiyinza okuviirako omugundu ogugenda "okusikiriza obukadde n'obukadde bw'abantu".
Hindenburg nga tayagala yakkiriza okulonda Hitler ku bwa chancellor oluvannyuma lw’okulonda kwa paalamenti okw'emirundi ebiri —mu Gwomusanvu n'Ogwekkuminoogumu1932 —nga tekuvuddemu kutondawo gavumenti esobola okukulembera. Hitler yakulembera gavumenti y’omukago eyamala akaseera katono eyatondebwawo ekibiina kya Nazi Party (ekyali kisinga okubeera n’ebifo mu Reichstag) n’ekibiina kya Hugenberg, ekibiina kya German National People’s Party (DNVP). Nga 30 Ogwoluberyeberye1933, kabineeti empya yalayizibwa ku mukolo omumpi mu ofiisi ya Hindenburg. Ekibiina ky’Abanazi kyafuna ebifo bisatu: Hitler yalondebwa okuba chancellor, Wilhelm Frick nga Minisita w’ensonga z’omunda, ne Hermann Göring nga Minisita w’ensonga z’omunda mu Prussia. Hitler yali akkaatirizza ku bifo bya baminisita ng’engeri y’okufuna obuyinza ku poliisi mu kitundu ekinene ekya Bugirimaani.
=== Omuliro mu Reichstag n’okulonda mu Gwokusatu ===
Nga chancellor, Hitler yakola ku kaweefube w’abawakanya ekibiina ky’Abanazi okuzimba gavumenti ey’abasinga obungi. Olw’obutabanguko mu by’obufuzi, yasaba Hindenburg okuddamu okusatulula Reichstag, era okulonda kwali kutegekeddwa ku ntandikwa y'Ogwokusatu. Nga 27 Ogwokubiri 1933, ekizimbe kya Reichstag kyakumibwako omuliro. Göring olukwe yalunenyeza Abacommunist, anti Omucommunist w’e Budaaki Marinus van der Lubbe yasangibwa mu mbeera ezimulumiriza munda mu kizimbe ekyali kiyidde. Okutuuka mu myaka gya 1960, bannabyafaayo abamu, omuli William L. Shirer ne Alan Bullock, baali balowooza nti ekibiina ky’Abanazi kye kyali kivunaanyizibwa; kati endowooza ya bannabyafaayo abasinga obungi eri nti van der Lubbe ye yatandika omuliro yekka.
Ku kusaba kwa Hitler, Hindenburg yayanukula n'okussa omukono ku kiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree ekya 28 Ogwokubiri, ekyawandiikibwa Abanazi, ekyayimiriza eddembe eritandikirwako era ne kikkiriza okusibwa awatali kuwozesebwa. Ekiragiro kino kyakkirizibwa mu nnyingo eya 48 eya Ssemateeka wa Weimar, eyawa pulezidenti obuyinza okukola enteekateeka ez’amangu okukuuma obukuumi n’obutebenkevu bw’abantu. Emirimu gy’ekibiina kya German Communist Party (KPD) byanyigirizibwa, era bammemba ba KPD 4,000 ne bakwatibwa.
Ng’oggyeko okunoonya akalulu, ekibiina ky’Abanazi kyakola effujjo nga beefananya amagye n’okusaasaanya ppokoppoko alwanyisa obwannakalyakaani, mu nnaku ezaali zikulembera okulonda. Ku lunaku lw’okulonda nga 6 Ogwokusatu 1933, omugabo gw’Abanazi mu bululu gweyongera okutuuka ku bitundu 44%, era ekibiina kino kyafuna ebifo ebisinga obungi mu paalamenti. Ekibiina kya Hitler kyalemererwa okufuna obululu obusinga obungi, ne kyetaagisa omukago omulala ne DNVP.
=== Olunaku lwa Potsdam n’etteeka lya Enabling Act ===
Nga 21 Ogwokusatu 1933, ''Reichstag'' empya yatandikibwawo n’omukolo gw’okuggulawo mu kkanisa ya Garrison e Potsdam. "Olunaku olwa Potsdam" lwategekebwa okulaga obumu wakati w'ekibiina ky'Abanazi n'abakungu mu Prussia abakadde n'amagye. Hitler yalabikira mu kkooti ey’okumakya era mu bwetoowaze n’alamusa Hindenburg.
Okusobola okutuuka ku buyinza obujjuvu mu byobufuzi wadde nga teyalina bungi bwa ddala mu paalamenti, gavumenti ya Hitler yaleeta Ermächtigungsgesetz (Enabling Act) okukubwako akalulu mu ''Reichstag'' eyali yakalondebwa . Etteeka lino —eryatuumibwa mu butongole Gesetz zur Behebung der Not von Volk und Reich ("Law to Remedy the Distress of People and Reich")—lyawa kabineti ya Hitler obuyinza okukola amateeka awatali kukkirizibwa kwa Reichstag okumala emyaka ena. Amateeka gano gayinza (okuggyako ebimu) okuva ku ssemateeka.
Okuva bwe kiri nti kyandikosezza ssemateeka, etteeka li Enabling Act okuyisibwa lyali lyetaagisa abantu ebitundu bibiri ku bisatu okuyisibwa. Nga tebaleseewo muwatwa gwonna, Abanazi baakozesa ebiragiro ebiri mu kiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree okukwata abamyuka bonna 81 ab’Abacommunist (wadde nga baali bakola kampeyini ez’amaanyi okulwanyisa ekibiina, Abanazi baali bakkirizza KPD okuvuganya mu kulonda) ne balemesa aba Social Democrats abawerako okwetaba mu kulonda.
Nga 23 Ogwokusatu 1933, ''Reichstag'' yakuŋŋaana mu Kroll Opera House mu mbeera ey’akatabanguko. Ab'ebitiibwa mu SA baakli liteesebwako, ne baleekaana engombo n’okutiisatiisa ababaka ba paalamenti abaali batuuse. Oluvannyuma lwa Hitler okusuubiza mu bigambo akulira ekibiina kya Centre , Ludwig Kaas nti Hindenburg agenda kusigala n’obuyinza bwe obw’okukuba akalulu, Kaas yalangirira nti ekibiina kya Centre Party kigenda kuwagira etteeka eriyitibwa Enabling Act. Etteeka lino lyayisibwa n’obululu 444–94, ng’ebibiina byonna okuggyako aba Social Democrats be baliwagira. Etteeka erya Enabling Act, awamu n’ekiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree, kyakyusa gavumenti ya Hitler n’efuuka eya nnakyemalira mu mateeka.
=== Obwannakyemalira ===
<blockquote>[[File:Der_Führer_Gemälde_Portrait_painting_of_Adolf_Hitler_by_Heinrich_Knirr_1937_No_known_copyright_restrictions_(artist_died_in_1944)_Imperial_War_Museum_London.jpg|thumb|Ekifaananyi kya Heinrich Knirr (1937)]]"Nga nteeka obulamu bwange mu kabi okulabika ng'ayogera ebitategeerekeka, mbagamba nti ekibiina kya National Socialist movement kijja kugenda mu maaso okumala emyaka 1,000!... Temwerabira engeri abantu gye bansekereramu emyaka 15 emabega bwe nnalangirira nti lumu nja kufuga Bugirimaani. Baseka kaakano, mu ngeri y'emu ey'obusirusiru, bwe nnalangirira nti nja kusigala mu buyinza" - Adolf Hitler ng'ayogerako ne munnamaulire wa BBC mu Berlin, Ogwomukaaga 1934</blockquote>Oluvannyuma lw'okufuna obuyinza ku ssiga lya gavumenti eribaga amateeka ne ly'obukulembeze, Hitler ne banne baatandika okulwanyisa ababavuganya abaasigalawo. Ekibiina kya Social Democratic Party kyawerebwa, era n'ebintu byakyo ne bikwatibwa.Wadde ng'abakiise b'ebibiina by'abakozi bangi baali mu Berlin ku lunaku lw'ogwokutaano, abaserikale ba SA baawamba woofiisi z'ebibiina mu ggwanga lyonna. Nga 2 Ogwokutaano 1933, ebibiina by'abakozi byonna byawalirizibwa okuggibwawo, era abakulembeze baabyo ne bakwatibwa. Abamu baasindikibwa mu nkambi z'abasibe.Ekibiina kya German Labour Front kyatandikibwawo ng'ekitongole ekikiikirira abakozi bonna, abakungu, n'abalina kkampuni, nga kino kiraga endowooza y'Abanazi mu mwoyo gwa Hitler's Volksgemeinschaft ("ekitundu ky'abantu").
Ogwomukaaga we gwaggwerako ng’ebibiina ebirala bitiisibbwatiisibbwa okusasika. Kuno kwaliko omukago gw’Abanazi ogw’erinnya, DNVP; ng’ayambibwako SA, Hitler yawaliriza omukulembeze waayo Hugenberg okulekulira nga 29 Ogwomukaaga. Nga 14 Ogwomusanvu 1933, ekibiina ky’Abanazi kyalangirirwa ng’ekibiina kyokka eky’ebyobufuzi mu mateeka mu Bugirimaani. Okwagala kwa SA okweyongera amaanyi mu byobufuzi n’amagye kwaleeta okweraliikirira mu bakulembeze b’amagye, abamakolero na b'ebyobufuzi. Mu kwanukula, Hitler yalongoosa obukulembeze bwonna obwa SA mu kyayitibwa Night of the Long Knives, eyaliwo okuva nga 30 Ogwomukaaga okutuuka nga 2 Ogwomusanvu 1934. Hitler yatunuulira Ernst Röhm n’abakulembeze abalala aba SA, ng'awamu n’abalabe ba Hitler abawerako mu byobufuzi (nga Gregor Strasser n’eyali chancellor Kurt von Schleicher ), baazingibwa, ne bakwatibwa, ne bakubwa amasasi. Wadde ng’ensi yonna n’Abagirimaani abamu baakwatibwa ensonyi olw’ettemu lino, bangi mu Bugirimaani baali balowooza nti Hitler yali azzaawo emirembe.
Hindenburg yafa nga 2 Ogwomunaana 1934. Ku lunaku olwali lwakayita, kabineti yali etaddewo Etteeka li "Law Concerning the Head of State of the German Reich". Etteeka lino lyali ligamba nti Hindenburg bw’anaafa, ofiisi ya pulezidenti yali egenda kuggyibwawo, era obuyinza bwayo ne bugattibwa n’obwo obwa chancellor. Bw’atyo Hitler yafuuka omukulembeze w’eggwanga awamu n’omukulembeze wa gavumenti era mu butongole n’atuumibwa erinnya Führer und Reichskanzler (Omukulembeze era Chancellor wa Reich), wadde nga Reichskanzler okukkakkana ng’asuuliddwa. Olw’ekikolwa kino, Hitler yaggyawo enkola y'amateeka eyali esobola okumuggya mu ofiisi.
Ng’omukulembeze w’eggwanga, Hitler yafuuka omuduumizi w’amagye owo ku ntikko. Amangu ddala nga Hindenburg amaze okufa, ku kukubirizibwa kw’obukulembeze bwa Reichswehr, ekirayiro eky’ennono eky’obwesigwa eky’abajaasi kyakyusibwa okukakasa obwesigwa eri Hitler kennyini, mu linnya, mu kifo kya ofiisi y’omuduumizi ow'oku ntikko (oluvannyuma eyakyusibwa erinnya n’efuulibwa omuduumizi omusukkulumu) oba eri Bugirimaani. Nga 19 Ogwomunaana, okugatta obwapulezidenti n’obwa chancellor kwakkirizibwa abalonzi 88 ku buli 100 abaalonda mu kalulu k’ekikungo mu 1934.
Ku ntandikwa ya 1938, Hitler yasiiga abantu akasa okunyweza obuyinza bwe ku magye ng’akuma omuliro mu nsonga za Blomberg–Fritsch. Hitler yawaliriza Minisita we ow’olutalo, Field Marshal Werner von Blomberg, okulekulira ng’akozesa ekiwandiiko kya poliisi ekyalaga nti mukyala wa Blomberg omupya yalina likodi y’obwamalaaya. Omuduumizi w’amagye Colonel-General Werner von Fritsch yaggyibwawo oluvannyuma lwa Schutzstaffel] (SS) okuleeta ebigambibwa nti yali yeenyigira mu bisiyaga. Abasajja bombi baali bagudde mu buzibu kubanga baali bawakanya Hitler okusaba okukola Wehrmacht nga yeetegese okulwana olutalo nga mu 1938. Hitler yafuna ekitiibwa kya Blomberg eky’Omuduumizi Omukulu, bw’atyo n’atwala obuduumizi bw’amagye ku bubwe. Yakyusa minisitule y’olutalo n’assaamu Oberkommando der Wehrmacht (OKW), nga ekulemberwa Genero Wilhelm Keitel. Ku lunaku lwe lumu, ba Genero 16 baggyibwako obuduumizi bwabwe, ate abalala 44 ne bakyusibwa; bonna baali bateeberezebwa nti baali tebawagira bu- Nazi kimala. Ku ntandikwa y'Ogwokubirii 1938, ba Genero abalala 12 baali bamaze okuggyibwawo.
Hitler yafaayo okuwa obwannakyemalira bwe okulabika ng’obuli mu mateeka. Ebiragiro bye bingi byali byesigamiziddwa mu bulambulukufu ku kiragiro kya Reichstag Fire Decree era n’olwekyo nga byesigamiziddwa ku nnyingo 48 eya Ssemateeka wa Weimar. ''Reichstag'' yazza obuggya etteeka li Enablinga Act emirundi ebiri, buli mulundi okumala emyaka ena. Ng'okulonda kwa ''Reichstag'' kukyakolebwa (mu 1933, 1936, ne 1938), abalonzi baaweebwa olukalala lumu olw'Abanazi n'abagenyi abawagira Obunazi olwafuna obululu obusukka mu bitundu 90 ku buli 100. Okulonda kuno okw’obulimba kwali mu mbeera ezitali za kyama; Abanazi batiisatiisa okwesasuza okw’amaanyi eri omuntu yenna ataalonda oba ataabalonda.
== Nazi Germany ==
=== Ebyenfuna n’obuwangwa ===
[[File:Hitler_at_the_XI_Olympic_Games_opening_ceremonies.jpg|thumb| Hitler n’abakozi be nga bakola saluti y’Abanazi eri ttiimu ku mikolo egy’okuggulawo emizannyo gya Olympics XI mu Gwomunaana 1936]]
Mu Gwomunaana 1934, Hitler yalonda Pulezidenti wa Reichsbank Hjalmar Schacht nga Minisita w’ebyenfuna, ate mu mwaka ogwaddako, nga Plenipotentiary for War Economy avunaanyizibwa ku kutegeka ebyenfuna by'okulwana. Okuddamu okuzimba n’okuzzaawo emmundu kwassibwamu ssente nga bayita mu tteeka lya Mefo, okukuba ssente, n’okuwamba eby’obugagga by’abantu abaakwatibwa ng’abalabe b’eggwanga, nga mw’otwalidde n’Abayudaaya. Omuwendo gw’abatalina mirimu gwakendeera okuva ku bukadde mukaaga mu 1932 okutuuka ku bukadde obutasukka kamu mu 1936. Hitler ye yalabirira emu ku kampeyini ezisinga obunene ez’okulongoosa ebizimbe mu byafaayo bya Girimaani, ezaaviirako okuzimba amabibiro, ''autobahns'', eggaali y’omukka, n’emirimu emirala egy’okuzimba. Emisaala gyali wansi katono mu makkati okutuuka ku nkomerero y’emyaka gya 1930 bw’ogeraageranya n’emisaala mu kiseera kya Weimar Republic, ate ng’ebbeeyi y’ebintu y'eyongera ebitundu 25 ku buli 100. Mu kugeraageranya Wiiki y’emirimu yeeyongera mu kiseera ky’okukyusa okudda mu by’enfuna by’olutalo; mu 1939, Omugirimaani owa bulijjo yali akola wakati w’essaawa 47 ne 50 buli wiiki.
Gavumenti ya Hitler yawagira enzimba y'EKinazi ku kigero ekinene ennyo. Albert Speer, eyayamba ennyo mu kuteeka mu nkola enkola ya Hitler ey’okuddamu okutaputa obuwangwa bw’Abagirimaani mu ngeri ey’edda, yateekebwa okuvunaanyizibwa ku kiteeso ky’okuddaabiriza ebizimbe mu Berlin. Wadde ng’amawanga mangi gaali gatiisatiisa obuteetaba mu mizannyo gya Olympics, Bugirimaani gye yategeka mu 1936. Hitler ye yakulemberamu emikolo gy’okuggulawo era yeetaba ku mikolo gyombi egyali mu Winter Games e Garmisch-Partenkirchen ne mu Summer Games e Berlin.
=== Okuddamu okukozesa emmundu n’emikago emipya ===
Mu nsisinkano n'abakulembeze b'amagye ga Girimaani nga 3 Ogwokubiri 1933, Hitler yayogera ku "kuwamba Lebensraum mu Buvanjuba n'enkola y'okutunza endowooza y'eKigirimaani ey'okufufugaza" ng'ebigendererwa bye ebisembayo eby'enkola y'ensonga z'ebweru. Mu Gwokusatu, Omulangira Bernhard Wilhelm von Bülow, omuwandiisi mu ofiisi y’ensonga z’ebweru ( Auswärtiges Amt ), yafulumya ekiwandiiko ku bigendererwa ebikulu eby’enkola y’ensonga z’ebweru: Anschluss ne Austria, okuzzaawo ensalo z’amawanga ga Girimaani mu 1914, okugaana obukwakkulizo bw’amagye wansi w’endagaano ya Versailles, okudda kw’amatwale ga Girimaani agaali mu Afirika, n’ekitundu kya Girimaani eky’obuyinza mu Bulaaya ey’Ebuvanjuba. Hitler yasanga ebiruubirirwa bya Bülow nga bitono nnyo. Mu kwogera kwe mu kiseera kino, yakkaatirizza bye yayita ebigendererwa by’emirembe mu nkola ze n’okwagala okukolera mu ndagaano z’ensi yonna. Mu lukiiko olwasooka olwa kabineeti ye mu 1933, Hitler yakulembeza ssente z’amagye okusinga okudduukirira abantu abaali batalina mirimu.
Girimaani yava mu mukago gw'amawanga n'olukiiko lw'ensi yonna olw'okuggyawo ebyokulwanyisa mu Gwekkumi 1933. Mu Gwoluberyeberye 1935, abantu abasukka mu 90 ku buli 100 ab’omu Saarland, mu kiseera ekyo eyali wansi w’obufuzi bw’Omukago gw’Amawanga Amagatte, baakuba akalulu okwegatta ne Bugirimaani. Mu Gwokusatu ogwo, Hitler yalangirira okugaziya eggye lya Wehrmacht okutuuka ku bammemba 600,000 —nga bakubisaamu emirundi mukaaga omuwendo ogwakkirizibwa mu ndagaano ya Versailles —nga mw’otwalidde n’okukulaakulanya eggye ly’omu bbanga ( Luftwaffe ) n’okweyongera kw’obunene bw’amagye g’oku mazzi ( Kriegsmarine). Bungereza, Bufalansa, Yitale, n’Omukago gw’Amawanga Amagatte byavumirira ebikolwa bino eby’okumenya Endagaano eyo naye nga tebalina kye baakola kubiziyiza. Endagaano y’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani (AGNA) eya 18 Ogwomukaaga yakkiriza ttani za Girimaani okweyongera okutuuka ku bitundu 35 ku 100 eby’amagye g’oku mazzi aga Royal Navy . Hitler yayita okussa omukono ku AGNA nga "olunaku olukyasinze essanyu mu bulamu bwe", ng'alowooza nti endagaano eno ye yatandika omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani gwe yali alagudde mu Mein Kampf. Bufalansa ne Yitale tezeebuuzibwako nga tebannaba kussa mukono, ekyatyoboola obutereevu Omukago gw’Amawanga Amagatte era ne kiteeka endagaano ya Versailles obutabeera na makulu.
Girimaani yaddamu okuwamba ekitundu ekyali tekikirizibwamu magye mu Rhineland mu Gwokusatu1936, ng’emenya endagaano ya Versailles. Hitler era yasindika amagye e Spain okuwagira Francisco Franco n’ekiwayi kye ekya Nationalist mu kiseera ky’olutalo lw’omunda mu Spain oluvannyuma lw’okufuna okulaajana okuyambibwa mu Gwomusanvu 1936. Mu kiseera kye kimu, Hitler yagenda mu maaso n’okufuba okukola omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani. Mu Gwomunaana 1936, ng’ayanukula ekizibu ky’ebyenfuna ekyali kyeyongera olw’okufuba kwe okuddamu okufuna emmundu, Hitler yalagira Göring okussa mu nkola Enteekateeka y’Emyaka Ena okuteekateeka Bugirimaani okulwana olutalo mu myaka ena eginaddirira. Enteekateeka eno yali etunuulidde olutalo olw'amaanyi wakati wa " Judaeo-Bolshevism " n'Obunazi bwa Girimaani, nga mu ndowooza ya Hitler kyali kyetaagisa okufuba okwewaayo okuddamu okufuna ebyokulwanyisa awatali kulowooza ku nsaasaanya y'ebyenfuna.
Mu Gwekkumi 1936, Count Galeazzo Ciano, minisita w’ensonga z’ebweru mu gavumenti ya Mussolini, yakyalira Girimaani, gye yassa omukono ku ndagaano ey’ensonga mwenda ng’akabonero nti ''yali asemberera'' okusisinkana Hitler mu buntu. Nga 1 Ogwekkuminoogumu, Mussolini yalangirira "omukago" wakati wa Girimaani ne Yitale. Nga 25 Ogwekkuminoogumu, Girimaani yassa omukono ku ndagaano ya Anti-Comintern Pact ne Japan. Bungereza, China, Yitale ne Poland nazo zaayitibwa okwegatta ku ndagaano ya Anti-Comintern Pact, naye Yitale yokka ye yassa omukono mu 1937. Hitler yasuula enteekateeka ye ey'omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani, ng'anenya obukulembeze bwa Bungereza "obutamala". Mu lukiiko lwe yatuuza mu Reich Chancellery ne baminisita be ab’ensonga z’ebweru n’abaami b’amagye mu Gwekkuminoogumu ogwo, Hitler yaddamu okulaga ekigendererwa kye eky’okufuna Lebensraum ku lw’abantu b’e Girimaani. Yalagira enteekateeka z’olutalo mu Buvanjuba zitandike nga bukyali mu 1938 ate nga tebunnawera 1943. Singa afa, ebiteeso by'olukuŋŋaana, eby'awandiikibwa nga Hossbach Memorandum, byali bya kutwalibwa nga "endagaano ye ey'ebyobufuzi". Yawulira nti okukendeera okw'amaanyi mu mbeera z'abantu mu Girimaani olw'okatyabaga k'ebyenfuna kayinza kuyimirizibwa na bulumbaganyi bw'amagye obwali bugendereddwamu okuwamba Austria ne Czechoslovakia. Hitler yasaba okukola amangu nga Bungereza ne Bufalansa tezinnaba kufuna bukulembeze bwa nkalakkalira mu mpaka z'ebyokulwanyisa. Ku ntandikwa ya 1938, oluvannyuma lw’ensonga ya Blomberg–Fritsch, Hitler yakakasa obuyinza ku nkola y’amagye-enkola y’ensonga z’ebweru, n’agoba Neurath ku bwaminisita w’ensonga z’ebweru era n’alonda Minisita w’olutalo. Okuva ku ntandikwa ya 1938, Hitler yali ku nkola y’ensonga z’ebweru ng’egendereddwamu lutalo.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Apuli 1938, Henlein yagamba minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu." ... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". {{Sfn|Weinberg|1980|pp=334–335}} Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia. {{Sfn|Weinberg|1980|pp=338–340}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. {{Sfn|Weinberg|1980|pp=418–419}} Ekibiina kya Henlein kyayanukudde Beneš kye yasaba bwe kyakuma omuliro mu bantu okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten. {{Sfn|Kee|1988|pp=149–150}} {{Sfn|Weinberg|1980|p=419}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. {{Sfn|Messerschmidt|1990|pp=671, 682–683}} {{Sfn|Rothwell|2001|pp=90–91}} Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja ow’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. {{Sfn|''Time'', January 1939}} Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, obuzibu bw’ebyenfuna obwali bugenda mu maaso olw’okuddamu okukozesa emmundu bwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. {{Sfn|Murray|1984|p=268}} Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa 30 January 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye. {{Sfn|Murray|1984|p=268}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
Mu kukubaganya ebirowoozo okw’ekyama mu 1939, Hitler yalangirira nti Bungereza ye mulabe omukulu eyali agenda okuwangulwa era nti okusaanyizibwawo kwa Poland kyali kyetaagisa okusooka okutuuka ku kiruubirirwa ekyo. Oludda olw’ebuvanjuba lwandikuumibwa, era ettaka lyandiyongerwa ku Lebensraum ya Bugirimaani. Olw'okunyiiga olw' "omusingo" gw'Abangereza nga 31 Ogwokusatu 1939 ogw'obwetwaze bwa Poland, yagamba nti, "Nja kubafumbira ekyokunywa kya sitaani". Mu kwogera kwe mu Wilhelmshaven okw'okutongoza emmeeri y'olutalo Tirpitz nga 1 Ogwokuna, yatiisatiisa okuvumirira endagaano y'amagye g'oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani singa Abangereza bagenda mu maaso n'okukakasa obwetwaze bwa Poland, kye yalaba ng'enkola ya "okuzingiza". Poland yali yakufuuka eggwanga lya Girimaani erya satellite, oba yandifuliddwa nnampawengwa okusobola okukuuma oludda olw’ebuvanjuba olwa Reich n’okutangira Bungereza okuziyiza okuyinza okubaawo.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
Mu kukubaganya ebirowoozo okw’ekyama mu 1939, Hitler yalangirira nti Bungereza ye mulabe omukulu eyali agenda okuwangulwa era nti okusaanyizibwawo kwa Poland kyali kyetaagisa okusooka okutuuka ku kiruubirirwa ekyo. Oludda olw’ebuvanjuba lwandikuumibwa, era ettaka lyandiyongerwa ku Lebensraum ya Bugirimaani. Olw'okunyiiga olw' "omusingo" gw'Abangereza nga 31 Ogwokusatu 1939 ogw'obwetwaze bwa Poland, yagamba nti, "Nja kubafumbira ekyokunywa kya sitaani". Mu kwogera kwe mu Wilhelmshaven okw'okutongoza emmeeri y'olutalo Tirpitz nga 1 Ogwokuna, yatiisatiisa okuvumirira endagaano y'amagye g'oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani singa Abangereza bagenda mu maaso n'okukakasa obwetwaze bwa Poland, kye yalaba ng'enkola ya "okuzingiza". Poland yali yakufuuka eggwanga lya Girimaani erya satellite, oba yandifuliddwa nnampawengwa okusobola okukuuma oludda olw’ebuvanjuba olwa Reich n’okutangira Bungereza okuziyiza okuyinza okubaawo.
Hitler yasooka kuwagira kirowoozo kya gavumenti ya satellite, naye bwe yagaanibwa gavumenti ya Poland, yasalawo okulumba era kino n’akifuula ekiruubirirwa ekikulu eky’enkola y’ensonga z’ebweru mu 1939. Nga 3 Ogwokuna, Hitler yalagira amagye okwetegekera Fall Weiss (1939)|Fall Weiss ("Case White"), enteekateeka y'okulumba Poland nga 25 Ogwomunaana. {{Sfn|Weinberg|1980|pp=537–539, 557–560}} Mu kwogera kwe mu Reichstag nga 28 April, yeegaana byombi endagaano y’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani n’endagaano ya Girimaani ne Poland ey’obutalumbaganyi . {{Sfn|Weinberg|1980|p=558}} Bannabyafaayo nga William Carr, Gerhard Weinberg, ne Ian Kershaw bagamba nti emu ku nsonga lwaki Hitler yafubutuka okugenda mu lutalo kwe kutya okufa amangu. Enfunda eziwera yali agamba nti alina okukulembera Bugirimaani mu lutalo nga tannakaddiwa nnyo, kubanga abamuddira mu bigere bayinza obutaba na maanyi ge ag’okwagala. {{Sfn|Carr|1972|pp=76–77}} {{Sfn|Kershaw|2000b|pp=36–37, 92}} {{Sfn|Weinberg|2010|p=792}} Hitler yali mweraliikirivu nti obulumbaganyi bw’amagye ku Poland buyinza okuvaamu olutalo ne Bungereza nga tegunnatuuka. {{Sfn|Messerschmidt|1990|pp=688–690}} {{Sfn|Robertson|1985|p=212}} Minisita wa Hitler ow’ensonga z’ebweru era eyali Omubaka mu London, Joachim von Ribbentrop, yamugumizza nti Bungereza oba Bufalansa tezijja kussa kitiibwa mu bweyamo bwe zaakola eri Poland. {{Sfn|Bloch|1992|p=228}} {{Sfn|Overy|Wheatcroft|1989|p=56}} Okusinziira ku kino, nga 22 August 1939, Hitler yalagira okukungaanya amagye okulwanyisa Poland. {{Sfn|Kershaw|2008|p=497}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
Mu kukubaganya ebirowoozo okw’ekyama mu 1939, Hitler yalangirira nti Bungereza ye mulabe omukulu eyali agenda okuwangulwa era nti okusaanyizibwawo kwa Poland kyali kyetaagisa okusooka okutuuka ku kiruubirirwa ekyo. Oludda olw’ebuvanjuba lwandikuumibwa, era ettaka lyandiyongerwa ku Lebensraum ya Bugirimaani. Olw'okunyiiga olw' "omusingo" gw'Abangereza nga 31 Ogwokusatu 1939 ogw'obwetwaze bwa Poland, yagamba nti, "Nja kubafumbira ekyokunywa kya sitaani". Mu kwogera kwe mu Wilhelmshaven okw'okutongoza emmeeri y'olutalo Tirpitz nga 1 Ogwokuna, yatiisatiisa okuvumirira endagaano y'amagye g'oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani singa Abangereza bagenda mu maaso n'okukakasa obwetwaze bwa Poland, kye yalaba ng'enkola ya "okuzingiza". Poland yali yakufuuka eggwanga lya Girimaani erya satellite, oba yandifuliddwa nnampawengwa okusobola okukuuma oludda olw’ebuvanjuba olwa Reich n’okutangira Bungereza okuziyiza okuyinza okubaawo.
Hitler yasooka kuwagira kirowoozo kya gavumenti ya satellite, naye bwe yagaanibwa gavumenti ya Poland, yasalawo okulumba era kino n’akifuula ekiruubirirwa ekikulu eky’enkola y’ensonga z’ebweru mu 1939. Nga 3 Ogwokuna, Hitler yalagira amagye okwetegekera Fall Weiss (1939)|Fall Weiss ("Case White"), enteekateeka y'okulumba Poland nga 25 Ogwomunaana. Mu kwogera kwe mu Reichstag nga 28 Ogwokuna, yeegaana endagaano zombi okuli ey’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani n’endagaano ya Girimaani ne Poland ey’obutalumbagana. Bannabyafaayo nga William Carr, Gerhard Weinberg, ne Ian Kershaw bagamba nti emu ku nsonga lwaki Hitler yafubutuka okugenda mu lutalo kwe kutya okufa amangu. Enfunda eziwera yali agamba nti alina okukulembera Bugirimaani mu lutalo nga tannakaddiwa nnyo, kubanga abamuddira mu bigere bayinza obutaba na maanyi ge ag’okwagala. {{Sfn|Carr|1972|pp=76–77}} {{Sfn|Kershaw|2000b|pp=36–37, 92}} {{Sfn|Weinberg|2010|p=792}} Hitler yali mweraliikirivu nti obulumbaganyi bw’amagye ku Poland buyinza okuvaamu olutalo ne Bungereza nga tegunnatuuka. {{Sfn|Messerschmidt|1990|pp=688–690}} {{Sfn|Robertson|1985|p=212}} Minisita wa Hitler ow’ensonga z’ebweru era eyali Omubaka mu London, Joachim von Ribbentrop, yamugumizza nti Bungereza oba Bufalansa tezijja kussa kitiibwa mu bweyamo bwe zaakola eri Poland. {{Sfn|Bloch|1992|p=228}} {{Sfn|Overy|Wheatcroft|1989|p=56}} Okusinziira ku kino, nga 22 August 1939, Hitler yalagira okukungaanya amagye okulwanyisa Poland. {{Sfn|Kershaw|2008|p=497}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
Mu kukubaganya ebirowoozo okw’ekyama mu 1939, Hitler yalangirira nti Bungereza ye mulabe omukulu eyali agenda okuwangulwa era nti okusaanyizibwawo kwa Poland kyali kyetaagisa okusooka okutuuka ku kiruubirirwa ekyo. Oludda olw’ebuvanjuba lwandikuumibwa, era ettaka lyandiyongerwa ku Lebensraum ya Bugirimaani. Olw'okunyiiga olw' "omusingo" gw'Abangereza nga 31 Ogwokusatu 1939 ogw'obwetwaze bwa Poland, yagamba nti, "Nja kubafumbira ekyokunywa kya sitaani". Mu kwogera kwe mu Wilhelmshaven okw'okutongoza emmeeri y'olutalo Tirpitz nga 1 Ogwokuna, yatiisatiisa okuvumirira endagaano y'amagye g'oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani singa Abangereza bagenda mu maaso n'okukakasa obwetwaze bwa Poland, kye yalaba ng'enkola ya "okuzingiza". Poland yali yakufuuka eggwanga lya Girimaani erya satellite, oba yandifuliddwa nnampawengwa okusobola okukuuma oludda olw’ebuvanjuba olwa Reich n’okutangira Bungereza okuziyiza okuyinza okubaawo.
Hitler yasooka kuwagira kirowoozo kya gavumenti ya satellite, naye bwe yagaanibwa gavumenti ya Poland, yasalawo okulumba era kino n’akifuula ekiruubirirwa ekikulu eky’enkola y’ensonga z’ebweru mu 1939. Nga 3 Ogwokuna, Hitler yalagira amagye okwetegekera Fall Weiss (1939)|Fall Weiss ("Case White"), enteekateeka y'okulumba Poland nga 25 Ogwomunaana. Mu kwogera kwe mu Reichstag nga 28 Ogwokuna, yeegaana endagaano zombi okuli ey’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani n’endagaano ya Girimaani ne Poland ey’obutalumbagana. Bannabyafaayo nga William Carr, Gerhard Weinberg, ne Ian Kershaw bagamba nti emu ku nsonga lwaki Hitler yafubutuka okugenda mu lutalo kwe kutya okufa amangu. Enfunda eziwera yali agamba nti alina okukulembera Bugirimaani mu lutalo nga tannakaddiwa nnyo, kubanga abamuddira mu bigere bayinza obutaba na kwagala kwa maanyi nga ye. Hitler yali mweraliikirivu nti obulumbaganyi bw’amagye ku Poland buyinza okuvaamu olutalo ne Bungereza nga terunnatuuka. Minisita wa Hitler ow’ensonga z’ebweru era eyali Omubaka mu London, Joachim von Ribbentrop, yamugumya nti Bungereza oba Bufalansa tezijja kussa kitiibwa mu bweyamo bwe zaakola eri Poland. Okusinziira ku kino, nga 22 Ogwomunaana 1939, Hitler yalagira okukungaanya amagye okulwanyisa Poland.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
Mu kukubaganya ebirowoozo okw’ekyama mu 1939, Hitler yalangirira nti Bungereza ye mulabe omukulu eyali agenda okuwangulwa era nti okusaanyizibwawo kwa Poland kyali kyetaagisa okusooka okutuuka ku kiruubirirwa ekyo. Oludda olw’ebuvanjuba lwandikuumibwa, era ettaka lyandiyongerwa ku Lebensraum ya Bugirimaani. Olw'okunyiiga olw' "omusingo" gw'Abangereza nga 31 Ogwokusatu 1939 ogw'obwetwaze bwa Poland, yagamba nti, "Nja kubafumbira ekyokunywa kya sitaani". Mu kwogera kwe mu Wilhelmshaven okw'okutongoza emmeeri y'olutalo Tirpitz nga 1 Ogwokuna, yatiisatiisa okuvumirira endagaano y'amagye g'oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani singa Abangereza bagenda mu maaso n'okukakasa obwetwaze bwa Poland, kye yalaba ng'enkola ya "okuzingiza". Poland yali yakufuuka eggwanga lya Girimaani erya satellite, oba yandifuliddwa nnampawengwa okusobola okukuuma oludda olw’ebuvanjuba olwa Reich n’okutangira Bungereza okuziyiza okuyinza okubaawo.
Hitler yasooka kuwagira kirowoozo kya gavumenti ya satellite, naye bwe yagaanibwa gavumenti ya Poland, yasalawo okulumba era kino n’akifuula ekiruubirirwa ekikulu eky’enkola y’ensonga z’ebweru mu 1939. Nga 3 Ogwokuna, Hitler yalagira amagye okwetegekera Fall Weiss (1939)|Fall Weiss ("Case White"), enteekateeka y'okulumba Poland nga 25 Ogwomunaana. Mu kwogera kwe mu Reichstag nga 28 Ogwokuna, yeegaana endagaano zombi okuli ey’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani n’endagaano ya Girimaani ne Poland ey’obutalumbagana. Bannabyafaayo nga William Carr, Gerhard Weinberg, ne Ian Kershaw bagamba nti emu ku nsonga lwaki Hitler yafubutuka okugenda mu lutalo kwe kutya okufa amangu. Enfunda eziwera yali agamba nti alina okukulembera Bugirimaani mu lutalo nga tannakaddiwa nnyo, kubanga abamuddira mu bigere bayinza obutaba na kwagala kwa maanyi nga ye. Hitler yali mweraliikirivu nti obulumbaganyi bw’amagye ku Poland buyinza okuvaamu olutalo ne Bungereza nga terunnatuuka. Minisita wa Hitler ow’ensonga z’ebweru era eyali Omubaka mu London, Joachim von Ribbentrop, yamugumya nti Bungereza oba Bufalansa tezijja kussa kitiibwa mu bweyamo bwe zaakola eri Poland. Okusinziira ku kino, nga 22 Ogwomunaana 1939, Hitler yalagira okukungaanya amagye okulwanyisa Poland.
Enteekateeka eno yali yeetaaga obuwagizi bwa Soviet mu kasirise, era endagaano y’obutalumbagana ( endagaano ya Molotov–Ribbentrop ) wakati wa Girimaani ne Soviet Union, eyakulemberwa Joseph Stalin, yalimu endagaano ey’ekyama okugabanya Poland wakati w’amawanga gombi. Okwawukanako n’ekyo Ribbentrop kye yalagula nti Bungereza yandisazeeko enkolagana ya Bungereza ne Poland, Bungereza ne Poland baassa omukono ku mukago gwa Bungereza ne Poland nga 25 August 1939. Kino, awamu n’amawulire okuva e Yitale nti Mussolini tagenda kussa kitiibwa mu ndagaano ya kyuma, kyaleetera Hitler okwongezaayo okulumba Poland okuva nga 25 August okutuuka nga 1 September. {{Sfn|Bloch|1992|pp=252–253}} Hitler yagezaako okukyusa Abangereza mu butabeera na ludda lw’awagira n’atafuna buwanguzi ng’abawa omusingo gw’obutakola bulumbaganyi nga 25 August; olwo n’alagira Ribbentrop okuleeta enteekateeka y’emirembe ey’essaawa esembayo ng’erina ekkomo ly’ekiseera ekitono ennyo mu kaweefube w’okunenya olutalo olwali lugenda okubaawo olw’obutakola kwa Bungereza ne Poland. {{Sfn|Weinberg|1995|pp=85–94}} {{Sfn|Bloch|1992|pp=255–257}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
Mu kukubaganya ebirowoozo okw’ekyama mu 1939, Hitler yalangirira nti Bungereza ye mulabe omukulu eyali agenda okuwangulwa era nti okusaanyizibwawo kwa Poland kyali kyetaagisa okusooka okutuuka ku kiruubirirwa ekyo. Oludda olw’ebuvanjuba lwandikuumibwa, era ettaka lyandiyongerwa ku Lebensraum ya Bugirimaani. Olw'okunyiiga olw' "omusingo" gw'Abangereza nga 31 Ogwokusatu 1939 ogw'obwetwaze bwa Poland, yagamba nti, "Nja kubafumbira ekyokunywa kya sitaani". Mu kwogera kwe mu Wilhelmshaven okw'okutongoza emmeeri y'olutalo Tirpitz nga 1 Ogwokuna, yatiisatiisa okuvumirira endagaano y'amagye g'oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani singa Abangereza bagenda mu maaso n'okukakasa obwetwaze bwa Poland, kye yalaba ng'enkola ya "okuzingiza". Poland yali yakufuuka eggwanga lya Girimaani erya satellite, oba yandifuliddwa nnampawengwa okusobola okukuuma oludda olw’ebuvanjuba olwa Reich n’okutangira Bungereza okuziyiza okuyinza okubaawo.
Hitler yasooka kuwagira kirowoozo kya gavumenti ya satellite, naye bwe yagaanibwa gavumenti ya Poland, yasalawo okulumba era kino n’akifuula ekiruubirirwa ekikulu eky’enkola y’ensonga z’ebweru mu 1939. Nga 3 Ogwokuna, Hitler yalagira amagye okwetegekera Fall Weiss (1939)|Fall Weiss ("Case White"), enteekateeka y'okulumba Poland nga 25 Ogwomunaana. Mu kwogera kwe mu Reichstag nga 28 Ogwokuna, yeegaana endagaano zombi okuli ey’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani n’endagaano ya Girimaani ne Poland ey’obutalumbagana. Bannabyafaayo nga William Carr, Gerhard Weinberg, ne Ian Kershaw bagamba nti emu ku nsonga lwaki Hitler yafubutuka okugenda mu lutalo kwe kutya okufa amangu. Enfunda eziwera yali agamba nti alina okukulembera Bugirimaani mu lutalo nga tannakaddiwa nnyo, kubanga abamuddira mu bigere bayinza obutaba na kwagala kwa maanyi nga ye. Hitler yali mweraliikirivu nti obulumbaganyi bw’amagye ku Poland buyinza okuvaamu olutalo ne Bungereza nga terunnatuuka. Minisita wa Hitler ow’ensonga z’ebweru era eyali Omubaka mu London, Joachim von Ribbentrop, yamugumya nti Bungereza oba Bufalansa tezijja kussa kitiibwa mu bweyamo bwe zaakola eri Poland. Okusinziira ku kino, nga 22 Ogwomunaana 1939, Hitler yalagira okukungaanya amagye okulwanyisa Poland.
Enteekateeka eno yali yeetaaga obuwagizi bwa Soviet mu kasirise, era endagaano y’obutalumbagana ( endagaano ya Molotov–Ribbentrop ) wakati wa Girimaani ne Soviet Union, eyakulemberwa Joseph Stalin, yalimu endagaano ey’ekyama okugabanya Poland wakati w’amawanga gombi. Okwawukanako n’ekyo Ribbentrop kye yalagula nti Bungereza yandisalako enkolagana yaayo ne Poland, Bungereza ne Poland bassa omukono ku mukago gwa Bungereza ne Poland nga 25 Ogwomunaana 1939. Kino, awamu n’amawulire okuva e Yitale nti Mussolini tagenda kussa kitiibwa mu ndagaano ya Pact of steel, kyaleetera Hitler okwongezaayo okulumba Poland okuva nga 25 Ogwomunaana okutuuka nga 1 Ogwomwenda. {{Sfn|Bloch|1992|pp=252–253}} Hitler yagezaako okukyusa Abangereza mu butabeera na ludda lw’awagira n’atafuna buwanguzi ng’abawa omusingo gw’obutakola bulumbaganyi nga 25 August; olwo n’alagira Ribbentrop okuleeta enteekateeka y’emirembe ey’essaawa esembayo ng’erina ekkomo ly’ekiseera ekitono ennyo mu kaweefube w’okunenya olutalo olwali lugenda okubaawo olw’obutakola kwa Bungereza ne Poland. {{Sfn|Weinberg|1995|pp=85–94}} {{Sfn|Bloch|1992|pp=255–257}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
Mu kukubaganya ebirowoozo okw’ekyama mu 1939, Hitler yalangirira nti Bungereza ye mulabe omukulu eyali agenda okuwangulwa era nti okusaanyizibwawo kwa Poland kyali kyetaagisa okusooka okutuuka ku kiruubirirwa ekyo. Oludda olw’ebuvanjuba lwandikuumibwa, era ettaka lyandiyongerwa ku Lebensraum ya Bugirimaani. Olw'okunyiiga olw' "omusingo" gw'Abangereza nga 31 Ogwokusatu 1939 ogw'obwetwaze bwa Poland, yagamba nti, "Nja kubafumbira ekyokunywa kya sitaani". Mu kwogera kwe mu Wilhelmshaven okw'okutongoza emmeeri y'olutalo Tirpitz nga 1 Ogwokuna, yatiisatiisa okuvumirira endagaano y'amagye g'oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani singa Abangereza bagenda mu maaso n'okukakasa obwetwaze bwa Poland, kye yalaba ng'enkola ya "okuzingiza". Poland yali yakufuuka eggwanga lya Girimaani erya satellite, oba yandifuliddwa nnampawengwa okusobola okukuuma oludda olw’ebuvanjuba olwa Reich n’okutangira Bungereza okuziyiza okuyinza okubaawo.
Hitler yasooka kuwagira kirowoozo kya gavumenti ya satellite, naye bwe yagaanibwa gavumenti ya Poland, yasalawo okulumba era kino n’akifuula ekiruubirirwa ekikulu eky’enkola y’ensonga z’ebweru mu 1939. Nga 3 Ogwokuna, Hitler yalagira amagye okwetegekera Fall Weiss (1939)|Fall Weiss ("Case White"), enteekateeka y'okulumba Poland nga 25 Ogwomunaana. Mu kwogera kwe mu Reichstag nga 28 Ogwokuna, yeegaana endagaano zombi okuli ey’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani n’endagaano ya Girimaani ne Poland ey’obutalumbagana. Bannabyafaayo nga William Carr, Gerhard Weinberg, ne Ian Kershaw bagamba nti emu ku nsonga lwaki Hitler yafubutuka okugenda mu lutalo kwe kutya okufa amangu. Enfunda eziwera yali agamba nti alina okukulembera Bugirimaani mu lutalo nga tannakaddiwa nnyo, kubanga abamuddira mu bigere bayinza obutaba na kwagala kwa maanyi nga ye. Hitler yali mweraliikirivu nti obulumbaganyi bw’amagye ku Poland buyinza okuvaamu olutalo ne Bungereza nga terunnatuuka. Minisita wa Hitler ow’ensonga z’ebweru era eyali Omubaka mu London, Joachim von Ribbentrop, yamugumya nti Bungereza oba Bufalansa tezijja kussa kitiibwa mu bweyamo bwe zaakola eri Poland. Okusinziira ku kino, nga 22 Ogwomunaana 1939, Hitler yalagira okukungaanya amagye okulwanyisa Poland.
Enteekateeka eno yali yeetaaga obuwagizi bwa Soviet mu kasirise, era endagaano y’obutalumbagana ( endagaano ya Molotov–Ribbentrop ) wakati wa Girimaani ne Soviet Union, eyakulemberwa Joseph Stalin, yalimu endagaano ey’ekyama okugabanya Poland wakati w’amawanga gombi. Okwawukanako n’ekyo Ribbentrop kye yalagula nti Bungereza yandisalako enkolagana yaayo ne Poland, Bungereza ne Poland bassa omukono ku mukago gwa Bungereza ne Poland nga 25 Ogwomunaana 1939. Kino, awamu n’amawulire okuva e Yitale nti Mussolini tagenda kussa kitiibwa mu ndagaano ya Pact of steel, kyaleetera Hitler okwongezaayo okulumba Poland okuva nga 25 Ogwomunaana okutuuka nga 1 Ogwomwenda. Hitler yalemererwa okugezaako okukyusa Abangereza mu butabeera na ludda lw’ebawagira ng’abawa omusingo gw’obutakola bulumbaganyi nga 25 Ogwomunaana; olwo n’alagira Ribbentrop okuleeta enteekateeka y’emirembe ey’essaawa esembayo ng’erina ekkomo ly’ekiseera ekitono ennyo mu kaweefube w’okunenyeza olutalo olwali lugenda okubaawo olw’obutaddamu kwa Bungereza ne Poland.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
Mu kukubaganya ebirowoozo okw’ekyama mu 1939, Hitler yalangirira nti Bungereza ye mulabe omukulu eyali agenda okuwangulwa era nti okusaanyizibwawo kwa Poland kyali kyetaagisa okusooka okutuuka ku kiruubirirwa ekyo. Oludda olw’ebuvanjuba lwandikuumibwa, era ettaka lyandiyongerwa ku Lebensraum ya Bugirimaani. Olw'okunyiiga olw' "omusingo" gw'Abangereza nga 31 Ogwokusatu 1939 ogw'obwetwaze bwa Poland, yagamba nti, "Nja kubafumbira ekyokunywa kya sitaani". Mu kwogera kwe mu Wilhelmshaven okw'okutongoza emmeeri y'olutalo Tirpitz nga 1 Ogwokuna, yatiisatiisa okuvumirira endagaano y'amagye g'oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani singa Abangereza bagenda mu maaso n'okukakasa obwetwaze bwa Poland, kye yalaba ng'enkola ya "okuzingiza". Poland yali yakufuuka eggwanga lya Girimaani erya satellite, oba yandifuliddwa nnampawengwa okusobola okukuuma oludda olw’ebuvanjuba olwa Reich n’okutangira Bungereza okuziyiza okuyinza okubaawo.
Hitler yasooka kuwagira kirowoozo kya gavumenti ya satellite, naye bwe yagaanibwa gavumenti ya Poland, yasalawo okulumba era kino n’akifuula ekiruubirirwa ekikulu eky’enkola y’ensonga z’ebweru mu 1939. Nga 3 Ogwokuna, Hitler yalagira amagye okwetegekera Fall Weiss (1939)|Fall Weiss ("Case White"), enteekateeka y'okulumba Poland nga 25 Ogwomunaana. Mu kwogera kwe mu Reichstag nga 28 Ogwokuna, yeegaana endagaano zombi okuli ey’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani n’endagaano ya Girimaani ne Poland ey’obutalumbagana. Bannabyafaayo nga William Carr, Gerhard Weinberg, ne Ian Kershaw bagamba nti emu ku nsonga lwaki Hitler yafubutuka okugenda mu lutalo kwe kutya okufa amangu. Enfunda eziwera yali agamba nti alina okukulembera Bugirimaani mu lutalo nga tannakaddiwa nnyo, kubanga abamuddira mu bigere bayinza obutaba na kwagala kwa maanyi nga ye. Hitler yali mweraliikirivu nti obulumbaganyi bw’amagye ku Poland buyinza okuvaamu olutalo ne Bungereza nga terunnatuuka. Minisita wa Hitler ow’ensonga z’ebweru era eyali Omubaka mu London, Joachim von Ribbentrop, yamugumya nti Bungereza oba Bufalansa tezijja kussa kitiibwa mu bweyamo bwe zaakola eri Poland. Okusinziira ku kino, nga 22 Ogwomunaana 1939, Hitler yalagira okukungaanya amagye okulwanyisa Poland.
Enteekateeka eno yali yeetaaga obuwagizi bwa Soviet mu kasirise, era endagaano y’obutalumbagana ( endagaano ya Molotov–Ribbentrop ) wakati wa Girimaani ne Soviet Union, eyakulemberwa Joseph Stalin, yalimu endagaano ey’ekyama okugabanya Poland wakati w’amawanga gombi. Okwawukanako n’ekyo Ribbentrop kye yalagula nti Bungereza yandisalako enkolagana yaayo ne Poland, Bungereza ne Poland bassa omukono ku mukago gwa Bungereza ne Poland nga 25 Ogwomunaana 1939. Kino, awamu n’amawulire okuva e Yitale nti Mussolini tagenda kussa kitiibwa mu ndagaano ya Pact of steel, kyaleetera Hitler okwongezaayo okulumba Poland okuva nga 25 Ogwomunaana okutuuka nga 1 Ogwomwenda. Hitler yalemererwa okugezaako okukyusa Abangereza mu butabeera na ludda lw’ebawagira ng’abawa omusingo gw’obutakola bulumbaganyi nga 25 Ogwomunaana; olwo n’alagira Ribbentrop okuleeta enteekateeka y’emirembe ey’essaawa esembayo ng’erina ekkomo ly’ekiseera ekitono ennyo mu kaweefube w’okunenyeza olutalo olwali lugenda okubaawo olw’obutaddamu kwa Bungereza ne Poland.
Nga 1 Ogwomwenda 1939, Bugirimaani yalumba ebugwanjuba bwa Poland nga yeekwasa nti yali egaaniddwa okukozesa ekibuga kya Danzig n’enguudo ez’ebweru w’ettaka okuyita mu Polish Corridor, Girimaani gye yali ewaddeyo wansi w’endagaano ya Versailles. Mu kwanukula, Bungereza ne Bufalansa baalangirira olutalo ku Bugirimaani nga 3 Ogwomwenda, ekyawuniikiriza Hitler era ne kimuleetera okubuuza Ribbentrop mu busungu nti, "Kati kiki?" {{Sfn|Bloch|1992|p=260}} Bungereza ne Bufalansa tezaakola ku birango byabwe mu bwangu, era nga 17 September, amagye ga Soviet gaalumba obuvanjuba bwa Poland. {{Sfn|Hakim|1995}}
js6j2y8439c2h3mte78rjdhqlk6tsu9
67640
67639
2026-08-14T04:00:09Z
Charles Kalanzi
9748
Created by translating the section "World War II" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1369226609|Adolf Hitler]]"
67640
wikitext
text/x-wiki
'''Adolf Hitler''' (20 Ogwokuna 1889 – 30 Ogwokuna 1945) yali munnabyabufuzi Omugirimaani enzaalwa y’e Austria era nga ye nnakyemalira wa Girimaani ku mulembe gw’Abanazi okuva mu 1933 okutuusa lwe yeetuga mu 1945. Yalinnya mu buyinza ng’omukulembeze w’ekibiina ky’Abanazi, n’afuuka Cansala wa Bugirimaani mu 1933 n’oluvannyuma n’atwala ekitiibwa kya {{Lang|de|Führer und Reichskanzler}} mu 1934. Germany okulumba Poland nga 1 Ogwomwenda1939 wansi w'obukulembeze bwe kwe kwatandika Ssematalo II . Mu lutalo lwonna olwaddirira, Hitler yali y'enyigira nnyo mu kulungamya ebikwekweto by’amagye ga Girimaani era ye yali omukulu mu kutta Abayudaaya nga obukadde mukaaga mu Holocaust awamu n’okufa kw’obukadde n’obukadde bw’abantu abalala abaafa.
Hitler yazaalibwa mu Braunau am Inn mu Austria-Hungary era n’agenda e Girimaani mu 1913. Yayooyootebwa mu kiseera we yaweereza mu magye ga Girimaani mu Ssematalo I, n'afuna omusaalaba ogw'ekyuma (Iron Cross). Mu 1919, y'egatta ku kibiina ky’abakozi ekya Germany Workers’ Party (DAP), ekyasooka ekibiina ky’Abanazi, era mu 1921, n’alondebwa okuba omukulembeze w’ekibiina ky’Abanazi. Mu 1923, yagezaako okuwamba obuyinza bwa gavumenti mu kuwamba gavumenti okwalemererwa mu Munich era n’asibwa emyaka etaano, n’amala omwaka mulamba n’okusoba. Ng’ali eyo, yalagira omuzingo ogusooka ogw’ekitabo kye eky’obulamu bwe ne manifesito y’ebyobufuzi ''Mein Kampf'' ( lit. 'My Struggle'). Oluvannyuma lw’okuyimbulwa nga bukyali mu 1924, yafuna obuwagizi bw’abantu ng’alumba Endagaano y'e Versailles awamu n’okutumbula enzikiriza ya Bugirimaani yonna, okulwanyisa Abayudaaya, n’okulwanyisa Obwanaakalyakaani ng’akozesa okwogera okw’amaanyi ne ppokoppoko w’Abanazi . Yateranga okuvumirira Obwanaakalyakaani ng'olumu ku lukwe lw'Abayudaaya olw'ensi yonna .
Oluvannyuma lw’okulonda mu Reichstag mu Gwekkuminoogumu 1932, ekibiina ky’Abanazi kye kyasinga okubeera n’ebifo mu ''Reichstag'', naye nga si kyekisinga ababaka abangi. Oluvannyuma, eyali chancellor Franz von Papen ne bannabyabufuzi abalala abakuumaddembe baamatiza Pulezidenti Paul von Hindenburg okulonda Hitler ku bwa chancellor nga 30 Ogwoluberyeberye 1933. Nga wayiseewo akaseera katono, nga 23 Ogwokusatu, ''Reichstag'' yayisa etteeka li Enabling Act erya 1933, era ku nkomerero ne litandika okukyusa Weimar Republic n’efuuka Bugirimaani ey’Abanazi. Hindenburg bwe yafa nga 2 Ogwomunaana 1934, Hitler yamusikira n’afuuka omukulembeze w’eggwanga era oluvannyuma Girimaani n’efuuka eggwanga ly'obwannakyemalira mu bujjuvu. Mu ggwanga, Hitler yatandika okussa mu nkola enkola nnyingi ez’obusosoze mu mawanga, ezaali zisuula Abayudaaya Abagirimaani ku bbali n’okubafuula embuzi ey’ekiweebwayo . Emyaka gye omukaaga egyasooka mu buyinza gyavaamu ebyenfuna okutereera amangu okuva mu kiseera ky’okusereba kw’ebyenfuna, okusazaamu obukwakkulizo obwateekebwa ku Bugirimaani oluvannyuma lwa Ssematalo I, n’okuwamba ebitundu ebyalimu obukadde n’obukadde bw’Abagirimaani, ekyamuwa obuwagizi obw’amaanyi mu kusooka.
Ekimu ku biruubirirwa bya Hitler ebikulu kyali {{Lang|de|[[Lebensraum]]}} ( lit. 'Owokubeera') eri abantu b'e Girimaani mu Bulaaya ey'Ebuvanjuba. Enkola ye ey’obukambwe, ey’okugaziya okusukka ensalo za Girimaani zitwalibwa okuba ng’ensonga enkulu ezavaako Ssematalo II mu Bulaaya. Nga 1 Ogwomwenda 1939, Hitler yalabirira okulumba kwa Girimaani ku Poland, bwe kityo ne kireetera Bungereza ne Bufalansa okulangirira olutalo ku Bugirimaani . Oluvannyuma lw’okulagira okulumba Soviet Union mu Gwomukaaga 1941, yalangirira olutalo ku Amerika mu Gwekkumineebiri w’omwaka gwe gumu. Ku nkomerero ya 1941, amagye ga Girimaani n’amawanga ga Bulaaya agayitibwa European Axis gaawamba ekitundu ekisinga obunene ekya Bulaaya n'obukiika kkono bw'Afirika . Obuwanguzi buno bwaddizibwayo mpolampola oluvannyuma lwa 1941 okutuusa amagye g’omukago lwe gaawangula amagye ga Girimaani mu 1945. Nga 29 Ogwokuna 1945, Hitler yawasa munne gwe yali amaze naye ebbanga, Eva Braun, mu {{Lang|de|[[Führerbunker]]}} mu kibuga Berlin. Enkeera beetuga okwewala okukwatibwa amagye ga Soviet Red Army.
Munnabyafaayo era omuwandiisi w'emikululo gy'obulamu bwabantu Ian Kershaw yayogera ku Hitler nga "omusingi gw'ebyobufuzi ebibi eby'omulembe guno". Mu bukulembeze bwa Hitler n’endowooza y’obusosoze mu mawanga, gavumenti y’Abanazi ye yali evunaanyizibwa ku kittabantu ky’Abayudaaya ababalirirwamu obukadde mukaaga n’obukadde n’obukadde bw’abantu abaakosebwa, ye n’abagoberezi be baali batwala nti {{Lang|de|[[Untermensch]]en}} ( lit. ' si bantu' ) oba abatasaana kubeera mu bantu. Hitler n’Abanazi nabo bavunaanyizibwa ku kutta abantu ababalirirwamu obukadde 19.3 nga mulimu abaabulijjo n’abasibe b’olutalo. Okugatta ku ekyo, obukadde 28.7 obw'abajaasi n'abantu baabulijjo baafa olw'ebikolwa by'amagye mu katemba w'Abazungu. Omuwendo gw’abantu baabulijjo abattibwa mu Ssematalo II gwali tegubangawo mu lutalo, era abantu abaafiira mu lutalo luno lulufuula olutalo olusinga okutta abantu mu byafaayo.
== Ensibuko y’obuzaale ==
Taata wa Hitler, Alois Hitler, yali mwana wa Maria Schiclgruber atali mu mateeka. Olukalala lw'okubatiza terwalaga linnya lya kitaawe, era Alois mu kusooka yalina amannya ga nnyina, "Schicklgruber". Mu 1842, Johann Georg Hiedler yawasa maama wa Alois. Alois yakuzibwa mu maka ga muganda wa Hiedler, Johann Nepomuk Hiedler. Alois yakola ng’omukozi wa gavumenti okuva mu 1855 okutuusa lwe yawummula mu 1895. Mu 1876, Alois yawandiisibwa mu mateeka era ebiwandiiko bye eby'okubatiza ne biwandiikibwako obugambo bwa kabona okuwandiisa Johann Georg Hiedler nga kitaawe wa Alois (yawandiikibwa nga "Georg Hitler"). Alois olwo n'atwala erinnya ly'ekika "Hitler", era liwandiikibwa {{Lang|de|"Hiedler", "Hüttler"}}, oba {{Lang|de|"Huettler"}} . Oboolyawo erinnya lino lyesigamiziddwa ku kigambo ky’Olugirimaani {{Lang|de|Hütte}} ( lit. 'akasiisira' ), era kirina amakulu "oyo abeera mu nsiisira".
Omukungu w’Abanazi Hans Frank yawa amagezi nti maama wa Alois yali akozesebwa ng’omukozi w’awaka mu maka g’Abayudaaya mu Graz, era nti mutabani w’amaka ago ow’emyaka 19, Leopold Frankenberger ye yazaala Alois, ekintu ekyamanyibwa nga Frankenberger thesis. Tewali muntu yenna ayitibwa Frankenberger yawandiisibwa mu Graz mu kiseera ekyo, era tewali biwandiiko ku kubeerawo kwa Leopold Frankenberger, kale bannabyafaayo bagoba okugamba nti kitaawe wa Alois yali Muyudaaya. Mu 2025, omusaayi ogwava mu sofa mu kunoonyereza ku Hitler gwakozesebwa Turi King owa Yunivasite y’e Bath okwekenneenya DNA. Omusaayi guno gwakakasibwa nti gwa Hitler nga gugeraageranyizibwa n’ogw’owoluganda lwe omusajja, era okwekenneenya DNA kwalaga nti Hitler teyalina buzaale bwa Bayudaaya ng’ayita mu kitaawe. "Singa bwe kyali, tetwandifunye kukwatagana kwa DNA naye," King bwe yagamba "Okukwatagana okwo okwa DNA tekwakoma ku kukakasa nti eno ye DNA ya Hitler wabula era kukakasa nti emboozi y'obuzaale bw'Abayudaaya bw'abantu okuyita mu kitaawe si kituufu."
== Obuto bwe ==
=== Obuto bwe n’okusoma ===
[[File:Adolf_Hitler_infant_photo_(3x4_cropped).jpg|left|thumb| Hitler ( c. 1889–90)]]
Adolf Hitler yazaalibwa nga 20 Ogwokuna 1889 mu Braunau am Inn, ekibuga mu Austria-Hungary (kati Austria), okumpi n’ensalo ne Girimaani. Yali wakuna ku baana mukaaga abazaalibwa Alois Hitler ne mukyala we owookusatu, Klara Pölzl. Baganda ba Hitler basatu —Gustav, Ida, ne Otto —baafa nga bakyali bawere. Era abaali mu maka ago mwalimu abaana ba Alois okuva mu bufumbo bwe obw’okubiri: Alois Jr. (yazaalibwa 1882) ne Angela (yazaalibwa 1883). Mu 1892, ab’omu maka ago baasengukira mu Passau, Bugirimaani, oluvannyuma lwa Alois okukuzibwa n’afuuka omukungu w'ebyamaguzi mu Passau. Hitler mu kiseera ekyo yali wa myaka esatu. Alois yakuzibwa n’atwalibwa e Linz, Austria, nga 1 Ogwokuna 1893, naye ab’omu maka amalala ne basigala mu Passau. Famire yaddayo e Austria ne basenga e Leonding nga 9Ogwokutaano 1894, era mu Gwomukaaga 1895, Alois yawummula n’agenda e Hafeld, okumpi ne Lambach, gye yalima n’okulunda enjuki. Hitler yasomera mu {{Lang|de|Volksschule}} (essomero lya pulayimale eriweebwa ssente okuva mu gavumenti) mu kibuga Fischlham ekiriraanyewo.
Okugenda e Hafeld kwakwatagana n’okutandika kw’obukuubagano obw’amaanyi obwa taata n’omwana obwava ku Hitler ow’emyaka omukaaga okugaana okugoberera empisa enkakali ez’essomero lye. Alois yagezaako okukuba mutabani we amufuule omuwulize, nga Adolf akola kyonna ekisoboka okubeera ekikontana n’ekyo kyonna kitaawe kye yali ayagala. Alois naye yandikubye mutabani we naye nnyina yaumukuuma obutakubwa buli kiseera.
Kaweefube wa Alois Hitler ow’okulima e Hafeld teyayitamu, era mu 1897, baasengukira e Lambach. Hitler ow’emyaka omunaana yasoma emisomo gy’okuyimba, yayimba mu kkwaaya y’ekkanisa, era yatuuka n’okulowooza ku ky’okufuuka kabona. Mu 1898, famire yaddayo mu maka ag'enkalakkalira e Leonding. Hitler yakosebwa nnyo olw'okufa kwa muto we Edmund mu 1900 olw'omusujja gw'amulangira. Hitler yakyuka okuva mu muyizi ateemotyamotya, ayagala ennyo abantu n’afuuka omulenzi omuzibu, eyeekutudde ku balala era ng’atera okuyombagana ne kitaawe n’abasomesa. Paula Hitler yajjukira nti Adolf yali muvubuka wafujjo era ng’atera okumukuba empi.
Alois yali akoze omulimu omulungi mu kitongole ky'ebyamaguzi era ng’ayagala mutabani we amuddire mu ebigere. Oluvannyuma Hitler yakola katemba okuva mu kiseera kino kitaawe bwe yamutwala okukyalira ofiisi y'ebyamaguzi, n’akiraga ng’ekintu ekyavaako obutakkaanya obutasonyiwa wakati wa taata n’omwana, nga bombi baali ba maanyi. Olw’okusimbira ekkuuli mutabani we okwagala okugenda mu siniya okufuuka omuyiiya, Alois yasindika Hitler mu ''Realschule'' e Linz mu Gwomwenda 1900. Hitler yajeemera okusalawo kuno, era mu ''Mein Kampf'' agamba nti mu bugenderevu yakola bubi mu ssomero, ng'asuubira nti kitaawe bwamala okulaba "ensoma embi mu ssomero ly'ebyemikono yandindese okwewaayo mu kirooto kyange".
Okufaananako n’Abagirimaani bangi ab’omu Austria, Hitler yatandika okukulaakulanya endowooza y'okwagala Girimaani okuva mu buto. Yalaga obwesigwa eri Bugirimaani yokka, ng’anyooma obwakabaka bwa Habsburg obwali busereba mu kukulembera obwakabaka obunene. Hitler ne mikwano gye baakozesa okulamusa "Heil", ne bayimba " Deutschlandlied " mu kifo ky'oluyimba lwa Austrian Imperial. Oluvannyuma lw’okufa kwa Alois okw’amangu nga 3 Ogwoluberyeberye 1903, omutindo gwa Hitler ku ssomero gwayonooneka, era nnyina n’amukkiriza okuvaayo. Yeewandiisa mu ''Realschule'' e Steyr mu Gwomwenda 1904, enneeyisa ye n’omutindo gwe ne bitereera. Mu 1905, oluvannyuma lw’okuyita ekigezo ekisembayo, Hitler yava mu ssomero lino nga talina kiruubirirwa kyonna kya kwongera kusoma wadde enteekateeka entegeerekeka ey’okukola omulimu.
=== Okutandika okuvubuka ng'ali mu Vienna ne Munich ===
Mu 1907, Hitler yava mu Linz n’agenda okubeera n’okusoma okusiiga ebifaananyi mu kibuga Vienna, ng’avujjirirwa ssente okuva mu miganyulo gya mulekwa n’obuwagizi okuva eri nnyina. Yasaba okuyingizibwa mu Academy of Fine Arts Vienna kyokka n’agaanibwa emirundi ebiri. Dayirekita yawa amagezi nti Hitler yandibadde asaba okugenda mu School of Architecture, naye nga talina biwandiiko byetaagisa mu by’ensoma kubanga yali tannamaliriza siniya.
Nga 21 Ogwekkumineebiri 1907, nnyina yafa kookolo w’amabeere ku myaka 47; Mu kiseera ekyo Hitler yalina emyaka 18. Mu 1909, Hitler ssente zaggwawo era n’awalirizibwa okubeera mu bulamu obw’ekika kya bohemian mu bifo eby’okusulamu abantu abatalina mwasirizi ne mu kisulo kya Meldemannstraße. Yafuna ssente ng’omukozi ow’abulijjo ng’asiiga n’okutunda langi z’amazzi ez’ebifo ebisikiriza mu Vienna. Mu kiseera kye yamala mu Vienna, yagoberera okwagala kwo kweyongera okuzimba n’okuyimba, n’agenda mu bivvulu kkumi ebya {{Lang|de|Lohengrin (opera){{!}}Lohengrin}}, ekisinga okumunyumira mu nnyimba za Richard Wagner eza opera.
Mu kibuga Vienna, Hitler yasooka kulaba bigambo ebisosola mu mawanga. Abakulembeze b’abantu nga meeya Karl Lueger baakozesa endowooza y’ekibuga eyali emanyiddwa ennyo ey’okulwanyisa Abayudaaya, oluusi n’oluusi ne bawagira endowooza y'okusukulumya Girimaani okusobola okuganyulwa mu by’obufuzi. Obusosoze bw’eggwanga lya Girimaani bwali bungi nnyo naddala mu disitulikiti y’e Mariahilf, Hitler gye yali abeera mu kiseera ekyo. Georg Ritter von Schönerer yafuuka omukulembeze omukulu ku Hitler, era n’afuna okwegomba Martin Luther.
Hitler yasoma empapula z’amawulire n’obupapula obwali butumbula obusosoze era n’alabula ku kuyingira kw’Abayudaaya b’omu Bulaaya ow’Ebuvanjuba, awamu n’ebiwandiiko by’abantu nga Houston Stewart Chamberlain, Charles Darwin, Friedrich Nietzsche, Gustave Le Bon, ne Arthur Schopenhauer. Mu myaka gye yamala mu Vienna era yafuna endowooza ez’amaanyi ezilwanyisa Abaslav.
Ensibuko n’enkulaakulana y’obukyayi bwa Hitler obw’okulwanyisa Abayudaaya ekyali nsonga ya kukubaganyako birowoozo. Mukwano gwe August Kubizek yagamba nti Hitler yali "akakasiddwa n'omuntu alina obukyayi" nga tannava mu Linz. Wabula munnabyafaayo Brigitte Hamann ayogera ku ndowooza ya Kubizek ng'erina "obuzibu". Wadde nga Hitler mu {{Lang|de|Mein Kampf}} agamba nti yasooka kufuuka musosoze mu Vienna, Reinhold Hanisch, eyamuyamba okutunda ebifaananyi bye, takkiriziganya nakyo. Hitler era yatunda ebimu ku by’emikono bye ng’ayita mu musuubuzi Omuyudaaya ayitibwa Samuel Morgenstern ng’abeera mu kibuga Vienna. Bangi ku bakasitoma ba Morgenstern baali Bayudaaya; okugeza, munnamateeka ayitibwa Josef Feingold yagula ebifaananyi bya Hitler ebiwerako ebikwata ku bizimbe eby’ebyafaayo ebya Vienna. Munnabyafaayo Richard J. Evans agamba nti "bannabyafaayo kati okutwalira awamu bakkiriziganya nti obukambwe bwe,enkola ey'ettemu n'obusosoze eri Abayudaaya bweyoleka bulungi oluvannyuma lwa Girimaani okuwangulwa mu Ssematalo I, ng'enjogera ya "okufumita mu mugongo" ("stab-in-the-back") ennyonyola akatyabaga kano".
Hitler yafuna ekitundu ekisembayo ku bintu bya kitaawe mu Gwokutaano 1913 era n’agenda mu Munich . Bwe yayingizibwa mu ggye lya Austria-Hungary, yagenda e Salzburg nga 5 Ogwokubiri 1914 okwekebejjebwa abasawo. Oluvannyuma lw’okwekeneenyezebwa ng’atasaanira kuweereza, yaddayo e Munich. Oluvannyuma Hitler yagamba nti yali tayagala kuweereza Bwakabaka bwa Habsburg olw’amawanga agaali gatabuddwatabuddwa mu ggye lyabwo n’okukkiriza kwe nti Austria-Hungary essaawa yonna yali egenda kugwa.
=== Ssematalo I ===
Mu Gwomunaana 1914, Ssematalo I bwe yatandika, Hitler yali abeera mu Munich era kyeyagalire yeewandiisa mu ggye lya Bavaria. Okusinziira ku alipoota eyafulumizibwa ab’obuyinza mu Bavaria mu 1924, okukkiriza Hitler okuweereza nti yali nsobi mu by’obufuzi, kubanga ng’omutuuze wa Austria, yandibadde addizibwa mu Austria. Yasindikibwa mu Bavarian Reserve Infantry Regiment 16 (ekibinja ekisooka ekya List Regiment), yaweereza ng’omuserikale atuukibwako ku Western Front mu Bufalansa ne Bubirigi, yaweereza ng’omuserikale atuukibwako ku Western Front mu Bufalansa ne Bubirigi, yamala kumpi ekitundu ky'obulamu bwe ku kitebe ky’ekibinja e Fournes-en-Weppes, nga tali mu lutalo. Mu 1914, yaliwo mu lutalo olwasooka olwa Ypres era mu mwaka ogwo yayooyootebwa olw’obuzira, n’afuna Omusaalaba ogw’Ekyuma (Iron Cross). Mu lutalo, yawonyezebwa omuduumizi we, [[Fritz Wiedemann]], eyaggya Hitler mu bifunfugu by’ekizimbe ekyali kigudde ng’ali mu lutalo olutabuse.
Mu kiseera we yaweereza ku kitebe, Hitler yakola emirimu gye egy’ekikugu, ng’akuba katuuni n’okuwa ebiragiro ku lupapula lw’amawulire olw’amagye. Mu lutalo lw’e Somme mu Gwekkumi 1916, yafuna ebisago mu kisambi ekya kkono ekikompola bwe kyabwatuka mu kifo ky'enkambi mwe baali bekwese. Hitler yamala kumpi emyezi ebiri ng’awona mu ddwaaliro e Beelitz, n’adda mu kibinja kye nga 5 Ogwokusatu 1917. Yaliwo mu lutalo lw'e Arras olwa 1917 ne mu lutalo lw'e Passchendaele. Yafuna akabonero ka Wound Badge akaddugavu nga 18 Ogwokutaano 1918. Nga wayise emyezi esatu, mu Gwomunaana 1918, ng'asembebwa Lieutenant Hugo Gutmann, omukulumbeze we Omuyudaaya, Hitler yafuna omusaalaba ogw’ekyuma, ogwa First Class, ekintu ekitatera kuweebwa bantu bali ku ddaala lya {{Lang|de|Gefreiter}} Hitler ly'eyaliko. Nga 15 Ogwekkumi 1918, yaziba amaaso okumala akaseera mu bulumbaganyi bwa ggaasi w'obutwa era n’aweebwa ekitanda mu ddwaaliro e Pasewalk. Bwe yali eyo, Hitler yategezebwa nti Bugirimaani ewanguddwa, era okusinziira nti yali ku ndiri, yaddamu okuziba amaaso omulundi ogw’okubiri oluvannyuma lw’amawulire gano.
Hitler yayogera ku buvunaanyizibwa bwe mu Ssematalo I nga "ekisinga obukulu mu byonna bye yayitamu" era n'atenderezebwa abaduumizi be olw'obuzira bwe. Obumanyirivu bwe mu kiseera ky’olutalo bwanyweza okwagala eggwanga lye, era kyamunakuwaza nnyo olwa Bugirimaani okuwanika mu Gwekkuminoogumu 1918. Okunyiiga kwe olw’okuwnagula mu lutalo kwayogera okuzimba endowooza ye. Okufaananako n’aba Girimaani abalala abaagala eggwanga lyabwe, naye yali akkiririza mu {{Lang|de|Dolchstoßlegende}} ( stab-in-the-back myth ), eyagamba nti amagye ga Girimaani, "agatawangulwa mu lutalo", "gaali gafumitiddwa mu mugongo" ku ludda lw'awaka abakulembeze ba bulijjo, Abayudaaya, aba Marxist, n'abo abassa omukono ku ndagaano y'okukomya entalo eyakomya olutalo —oluvannyuma ne batuumibwa "abamenyi b'amateeka ba November".
Endagaano ya Versailles yalambika nti Girimaani yalina okulekawo ebitundu byayo ebiwerako n'okuggya amagye mu Rhineland . Endagaano eno yassaawo envumbo ku by’enfuna era n’esolooza ssente nnyingi ku ggwanga. Abagirimaani bangi baalaba endagaano eyo ng’okuswazibwa okutali kwa bwenkanya. Okusingira ddala baawakanya enyingo 231, gye baataputa ng’elangirira nti Bugirimaani y’evunaanyizibwa ku lutalo luno. Endagaano ya Versailles n’embeera y’ebyenfuna, embeera z’abantu, n’ebyobufuzi mu Bugirimaani oluvannyuma lw’olutalo, oluvannyuma Hitler yabikozesa okufunamu mu by’obufuzi.
== Okuyingira mu byobufuzi ==
[[File:Hitler's_DAP_membership_card.png|thumb| Kaadi ya Hitler ey’obwammemba bw’ekibiina ky’abakozi ekya Germany (DAP).]]
Oluvannyuma lw’olutalo, Hitler yaddayo e Munich. Olw’obutaba na buyigirize butongole wadde essuubi ly’emirimu, yasigala mu magye. Mu Gwomusanvu 1919, yalondebwa okuba Verbindungsmann (omukessi) ow’omu Aufklärungskommando (ekitongole ekiketta) ekya Reichswehr, eyaweebwa omulimu gw’okufuga abajaasi abalala n’okuyingirira mu kibiina ky’abakozi ekya Germany (DAP). Mu lukiiko lwa DAP nga 12 Ogwomwenda 1919, ssentebe w’Ekibiina Anton Drexler yakwatibwako nnyo olw’obukugu bwa Hitler mu kwogera. Yamuwa kkopi y’akatabo ke aka ''My Political Awakening'', akaalimu endowooza ezilwanyisa Abayudaaya, ez’okwagala eggwanga, ezirwanyisa obwanaasiwamukange, n’ez’okulwanyisa Marxist. Ku biragiro by’abakulu be mu magye, Hitler yasaba okwegatta ku kibiina, era mu wiiki emu n’akkirizibwa nga mmemba w’ekibiina 555 (ekibiina kyatandika okubala obwammemba ku 500 okuwa endowooza nti baali kibiina kinene nnyo).
Hitler yawandiika ekiwandiiko kye ekyasooka okumanyibwa ku kibuuzo ky’Abayudaaya mu bbaluwa gye yawandiikira Adolf Gemlich nga 16, Ogwomwenda 1919 (kati emanyiddwa nga ebbaluwa ya Gemlich). Mu bbaluwa eno, Hitler agamba nti ekigendererwa kya gavumenti " awatali kubuusabuusa kwe kuggyirawo ddala Abayudaaya". Mu DAP, Hitler yasisinkana Dietrich Eckart, omu ku baatandikawo ekibiina kino era nga mmemba w’ekibiina ky’abasamize ekya Thule Society. Eckart yafuuka omubuulirizi wa Hitler, n’awaanyisiganyanga naye ebirowoozo era n’amuyingiza mu bantu ab’enjawulo mu Munich. Okwongera okusikiriza, ekibiina kya DAP kyakyusa erinnya lyayo ne kifuuka Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (Ekibiina ky'abakozi ekya National Socialist German Workers' Party (NSDAP), kati ekimanyiddwa nga " Nazi Party "). Hitler yakola dizayini ya bendera y’ekibiina eya swastika mu nkulungo enjeru ku mugongo omumyufu.
Hitler yasiibulwa mu magye nga 31 Ogwokusatu 1920, era n’atandika okukolera ekibiina kino emirimu emijjuvu. Ekitebe ky’ekibiina kino kyali mu Munich, ekifo eky’aba Girimaani abaali balwanyisa gavumenti abaali bamaliridde okumalawo enzikiriza ya Marx n’okutyoboola Weimar Republic.
Friedrich Reck-Malleczewen yayogera mu kitabo kye ''ekya Diary of a Man in Despair ekyafulumizibwa'' mu 1947:
Yali azze mu nnyumba gye yali taberangamu, ng'ayambadde gaita, ekikooti, enkoofiira ennene, era ng'akutte omuggo.... Oluvannyuma, yasobola okutandika okwogera. Yayogera nnyo, nga tawummula. Yayigiriza. Yatuboggolera ng'omusomesa w'eddiini mu magye. Tetwamuwakanya n'akatono, oba okugezaako okwawukana mu ngeri yonna, naye yatandika okutuboggolera. Abaweereza baalowooza nti baali batulumba era ne badduka okututaasa. Bwe yali amaze okugenda, twatuula kasirise, nga tukyamuse era nga tetuli basanyufu n'akamu. Waaliwo okuwulira ennaku, nga bwobeera mu ggaali y'omukka ne wesangang'oli wamu n'omuntu aliko ekikyamu ku bwongo.
Mu Gwokubiri 1921, nga asoolobye kukyusakyusa abantu, Hitler yayogera n’abantu abasukka mu 6,000. Okusobola okulanga olukiiko luno, loole bbiri ezaali zijjudde abawagizi b’ekibiina baavuga okwetoloola Munich nga bawanika bendera za swastika n’okugabira abantu obupapula. Mu bbanga ttono Hitler yafuna ettutumu olw’okwogera kwe okw’okukubaganya ebirowoozo okw’amaanyi ng’awakanya Endagaano ya Versailles, bannabyabufuzi abaali bavuganya, n’okusingira ddala ng’awakanya Abamarx n’Abayudaaya.
Mu Gwomukaaga 1921, Hitler ne Eckart bwe baali ku lugendo lw’okusonda ssente e Berlin, obuyeekera bwabalukawo mu kibiina ky’Abanazi mu Munich. Abakiise ku kakiiko kaayo akafuzi baayagala okwegatta ku kibiina kya German Socialist Party (DSP) ekisangibwa mu kibuga Nuremberg. Hitler yaddayo e Munich nga 11 Ogwomusanvu era mu busungu n’awaayo okulekulira kwe. Abakiise ku kakiiko baakitegeera nti okulekulira kw’omuntu waabwe omukulu mu lujjudde era omwogezi kyanditegeeza nti ekibiina kiweddewo. Hitler yalangirira nti agenda kuddamu okwegatta ku kakwakkulizo nti agenda kudda mu bigere bya Drexler ku bwa ssentebe bw’ekibiina, era nti ekitebe ky’ekibiina kigenda kusigala mu Munich. Akakiiko kakkiriza, era n’addamu okwegatta ku kibiina nga 26 Ogwomusanvu nga mmemba 3,680. Hitler yasigala ayolekagana n’okuwakanyizibwa okumu mu kibiina ky’Abanazi. Abaawakanya Hitler mu bukulembeze mwalimu Hermann Esser eyagobebwa mu kibiina, era ne bakuba kkopi 3,000 ez’akatabo akaalumba Hitler ng’omuli w'olukwe mu kibiina. Mu nnaku ezaddirira, Hitler yayogera n’abantu abangi abawerako era ne yeewozaako ku Esser, ne bakuba emizira egy’amaanyi. Enkola ye yatuuka ku buwanguzi, era mu ttabamiruka ow’enjawulo ow’ekibiina nga 29 Ogwomusanvu, yaweebwa obuyinza obujjuvu nga ssentebe w’ekibiina, n’adda mu bigere bya Drexler, n’obululu 533 ku 1.
Okwogera kwa Hitler okwa vitriolic beer hall kwatandika okusikiriza abalabi aba bulijjo. Nantawunyikamu, yafuuka omukugu mu kukozesa emiramwa egy’enjawulo, omuli n’okunenya abalala olw’ebizibu by’ebyenfuna by’abawuliriza be. Hitler yakozesa enkola y'okusikiriza ey’obuntu bwe n’okutegeera empisa z'abantu bwe yayogeranga mu lujjudde. Bannabyafaayo baalaba engeri ebigambo bye gye bikwatamu abantu abangi mu ngeri ey’okuwuniikiriza, n’amaaso ge mu bibinja ebitonotono. Alfons Heck, eyali mmemba w’ekibiina kya Hitler Youth, yajjukira nti:
Twatandika okwenyumiriza mu ggwanga lyaffe mu ngeri ey'ekisiru. Okumala eddakiika eziwera, twaleekaanira waggulu, nga n'amaziga gatuyitamu: Sieg Heil, Sieg Heil, Sieg Heil! Okuva mu kaseera ako, nafuuka wa Adolf Hitler mu mubiri ne mu mwoyo.
Abagoberezi abaasooka kwaliko Rudolf Hess, eyali omukungu w'amagye g'omu bbanga Hermann Göring ne kapiteeni mu magye Ernst Röhm. Röhm yafuuka akulira ekibiina ky’Abanazi ekya magye agatali matongole ekya Sturmabteilung, ekyakuuma enkiiko n'okulumba abaali babavuganya mu byobufuzi. Ekintu ekikulu ekyakwata ku ndowooza ya Hitler mu kiseera kino yali Aufbau Vereinigung, ekibinja ky’olukwe eky’Abazungu Abarussia abaali mu buwanganguse n’Abanazi abaasooka. Ekibinja kino, nga kiweebwa ssente okuva mu bannamakolero abagagga, kyaleeta Hitler ekirowoozo ky’olukwe lw’Abayudaaya, nga lukwataganya ensimbi z’ensi yonna n’enzikiriza ya Bolshevism.
Enteekateeka y’ekibiina ky’Abanazi yategekebwa mu nsonga 25 nga 24 Ogwokubiri 1920. Kino tekyakiikirira ndowooza ekwatagana, wabula kyali kibiina kya ndowooza ezafunibwa ezaali zirina ssente mu völkisch pan-Germanic movement, nga ultranationalism, okuwakanya Endagaano ya Versailles, obuteesiga bwanaasiwamukange, awamu n'endowooza ezimu ez'anaakalyako ani. Eri Hitler, ekintu ekyali kisinga obukulu kwe kulwanyisa Abayudaaya ekyalimu . Era enteekateeka eno yagitwala ng’okusinga omusingi gwa ppokoppoko n’okusikiriza abantu okujja ku kabaga.
=== Beer Hall Putsch n’ekkomera lya Landsberg ===
[[File:Mein_Kampf_dust_jacket.jpeg|thumb|[[Dust jacket|Ekikooti ky’enfuufu]] ekya {{Lang|de|[[Mein Kampf]]}} ’s 1926–28 edition, Hitler gye yawandiika mu 1925]]Mu 1923, Hitler yeyambisa obuyambi bwa Genero Erich Ludendorff owa Ssematalo I okugezaako okuwamba gavumenti eyamanyibwa nga Beer Hall Putsch. Ekibiina ky’Abanazi kyakozesa obusosoze bwa Yitale ng’ekyokulabirako ku ndabika yaabwe n’enkola zaabwe. Hitler yali ayagala okukoppa Benito Mussolini ’s bwe yalumba Rome mu 1922 ng’awamba gavumenti mu Bavaria, ekyagoberera okusoomoozebwa eri gavumenti mu Berlin. Hitler ne Ludendorff baasaba obuwagizi bwa Staatskommissar (Kaminsona omubeezi) Gustav Ritter von Kahr, omufuzi wa Bavaria. Kyokka Kahr, ng’ali wamu n’akulira Poliisi Hans Ritter von Seisser ne Genero wa Reichswehr Otto von Lossow, baali baagala okuteekawo nnakyemalira ow’eggwanga awatali Hitler.
Nga 8,Ogwekkuminoogumu 1923, Hitler ne SA baalumba olukuŋŋaana lw'abantu 3,000 olwategekebwa Kahr mu Bürgerbräukeller, ekizimbe ky'omwenge mu Munich. Ng'ataataataaganya okwogera kwa Kahr, yalangirira nti enkyukakyuka y'eggwanga yatandika dda era n'alangirira okuteekebwawo kwa gavumenti empya ne Ludendorff. Ng'addayo mu kisenge eky'emabega, Hitler, ng'aggyeyo emmundu, yasaba era oluvannyuma n'afuna obuwagizi bwa Kahr, Seisser, ne Lossow. Amagye ga Hitler mu kusooka gaasobola okuwamba ekitebe kya Reichswehr n'ekya poliisi, naye Kahr n'abamu ku banne mu bwangu baalekera awo okumuwagira. Tewali magye wadde poliisi y'eggwanga y'egatta ku Hitler. Olunaku olwaddirira, Hitler n'abagoberezi be baatambula okuva mu kizimbe ky'omwenge ne bagenda ku minisitule y'olutalo mu Bavaria okuggyako gavumenti ya Bavaria, naye poliisi nebasaasanya. Mu kaweefube w'okuggyako gavumenti eyalema, ab'ekibiina kya Nazi 16 n'abakungu ba poliisi bana battibwa.
Hitler yaddukira mu maka ga Ernst Hanfstaengl era okusinziira ku biwandiiko ebimu yalowooza ku kwetta. Yali mu kwewunika naye nga mukkakkamu bwe yakwatibwa nga 11 Ogwekkuminoogumu 1923 olw'okulya mu nsi ye olukwe. Omusango gwe mu kkooti y’abantu ey’enjawulo mu Munich gwatandika mu Gwakubiri 1924, era Alfred Rosenberg n’afuuka omukulembeze ow’ekiseera ow’ekibiina ky’Abanazi. Nga 1 Ogwokuna, Hitler yasalirwa ekibonerezo kya kusibwa emyaka etaano mu Festungshaft mu kkomera lya Landsberg. Eyo, yayisibwa mu ngeri ey’omukwano okuva mu bakuumi era n’akkirizibwa okufuna obubaka okuva mu bawagizi be n’okukyalirwa banne mu kibiina buli kiseera. Olw’okusonyiyibwa kkooti ey’oku ntikko mu Bavaria, yayimbulwa okuva mu kkomera nga 20 Ogwekkumineebiri 1924, ng’awakanya omuwaabi wa gavumenti. Nga mw’otwalidde n’obudde bwe yamala mu alimanda, Hitler yamala omwaka mulamba n’okusoba mu kkomera.
Bwe yali e Landsberg, Hitler ye yalagira ekitundu ekisinga obunene eky’omuzingo ogusooka ogwa ''Mein Kampf'' ( lit. 'My struggle'; mu kusooka katuumibwa Four and a Half Years of Struggle against Lies, Stupidity, and Corwadice) mu kusooka eri ddereeva we, Emil Maurice, n’oluvannyuma n’aweebwa omumyuka we, Rudolf Hess. Ekitabo kino ekyaweebwayo eri mmemba wa Thule Society, Dietrich Eckart, kyali kya bulamu bwe era nga kinnyonnyola endowooza ze. Ekitabo ekyo kyalaga enteekateeka za Hitler ez’okugaziya ebitundu by’ensi awamu n’okukyusa embeera z’abantu mu Girimaani okufuuka obwannakyemalira obwesigama ku mawanga. Mu kitabo kyonna, Abayudaaya benkanankana ne "obuwuka" era ne banjulwa nga "abawi b'obutwa ab'ensi yonna". Okusinziira ku ndowooza ya Hitler, eky’okugonjoola ensonga eno kwe kuzisaanyaawo. Wadde nga Hitler teyannyonnyola ngeri kino gye kyali kigenda okutuukirira, "obuzaale bwe obw'okutta abantu tebugaanirwa", okusinziira ku Ian Kershaw.
Yafulumizibwa mu mizingo ebiri mu 1925 ne 1926, Mein Kampf yatundibwa kkopi 228,000 wakati wa 1925 ne 1932. Kkopi akakadde kamu zaatundibwa mu 1933, omwaka Hitler gwe yasooka okubeera mu ofiisi. Ng’ebula mbale Hitler abeere n’ebisaanyizo by’okuyimbulwa ku kakalu ka kkooti, gavumenti ya Bavaria yagezaako okumugobera mu Austria. Chancellor wa Austria eya federo yagaana okusaba kuno ng’agamba nti obuweereza bwe mu magye ga Girimaani bwamufuula omutuuze era obw’e Austria obutaba na makulu. Mu kwanukula, Hitler yasazaamu mu butongole obutuuze bwe obwa Austria nga 7 Ogwokuna 1925
=== Okuddamu okuzimba Ekibiina ky’Abanazi ===
Mu kiseera Hitler we yayimbulwa mu kkomera, ebyobufuzi mu Bugirimaani byali si byakulwanagana nnyo, era n’ebyenfuna byali biteredde, ekyakomya emikisa gya Hitler egy’okubanja mu by’obufuzi. Olw’okulemererwa kwa Beer Hall Putsch, ekibiina kya Nazi Party n’ebibiina ebibirinako akakwate byawerebwa mu Bavaria. Mu lukiiko wamu ne ssaabaminisita wa Bavaria, Heinrich Held, nga 4 Ogwoluberyeberye 1925, Hitler yakkiriza okussa ekitiibwa mu buyinza bw’eggwanga era n’asuubiza nti ajja kunoonya obuyinza bw’ebyobufuzi ng’ayita mu nkola ya demokulasiya yokka. Olukiiko luno lwaggulawo ekkubo ly'okuggyawo okuwera ekibiina ky’Abanazi nga 16 Ogwokubiri.
Wabula oluvannyuma lw’okwogera okw’okukuma omuliro mu bantu kwe yawa nga 27 Ogwokubiri, Hitler yagaanibwa okwogera mu lujjudde ab’obuyinza mu Bavaria, envumbo eyasigalawo okutuusa mu 1927. Okusobola okutumbula ebigendererwa bye eby’ebyobufuzi wadde nga yali awereddwa, Hitler yalonda Gregor Strasser, Otto Strasser, ne Joseph Goebbels okutegeka n’okugaziya ekibiina ky’Abanazi mu bukiikakkono bwa Bugirimaani. Gregor Strasser yaddukanya ekkubo ly’ebyobufuzi eryetongodde ennyo, ng’assa essira ku bintu eby’anaakalyakaani mu nteekateeka y’ekibiina.
Akatale k'emigabo mu Amerika kagwa nga 24 Ogwekkumi 1929. Enkosa yaayo mu Bugirimaani yali ya maanyi nnyo: obukadde n’obukadde bw’abantu tebaalina mirimu, era bbanka ennene eziwerako ne zigwa. Hitler n’ekibiina ky’Abanazi beetegeka okweyambisa embeera ey’akazigizigi okufuna obuwagizi eri ekibiina kyabwe. Basuubiza okusazaamu endagaano ya Versailles, okunyweza ebyenfuna n’okuwa abantu emirimu.
Hitler yayogera ku linnya ly’Ekibiina ky’Abanazi mu Gwekkumi 1923:
"Naye," bwe ntyo bwe nabuuza Hitler, "lwaki weeyita National Socialist, okuva enteekateeka y'ekibiina kyo bw'eri ekikontana ddala n'eyo etwalibwa okuba eya socialism?" "Socialism," bwe yaddamu, ng'assa wansi ekikopo kye eky'accaayi, mu ngeri ey'obukambwe, "ye sayansi w'okukola ku bulungi bw'abantu bonna. Communism si Socialism. Marxism si Socialism. Aba Marxism babbye ekigambo era ne batabulatabula amakulu gaakyo. Nja kutwala Socialism okuva ku ba Socialists. Socialism nkola ya Aryan ey'edda, nkola ya ba Girimaani.... Twetaaga okutuukiriza ebyetaago eby'ensonga eby'ebibiina ebikola ebintu okuyita mu gavumenti nga yeesigamiziddwa ku bumu bw'eggwanga. Gye tuli, gavumenti n'eggwanga bifaanagana.
== Okulinnya ku bukulembeze ==
{| class="wikitable"
|+
! colspan="5" |Ebyava mu kulonda mu kibiina ky'Abanazi
|-
|Akalulu
|Omugatte gw'obululu
|Obululu ku 100
|Ebifo mu Reichstag
|Ebikulu
|-
|Ogwokutaano 1924
|1,918,300
|6.5
|32
|Hitler yali mu kkomera
|-
|Ogwekkumineebiri 1924
|907,300
|3.0
|14
|Hitler ng'ayimbuddwa okuva mu kkomera
|-
|Ogwokutaano 1928
|810,100
|2.6
|12
|
|-
|Ogwomwenda 1930
|6,409,600
|18.3
|107
|Oluvannyuma lw'akatyabaga k'ebyenfuna
|-
|Ogwomusanvu 1932
|13,745,000
|37.3
|230
|Oluvannyuma lwa Hitler okwesimbawo ku bwa Pulezidenti
|-
|Ogwekkuminoogumu 1932
|11,747,000
|33.1
|196
|
|-
|Ogwokusatu 1933
|17,277,180
|43.9
|288
|Kaali ka mirembe mu kusooka nga Hitler akyali chancellor wa Girimaani
|}
=== Okukulembera Bruning ===
Okugwa kw'ebyenfuna mu nsi yonna kwawa Hitler omukisa gw'ebyobufuzi. Abagirimaani baali banyiivu eri paalamenti, eyali eyalina okusoomoozebwa okuva mu bannalukalala ab'ku ddyo- n'ab'oku kkono. Ebibiina by'ebyobufuzi ebitali bya bannalukalala byali bitandise okulemererwa okukomya ebikolwa eby'obukambwe, era akalulu ka Girimaani ak'ekikungo mu 1929 kaayamba okuyitimusa endowooza y'Abanazi. Okulonda kw'Ogwomwenda 1930 kwaviirako okusattulukuka kw'omukago era ne gusikizibwa kabineeti ey'abatono. Omukulembeze waayo, ow'ekibiina kya Centre Party, Heinrich Brüning, yafuga ng'ayita mu biragiro by'akatabaga okuva ku Pulezidenti Paul von Hindenburg. Okukulembera okuyita mu biragiro kyafuuka ky'abulijjo, n'ekireetera obukulembeze bwa bannantagambwako. Ekibiina ky'Abanazi kyava gye kyali ne kiwangula n'ebitundu 18.3 ku buli kikumi ku bululu n'ebifo 107 mu paalamenti mu kulonda kwa 1930, ne kifuuka ekibiina eky'okubiri ekisinga ababaka abangi mu palamenti.
Hitler yalabikira mu musango gw’abaserikale babiri aba Reichswehr, okuli Lieutenant Richard Scheringer ne Hanns Ludin, ku nkomerero ya 1930. Bombi baavunaanibwa omusango gw’okubeera bammemba mu kibiina ky’Abanazi, mu kiseera ekyo nga kimenya mateeka eri aba Reichswehr. Oludda oluwaabi lwagamba nti ekibiina ky'Abanazi kyali kya bannalukalala, ekyaviirako munnamateeka w’abawawaabirwa Hans Frank okuyita Hitler okuwa obujulizi. Nga 25 Ogwomwenda 1930, Hitler yawa obujulizi nti ekibiina kye kyali kigenda kugoberera obuyinza bw’ebyobufuzi nga kiyita mu kulonda kwa demokulasiya kwokka, ekyamuwa abawagizi bangi mu kibinja ky’abaserikale.
Enkola ya Brüning ey’okukendeeza ku nsimbi teyaleeta nnyo nkulaakulana mu by’enfuna era nga teyayagalibwa nnyo. Kino Hitler yakikozesa ng’atunuulira obubaka bwe obw’ebyobufuzi n'addala ku bantu abaali bakoseddwa ebbeeyi y’ebintu okulinnya mu myaka gya 1920 n’okusereba kw’eby’enfuna, gamba ng’abalimi, abaazirwanako mu lutalo, n’abantu ab’alinamu ku ssente.
Wadde nga Hitler yali asazizaamu obutuuze bwe obw’e Austria mu 1925, teyafuna butuuze bwa Girimaani okumala kumpi emyaka musanvu. Kino kyali kitegeeza nti yali talina ggwanga, mu mateeka yali tasobola kwesimbawo ku bwapulezidenti, era nga akyayolekedde akabi ak’okugobwa mu nsi. Nga 25 Ogwokubiri 1932, minisita w’ensonga z’omunda mu Brunswick, Dietrich Klagges, eyali mmemba w’ekibiina ky’Abanazi, yalonda Hitler ng’omuddukanya w'ekibinja ky’essaza lino mu Reichsrat mu Berlin, ekyafuula Hitler munnansi wa Brunswick, era bwe kityo ne Bugirimaani.
Hitler yavuganya ne Hindenburg mu kulonda kwa Pulezidenti okwa 1932. Okwogera kwe yawa mu Industry Club e Düsseldorf nga 27 JOgwoluberyeberye 1932 kwamuwa obuwagizi okuva mu bannamakolero bangi ab’amaanyi mu Girimaani. Hindenburg yalina obuwagizi okuva mu bibiina eby’enjawulo eby’amawanga, eby’obwakabaka, eby’Abakatuliki, n’ebya Republican, n’abamu ku ba Social Democrats. Hitler yakozesa omubala gwa kampeyini " Hitler über Deutschland " ("Hitler ku ntikko ya Girimaani"), okujuliza ebigendererwa bye eby'ebyobufuzi n'okukola kampeyini ze ng'akozesa ennyonyi. Y’omu ku bannabyabufuzi abaasooka okukozesa entambula y’ennyonyi mu kampeyini era yagikozesa bulungi. Hitler yali mu kyakubiri ku mirundi ebiri gyonna, n’afuna obululu obusoba mu 35 ku buli 100 mu kulonda okusembayo. Wadde nga yawangulwa Hindenburg, okulonda kuno kwalaga Hitler ng’amaanyi ag’amaanyi mu byobufuzi bya Girimaani.
=== Okulondebwa ku bwa chancellor ===
[[File:Bundesarchiv_Bild_146-1972-026-11,_Machtübernahme_Hitlers.jpg|thumb|Hitler, ku ddirisa lya Reich Chancellery, afuna okukubwa mu ngalo akawungeezi lwe yatuuzibwa ku bwa chancellor, nga 30 Ogwoluberyeberye 1933]]
Obutabaawo gavumenti ekola bulungi kyaleetera bannabyabufuzi babiri ab’amaanyi, Franz von Papen ne Alfred Hugenberg, awamu n’abamakolero n’abasuubuzi abalala abawerako, okuwandiikira Hindenburg ebbaluwa. Abassa emikono gyabwe baasaba Hindenburg okulonda Hitler okukulira gavumenti "eyeetongodde ku bibiina by'ebyobufuzi ebiri mu paalamenti", ekiyinza okuviirako omugundu ogugenda "okusikiriza obukadde n'obukadde bw'abantu".
Hindenburg nga tayagala yakkiriza okulonda Hitler ku bwa chancellor oluvannyuma lw’okulonda kwa paalamenti okw'emirundi ebiri —mu Gwomusanvu n'Ogwekkuminoogumu1932 —nga tekuvuddemu kutondawo gavumenti esobola okukulembera. Hitler yakulembera gavumenti y’omukago eyamala akaseera katono eyatondebwawo ekibiina kya Nazi Party (ekyali kisinga okubeera n’ebifo mu Reichstag) n’ekibiina kya Hugenberg, ekibiina kya German National People’s Party (DNVP). Nga 30 Ogwoluberyeberye1933, kabineeti empya yalayizibwa ku mukolo omumpi mu ofiisi ya Hindenburg. Ekibiina ky’Abanazi kyafuna ebifo bisatu: Hitler yalondebwa okuba chancellor, Wilhelm Frick nga Minisita w’ensonga z’omunda, ne Hermann Göring nga Minisita w’ensonga z’omunda mu Prussia. Hitler yali akkaatirizza ku bifo bya baminisita ng’engeri y’okufuna obuyinza ku poliisi mu kitundu ekinene ekya Bugirimaani.
=== Omuliro mu Reichstag n’okulonda mu Gwokusatu ===
Nga chancellor, Hitler yakola ku kaweefube w’abawakanya ekibiina ky’Abanazi okuzimba gavumenti ey’abasinga obungi. Olw’obutabanguko mu by’obufuzi, yasaba Hindenburg okuddamu okusatulula Reichstag, era okulonda kwali kutegekeddwa ku ntandikwa y'Ogwokusatu. Nga 27 Ogwokubiri 1933, ekizimbe kya Reichstag kyakumibwako omuliro. Göring olukwe yalunenyeza Abacommunist, anti Omucommunist w’e Budaaki Marinus van der Lubbe yasangibwa mu mbeera ezimulumiriza munda mu kizimbe ekyali kiyidde. Okutuuka mu myaka gya 1960, bannabyafaayo abamu, omuli William L. Shirer ne Alan Bullock, baali balowooza nti ekibiina ky’Abanazi kye kyali kivunaanyizibwa; kati endowooza ya bannabyafaayo abasinga obungi eri nti van der Lubbe ye yatandika omuliro yekka.
Ku kusaba kwa Hitler, Hindenburg yayanukula n'okussa omukono ku kiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree ekya 28 Ogwokubiri, ekyawandiikibwa Abanazi, ekyayimiriza eddembe eritandikirwako era ne kikkiriza okusibwa awatali kuwozesebwa. Ekiragiro kino kyakkirizibwa mu nnyingo eya 48 eya Ssemateeka wa Weimar, eyawa pulezidenti obuyinza okukola enteekateeka ez’amangu okukuuma obukuumi n’obutebenkevu bw’abantu. Emirimu gy’ekibiina kya German Communist Party (KPD) byanyigirizibwa, era bammemba ba KPD 4,000 ne bakwatibwa.
Ng’oggyeko okunoonya akalulu, ekibiina ky’Abanazi kyakola effujjo nga beefananya amagye n’okusaasaanya ppokoppoko alwanyisa obwannakalyakaani, mu nnaku ezaali zikulembera okulonda. Ku lunaku lw’okulonda nga 6 Ogwokusatu 1933, omugabo gw’Abanazi mu bululu gweyongera okutuuka ku bitundu 44%, era ekibiina kino kyafuna ebifo ebisinga obungi mu paalamenti. Ekibiina kya Hitler kyalemererwa okufuna obululu obusinga obungi, ne kyetaagisa omukago omulala ne DNVP.
=== Olunaku lwa Potsdam n’etteeka lya Enabling Act ===
Nga 21 Ogwokusatu 1933, ''Reichstag'' empya yatandikibwawo n’omukolo gw’okuggulawo mu kkanisa ya Garrison e Potsdam. "Olunaku olwa Potsdam" lwategekebwa okulaga obumu wakati w'ekibiina ky'Abanazi n'abakungu mu Prussia abakadde n'amagye. Hitler yalabikira mu kkooti ey’okumakya era mu bwetoowaze n’alamusa Hindenburg.
Okusobola okutuuka ku buyinza obujjuvu mu byobufuzi wadde nga teyalina bungi bwa ddala mu paalamenti, gavumenti ya Hitler yaleeta Ermächtigungsgesetz (Enabling Act) okukubwako akalulu mu ''Reichstag'' eyali yakalondebwa . Etteeka lino —eryatuumibwa mu butongole Gesetz zur Behebung der Not von Volk und Reich ("Law to Remedy the Distress of People and Reich")—lyawa kabineti ya Hitler obuyinza okukola amateeka awatali kukkirizibwa kwa Reichstag okumala emyaka ena. Amateeka gano gayinza (okuggyako ebimu) okuva ku ssemateeka.
Okuva bwe kiri nti kyandikosezza ssemateeka, etteeka li Enabling Act okuyisibwa lyali lyetaagisa abantu ebitundu bibiri ku bisatu okuyisibwa. Nga tebaleseewo muwatwa gwonna, Abanazi baakozesa ebiragiro ebiri mu kiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree okukwata abamyuka bonna 81 ab’Abacommunist (wadde nga baali bakola kampeyini ez’amaanyi okulwanyisa ekibiina, Abanazi baali bakkirizza KPD okuvuganya mu kulonda) ne balemesa aba Social Democrats abawerako okwetaba mu kulonda.
Nga 23 Ogwokusatu 1933, ''Reichstag'' yakuŋŋaana mu Kroll Opera House mu mbeera ey’akatabanguko. Ab'ebitiibwa mu SA baakli liteesebwako, ne baleekaana engombo n’okutiisatiisa ababaka ba paalamenti abaali batuuse. Oluvannyuma lwa Hitler okusuubiza mu bigambo akulira ekibiina kya Centre , Ludwig Kaas nti Hindenburg agenda kusigala n’obuyinza bwe obw’okukuba akalulu, Kaas yalangirira nti ekibiina kya Centre Party kigenda kuwagira etteeka eriyitibwa Enabling Act. Etteeka lino lyayisibwa n’obululu 444–94, ng’ebibiina byonna okuggyako aba Social Democrats be baliwagira. Etteeka erya Enabling Act, awamu n’ekiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree, kyakyusa gavumenti ya Hitler n’efuuka eya nnakyemalira mu mateeka.
=== Obwannakyemalira ===
<blockquote>[[File:Der_Führer_Gemälde_Portrait_painting_of_Adolf_Hitler_by_Heinrich_Knirr_1937_No_known_copyright_restrictions_(artist_died_in_1944)_Imperial_War_Museum_London.jpg|thumb|Ekifaananyi kya Heinrich Knirr (1937)]]"Nga nteeka obulamu bwange mu kabi okulabika ng'ayogera ebitategeerekeka, mbagamba nti ekibiina kya National Socialist movement kijja kugenda mu maaso okumala emyaka 1,000!... Temwerabira engeri abantu gye bansekereramu emyaka 15 emabega bwe nnalangirira nti lumu nja kufuga Bugirimaani. Baseka kaakano, mu ngeri y'emu ey'obusirusiru, bwe nnalangirira nti nja kusigala mu buyinza" - Adolf Hitler ng'ayogerako ne munnamaulire wa BBC mu Berlin, Ogwomukaaga 1934</blockquote>Oluvannyuma lw'okufuna obuyinza ku ssiga lya gavumenti eribaga amateeka ne ly'obukulembeze, Hitler ne banne baatandika okulwanyisa ababavuganya abaasigalawo. Ekibiina kya Social Democratic Party kyawerebwa, era n'ebintu byakyo ne bikwatibwa.Wadde ng'abakiise b'ebibiina by'abakozi bangi baali mu Berlin ku lunaku lw'ogwokutaano, abaserikale ba SA baawamba woofiisi z'ebibiina mu ggwanga lyonna. Nga 2 Ogwokutaano 1933, ebibiina by'abakozi byonna byawalirizibwa okuggibwawo, era abakulembeze baabyo ne bakwatibwa. Abamu baasindikibwa mu nkambi z'abasibe.Ekibiina kya German Labour Front kyatandikibwawo ng'ekitongole ekikiikirira abakozi bonna, abakungu, n'abalina kkampuni, nga kino kiraga endowooza y'Abanazi mu mwoyo gwa Hitler's Volksgemeinschaft ("ekitundu ky'abantu").
Ogwomukaaga we gwaggwerako ng’ebibiina ebirala bitiisibbwatiisibbwa okusasika. Kuno kwaliko omukago gw’Abanazi ogw’erinnya, DNVP; ng’ayambibwako SA, Hitler yawaliriza omukulembeze waayo Hugenberg okulekulira nga 29 Ogwomukaaga. Nga 14 Ogwomusanvu 1933, ekibiina ky’Abanazi kyalangirirwa ng’ekibiina kyokka eky’ebyobufuzi mu mateeka mu Bugirimaani. Okwagala kwa SA okweyongera amaanyi mu byobufuzi n’amagye kwaleeta okweraliikirira mu bakulembeze b’amagye, abamakolero na b'ebyobufuzi. Mu kwanukula, Hitler yalongoosa obukulembeze bwonna obwa SA mu kyayitibwa Night of the Long Knives, eyaliwo okuva nga 30 Ogwomukaaga okutuuka nga 2 Ogwomusanvu 1934. Hitler yatunuulira Ernst Röhm n’abakulembeze abalala aba SA, ng'awamu n’abalabe ba Hitler abawerako mu byobufuzi (nga Gregor Strasser n’eyali chancellor Kurt von Schleicher ), baazingibwa, ne bakwatibwa, ne bakubwa amasasi. Wadde ng’ensi yonna n’Abagirimaani abamu baakwatibwa ensonyi olw’ettemu lino, bangi mu Bugirimaani baali balowooza nti Hitler yali azzaawo emirembe.
Hindenburg yafa nga 2 Ogwomunaana 1934. Ku lunaku olwali lwakayita, kabineti yali etaddewo Etteeka li "Law Concerning the Head of State of the German Reich". Etteeka lino lyali ligamba nti Hindenburg bw’anaafa, ofiisi ya pulezidenti yali egenda kuggyibwawo, era obuyinza bwayo ne bugattibwa n’obwo obwa chancellor. Bw’atyo Hitler yafuuka omukulembeze w’eggwanga awamu n’omukulembeze wa gavumenti era mu butongole n’atuumibwa erinnya Führer und Reichskanzler (Omukulembeze era Chancellor wa Reich), wadde nga Reichskanzler okukkakkana ng’asuuliddwa. Olw’ekikolwa kino, Hitler yaggyawo enkola y'amateeka eyali esobola okumuggya mu ofiisi.
Ng’omukulembeze w’eggwanga, Hitler yafuuka omuduumizi w’amagye owo ku ntikko. Amangu ddala nga Hindenburg amaze okufa, ku kukubirizibwa kw’obukulembeze bwa Reichswehr, ekirayiro eky’ennono eky’obwesigwa eky’abajaasi kyakyusibwa okukakasa obwesigwa eri Hitler kennyini, mu linnya, mu kifo kya ofiisi y’omuduumizi ow'oku ntikko (oluvannyuma eyakyusibwa erinnya n’efuulibwa omuduumizi omusukkulumu) oba eri Bugirimaani. Nga 19 Ogwomunaana, okugatta obwapulezidenti n’obwa chancellor kwakkirizibwa abalonzi 88 ku buli 100 abaalonda mu kalulu k’ekikungo mu 1934.
Ku ntandikwa ya 1938, Hitler yasiiga abantu akasa okunyweza obuyinza bwe ku magye ng’akuma omuliro mu nsonga za Blomberg–Fritsch. Hitler yawaliriza Minisita we ow’olutalo, Field Marshal Werner von Blomberg, okulekulira ng’akozesa ekiwandiiko kya poliisi ekyalaga nti mukyala wa Blomberg omupya yalina likodi y’obwamalaaya. Omuduumizi w’amagye Colonel-General Werner von Fritsch yaggyibwawo oluvannyuma lwa Schutzstaffel] (SS) okuleeta ebigambibwa nti yali yeenyigira mu bisiyaga. Abasajja bombi baali bagudde mu buzibu kubanga baali bawakanya Hitler okusaba okukola Wehrmacht nga yeetegese okulwana olutalo nga mu 1938. Hitler yafuna ekitiibwa kya Blomberg eky’Omuduumizi Omukulu, bw’atyo n’atwala obuduumizi bw’amagye ku bubwe. Yakyusa minisitule y’olutalo n’assaamu Oberkommando der Wehrmacht (OKW), nga ekulemberwa Genero Wilhelm Keitel. Ku lunaku lwe lumu, ba Genero 16 baggyibwako obuduumizi bwabwe, ate abalala 44 ne bakyusibwa; bonna baali bateeberezebwa nti baali tebawagira bu- Nazi kimala. Ku ntandikwa y'Ogwokubirii 1938, ba Genero abalala 12 baali bamaze okuggyibwawo.
Hitler yafaayo okuwa obwannakyemalira bwe okulabika ng’obuli mu mateeka. Ebiragiro bye bingi byali byesigamiziddwa mu bulambulukufu ku kiragiro kya Reichstag Fire Decree era n’olwekyo nga byesigamiziddwa ku nnyingo 48 eya Ssemateeka wa Weimar. ''Reichstag'' yazza obuggya etteeka li Enablinga Act emirundi ebiri, buli mulundi okumala emyaka ena. Ng'okulonda kwa ''Reichstag'' kukyakolebwa (mu 1933, 1936, ne 1938), abalonzi baaweebwa olukalala lumu olw'Abanazi n'abagenyi abawagira Obunazi olwafuna obululu obusukka mu bitundu 90 ku buli 100. Okulonda kuno okw’obulimba kwali mu mbeera ezitali za kyama; Abanazi batiisatiisa okwesasuza okw’amaanyi eri omuntu yenna ataalonda oba ataabalonda.
== Nazi Germany ==
=== Ebyenfuna n’obuwangwa ===
[[File:Hitler_at_the_XI_Olympic_Games_opening_ceremonies.jpg|thumb| Hitler n’abakozi be nga bakola saluti y’Abanazi eri ttiimu ku mikolo egy’okuggulawo emizannyo gya Olympics XI mu Gwomunaana 1936]]
Mu Gwomunaana 1934, Hitler yalonda Pulezidenti wa Reichsbank Hjalmar Schacht nga Minisita w’ebyenfuna, ate mu mwaka ogwaddako, nga Plenipotentiary for War Economy avunaanyizibwa ku kutegeka ebyenfuna by'okulwana. Okuddamu okuzimba n’okuzzaawo emmundu kwassibwamu ssente nga bayita mu tteeka lya Mefo, okukuba ssente, n’okuwamba eby’obugagga by’abantu abaakwatibwa ng’abalabe b’eggwanga, nga mw’otwalidde n’Abayudaaya. Omuwendo gw’abatalina mirimu gwakendeera okuva ku bukadde mukaaga mu 1932 okutuuka ku bukadde obutasukka kamu mu 1936. Hitler ye yalabirira emu ku kampeyini ezisinga obunene ez’okulongoosa ebizimbe mu byafaayo bya Girimaani, ezaaviirako okuzimba amabibiro, ''autobahns'', eggaali y’omukka, n’emirimu emirala egy’okuzimba. Emisaala gyali wansi katono mu makkati okutuuka ku nkomerero y’emyaka gya 1930 bw’ogeraageranya n’emisaala mu kiseera kya Weimar Republic, ate ng’ebbeeyi y’ebintu y'eyongera ebitundu 25 ku buli 100. Mu kugeraageranya Wiiki y’emirimu yeeyongera mu kiseera ky’okukyusa okudda mu by’enfuna by’olutalo; mu 1939, Omugirimaani owa bulijjo yali akola wakati w’essaawa 47 ne 50 buli wiiki.
Gavumenti ya Hitler yawagira enzimba y'EKinazi ku kigero ekinene ennyo. Albert Speer, eyayamba ennyo mu kuteeka mu nkola enkola ya Hitler ey’okuddamu okutaputa obuwangwa bw’Abagirimaani mu ngeri ey’edda, yateekebwa okuvunaanyizibwa ku kiteeso ky’okuddaabiriza ebizimbe mu Berlin. Wadde ng’amawanga mangi gaali gatiisatiisa obuteetaba mu mizannyo gya Olympics, Bugirimaani gye yategeka mu 1936. Hitler ye yakulemberamu emikolo gy’okuggulawo era yeetaba ku mikolo gyombi egyali mu Winter Games e Garmisch-Partenkirchen ne mu Summer Games e Berlin.
=== Okuddamu okukozesa emmundu n’emikago emipya ===
Mu nsisinkano n'abakulembeze b'amagye ga Girimaani nga 3 Ogwokubiri 1933, Hitler yayogera ku "kuwamba Lebensraum mu Buvanjuba n'enkola y'okutunza endowooza y'eKigirimaani ey'okufufugaza" ng'ebigendererwa bye ebisembayo eby'enkola y'ensonga z'ebweru. Mu Gwokusatu, Omulangira Bernhard Wilhelm von Bülow, omuwandiisi mu ofiisi y’ensonga z’ebweru ( Auswärtiges Amt ), yafulumya ekiwandiiko ku bigendererwa ebikulu eby’enkola y’ensonga z’ebweru: Anschluss ne Austria, okuzzaawo ensalo z’amawanga ga Girimaani mu 1914, okugaana obukwakkulizo bw’amagye wansi w’endagaano ya Versailles, okudda kw’amatwale ga Girimaani agaali mu Afirika, n’ekitundu kya Girimaani eky’obuyinza mu Bulaaya ey’Ebuvanjuba. Hitler yasanga ebiruubirirwa bya Bülow nga bitono nnyo. Mu kwogera kwe mu kiseera kino, yakkaatirizza bye yayita ebigendererwa by’emirembe mu nkola ze n’okwagala okukolera mu ndagaano z’ensi yonna. Mu lukiiko olwasooka olwa kabineeti ye mu 1933, Hitler yakulembeza ssente z’amagye okusinga okudduukirira abantu abaali batalina mirimu.
Girimaani yava mu mukago gw'amawanga n'olukiiko lw'ensi yonna olw'okuggyawo ebyokulwanyisa mu Gwekkumi 1933. Mu Gwoluberyeberye 1935, abantu abasukka mu 90 ku buli 100 ab’omu Saarland, mu kiseera ekyo eyali wansi w’obufuzi bw’Omukago gw’Amawanga Amagatte, baakuba akalulu okwegatta ne Bugirimaani. Mu Gwokusatu ogwo, Hitler yalangirira okugaziya eggye lya Wehrmacht okutuuka ku bammemba 600,000 —nga bakubisaamu emirundi mukaaga omuwendo ogwakkirizibwa mu ndagaano ya Versailles —nga mw’otwalidde n’okukulaakulanya eggye ly’omu bbanga ( Luftwaffe ) n’okweyongera kw’obunene bw’amagye g’oku mazzi ( Kriegsmarine). Bungereza, Bufalansa, Yitale, n’Omukago gw’Amawanga Amagatte byavumirira ebikolwa bino eby’okumenya Endagaano eyo naye nga tebalina kye baakola kubiziyiza. Endagaano y’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani (AGNA) eya 18 Ogwomukaaga yakkiriza ttani za Girimaani okweyongera okutuuka ku bitundu 35 ku 100 eby’amagye g’oku mazzi aga Royal Navy . Hitler yayita okussa omukono ku AGNA nga "olunaku olukyasinze essanyu mu bulamu bwe", ng'alowooza nti endagaano eno ye yatandika omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani gwe yali alagudde mu Mein Kampf. Bufalansa ne Yitale tezeebuuzibwako nga tebannaba kussa mukono, ekyatyoboola obutereevu Omukago gw’Amawanga Amagatte era ne kiteeka endagaano ya Versailles obutabeera na makulu.
Girimaani yaddamu okuwamba ekitundu ekyali tekikirizibwamu magye mu Rhineland mu Gwokusatu1936, ng’emenya endagaano ya Versailles. Hitler era yasindika amagye e Spain okuwagira Francisco Franco n’ekiwayi kye ekya Nationalist mu kiseera ky’olutalo lw’omunda mu Spain oluvannyuma lw’okufuna okulaajana okuyambibwa mu Gwomusanvu 1936. Mu kiseera kye kimu, Hitler yagenda mu maaso n’okufuba okukola omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani. Mu Gwomunaana 1936, ng’ayanukula ekizibu ky’ebyenfuna ekyali kyeyongera olw’okufuba kwe okuddamu okufuna emmundu, Hitler yalagira Göring okussa mu nkola Enteekateeka y’Emyaka Ena okuteekateeka Bugirimaani okulwana olutalo mu myaka ena eginaddirira. Enteekateeka eno yali etunuulidde olutalo olw'amaanyi wakati wa " Judaeo-Bolshevism " n'Obunazi bwa Girimaani, nga mu ndowooza ya Hitler kyali kyetaagisa okufuba okwewaayo okuddamu okufuna ebyokulwanyisa awatali kulowooza ku nsaasaanya y'ebyenfuna.
Mu Gwekkumi 1936, Count Galeazzo Ciano, minisita w’ensonga z’ebweru mu gavumenti ya Mussolini, yakyalira Girimaani, gye yassa omukono ku ndagaano ey’ensonga mwenda ng’akabonero nti ''yali asemberera'' okusisinkana Hitler mu buntu. Nga 1 Ogwekkuminoogumu, Mussolini yalangirira "omukago" wakati wa Girimaani ne Yitale. Nga 25 Ogwekkuminoogumu, Girimaani yassa omukono ku ndagaano ya Anti-Comintern Pact ne Japan. Bungereza, China, Yitale ne Poland nazo zaayitibwa okwegatta ku ndagaano ya Anti-Comintern Pact, naye Yitale yokka ye yassa omukono mu 1937. Hitler yasuula enteekateeka ye ey'omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani, ng'anenya obukulembeze bwa Bungereza "obutamala". Mu lukiiko lwe yatuuza mu Reich Chancellery ne baminisita be ab’ensonga z’ebweru n’abaami b’amagye mu Gwekkuminoogumu ogwo, Hitler yaddamu okulaga ekigendererwa kye eky’okufuna Lebensraum ku lw’abantu b’e Girimaani. Yalagira enteekateeka z’olutalo mu Buvanjuba zitandike nga bukyali mu 1938 ate nga tebunnawera 1943. Singa afa, ebiteeso by'olukuŋŋaana, eby'awandiikibwa nga Hossbach Memorandum, byali bya kutwalibwa nga "endagaano ye ey'ebyobufuzi". Yawulira nti okukendeera okw'amaanyi mu mbeera z'abantu mu Girimaani olw'okatyabaga k'ebyenfuna kayinza kuyimirizibwa na bulumbaganyi bw'amagye obwali bugendereddwamu okuwamba Austria ne Czechoslovakia. Hitler yasaba okukola amangu nga Bungereza ne Bufalansa tezinnaba kufuna bukulembeze bwa nkalakkalira mu mpaka z'ebyokulwanyisa. Ku ntandikwa ya 1938, oluvannyuma lw’ensonga ya Blomberg–Fritsch, Hitler yakakasa obuyinza ku nkola y’amagye-enkola y’ensonga z’ebweru, n’agoba Neurath ku bwaminisita w’ensonga z’ebweru era n’alonda Minisita w’olutalo. Okuva ku ntandikwa ya 1938, Hitler yali ku nkola y’ensonga z’ebweru ng’egendereddwamu lutalo.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Apuli 1938, Henlein yagamba minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu." ... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". {{Sfn|Weinberg|1980|pp=334–335}} Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia. {{Sfn|Weinberg|1980|pp=338–340}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. {{Sfn|Weinberg|1980|pp=418–419}} Ekibiina kya Henlein kyayanukudde Beneš kye yasaba bwe kyakuma omuliro mu bantu okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten. {{Sfn|Kee|1988|pp=149–150}} {{Sfn|Weinberg|1980|p=419}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. {{Sfn|Messerschmidt|1990|pp=671, 682–683}} {{Sfn|Rothwell|2001|pp=90–91}} Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja ow’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. {{Sfn|''Time'', January 1939}} Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, obuzibu bw’ebyenfuna obwali bugenda mu maaso olw’okuddamu okukozesa emmundu bwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. {{Sfn|Murray|1984|p=268}} Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa 30 January 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye. {{Sfn|Murray|1984|p=268}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
Mu kukubaganya ebirowoozo okw’ekyama mu 1939, Hitler yalangirira nti Bungereza ye mulabe omukulu eyali agenda okuwangulwa era nti okusaanyizibwawo kwa Poland kyali kyetaagisa okusooka okutuuka ku kiruubirirwa ekyo. Oludda olw’ebuvanjuba lwandikuumibwa, era ettaka lyandiyongerwa ku Lebensraum ya Bugirimaani. Olw'okunyiiga olw' "omusingo" gw'Abangereza nga 31 Ogwokusatu 1939 ogw'obwetwaze bwa Poland, yagamba nti, "Nja kubafumbira ekyokunywa kya sitaani". Mu kwogera kwe mu Wilhelmshaven okw'okutongoza emmeeri y'olutalo Tirpitz nga 1 Ogwokuna, yatiisatiisa okuvumirira endagaano y'amagye g'oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani singa Abangereza bagenda mu maaso n'okukakasa obwetwaze bwa Poland, kye yalaba ng'enkola ya "okuzingiza". Poland yali yakufuuka eggwanga lya Girimaani erya satellite, oba yandifuliddwa nnampawengwa okusobola okukuuma oludda olw’ebuvanjuba olwa Reich n’okutangira Bungereza okuziyiza okuyinza okubaawo.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
Mu kukubaganya ebirowoozo okw’ekyama mu 1939, Hitler yalangirira nti Bungereza ye mulabe omukulu eyali agenda okuwangulwa era nti okusaanyizibwawo kwa Poland kyali kyetaagisa okusooka okutuuka ku kiruubirirwa ekyo. Oludda olw’ebuvanjuba lwandikuumibwa, era ettaka lyandiyongerwa ku Lebensraum ya Bugirimaani. Olw'okunyiiga olw' "omusingo" gw'Abangereza nga 31 Ogwokusatu 1939 ogw'obwetwaze bwa Poland, yagamba nti, "Nja kubafumbira ekyokunywa kya sitaani". Mu kwogera kwe mu Wilhelmshaven okw'okutongoza emmeeri y'olutalo Tirpitz nga 1 Ogwokuna, yatiisatiisa okuvumirira endagaano y'amagye g'oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani singa Abangereza bagenda mu maaso n'okukakasa obwetwaze bwa Poland, kye yalaba ng'enkola ya "okuzingiza". Poland yali yakufuuka eggwanga lya Girimaani erya satellite, oba yandifuliddwa nnampawengwa okusobola okukuuma oludda olw’ebuvanjuba olwa Reich n’okutangira Bungereza okuziyiza okuyinza okubaawo.
Hitler yasooka kuwagira kirowoozo kya gavumenti ya satellite, naye bwe yagaanibwa gavumenti ya Poland, yasalawo okulumba era kino n’akifuula ekiruubirirwa ekikulu eky’enkola y’ensonga z’ebweru mu 1939. Nga 3 Ogwokuna, Hitler yalagira amagye okwetegekera Fall Weiss (1939)|Fall Weiss ("Case White"), enteekateeka y'okulumba Poland nga 25 Ogwomunaana. {{Sfn|Weinberg|1980|pp=537–539, 557–560}} Mu kwogera kwe mu Reichstag nga 28 April, yeegaana byombi endagaano y’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani n’endagaano ya Girimaani ne Poland ey’obutalumbaganyi . {{Sfn|Weinberg|1980|p=558}} Bannabyafaayo nga William Carr, Gerhard Weinberg, ne Ian Kershaw bagamba nti emu ku nsonga lwaki Hitler yafubutuka okugenda mu lutalo kwe kutya okufa amangu. Enfunda eziwera yali agamba nti alina okukulembera Bugirimaani mu lutalo nga tannakaddiwa nnyo, kubanga abamuddira mu bigere bayinza obutaba na maanyi ge ag’okwagala. {{Sfn|Carr|1972|pp=76–77}} {{Sfn|Kershaw|2000b|pp=36–37, 92}} {{Sfn|Weinberg|2010|p=792}} Hitler yali mweraliikirivu nti obulumbaganyi bw’amagye ku Poland buyinza okuvaamu olutalo ne Bungereza nga tegunnatuuka. {{Sfn|Messerschmidt|1990|pp=688–690}} {{Sfn|Robertson|1985|p=212}} Minisita wa Hitler ow’ensonga z’ebweru era eyali Omubaka mu London, Joachim von Ribbentrop, yamugumizza nti Bungereza oba Bufalansa tezijja kussa kitiibwa mu bweyamo bwe zaakola eri Poland. {{Sfn|Bloch|1992|p=228}} {{Sfn|Overy|Wheatcroft|1989|p=56}} Okusinziira ku kino, nga 22 August 1939, Hitler yalagira okukungaanya amagye okulwanyisa Poland. {{Sfn|Kershaw|2008|p=497}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
Mu kukubaganya ebirowoozo okw’ekyama mu 1939, Hitler yalangirira nti Bungereza ye mulabe omukulu eyali agenda okuwangulwa era nti okusaanyizibwawo kwa Poland kyali kyetaagisa okusooka okutuuka ku kiruubirirwa ekyo. Oludda olw’ebuvanjuba lwandikuumibwa, era ettaka lyandiyongerwa ku Lebensraum ya Bugirimaani. Olw'okunyiiga olw' "omusingo" gw'Abangereza nga 31 Ogwokusatu 1939 ogw'obwetwaze bwa Poland, yagamba nti, "Nja kubafumbira ekyokunywa kya sitaani". Mu kwogera kwe mu Wilhelmshaven okw'okutongoza emmeeri y'olutalo Tirpitz nga 1 Ogwokuna, yatiisatiisa okuvumirira endagaano y'amagye g'oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani singa Abangereza bagenda mu maaso n'okukakasa obwetwaze bwa Poland, kye yalaba ng'enkola ya "okuzingiza". Poland yali yakufuuka eggwanga lya Girimaani erya satellite, oba yandifuliddwa nnampawengwa okusobola okukuuma oludda olw’ebuvanjuba olwa Reich n’okutangira Bungereza okuziyiza okuyinza okubaawo.
Hitler yasooka kuwagira kirowoozo kya gavumenti ya satellite, naye bwe yagaanibwa gavumenti ya Poland, yasalawo okulumba era kino n’akifuula ekiruubirirwa ekikulu eky’enkola y’ensonga z’ebweru mu 1939. Nga 3 Ogwokuna, Hitler yalagira amagye okwetegekera Fall Weiss (1939)|Fall Weiss ("Case White"), enteekateeka y'okulumba Poland nga 25 Ogwomunaana. Mu kwogera kwe mu Reichstag nga 28 Ogwokuna, yeegaana endagaano zombi okuli ey’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani n’endagaano ya Girimaani ne Poland ey’obutalumbagana. Bannabyafaayo nga William Carr, Gerhard Weinberg, ne Ian Kershaw bagamba nti emu ku nsonga lwaki Hitler yafubutuka okugenda mu lutalo kwe kutya okufa amangu. Enfunda eziwera yali agamba nti alina okukulembera Bugirimaani mu lutalo nga tannakaddiwa nnyo, kubanga abamuddira mu bigere bayinza obutaba na maanyi ge ag’okwagala. {{Sfn|Carr|1972|pp=76–77}} {{Sfn|Kershaw|2000b|pp=36–37, 92}} {{Sfn|Weinberg|2010|p=792}} Hitler yali mweraliikirivu nti obulumbaganyi bw’amagye ku Poland buyinza okuvaamu olutalo ne Bungereza nga tegunnatuuka. {{Sfn|Messerschmidt|1990|pp=688–690}} {{Sfn|Robertson|1985|p=212}} Minisita wa Hitler ow’ensonga z’ebweru era eyali Omubaka mu London, Joachim von Ribbentrop, yamugumizza nti Bungereza oba Bufalansa tezijja kussa kitiibwa mu bweyamo bwe zaakola eri Poland. {{Sfn|Bloch|1992|p=228}} {{Sfn|Overy|Wheatcroft|1989|p=56}} Okusinziira ku kino, nga 22 August 1939, Hitler yalagira okukungaanya amagye okulwanyisa Poland. {{Sfn|Kershaw|2008|p=497}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
Mu kukubaganya ebirowoozo okw’ekyama mu 1939, Hitler yalangirira nti Bungereza ye mulabe omukulu eyali agenda okuwangulwa era nti okusaanyizibwawo kwa Poland kyali kyetaagisa okusooka okutuuka ku kiruubirirwa ekyo. Oludda olw’ebuvanjuba lwandikuumibwa, era ettaka lyandiyongerwa ku Lebensraum ya Bugirimaani. Olw'okunyiiga olw' "omusingo" gw'Abangereza nga 31 Ogwokusatu 1939 ogw'obwetwaze bwa Poland, yagamba nti, "Nja kubafumbira ekyokunywa kya sitaani". Mu kwogera kwe mu Wilhelmshaven okw'okutongoza emmeeri y'olutalo Tirpitz nga 1 Ogwokuna, yatiisatiisa okuvumirira endagaano y'amagye g'oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani singa Abangereza bagenda mu maaso n'okukakasa obwetwaze bwa Poland, kye yalaba ng'enkola ya "okuzingiza". Poland yali yakufuuka eggwanga lya Girimaani erya satellite, oba yandifuliddwa nnampawengwa okusobola okukuuma oludda olw’ebuvanjuba olwa Reich n’okutangira Bungereza okuziyiza okuyinza okubaawo.
Hitler yasooka kuwagira kirowoozo kya gavumenti ya satellite, naye bwe yagaanibwa gavumenti ya Poland, yasalawo okulumba era kino n’akifuula ekiruubirirwa ekikulu eky’enkola y’ensonga z’ebweru mu 1939. Nga 3 Ogwokuna, Hitler yalagira amagye okwetegekera Fall Weiss (1939)|Fall Weiss ("Case White"), enteekateeka y'okulumba Poland nga 25 Ogwomunaana. Mu kwogera kwe mu Reichstag nga 28 Ogwokuna, yeegaana endagaano zombi okuli ey’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani n’endagaano ya Girimaani ne Poland ey’obutalumbagana. Bannabyafaayo nga William Carr, Gerhard Weinberg, ne Ian Kershaw bagamba nti emu ku nsonga lwaki Hitler yafubutuka okugenda mu lutalo kwe kutya okufa amangu. Enfunda eziwera yali agamba nti alina okukulembera Bugirimaani mu lutalo nga tannakaddiwa nnyo, kubanga abamuddira mu bigere bayinza obutaba na kwagala kwa maanyi nga ye. Hitler yali mweraliikirivu nti obulumbaganyi bw’amagye ku Poland buyinza okuvaamu olutalo ne Bungereza nga terunnatuuka. Minisita wa Hitler ow’ensonga z’ebweru era eyali Omubaka mu London, Joachim von Ribbentrop, yamugumya nti Bungereza oba Bufalansa tezijja kussa kitiibwa mu bweyamo bwe zaakola eri Poland. Okusinziira ku kino, nga 22 Ogwomunaana 1939, Hitler yalagira okukungaanya amagye okulwanyisa Poland.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
Mu kukubaganya ebirowoozo okw’ekyama mu 1939, Hitler yalangirira nti Bungereza ye mulabe omukulu eyali agenda okuwangulwa era nti okusaanyizibwawo kwa Poland kyali kyetaagisa okusooka okutuuka ku kiruubirirwa ekyo. Oludda olw’ebuvanjuba lwandikuumibwa, era ettaka lyandiyongerwa ku Lebensraum ya Bugirimaani. Olw'okunyiiga olw' "omusingo" gw'Abangereza nga 31 Ogwokusatu 1939 ogw'obwetwaze bwa Poland, yagamba nti, "Nja kubafumbira ekyokunywa kya sitaani". Mu kwogera kwe mu Wilhelmshaven okw'okutongoza emmeeri y'olutalo Tirpitz nga 1 Ogwokuna, yatiisatiisa okuvumirira endagaano y'amagye g'oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani singa Abangereza bagenda mu maaso n'okukakasa obwetwaze bwa Poland, kye yalaba ng'enkola ya "okuzingiza". Poland yali yakufuuka eggwanga lya Girimaani erya satellite, oba yandifuliddwa nnampawengwa okusobola okukuuma oludda olw’ebuvanjuba olwa Reich n’okutangira Bungereza okuziyiza okuyinza okubaawo.
Hitler yasooka kuwagira kirowoozo kya gavumenti ya satellite, naye bwe yagaanibwa gavumenti ya Poland, yasalawo okulumba era kino n’akifuula ekiruubirirwa ekikulu eky’enkola y’ensonga z’ebweru mu 1939. Nga 3 Ogwokuna, Hitler yalagira amagye okwetegekera Fall Weiss (1939)|Fall Weiss ("Case White"), enteekateeka y'okulumba Poland nga 25 Ogwomunaana. Mu kwogera kwe mu Reichstag nga 28 Ogwokuna, yeegaana endagaano zombi okuli ey’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani n’endagaano ya Girimaani ne Poland ey’obutalumbagana. Bannabyafaayo nga William Carr, Gerhard Weinberg, ne Ian Kershaw bagamba nti emu ku nsonga lwaki Hitler yafubutuka okugenda mu lutalo kwe kutya okufa amangu. Enfunda eziwera yali agamba nti alina okukulembera Bugirimaani mu lutalo nga tannakaddiwa nnyo, kubanga abamuddira mu bigere bayinza obutaba na kwagala kwa maanyi nga ye. Hitler yali mweraliikirivu nti obulumbaganyi bw’amagye ku Poland buyinza okuvaamu olutalo ne Bungereza nga terunnatuuka. Minisita wa Hitler ow’ensonga z’ebweru era eyali Omubaka mu London, Joachim von Ribbentrop, yamugumya nti Bungereza oba Bufalansa tezijja kussa kitiibwa mu bweyamo bwe zaakola eri Poland. Okusinziira ku kino, nga 22 Ogwomunaana 1939, Hitler yalagira okukungaanya amagye okulwanyisa Poland.
Enteekateeka eno yali yeetaaga obuwagizi bwa Soviet mu kasirise, era endagaano y’obutalumbagana ( endagaano ya Molotov–Ribbentrop ) wakati wa Girimaani ne Soviet Union, eyakulemberwa Joseph Stalin, yalimu endagaano ey’ekyama okugabanya Poland wakati w’amawanga gombi. Okwawukanako n’ekyo Ribbentrop kye yalagula nti Bungereza yandisazeeko enkolagana ya Bungereza ne Poland, Bungereza ne Poland baassa omukono ku mukago gwa Bungereza ne Poland nga 25 August 1939. Kino, awamu n’amawulire okuva e Yitale nti Mussolini tagenda kussa kitiibwa mu ndagaano ya kyuma, kyaleetera Hitler okwongezaayo okulumba Poland okuva nga 25 August okutuuka nga 1 September. {{Sfn|Bloch|1992|pp=252–253}} Hitler yagezaako okukyusa Abangereza mu butabeera na ludda lw’awagira n’atafuna buwanguzi ng’abawa omusingo gw’obutakola bulumbaganyi nga 25 August; olwo n’alagira Ribbentrop okuleeta enteekateeka y’emirembe ey’essaawa esembayo ng’erina ekkomo ly’ekiseera ekitono ennyo mu kaweefube w’okunenya olutalo olwali lugenda okubaawo olw’obutakola kwa Bungereza ne Poland. {{Sfn|Weinberg|1995|pp=85–94}} {{Sfn|Bloch|1992|pp=255–257}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
Mu kukubaganya ebirowoozo okw’ekyama mu 1939, Hitler yalangirira nti Bungereza ye mulabe omukulu eyali agenda okuwangulwa era nti okusaanyizibwawo kwa Poland kyali kyetaagisa okusooka okutuuka ku kiruubirirwa ekyo. Oludda olw’ebuvanjuba lwandikuumibwa, era ettaka lyandiyongerwa ku Lebensraum ya Bugirimaani. Olw'okunyiiga olw' "omusingo" gw'Abangereza nga 31 Ogwokusatu 1939 ogw'obwetwaze bwa Poland, yagamba nti, "Nja kubafumbira ekyokunywa kya sitaani". Mu kwogera kwe mu Wilhelmshaven okw'okutongoza emmeeri y'olutalo Tirpitz nga 1 Ogwokuna, yatiisatiisa okuvumirira endagaano y'amagye g'oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani singa Abangereza bagenda mu maaso n'okukakasa obwetwaze bwa Poland, kye yalaba ng'enkola ya "okuzingiza". Poland yali yakufuuka eggwanga lya Girimaani erya satellite, oba yandifuliddwa nnampawengwa okusobola okukuuma oludda olw’ebuvanjuba olwa Reich n’okutangira Bungereza okuziyiza okuyinza okubaawo.
Hitler yasooka kuwagira kirowoozo kya gavumenti ya satellite, naye bwe yagaanibwa gavumenti ya Poland, yasalawo okulumba era kino n’akifuula ekiruubirirwa ekikulu eky’enkola y’ensonga z’ebweru mu 1939. Nga 3 Ogwokuna, Hitler yalagira amagye okwetegekera Fall Weiss (1939)|Fall Weiss ("Case White"), enteekateeka y'okulumba Poland nga 25 Ogwomunaana. Mu kwogera kwe mu Reichstag nga 28 Ogwokuna, yeegaana endagaano zombi okuli ey’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani n’endagaano ya Girimaani ne Poland ey’obutalumbagana. Bannabyafaayo nga William Carr, Gerhard Weinberg, ne Ian Kershaw bagamba nti emu ku nsonga lwaki Hitler yafubutuka okugenda mu lutalo kwe kutya okufa amangu. Enfunda eziwera yali agamba nti alina okukulembera Bugirimaani mu lutalo nga tannakaddiwa nnyo, kubanga abamuddira mu bigere bayinza obutaba na kwagala kwa maanyi nga ye. Hitler yali mweraliikirivu nti obulumbaganyi bw’amagye ku Poland buyinza okuvaamu olutalo ne Bungereza nga terunnatuuka. Minisita wa Hitler ow’ensonga z’ebweru era eyali Omubaka mu London, Joachim von Ribbentrop, yamugumya nti Bungereza oba Bufalansa tezijja kussa kitiibwa mu bweyamo bwe zaakola eri Poland. Okusinziira ku kino, nga 22 Ogwomunaana 1939, Hitler yalagira okukungaanya amagye okulwanyisa Poland.
Enteekateeka eno yali yeetaaga obuwagizi bwa Soviet mu kasirise, era endagaano y’obutalumbagana ( endagaano ya Molotov–Ribbentrop ) wakati wa Girimaani ne Soviet Union, eyakulemberwa Joseph Stalin, yalimu endagaano ey’ekyama okugabanya Poland wakati w’amawanga gombi. Okwawukanako n’ekyo Ribbentrop kye yalagula nti Bungereza yandisalako enkolagana yaayo ne Poland, Bungereza ne Poland bassa omukono ku mukago gwa Bungereza ne Poland nga 25 Ogwomunaana 1939. Kino, awamu n’amawulire okuva e Yitale nti Mussolini tagenda kussa kitiibwa mu ndagaano ya Pact of steel, kyaleetera Hitler okwongezaayo okulumba Poland okuva nga 25 Ogwomunaana okutuuka nga 1 Ogwomwenda. {{Sfn|Bloch|1992|pp=252–253}} Hitler yagezaako okukyusa Abangereza mu butabeera na ludda lw’awagira n’atafuna buwanguzi ng’abawa omusingo gw’obutakola bulumbaganyi nga 25 August; olwo n’alagira Ribbentrop okuleeta enteekateeka y’emirembe ey’essaawa esembayo ng’erina ekkomo ly’ekiseera ekitono ennyo mu kaweefube w’okunenya olutalo olwali lugenda okubaawo olw’obutakola kwa Bungereza ne Poland. {{Sfn|Weinberg|1995|pp=85–94}} {{Sfn|Bloch|1992|pp=255–257}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
Mu kukubaganya ebirowoozo okw’ekyama mu 1939, Hitler yalangirira nti Bungereza ye mulabe omukulu eyali agenda okuwangulwa era nti okusaanyizibwawo kwa Poland kyali kyetaagisa okusooka okutuuka ku kiruubirirwa ekyo. Oludda olw’ebuvanjuba lwandikuumibwa, era ettaka lyandiyongerwa ku Lebensraum ya Bugirimaani. Olw'okunyiiga olw' "omusingo" gw'Abangereza nga 31 Ogwokusatu 1939 ogw'obwetwaze bwa Poland, yagamba nti, "Nja kubafumbira ekyokunywa kya sitaani". Mu kwogera kwe mu Wilhelmshaven okw'okutongoza emmeeri y'olutalo Tirpitz nga 1 Ogwokuna, yatiisatiisa okuvumirira endagaano y'amagye g'oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani singa Abangereza bagenda mu maaso n'okukakasa obwetwaze bwa Poland, kye yalaba ng'enkola ya "okuzingiza". Poland yali yakufuuka eggwanga lya Girimaani erya satellite, oba yandifuliddwa nnampawengwa okusobola okukuuma oludda olw’ebuvanjuba olwa Reich n’okutangira Bungereza okuziyiza okuyinza okubaawo.
Hitler yasooka kuwagira kirowoozo kya gavumenti ya satellite, naye bwe yagaanibwa gavumenti ya Poland, yasalawo okulumba era kino n’akifuula ekiruubirirwa ekikulu eky’enkola y’ensonga z’ebweru mu 1939. Nga 3 Ogwokuna, Hitler yalagira amagye okwetegekera Fall Weiss (1939)|Fall Weiss ("Case White"), enteekateeka y'okulumba Poland nga 25 Ogwomunaana. Mu kwogera kwe mu Reichstag nga 28 Ogwokuna, yeegaana endagaano zombi okuli ey’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani n’endagaano ya Girimaani ne Poland ey’obutalumbagana. Bannabyafaayo nga William Carr, Gerhard Weinberg, ne Ian Kershaw bagamba nti emu ku nsonga lwaki Hitler yafubutuka okugenda mu lutalo kwe kutya okufa amangu. Enfunda eziwera yali agamba nti alina okukulembera Bugirimaani mu lutalo nga tannakaddiwa nnyo, kubanga abamuddira mu bigere bayinza obutaba na kwagala kwa maanyi nga ye. Hitler yali mweraliikirivu nti obulumbaganyi bw’amagye ku Poland buyinza okuvaamu olutalo ne Bungereza nga terunnatuuka. Minisita wa Hitler ow’ensonga z’ebweru era eyali Omubaka mu London, Joachim von Ribbentrop, yamugumya nti Bungereza oba Bufalansa tezijja kussa kitiibwa mu bweyamo bwe zaakola eri Poland. Okusinziira ku kino, nga 22 Ogwomunaana 1939, Hitler yalagira okukungaanya amagye okulwanyisa Poland.
Enteekateeka eno yali yeetaaga obuwagizi bwa Soviet mu kasirise, era endagaano y’obutalumbagana ( endagaano ya Molotov–Ribbentrop ) wakati wa Girimaani ne Soviet Union, eyakulemberwa Joseph Stalin, yalimu endagaano ey’ekyama okugabanya Poland wakati w’amawanga gombi. Okwawukanako n’ekyo Ribbentrop kye yalagula nti Bungereza yandisalako enkolagana yaayo ne Poland, Bungereza ne Poland bassa omukono ku mukago gwa Bungereza ne Poland nga 25 Ogwomunaana 1939. Kino, awamu n’amawulire okuva e Yitale nti Mussolini tagenda kussa kitiibwa mu ndagaano ya Pact of steel, kyaleetera Hitler okwongezaayo okulumba Poland okuva nga 25 Ogwomunaana okutuuka nga 1 Ogwomwenda. Hitler yalemererwa okugezaako okukyusa Abangereza mu butabeera na ludda lw’ebawagira ng’abawa omusingo gw’obutakola bulumbaganyi nga 25 Ogwomunaana; olwo n’alagira Ribbentrop okuleeta enteekateeka y’emirembe ey’essaawa esembayo ng’erina ekkomo ly’ekiseera ekitono ennyo mu kaweefube w’okunenyeza olutalo olwali lugenda okubaawo olw’obutaddamu kwa Bungereza ne Poland.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
Mu kukubaganya ebirowoozo okw’ekyama mu 1939, Hitler yalangirira nti Bungereza ye mulabe omukulu eyali agenda okuwangulwa era nti okusaanyizibwawo kwa Poland kyali kyetaagisa okusooka okutuuka ku kiruubirirwa ekyo. Oludda olw’ebuvanjuba lwandikuumibwa, era ettaka lyandiyongerwa ku Lebensraum ya Bugirimaani. Olw'okunyiiga olw' "omusingo" gw'Abangereza nga 31 Ogwokusatu 1939 ogw'obwetwaze bwa Poland, yagamba nti, "Nja kubafumbira ekyokunywa kya sitaani". Mu kwogera kwe mu Wilhelmshaven okw'okutongoza emmeeri y'olutalo Tirpitz nga 1 Ogwokuna, yatiisatiisa okuvumirira endagaano y'amagye g'oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani singa Abangereza bagenda mu maaso n'okukakasa obwetwaze bwa Poland, kye yalaba ng'enkola ya "okuzingiza". Poland yali yakufuuka eggwanga lya Girimaani erya satellite, oba yandifuliddwa nnampawengwa okusobola okukuuma oludda olw’ebuvanjuba olwa Reich n’okutangira Bungereza okuziyiza okuyinza okubaawo.
Hitler yasooka kuwagira kirowoozo kya gavumenti ya satellite, naye bwe yagaanibwa gavumenti ya Poland, yasalawo okulumba era kino n’akifuula ekiruubirirwa ekikulu eky’enkola y’ensonga z’ebweru mu 1939. Nga 3 Ogwokuna, Hitler yalagira amagye okwetegekera Fall Weiss (1939)|Fall Weiss ("Case White"), enteekateeka y'okulumba Poland nga 25 Ogwomunaana. Mu kwogera kwe mu Reichstag nga 28 Ogwokuna, yeegaana endagaano zombi okuli ey’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani n’endagaano ya Girimaani ne Poland ey’obutalumbagana. Bannabyafaayo nga William Carr, Gerhard Weinberg, ne Ian Kershaw bagamba nti emu ku nsonga lwaki Hitler yafubutuka okugenda mu lutalo kwe kutya okufa amangu. Enfunda eziwera yali agamba nti alina okukulembera Bugirimaani mu lutalo nga tannakaddiwa nnyo, kubanga abamuddira mu bigere bayinza obutaba na kwagala kwa maanyi nga ye. Hitler yali mweraliikirivu nti obulumbaganyi bw’amagye ku Poland buyinza okuvaamu olutalo ne Bungereza nga terunnatuuka. Minisita wa Hitler ow’ensonga z’ebweru era eyali Omubaka mu London, Joachim von Ribbentrop, yamugumya nti Bungereza oba Bufalansa tezijja kussa kitiibwa mu bweyamo bwe zaakola eri Poland. Okusinziira ku kino, nga 22 Ogwomunaana 1939, Hitler yalagira okukungaanya amagye okulwanyisa Poland.
Enteekateeka eno yali yeetaaga obuwagizi bwa Soviet mu kasirise, era endagaano y’obutalumbagana ( endagaano ya Molotov–Ribbentrop ) wakati wa Girimaani ne Soviet Union, eyakulemberwa Joseph Stalin, yalimu endagaano ey’ekyama okugabanya Poland wakati w’amawanga gombi. Okwawukanako n’ekyo Ribbentrop kye yalagula nti Bungereza yandisalako enkolagana yaayo ne Poland, Bungereza ne Poland bassa omukono ku mukago gwa Bungereza ne Poland nga 25 Ogwomunaana 1939. Kino, awamu n’amawulire okuva e Yitale nti Mussolini tagenda kussa kitiibwa mu ndagaano ya Pact of steel, kyaleetera Hitler okwongezaayo okulumba Poland okuva nga 25 Ogwomunaana okutuuka nga 1 Ogwomwenda. Hitler yalemererwa okugezaako okukyusa Abangereza mu butabeera na ludda lw’ebawagira ng’abawa omusingo gw’obutakola bulumbaganyi nga 25 Ogwomunaana; olwo n’alagira Ribbentrop okuleeta enteekateeka y’emirembe ey’essaawa esembayo ng’erina ekkomo ly’ekiseera ekitono ennyo mu kaweefube w’okunenyeza olutalo olwali lugenda okubaawo olw’obutaddamu kwa Bungereza ne Poland.
Nga 1 Ogwomwenda 1939, Bugirimaani yalumba ebugwanjuba bwa Poland nga yeekwasa nti yali egaaniddwa okukozesa ekibuga kya Danzig n’enguudo ez’ebweru w’ettaka okuyita mu Polish Corridor, Girimaani gye yali ewaddeyo wansi w’endagaano ya Versailles. Mu kwanukula, Bungereza ne Bufalansa baalangirira olutalo ku Bugirimaani nga 3 Ogwomwenda, ekyawuniikiriza Hitler era ne kimuleetera okubuuza Ribbentrop mu busungu nti, "Kati kiki?" {{Sfn|Bloch|1992|p=260}} Bungereza ne Bufalansa tezaakola ku birango byabwe mu bwangu, era nga 17 September, amagye ga Soviet gaalumba obuvanjuba bwa Poland. {{Sfn|Hakim|1995}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
Mu kukubaganya ebirowoozo okw’ekyama mu 1939, Hitler yalangirira nti Bungereza ye mulabe omukulu eyali agenda okuwangulwa era nti okusaanyizibwawo kwa Poland kyali kyetaagisa okusooka okutuuka ku kiruubirirwa ekyo. Oludda olw’ebuvanjuba lwandikuumibwa, era ettaka lyandiyongerwa ku Lebensraum ya Bugirimaani. Olw'okunyiiga olw' "omusingo" gw'Abangereza nga 31 Ogwokusatu 1939 ogw'obwetwaze bwa Poland, yagamba nti, "Nja kubafumbira ekyokunywa kya sitaani". Mu kwogera kwe mu Wilhelmshaven okw'okutongoza emmeeri y'olutalo Tirpitz nga 1 Ogwokuna, yatiisatiisa okuvumirira endagaano y'amagye g'oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani singa Abangereza bagenda mu maaso n'okukakasa obwetwaze bwa Poland, kye yalaba ng'enkola ya "okuzingiza". Poland yali yakufuuka eggwanga lya Girimaani erya satellite, oba yandifuliddwa nnampawengwa okusobola okukuuma oludda olw’ebuvanjuba olwa Reich n’okutangira Bungereza okuziyiza okuyinza okubaawo.
Hitler yasooka kuwagira kirowoozo kya gavumenti ya satellite, naye bwe yagaanibwa gavumenti ya Poland, yasalawo okulumba era kino n’akifuula ekiruubirirwa ekikulu eky’enkola y’ensonga z’ebweru mu 1939. Nga 3 Ogwokuna, Hitler yalagira amagye okwetegekera Fall Weiss (1939)|Fall Weiss ("Case White"), enteekateeka y'okulumba Poland nga 25 Ogwomunaana. Mu kwogera kwe mu Reichstag nga 28 Ogwokuna, yeegaana endagaano zombi okuli ey’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani n’endagaano ya Girimaani ne Poland ey’obutalumbagana. Bannabyafaayo nga William Carr, Gerhard Weinberg, ne Ian Kershaw bagamba nti emu ku nsonga lwaki Hitler yafubutuka okugenda mu lutalo kwe kutya okufa amangu. Enfunda eziwera yali agamba nti alina okukulembera Bugirimaani mu lutalo nga tannakaddiwa nnyo, kubanga abamuddira mu bigere bayinza obutaba na kwagala kwa maanyi nga ye. Hitler yali mweraliikirivu nti obulumbaganyi bw’amagye ku Poland buyinza okuvaamu olutalo ne Bungereza nga terunnatuuka. Minisita wa Hitler ow’ensonga z’ebweru era eyali Omubaka mu London, Joachim von Ribbentrop, yamugumya nti Bungereza oba Bufalansa tezijja kussa kitiibwa mu bweyamo bwe zaakola eri Poland. Okusinziira ku kino, nga 22 Ogwomunaana 1939, Hitler yalagira okukungaanya amagye okulwanyisa Poland.
Enteekateeka eno yali yeetaaga obuwagizi bwa Soviet mu kasirise, era endagaano y’obutalumbagana ( endagaano ya Molotov–Ribbentrop ) wakati wa Girimaani ne Soviet Union, eyakulemberwa Joseph Stalin, yalimu endagaano ey’ekyama okugabanya Poland wakati w’amawanga gombi. Okwawukanako n’ekyo Ribbentrop kye yalagula nti Bungereza yandisalako enkolagana yaayo ne Poland, Bungereza ne Poland bassa omukono ku mukago gwa Bungereza ne Poland nga 25 Ogwomunaana 1939. Kino, awamu n’amawulire okuva e Yitale nti Mussolini tagenda kussa kitiibwa mu ndagaano ya Pact of steel, kyaleetera Hitler okwongezaayo okulumba Poland okuva nga 25 Ogwomunaana okutuuka nga 1 Ogwomwenda. Hitler yalemererwa okugezaako okukyusa Abangereza mu butabeera na ludda lw’ebawagira ng’abawa omusingo gw’obutakola bulumbaganyi nga 25 Ogwomunaana; olwo n’alagira Ribbentrop okuleeta enteekateeka y’emirembe ey’essaawa esembayo ng’erina ekkomo ly’ekiseera ekitono ennyo mu kaweefube w’okunenyeza olutalo olwali lugenda okubaawo olw’obutaddamu kwa Bungereza ne Poland.
Nga 1 Ogwomwenda 1939, Bugirimaani yalumba ebugwanjuba bwa Poland nga yeekwasa nti yali egaaniddwa okukozesa ekibuga kya Danzig n’enguudo ez’ebweru w’ettaka okuyita mu Polish Corridor, Girimaani gye yali ewaddeyo wansi w’endagaano ya Versailles. Mu kwanukula, Bungereza ne Bufalansa baalangirira olutalo ku Bugirimaani nga 3 Ogwomwenda, ekyawuniikiriza Hitler era ne kimuleetera okubuuza Ribbentrop mu busungu nti, "Kati kiki?" Bungereza ne Bufalansa tezaalumbirwo mu bwangu, era nga 17 Ogwomwenda, amagye ga Soviet gaalumba obuvanjuba bwa Poland.
ogtpbtrtlyalv212i5hmu5ofu64n9ib
67641
67640
2026-08-14T04:00:34Z
Charles Kalanzi
9748
Created by translating the section "World War II" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1369226609|Adolf Hitler]]"
67641
wikitext
text/x-wiki
'''Adolf Hitler''' (20 Ogwokuna 1889 – 30 Ogwokuna 1945) yali munnabyabufuzi Omugirimaani enzaalwa y’e Austria era nga ye nnakyemalira wa Girimaani ku mulembe gw’Abanazi okuva mu 1933 okutuusa lwe yeetuga mu 1945. Yalinnya mu buyinza ng’omukulembeze w’ekibiina ky’Abanazi, n’afuuka Cansala wa Bugirimaani mu 1933 n’oluvannyuma n’atwala ekitiibwa kya {{Lang|de|Führer und Reichskanzler}} mu 1934. Germany okulumba Poland nga 1 Ogwomwenda1939 wansi w'obukulembeze bwe kwe kwatandika Ssematalo II . Mu lutalo lwonna olwaddirira, Hitler yali y'enyigira nnyo mu kulungamya ebikwekweto by’amagye ga Girimaani era ye yali omukulu mu kutta Abayudaaya nga obukadde mukaaga mu Holocaust awamu n’okufa kw’obukadde n’obukadde bw’abantu abalala abaafa.
Hitler yazaalibwa mu Braunau am Inn mu Austria-Hungary era n’agenda e Girimaani mu 1913. Yayooyootebwa mu kiseera we yaweereza mu magye ga Girimaani mu Ssematalo I, n'afuna omusaalaba ogw'ekyuma (Iron Cross). Mu 1919, y'egatta ku kibiina ky’abakozi ekya Germany Workers’ Party (DAP), ekyasooka ekibiina ky’Abanazi, era mu 1921, n’alondebwa okuba omukulembeze w’ekibiina ky’Abanazi. Mu 1923, yagezaako okuwamba obuyinza bwa gavumenti mu kuwamba gavumenti okwalemererwa mu Munich era n’asibwa emyaka etaano, n’amala omwaka mulamba n’okusoba. Ng’ali eyo, yalagira omuzingo ogusooka ogw’ekitabo kye eky’obulamu bwe ne manifesito y’ebyobufuzi ''Mein Kampf'' ( lit. 'My Struggle'). Oluvannyuma lw’okuyimbulwa nga bukyali mu 1924, yafuna obuwagizi bw’abantu ng’alumba Endagaano y'e Versailles awamu n’okutumbula enzikiriza ya Bugirimaani yonna, okulwanyisa Abayudaaya, n’okulwanyisa Obwanaakalyakaani ng’akozesa okwogera okw’amaanyi ne ppokoppoko w’Abanazi . Yateranga okuvumirira Obwanaakalyakaani ng'olumu ku lukwe lw'Abayudaaya olw'ensi yonna .
Oluvannyuma lw’okulonda mu Reichstag mu Gwekkuminoogumu 1932, ekibiina ky’Abanazi kye kyasinga okubeera n’ebifo mu ''Reichstag'', naye nga si kyekisinga ababaka abangi. Oluvannyuma, eyali chancellor Franz von Papen ne bannabyabufuzi abalala abakuumaddembe baamatiza Pulezidenti Paul von Hindenburg okulonda Hitler ku bwa chancellor nga 30 Ogwoluberyeberye 1933. Nga wayiseewo akaseera katono, nga 23 Ogwokusatu, ''Reichstag'' yayisa etteeka li Enabling Act erya 1933, era ku nkomerero ne litandika okukyusa Weimar Republic n’efuuka Bugirimaani ey’Abanazi. Hindenburg bwe yafa nga 2 Ogwomunaana 1934, Hitler yamusikira n’afuuka omukulembeze w’eggwanga era oluvannyuma Girimaani n’efuuka eggwanga ly'obwannakyemalira mu bujjuvu. Mu ggwanga, Hitler yatandika okussa mu nkola enkola nnyingi ez’obusosoze mu mawanga, ezaali zisuula Abayudaaya Abagirimaani ku bbali n’okubafuula embuzi ey’ekiweebwayo . Emyaka gye omukaaga egyasooka mu buyinza gyavaamu ebyenfuna okutereera amangu okuva mu kiseera ky’okusereba kw’ebyenfuna, okusazaamu obukwakkulizo obwateekebwa ku Bugirimaani oluvannyuma lwa Ssematalo I, n’okuwamba ebitundu ebyalimu obukadde n’obukadde bw’Abagirimaani, ekyamuwa obuwagizi obw’amaanyi mu kusooka.
Ekimu ku biruubirirwa bya Hitler ebikulu kyali {{Lang|de|[[Lebensraum]]}} ( lit. 'Owokubeera') eri abantu b'e Girimaani mu Bulaaya ey'Ebuvanjuba. Enkola ye ey’obukambwe, ey’okugaziya okusukka ensalo za Girimaani zitwalibwa okuba ng’ensonga enkulu ezavaako Ssematalo II mu Bulaaya. Nga 1 Ogwomwenda 1939, Hitler yalabirira okulumba kwa Girimaani ku Poland, bwe kityo ne kireetera Bungereza ne Bufalansa okulangirira olutalo ku Bugirimaani . Oluvannyuma lw’okulagira okulumba Soviet Union mu Gwomukaaga 1941, yalangirira olutalo ku Amerika mu Gwekkumineebiri w’omwaka gwe gumu. Ku nkomerero ya 1941, amagye ga Girimaani n’amawanga ga Bulaaya agayitibwa European Axis gaawamba ekitundu ekisinga obunene ekya Bulaaya n'obukiika kkono bw'Afirika . Obuwanguzi buno bwaddizibwayo mpolampola oluvannyuma lwa 1941 okutuusa amagye g’omukago lwe gaawangula amagye ga Girimaani mu 1945. Nga 29 Ogwokuna 1945, Hitler yawasa munne gwe yali amaze naye ebbanga, Eva Braun, mu {{Lang|de|[[Führerbunker]]}} mu kibuga Berlin. Enkeera beetuga okwewala okukwatibwa amagye ga Soviet Red Army.
Munnabyafaayo era omuwandiisi w'emikululo gy'obulamu bwabantu Ian Kershaw yayogera ku Hitler nga "omusingi gw'ebyobufuzi ebibi eby'omulembe guno". Mu bukulembeze bwa Hitler n’endowooza y’obusosoze mu mawanga, gavumenti y’Abanazi ye yali evunaanyizibwa ku kittabantu ky’Abayudaaya ababalirirwamu obukadde mukaaga n’obukadde n’obukadde bw’abantu abaakosebwa, ye n’abagoberezi be baali batwala nti {{Lang|de|[[Untermensch]]en}} ( lit. ' si bantu' ) oba abatasaana kubeera mu bantu. Hitler n’Abanazi nabo bavunaanyizibwa ku kutta abantu ababalirirwamu obukadde 19.3 nga mulimu abaabulijjo n’abasibe b’olutalo. Okugatta ku ekyo, obukadde 28.7 obw'abajaasi n'abantu baabulijjo baafa olw'ebikolwa by'amagye mu katemba w'Abazungu. Omuwendo gw’abantu baabulijjo abattibwa mu Ssematalo II gwali tegubangawo mu lutalo, era abantu abaafiira mu lutalo luno lulufuula olutalo olusinga okutta abantu mu byafaayo.
== Ensibuko y’obuzaale ==
Taata wa Hitler, Alois Hitler, yali mwana wa Maria Schiclgruber atali mu mateeka. Olukalala lw'okubatiza terwalaga linnya lya kitaawe, era Alois mu kusooka yalina amannya ga nnyina, "Schicklgruber". Mu 1842, Johann Georg Hiedler yawasa maama wa Alois. Alois yakuzibwa mu maka ga muganda wa Hiedler, Johann Nepomuk Hiedler. Alois yakola ng’omukozi wa gavumenti okuva mu 1855 okutuusa lwe yawummula mu 1895. Mu 1876, Alois yawandiisibwa mu mateeka era ebiwandiiko bye eby'okubatiza ne biwandiikibwako obugambo bwa kabona okuwandiisa Johann Georg Hiedler nga kitaawe wa Alois (yawandiikibwa nga "Georg Hitler"). Alois olwo n'atwala erinnya ly'ekika "Hitler", era liwandiikibwa {{Lang|de|"Hiedler", "Hüttler"}}, oba {{Lang|de|"Huettler"}} . Oboolyawo erinnya lino lyesigamiziddwa ku kigambo ky’Olugirimaani {{Lang|de|Hütte}} ( lit. 'akasiisira' ), era kirina amakulu "oyo abeera mu nsiisira".
Omukungu w’Abanazi Hans Frank yawa amagezi nti maama wa Alois yali akozesebwa ng’omukozi w’awaka mu maka g’Abayudaaya mu Graz, era nti mutabani w’amaka ago ow’emyaka 19, Leopold Frankenberger ye yazaala Alois, ekintu ekyamanyibwa nga Frankenberger thesis. Tewali muntu yenna ayitibwa Frankenberger yawandiisibwa mu Graz mu kiseera ekyo, era tewali biwandiiko ku kubeerawo kwa Leopold Frankenberger, kale bannabyafaayo bagoba okugamba nti kitaawe wa Alois yali Muyudaaya. Mu 2025, omusaayi ogwava mu sofa mu kunoonyereza ku Hitler gwakozesebwa Turi King owa Yunivasite y’e Bath okwekenneenya DNA. Omusaayi guno gwakakasibwa nti gwa Hitler nga gugeraageranyizibwa n’ogw’owoluganda lwe omusajja, era okwekenneenya DNA kwalaga nti Hitler teyalina buzaale bwa Bayudaaya ng’ayita mu kitaawe. "Singa bwe kyali, tetwandifunye kukwatagana kwa DNA naye," King bwe yagamba "Okukwatagana okwo okwa DNA tekwakoma ku kukakasa nti eno ye DNA ya Hitler wabula era kukakasa nti emboozi y'obuzaale bw'Abayudaaya bw'abantu okuyita mu kitaawe si kituufu."
== Obuto bwe ==
=== Obuto bwe n’okusoma ===
[[File:Adolf_Hitler_infant_photo_(3x4_cropped).jpg|left|thumb| Hitler ( c. 1889–90)]]
Adolf Hitler yazaalibwa nga 20 Ogwokuna 1889 mu Braunau am Inn, ekibuga mu Austria-Hungary (kati Austria), okumpi n’ensalo ne Girimaani. Yali wakuna ku baana mukaaga abazaalibwa Alois Hitler ne mukyala we owookusatu, Klara Pölzl. Baganda ba Hitler basatu —Gustav, Ida, ne Otto —baafa nga bakyali bawere. Era abaali mu maka ago mwalimu abaana ba Alois okuva mu bufumbo bwe obw’okubiri: Alois Jr. (yazaalibwa 1882) ne Angela (yazaalibwa 1883). Mu 1892, ab’omu maka ago baasengukira mu Passau, Bugirimaani, oluvannyuma lwa Alois okukuzibwa n’afuuka omukungu w'ebyamaguzi mu Passau. Hitler mu kiseera ekyo yali wa myaka esatu. Alois yakuzibwa n’atwalibwa e Linz, Austria, nga 1 Ogwokuna 1893, naye ab’omu maka amalala ne basigala mu Passau. Famire yaddayo e Austria ne basenga e Leonding nga 9Ogwokutaano 1894, era mu Gwomukaaga 1895, Alois yawummula n’agenda e Hafeld, okumpi ne Lambach, gye yalima n’okulunda enjuki. Hitler yasomera mu {{Lang|de|Volksschule}} (essomero lya pulayimale eriweebwa ssente okuva mu gavumenti) mu kibuga Fischlham ekiriraanyewo.
Okugenda e Hafeld kwakwatagana n’okutandika kw’obukuubagano obw’amaanyi obwa taata n’omwana obwava ku Hitler ow’emyaka omukaaga okugaana okugoberera empisa enkakali ez’essomero lye. Alois yagezaako okukuba mutabani we amufuule omuwulize, nga Adolf akola kyonna ekisoboka okubeera ekikontana n’ekyo kyonna kitaawe kye yali ayagala. Alois naye yandikubye mutabani we naye nnyina yaumukuuma obutakubwa buli kiseera.
Kaweefube wa Alois Hitler ow’okulima e Hafeld teyayitamu, era mu 1897, baasengukira e Lambach. Hitler ow’emyaka omunaana yasoma emisomo gy’okuyimba, yayimba mu kkwaaya y’ekkanisa, era yatuuka n’okulowooza ku ky’okufuuka kabona. Mu 1898, famire yaddayo mu maka ag'enkalakkalira e Leonding. Hitler yakosebwa nnyo olw'okufa kwa muto we Edmund mu 1900 olw'omusujja gw'amulangira. Hitler yakyuka okuva mu muyizi ateemotyamotya, ayagala ennyo abantu n’afuuka omulenzi omuzibu, eyeekutudde ku balala era ng’atera okuyombagana ne kitaawe n’abasomesa. Paula Hitler yajjukira nti Adolf yali muvubuka wafujjo era ng’atera okumukuba empi.
Alois yali akoze omulimu omulungi mu kitongole ky'ebyamaguzi era ng’ayagala mutabani we amuddire mu ebigere. Oluvannyuma Hitler yakola katemba okuva mu kiseera kino kitaawe bwe yamutwala okukyalira ofiisi y'ebyamaguzi, n’akiraga ng’ekintu ekyavaako obutakkaanya obutasonyiwa wakati wa taata n’omwana, nga bombi baali ba maanyi. Olw’okusimbira ekkuuli mutabani we okwagala okugenda mu siniya okufuuka omuyiiya, Alois yasindika Hitler mu ''Realschule'' e Linz mu Gwomwenda 1900. Hitler yajeemera okusalawo kuno, era mu ''Mein Kampf'' agamba nti mu bugenderevu yakola bubi mu ssomero, ng'asuubira nti kitaawe bwamala okulaba "ensoma embi mu ssomero ly'ebyemikono yandindese okwewaayo mu kirooto kyange".
Okufaananako n’Abagirimaani bangi ab’omu Austria, Hitler yatandika okukulaakulanya endowooza y'okwagala Girimaani okuva mu buto. Yalaga obwesigwa eri Bugirimaani yokka, ng’anyooma obwakabaka bwa Habsburg obwali busereba mu kukulembera obwakabaka obunene. Hitler ne mikwano gye baakozesa okulamusa "Heil", ne bayimba " Deutschlandlied " mu kifo ky'oluyimba lwa Austrian Imperial. Oluvannyuma lw’okufa kwa Alois okw’amangu nga 3 Ogwoluberyeberye 1903, omutindo gwa Hitler ku ssomero gwayonooneka, era nnyina n’amukkiriza okuvaayo. Yeewandiisa mu ''Realschule'' e Steyr mu Gwomwenda 1904, enneeyisa ye n’omutindo gwe ne bitereera. Mu 1905, oluvannyuma lw’okuyita ekigezo ekisembayo, Hitler yava mu ssomero lino nga talina kiruubirirwa kyonna kya kwongera kusoma wadde enteekateeka entegeerekeka ey’okukola omulimu.
=== Okutandika okuvubuka ng'ali mu Vienna ne Munich ===
Mu 1907, Hitler yava mu Linz n’agenda okubeera n’okusoma okusiiga ebifaananyi mu kibuga Vienna, ng’avujjirirwa ssente okuva mu miganyulo gya mulekwa n’obuwagizi okuva eri nnyina. Yasaba okuyingizibwa mu Academy of Fine Arts Vienna kyokka n’agaanibwa emirundi ebiri. Dayirekita yawa amagezi nti Hitler yandibadde asaba okugenda mu School of Architecture, naye nga talina biwandiiko byetaagisa mu by’ensoma kubanga yali tannamaliriza siniya.
Nga 21 Ogwekkumineebiri 1907, nnyina yafa kookolo w’amabeere ku myaka 47; Mu kiseera ekyo Hitler yalina emyaka 18. Mu 1909, Hitler ssente zaggwawo era n’awalirizibwa okubeera mu bulamu obw’ekika kya bohemian mu bifo eby’okusulamu abantu abatalina mwasirizi ne mu kisulo kya Meldemannstraße. Yafuna ssente ng’omukozi ow’abulijjo ng’asiiga n’okutunda langi z’amazzi ez’ebifo ebisikiriza mu Vienna. Mu kiseera kye yamala mu Vienna, yagoberera okwagala kwo kweyongera okuzimba n’okuyimba, n’agenda mu bivvulu kkumi ebya {{Lang|de|Lohengrin (opera){{!}}Lohengrin}}, ekisinga okumunyumira mu nnyimba za Richard Wagner eza opera.
Mu kibuga Vienna, Hitler yasooka kulaba bigambo ebisosola mu mawanga. Abakulembeze b’abantu nga meeya Karl Lueger baakozesa endowooza y’ekibuga eyali emanyiddwa ennyo ey’okulwanyisa Abayudaaya, oluusi n’oluusi ne bawagira endowooza y'okusukulumya Girimaani okusobola okuganyulwa mu by’obufuzi. Obusosoze bw’eggwanga lya Girimaani bwali bungi nnyo naddala mu disitulikiti y’e Mariahilf, Hitler gye yali abeera mu kiseera ekyo. Georg Ritter von Schönerer yafuuka omukulembeze omukulu ku Hitler, era n’afuna okwegomba Martin Luther.
Hitler yasoma empapula z’amawulire n’obupapula obwali butumbula obusosoze era n’alabula ku kuyingira kw’Abayudaaya b’omu Bulaaya ow’Ebuvanjuba, awamu n’ebiwandiiko by’abantu nga Houston Stewart Chamberlain, Charles Darwin, Friedrich Nietzsche, Gustave Le Bon, ne Arthur Schopenhauer. Mu myaka gye yamala mu Vienna era yafuna endowooza ez’amaanyi ezilwanyisa Abaslav.
Ensibuko n’enkulaakulana y’obukyayi bwa Hitler obw’okulwanyisa Abayudaaya ekyali nsonga ya kukubaganyako birowoozo. Mukwano gwe August Kubizek yagamba nti Hitler yali "akakasiddwa n'omuntu alina obukyayi" nga tannava mu Linz. Wabula munnabyafaayo Brigitte Hamann ayogera ku ndowooza ya Kubizek ng'erina "obuzibu". Wadde nga Hitler mu {{Lang|de|Mein Kampf}} agamba nti yasooka kufuuka musosoze mu Vienna, Reinhold Hanisch, eyamuyamba okutunda ebifaananyi bye, takkiriziganya nakyo. Hitler era yatunda ebimu ku by’emikono bye ng’ayita mu musuubuzi Omuyudaaya ayitibwa Samuel Morgenstern ng’abeera mu kibuga Vienna. Bangi ku bakasitoma ba Morgenstern baali Bayudaaya; okugeza, munnamateeka ayitibwa Josef Feingold yagula ebifaananyi bya Hitler ebiwerako ebikwata ku bizimbe eby’ebyafaayo ebya Vienna. Munnabyafaayo Richard J. Evans agamba nti "bannabyafaayo kati okutwalira awamu bakkiriziganya nti obukambwe bwe,enkola ey'ettemu n'obusosoze eri Abayudaaya bweyoleka bulungi oluvannyuma lwa Girimaani okuwangulwa mu Ssematalo I, ng'enjogera ya "okufumita mu mugongo" ("stab-in-the-back") ennyonyola akatyabaga kano".
Hitler yafuna ekitundu ekisembayo ku bintu bya kitaawe mu Gwokutaano 1913 era n’agenda mu Munich . Bwe yayingizibwa mu ggye lya Austria-Hungary, yagenda e Salzburg nga 5 Ogwokubiri 1914 okwekebejjebwa abasawo. Oluvannyuma lw’okwekeneenyezebwa ng’atasaanira kuweereza, yaddayo e Munich. Oluvannyuma Hitler yagamba nti yali tayagala kuweereza Bwakabaka bwa Habsburg olw’amawanga agaali gatabuddwatabuddwa mu ggye lyabwo n’okukkiriza kwe nti Austria-Hungary essaawa yonna yali egenda kugwa.
=== Ssematalo I ===
Mu Gwomunaana 1914, Ssematalo I bwe yatandika, Hitler yali abeera mu Munich era kyeyagalire yeewandiisa mu ggye lya Bavaria. Okusinziira ku alipoota eyafulumizibwa ab’obuyinza mu Bavaria mu 1924, okukkiriza Hitler okuweereza nti yali nsobi mu by’obufuzi, kubanga ng’omutuuze wa Austria, yandibadde addizibwa mu Austria. Yasindikibwa mu Bavarian Reserve Infantry Regiment 16 (ekibinja ekisooka ekya List Regiment), yaweereza ng’omuserikale atuukibwako ku Western Front mu Bufalansa ne Bubirigi, yaweereza ng’omuserikale atuukibwako ku Western Front mu Bufalansa ne Bubirigi, yamala kumpi ekitundu ky'obulamu bwe ku kitebe ky’ekibinja e Fournes-en-Weppes, nga tali mu lutalo. Mu 1914, yaliwo mu lutalo olwasooka olwa Ypres era mu mwaka ogwo yayooyootebwa olw’obuzira, n’afuna Omusaalaba ogw’Ekyuma (Iron Cross). Mu lutalo, yawonyezebwa omuduumizi we, [[Fritz Wiedemann]], eyaggya Hitler mu bifunfugu by’ekizimbe ekyali kigudde ng’ali mu lutalo olutabuse.
Mu kiseera we yaweereza ku kitebe, Hitler yakola emirimu gye egy’ekikugu, ng’akuba katuuni n’okuwa ebiragiro ku lupapula lw’amawulire olw’amagye. Mu lutalo lw’e Somme mu Gwekkumi 1916, yafuna ebisago mu kisambi ekya kkono ekikompola bwe kyabwatuka mu kifo ky'enkambi mwe baali bekwese. Hitler yamala kumpi emyezi ebiri ng’awona mu ddwaaliro e Beelitz, n’adda mu kibinja kye nga 5 Ogwokusatu 1917. Yaliwo mu lutalo lw'e Arras olwa 1917 ne mu lutalo lw'e Passchendaele. Yafuna akabonero ka Wound Badge akaddugavu nga 18 Ogwokutaano 1918. Nga wayise emyezi esatu, mu Gwomunaana 1918, ng'asembebwa Lieutenant Hugo Gutmann, omukulumbeze we Omuyudaaya, Hitler yafuna omusaalaba ogw’ekyuma, ogwa First Class, ekintu ekitatera kuweebwa bantu bali ku ddaala lya {{Lang|de|Gefreiter}} Hitler ly'eyaliko. Nga 15 Ogwekkumi 1918, yaziba amaaso okumala akaseera mu bulumbaganyi bwa ggaasi w'obutwa era n’aweebwa ekitanda mu ddwaaliro e Pasewalk. Bwe yali eyo, Hitler yategezebwa nti Bugirimaani ewanguddwa, era okusinziira nti yali ku ndiri, yaddamu okuziba amaaso omulundi ogw’okubiri oluvannyuma lw’amawulire gano.
Hitler yayogera ku buvunaanyizibwa bwe mu Ssematalo I nga "ekisinga obukulu mu byonna bye yayitamu" era n'atenderezebwa abaduumizi be olw'obuzira bwe. Obumanyirivu bwe mu kiseera ky’olutalo bwanyweza okwagala eggwanga lye, era kyamunakuwaza nnyo olwa Bugirimaani okuwanika mu Gwekkuminoogumu 1918. Okunyiiga kwe olw’okuwnagula mu lutalo kwayogera okuzimba endowooza ye. Okufaananako n’aba Girimaani abalala abaagala eggwanga lyabwe, naye yali akkiririza mu {{Lang|de|Dolchstoßlegende}} ( stab-in-the-back myth ), eyagamba nti amagye ga Girimaani, "agatawangulwa mu lutalo", "gaali gafumitiddwa mu mugongo" ku ludda lw'awaka abakulembeze ba bulijjo, Abayudaaya, aba Marxist, n'abo abassa omukono ku ndagaano y'okukomya entalo eyakomya olutalo —oluvannyuma ne batuumibwa "abamenyi b'amateeka ba November".
Endagaano ya Versailles yalambika nti Girimaani yalina okulekawo ebitundu byayo ebiwerako n'okuggya amagye mu Rhineland . Endagaano eno yassaawo envumbo ku by’enfuna era n’esolooza ssente nnyingi ku ggwanga. Abagirimaani bangi baalaba endagaano eyo ng’okuswazibwa okutali kwa bwenkanya. Okusingira ddala baawakanya enyingo 231, gye baataputa ng’elangirira nti Bugirimaani y’evunaanyizibwa ku lutalo luno. Endagaano ya Versailles n’embeera y’ebyenfuna, embeera z’abantu, n’ebyobufuzi mu Bugirimaani oluvannyuma lw’olutalo, oluvannyuma Hitler yabikozesa okufunamu mu by’obufuzi.
== Okuyingira mu byobufuzi ==
[[File:Hitler's_DAP_membership_card.png|thumb| Kaadi ya Hitler ey’obwammemba bw’ekibiina ky’abakozi ekya Germany (DAP).]]
Oluvannyuma lw’olutalo, Hitler yaddayo e Munich. Olw’obutaba na buyigirize butongole wadde essuubi ly’emirimu, yasigala mu magye. Mu Gwomusanvu 1919, yalondebwa okuba Verbindungsmann (omukessi) ow’omu Aufklärungskommando (ekitongole ekiketta) ekya Reichswehr, eyaweebwa omulimu gw’okufuga abajaasi abalala n’okuyingirira mu kibiina ky’abakozi ekya Germany (DAP). Mu lukiiko lwa DAP nga 12 Ogwomwenda 1919, ssentebe w’Ekibiina Anton Drexler yakwatibwako nnyo olw’obukugu bwa Hitler mu kwogera. Yamuwa kkopi y’akatabo ke aka ''My Political Awakening'', akaalimu endowooza ezilwanyisa Abayudaaya, ez’okwagala eggwanga, ezirwanyisa obwanaasiwamukange, n’ez’okulwanyisa Marxist. Ku biragiro by’abakulu be mu magye, Hitler yasaba okwegatta ku kibiina, era mu wiiki emu n’akkirizibwa nga mmemba w’ekibiina 555 (ekibiina kyatandika okubala obwammemba ku 500 okuwa endowooza nti baali kibiina kinene nnyo).
Hitler yawandiika ekiwandiiko kye ekyasooka okumanyibwa ku kibuuzo ky’Abayudaaya mu bbaluwa gye yawandiikira Adolf Gemlich nga 16, Ogwomwenda 1919 (kati emanyiddwa nga ebbaluwa ya Gemlich). Mu bbaluwa eno, Hitler agamba nti ekigendererwa kya gavumenti " awatali kubuusabuusa kwe kuggyirawo ddala Abayudaaya". Mu DAP, Hitler yasisinkana Dietrich Eckart, omu ku baatandikawo ekibiina kino era nga mmemba w’ekibiina ky’abasamize ekya Thule Society. Eckart yafuuka omubuulirizi wa Hitler, n’awaanyisiganyanga naye ebirowoozo era n’amuyingiza mu bantu ab’enjawulo mu Munich. Okwongera okusikiriza, ekibiina kya DAP kyakyusa erinnya lyayo ne kifuuka Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (Ekibiina ky'abakozi ekya National Socialist German Workers' Party (NSDAP), kati ekimanyiddwa nga " Nazi Party "). Hitler yakola dizayini ya bendera y’ekibiina eya swastika mu nkulungo enjeru ku mugongo omumyufu.
Hitler yasiibulwa mu magye nga 31 Ogwokusatu 1920, era n’atandika okukolera ekibiina kino emirimu emijjuvu. Ekitebe ky’ekibiina kino kyali mu Munich, ekifo eky’aba Girimaani abaali balwanyisa gavumenti abaali bamaliridde okumalawo enzikiriza ya Marx n’okutyoboola Weimar Republic.
Friedrich Reck-Malleczewen yayogera mu kitabo kye ''ekya Diary of a Man in Despair ekyafulumizibwa'' mu 1947:
Yali azze mu nnyumba gye yali taberangamu, ng'ayambadde gaita, ekikooti, enkoofiira ennene, era ng'akutte omuggo.... Oluvannyuma, yasobola okutandika okwogera. Yayogera nnyo, nga tawummula. Yayigiriza. Yatuboggolera ng'omusomesa w'eddiini mu magye. Tetwamuwakanya n'akatono, oba okugezaako okwawukana mu ngeri yonna, naye yatandika okutuboggolera. Abaweereza baalowooza nti baali batulumba era ne badduka okututaasa. Bwe yali amaze okugenda, twatuula kasirise, nga tukyamuse era nga tetuli basanyufu n'akamu. Waaliwo okuwulira ennaku, nga bwobeera mu ggaali y'omukka ne wesangang'oli wamu n'omuntu aliko ekikyamu ku bwongo.
Mu Gwokubiri 1921, nga asoolobye kukyusakyusa abantu, Hitler yayogera n’abantu abasukka mu 6,000. Okusobola okulanga olukiiko luno, loole bbiri ezaali zijjudde abawagizi b’ekibiina baavuga okwetoloola Munich nga bawanika bendera za swastika n’okugabira abantu obupapula. Mu bbanga ttono Hitler yafuna ettutumu olw’okwogera kwe okw’okukubaganya ebirowoozo okw’amaanyi ng’awakanya Endagaano ya Versailles, bannabyabufuzi abaali bavuganya, n’okusingira ddala ng’awakanya Abamarx n’Abayudaaya.
Mu Gwomukaaga 1921, Hitler ne Eckart bwe baali ku lugendo lw’okusonda ssente e Berlin, obuyeekera bwabalukawo mu kibiina ky’Abanazi mu Munich. Abakiise ku kakiiko kaayo akafuzi baayagala okwegatta ku kibiina kya German Socialist Party (DSP) ekisangibwa mu kibuga Nuremberg. Hitler yaddayo e Munich nga 11 Ogwomusanvu era mu busungu n’awaayo okulekulira kwe. Abakiise ku kakiiko baakitegeera nti okulekulira kw’omuntu waabwe omukulu mu lujjudde era omwogezi kyanditegeeza nti ekibiina kiweddewo. Hitler yalangirira nti agenda kuddamu okwegatta ku kakwakkulizo nti agenda kudda mu bigere bya Drexler ku bwa ssentebe bw’ekibiina, era nti ekitebe ky’ekibiina kigenda kusigala mu Munich. Akakiiko kakkiriza, era n’addamu okwegatta ku kibiina nga 26 Ogwomusanvu nga mmemba 3,680. Hitler yasigala ayolekagana n’okuwakanyizibwa okumu mu kibiina ky’Abanazi. Abaawakanya Hitler mu bukulembeze mwalimu Hermann Esser eyagobebwa mu kibiina, era ne bakuba kkopi 3,000 ez’akatabo akaalumba Hitler ng’omuli w'olukwe mu kibiina. Mu nnaku ezaddirira, Hitler yayogera n’abantu abangi abawerako era ne yeewozaako ku Esser, ne bakuba emizira egy’amaanyi. Enkola ye yatuuka ku buwanguzi, era mu ttabamiruka ow’enjawulo ow’ekibiina nga 29 Ogwomusanvu, yaweebwa obuyinza obujjuvu nga ssentebe w’ekibiina, n’adda mu bigere bya Drexler, n’obululu 533 ku 1.
Okwogera kwa Hitler okwa vitriolic beer hall kwatandika okusikiriza abalabi aba bulijjo. Nantawunyikamu, yafuuka omukugu mu kukozesa emiramwa egy’enjawulo, omuli n’okunenya abalala olw’ebizibu by’ebyenfuna by’abawuliriza be. Hitler yakozesa enkola y'okusikiriza ey’obuntu bwe n’okutegeera empisa z'abantu bwe yayogeranga mu lujjudde. Bannabyafaayo baalaba engeri ebigambo bye gye bikwatamu abantu abangi mu ngeri ey’okuwuniikiriza, n’amaaso ge mu bibinja ebitonotono. Alfons Heck, eyali mmemba w’ekibiina kya Hitler Youth, yajjukira nti:
Twatandika okwenyumiriza mu ggwanga lyaffe mu ngeri ey'ekisiru. Okumala eddakiika eziwera, twaleekaanira waggulu, nga n'amaziga gatuyitamu: Sieg Heil, Sieg Heil, Sieg Heil! Okuva mu kaseera ako, nafuuka wa Adolf Hitler mu mubiri ne mu mwoyo.
Abagoberezi abaasooka kwaliko Rudolf Hess, eyali omukungu w'amagye g'omu bbanga Hermann Göring ne kapiteeni mu magye Ernst Röhm. Röhm yafuuka akulira ekibiina ky’Abanazi ekya magye agatali matongole ekya Sturmabteilung, ekyakuuma enkiiko n'okulumba abaali babavuganya mu byobufuzi. Ekintu ekikulu ekyakwata ku ndowooza ya Hitler mu kiseera kino yali Aufbau Vereinigung, ekibinja ky’olukwe eky’Abazungu Abarussia abaali mu buwanganguse n’Abanazi abaasooka. Ekibinja kino, nga kiweebwa ssente okuva mu bannamakolero abagagga, kyaleeta Hitler ekirowoozo ky’olukwe lw’Abayudaaya, nga lukwataganya ensimbi z’ensi yonna n’enzikiriza ya Bolshevism.
Enteekateeka y’ekibiina ky’Abanazi yategekebwa mu nsonga 25 nga 24 Ogwokubiri 1920. Kino tekyakiikirira ndowooza ekwatagana, wabula kyali kibiina kya ndowooza ezafunibwa ezaali zirina ssente mu völkisch pan-Germanic movement, nga ultranationalism, okuwakanya Endagaano ya Versailles, obuteesiga bwanaasiwamukange, awamu n'endowooza ezimu ez'anaakalyako ani. Eri Hitler, ekintu ekyali kisinga obukulu kwe kulwanyisa Abayudaaya ekyalimu . Era enteekateeka eno yagitwala ng’okusinga omusingi gwa ppokoppoko n’okusikiriza abantu okujja ku kabaga.
=== Beer Hall Putsch n’ekkomera lya Landsberg ===
[[File:Mein_Kampf_dust_jacket.jpeg|thumb|[[Dust jacket|Ekikooti ky’enfuufu]] ekya {{Lang|de|[[Mein Kampf]]}} ’s 1926–28 edition, Hitler gye yawandiika mu 1925]]Mu 1923, Hitler yeyambisa obuyambi bwa Genero Erich Ludendorff owa Ssematalo I okugezaako okuwamba gavumenti eyamanyibwa nga Beer Hall Putsch. Ekibiina ky’Abanazi kyakozesa obusosoze bwa Yitale ng’ekyokulabirako ku ndabika yaabwe n’enkola zaabwe. Hitler yali ayagala okukoppa Benito Mussolini ’s bwe yalumba Rome mu 1922 ng’awamba gavumenti mu Bavaria, ekyagoberera okusoomoozebwa eri gavumenti mu Berlin. Hitler ne Ludendorff baasaba obuwagizi bwa Staatskommissar (Kaminsona omubeezi) Gustav Ritter von Kahr, omufuzi wa Bavaria. Kyokka Kahr, ng’ali wamu n’akulira Poliisi Hans Ritter von Seisser ne Genero wa Reichswehr Otto von Lossow, baali baagala okuteekawo nnakyemalira ow’eggwanga awatali Hitler.
Nga 8,Ogwekkuminoogumu 1923, Hitler ne SA baalumba olukuŋŋaana lw'abantu 3,000 olwategekebwa Kahr mu Bürgerbräukeller, ekizimbe ky'omwenge mu Munich. Ng'ataataataaganya okwogera kwa Kahr, yalangirira nti enkyukakyuka y'eggwanga yatandika dda era n'alangirira okuteekebwawo kwa gavumenti empya ne Ludendorff. Ng'addayo mu kisenge eky'emabega, Hitler, ng'aggyeyo emmundu, yasaba era oluvannyuma n'afuna obuwagizi bwa Kahr, Seisser, ne Lossow. Amagye ga Hitler mu kusooka gaasobola okuwamba ekitebe kya Reichswehr n'ekya poliisi, naye Kahr n'abamu ku banne mu bwangu baalekera awo okumuwagira. Tewali magye wadde poliisi y'eggwanga y'egatta ku Hitler. Olunaku olwaddirira, Hitler n'abagoberezi be baatambula okuva mu kizimbe ky'omwenge ne bagenda ku minisitule y'olutalo mu Bavaria okuggyako gavumenti ya Bavaria, naye poliisi nebasaasanya. Mu kaweefube w'okuggyako gavumenti eyalema, ab'ekibiina kya Nazi 16 n'abakungu ba poliisi bana battibwa.
Hitler yaddukira mu maka ga Ernst Hanfstaengl era okusinziira ku biwandiiko ebimu yalowooza ku kwetta. Yali mu kwewunika naye nga mukkakkamu bwe yakwatibwa nga 11 Ogwekkuminoogumu 1923 olw'okulya mu nsi ye olukwe. Omusango gwe mu kkooti y’abantu ey’enjawulo mu Munich gwatandika mu Gwakubiri 1924, era Alfred Rosenberg n’afuuka omukulembeze ow’ekiseera ow’ekibiina ky’Abanazi. Nga 1 Ogwokuna, Hitler yasalirwa ekibonerezo kya kusibwa emyaka etaano mu Festungshaft mu kkomera lya Landsberg. Eyo, yayisibwa mu ngeri ey’omukwano okuva mu bakuumi era n’akkirizibwa okufuna obubaka okuva mu bawagizi be n’okukyalirwa banne mu kibiina buli kiseera. Olw’okusonyiyibwa kkooti ey’oku ntikko mu Bavaria, yayimbulwa okuva mu kkomera nga 20 Ogwekkumineebiri 1924, ng’awakanya omuwaabi wa gavumenti. Nga mw’otwalidde n’obudde bwe yamala mu alimanda, Hitler yamala omwaka mulamba n’okusoba mu kkomera.
Bwe yali e Landsberg, Hitler ye yalagira ekitundu ekisinga obunene eky’omuzingo ogusooka ogwa ''Mein Kampf'' ( lit. 'My struggle'; mu kusooka katuumibwa Four and a Half Years of Struggle against Lies, Stupidity, and Corwadice) mu kusooka eri ddereeva we, Emil Maurice, n’oluvannyuma n’aweebwa omumyuka we, Rudolf Hess. Ekitabo kino ekyaweebwayo eri mmemba wa Thule Society, Dietrich Eckart, kyali kya bulamu bwe era nga kinnyonnyola endowooza ze. Ekitabo ekyo kyalaga enteekateeka za Hitler ez’okugaziya ebitundu by’ensi awamu n’okukyusa embeera z’abantu mu Girimaani okufuuka obwannakyemalira obwesigama ku mawanga. Mu kitabo kyonna, Abayudaaya benkanankana ne "obuwuka" era ne banjulwa nga "abawi b'obutwa ab'ensi yonna". Okusinziira ku ndowooza ya Hitler, eky’okugonjoola ensonga eno kwe kuzisaanyaawo. Wadde nga Hitler teyannyonnyola ngeri kino gye kyali kigenda okutuukirira, "obuzaale bwe obw'okutta abantu tebugaanirwa", okusinziira ku Ian Kershaw.
Yafulumizibwa mu mizingo ebiri mu 1925 ne 1926, Mein Kampf yatundibwa kkopi 228,000 wakati wa 1925 ne 1932. Kkopi akakadde kamu zaatundibwa mu 1933, omwaka Hitler gwe yasooka okubeera mu ofiisi. Ng’ebula mbale Hitler abeere n’ebisaanyizo by’okuyimbulwa ku kakalu ka kkooti, gavumenti ya Bavaria yagezaako okumugobera mu Austria. Chancellor wa Austria eya federo yagaana okusaba kuno ng’agamba nti obuweereza bwe mu magye ga Girimaani bwamufuula omutuuze era obw’e Austria obutaba na makulu. Mu kwanukula, Hitler yasazaamu mu butongole obutuuze bwe obwa Austria nga 7 Ogwokuna 1925
=== Okuddamu okuzimba Ekibiina ky’Abanazi ===
Mu kiseera Hitler we yayimbulwa mu kkomera, ebyobufuzi mu Bugirimaani byali si byakulwanagana nnyo, era n’ebyenfuna byali biteredde, ekyakomya emikisa gya Hitler egy’okubanja mu by’obufuzi. Olw’okulemererwa kwa Beer Hall Putsch, ekibiina kya Nazi Party n’ebibiina ebibirinako akakwate byawerebwa mu Bavaria. Mu lukiiko wamu ne ssaabaminisita wa Bavaria, Heinrich Held, nga 4 Ogwoluberyeberye 1925, Hitler yakkiriza okussa ekitiibwa mu buyinza bw’eggwanga era n’asuubiza nti ajja kunoonya obuyinza bw’ebyobufuzi ng’ayita mu nkola ya demokulasiya yokka. Olukiiko luno lwaggulawo ekkubo ly'okuggyawo okuwera ekibiina ky’Abanazi nga 16 Ogwokubiri.
Wabula oluvannyuma lw’okwogera okw’okukuma omuliro mu bantu kwe yawa nga 27 Ogwokubiri, Hitler yagaanibwa okwogera mu lujjudde ab’obuyinza mu Bavaria, envumbo eyasigalawo okutuusa mu 1927. Okusobola okutumbula ebigendererwa bye eby’ebyobufuzi wadde nga yali awereddwa, Hitler yalonda Gregor Strasser, Otto Strasser, ne Joseph Goebbels okutegeka n’okugaziya ekibiina ky’Abanazi mu bukiikakkono bwa Bugirimaani. Gregor Strasser yaddukanya ekkubo ly’ebyobufuzi eryetongodde ennyo, ng’assa essira ku bintu eby’anaakalyakaani mu nteekateeka y’ekibiina.
Akatale k'emigabo mu Amerika kagwa nga 24 Ogwekkumi 1929. Enkosa yaayo mu Bugirimaani yali ya maanyi nnyo: obukadde n’obukadde bw’abantu tebaalina mirimu, era bbanka ennene eziwerako ne zigwa. Hitler n’ekibiina ky’Abanazi beetegeka okweyambisa embeera ey’akazigizigi okufuna obuwagizi eri ekibiina kyabwe. Basuubiza okusazaamu endagaano ya Versailles, okunyweza ebyenfuna n’okuwa abantu emirimu.
Hitler yayogera ku linnya ly’Ekibiina ky’Abanazi mu Gwekkumi 1923:
"Naye," bwe ntyo bwe nabuuza Hitler, "lwaki weeyita National Socialist, okuva enteekateeka y'ekibiina kyo bw'eri ekikontana ddala n'eyo etwalibwa okuba eya socialism?" "Socialism," bwe yaddamu, ng'assa wansi ekikopo kye eky'accaayi, mu ngeri ey'obukambwe, "ye sayansi w'okukola ku bulungi bw'abantu bonna. Communism si Socialism. Marxism si Socialism. Aba Marxism babbye ekigambo era ne batabulatabula amakulu gaakyo. Nja kutwala Socialism okuva ku ba Socialists. Socialism nkola ya Aryan ey'edda, nkola ya ba Girimaani.... Twetaaga okutuukiriza ebyetaago eby'ensonga eby'ebibiina ebikola ebintu okuyita mu gavumenti nga yeesigamiziddwa ku bumu bw'eggwanga. Gye tuli, gavumenti n'eggwanga bifaanagana.
== Okulinnya ku bukulembeze ==
{| class="wikitable"
|+
! colspan="5" |Ebyava mu kulonda mu kibiina ky'Abanazi
|-
|Akalulu
|Omugatte gw'obululu
|Obululu ku 100
|Ebifo mu Reichstag
|Ebikulu
|-
|Ogwokutaano 1924
|1,918,300
|6.5
|32
|Hitler yali mu kkomera
|-
|Ogwekkumineebiri 1924
|907,300
|3.0
|14
|Hitler ng'ayimbuddwa okuva mu kkomera
|-
|Ogwokutaano 1928
|810,100
|2.6
|12
|
|-
|Ogwomwenda 1930
|6,409,600
|18.3
|107
|Oluvannyuma lw'akatyabaga k'ebyenfuna
|-
|Ogwomusanvu 1932
|13,745,000
|37.3
|230
|Oluvannyuma lwa Hitler okwesimbawo ku bwa Pulezidenti
|-
|Ogwekkuminoogumu 1932
|11,747,000
|33.1
|196
|
|-
|Ogwokusatu 1933
|17,277,180
|43.9
|288
|Kaali ka mirembe mu kusooka nga Hitler akyali chancellor wa Girimaani
|}
=== Okukulembera Bruning ===
Okugwa kw'ebyenfuna mu nsi yonna kwawa Hitler omukisa gw'ebyobufuzi. Abagirimaani baali banyiivu eri paalamenti, eyali eyalina okusoomoozebwa okuva mu bannalukalala ab'ku ddyo- n'ab'oku kkono. Ebibiina by'ebyobufuzi ebitali bya bannalukalala byali bitandise okulemererwa okukomya ebikolwa eby'obukambwe, era akalulu ka Girimaani ak'ekikungo mu 1929 kaayamba okuyitimusa endowooza y'Abanazi. Okulonda kw'Ogwomwenda 1930 kwaviirako okusattulukuka kw'omukago era ne gusikizibwa kabineeti ey'abatono. Omukulembeze waayo, ow'ekibiina kya Centre Party, Heinrich Brüning, yafuga ng'ayita mu biragiro by'akatabaga okuva ku Pulezidenti Paul von Hindenburg. Okukulembera okuyita mu biragiro kyafuuka ky'abulijjo, n'ekireetera obukulembeze bwa bannantagambwako. Ekibiina ky'Abanazi kyava gye kyali ne kiwangula n'ebitundu 18.3 ku buli kikumi ku bululu n'ebifo 107 mu paalamenti mu kulonda kwa 1930, ne kifuuka ekibiina eky'okubiri ekisinga ababaka abangi mu palamenti.
Hitler yalabikira mu musango gw’abaserikale babiri aba Reichswehr, okuli Lieutenant Richard Scheringer ne Hanns Ludin, ku nkomerero ya 1930. Bombi baavunaanibwa omusango gw’okubeera bammemba mu kibiina ky’Abanazi, mu kiseera ekyo nga kimenya mateeka eri aba Reichswehr. Oludda oluwaabi lwagamba nti ekibiina ky'Abanazi kyali kya bannalukalala, ekyaviirako munnamateeka w’abawawaabirwa Hans Frank okuyita Hitler okuwa obujulizi. Nga 25 Ogwomwenda 1930, Hitler yawa obujulizi nti ekibiina kye kyali kigenda kugoberera obuyinza bw’ebyobufuzi nga kiyita mu kulonda kwa demokulasiya kwokka, ekyamuwa abawagizi bangi mu kibinja ky’abaserikale.
Enkola ya Brüning ey’okukendeeza ku nsimbi teyaleeta nnyo nkulaakulana mu by’enfuna era nga teyayagalibwa nnyo. Kino Hitler yakikozesa ng’atunuulira obubaka bwe obw’ebyobufuzi n'addala ku bantu abaali bakoseddwa ebbeeyi y’ebintu okulinnya mu myaka gya 1920 n’okusereba kw’eby’enfuna, gamba ng’abalimi, abaazirwanako mu lutalo, n’abantu ab’alinamu ku ssente.
Wadde nga Hitler yali asazizaamu obutuuze bwe obw’e Austria mu 1925, teyafuna butuuze bwa Girimaani okumala kumpi emyaka musanvu. Kino kyali kitegeeza nti yali talina ggwanga, mu mateeka yali tasobola kwesimbawo ku bwapulezidenti, era nga akyayolekedde akabi ak’okugobwa mu nsi. Nga 25 Ogwokubiri 1932, minisita w’ensonga z’omunda mu Brunswick, Dietrich Klagges, eyali mmemba w’ekibiina ky’Abanazi, yalonda Hitler ng’omuddukanya w'ekibinja ky’essaza lino mu Reichsrat mu Berlin, ekyafuula Hitler munnansi wa Brunswick, era bwe kityo ne Bugirimaani.
Hitler yavuganya ne Hindenburg mu kulonda kwa Pulezidenti okwa 1932. Okwogera kwe yawa mu Industry Club e Düsseldorf nga 27 JOgwoluberyeberye 1932 kwamuwa obuwagizi okuva mu bannamakolero bangi ab’amaanyi mu Girimaani. Hindenburg yalina obuwagizi okuva mu bibiina eby’enjawulo eby’amawanga, eby’obwakabaka, eby’Abakatuliki, n’ebya Republican, n’abamu ku ba Social Democrats. Hitler yakozesa omubala gwa kampeyini " Hitler über Deutschland " ("Hitler ku ntikko ya Girimaani"), okujuliza ebigendererwa bye eby'ebyobufuzi n'okukola kampeyini ze ng'akozesa ennyonyi. Y’omu ku bannabyabufuzi abaasooka okukozesa entambula y’ennyonyi mu kampeyini era yagikozesa bulungi. Hitler yali mu kyakubiri ku mirundi ebiri gyonna, n’afuna obululu obusoba mu 35 ku buli 100 mu kulonda okusembayo. Wadde nga yawangulwa Hindenburg, okulonda kuno kwalaga Hitler ng’amaanyi ag’amaanyi mu byobufuzi bya Girimaani.
=== Okulondebwa ku bwa chancellor ===
[[File:Bundesarchiv_Bild_146-1972-026-11,_Machtübernahme_Hitlers.jpg|thumb|Hitler, ku ddirisa lya Reich Chancellery, afuna okukubwa mu ngalo akawungeezi lwe yatuuzibwa ku bwa chancellor, nga 30 Ogwoluberyeberye 1933]]
Obutabaawo gavumenti ekola bulungi kyaleetera bannabyabufuzi babiri ab’amaanyi, Franz von Papen ne Alfred Hugenberg, awamu n’abamakolero n’abasuubuzi abalala abawerako, okuwandiikira Hindenburg ebbaluwa. Abassa emikono gyabwe baasaba Hindenburg okulonda Hitler okukulira gavumenti "eyeetongodde ku bibiina by'ebyobufuzi ebiri mu paalamenti", ekiyinza okuviirako omugundu ogugenda "okusikiriza obukadde n'obukadde bw'abantu".
Hindenburg nga tayagala yakkiriza okulonda Hitler ku bwa chancellor oluvannyuma lw’okulonda kwa paalamenti okw'emirundi ebiri —mu Gwomusanvu n'Ogwekkuminoogumu1932 —nga tekuvuddemu kutondawo gavumenti esobola okukulembera. Hitler yakulembera gavumenti y’omukago eyamala akaseera katono eyatondebwawo ekibiina kya Nazi Party (ekyali kisinga okubeera n’ebifo mu Reichstag) n’ekibiina kya Hugenberg, ekibiina kya German National People’s Party (DNVP). Nga 30 Ogwoluberyeberye1933, kabineeti empya yalayizibwa ku mukolo omumpi mu ofiisi ya Hindenburg. Ekibiina ky’Abanazi kyafuna ebifo bisatu: Hitler yalondebwa okuba chancellor, Wilhelm Frick nga Minisita w’ensonga z’omunda, ne Hermann Göring nga Minisita w’ensonga z’omunda mu Prussia. Hitler yali akkaatirizza ku bifo bya baminisita ng’engeri y’okufuna obuyinza ku poliisi mu kitundu ekinene ekya Bugirimaani.
=== Omuliro mu Reichstag n’okulonda mu Gwokusatu ===
Nga chancellor, Hitler yakola ku kaweefube w’abawakanya ekibiina ky’Abanazi okuzimba gavumenti ey’abasinga obungi. Olw’obutabanguko mu by’obufuzi, yasaba Hindenburg okuddamu okusatulula Reichstag, era okulonda kwali kutegekeddwa ku ntandikwa y'Ogwokusatu. Nga 27 Ogwokubiri 1933, ekizimbe kya Reichstag kyakumibwako omuliro. Göring olukwe yalunenyeza Abacommunist, anti Omucommunist w’e Budaaki Marinus van der Lubbe yasangibwa mu mbeera ezimulumiriza munda mu kizimbe ekyali kiyidde. Okutuuka mu myaka gya 1960, bannabyafaayo abamu, omuli William L. Shirer ne Alan Bullock, baali balowooza nti ekibiina ky’Abanazi kye kyali kivunaanyizibwa; kati endowooza ya bannabyafaayo abasinga obungi eri nti van der Lubbe ye yatandika omuliro yekka.
Ku kusaba kwa Hitler, Hindenburg yayanukula n'okussa omukono ku kiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree ekya 28 Ogwokubiri, ekyawandiikibwa Abanazi, ekyayimiriza eddembe eritandikirwako era ne kikkiriza okusibwa awatali kuwozesebwa. Ekiragiro kino kyakkirizibwa mu nnyingo eya 48 eya Ssemateeka wa Weimar, eyawa pulezidenti obuyinza okukola enteekateeka ez’amangu okukuuma obukuumi n’obutebenkevu bw’abantu. Emirimu gy’ekibiina kya German Communist Party (KPD) byanyigirizibwa, era bammemba ba KPD 4,000 ne bakwatibwa.
Ng’oggyeko okunoonya akalulu, ekibiina ky’Abanazi kyakola effujjo nga beefananya amagye n’okusaasaanya ppokoppoko alwanyisa obwannakalyakaani, mu nnaku ezaali zikulembera okulonda. Ku lunaku lw’okulonda nga 6 Ogwokusatu 1933, omugabo gw’Abanazi mu bululu gweyongera okutuuka ku bitundu 44%, era ekibiina kino kyafuna ebifo ebisinga obungi mu paalamenti. Ekibiina kya Hitler kyalemererwa okufuna obululu obusinga obungi, ne kyetaagisa omukago omulala ne DNVP.
=== Olunaku lwa Potsdam n’etteeka lya Enabling Act ===
Nga 21 Ogwokusatu 1933, ''Reichstag'' empya yatandikibwawo n’omukolo gw’okuggulawo mu kkanisa ya Garrison e Potsdam. "Olunaku olwa Potsdam" lwategekebwa okulaga obumu wakati w'ekibiina ky'Abanazi n'abakungu mu Prussia abakadde n'amagye. Hitler yalabikira mu kkooti ey’okumakya era mu bwetoowaze n’alamusa Hindenburg.
Okusobola okutuuka ku buyinza obujjuvu mu byobufuzi wadde nga teyalina bungi bwa ddala mu paalamenti, gavumenti ya Hitler yaleeta Ermächtigungsgesetz (Enabling Act) okukubwako akalulu mu ''Reichstag'' eyali yakalondebwa . Etteeka lino —eryatuumibwa mu butongole Gesetz zur Behebung der Not von Volk und Reich ("Law to Remedy the Distress of People and Reich")—lyawa kabineti ya Hitler obuyinza okukola amateeka awatali kukkirizibwa kwa Reichstag okumala emyaka ena. Amateeka gano gayinza (okuggyako ebimu) okuva ku ssemateeka.
Okuva bwe kiri nti kyandikosezza ssemateeka, etteeka li Enabling Act okuyisibwa lyali lyetaagisa abantu ebitundu bibiri ku bisatu okuyisibwa. Nga tebaleseewo muwatwa gwonna, Abanazi baakozesa ebiragiro ebiri mu kiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree okukwata abamyuka bonna 81 ab’Abacommunist (wadde nga baali bakola kampeyini ez’amaanyi okulwanyisa ekibiina, Abanazi baali bakkirizza KPD okuvuganya mu kulonda) ne balemesa aba Social Democrats abawerako okwetaba mu kulonda.
Nga 23 Ogwokusatu 1933, ''Reichstag'' yakuŋŋaana mu Kroll Opera House mu mbeera ey’akatabanguko. Ab'ebitiibwa mu SA baakli liteesebwako, ne baleekaana engombo n’okutiisatiisa ababaka ba paalamenti abaali batuuse. Oluvannyuma lwa Hitler okusuubiza mu bigambo akulira ekibiina kya Centre , Ludwig Kaas nti Hindenburg agenda kusigala n’obuyinza bwe obw’okukuba akalulu, Kaas yalangirira nti ekibiina kya Centre Party kigenda kuwagira etteeka eriyitibwa Enabling Act. Etteeka lino lyayisibwa n’obululu 444–94, ng’ebibiina byonna okuggyako aba Social Democrats be baliwagira. Etteeka erya Enabling Act, awamu n’ekiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree, kyakyusa gavumenti ya Hitler n’efuuka eya nnakyemalira mu mateeka.
=== Obwannakyemalira ===
<blockquote>[[File:Der_Führer_Gemälde_Portrait_painting_of_Adolf_Hitler_by_Heinrich_Knirr_1937_No_known_copyright_restrictions_(artist_died_in_1944)_Imperial_War_Museum_London.jpg|thumb|Ekifaananyi kya Heinrich Knirr (1937)]]"Nga nteeka obulamu bwange mu kabi okulabika ng'ayogera ebitategeerekeka, mbagamba nti ekibiina kya National Socialist movement kijja kugenda mu maaso okumala emyaka 1,000!... Temwerabira engeri abantu gye bansekereramu emyaka 15 emabega bwe nnalangirira nti lumu nja kufuga Bugirimaani. Baseka kaakano, mu ngeri y'emu ey'obusirusiru, bwe nnalangirira nti nja kusigala mu buyinza" - Adolf Hitler ng'ayogerako ne munnamaulire wa BBC mu Berlin, Ogwomukaaga 1934</blockquote>Oluvannyuma lw'okufuna obuyinza ku ssiga lya gavumenti eribaga amateeka ne ly'obukulembeze, Hitler ne banne baatandika okulwanyisa ababavuganya abaasigalawo. Ekibiina kya Social Democratic Party kyawerebwa, era n'ebintu byakyo ne bikwatibwa.Wadde ng'abakiise b'ebibiina by'abakozi bangi baali mu Berlin ku lunaku lw'ogwokutaano, abaserikale ba SA baawamba woofiisi z'ebibiina mu ggwanga lyonna. Nga 2 Ogwokutaano 1933, ebibiina by'abakozi byonna byawalirizibwa okuggibwawo, era abakulembeze baabyo ne bakwatibwa. Abamu baasindikibwa mu nkambi z'abasibe.Ekibiina kya German Labour Front kyatandikibwawo ng'ekitongole ekikiikirira abakozi bonna, abakungu, n'abalina kkampuni, nga kino kiraga endowooza y'Abanazi mu mwoyo gwa Hitler's Volksgemeinschaft ("ekitundu ky'abantu").
Ogwomukaaga we gwaggwerako ng’ebibiina ebirala bitiisibbwatiisibbwa okusasika. Kuno kwaliko omukago gw’Abanazi ogw’erinnya, DNVP; ng’ayambibwako SA, Hitler yawaliriza omukulembeze waayo Hugenberg okulekulira nga 29 Ogwomukaaga. Nga 14 Ogwomusanvu 1933, ekibiina ky’Abanazi kyalangirirwa ng’ekibiina kyokka eky’ebyobufuzi mu mateeka mu Bugirimaani. Okwagala kwa SA okweyongera amaanyi mu byobufuzi n’amagye kwaleeta okweraliikirira mu bakulembeze b’amagye, abamakolero na b'ebyobufuzi. Mu kwanukula, Hitler yalongoosa obukulembeze bwonna obwa SA mu kyayitibwa Night of the Long Knives, eyaliwo okuva nga 30 Ogwomukaaga okutuuka nga 2 Ogwomusanvu 1934. Hitler yatunuulira Ernst Röhm n’abakulembeze abalala aba SA, ng'awamu n’abalabe ba Hitler abawerako mu byobufuzi (nga Gregor Strasser n’eyali chancellor Kurt von Schleicher ), baazingibwa, ne bakwatibwa, ne bakubwa amasasi. Wadde ng’ensi yonna n’Abagirimaani abamu baakwatibwa ensonyi olw’ettemu lino, bangi mu Bugirimaani baali balowooza nti Hitler yali azzaawo emirembe.
Hindenburg yafa nga 2 Ogwomunaana 1934. Ku lunaku olwali lwakayita, kabineti yali etaddewo Etteeka li "Law Concerning the Head of State of the German Reich". Etteeka lino lyali ligamba nti Hindenburg bw’anaafa, ofiisi ya pulezidenti yali egenda kuggyibwawo, era obuyinza bwayo ne bugattibwa n’obwo obwa chancellor. Bw’atyo Hitler yafuuka omukulembeze w’eggwanga awamu n’omukulembeze wa gavumenti era mu butongole n’atuumibwa erinnya Führer und Reichskanzler (Omukulembeze era Chancellor wa Reich), wadde nga Reichskanzler okukkakkana ng’asuuliddwa. Olw’ekikolwa kino, Hitler yaggyawo enkola y'amateeka eyali esobola okumuggya mu ofiisi.
Ng’omukulembeze w’eggwanga, Hitler yafuuka omuduumizi w’amagye owo ku ntikko. Amangu ddala nga Hindenburg amaze okufa, ku kukubirizibwa kw’obukulembeze bwa Reichswehr, ekirayiro eky’ennono eky’obwesigwa eky’abajaasi kyakyusibwa okukakasa obwesigwa eri Hitler kennyini, mu linnya, mu kifo kya ofiisi y’omuduumizi ow'oku ntikko (oluvannyuma eyakyusibwa erinnya n’efuulibwa omuduumizi omusukkulumu) oba eri Bugirimaani. Nga 19 Ogwomunaana, okugatta obwapulezidenti n’obwa chancellor kwakkirizibwa abalonzi 88 ku buli 100 abaalonda mu kalulu k’ekikungo mu 1934.
Ku ntandikwa ya 1938, Hitler yasiiga abantu akasa okunyweza obuyinza bwe ku magye ng’akuma omuliro mu nsonga za Blomberg–Fritsch. Hitler yawaliriza Minisita we ow’olutalo, Field Marshal Werner von Blomberg, okulekulira ng’akozesa ekiwandiiko kya poliisi ekyalaga nti mukyala wa Blomberg omupya yalina likodi y’obwamalaaya. Omuduumizi w’amagye Colonel-General Werner von Fritsch yaggyibwawo oluvannyuma lwa Schutzstaffel] (SS) okuleeta ebigambibwa nti yali yeenyigira mu bisiyaga. Abasajja bombi baali bagudde mu buzibu kubanga baali bawakanya Hitler okusaba okukola Wehrmacht nga yeetegese okulwana olutalo nga mu 1938. Hitler yafuna ekitiibwa kya Blomberg eky’Omuduumizi Omukulu, bw’atyo n’atwala obuduumizi bw’amagye ku bubwe. Yakyusa minisitule y’olutalo n’assaamu Oberkommando der Wehrmacht (OKW), nga ekulemberwa Genero Wilhelm Keitel. Ku lunaku lwe lumu, ba Genero 16 baggyibwako obuduumizi bwabwe, ate abalala 44 ne bakyusibwa; bonna baali bateeberezebwa nti baali tebawagira bu- Nazi kimala. Ku ntandikwa y'Ogwokubirii 1938, ba Genero abalala 12 baali bamaze okuggyibwawo.
Hitler yafaayo okuwa obwannakyemalira bwe okulabika ng’obuli mu mateeka. Ebiragiro bye bingi byali byesigamiziddwa mu bulambulukufu ku kiragiro kya Reichstag Fire Decree era n’olwekyo nga byesigamiziddwa ku nnyingo 48 eya Ssemateeka wa Weimar. ''Reichstag'' yazza obuggya etteeka li Enablinga Act emirundi ebiri, buli mulundi okumala emyaka ena. Ng'okulonda kwa ''Reichstag'' kukyakolebwa (mu 1933, 1936, ne 1938), abalonzi baaweebwa olukalala lumu olw'Abanazi n'abagenyi abawagira Obunazi olwafuna obululu obusukka mu bitundu 90 ku buli 100. Okulonda kuno okw’obulimba kwali mu mbeera ezitali za kyama; Abanazi batiisatiisa okwesasuza okw’amaanyi eri omuntu yenna ataalonda oba ataabalonda.
== Nazi Germany ==
=== Ebyenfuna n’obuwangwa ===
[[File:Hitler_at_the_XI_Olympic_Games_opening_ceremonies.jpg|thumb| Hitler n’abakozi be nga bakola saluti y’Abanazi eri ttiimu ku mikolo egy’okuggulawo emizannyo gya Olympics XI mu Gwomunaana 1936]]
Mu Gwomunaana 1934, Hitler yalonda Pulezidenti wa Reichsbank Hjalmar Schacht nga Minisita w’ebyenfuna, ate mu mwaka ogwaddako, nga Plenipotentiary for War Economy avunaanyizibwa ku kutegeka ebyenfuna by'okulwana. Okuddamu okuzimba n’okuzzaawo emmundu kwassibwamu ssente nga bayita mu tteeka lya Mefo, okukuba ssente, n’okuwamba eby’obugagga by’abantu abaakwatibwa ng’abalabe b’eggwanga, nga mw’otwalidde n’Abayudaaya. Omuwendo gw’abatalina mirimu gwakendeera okuva ku bukadde mukaaga mu 1932 okutuuka ku bukadde obutasukka kamu mu 1936. Hitler ye yalabirira emu ku kampeyini ezisinga obunene ez’okulongoosa ebizimbe mu byafaayo bya Girimaani, ezaaviirako okuzimba amabibiro, ''autobahns'', eggaali y’omukka, n’emirimu emirala egy’okuzimba. Emisaala gyali wansi katono mu makkati okutuuka ku nkomerero y’emyaka gya 1930 bw’ogeraageranya n’emisaala mu kiseera kya Weimar Republic, ate ng’ebbeeyi y’ebintu y'eyongera ebitundu 25 ku buli 100. Mu kugeraageranya Wiiki y’emirimu yeeyongera mu kiseera ky’okukyusa okudda mu by’enfuna by’olutalo; mu 1939, Omugirimaani owa bulijjo yali akola wakati w’essaawa 47 ne 50 buli wiiki.
Gavumenti ya Hitler yawagira enzimba y'EKinazi ku kigero ekinene ennyo. Albert Speer, eyayamba ennyo mu kuteeka mu nkola enkola ya Hitler ey’okuddamu okutaputa obuwangwa bw’Abagirimaani mu ngeri ey’edda, yateekebwa okuvunaanyizibwa ku kiteeso ky’okuddaabiriza ebizimbe mu Berlin. Wadde ng’amawanga mangi gaali gatiisatiisa obuteetaba mu mizannyo gya Olympics, Bugirimaani gye yategeka mu 1936. Hitler ye yakulemberamu emikolo gy’okuggulawo era yeetaba ku mikolo gyombi egyali mu Winter Games e Garmisch-Partenkirchen ne mu Summer Games e Berlin.
=== Okuddamu okukozesa emmundu n’emikago emipya ===
Mu nsisinkano n'abakulembeze b'amagye ga Girimaani nga 3 Ogwokubiri 1933, Hitler yayogera ku "kuwamba Lebensraum mu Buvanjuba n'enkola y'okutunza endowooza y'eKigirimaani ey'okufufugaza" ng'ebigendererwa bye ebisembayo eby'enkola y'ensonga z'ebweru. Mu Gwokusatu, Omulangira Bernhard Wilhelm von Bülow, omuwandiisi mu ofiisi y’ensonga z’ebweru ( Auswärtiges Amt ), yafulumya ekiwandiiko ku bigendererwa ebikulu eby’enkola y’ensonga z’ebweru: Anschluss ne Austria, okuzzaawo ensalo z’amawanga ga Girimaani mu 1914, okugaana obukwakkulizo bw’amagye wansi w’endagaano ya Versailles, okudda kw’amatwale ga Girimaani agaali mu Afirika, n’ekitundu kya Girimaani eky’obuyinza mu Bulaaya ey’Ebuvanjuba. Hitler yasanga ebiruubirirwa bya Bülow nga bitono nnyo. Mu kwogera kwe mu kiseera kino, yakkaatirizza bye yayita ebigendererwa by’emirembe mu nkola ze n’okwagala okukolera mu ndagaano z’ensi yonna. Mu lukiiko olwasooka olwa kabineeti ye mu 1933, Hitler yakulembeza ssente z’amagye okusinga okudduukirira abantu abaali batalina mirimu.
Girimaani yava mu mukago gw'amawanga n'olukiiko lw'ensi yonna olw'okuggyawo ebyokulwanyisa mu Gwekkumi 1933. Mu Gwoluberyeberye 1935, abantu abasukka mu 90 ku buli 100 ab’omu Saarland, mu kiseera ekyo eyali wansi w’obufuzi bw’Omukago gw’Amawanga Amagatte, baakuba akalulu okwegatta ne Bugirimaani. Mu Gwokusatu ogwo, Hitler yalangirira okugaziya eggye lya Wehrmacht okutuuka ku bammemba 600,000 —nga bakubisaamu emirundi mukaaga omuwendo ogwakkirizibwa mu ndagaano ya Versailles —nga mw’otwalidde n’okukulaakulanya eggye ly’omu bbanga ( Luftwaffe ) n’okweyongera kw’obunene bw’amagye g’oku mazzi ( Kriegsmarine). Bungereza, Bufalansa, Yitale, n’Omukago gw’Amawanga Amagatte byavumirira ebikolwa bino eby’okumenya Endagaano eyo naye nga tebalina kye baakola kubiziyiza. Endagaano y’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani (AGNA) eya 18 Ogwomukaaga yakkiriza ttani za Girimaani okweyongera okutuuka ku bitundu 35 ku 100 eby’amagye g’oku mazzi aga Royal Navy . Hitler yayita okussa omukono ku AGNA nga "olunaku olukyasinze essanyu mu bulamu bwe", ng'alowooza nti endagaano eno ye yatandika omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani gwe yali alagudde mu Mein Kampf. Bufalansa ne Yitale tezeebuuzibwako nga tebannaba kussa mukono, ekyatyoboola obutereevu Omukago gw’Amawanga Amagatte era ne kiteeka endagaano ya Versailles obutabeera na makulu.
Girimaani yaddamu okuwamba ekitundu ekyali tekikirizibwamu magye mu Rhineland mu Gwokusatu1936, ng’emenya endagaano ya Versailles. Hitler era yasindika amagye e Spain okuwagira Francisco Franco n’ekiwayi kye ekya Nationalist mu kiseera ky’olutalo lw’omunda mu Spain oluvannyuma lw’okufuna okulaajana okuyambibwa mu Gwomusanvu 1936. Mu kiseera kye kimu, Hitler yagenda mu maaso n’okufuba okukola omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani. Mu Gwomunaana 1936, ng’ayanukula ekizibu ky’ebyenfuna ekyali kyeyongera olw’okufuba kwe okuddamu okufuna emmundu, Hitler yalagira Göring okussa mu nkola Enteekateeka y’Emyaka Ena okuteekateeka Bugirimaani okulwana olutalo mu myaka ena eginaddirira. Enteekateeka eno yali etunuulidde olutalo olw'amaanyi wakati wa " Judaeo-Bolshevism " n'Obunazi bwa Girimaani, nga mu ndowooza ya Hitler kyali kyetaagisa okufuba okwewaayo okuddamu okufuna ebyokulwanyisa awatali kulowooza ku nsaasaanya y'ebyenfuna.
Mu Gwekkumi 1936, Count Galeazzo Ciano, minisita w’ensonga z’ebweru mu gavumenti ya Mussolini, yakyalira Girimaani, gye yassa omukono ku ndagaano ey’ensonga mwenda ng’akabonero nti ''yali asemberera'' okusisinkana Hitler mu buntu. Nga 1 Ogwekkuminoogumu, Mussolini yalangirira "omukago" wakati wa Girimaani ne Yitale. Nga 25 Ogwekkuminoogumu, Girimaani yassa omukono ku ndagaano ya Anti-Comintern Pact ne Japan. Bungereza, China, Yitale ne Poland nazo zaayitibwa okwegatta ku ndagaano ya Anti-Comintern Pact, naye Yitale yokka ye yassa omukono mu 1937. Hitler yasuula enteekateeka ye ey'omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani, ng'anenya obukulembeze bwa Bungereza "obutamala". Mu lukiiko lwe yatuuza mu Reich Chancellery ne baminisita be ab’ensonga z’ebweru n’abaami b’amagye mu Gwekkuminoogumu ogwo, Hitler yaddamu okulaga ekigendererwa kye eky’okufuna Lebensraum ku lw’abantu b’e Girimaani. Yalagira enteekateeka z’olutalo mu Buvanjuba zitandike nga bukyali mu 1938 ate nga tebunnawera 1943. Singa afa, ebiteeso by'olukuŋŋaana, eby'awandiikibwa nga Hossbach Memorandum, byali bya kutwalibwa nga "endagaano ye ey'ebyobufuzi". Yawulira nti okukendeera okw'amaanyi mu mbeera z'abantu mu Girimaani olw'okatyabaga k'ebyenfuna kayinza kuyimirizibwa na bulumbaganyi bw'amagye obwali bugendereddwamu okuwamba Austria ne Czechoslovakia. Hitler yasaba okukola amangu nga Bungereza ne Bufalansa tezinnaba kufuna bukulembeze bwa nkalakkalira mu mpaka z'ebyokulwanyisa. Ku ntandikwa ya 1938, oluvannyuma lw’ensonga ya Blomberg–Fritsch, Hitler yakakasa obuyinza ku nkola y’amagye-enkola y’ensonga z’ebweru, n’agoba Neurath ku bwaminisita w’ensonga z’ebweru era n’alonda Minisita w’olutalo. Okuva ku ntandikwa ya 1938, Hitler yali ku nkola y’ensonga z’ebweru ng’egendereddwamu lutalo.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Apuli 1938, Henlein yagamba minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu." ... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". {{Sfn|Weinberg|1980|pp=334–335}} Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia. {{Sfn|Weinberg|1980|pp=338–340}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. {{Sfn|Weinberg|1980|pp=418–419}} Ekibiina kya Henlein kyayanukudde Beneš kye yasaba bwe kyakuma omuliro mu bantu okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten. {{Sfn|Kee|1988|pp=149–150}} {{Sfn|Weinberg|1980|p=419}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. {{Sfn|Messerschmidt|1990|pp=671, 682–683}} {{Sfn|Rothwell|2001|pp=90–91}} Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja ow’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. {{Sfn|''Time'', January 1939}} Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, obuzibu bw’ebyenfuna obwali bugenda mu maaso olw’okuddamu okukozesa emmundu bwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. {{Sfn|Murray|1984|p=268}} Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa 30 January 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye. {{Sfn|Murray|1984|p=268}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
Mu kukubaganya ebirowoozo okw’ekyama mu 1939, Hitler yalangirira nti Bungereza ye mulabe omukulu eyali agenda okuwangulwa era nti okusaanyizibwawo kwa Poland kyali kyetaagisa okusooka okutuuka ku kiruubirirwa ekyo. Oludda olw’ebuvanjuba lwandikuumibwa, era ettaka lyandiyongerwa ku Lebensraum ya Bugirimaani. Olw'okunyiiga olw' "omusingo" gw'Abangereza nga 31 Ogwokusatu 1939 ogw'obwetwaze bwa Poland, yagamba nti, "Nja kubafumbira ekyokunywa kya sitaani". Mu kwogera kwe mu Wilhelmshaven okw'okutongoza emmeeri y'olutalo Tirpitz nga 1 Ogwokuna, yatiisatiisa okuvumirira endagaano y'amagye g'oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani singa Abangereza bagenda mu maaso n'okukakasa obwetwaze bwa Poland, kye yalaba ng'enkola ya "okuzingiza". Poland yali yakufuuka eggwanga lya Girimaani erya satellite, oba yandifuliddwa nnampawengwa okusobola okukuuma oludda olw’ebuvanjuba olwa Reich n’okutangira Bungereza okuziyiza okuyinza okubaawo.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
Mu kukubaganya ebirowoozo okw’ekyama mu 1939, Hitler yalangirira nti Bungereza ye mulabe omukulu eyali agenda okuwangulwa era nti okusaanyizibwawo kwa Poland kyali kyetaagisa okusooka okutuuka ku kiruubirirwa ekyo. Oludda olw’ebuvanjuba lwandikuumibwa, era ettaka lyandiyongerwa ku Lebensraum ya Bugirimaani. Olw'okunyiiga olw' "omusingo" gw'Abangereza nga 31 Ogwokusatu 1939 ogw'obwetwaze bwa Poland, yagamba nti, "Nja kubafumbira ekyokunywa kya sitaani". Mu kwogera kwe mu Wilhelmshaven okw'okutongoza emmeeri y'olutalo Tirpitz nga 1 Ogwokuna, yatiisatiisa okuvumirira endagaano y'amagye g'oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani singa Abangereza bagenda mu maaso n'okukakasa obwetwaze bwa Poland, kye yalaba ng'enkola ya "okuzingiza". Poland yali yakufuuka eggwanga lya Girimaani erya satellite, oba yandifuliddwa nnampawengwa okusobola okukuuma oludda olw’ebuvanjuba olwa Reich n’okutangira Bungereza okuziyiza okuyinza okubaawo.
Hitler yasooka kuwagira kirowoozo kya gavumenti ya satellite, naye bwe yagaanibwa gavumenti ya Poland, yasalawo okulumba era kino n’akifuula ekiruubirirwa ekikulu eky’enkola y’ensonga z’ebweru mu 1939. Nga 3 Ogwokuna, Hitler yalagira amagye okwetegekera Fall Weiss (1939)|Fall Weiss ("Case White"), enteekateeka y'okulumba Poland nga 25 Ogwomunaana. {{Sfn|Weinberg|1980|pp=537–539, 557–560}} Mu kwogera kwe mu Reichstag nga 28 April, yeegaana byombi endagaano y’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani n’endagaano ya Girimaani ne Poland ey’obutalumbaganyi . {{Sfn|Weinberg|1980|p=558}} Bannabyafaayo nga William Carr, Gerhard Weinberg, ne Ian Kershaw bagamba nti emu ku nsonga lwaki Hitler yafubutuka okugenda mu lutalo kwe kutya okufa amangu. Enfunda eziwera yali agamba nti alina okukulembera Bugirimaani mu lutalo nga tannakaddiwa nnyo, kubanga abamuddira mu bigere bayinza obutaba na maanyi ge ag’okwagala. {{Sfn|Carr|1972|pp=76–77}} {{Sfn|Kershaw|2000b|pp=36–37, 92}} {{Sfn|Weinberg|2010|p=792}} Hitler yali mweraliikirivu nti obulumbaganyi bw’amagye ku Poland buyinza okuvaamu olutalo ne Bungereza nga tegunnatuuka. {{Sfn|Messerschmidt|1990|pp=688–690}} {{Sfn|Robertson|1985|p=212}} Minisita wa Hitler ow’ensonga z’ebweru era eyali Omubaka mu London, Joachim von Ribbentrop, yamugumizza nti Bungereza oba Bufalansa tezijja kussa kitiibwa mu bweyamo bwe zaakola eri Poland. {{Sfn|Bloch|1992|p=228}} {{Sfn|Overy|Wheatcroft|1989|p=56}} Okusinziira ku kino, nga 22 August 1939, Hitler yalagira okukungaanya amagye okulwanyisa Poland. {{Sfn|Kershaw|2008|p=497}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
Mu kukubaganya ebirowoozo okw’ekyama mu 1939, Hitler yalangirira nti Bungereza ye mulabe omukulu eyali agenda okuwangulwa era nti okusaanyizibwawo kwa Poland kyali kyetaagisa okusooka okutuuka ku kiruubirirwa ekyo. Oludda olw’ebuvanjuba lwandikuumibwa, era ettaka lyandiyongerwa ku Lebensraum ya Bugirimaani. Olw'okunyiiga olw' "omusingo" gw'Abangereza nga 31 Ogwokusatu 1939 ogw'obwetwaze bwa Poland, yagamba nti, "Nja kubafumbira ekyokunywa kya sitaani". Mu kwogera kwe mu Wilhelmshaven okw'okutongoza emmeeri y'olutalo Tirpitz nga 1 Ogwokuna, yatiisatiisa okuvumirira endagaano y'amagye g'oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani singa Abangereza bagenda mu maaso n'okukakasa obwetwaze bwa Poland, kye yalaba ng'enkola ya "okuzingiza". Poland yali yakufuuka eggwanga lya Girimaani erya satellite, oba yandifuliddwa nnampawengwa okusobola okukuuma oludda olw’ebuvanjuba olwa Reich n’okutangira Bungereza okuziyiza okuyinza okubaawo.
Hitler yasooka kuwagira kirowoozo kya gavumenti ya satellite, naye bwe yagaanibwa gavumenti ya Poland, yasalawo okulumba era kino n’akifuula ekiruubirirwa ekikulu eky’enkola y’ensonga z’ebweru mu 1939. Nga 3 Ogwokuna, Hitler yalagira amagye okwetegekera Fall Weiss (1939)|Fall Weiss ("Case White"), enteekateeka y'okulumba Poland nga 25 Ogwomunaana. Mu kwogera kwe mu Reichstag nga 28 Ogwokuna, yeegaana endagaano zombi okuli ey’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani n’endagaano ya Girimaani ne Poland ey’obutalumbagana. Bannabyafaayo nga William Carr, Gerhard Weinberg, ne Ian Kershaw bagamba nti emu ku nsonga lwaki Hitler yafubutuka okugenda mu lutalo kwe kutya okufa amangu. Enfunda eziwera yali agamba nti alina okukulembera Bugirimaani mu lutalo nga tannakaddiwa nnyo, kubanga abamuddira mu bigere bayinza obutaba na maanyi ge ag’okwagala. {{Sfn|Carr|1972|pp=76–77}} {{Sfn|Kershaw|2000b|pp=36–37, 92}} {{Sfn|Weinberg|2010|p=792}} Hitler yali mweraliikirivu nti obulumbaganyi bw’amagye ku Poland buyinza okuvaamu olutalo ne Bungereza nga tegunnatuuka. {{Sfn|Messerschmidt|1990|pp=688–690}} {{Sfn|Robertson|1985|p=212}} Minisita wa Hitler ow’ensonga z’ebweru era eyali Omubaka mu London, Joachim von Ribbentrop, yamugumizza nti Bungereza oba Bufalansa tezijja kussa kitiibwa mu bweyamo bwe zaakola eri Poland. {{Sfn|Bloch|1992|p=228}} {{Sfn|Overy|Wheatcroft|1989|p=56}} Okusinziira ku kino, nga 22 August 1939, Hitler yalagira okukungaanya amagye okulwanyisa Poland. {{Sfn|Kershaw|2008|p=497}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
Mu kukubaganya ebirowoozo okw’ekyama mu 1939, Hitler yalangirira nti Bungereza ye mulabe omukulu eyali agenda okuwangulwa era nti okusaanyizibwawo kwa Poland kyali kyetaagisa okusooka okutuuka ku kiruubirirwa ekyo. Oludda olw’ebuvanjuba lwandikuumibwa, era ettaka lyandiyongerwa ku Lebensraum ya Bugirimaani. Olw'okunyiiga olw' "omusingo" gw'Abangereza nga 31 Ogwokusatu 1939 ogw'obwetwaze bwa Poland, yagamba nti, "Nja kubafumbira ekyokunywa kya sitaani". Mu kwogera kwe mu Wilhelmshaven okw'okutongoza emmeeri y'olutalo Tirpitz nga 1 Ogwokuna, yatiisatiisa okuvumirira endagaano y'amagye g'oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani singa Abangereza bagenda mu maaso n'okukakasa obwetwaze bwa Poland, kye yalaba ng'enkola ya "okuzingiza". Poland yali yakufuuka eggwanga lya Girimaani erya satellite, oba yandifuliddwa nnampawengwa okusobola okukuuma oludda olw’ebuvanjuba olwa Reich n’okutangira Bungereza okuziyiza okuyinza okubaawo.
Hitler yasooka kuwagira kirowoozo kya gavumenti ya satellite, naye bwe yagaanibwa gavumenti ya Poland, yasalawo okulumba era kino n’akifuula ekiruubirirwa ekikulu eky’enkola y’ensonga z’ebweru mu 1939. Nga 3 Ogwokuna, Hitler yalagira amagye okwetegekera Fall Weiss (1939)|Fall Weiss ("Case White"), enteekateeka y'okulumba Poland nga 25 Ogwomunaana. Mu kwogera kwe mu Reichstag nga 28 Ogwokuna, yeegaana endagaano zombi okuli ey’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani n’endagaano ya Girimaani ne Poland ey’obutalumbagana. Bannabyafaayo nga William Carr, Gerhard Weinberg, ne Ian Kershaw bagamba nti emu ku nsonga lwaki Hitler yafubutuka okugenda mu lutalo kwe kutya okufa amangu. Enfunda eziwera yali agamba nti alina okukulembera Bugirimaani mu lutalo nga tannakaddiwa nnyo, kubanga abamuddira mu bigere bayinza obutaba na kwagala kwa maanyi nga ye. Hitler yali mweraliikirivu nti obulumbaganyi bw’amagye ku Poland buyinza okuvaamu olutalo ne Bungereza nga terunnatuuka. Minisita wa Hitler ow’ensonga z’ebweru era eyali Omubaka mu London, Joachim von Ribbentrop, yamugumya nti Bungereza oba Bufalansa tezijja kussa kitiibwa mu bweyamo bwe zaakola eri Poland. Okusinziira ku kino, nga 22 Ogwomunaana 1939, Hitler yalagira okukungaanya amagye okulwanyisa Poland.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
Mu kukubaganya ebirowoozo okw’ekyama mu 1939, Hitler yalangirira nti Bungereza ye mulabe omukulu eyali agenda okuwangulwa era nti okusaanyizibwawo kwa Poland kyali kyetaagisa okusooka okutuuka ku kiruubirirwa ekyo. Oludda olw’ebuvanjuba lwandikuumibwa, era ettaka lyandiyongerwa ku Lebensraum ya Bugirimaani. Olw'okunyiiga olw' "omusingo" gw'Abangereza nga 31 Ogwokusatu 1939 ogw'obwetwaze bwa Poland, yagamba nti, "Nja kubafumbira ekyokunywa kya sitaani". Mu kwogera kwe mu Wilhelmshaven okw'okutongoza emmeeri y'olutalo Tirpitz nga 1 Ogwokuna, yatiisatiisa okuvumirira endagaano y'amagye g'oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani singa Abangereza bagenda mu maaso n'okukakasa obwetwaze bwa Poland, kye yalaba ng'enkola ya "okuzingiza". Poland yali yakufuuka eggwanga lya Girimaani erya satellite, oba yandifuliddwa nnampawengwa okusobola okukuuma oludda olw’ebuvanjuba olwa Reich n’okutangira Bungereza okuziyiza okuyinza okubaawo.
Hitler yasooka kuwagira kirowoozo kya gavumenti ya satellite, naye bwe yagaanibwa gavumenti ya Poland, yasalawo okulumba era kino n’akifuula ekiruubirirwa ekikulu eky’enkola y’ensonga z’ebweru mu 1939. Nga 3 Ogwokuna, Hitler yalagira amagye okwetegekera Fall Weiss (1939)|Fall Weiss ("Case White"), enteekateeka y'okulumba Poland nga 25 Ogwomunaana. Mu kwogera kwe mu Reichstag nga 28 Ogwokuna, yeegaana endagaano zombi okuli ey’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani n’endagaano ya Girimaani ne Poland ey’obutalumbagana. Bannabyafaayo nga William Carr, Gerhard Weinberg, ne Ian Kershaw bagamba nti emu ku nsonga lwaki Hitler yafubutuka okugenda mu lutalo kwe kutya okufa amangu. Enfunda eziwera yali agamba nti alina okukulembera Bugirimaani mu lutalo nga tannakaddiwa nnyo, kubanga abamuddira mu bigere bayinza obutaba na kwagala kwa maanyi nga ye. Hitler yali mweraliikirivu nti obulumbaganyi bw’amagye ku Poland buyinza okuvaamu olutalo ne Bungereza nga terunnatuuka. Minisita wa Hitler ow’ensonga z’ebweru era eyali Omubaka mu London, Joachim von Ribbentrop, yamugumya nti Bungereza oba Bufalansa tezijja kussa kitiibwa mu bweyamo bwe zaakola eri Poland. Okusinziira ku kino, nga 22 Ogwomunaana 1939, Hitler yalagira okukungaanya amagye okulwanyisa Poland.
Enteekateeka eno yali yeetaaga obuwagizi bwa Soviet mu kasirise, era endagaano y’obutalumbagana ( endagaano ya Molotov–Ribbentrop ) wakati wa Girimaani ne Soviet Union, eyakulemberwa Joseph Stalin, yalimu endagaano ey’ekyama okugabanya Poland wakati w’amawanga gombi. Okwawukanako n’ekyo Ribbentrop kye yalagula nti Bungereza yandisazeeko enkolagana ya Bungereza ne Poland, Bungereza ne Poland baassa omukono ku mukago gwa Bungereza ne Poland nga 25 August 1939. Kino, awamu n’amawulire okuva e Yitale nti Mussolini tagenda kussa kitiibwa mu ndagaano ya kyuma, kyaleetera Hitler okwongezaayo okulumba Poland okuva nga 25 August okutuuka nga 1 September. {{Sfn|Bloch|1992|pp=252–253}} Hitler yagezaako okukyusa Abangereza mu butabeera na ludda lw’awagira n’atafuna buwanguzi ng’abawa omusingo gw’obutakola bulumbaganyi nga 25 August; olwo n’alagira Ribbentrop okuleeta enteekateeka y’emirembe ey’essaawa esembayo ng’erina ekkomo ly’ekiseera ekitono ennyo mu kaweefube w’okunenya olutalo olwali lugenda okubaawo olw’obutakola kwa Bungereza ne Poland. {{Sfn|Weinberg|1995|pp=85–94}} {{Sfn|Bloch|1992|pp=255–257}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
Mu kukubaganya ebirowoozo okw’ekyama mu 1939, Hitler yalangirira nti Bungereza ye mulabe omukulu eyali agenda okuwangulwa era nti okusaanyizibwawo kwa Poland kyali kyetaagisa okusooka okutuuka ku kiruubirirwa ekyo. Oludda olw’ebuvanjuba lwandikuumibwa, era ettaka lyandiyongerwa ku Lebensraum ya Bugirimaani. Olw'okunyiiga olw' "omusingo" gw'Abangereza nga 31 Ogwokusatu 1939 ogw'obwetwaze bwa Poland, yagamba nti, "Nja kubafumbira ekyokunywa kya sitaani". Mu kwogera kwe mu Wilhelmshaven okw'okutongoza emmeeri y'olutalo Tirpitz nga 1 Ogwokuna, yatiisatiisa okuvumirira endagaano y'amagye g'oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani singa Abangereza bagenda mu maaso n'okukakasa obwetwaze bwa Poland, kye yalaba ng'enkola ya "okuzingiza". Poland yali yakufuuka eggwanga lya Girimaani erya satellite, oba yandifuliddwa nnampawengwa okusobola okukuuma oludda olw’ebuvanjuba olwa Reich n’okutangira Bungereza okuziyiza okuyinza okubaawo.
Hitler yasooka kuwagira kirowoozo kya gavumenti ya satellite, naye bwe yagaanibwa gavumenti ya Poland, yasalawo okulumba era kino n’akifuula ekiruubirirwa ekikulu eky’enkola y’ensonga z’ebweru mu 1939. Nga 3 Ogwokuna, Hitler yalagira amagye okwetegekera Fall Weiss (1939)|Fall Weiss ("Case White"), enteekateeka y'okulumba Poland nga 25 Ogwomunaana. Mu kwogera kwe mu Reichstag nga 28 Ogwokuna, yeegaana endagaano zombi okuli ey’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani n’endagaano ya Girimaani ne Poland ey’obutalumbagana. Bannabyafaayo nga William Carr, Gerhard Weinberg, ne Ian Kershaw bagamba nti emu ku nsonga lwaki Hitler yafubutuka okugenda mu lutalo kwe kutya okufa amangu. Enfunda eziwera yali agamba nti alina okukulembera Bugirimaani mu lutalo nga tannakaddiwa nnyo, kubanga abamuddira mu bigere bayinza obutaba na kwagala kwa maanyi nga ye. Hitler yali mweraliikirivu nti obulumbaganyi bw’amagye ku Poland buyinza okuvaamu olutalo ne Bungereza nga terunnatuuka. Minisita wa Hitler ow’ensonga z’ebweru era eyali Omubaka mu London, Joachim von Ribbentrop, yamugumya nti Bungereza oba Bufalansa tezijja kussa kitiibwa mu bweyamo bwe zaakola eri Poland. Okusinziira ku kino, nga 22 Ogwomunaana 1939, Hitler yalagira okukungaanya amagye okulwanyisa Poland.
Enteekateeka eno yali yeetaaga obuwagizi bwa Soviet mu kasirise, era endagaano y’obutalumbagana ( endagaano ya Molotov–Ribbentrop ) wakati wa Girimaani ne Soviet Union, eyakulemberwa Joseph Stalin, yalimu endagaano ey’ekyama okugabanya Poland wakati w’amawanga gombi. Okwawukanako n’ekyo Ribbentrop kye yalagula nti Bungereza yandisalako enkolagana yaayo ne Poland, Bungereza ne Poland bassa omukono ku mukago gwa Bungereza ne Poland nga 25 Ogwomunaana 1939. Kino, awamu n’amawulire okuva e Yitale nti Mussolini tagenda kussa kitiibwa mu ndagaano ya Pact of steel, kyaleetera Hitler okwongezaayo okulumba Poland okuva nga 25 Ogwomunaana okutuuka nga 1 Ogwomwenda. {{Sfn|Bloch|1992|pp=252–253}} Hitler yagezaako okukyusa Abangereza mu butabeera na ludda lw’awagira n’atafuna buwanguzi ng’abawa omusingo gw’obutakola bulumbaganyi nga 25 August; olwo n’alagira Ribbentrop okuleeta enteekateeka y’emirembe ey’essaawa esembayo ng’erina ekkomo ly’ekiseera ekitono ennyo mu kaweefube w’okunenya olutalo olwali lugenda okubaawo olw’obutakola kwa Bungereza ne Poland. {{Sfn|Weinberg|1995|pp=85–94}} {{Sfn|Bloch|1992|pp=255–257}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
Mu kukubaganya ebirowoozo okw’ekyama mu 1939, Hitler yalangirira nti Bungereza ye mulabe omukulu eyali agenda okuwangulwa era nti okusaanyizibwawo kwa Poland kyali kyetaagisa okusooka okutuuka ku kiruubirirwa ekyo. Oludda olw’ebuvanjuba lwandikuumibwa, era ettaka lyandiyongerwa ku Lebensraum ya Bugirimaani. Olw'okunyiiga olw' "omusingo" gw'Abangereza nga 31 Ogwokusatu 1939 ogw'obwetwaze bwa Poland, yagamba nti, "Nja kubafumbira ekyokunywa kya sitaani". Mu kwogera kwe mu Wilhelmshaven okw'okutongoza emmeeri y'olutalo Tirpitz nga 1 Ogwokuna, yatiisatiisa okuvumirira endagaano y'amagye g'oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani singa Abangereza bagenda mu maaso n'okukakasa obwetwaze bwa Poland, kye yalaba ng'enkola ya "okuzingiza". Poland yali yakufuuka eggwanga lya Girimaani erya satellite, oba yandifuliddwa nnampawengwa okusobola okukuuma oludda olw’ebuvanjuba olwa Reich n’okutangira Bungereza okuziyiza okuyinza okubaawo.
Hitler yasooka kuwagira kirowoozo kya gavumenti ya satellite, naye bwe yagaanibwa gavumenti ya Poland, yasalawo okulumba era kino n’akifuula ekiruubirirwa ekikulu eky’enkola y’ensonga z’ebweru mu 1939. Nga 3 Ogwokuna, Hitler yalagira amagye okwetegekera Fall Weiss (1939)|Fall Weiss ("Case White"), enteekateeka y'okulumba Poland nga 25 Ogwomunaana. Mu kwogera kwe mu Reichstag nga 28 Ogwokuna, yeegaana endagaano zombi okuli ey’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani n’endagaano ya Girimaani ne Poland ey’obutalumbagana. Bannabyafaayo nga William Carr, Gerhard Weinberg, ne Ian Kershaw bagamba nti emu ku nsonga lwaki Hitler yafubutuka okugenda mu lutalo kwe kutya okufa amangu. Enfunda eziwera yali agamba nti alina okukulembera Bugirimaani mu lutalo nga tannakaddiwa nnyo, kubanga abamuddira mu bigere bayinza obutaba na kwagala kwa maanyi nga ye. Hitler yali mweraliikirivu nti obulumbaganyi bw’amagye ku Poland buyinza okuvaamu olutalo ne Bungereza nga terunnatuuka. Minisita wa Hitler ow’ensonga z’ebweru era eyali Omubaka mu London, Joachim von Ribbentrop, yamugumya nti Bungereza oba Bufalansa tezijja kussa kitiibwa mu bweyamo bwe zaakola eri Poland. Okusinziira ku kino, nga 22 Ogwomunaana 1939, Hitler yalagira okukungaanya amagye okulwanyisa Poland.
Enteekateeka eno yali yeetaaga obuwagizi bwa Soviet mu kasirise, era endagaano y’obutalumbagana ( endagaano ya Molotov–Ribbentrop ) wakati wa Girimaani ne Soviet Union, eyakulemberwa Joseph Stalin, yalimu endagaano ey’ekyama okugabanya Poland wakati w’amawanga gombi. Okwawukanako n’ekyo Ribbentrop kye yalagula nti Bungereza yandisalako enkolagana yaayo ne Poland, Bungereza ne Poland bassa omukono ku mukago gwa Bungereza ne Poland nga 25 Ogwomunaana 1939. Kino, awamu n’amawulire okuva e Yitale nti Mussolini tagenda kussa kitiibwa mu ndagaano ya Pact of steel, kyaleetera Hitler okwongezaayo okulumba Poland okuva nga 25 Ogwomunaana okutuuka nga 1 Ogwomwenda. Hitler yalemererwa okugezaako okukyusa Abangereza mu butabeera na ludda lw’ebawagira ng’abawa omusingo gw’obutakola bulumbaganyi nga 25 Ogwomunaana; olwo n’alagira Ribbentrop okuleeta enteekateeka y’emirembe ey’essaawa esembayo ng’erina ekkomo ly’ekiseera ekitono ennyo mu kaweefube w’okunenyeza olutalo olwali lugenda okubaawo olw’obutaddamu kwa Bungereza ne Poland.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
Mu kukubaganya ebirowoozo okw’ekyama mu 1939, Hitler yalangirira nti Bungereza ye mulabe omukulu eyali agenda okuwangulwa era nti okusaanyizibwawo kwa Poland kyali kyetaagisa okusooka okutuuka ku kiruubirirwa ekyo. Oludda olw’ebuvanjuba lwandikuumibwa, era ettaka lyandiyongerwa ku Lebensraum ya Bugirimaani. Olw'okunyiiga olw' "omusingo" gw'Abangereza nga 31 Ogwokusatu 1939 ogw'obwetwaze bwa Poland, yagamba nti, "Nja kubafumbira ekyokunywa kya sitaani". Mu kwogera kwe mu Wilhelmshaven okw'okutongoza emmeeri y'olutalo Tirpitz nga 1 Ogwokuna, yatiisatiisa okuvumirira endagaano y'amagye g'oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani singa Abangereza bagenda mu maaso n'okukakasa obwetwaze bwa Poland, kye yalaba ng'enkola ya "okuzingiza". Poland yali yakufuuka eggwanga lya Girimaani erya satellite, oba yandifuliddwa nnampawengwa okusobola okukuuma oludda olw’ebuvanjuba olwa Reich n’okutangira Bungereza okuziyiza okuyinza okubaawo.
Hitler yasooka kuwagira kirowoozo kya gavumenti ya satellite, naye bwe yagaanibwa gavumenti ya Poland, yasalawo okulumba era kino n’akifuula ekiruubirirwa ekikulu eky’enkola y’ensonga z’ebweru mu 1939. Nga 3 Ogwokuna, Hitler yalagira amagye okwetegekera Fall Weiss (1939)|Fall Weiss ("Case White"), enteekateeka y'okulumba Poland nga 25 Ogwomunaana. Mu kwogera kwe mu Reichstag nga 28 Ogwokuna, yeegaana endagaano zombi okuli ey’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani n’endagaano ya Girimaani ne Poland ey’obutalumbagana. Bannabyafaayo nga William Carr, Gerhard Weinberg, ne Ian Kershaw bagamba nti emu ku nsonga lwaki Hitler yafubutuka okugenda mu lutalo kwe kutya okufa amangu. Enfunda eziwera yali agamba nti alina okukulembera Bugirimaani mu lutalo nga tannakaddiwa nnyo, kubanga abamuddira mu bigere bayinza obutaba na kwagala kwa maanyi nga ye. Hitler yali mweraliikirivu nti obulumbaganyi bw’amagye ku Poland buyinza okuvaamu olutalo ne Bungereza nga terunnatuuka. Minisita wa Hitler ow’ensonga z’ebweru era eyali Omubaka mu London, Joachim von Ribbentrop, yamugumya nti Bungereza oba Bufalansa tezijja kussa kitiibwa mu bweyamo bwe zaakola eri Poland. Okusinziira ku kino, nga 22 Ogwomunaana 1939, Hitler yalagira okukungaanya amagye okulwanyisa Poland.
Enteekateeka eno yali yeetaaga obuwagizi bwa Soviet mu kasirise, era endagaano y’obutalumbagana ( endagaano ya Molotov–Ribbentrop ) wakati wa Girimaani ne Soviet Union, eyakulemberwa Joseph Stalin, yalimu endagaano ey’ekyama okugabanya Poland wakati w’amawanga gombi. Okwawukanako n’ekyo Ribbentrop kye yalagula nti Bungereza yandisalako enkolagana yaayo ne Poland, Bungereza ne Poland bassa omukono ku mukago gwa Bungereza ne Poland nga 25 Ogwomunaana 1939. Kino, awamu n’amawulire okuva e Yitale nti Mussolini tagenda kussa kitiibwa mu ndagaano ya Pact of steel, kyaleetera Hitler okwongezaayo okulumba Poland okuva nga 25 Ogwomunaana okutuuka nga 1 Ogwomwenda. Hitler yalemererwa okugezaako okukyusa Abangereza mu butabeera na ludda lw’ebawagira ng’abawa omusingo gw’obutakola bulumbaganyi nga 25 Ogwomunaana; olwo n’alagira Ribbentrop okuleeta enteekateeka y’emirembe ey’essaawa esembayo ng’erina ekkomo ly’ekiseera ekitono ennyo mu kaweefube w’okunenyeza olutalo olwali lugenda okubaawo olw’obutaddamu kwa Bungereza ne Poland.
Nga 1 Ogwomwenda 1939, Bugirimaani yalumba ebugwanjuba bwa Poland nga yeekwasa nti yali egaaniddwa okukozesa ekibuga kya Danzig n’enguudo ez’ebweru w’ettaka okuyita mu Polish Corridor, Girimaani gye yali ewaddeyo wansi w’endagaano ya Versailles. Mu kwanukula, Bungereza ne Bufalansa baalangirira olutalo ku Bugirimaani nga 3 Ogwomwenda, ekyawuniikiriza Hitler era ne kimuleetera okubuuza Ribbentrop mu busungu nti, "Kati kiki?" {{Sfn|Bloch|1992|p=260}} Bungereza ne Bufalansa tezaakola ku birango byabwe mu bwangu, era nga 17 September, amagye ga Soviet gaalumba obuvanjuba bwa Poland. {{Sfn|Hakim|1995}}
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
Mu kukubaganya ebirowoozo okw’ekyama mu 1939, Hitler yalangirira nti Bungereza ye mulabe omukulu eyali agenda okuwangulwa era nti okusaanyizibwawo kwa Poland kyali kyetaagisa okusooka okutuuka ku kiruubirirwa ekyo. Oludda olw’ebuvanjuba lwandikuumibwa, era ettaka lyandiyongerwa ku Lebensraum ya Bugirimaani. Olw'okunyiiga olw' "omusingo" gw'Abangereza nga 31 Ogwokusatu 1939 ogw'obwetwaze bwa Poland, yagamba nti, "Nja kubafumbira ekyokunywa kya sitaani". Mu kwogera kwe mu Wilhelmshaven okw'okutongoza emmeeri y'olutalo Tirpitz nga 1 Ogwokuna, yatiisatiisa okuvumirira endagaano y'amagye g'oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani singa Abangereza bagenda mu maaso n'okukakasa obwetwaze bwa Poland, kye yalaba ng'enkola ya "okuzingiza". Poland yali yakufuuka eggwanga lya Girimaani erya satellite, oba yandifuliddwa nnampawengwa okusobola okukuuma oludda olw’ebuvanjuba olwa Reich n’okutangira Bungereza okuziyiza okuyinza okubaawo.
Hitler yasooka kuwagira kirowoozo kya gavumenti ya satellite, naye bwe yagaanibwa gavumenti ya Poland, yasalawo okulumba era kino n’akifuula ekiruubirirwa ekikulu eky’enkola y’ensonga z’ebweru mu 1939. Nga 3 Ogwokuna, Hitler yalagira amagye okwetegekera Fall Weiss (1939)|Fall Weiss ("Case White"), enteekateeka y'okulumba Poland nga 25 Ogwomunaana. Mu kwogera kwe mu Reichstag nga 28 Ogwokuna, yeegaana endagaano zombi okuli ey’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani n’endagaano ya Girimaani ne Poland ey’obutalumbagana. Bannabyafaayo nga William Carr, Gerhard Weinberg, ne Ian Kershaw bagamba nti emu ku nsonga lwaki Hitler yafubutuka okugenda mu lutalo kwe kutya okufa amangu. Enfunda eziwera yali agamba nti alina okukulembera Bugirimaani mu lutalo nga tannakaddiwa nnyo, kubanga abamuddira mu bigere bayinza obutaba na kwagala kwa maanyi nga ye. Hitler yali mweraliikirivu nti obulumbaganyi bw’amagye ku Poland buyinza okuvaamu olutalo ne Bungereza nga terunnatuuka. Minisita wa Hitler ow’ensonga z’ebweru era eyali Omubaka mu London, Joachim von Ribbentrop, yamugumya nti Bungereza oba Bufalansa tezijja kussa kitiibwa mu bweyamo bwe zaakola eri Poland. Okusinziira ku kino, nga 22 Ogwomunaana 1939, Hitler yalagira okukungaanya amagye okulwanyisa Poland.
Enteekateeka eno yali yeetaaga obuwagizi bwa Soviet mu kasirise, era endagaano y’obutalumbagana ( endagaano ya Molotov–Ribbentrop ) wakati wa Girimaani ne Soviet Union, eyakulemberwa Joseph Stalin, yalimu endagaano ey’ekyama okugabanya Poland wakati w’amawanga gombi. Okwawukanako n’ekyo Ribbentrop kye yalagula nti Bungereza yandisalako enkolagana yaayo ne Poland, Bungereza ne Poland bassa omukono ku mukago gwa Bungereza ne Poland nga 25 Ogwomunaana 1939. Kino, awamu n’amawulire okuva e Yitale nti Mussolini tagenda kussa kitiibwa mu ndagaano ya Pact of steel, kyaleetera Hitler okwongezaayo okulumba Poland okuva nga 25 Ogwomunaana okutuuka nga 1 Ogwomwenda. Hitler yalemererwa okugezaako okukyusa Abangereza mu butabeera na ludda lw’ebawagira ng’abawa omusingo gw’obutakola bulumbaganyi nga 25 Ogwomunaana; olwo n’alagira Ribbentrop okuleeta enteekateeka y’emirembe ey’essaawa esembayo ng’erina ekkomo ly’ekiseera ekitono ennyo mu kaweefube w’okunenyeza olutalo olwali lugenda okubaawo olw’obutaddamu kwa Bungereza ne Poland.
Nga 1 Ogwomwenda 1939, Bugirimaani yalumba ebugwanjuba bwa Poland nga yeekwasa nti yali egaaniddwa okukozesa ekibuga kya Danzig n’enguudo ez’ebweru w’ettaka okuyita mu Polish Corridor, Girimaani gye yali ewaddeyo wansi w’endagaano ya Versailles. Mu kwanukula, Bungereza ne Bufalansa baalangirira olutalo ku Bugirimaani nga 3 Ogwomwenda, ekyawuniikiriza Hitler era ne kimuleetera okubuuza Ribbentrop mu busungu nti, "Kati kiki?" Bungereza ne Bufalansa tezaalumbirwo mu bwangu, era nga 17 Ogwomwenda, amagye ga Soviet gaalumba obuvanjuba bwa Poland.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
Mu kukubaganya ebirowoozo okw’ekyama mu 1939, Hitler yalangirira nti Bungereza ye mulabe omukulu eyali agenda okuwangulwa era nti okusaanyizibwawo kwa Poland kyali kyetaagisa okusooka okutuuka ku kiruubirirwa ekyo. Oludda olw’ebuvanjuba lwandikuumibwa, era ettaka lyandiyongerwa ku Lebensraum ya Bugirimaani. Olw'okunyiiga olw' "omusingo" gw'Abangereza nga 31 Ogwokusatu 1939 ogw'obwetwaze bwa Poland, yagamba nti, "Nja kubafumbira ekyokunywa kya sitaani". Mu kwogera kwe mu Wilhelmshaven okw'okutongoza emmeeri y'olutalo Tirpitz nga 1 Ogwokuna, yatiisatiisa okuvumirira endagaano y'amagye g'oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani singa Abangereza bagenda mu maaso n'okukakasa obwetwaze bwa Poland, kye yalaba ng'enkola ya "okuzingiza". Poland yali yakufuuka eggwanga lya Girimaani erya satellite, oba yandifuliddwa nnampawengwa okusobola okukuuma oludda olw’ebuvanjuba olwa Reich n’okutangira Bungereza okuziyiza okuyinza okubaawo.
Hitler yasooka kuwagira kirowoozo kya gavumenti ya satellite, naye bwe yagaanibwa gavumenti ya Poland, yasalawo okulumba era kino n’akifuula ekiruubirirwa ekikulu eky’enkola y’ensonga z’ebweru mu 1939. Nga 3 Ogwokuna, Hitler yalagira amagye okwetegekera Fall Weiss (1939)|Fall Weiss ("Case White"), enteekateeka y'okulumba Poland nga 25 Ogwomunaana. Mu kwogera kwe mu Reichstag nga 28 Ogwokuna, yeegaana endagaano zombi okuli ey’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani n’endagaano ya Girimaani ne Poland ey’obutalumbagana. Bannabyafaayo nga William Carr, Gerhard Weinberg, ne Ian Kershaw bagamba nti emu ku nsonga lwaki Hitler yafubutuka okugenda mu lutalo kwe kutya okufa amangu. Enfunda eziwera yali agamba nti alina okukulembera Bugirimaani mu lutalo nga tannakaddiwa nnyo, kubanga abamuddira mu bigere bayinza obutaba na kwagala kwa maanyi nga ye. Hitler yali mweraliikirivu nti obulumbaganyi bw’amagye ku Poland buyinza okuvaamu olutalo ne Bungereza nga terunnatuuka. Minisita wa Hitler ow’ensonga z’ebweru era eyali Omubaka mu London, Joachim von Ribbentrop, yamugumya nti Bungereza oba Bufalansa tezijja kussa kitiibwa mu bweyamo bwe zaakola eri Poland. Okusinziira ku kino, nga 22 Ogwomunaana 1939, Hitler yalagira okukungaanya amagye okulwanyisa Poland.
Enteekateeka eno yali yeetaaga obuwagizi bwa Soviet mu kasirise, era endagaano y’obutalumbagana ( endagaano ya Molotov–Ribbentrop ) wakati wa Girimaani ne Soviet Union, eyakulemberwa Joseph Stalin, yalimu endagaano ey’ekyama okugabanya Poland wakati w’amawanga gombi. Okwawukanako n’ekyo Ribbentrop kye yalagula nti Bungereza yandisalako enkolagana yaayo ne Poland, Bungereza ne Poland bassa omukono ku mukago gwa Bungereza ne Poland nga 25 Ogwomunaana 1939. Kino, awamu n’amawulire okuva e Yitale nti Mussolini tagenda kussa kitiibwa mu ndagaano ya Pact of steel, kyaleetera Hitler okwongezaayo okulumba Poland okuva nga 25 Ogwomunaana okutuuka nga 1 Ogwomwenda. Hitler yalemererwa okugezaako okukyusa Abangereza mu butabeera na ludda lw’ebawagira ng’abawa omusingo gw’obutakola bulumbaganyi nga 25 Ogwomunaana; olwo n’alagira Ribbentrop okuleeta enteekateeka y’emirembe ey’essaawa esembayo ng’erina ekkomo ly’ekiseera ekitono ennyo mu kaweefube w’okunenyeza olutalo olwali lugenda okubaawo olw’obutaddamu kwa Bungereza ne Poland.
Nga 1 Ogwomwenda 1939, Bugirimaani yalumba ebugwanjuba bwa Poland nga yeekwasa nti yali egaaniddwa okukozesa ekibuga kya Danzig n’enguudo ez’ebweru w’ettaka okuyita mu Polish Corridor, Girimaani gye yali ewaddeyo wansi w’endagaano ya Versailles. Mu kwanukula, Bungereza ne Bufalansa baalangirira olutalo ku Bugirimaani nga 3 Ogwomwenda, ekyawuniikiriza Hitler era ne kimuleetera okubuuza Ribbentrop mu busungu nti, "Kati kiki?" Bungereza ne Bufalansa tezaalumbirwo mu bwangu, era nga 17 Ogwomwenda, amagye ga Soviet gaalumba obuvanjuba bwa Poland.
[[File:Bundesarchiv_Bild_183-S55480,_Polen,_Parade_vor_Adolf_Hitler.jpg|thumb| Hitler yeetegereza amagye agaali gatambula mu kiseera ky’okulumba Poland, Ogwomwenda 1939]]
1w0axrffxyf5mnkcqkb2s62sytjtl5e
67642
67641
2026-08-14T04:04:12Z
Charles Kalanzi
9748
Nterezezza ensengeka
67642
wikitext
text/x-wiki
'''Adolf Hitler''' (20 Ogwokuna 1889 – 30 Ogwokuna 1945) yali munnabyabufuzi Omugirimaani enzaalwa y’e Austria era nga ye nnakyemalira wa Girimaani ku mulembe gw’Abanazi okuva mu 1933 okutuusa lwe yeetuga mu 1945. Yalinnya mu buyinza ng’omukulembeze w’ekibiina ky’Abanazi, n’afuuka Cansala wa Bugirimaani mu 1933 n’oluvannyuma n’atwala ekitiibwa kya {{Lang|de|Führer und Reichskanzler}} mu 1934. Germany okulumba Poland nga 1 Ogwomwenda1939 wansi w'obukulembeze bwe kwe kwatandika Ssematalo II . Mu lutalo lwonna olwaddirira, Hitler yali y'enyigira nnyo mu kulungamya ebikwekweto by’amagye ga Girimaani era ye yali omukulu mu kutta Abayudaaya nga obukadde mukaaga mu Holocaust awamu n’okufa kw’obukadde n’obukadde bw’abantu abalala abaafa.
Hitler yazaalibwa mu Braunau am Inn mu Austria-Hungary era n’agenda e Girimaani mu 1913. Yayooyootebwa mu kiseera we yaweereza mu magye ga Girimaani mu Ssematalo I, n'afuna omusaalaba ogw'ekyuma (Iron Cross). Mu 1919, y'egatta ku kibiina ky’abakozi ekya Germany Workers’ Party (DAP), ekyasooka ekibiina ky’Abanazi, era mu 1921, n’alondebwa okuba omukulembeze w’ekibiina ky’Abanazi. Mu 1923, yagezaako okuwamba obuyinza bwa gavumenti mu kuwamba gavumenti okwalemererwa mu Munich era n’asibwa emyaka etaano, n’amala omwaka mulamba n’okusoba. Ng’ali eyo, yalagira omuzingo ogusooka ogw’ekitabo kye eky’obulamu bwe ne manifesito y’ebyobufuzi ''Mein Kampf'' ( lit. 'My Struggle'). Oluvannyuma lw’okuyimbulwa nga bukyali mu 1924, yafuna obuwagizi bw’abantu ng’alumba Endagaano y'e Versailles awamu n’okutumbula enzikiriza ya Bugirimaani yonna, okulwanyisa Abayudaaya, n’okulwanyisa Obwanaakalyakaani ng’akozesa okwogera okw’amaanyi ne ppokoppoko w’Abanazi . Yateranga okuvumirira Obwanaakalyakaani ng'olumu ku lukwe lw'Abayudaaya olw'ensi yonna .
Oluvannyuma lw’okulonda mu Reichstag mu Gwekkuminoogumu 1932, ekibiina ky’Abanazi kye kyasinga okubeera n’ebifo mu ''Reichstag'', naye nga si kyekisinga ababaka abangi. Oluvannyuma, eyali chancellor Franz von Papen ne bannabyabufuzi abalala abakuumaddembe baamatiza Pulezidenti Paul von Hindenburg okulonda Hitler ku bwa chancellor nga 30 Ogwoluberyeberye 1933. Nga wayiseewo akaseera katono, nga 23 Ogwokusatu, ''Reichstag'' yayisa etteeka li Enabling Act erya 1933, era ku nkomerero ne litandika okukyusa Weimar Republic n’efuuka Bugirimaani ey’Abanazi. Hindenburg bwe yafa nga 2 Ogwomunaana 1934, Hitler yamusikira n’afuuka omukulembeze w’eggwanga era oluvannyuma Girimaani n’efuuka eggwanga ly'obwannakyemalira mu bujjuvu. Mu ggwanga, Hitler yatandika okussa mu nkola enkola nnyingi ez’obusosoze mu mawanga, ezaali zisuula Abayudaaya Abagirimaani ku bbali n’okubafuula embuzi ey’ekiweebwayo . Emyaka gye omukaaga egyasooka mu buyinza gyavaamu ebyenfuna okutereera amangu okuva mu kiseera ky’okusereba kw’ebyenfuna, okusazaamu obukwakkulizo obwateekebwa ku Bugirimaani oluvannyuma lwa Ssematalo I, n’okuwamba ebitundu ebyalimu obukadde n’obukadde bw’Abagirimaani, ekyamuwa obuwagizi obw’amaanyi mu kusooka.
Ekimu ku biruubirirwa bya Hitler ebikulu kyali {{Lang|de|[[Lebensraum]]}} ( lit. 'Owokubeera') eri abantu b'e Girimaani mu Bulaaya ey'Ebuvanjuba. Enkola ye ey’obukambwe, ey’okugaziya okusukka ensalo za Girimaani zitwalibwa okuba ng’ensonga enkulu ezavaako Ssematalo II mu Bulaaya. Nga 1 Ogwomwenda 1939, Hitler yalabirira okulumba kwa Girimaani ku Poland, bwe kityo ne kireetera Bungereza ne Bufalansa okulangirira olutalo ku Bugirimaani . Oluvannyuma lw’okulagira okulumba Soviet Union mu Gwomukaaga 1941, yalangirira olutalo ku Amerika mu Gwekkumineebiri w’omwaka gwe gumu. Ku nkomerero ya 1941, amagye ga Girimaani n’amawanga ga Bulaaya agayitibwa European Axis gaawamba ekitundu ekisinga obunene ekya Bulaaya n'obukiika kkono bw'Afirika . Obuwanguzi buno bwaddizibwayo mpolampola oluvannyuma lwa 1941 okutuusa amagye g’omukago lwe gaawangula amagye ga Girimaani mu 1945. Nga 29 Ogwokuna 1945, Hitler yawasa munne gwe yali amaze naye ebbanga, Eva Braun, mu {{Lang|de|[[Führerbunker]]}} mu kibuga Berlin. Enkeera beetuga okwewala okukwatibwa amagye ga Soviet Red Army.
Munnabyafaayo era omuwandiisi w'emikululo gy'obulamu bwabantu Ian Kershaw yayogera ku Hitler nga "omusingi gw'ebyobufuzi ebibi eby'omulembe guno". Mu bukulembeze bwa Hitler n’endowooza y’obusosoze mu mawanga, gavumenti y’Abanazi ye yali evunaanyizibwa ku kittabantu ky’Abayudaaya ababalirirwamu obukadde mukaaga n’obukadde n’obukadde bw’abantu abaakosebwa, ye n’abagoberezi be baali batwala nti {{Lang|de|[[Untermensch]]en}} ( lit. ' si bantu' ) oba abatasaana kubeera mu bantu. Hitler n’Abanazi nabo bavunaanyizibwa ku kutta abantu ababalirirwamu obukadde 19.3 nga mulimu abaabulijjo n’abasibe b’olutalo. Okugatta ku ekyo, obukadde 28.7 obw'abajaasi n'abantu baabulijjo baafa olw'ebikolwa by'amagye mu katemba w'Abazungu. Omuwendo gw’abantu baabulijjo abattibwa mu Ssematalo II gwali tegubangawo mu lutalo, era abantu abaafiira mu lutalo luno lulufuula olutalo olusinga okutta abantu mu byafaayo.
== Ensibuko y’obuzaale ==
Taata wa Hitler, Alois Hitler, yali mwana wa Maria Schiclgruber atali mu mateeka. Olukalala lw'okubatiza terwalaga linnya lya kitaawe, era Alois mu kusooka yalina amannya ga nnyina, "Schicklgruber". Mu 1842, Johann Georg Hiedler yawasa maama wa Alois. Alois yakuzibwa mu maka ga muganda wa Hiedler, Johann Nepomuk Hiedler. Alois yakola ng’omukozi wa gavumenti okuva mu 1855 okutuusa lwe yawummula mu 1895. Mu 1876, Alois yawandiisibwa mu mateeka era ebiwandiiko bye eby'okubatiza ne biwandiikibwako obugambo bwa kabona okuwandiisa Johann Georg Hiedler nga kitaawe wa Alois (yawandiikibwa nga "Georg Hitler"). Alois olwo n'atwala erinnya ly'ekika "Hitler", era liwandiikibwa {{Lang|de|"Hiedler", "Hüttler"}}, oba {{Lang|de|"Huettler"}} . Oboolyawo erinnya lino lyesigamiziddwa ku kigambo ky’Olugirimaani {{Lang|de|Hütte}} ( lit. 'akasiisira' ), era kirina amakulu "oyo abeera mu nsiisira".
Omukungu w’Abanazi Hans Frank yawa amagezi nti maama wa Alois yali akozesebwa ng’omukozi w’awaka mu maka g’Abayudaaya mu Graz, era nti mutabani w’amaka ago ow’emyaka 19, Leopold Frankenberger ye yazaala Alois, ekintu ekyamanyibwa nga Frankenberger thesis. Tewali muntu yenna ayitibwa Frankenberger yawandiisibwa mu Graz mu kiseera ekyo, era tewali biwandiiko ku kubeerawo kwa Leopold Frankenberger, kale bannabyafaayo bagoba okugamba nti kitaawe wa Alois yali Muyudaaya. Mu 2025, omusaayi ogwava mu sofa mu kunoonyereza ku Hitler gwakozesebwa Turi King owa Yunivasite y’e Bath okwekenneenya DNA. Omusaayi guno gwakakasibwa nti gwa Hitler nga gugeraageranyizibwa n’ogw’owoluganda lwe omusajja, era okwekenneenya DNA kwalaga nti Hitler teyalina buzaale bwa Bayudaaya ng’ayita mu kitaawe. "Singa bwe kyali, tetwandifunye kukwatagana kwa DNA naye," King bwe yagamba "Okukwatagana okwo okwa DNA tekwakoma ku kukakasa nti eno ye DNA ya Hitler wabula era kukakasa nti emboozi y'obuzaale bw'Abayudaaya bw'abantu okuyita mu kitaawe si kituufu."
== Obuto bwe ==
=== Obuto bwe n’okusoma ===
[[File:Adolf_Hitler_infant_photo_(3x4_cropped).jpg|left|thumb| Hitler ( c. 1889–90)]]
Adolf Hitler yazaalibwa nga 20 Ogwokuna 1889 mu Braunau am Inn, ekibuga mu Austria-Hungary (kati Austria), okumpi n’ensalo ne Girimaani. Yali wakuna ku baana mukaaga abazaalibwa Alois Hitler ne mukyala we owookusatu, Klara Pölzl. Baganda ba Hitler basatu —Gustav, Ida, ne Otto —baafa nga bakyali bawere. Era abaali mu maka ago mwalimu abaana ba Alois okuva mu bufumbo bwe obw’okubiri: Alois Jr. (yazaalibwa 1882) ne Angela (yazaalibwa 1883). Mu 1892, ab’omu maka ago baasengukira mu Passau, Bugirimaani, oluvannyuma lwa Alois okukuzibwa n’afuuka omukungu w'ebyamaguzi mu Passau. Hitler mu kiseera ekyo yali wa myaka esatu. Alois yakuzibwa n’atwalibwa e Linz, Austria, nga 1 Ogwokuna 1893, naye ab’omu maka amalala ne basigala mu Passau. Famire yaddayo e Austria ne basenga e Leonding nga 9Ogwokutaano 1894, era mu Gwomukaaga 1895, Alois yawummula n’agenda e Hafeld, okumpi ne Lambach, gye yalima n’okulunda enjuki. Hitler yasomera mu {{Lang|de|Volksschule}} (essomero lya pulayimale eriweebwa ssente okuva mu gavumenti) mu kibuga Fischlham ekiriraanyewo.
Okugenda e Hafeld kwakwatagana n’okutandika kw’obukuubagano obw’amaanyi obwa taata n’omwana obwava ku Hitler ow’emyaka omukaaga okugaana okugoberera empisa enkakali ez’essomero lye. Alois yagezaako okukuba mutabani we amufuule omuwulize, nga Adolf akola kyonna ekisoboka okubeera ekikontana n’ekyo kyonna kitaawe kye yali ayagala. Alois naye yandikubye mutabani we naye nnyina yaumukuuma obutakubwa buli kiseera.
Kaweefube wa Alois Hitler ow’okulima e Hafeld teyayitamu, era mu 1897, baasengukira e Lambach. Hitler ow’emyaka omunaana yasoma emisomo gy’okuyimba, yayimba mu kkwaaya y’ekkanisa, era yatuuka n’okulowooza ku ky’okufuuka kabona. Mu 1898, famire yaddayo mu maka ag'enkalakkalira e Leonding. Hitler yakosebwa nnyo olw'okufa kwa muto we Edmund mu 1900 olw'omusujja gw'amulangira. Hitler yakyuka okuva mu muyizi ateemotyamotya, ayagala ennyo abantu n’afuuka omulenzi omuzibu, eyeekutudde ku balala era ng’atera okuyombagana ne kitaawe n’abasomesa. Paula Hitler yajjukira nti Adolf yali muvubuka wafujjo era ng’atera okumukuba empi.
Alois yali akoze omulimu omulungi mu kitongole ky'ebyamaguzi era ng’ayagala mutabani we amuddire mu ebigere. Oluvannyuma Hitler yakola katemba okuva mu kiseera kino kitaawe bwe yamutwala okukyalira ofiisi y'ebyamaguzi, n’akiraga ng’ekintu ekyavaako obutakkaanya obutasonyiwa wakati wa taata n’omwana, nga bombi baali ba maanyi. Olw’okusimbira ekkuuli mutabani we okwagala okugenda mu siniya okufuuka omuyiiya, Alois yasindika Hitler mu ''Realschule'' e Linz mu Gwomwenda 1900. Hitler yajeemera okusalawo kuno, era mu ''Mein Kampf'' agamba nti mu bugenderevu yakola bubi mu ssomero, ng'asuubira nti kitaawe bwamala okulaba "ensoma embi mu ssomero ly'ebyemikono yandindese okwewaayo mu kirooto kyange".
Okufaananako n’Abagirimaani bangi ab’omu Austria, Hitler yatandika okukulaakulanya endowooza y'okwagala Girimaani okuva mu buto. Yalaga obwesigwa eri Bugirimaani yokka, ng’anyooma obwakabaka bwa Habsburg obwali busereba mu kukulembera obwakabaka obunene. Hitler ne mikwano gye baakozesa okulamusa "Heil", ne bayimba " Deutschlandlied " mu kifo ky'oluyimba lwa Austrian Imperial. Oluvannyuma lw’okufa kwa Alois okw’amangu nga 3 Ogwoluberyeberye 1903, omutindo gwa Hitler ku ssomero gwayonooneka, era nnyina n’amukkiriza okuvaayo. Yeewandiisa mu ''Realschule'' e Steyr mu Gwomwenda 1904, enneeyisa ye n’omutindo gwe ne bitereera. Mu 1905, oluvannyuma lw’okuyita ekigezo ekisembayo, Hitler yava mu ssomero lino nga talina kiruubirirwa kyonna kya kwongera kusoma wadde enteekateeka entegeerekeka ey’okukola omulimu.
=== Okutandika okuvubuka ng'ali mu Vienna ne Munich ===
Mu 1907, Hitler yava mu Linz n’agenda okubeera n’okusoma okusiiga ebifaananyi mu kibuga Vienna, ng’avujjirirwa ssente okuva mu miganyulo gya mulekwa n’obuwagizi okuva eri nnyina. Yasaba okuyingizibwa mu Academy of Fine Arts Vienna kyokka n’agaanibwa emirundi ebiri. Dayirekita yawa amagezi nti Hitler yandibadde asaba okugenda mu School of Architecture, naye nga talina biwandiiko byetaagisa mu by’ensoma kubanga yali tannamaliriza siniya.
Nga 21 Ogwekkumineebiri 1907, nnyina yafa kookolo w’amabeere ku myaka 47; Mu kiseera ekyo Hitler yalina emyaka 18. Mu 1909, Hitler ssente zaggwawo era n’awalirizibwa okubeera mu bulamu obw’ekika kya bohemian mu bifo eby’okusulamu abantu abatalina mwasirizi ne mu kisulo kya Meldemannstraße. Yafuna ssente ng’omukozi ow’abulijjo ng’asiiga n’okutunda langi z’amazzi ez’ebifo ebisikiriza mu Vienna. Mu kiseera kye yamala mu Vienna, yagoberera okwagala kwo kweyongera okuzimba n’okuyimba, n’agenda mu bivvulu kkumi ebya {{Lang|de|Lohengrin (opera){{!}}Lohengrin}}, ekisinga okumunyumira mu nnyimba za Richard Wagner eza opera.
Mu kibuga Vienna, Hitler yasooka kulaba bigambo ebisosola mu mawanga. Abakulembeze b’abantu nga meeya Karl Lueger baakozesa endowooza y’ekibuga eyali emanyiddwa ennyo ey’okulwanyisa Abayudaaya, oluusi n’oluusi ne bawagira endowooza y'okusukulumya Girimaani okusobola okuganyulwa mu by’obufuzi. Obusosoze bw’eggwanga lya Girimaani bwali bungi nnyo naddala mu disitulikiti y’e Mariahilf, Hitler gye yali abeera mu kiseera ekyo. Georg Ritter von Schönerer yafuuka omukulembeze omukulu ku Hitler, era n’afuna okwegomba Martin Luther.
Hitler yasoma empapula z’amawulire n’obupapula obwali butumbula obusosoze era n’alabula ku kuyingira kw’Abayudaaya b’omu Bulaaya ow’Ebuvanjuba, awamu n’ebiwandiiko by’abantu nga Houston Stewart Chamberlain, Charles Darwin, Friedrich Nietzsche, Gustave Le Bon, ne Arthur Schopenhauer. Mu myaka gye yamala mu Vienna era yafuna endowooza ez’amaanyi ezilwanyisa Abaslav.
Ensibuko n’enkulaakulana y’obukyayi bwa Hitler obw’okulwanyisa Abayudaaya ekyali nsonga ya kukubaganyako birowoozo. Mukwano gwe August Kubizek yagamba nti Hitler yali "akakasiddwa n'omuntu alina obukyayi" nga tannava mu Linz. Wabula munnabyafaayo Brigitte Hamann ayogera ku ndowooza ya Kubizek ng'erina "obuzibu". Wadde nga Hitler mu {{Lang|de|Mein Kampf}} agamba nti yasooka kufuuka musosoze mu Vienna, Reinhold Hanisch, eyamuyamba okutunda ebifaananyi bye, takkiriziganya nakyo. Hitler era yatunda ebimu ku by’emikono bye ng’ayita mu musuubuzi Omuyudaaya ayitibwa Samuel Morgenstern ng’abeera mu kibuga Vienna. Bangi ku bakasitoma ba Morgenstern baali Bayudaaya; okugeza, munnamateeka ayitibwa Josef Feingold yagula ebifaananyi bya Hitler ebiwerako ebikwata ku bizimbe eby’ebyafaayo ebya Vienna. Munnabyafaayo Richard J. Evans agamba nti "bannabyafaayo kati okutwalira awamu bakkiriziganya nti obukambwe bwe,enkola ey'ettemu n'obusosoze eri Abayudaaya bweyoleka bulungi oluvannyuma lwa Girimaani okuwangulwa mu Ssematalo I, ng'enjogera ya "okufumita mu mugongo" ("stab-in-the-back") ennyonyola akatyabaga kano".
Hitler yafuna ekitundu ekisembayo ku bintu bya kitaawe mu Gwokutaano 1913 era n’agenda mu Munich . Bwe yayingizibwa mu ggye lya Austria-Hungary, yagenda e Salzburg nga 5 Ogwokubiri 1914 okwekebejjebwa abasawo. Oluvannyuma lw’okwekeneenyezebwa ng’atasaanira kuweereza, yaddayo e Munich. Oluvannyuma Hitler yagamba nti yali tayagala kuweereza Bwakabaka bwa Habsburg olw’amawanga agaali gatabuddwatabuddwa mu ggye lyabwo n’okukkiriza kwe nti Austria-Hungary essaawa yonna yali egenda kugwa.
=== Ssematalo I ===
Mu Gwomunaana 1914, Ssematalo I bwe yatandika, Hitler yali abeera mu Munich era kyeyagalire yeewandiisa mu ggye lya Bavaria. Okusinziira ku alipoota eyafulumizibwa ab’obuyinza mu Bavaria mu 1924, okukkiriza Hitler okuweereza nti yali nsobi mu by’obufuzi, kubanga ng’omutuuze wa Austria, yandibadde addizibwa mu Austria. Yasindikibwa mu Bavarian Reserve Infantry Regiment 16 (ekibinja ekisooka ekya List Regiment), yaweereza ng’omuserikale atuukibwako ku Western Front mu Bufalansa ne Bubirigi, yaweereza ng’omuserikale atuukibwako ku Western Front mu Bufalansa ne Bubirigi, yamala kumpi ekitundu ky'obulamu bwe ku kitebe ky’ekibinja e Fournes-en-Weppes, nga tali mu lutalo. Mu 1914, yaliwo mu lutalo olwasooka olwa Ypres era mu mwaka ogwo yayooyootebwa olw’obuzira, n’afuna Omusaalaba ogw’Ekyuma (Iron Cross). Mu lutalo, yawonyezebwa omuduumizi we, [[Fritz Wiedemann]], eyaggya Hitler mu bifunfugu by’ekizimbe ekyali kigudde ng’ali mu lutalo olutabuse.
Mu kiseera we yaweereza ku kitebe, Hitler yakola emirimu gye egy’ekikugu, ng’akuba katuuni n’okuwa ebiragiro ku lupapula lw’amawulire olw’amagye. Mu lutalo lw’e Somme mu Gwekkumi 1916, yafuna ebisago mu kisambi ekya kkono ekikompola bwe kyabwatuka mu kifo ky'enkambi mwe baali bekwese. Hitler yamala kumpi emyezi ebiri ng’awona mu ddwaaliro e Beelitz, n’adda mu kibinja kye nga 5 Ogwokusatu 1917. Yaliwo mu lutalo lw'e Arras olwa 1917 ne mu lutalo lw'e Passchendaele. Yafuna akabonero ka Wound Badge akaddugavu nga 18 Ogwokutaano 1918. Nga wayise emyezi esatu, mu Gwomunaana 1918, ng'asembebwa Lieutenant Hugo Gutmann, omukulumbeze we Omuyudaaya, Hitler yafuna omusaalaba ogw’ekyuma, ogwa First Class, ekintu ekitatera kuweebwa bantu bali ku ddaala lya {{Lang|de|Gefreiter}} Hitler ly'eyaliko. Nga 15 Ogwekkumi 1918, yaziba amaaso okumala akaseera mu bulumbaganyi bwa ggaasi w'obutwa era n’aweebwa ekitanda mu ddwaaliro e Pasewalk. Bwe yali eyo, Hitler yategezebwa nti Bugirimaani ewanguddwa, era okusinziira nti yali ku ndiri, yaddamu okuziba amaaso omulundi ogw’okubiri oluvannyuma lw’amawulire gano.
Hitler yayogera ku buvunaanyizibwa bwe mu Ssematalo I nga "ekisinga obukulu mu byonna bye yayitamu" era n'atenderezebwa abaduumizi be olw'obuzira bwe. Obumanyirivu bwe mu kiseera ky’olutalo bwanyweza okwagala eggwanga lye, era kyamunakuwaza nnyo olwa Bugirimaani okuwanika mu Gwekkuminoogumu 1918. Okunyiiga kwe olw’okuwnagula mu lutalo kwayogera okuzimba endowooza ye. Okufaananako n’aba Girimaani abalala abaagala eggwanga lyabwe, naye yali akkiririza mu {{Lang|de|Dolchstoßlegende}} ( stab-in-the-back myth ), eyagamba nti amagye ga Girimaani, "agatawangulwa mu lutalo", "gaali gafumitiddwa mu mugongo" ku ludda lw'awaka abakulembeze ba bulijjo, Abayudaaya, aba Marxist, n'abo abassa omukono ku ndagaano y'okukomya entalo eyakomya olutalo —oluvannyuma ne batuumibwa "abamenyi b'amateeka ba November".
Endagaano ya Versailles yalambika nti Girimaani yalina okulekawo ebitundu byayo ebiwerako n'okuggya amagye mu Rhineland . Endagaano eno yassaawo envumbo ku by’enfuna era n’esolooza ssente nnyingi ku ggwanga. Abagirimaani bangi baalaba endagaano eyo ng’okuswazibwa okutali kwa bwenkanya. Okusingira ddala baawakanya enyingo 231, gye baataputa ng’elangirira nti Bugirimaani y’evunaanyizibwa ku lutalo luno. Endagaano ya Versailles n’embeera y’ebyenfuna, embeera z’abantu, n’ebyobufuzi mu Bugirimaani oluvannyuma lw’olutalo, oluvannyuma Hitler yabikozesa okufunamu mu by’obufuzi.
== Okuyingira mu byobufuzi ==
[[File:Hitler's_DAP_membership_card.png|thumb| Kaadi ya Hitler ey’obwammemba bw’ekibiina ky’abakozi ekya Germany (DAP).]]
Oluvannyuma lw’olutalo, Hitler yaddayo e Munich. Olw’obutaba na buyigirize butongole wadde essuubi ly’emirimu, yasigala mu magye. Mu Gwomusanvu 1919, yalondebwa okuba Verbindungsmann (omukessi) ow’omu Aufklärungskommando (ekitongole ekiketta) ekya Reichswehr, eyaweebwa omulimu gw’okufuga abajaasi abalala n’okuyingirira mu kibiina ky’abakozi ekya Germany (DAP). Mu lukiiko lwa DAP nga 12 Ogwomwenda 1919, ssentebe w’Ekibiina Anton Drexler yakwatibwako nnyo olw’obukugu bwa Hitler mu kwogera. Yamuwa kkopi y’akatabo ke aka ''My Political Awakening'', akaalimu endowooza ezilwanyisa Abayudaaya, ez’okwagala eggwanga, ezirwanyisa obwanaasiwamukange, n’ez’okulwanyisa Marxist. Ku biragiro by’abakulu be mu magye, Hitler yasaba okwegatta ku kibiina, era mu wiiki emu n’akkirizibwa nga mmemba w’ekibiina 555 (ekibiina kyatandika okubala obwammemba ku 500 okuwa endowooza nti baali kibiina kinene nnyo).
Hitler yawandiika ekiwandiiko kye ekyasooka okumanyibwa ku kibuuzo ky’Abayudaaya mu bbaluwa gye yawandiikira Adolf Gemlich nga 16, Ogwomwenda 1919 (kati emanyiddwa nga ebbaluwa ya Gemlich). Mu bbaluwa eno, Hitler agamba nti ekigendererwa kya gavumenti " awatali kubuusabuusa kwe kuggyirawo ddala Abayudaaya". Mu DAP, Hitler yasisinkana Dietrich Eckart, omu ku baatandikawo ekibiina kino era nga mmemba w’ekibiina ky’abasamize ekya Thule Society. Eckart yafuuka omubuulirizi wa Hitler, n’awaanyisiganyanga naye ebirowoozo era n’amuyingiza mu bantu ab’enjawulo mu Munich. Okwongera okusikiriza, ekibiina kya DAP kyakyusa erinnya lyayo ne kifuuka Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (Ekibiina ky'abakozi ekya National Socialist German Workers' Party (NSDAP), kati ekimanyiddwa nga " Nazi Party "). Hitler yakola dizayini ya bendera y’ekibiina eya swastika mu nkulungo enjeru ku mugongo omumyufu.
Hitler yasiibulwa mu magye nga 31 Ogwokusatu 1920, era n’atandika okukolera ekibiina kino emirimu emijjuvu. Ekitebe ky’ekibiina kino kyali mu Munich, ekifo eky’aba Girimaani abaali balwanyisa gavumenti abaali bamaliridde okumalawo enzikiriza ya Marx n’okutyoboola Weimar Republic.
Friedrich Reck-Malleczewen yayogera mu kitabo kye ''ekya Diary of a Man in Despair ekyafulumizibwa'' mu 1947:
Yali azze mu nnyumba gye yali taberangamu, ng'ayambadde gaita, ekikooti, enkoofiira ennene, era ng'akutte omuggo.... Oluvannyuma, yasobola okutandika okwogera. Yayogera nnyo, nga tawummula. Yayigiriza. Yatuboggolera ng'omusomesa w'eddiini mu magye. Tetwamuwakanya n'akatono, oba okugezaako okwawukana mu ngeri yonna, naye yatandika okutuboggolera. Abaweereza baalowooza nti baali batulumba era ne badduka okututaasa. Bwe yali amaze okugenda, twatuula kasirise, nga tukyamuse era nga tetuli basanyufu n'akamu. Waaliwo okuwulira ennaku, nga bwobeera mu ggaali y'omukka ne wesangang'oli wamu n'omuntu aliko ekikyamu ku bwongo.
Mu Gwokubiri 1921, nga asoolobye kukyusakyusa abantu, Hitler yayogera n’abantu abasukka mu 6,000. Okusobola okulanga olukiiko luno, loole bbiri ezaali zijjudde abawagizi b’ekibiina baavuga okwetoloola Munich nga bawanika bendera za swastika n’okugabira abantu obupapula. Mu bbanga ttono Hitler yafuna ettutumu olw’okwogera kwe okw’okukubaganya ebirowoozo okw’amaanyi ng’awakanya Endagaano ya Versailles, bannabyabufuzi abaali bavuganya, n’okusingira ddala ng’awakanya Abamarx n’Abayudaaya.
Mu Gwomukaaga 1921, Hitler ne Eckart bwe baali ku lugendo lw’okusonda ssente e Berlin, obuyeekera bwabalukawo mu kibiina ky’Abanazi mu Munich. Abakiise ku kakiiko kaayo akafuzi baayagala okwegatta ku kibiina kya German Socialist Party (DSP) ekisangibwa mu kibuga Nuremberg. Hitler yaddayo e Munich nga 11 Ogwomusanvu era mu busungu n’awaayo okulekulira kwe. Abakiise ku kakiiko baakitegeera nti okulekulira kw’omuntu waabwe omukulu mu lujjudde era omwogezi kyanditegeeza nti ekibiina kiweddewo. Hitler yalangirira nti agenda kuddamu okwegatta ku kakwakkulizo nti agenda kudda mu bigere bya Drexler ku bwa ssentebe bw’ekibiina, era nti ekitebe ky’ekibiina kigenda kusigala mu Munich. Akakiiko kakkiriza, era n’addamu okwegatta ku kibiina nga 26 Ogwomusanvu nga mmemba 3,680. Hitler yasigala ayolekagana n’okuwakanyizibwa okumu mu kibiina ky’Abanazi. Abaawakanya Hitler mu bukulembeze mwalimu Hermann Esser eyagobebwa mu kibiina, era ne bakuba kkopi 3,000 ez’akatabo akaalumba Hitler ng’omuli w'olukwe mu kibiina. Mu nnaku ezaddirira, Hitler yayogera n’abantu abangi abawerako era ne yeewozaako ku Esser, ne bakuba emizira egy’amaanyi. Enkola ye yatuuka ku buwanguzi, era mu ttabamiruka ow’enjawulo ow’ekibiina nga 29 Ogwomusanvu, yaweebwa obuyinza obujjuvu nga ssentebe w’ekibiina, n’adda mu bigere bya Drexler, n’obululu 533 ku 1.
Okwogera kwa Hitler okwa vitriolic beer hall kwatandika okusikiriza abalabi aba bulijjo. Nantawunyikamu, yafuuka omukugu mu kukozesa emiramwa egy’enjawulo, omuli n’okunenya abalala olw’ebizibu by’ebyenfuna by’abawuliriza be. Hitler yakozesa enkola y'okusikiriza ey’obuntu bwe n’okutegeera empisa z'abantu bwe yayogeranga mu lujjudde. Bannabyafaayo baalaba engeri ebigambo bye gye bikwatamu abantu abangi mu ngeri ey’okuwuniikiriza, n’amaaso ge mu bibinja ebitonotono. Alfons Heck, eyali mmemba w’ekibiina kya Hitler Youth, yajjukira nti:
Twatandika okwenyumiriza mu ggwanga lyaffe mu ngeri ey'ekisiru. Okumala eddakiika eziwera, twaleekaanira waggulu, nga n'amaziga gatuyitamu: Sieg Heil, Sieg Heil, Sieg Heil! Okuva mu kaseera ako, nafuuka wa Adolf Hitler mu mubiri ne mu mwoyo.
Abagoberezi abaasooka kwaliko Rudolf Hess, eyali omukungu w'amagye g'omu bbanga Hermann Göring ne kapiteeni mu magye Ernst Röhm. Röhm yafuuka akulira ekibiina ky’Abanazi ekya magye agatali matongole ekya Sturmabteilung, ekyakuuma enkiiko n'okulumba abaali babavuganya mu byobufuzi. Ekintu ekikulu ekyakwata ku ndowooza ya Hitler mu kiseera kino yali Aufbau Vereinigung, ekibinja ky’olukwe eky’Abazungu Abarussia abaali mu buwanganguse n’Abanazi abaasooka. Ekibinja kino, nga kiweebwa ssente okuva mu bannamakolero abagagga, kyaleeta Hitler ekirowoozo ky’olukwe lw’Abayudaaya, nga lukwataganya ensimbi z’ensi yonna n’enzikiriza ya Bolshevism.
Enteekateeka y’ekibiina ky’Abanazi yategekebwa mu nsonga 25 nga 24 Ogwokubiri 1920. Kino tekyakiikirira ndowooza ekwatagana, wabula kyali kibiina kya ndowooza ezafunibwa ezaali zirina ssente mu völkisch pan-Germanic movement, nga ultranationalism, okuwakanya Endagaano ya Versailles, obuteesiga bwanaasiwamukange, awamu n'endowooza ezimu ez'anaakalyako ani. Eri Hitler, ekintu ekyali kisinga obukulu kwe kulwanyisa Abayudaaya ekyalimu . Era enteekateeka eno yagitwala ng’okusinga omusingi gwa ppokoppoko n’okusikiriza abantu okujja ku kabaga.
=== Beer Hall Putsch n’ekkomera lya Landsberg ===
[[File:Mein_Kampf_dust_jacket.jpeg|thumb|[[Dust jacket|Ekikooti ky’enfuufu]] ekya {{Lang|de|[[Mein Kampf]]}} ’s 1926–28 edition, Hitler gye yawandiika mu 1925]]Mu 1923, Hitler yeyambisa obuyambi bwa Genero Erich Ludendorff owa Ssematalo I okugezaako okuwamba gavumenti eyamanyibwa nga Beer Hall Putsch. Ekibiina ky’Abanazi kyakozesa obusosoze bwa Yitale ng’ekyokulabirako ku ndabika yaabwe n’enkola zaabwe. Hitler yali ayagala okukoppa Benito Mussolini ’s bwe yalumba Rome mu 1922 ng’awamba gavumenti mu Bavaria, ekyagoberera okusoomoozebwa eri gavumenti mu Berlin. Hitler ne Ludendorff baasaba obuwagizi bwa Staatskommissar (Kaminsona omubeezi) Gustav Ritter von Kahr, omufuzi wa Bavaria. Kyokka Kahr, ng’ali wamu n’akulira Poliisi Hans Ritter von Seisser ne Genero wa Reichswehr Otto von Lossow, baali baagala okuteekawo nnakyemalira ow’eggwanga awatali Hitler.
Nga 8,Ogwekkuminoogumu 1923, Hitler ne SA baalumba olukuŋŋaana lw'abantu 3,000 olwategekebwa Kahr mu Bürgerbräukeller, ekizimbe ky'omwenge mu Munich. Ng'ataataataaganya okwogera kwa Kahr, yalangirira nti enkyukakyuka y'eggwanga yatandika dda era n'alangirira okuteekebwawo kwa gavumenti empya ne Ludendorff. Ng'addayo mu kisenge eky'emabega, Hitler, ng'aggyeyo emmundu, yasaba era oluvannyuma n'afuna obuwagizi bwa Kahr, Seisser, ne Lossow. Amagye ga Hitler mu kusooka gaasobola okuwamba ekitebe kya Reichswehr n'ekya poliisi, naye Kahr n'abamu ku banne mu bwangu baalekera awo okumuwagira. Tewali magye wadde poliisi y'eggwanga y'egatta ku Hitler. Olunaku olwaddirira, Hitler n'abagoberezi be baatambula okuva mu kizimbe ky'omwenge ne bagenda ku minisitule y'olutalo mu Bavaria okuggyako gavumenti ya Bavaria, naye poliisi nebasaasanya. Mu kaweefube w'okuggyako gavumenti eyalema, ab'ekibiina kya Nazi 16 n'abakungu ba poliisi bana battibwa.
Hitler yaddukira mu maka ga Ernst Hanfstaengl era okusinziira ku biwandiiko ebimu yalowooza ku kwetta. Yali mu kwewunika naye nga mukkakkamu bwe yakwatibwa nga 11 Ogwekkuminoogumu 1923 olw'okulya mu nsi ye olukwe. Omusango gwe mu kkooti y’abantu ey’enjawulo mu Munich gwatandika mu Gwakubiri 1924, era Alfred Rosenberg n’afuuka omukulembeze ow’ekiseera ow’ekibiina ky’Abanazi. Nga 1 Ogwokuna, Hitler yasalirwa ekibonerezo kya kusibwa emyaka etaano mu Festungshaft mu kkomera lya Landsberg. Eyo, yayisibwa mu ngeri ey’omukwano okuva mu bakuumi era n’akkirizibwa okufuna obubaka okuva mu bawagizi be n’okukyalirwa banne mu kibiina buli kiseera. Olw’okusonyiyibwa kkooti ey’oku ntikko mu Bavaria, yayimbulwa okuva mu kkomera nga 20 Ogwekkumineebiri 1924, ng’awakanya omuwaabi wa gavumenti. Nga mw’otwalidde n’obudde bwe yamala mu alimanda, Hitler yamala omwaka mulamba n’okusoba mu kkomera.
Bwe yali e Landsberg, Hitler ye yalagira ekitundu ekisinga obunene eky’omuzingo ogusooka ogwa ''Mein Kampf'' ( lit. 'My struggle'; mu kusooka katuumibwa Four and a Half Years of Struggle against Lies, Stupidity, and Corwadice) mu kusooka eri ddereeva we, Emil Maurice, n’oluvannyuma n’aweebwa omumyuka we, Rudolf Hess. Ekitabo kino ekyaweebwayo eri mmemba wa Thule Society, Dietrich Eckart, kyali kya bulamu bwe era nga kinnyonnyola endowooza ze. Ekitabo ekyo kyalaga enteekateeka za Hitler ez’okugaziya ebitundu by’ensi awamu n’okukyusa embeera z’abantu mu Girimaani okufuuka obwannakyemalira obwesigama ku mawanga. Mu kitabo kyonna, Abayudaaya benkanankana ne "obuwuka" era ne banjulwa nga "abawi b'obutwa ab'ensi yonna". Okusinziira ku ndowooza ya Hitler, eky’okugonjoola ensonga eno kwe kuzisaanyaawo. Wadde nga Hitler teyannyonnyola ngeri kino gye kyali kigenda okutuukirira, "obuzaale bwe obw'okutta abantu tebugaanirwa", okusinziira ku Ian Kershaw.
Yafulumizibwa mu mizingo ebiri mu 1925 ne 1926, Mein Kampf yatundibwa kkopi 228,000 wakati wa 1925 ne 1932. Kkopi akakadde kamu zaatundibwa mu 1933, omwaka Hitler gwe yasooka okubeera mu ofiisi. Ng’ebula mbale Hitler abeere n’ebisaanyizo by’okuyimbulwa ku kakalu ka kkooti, gavumenti ya Bavaria yagezaako okumugobera mu Austria. Chancellor wa Austria eya federo yagaana okusaba kuno ng’agamba nti obuweereza bwe mu magye ga Girimaani bwamufuula omutuuze era obw’e Austria obutaba na makulu. Mu kwanukula, Hitler yasazaamu mu butongole obutuuze bwe obwa Austria nga 7 Ogwokuna 1925
=== Okuddamu okuzimba Ekibiina ky’Abanazi ===
Mu kiseera Hitler we yayimbulwa mu kkomera, ebyobufuzi mu Bugirimaani byali si byakulwanagana nnyo, era n’ebyenfuna byali biteredde, ekyakomya emikisa gya Hitler egy’okubanja mu by’obufuzi. Olw’okulemererwa kwa Beer Hall Putsch, ekibiina kya Nazi Party n’ebibiina ebibirinako akakwate byawerebwa mu Bavaria. Mu lukiiko wamu ne ssaabaminisita wa Bavaria, Heinrich Held, nga 4 Ogwoluberyeberye 1925, Hitler yakkiriza okussa ekitiibwa mu buyinza bw’eggwanga era n’asuubiza nti ajja kunoonya obuyinza bw’ebyobufuzi ng’ayita mu nkola ya demokulasiya yokka. Olukiiko luno lwaggulawo ekkubo ly'okuggyawo okuwera ekibiina ky’Abanazi nga 16 Ogwokubiri.
Wabula oluvannyuma lw’okwogera okw’okukuma omuliro mu bantu kwe yawa nga 27 Ogwokubiri, Hitler yagaanibwa okwogera mu lujjudde ab’obuyinza mu Bavaria, envumbo eyasigalawo okutuusa mu 1927. Okusobola okutumbula ebigendererwa bye eby’ebyobufuzi wadde nga yali awereddwa, Hitler yalonda Gregor Strasser, Otto Strasser, ne Joseph Goebbels okutegeka n’okugaziya ekibiina ky’Abanazi mu bukiikakkono bwa Bugirimaani. Gregor Strasser yaddukanya ekkubo ly’ebyobufuzi eryetongodde ennyo, ng’assa essira ku bintu eby’anaakalyakaani mu nteekateeka y’ekibiina.
Akatale k'emigabo mu Amerika kagwa nga 24 Ogwekkumi 1929. Enkosa yaayo mu Bugirimaani yali ya maanyi nnyo: obukadde n’obukadde bw’abantu tebaalina mirimu, era bbanka ennene eziwerako ne zigwa. Hitler n’ekibiina ky’Abanazi beetegeka okweyambisa embeera ey’akazigizigi okufuna obuwagizi eri ekibiina kyabwe. Basuubiza okusazaamu endagaano ya Versailles, okunyweza ebyenfuna n’okuwa abantu emirimu.
Hitler yayogera ku linnya ly’Ekibiina ky’Abanazi mu Gwekkumi 1923:
"Naye," bwe ntyo bwe nabuuza Hitler, "lwaki weeyita National Socialist, okuva enteekateeka y'ekibiina kyo bw'eri ekikontana ddala n'eyo etwalibwa okuba eya socialism?" "Socialism," bwe yaddamu, ng'assa wansi ekikopo kye eky'accaayi, mu ngeri ey'obukambwe, "ye sayansi w'okukola ku bulungi bw'abantu bonna. Communism si Socialism. Marxism si Socialism. Aba Marxism babbye ekigambo era ne batabulatabula amakulu gaakyo. Nja kutwala Socialism okuva ku ba Socialists. Socialism nkola ya Aryan ey'edda, nkola ya ba Girimaani.... Twetaaga okutuukiriza ebyetaago eby'ensonga eby'ebibiina ebikola ebintu okuyita mu gavumenti nga yeesigamiziddwa ku bumu bw'eggwanga. Gye tuli, gavumenti n'eggwanga bifaanagana.
== Okulinnya ku bukulembeze ==
{| class="wikitable"
|+
! colspan="5" |Ebyava mu kulonda mu kibiina ky'Abanazi
|-
|Akalulu
|Omugatte gw'obululu
|Obululu ku 100
|Ebifo mu Reichstag
|Ebikulu
|-
|Ogwokutaano 1924
|1,918,300
|6.5
|32
|Hitler yali mu kkomera
|-
|Ogwekkumineebiri 1924
|907,300
|3.0
|14
|Hitler ng'ayimbuddwa okuva mu kkomera
|-
|Ogwokutaano 1928
|810,100
|2.6
|12
|
|-
|Ogwomwenda 1930
|6,409,600
|18.3
|107
|Oluvannyuma lw'akatyabaga k'ebyenfuna
|-
|Ogwomusanvu 1932
|13,745,000
|37.3
|230
|Oluvannyuma lwa Hitler okwesimbawo ku bwa Pulezidenti
|-
|Ogwekkuminoogumu 1932
|11,747,000
|33.1
|196
|
|-
|Ogwokusatu 1933
|17,277,180
|43.9
|288
|Kaali ka mirembe mu kusooka nga Hitler akyali chancellor wa Girimaani
|}
=== Okukulembera Bruning ===
Okugwa kw'ebyenfuna mu nsi yonna kwawa Hitler omukisa gw'ebyobufuzi. Abagirimaani baali banyiivu eri paalamenti, eyali eyalina okusoomoozebwa okuva mu bannalukalala ab'ku ddyo- n'ab'oku kkono. Ebibiina by'ebyobufuzi ebitali bya bannalukalala byali bitandise okulemererwa okukomya ebikolwa eby'obukambwe, era akalulu ka Girimaani ak'ekikungo mu 1929 kaayamba okuyitimusa endowooza y'Abanazi. Okulonda kw'Ogwomwenda 1930 kwaviirako okusattulukuka kw'omukago era ne gusikizibwa kabineeti ey'abatono. Omukulembeze waayo, ow'ekibiina kya Centre Party, Heinrich Brüning, yafuga ng'ayita mu biragiro by'akatabaga okuva ku Pulezidenti Paul von Hindenburg. Okukulembera okuyita mu biragiro kyafuuka ky'abulijjo, n'ekireetera obukulembeze bwa bannantagambwako. Ekibiina ky'Abanazi kyava gye kyali ne kiwangula n'ebitundu 18.3 ku buli kikumi ku bululu n'ebifo 107 mu paalamenti mu kulonda kwa 1930, ne kifuuka ekibiina eky'okubiri ekisinga ababaka abangi mu palamenti.
Hitler yalabikira mu musango gw’abaserikale babiri aba Reichswehr, okuli Lieutenant Richard Scheringer ne Hanns Ludin, ku nkomerero ya 1930. Bombi baavunaanibwa omusango gw’okubeera bammemba mu kibiina ky’Abanazi, mu kiseera ekyo nga kimenya mateeka eri aba Reichswehr. Oludda oluwaabi lwagamba nti ekibiina ky'Abanazi kyali kya bannalukalala, ekyaviirako munnamateeka w’abawawaabirwa Hans Frank okuyita Hitler okuwa obujulizi. Nga 25 Ogwomwenda 1930, Hitler yawa obujulizi nti ekibiina kye kyali kigenda kugoberera obuyinza bw’ebyobufuzi nga kiyita mu kulonda kwa demokulasiya kwokka, ekyamuwa abawagizi bangi mu kibinja ky’abaserikale.
Enkola ya Brüning ey’okukendeeza ku nsimbi teyaleeta nnyo nkulaakulana mu by’enfuna era nga teyayagalibwa nnyo. Kino Hitler yakikozesa ng’atunuulira obubaka bwe obw’ebyobufuzi n'addala ku bantu abaali bakoseddwa ebbeeyi y’ebintu okulinnya mu myaka gya 1920 n’okusereba kw’eby’enfuna, gamba ng’abalimi, abaazirwanako mu lutalo, n’abantu ab’alinamu ku ssente.
Wadde nga Hitler yali asazizaamu obutuuze bwe obw’e Austria mu 1925, teyafuna butuuze bwa Girimaani okumala kumpi emyaka musanvu. Kino kyali kitegeeza nti yali talina ggwanga, mu mateeka yali tasobola kwesimbawo ku bwapulezidenti, era nga akyayolekedde akabi ak’okugobwa mu nsi. Nga 25 Ogwokubiri 1932, minisita w’ensonga z’omunda mu Brunswick, Dietrich Klagges, eyali mmemba w’ekibiina ky’Abanazi, yalonda Hitler ng’omuddukanya w'ekibinja ky’essaza lino mu Reichsrat mu Berlin, ekyafuula Hitler munnansi wa Brunswick, era bwe kityo ne Bugirimaani.
Hitler yavuganya ne Hindenburg mu kulonda kwa Pulezidenti okwa 1932. Okwogera kwe yawa mu Industry Club e Düsseldorf nga 27 JOgwoluberyeberye 1932 kwamuwa obuwagizi okuva mu bannamakolero bangi ab’amaanyi mu Girimaani. Hindenburg yalina obuwagizi okuva mu bibiina eby’enjawulo eby’amawanga, eby’obwakabaka, eby’Abakatuliki, n’ebya Republican, n’abamu ku ba Social Democrats. Hitler yakozesa omubala gwa kampeyini " Hitler über Deutschland " ("Hitler ku ntikko ya Girimaani"), okujuliza ebigendererwa bye eby'ebyobufuzi n'okukola kampeyini ze ng'akozesa ennyonyi. Y’omu ku bannabyabufuzi abaasooka okukozesa entambula y’ennyonyi mu kampeyini era yagikozesa bulungi. Hitler yali mu kyakubiri ku mirundi ebiri gyonna, n’afuna obululu obusoba mu 35 ku buli 100 mu kulonda okusembayo. Wadde nga yawangulwa Hindenburg, okulonda kuno kwalaga Hitler ng’amaanyi ag’amaanyi mu byobufuzi bya Girimaani.
=== Okulondebwa ku bwa chancellor ===
[[File:Bundesarchiv_Bild_146-1972-026-11,_Machtübernahme_Hitlers.jpg|thumb|Hitler, ku ddirisa lya Reich Chancellery, afuna okukubwa mu ngalo akawungeezi lwe yatuuzibwa ku bwa chancellor, nga 30 Ogwoluberyeberye 1933]]
Obutabaawo gavumenti ekola bulungi kyaleetera bannabyabufuzi babiri ab’amaanyi, Franz von Papen ne Alfred Hugenberg, awamu n’abamakolero n’abasuubuzi abalala abawerako, okuwandiikira Hindenburg ebbaluwa. Abassa emikono gyabwe baasaba Hindenburg okulonda Hitler okukulira gavumenti "eyeetongodde ku bibiina by'ebyobufuzi ebiri mu paalamenti", ekiyinza okuviirako omugundu ogugenda "okusikiriza obukadde n'obukadde bw'abantu".
Hindenburg nga tayagala yakkiriza okulonda Hitler ku bwa chancellor oluvannyuma lw’okulonda kwa paalamenti okw'emirundi ebiri —mu Gwomusanvu n'Ogwekkuminoogumu1932 —nga tekuvuddemu kutondawo gavumenti esobola okukulembera. Hitler yakulembera gavumenti y’omukago eyamala akaseera katono eyatondebwawo ekibiina kya Nazi Party (ekyali kisinga okubeera n’ebifo mu Reichstag) n’ekibiina kya Hugenberg, ekibiina kya German National People’s Party (DNVP). Nga 30 Ogwoluberyeberye1933, kabineeti empya yalayizibwa ku mukolo omumpi mu ofiisi ya Hindenburg. Ekibiina ky’Abanazi kyafuna ebifo bisatu: Hitler yalondebwa okuba chancellor, Wilhelm Frick nga Minisita w’ensonga z’omunda, ne Hermann Göring nga Minisita w’ensonga z’omunda mu Prussia. Hitler yali akkaatirizza ku bifo bya baminisita ng’engeri y’okufuna obuyinza ku poliisi mu kitundu ekinene ekya Bugirimaani.
=== Omuliro mu Reichstag n’okulonda mu Gwokusatu ===
Nga chancellor, Hitler yakola ku kaweefube w’abawakanya ekibiina ky’Abanazi okuzimba gavumenti ey’abasinga obungi. Olw’obutabanguko mu by’obufuzi, yasaba Hindenburg okuddamu okusatulula Reichstag, era okulonda kwali kutegekeddwa ku ntandikwa y'Ogwokusatu. Nga 27 Ogwokubiri 1933, ekizimbe kya Reichstag kyakumibwako omuliro. Göring olukwe yalunenyeza Abacommunist, anti Omucommunist w’e Budaaki Marinus van der Lubbe yasangibwa mu mbeera ezimulumiriza munda mu kizimbe ekyali kiyidde. Okutuuka mu myaka gya 1960, bannabyafaayo abamu, omuli William L. Shirer ne Alan Bullock, baali balowooza nti ekibiina ky’Abanazi kye kyali kivunaanyizibwa; kati endowooza ya bannabyafaayo abasinga obungi eri nti van der Lubbe ye yatandika omuliro yekka.
Ku kusaba kwa Hitler, Hindenburg yayanukula n'okussa omukono ku kiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree ekya 28 Ogwokubiri, ekyawandiikibwa Abanazi, ekyayimiriza eddembe eritandikirwako era ne kikkiriza okusibwa awatali kuwozesebwa. Ekiragiro kino kyakkirizibwa mu nnyingo eya 48 eya Ssemateeka wa Weimar, eyawa pulezidenti obuyinza okukola enteekateeka ez’amangu okukuuma obukuumi n’obutebenkevu bw’abantu. Emirimu gy’ekibiina kya German Communist Party (KPD) byanyigirizibwa, era bammemba ba KPD 4,000 ne bakwatibwa.
Ng’oggyeko okunoonya akalulu, ekibiina ky’Abanazi kyakola effujjo nga beefananya amagye n’okusaasaanya ppokoppoko alwanyisa obwannakalyakaani, mu nnaku ezaali zikulembera okulonda. Ku lunaku lw’okulonda nga 6 Ogwokusatu 1933, omugabo gw’Abanazi mu bululu gweyongera okutuuka ku bitundu 44%, era ekibiina kino kyafuna ebifo ebisinga obungi mu paalamenti. Ekibiina kya Hitler kyalemererwa okufuna obululu obusinga obungi, ne kyetaagisa omukago omulala ne DNVP.
=== Olunaku lwa Potsdam n’etteeka lya Enabling Act ===
Nga 21 Ogwokusatu 1933, ''Reichstag'' empya yatandikibwawo n’omukolo gw’okuggulawo mu kkanisa ya Garrison e Potsdam. "Olunaku olwa Potsdam" lwategekebwa okulaga obumu wakati w'ekibiina ky'Abanazi n'abakungu mu Prussia abakadde n'amagye. Hitler yalabikira mu kkooti ey’okumakya era mu bwetoowaze n’alamusa Hindenburg.
Okusobola okutuuka ku buyinza obujjuvu mu byobufuzi wadde nga teyalina bungi bwa ddala mu paalamenti, gavumenti ya Hitler yaleeta Ermächtigungsgesetz (Enabling Act) okukubwako akalulu mu ''Reichstag'' eyali yakalondebwa . Etteeka lino —eryatuumibwa mu butongole Gesetz zur Behebung der Not von Volk und Reich ("Law to Remedy the Distress of People and Reich")—lyawa kabineti ya Hitler obuyinza okukola amateeka awatali kukkirizibwa kwa Reichstag okumala emyaka ena. Amateeka gano gayinza (okuggyako ebimu) okuva ku ssemateeka.
Okuva bwe kiri nti kyandikosezza ssemateeka, etteeka li Enabling Act okuyisibwa lyali lyetaagisa abantu ebitundu bibiri ku bisatu okuyisibwa. Nga tebaleseewo muwatwa gwonna, Abanazi baakozesa ebiragiro ebiri mu kiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree okukwata abamyuka bonna 81 ab’Abacommunist (wadde nga baali bakola kampeyini ez’amaanyi okulwanyisa ekibiina, Abanazi baali bakkirizza KPD okuvuganya mu kulonda) ne balemesa aba Social Democrats abawerako okwetaba mu kulonda.
Nga 23 Ogwokusatu 1933, ''Reichstag'' yakuŋŋaana mu Kroll Opera House mu mbeera ey’akatabanguko. Ab'ebitiibwa mu SA baakli liteesebwako, ne baleekaana engombo n’okutiisatiisa ababaka ba paalamenti abaali batuuse. Oluvannyuma lwa Hitler okusuubiza mu bigambo akulira ekibiina kya Centre , Ludwig Kaas nti Hindenburg agenda kusigala n’obuyinza bwe obw’okukuba akalulu, Kaas yalangirira nti ekibiina kya Centre Party kigenda kuwagira etteeka eriyitibwa Enabling Act. Etteeka lino lyayisibwa n’obululu 444–94, ng’ebibiina byonna okuggyako aba Social Democrats be baliwagira. Etteeka erya Enabling Act, awamu n’ekiragiro ky’omuliro ekya Reichstag Fire Decree, kyakyusa gavumenti ya Hitler n’efuuka eya nnakyemalira mu mateeka.
=== Obwannakyemalira ===
<blockquote>[[File:Der_Führer_Gemälde_Portrait_painting_of_Adolf_Hitler_by_Heinrich_Knirr_1937_No_known_copyright_restrictions_(artist_died_in_1944)_Imperial_War_Museum_London.jpg|thumb|Ekifaananyi kya Heinrich Knirr (1937)]]"Nga nteeka obulamu bwange mu kabi okulabika ng'ayogera ebitategeerekeka, mbagamba nti ekibiina kya National Socialist movement kijja kugenda mu maaso okumala emyaka 1,000!... Temwerabira engeri abantu gye bansekereramu emyaka 15 emabega bwe nnalangirira nti lumu nja kufuga Bugirimaani. Baseka kaakano, mu ngeri y'emu ey'obusirusiru, bwe nnalangirira nti nja kusigala mu buyinza" - Adolf Hitler ng'ayogerako ne munnamaulire wa BBC mu Berlin, Ogwomukaaga 1934</blockquote>Oluvannyuma lw'okufuna obuyinza ku ssiga lya gavumenti eribaga amateeka ne ly'obukulembeze, Hitler ne banne baatandika okulwanyisa ababavuganya abaasigalawo. Ekibiina kya Social Democratic Party kyawerebwa, era n'ebintu byakyo ne bikwatibwa.Wadde ng'abakiise b'ebibiina by'abakozi bangi baali mu Berlin ku lunaku lw'ogwokutaano, abaserikale ba SA baawamba woofiisi z'ebibiina mu ggwanga lyonna. Nga 2 Ogwokutaano 1933, ebibiina by'abakozi byonna byawalirizibwa okuggibwawo, era abakulembeze baabyo ne bakwatibwa. Abamu baasindikibwa mu nkambi z'abasibe.Ekibiina kya German Labour Front kyatandikibwawo ng'ekitongole ekikiikirira abakozi bonna, abakungu, n'abalina kkampuni, nga kino kiraga endowooza y'Abanazi mu mwoyo gwa Hitler's Volksgemeinschaft ("ekitundu ky'abantu").
Ogwomukaaga we gwaggwerako ng’ebibiina ebirala bitiisibbwatiisibbwa okusasika. Kuno kwaliko omukago gw’Abanazi ogw’erinnya, DNVP; ng’ayambibwako SA, Hitler yawaliriza omukulembeze waayo Hugenberg okulekulira nga 29 Ogwomukaaga. Nga 14 Ogwomusanvu 1933, ekibiina ky’Abanazi kyalangirirwa ng’ekibiina kyokka eky’ebyobufuzi mu mateeka mu Bugirimaani. Okwagala kwa SA okweyongera amaanyi mu byobufuzi n’amagye kwaleeta okweraliikirira mu bakulembeze b’amagye, abamakolero na b'ebyobufuzi. Mu kwanukula, Hitler yalongoosa obukulembeze bwonna obwa SA mu kyayitibwa Night of the Long Knives, eyaliwo okuva nga 30 Ogwomukaaga okutuuka nga 2 Ogwomusanvu 1934. Hitler yatunuulira Ernst Röhm n’abakulembeze abalala aba SA, ng'awamu n’abalabe ba Hitler abawerako mu byobufuzi (nga Gregor Strasser n’eyali chancellor Kurt von Schleicher ), baazingibwa, ne bakwatibwa, ne bakubwa amasasi. Wadde ng’ensi yonna n’Abagirimaani abamu baakwatibwa ensonyi olw’ettemu lino, bangi mu Bugirimaani baali balowooza nti Hitler yali azzaawo emirembe.
Hindenburg yafa nga 2 Ogwomunaana 1934. Ku lunaku olwali lwakayita, kabineti yali etaddewo Etteeka li "Law Concerning the Head of State of the German Reich". Etteeka lino lyali ligamba nti Hindenburg bw’anaafa, ofiisi ya pulezidenti yali egenda kuggyibwawo, era obuyinza bwayo ne bugattibwa n’obwo obwa chancellor. Bw’atyo Hitler yafuuka omukulembeze w’eggwanga awamu n’omukulembeze wa gavumenti era mu butongole n’atuumibwa erinnya Führer und Reichskanzler (Omukulembeze era Chancellor wa Reich), wadde nga Reichskanzler okukkakkana ng’asuuliddwa. Olw’ekikolwa kino, Hitler yaggyawo enkola y'amateeka eyali esobola okumuggya mu ofiisi.
Ng’omukulembeze w’eggwanga, Hitler yafuuka omuduumizi w’amagye owo ku ntikko. Amangu ddala nga Hindenburg amaze okufa, ku kukubirizibwa kw’obukulembeze bwa Reichswehr, ekirayiro eky’ennono eky’obwesigwa eky’abajaasi kyakyusibwa okukakasa obwesigwa eri Hitler kennyini, mu linnya, mu kifo kya ofiisi y’omuduumizi ow'oku ntikko (oluvannyuma eyakyusibwa erinnya n’efuulibwa omuduumizi omusukkulumu) oba eri Bugirimaani. Nga 19 Ogwomunaana, okugatta obwapulezidenti n’obwa chancellor kwakkirizibwa abalonzi 88 ku buli 100 abaalonda mu kalulu k’ekikungo mu 1934.
Ku ntandikwa ya 1938, Hitler yasiiga abantu akasa okunyweza obuyinza bwe ku magye ng’akuma omuliro mu nsonga za Blomberg–Fritsch. Hitler yawaliriza Minisita we ow’olutalo, Field Marshal Werner von Blomberg, okulekulira ng’akozesa ekiwandiiko kya poliisi ekyalaga nti mukyala wa Blomberg omupya yalina likodi y’obwamalaaya. Omuduumizi w’amagye Colonel-General Werner von Fritsch yaggyibwawo oluvannyuma lwa Schutzstaffel] (SS) okuleeta ebigambibwa nti yali yeenyigira mu bisiyaga. Abasajja bombi baali bagudde mu buzibu kubanga baali bawakanya Hitler okusaba okukola Wehrmacht nga yeetegese okulwana olutalo nga mu 1938. Hitler yafuna ekitiibwa kya Blomberg eky’Omuduumizi Omukulu, bw’atyo n’atwala obuduumizi bw’amagye ku bubwe. Yakyusa minisitule y’olutalo n’assaamu Oberkommando der Wehrmacht (OKW), nga ekulemberwa Genero Wilhelm Keitel. Ku lunaku lwe lumu, ba Genero 16 baggyibwako obuduumizi bwabwe, ate abalala 44 ne bakyusibwa; bonna baali bateeberezebwa nti baali tebawagira bu- Nazi kimala. Ku ntandikwa y'Ogwokubirii 1938, ba Genero abalala 12 baali bamaze okuggyibwawo.
Hitler yafaayo okuwa obwannakyemalira bwe okulabika ng’obuli mu mateeka. Ebiragiro bye bingi byali byesigamiziddwa mu bulambulukufu ku kiragiro kya Reichstag Fire Decree era n’olwekyo nga byesigamiziddwa ku nnyingo 48 eya Ssemateeka wa Weimar. ''Reichstag'' yazza obuggya etteeka li Enablinga Act emirundi ebiri, buli mulundi okumala emyaka ena. Ng'okulonda kwa ''Reichstag'' kukyakolebwa (mu 1933, 1936, ne 1938), abalonzi baaweebwa olukalala lumu olw'Abanazi n'abagenyi abawagira Obunazi olwafuna obululu obusukka mu bitundu 90 ku buli 100. Okulonda kuno okw’obulimba kwali mu mbeera ezitali za kyama; Abanazi batiisatiisa okwesasuza okw’amaanyi eri omuntu yenna ataalonda oba ataabalonda.
== Nazi Germany ==
=== Ebyenfuna n’obuwangwa ===
[[File:Hitler_at_the_XI_Olympic_Games_opening_ceremonies.jpg|thumb| Hitler n’abakozi be nga bakola saluti y’Abanazi eri ttiimu ku mikolo egy’okuggulawo emizannyo gya Olympics XI mu Gwomunaana 1936]]
Mu Gwomunaana 1934, Hitler yalonda Pulezidenti wa Reichsbank Hjalmar Schacht nga Minisita w’ebyenfuna, ate mu mwaka ogwaddako, nga Plenipotentiary for War Economy avunaanyizibwa ku kutegeka ebyenfuna by'okulwana. Okuddamu okuzimba n’okuzzaawo emmundu kwassibwamu ssente nga bayita mu tteeka lya Mefo, okukuba ssente, n’okuwamba eby’obugagga by’abantu abaakwatibwa ng’abalabe b’eggwanga, nga mw’otwalidde n’Abayudaaya. Omuwendo gw’abatalina mirimu gwakendeera okuva ku bukadde mukaaga mu 1932 okutuuka ku bukadde obutasukka kamu mu 1936. Hitler ye yalabirira emu ku kampeyini ezisinga obunene ez’okulongoosa ebizimbe mu byafaayo bya Girimaani, ezaaviirako okuzimba amabibiro, ''autobahns'', eggaali y’omukka, n’emirimu emirala egy’okuzimba. Emisaala gyali wansi katono mu makkati okutuuka ku nkomerero y’emyaka gya 1930 bw’ogeraageranya n’emisaala mu kiseera kya Weimar Republic, ate ng’ebbeeyi y’ebintu y'eyongera ebitundu 25 ku buli 100. Mu kugeraageranya Wiiki y’emirimu yeeyongera mu kiseera ky’okukyusa okudda mu by’enfuna by’olutalo; mu 1939, Omugirimaani owa bulijjo yali akola wakati w’essaawa 47 ne 50 buli wiiki.
Gavumenti ya Hitler yawagira enzimba y'EKinazi ku kigero ekinene ennyo. Albert Speer, eyayamba ennyo mu kuteeka mu nkola enkola ya Hitler ey’okuddamu okutaputa obuwangwa bw’Abagirimaani mu ngeri ey’edda, yateekebwa okuvunaanyizibwa ku kiteeso ky’okuddaabiriza ebizimbe mu Berlin. Wadde ng’amawanga mangi gaali gatiisatiisa obuteetaba mu mizannyo gya Olympics, Bugirimaani gye yategeka mu 1936. Hitler ye yakulemberamu emikolo gy’okuggulawo era yeetaba ku mikolo gyombi egyali mu Winter Games e Garmisch-Partenkirchen ne mu Summer Games e Berlin.
=== Okuddamu okukozesa emmundu n’emikago emipya ===
Mu nsisinkano n'abakulembeze b'amagye ga Girimaani nga 3 Ogwokubiri 1933, Hitler yayogera ku "kuwamba Lebensraum mu Buvanjuba n'enkola y'okutunza endowooza y'eKigirimaani ey'okufufugaza" ng'ebigendererwa bye ebisembayo eby'enkola y'ensonga z'ebweru. Mu Gwokusatu, Omulangira Bernhard Wilhelm von Bülow, omuwandiisi mu ofiisi y’ensonga z’ebweru ( Auswärtiges Amt ), yafulumya ekiwandiiko ku bigendererwa ebikulu eby’enkola y’ensonga z’ebweru: Anschluss ne Austria, okuzzaawo ensalo z’amawanga ga Girimaani mu 1914, okugaana obukwakkulizo bw’amagye wansi w’endagaano ya Versailles, okudda kw’amatwale ga Girimaani agaali mu Afirika, n’ekitundu kya Girimaani eky’obuyinza mu Bulaaya ey’Ebuvanjuba. Hitler yasanga ebiruubirirwa bya Bülow nga bitono nnyo. Mu kwogera kwe mu kiseera kino, yakkaatirizza bye yayita ebigendererwa by’emirembe mu nkola ze n’okwagala okukolera mu ndagaano z’ensi yonna. Mu lukiiko olwasooka olwa kabineeti ye mu 1933, Hitler yakulembeza ssente z’amagye okusinga okudduukirira abantu abaali batalina mirimu.
Girimaani yava mu mukago gw'amawanga n'olukiiko lw'ensi yonna olw'okuggyawo ebyokulwanyisa mu Gwekkumi 1933. Mu Gwoluberyeberye 1935, abantu abasukka mu 90 ku buli 100 ab’omu Saarland, mu kiseera ekyo eyali wansi w’obufuzi bw’Omukago gw’Amawanga Amagatte, baakuba akalulu okwegatta ne Bugirimaani. Mu Gwokusatu ogwo, Hitler yalangirira okugaziya eggye lya Wehrmacht okutuuka ku bammemba 600,000 —nga bakubisaamu emirundi mukaaga omuwendo ogwakkirizibwa mu ndagaano ya Versailles —nga mw’otwalidde n’okukulaakulanya eggye ly’omu bbanga ( Luftwaffe ) n’okweyongera kw’obunene bw’amagye g’oku mazzi ( Kriegsmarine). Bungereza, Bufalansa, Yitale, n’Omukago gw’Amawanga Amagatte byavumirira ebikolwa bino eby’okumenya Endagaano eyo naye nga tebalina kye baakola kubiziyiza. Endagaano y’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani (AGNA) eya 18 Ogwomukaaga yakkiriza ttani za Girimaani okweyongera okutuuka ku bitundu 35 ku 100 eby’amagye g’oku mazzi aga Royal Navy . Hitler yayita okussa omukono ku AGNA nga "olunaku olukyasinze essanyu mu bulamu bwe", ng'alowooza nti endagaano eno ye yatandika omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani gwe yali alagudde mu Mein Kampf. Bufalansa ne Yitale tezeebuuzibwako nga tebannaba kussa mukono, ekyatyoboola obutereevu Omukago gw’Amawanga Amagatte era ne kiteeka endagaano ya Versailles obutabeera na makulu.
Girimaani yaddamu okuwamba ekitundu ekyali tekikirizibwamu magye mu Rhineland mu Gwokusatu1936, ng’emenya endagaano ya Versailles. Hitler era yasindika amagye e Spain okuwagira Francisco Franco n’ekiwayi kye ekya Nationalist mu kiseera ky’olutalo lw’omunda mu Spain oluvannyuma lw’okufuna okulaajana okuyambibwa mu Gwomusanvu 1936. Mu kiseera kye kimu, Hitler yagenda mu maaso n’okufuba okukola omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani. Mu Gwomunaana 1936, ng’ayanukula ekizibu ky’ebyenfuna ekyali kyeyongera olw’okufuba kwe okuddamu okufuna emmundu, Hitler yalagira Göring okussa mu nkola Enteekateeka y’Emyaka Ena okuteekateeka Bugirimaani okulwana olutalo mu myaka ena eginaddirira. Enteekateeka eno yali etunuulidde olutalo olw'amaanyi wakati wa " Judaeo-Bolshevism " n'Obunazi bwa Girimaani, nga mu ndowooza ya Hitler kyali kyetaagisa okufuba okwewaayo okuddamu okufuna ebyokulwanyisa awatali kulowooza ku nsaasaanya y'ebyenfuna.
Mu Gwekkumi 1936, Count Galeazzo Ciano, minisita w’ensonga z’ebweru mu gavumenti ya Mussolini, yakyalira Girimaani, gye yassa omukono ku ndagaano ey’ensonga mwenda ng’akabonero nti ''yali asemberera'' okusisinkana Hitler mu buntu. Nga 1 Ogwekkuminoogumu, Mussolini yalangirira "omukago" wakati wa Girimaani ne Yitale. Nga 25 Ogwekkuminoogumu, Girimaani yassa omukono ku ndagaano ya Anti-Comintern Pact ne Japan. Bungereza, China, Yitale ne Poland nazo zaayitibwa okwegatta ku ndagaano ya Anti-Comintern Pact, naye Yitale yokka ye yassa omukono mu 1937. Hitler yasuula enteekateeka ye ey'omukago gwa Bungereza ne Bugirimaani, ng'anenya obukulembeze bwa Bungereza "obutamala". Mu lukiiko lwe yatuuza mu Reich Chancellery ne baminisita be ab’ensonga z’ebweru n’abaami b’amagye mu Gwekkuminoogumu ogwo, Hitler yaddamu okulaga ekigendererwa kye eky’okufuna Lebensraum ku lw’abantu b’e Girimaani. Yalagira enteekateeka z’olutalo mu Buvanjuba zitandike nga bukyali mu 1938 ate nga tebunnawera 1943. Singa afa, ebiteeso by'olukuŋŋaana, eby'awandiikibwa nga Hossbach Memorandum, byali bya kutwalibwa nga "endagaano ye ey'ebyobufuzi". Yawulira nti okukendeera okw'amaanyi mu mbeera z'abantu mu Girimaani olw'okatyabaga k'ebyenfuna kayinza kuyimirizibwa na bulumbaganyi bw'amagye obwali bugendereddwamu okuwamba Austria ne Czechoslovakia. Hitler yasaba okukola amangu nga Bungereza ne Bufalansa tezinnaba kufuna bukulembeze bwa nkalakkalira mu mpaka z'ebyokulwanyisa. Ku ntandikwa ya 1938, oluvannyuma lw’ensonga ya Blomberg–Fritsch, Hitler yakakasa obuyinza ku nkola y’amagye-enkola y’ensonga z’ebweru, n’agoba Neurath ku bwaminisita w’ensonga z’ebweru era n’alonda Minisita w’olutalo. Okuva ku ntandikwa ya 1938, Hitler yali ku nkola y’ensonga z’ebweru ng’egendereddwamu lutalo.
== Ssematalo II ==
=== Obuwanguzi mu by’enteseganya nga bukyali ===
==== Omukago ne Japan ====
Mu Gwokubiri 1938, ku kuwabulwa kwa minisita w’ensonga z’ebweru eyali yakalondebwa, Joachim von Ribbentrop eyali awagira ennyo Omujapaani, Hitler yakomya omukago gwa China ne Girimaani ne Republic of China mu kifo ky’ekyo, okuyingira omukago n’Obwakabaka bwa Japan obwali obw’omulembe era obw’amaanyi ennyo. Hitler yalangirira nti Girimaani ekkirizza Manchukuo, eggwanga lya Japan eryali ly'etaddewo mu Manchuria, era n’agaana ebyali byogerwa nti Girimaani yali eyagala kweddiza matwale gaabwe agaali mu Pacific agaali wansi wa Japan. Hitler yalagira okukomya okuyingiza emmundu e China era n’azzaayo abaserikale ba Girimaani bonna abaali bakolagana n’amagye ga China. Mu kwesasuza, Genero wa China Chiang Kai-shek yasazaamu endagaano zonna eza China ne Girimaani mu by’enfuna, ekyaggyako Abagirimaani ebintu bingi ebivaamu ebyamaguzi okuva mu Bachina.
==== Austria ne Czechoslovakia ====
Nga 12 Ogwokusatu 1938, Hitler yalangirira okugatta Austria ne Girimaani mu ''Anschluss.'' Oluvannyuma Hitler yakyusa amaaso ge n’atunuulira abantu ab’amawanga g’Abagirimaani abaali mu kitundu kya Sudetenland mu Czechoslovakia. Nga 28–29 Ogwokusatu 1938, Hitler yatuuza enkiiko ez'ekyama eziwerako mu Berlin ne Konrad Henlein owa Sudeten German Party, ebibiina ebisinga obunene mu bibiina by'amawanga g'Abagirimaani mu Sudetenland. Abasajja bano bakkiriziganya nti Henlein yandisabye gavumenti ya Czechoslovakia okwongera okwefuga eri Abagirimaani aba Sudeten, bwe kityo n’awaayo ensonga amagye ga Girimaani kye gayinza okukozea okulumba Czechoslovakia. Mu Gwokuna 1938, Henlein yagamba Minisita w'ensonga z'ebweru mu [[Hungary]] nti "kyonna gavumenti ya Czech ky'eyinza okuwaayo, bulijjo yandireese ebyetaago ebikyali waggulu."... yali ayagala okusaanyawo okutegeeragana mu ngeri yonna kubanga eno ye yali enkola yokka ey'okutulisa Czechoslovakia mu bwangu". Mu kyama, Hitler yatwala ensonga ya Sudeten ng’etali nkulu; ekigendererwa kye ekituufu kyali lutalo lwa kuwamba Czechoslovakia.
Mu Gwokuna, Hitler yalagira ekibiina kya OKW okwetegekera Fall Grün (Czechoslovakia)|Fall Grün (Case Green), erinnya lya koodi ery’okulumba Czechoslovakia. Olw'okunyigirizibwa okw'amaanyi okwa Bufalansa ne Bungereza, nga 5 Ogwomwenda, pulezidenti wa Czechoslovakia Edvard Beneš yatongoza "Enteekateeka ey'okuna" ey'okuddamu okutegeka eggwanga lye mu ssemateeka, eyakkiriza ebisinga obungi Henlein bye yali ayagala mu kwefuga kwa Sudeten. Ekibiina kya Henlein kyayanukula omukisa Beneš gwe yabawa na kukuma muliro mu bantu n'okulwanagana okw’amaanyi ne poliisi ya Czechoslovakia okwaviirako okulangirira etteeka ly’amagye mu disitulikiti ezimu ez’e Sudeten.
Girimaani yali yeesigamye ku mafuta agayingizibwa mu ggwanga; okulwanagana ne Bungereza ku nkaayana za Czechoslovakia kwayinza okukendeeza ku mafuta ga Girimaani. Kino kyawaliriza Hitler okuyimirizaFall Grün, mu kusooka dyali etegekeddwa nga 1 Ogwekkumi 1938. Nga 29 Ogwomwenda, Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier, ne Mussolini beetaba mu lukungaana olw’olunaku lumu mu Munich olwavaako endagaano ya Munich, eyakwasa Bugirimaani disitulikiti za Sudetenland.
Chamberlain yali mumativu n'olukuŋŋaana lw'e Munich, n'ayita ebyavaamu " emirembe mu kiseera kyaffe ", ate Hitler n'anyiiga olw'omukisa gw'olutalo ogwasubwa mu 1938; yalaga obwennyamivu bwe mu kwogera kwe nga 9 Ogwekkumi mu kibuga Saarbrücken. Mu ndowooza ya Hitler, emirembe egyali gitabaganyiziddwa Bungereza, wadde nga gyali gya mugaso eri ebirabika ng’ebyo Girimaani bye baagala, kwali kuwangulwa mu by'enteeseganya ekyamuleetera okussa ekkomo ku buyinza bwa Bungereza okuggulawo ekkubo eri okugaziya Bugirimaani mu buvanjuba. Olw’olukiiko luno, Hitler yalondebwa ng’omusajja w’omwaka mu magazini ya ''Time'' mu 1938. Ku nkomerero ya 1938 ne ku ntandikwa ya 1939, akatyabaga k’ebyenfuna akaali kagenda mu maaso olw’okuddamu okuweesa n'okugula emmundu kwawaliriza Hitler okukendeeza ennyo ku by’okwerinda. Mu kwogera kwe okwa "Export or die" okwa nga 30 Ogwoluberyeberye 1939, yasaba okulumba mu by'enfuna okwongera ku nsimbi za Girimaani ez'ebweru okusasula ebikozesebwa ebisookerwako ng'ekyuma eky'omutindo ogwa waggulu ebyetaagisa okukola ebyokulwanyisa by'amagye.
Nga 14 Ogwokusatu 1939, olw’okutiisibwatiisibwa okuva mu Hungary, Slovakia yalangirira obwetwaze era n’efuna obukuumi okuva mu Bugirimaani. Enkeera, mu kutyoboola endagaano ya Munich era nga kiyinzika okuba nga kyava ku buzibu bw’ebyenfuna obwali bweyongera okwetaagisa eby’obugagga ebirala, Hitler yalagira Wehrmacht okulumba eggwanga lya Czech rump, era okuva mu Lubiri lwa Prague n’alangirira ekitundu ekyo ng’ekikuumibwa kya Girimaani.
=== Entandikwa ya Ssematalo II ===
Mu kukubaganya ebirowoozo okw’ekyama mu 1939, Hitler yalangirira nti Bungereza ye mulabe omukulu eyali agenda okuwangulwa era nti okusaanyizibwawo kwa Poland kyali kyetaagisa okusooka okutuuka ku kiruubirirwa ekyo. Oludda olw’ebuvanjuba lwandikuumibwa, era ettaka lyandiyongerwa ku Lebensraum ya Bugirimaani. Olw'okunyiiga olw' "omusingo" gw'Abangereza nga 31 Ogwokusatu 1939 ogw'obwetwaze bwa Poland, yagamba nti, "Nja kubafumbira ekyokunywa kya sitaani". Mu kwogera kwe mu Wilhelmshaven okw'okutongoza emmeeri y'olutalo Tirpitz nga 1 Ogwokuna, yatiisatiisa okuvumirira endagaano y'amagye g'oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani singa Abangereza bagenda mu maaso n'okukakasa obwetwaze bwa Poland, kye yalaba ng'enkola ya "okuzingiza". Poland yali yakufuuka eggwanga lya Girimaani erya satellite, oba yandifuliddwa nnampawengwa okusobola okukuuma oludda olw’ebuvanjuba olwa Reich n’okutangira Bungereza okuziyiza okuyinza okubaawo.
Hitler yasooka kuwagira kirowoozo kya gavumenti ya satellite, naye bwe yagaanibwa gavumenti ya Poland, yasalawo okulumba era kino n’akifuula ekiruubirirwa ekikulu eky’enkola y’ensonga z’ebweru mu 1939. Nga 3 Ogwokuna, Hitler yalagira amagye okwetegekera Fall Weiss (1939)|Fall Weiss ("Case White"), enteekateeka y'okulumba Poland nga 25 Ogwomunaana. Mu kwogera kwe mu Reichstag nga 28 Ogwokuna, yeegaana endagaano zombi okuli ey’amagye g’oku mazzi aga Bungereza ne Girimaani n’endagaano ya Girimaani ne Poland ey’obutalumbagana. Bannabyafaayo nga William Carr, Gerhard Weinberg, ne Ian Kershaw bagamba nti emu ku nsonga lwaki Hitler yafubutuka okugenda mu lutalo kwe kutya okufa amangu. Enfunda eziwera yali agamba nti alina okukulembera Bugirimaani mu lutalo nga tannakaddiwa nnyo, kubanga abamuddira mu bigere bayinza obutaba na kwagala kwa maanyi nga ye. Hitler yali mweraliikirivu nti obulumbaganyi bw’amagye ku Poland buyinza okuvaamu olutalo ne Bungereza nga terunnatuuka. Minisita wa Hitler ow’ensonga z’ebweru era eyali Omubaka mu London, Joachim von Ribbentrop, yamugumya nti Bungereza oba Bufalansa tezijja kussa kitiibwa mu bweyamo bwe zaakola eri Poland. Okusinziira ku kino, nga 22 Ogwomunaana 1939, Hitler yalagira okukungaanya amagye okulwanyisa Poland.
Enteekateeka eno yali yeetaaga obuwagizi bwa Soviet mu kasirise, era endagaano y’obutalumbagana ( endagaano ya Molotov–Ribbentrop ) wakati wa Girimaani ne Soviet Union, eyakulemberwa Joseph Stalin, yalimu endagaano ey’ekyama okugabanya Poland wakati w’amawanga gombi. Okwawukanako n’ekyo Ribbentrop kye yalagula nti Bungereza yandisalako enkolagana yaayo ne Poland, Bungereza ne Poland bassa omukono ku mukago gwa Bungereza ne Poland nga 25 Ogwomunaana 1939. Kino, awamu n’amawulire okuva e Yitale nti Mussolini tagenda kussa kitiibwa mu ndagaano ya Pact of steel, kyaleetera Hitler okwongezaayo okulumba Poland okuva nga 25 Ogwomunaana okutuuka nga 1 Ogwomwenda. Hitler yalemererwa okugezaako okukyusa Abangereza mu butabeera na ludda lw’ebawagira ng’abawa omusingo gw’obutakola bulumbaganyi nga 25 Ogwomunaana; olwo n’alagira Ribbentrop okuleeta enteekateeka y’emirembe ey’essaawa esembayo ng’erina ekkomo ly’ekiseera ekitono ennyo mu kaweefube w’okunenyeza olutalo olwali lugenda okubaawo olw’obutaddamu kwa Bungereza ne Poland.
Nga 1 Ogwomwenda 1939, Bugirimaani yalumba ebugwanjuba bwa Poland nga yeekwasa nti yali egaaniddwa okukozesa ekibuga kya Danzig n’enguudo ez’ebweru w’ettaka okuyita mu Polish Corridor, Girimaani gye yali ewaddeyo wansi w’endagaano ya Versailles. Mu kwanukula, Bungereza ne Bufalansa baalangirira olutalo ku Bugirimaani nga 3 Ogwomwenda, ekyawuniikiriza Hitler era ne kimuleetera okubuuza Ribbentrop mu busungu nti, "Kati kiki?" Bungereza ne Bufalansa tezaalumbirwo mu bwangu, era nga 17 Ogwomwenda, amagye ga Soviet gaalumba obuvanjuba bwa Poland.
[[File:Bundesarchiv_Bild_183-S55480,_Polen,_Parade_vor_Adolf_Hitler.jpg|thumb| Hitler yeetegereza amagye agaali gatambula mu kiseera ky’okulumba Poland, Ogwomwenda 1939]]
somm6xugz4h8qmy49di6hjygn31khwg
Amabwa wakati wenjala
0
4375
67614
67515
2026-08-13T21:14:17Z
NAMUKWAYA BARBRA
9180
nkozeemu enkyukakyuka
67614
wikitext
text/x-wiki
Ekigere ky’omuzannyi ekimanyiddwa mu by’obujjanjabi nga tinea pedis, bulwadde bwa lususu obutera okukwatibwa ebigere obuva ku ffene.<ref name="Bell2012">{{cite journal |vauthors=Bell-Syer SE, Khan SM, Torgerson DJ |date=October 2012 |title=Oral treatments for fungal infections of the skin of the foot |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=10 |issue=10 |doi=10.1002/14651858.CD003584.pub2 |pmc=7144818 |pmid=23076898 |article-number=CD003584 |veditors=Bell-Syer SE}}</ref> Obubonero n’obubonero butera okuli okusiiwa, okusiiyibwa, okwatika n’okumyuuka.<ref name="CDC2009Hyg">{{cite web |date=24 December 2009 |title=Hygiene-related Diseases |url=https://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/athletes_foot.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160130022213/http://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/athletes_foot.html |archive-date=30 January 2016 |access-date=24 January 2016 |website=CDC}}</ref> Mu mbeera ezitali nnyingi olususu luyinza okuvaamu [[ebizimba]].<ref name="CDC2015Sym">{{cite web |date=6 December 2015 |title=Symptoms of Ringworm |url=https://www.cdc.gov/fungal/diseases/ringworm/symptoms.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160120042431/http://www.cdc.gov/fungal/diseases/ringworm/symptoms.html |archive-date=20 January 2016 |access-date=24 January 2016 |website=CDC}}</ref> Enkwaso y’ekigere ky’omuzannyi eyinza okukwata ekitundu kyonna eky’ekigere, naye esinga kukula wakati w’obugere.<ref name="CDC2009Hyg2">{{cite web |date=24 December 2009 |title=Hygiene-related Diseases |url=https://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/athletes_foot.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160130022213/http://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/athletes_foot.html |archive-date=30 January 2016 |access-date=24 January 2016 |website=CDC}}</ref> Ekitundu ekiddako ekisinga okubeera wansi ye wansi w’ekigere.<ref name="CDC2015Sym2">{{cite web |date=6 December 2015 |title=Symptoms of Ringworm |url=https://www.cdc.gov/fungal/diseases/ringworm/symptoms.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160120042431/http://www.cdc.gov/fungal/diseases/ringworm/symptoms.html |archive-date=20 January 2016 |access-date=24 January 2016 |website=CDC}}</ref> Enkwaso y’emu era eyinza [[okukosa emisumaali]] oba [[emikono]].<ref name="K2015">{{cite journal |vauthors=Kaushik N, Pujalte GG, Reese ST |date=December 2015 |title=Superficial Fungal Infections |journal=Primary Care |volume=42 |issue=4 |pages=501–516 |doi=10.1016/j.pop.2015.08.004 |pmid=26612371}}</ref> Kibeera mu kibinja ky’endwadde ezimanyiddwa nga [[tinea]].<ref name="K20152">{{cite journal |vauthors=Kaushik N, Pujalte GG, Reese ST |date=December 2015 |title=Superficial Fungal Infections |journal=Primary Care |volume=42 |issue=4 |pages=501–516 |doi=10.1016/j.pop.2015.08.004 |pmid=26612371}}</ref>
Ekigere ky’omuzannyi kiva ku buwuka obw’enjawulo,<ref name="CDC2009Hyg3">{{cite web |date=24 December 2009 |title=Hygiene-related Diseases |url=https://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/athletes_foot.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160130022213/http://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/athletes_foot.html |archive-date=30 January 2016 |access-date=24 January 2016 |website=CDC}}</ref>omuli ebika bya Trichophyton, Epidermophyton, ne Microsporum.<ref name="K20153">{{cite journal |vauthors=Kaushik N, Pujalte GG, Reese ST |date=December 2015 |title=Superficial Fungal Infections |journal=Primary Care |volume=42 |issue=4 |pages=501–516 |doi=10.1016/j.pop.2015.08.004 |pmid=26612371}}</ref> Embeera eno etera okufunibwa nga ekwatagana n’olususu olulina obuwuka, oba ffene mu butonde.<ref name="CDC2009Hyg4">{{cite web |date=24 December 2009 |title=Hygiene-related Diseases |url=https://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/athletes_foot.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160130022213/http://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/athletes_foot.html |archive-date=30 January 2016 |access-date=24 January 2016 |website=CDC}}</ref> Ebifo ebya bulijjo ffene w’asobola okuwangaala byetoolodde ebidiba ebiwugirwamu ne mu loogi.<ref name="Hawkins2014">{{cite journal |vauthors=Hawkins DM, Smidt AC |date=April 2014 |title=Superficial fungal infections in children |journal=Pediatric Clinics of North America |volume=61 |issue=2 |pages=443–455 |doi=10.1016/j.pcl.2013.12.003 |pmid=24636655}}</ref> Era ziyinza okusaasaana okuva mu bisolo ebirala.<ref name="CDC2015Peo">{{cite web |date=6 December 2015 |title=People at Risk for Ringworm |url=https://www.cdc.gov/fungal/diseases/ringworm/risk-prevention.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160907031747/http://www.cdc.gov/fungal/diseases/ringworm/risk-prevention.html |archive-date=7 September 2016 |website=CDC}}</ref> Ebiseera ebisinga okuzuula obulwadde bukolebwa okusinziira ku bubonero n’obubonero; wabula, kiyinza okukakasibwa oba nga tuyita mu butonde oba okulaba ebiwuka ebiyitibwa hyphae nga tukozesa microscope.<ref name="Hawkins20142">{{cite journal |vauthors=Hawkins DM, Smidt AC |date=April 2014 |title=Superficial fungal infections in children |journal=Pediatric Clinics of North America |volume=61 |issue=2 |pages=443–455 |doi=10.1016/j.pcl.2013.12.003 |pmid=24636655}}</ref>
Ekigere ky’omuzannyi tekikoma ku bannabyamizannyo bokka: kiyinza okuva ku kugenda nga tolina ngatto mu kunaaba mu lujjudde, okuleka enjala z’ebigere okukula ennyo, okwambala engatto ezinywezeddwa ennyo, oba obutakyusa masokisi buli lunaku.<ref name="K20154">{{cite journal |vauthors=Kaushik N, Pujalte GG, Reese ST |date=December 2015 |title=Superficial Fungal Infections |journal=Primary Care |volume=42 |issue=4 |pages=501–516 |doi=10.1016/j.pop.2015.08.004 |pmid=26612371}}</ref>[<ref name="CDC2015Peo2">{{cite web |date=6 December 2015 |title=People at Risk for Ringworm |url=https://www.cdc.gov/fungal/diseases/ringworm/risk-prevention.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160907031747/http://www.cdc.gov/fungal/diseases/ringworm/risk-prevention.html |archive-date=7 September 2016 |website=CDC}}</ref> Kiyinza okujjanjabibwa n’eddagala eriweweeza ku ffene eriweebwa ku mubiri nga clotrimazole oba, ku yinfekisoni ezitaggwaawo, nga tukozesa eddagala eriweweeza ku ffene eriweebwa mu kamwa nga terbinafine.<ref name="Bell20122">{{cite journal |vauthors=Bell-Syer SE, Khan SM, Torgerson DJ |date=October 2012 |title=Oral treatments for fungal infections of the skin of the foot |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=10 |issue=10 |doi=10.1002/14651858.CD003584.pub2 |pmc=7144818 |pmid=23076898 |article-number=CD003584 |veditors=Bell-Syer SE}}</ref><ref name="K20155">{{cite journal |vauthors=Kaushik N, Pujalte GG, Reese ST |date=December 2015 |title=Superficial Fungal Infections |journal=Primary Care |volume=42 |issue=4 |pages=501–516 |doi=10.1016/j.pop.2015.08.004 |pmid=26612371}}</ref>Ebizigo ebiteekebwa ku mubiri bitera okukozesebwa okumala wiiki nnya.<ref name="K20156">{{cite journal |vauthors=Kaushik N, Pujalte GG, Reese ST |date=December 2015 |title=Superficial Fungal Infections |journal=Primary Care |volume=42 |issue=4 |pages=501–516 |doi=10.1016/j.pop.2015.08.004 |pmid=26612371}}</ref> Okukuuma ebigere ebirimu obuwuka nga bikalu n’okwambala engatto nakyo kiyamba mu kujjanjaba.<ref name="CDC2009Hyg5">{{cite web |date=24 December 2009 |title=Hygiene-related Diseases |url=https://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/athletes_foot.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160130022213/http://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/athletes_foot.html |archive-date=30 January 2016 |access-date=24 January 2016 |website=CDC}}</ref>
Ekigere ky'omuzannyi kyasooka kunnyonnyolwa mu by'obujjanjabi mu 1908.<ref>{{cite book |date=2013 |title=Fungal disease in Britain and the United States 1850–2000: mycoses and modernity |url=https://books.google.com/books?id=wVDyAQAAQBAJ&pg=PA44 |vauthors=Homei A, Worboys M |publisher=Springer |isbn=978-1-137-37703-6 |page=44}}</ref> Mu nsi yonna, ekigere ky’omuzannyi kikosa abantu nga 15%.<ref name="Bell20123">{{cite journal |vauthors=Bell-Syer SE, Khan SM, Torgerson DJ |date=October 2012 |title=Oral treatments for fungal infections of the skin of the foot |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=10 |issue=10 |doi=10.1002/14651858.CD003584.pub2 |pmc=7144818 |pmid=23076898 |article-number=CD003584 |veditors=Bell-Syer SE}}</ref> Ensajja zitera okukosebwa okusinga enkazi.<ref name="K20157">{{cite journal |vauthors=Kaushik N, Pujalte GG, Reese ST |date=December 2015 |title=Superficial Fungal Infections |journal=Primary Care |volume=42 |issue=4 |pages=501–516 |doi=10.1016/j.pop.2015.08.004 |pmid=26612371}}</ref> Businga kubeera mu baana abakulu oba abantu abato.<ref name="K20158">{{cite journal |vauthors=Kaushik N, Pujalte GG, Reese ST |date=December 2015 |title=Superficial Fungal Infections |journal=Primary Care |volume=42 |issue=4 |pages=501–516 |doi=10.1016/j.pop.2015.08.004 |pmid=26612371}}</ref> Mu byafaayo kirowoozebwa nti yali mbeera etatera kubaawo eyafuuka ey’amaanyi mu kyasa eky’amakumi abiri olw’okukozesa ennyo engatto, emiggo gy’ebyobulamu, entalo, n’okutambula.<ref>{{cite book |date=2009 |title=Antifungal Therapy. |url=https://books.google.com/books?id=kk_vBQAAQBAJ&pg=PA258 |publisher=Informa Healthcare |isbn=978-0-8493-8786-9 |veditors=Ghannoum M, Perfect JR |location=New York |page=258}}</ref>
Ekigere ky'omuzannyi kyawulwamu ebika oba ennyanjula bina: ekigere ekitawona wakati wa digito, eky'omu bigere (ekizimba ekitawona; aka "ekigere kya moccasin"), eky'amabwa amangi<ref name="MerckPro">[http://www.merckmanuals.com/professional/dermatologic_disorders/fungal_skin_infections/tinea_pedis.html The Merck Manual Professional Edition tinea pedis page] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150128113155/http://www.merckmanuals.com/professional/dermatologic_disorders/fungal_skin_infections/tinea_pedis.html|date=28 January 2015}}. Retrieved 16 January 2015.</ref> ne vesiculobullous.<ref name="Bell20124">{{cite journal |vauthors=Bell-Syer SE, Khan SM, Torgerson DJ |date=October 2012 |title=Oral treatments for fungal infections of the skin of the foot |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=10 |issue=10 |doi=10.1002/14651858.CD003584.pub2 |pmc=7144818 |pmid=23076898 |article-number=CD003584 |veditors=Bell-Syer SE}}</ref><ref>{{cite web |title=Athlete's Foot |url=http://dermatology.about.com/cs/fungalinfections/a/athletesfoot.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101206105110/http://dermatology.about.com/cs/fungalinfections/a/athletesfoot.htm |archive-date=6 December 2010 |access-date=26 May 2010}}</ref><ref name="Sports">{{cite journal |vauthors=Tlougan BE, Mancini AJ, Mandell JA, Cohen DE, Sanchez MR |date=November 2011 |title=Skin conditions in figure skaters, ice-hockey players and speed skaters: part II - cold-induced, infectious and inflammatory dermatoses |journal=Sports Medicine |volume=41 |issue=11 |pages=967–984 |doi=10.2165/11592190-000000000-00000 |pmid=21985216 |s2cid=20771331}}</ref> "Interdigital" kitegeeza wakati w'engalo. "Plantar" wano kitegeeza enkovu y'ekigere. Embeera y’amabwa erimu ebiwundu ebifumbiddwa nga biriko ensalosalo eziriko ebikuta.<ref name="MerckPro2">[http://www.merckmanuals.com/professional/dermatologic_disorders/fungal_skin_infections/tinea_pedis.html The Merck Manual Professional Edition tinea pedis page] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150128113155/http://www.merckmanuals.com/professional/dermatologic_disorders/fungal_skin_infections/tinea_pedis.html|date=28 January 2015}}. Retrieved 16 January 2015.</ref> Maceration kwe kugonza n’okumenya olususu olw’okubeera ennyo mu bunnyogovu. Obulwadde bwa vesiculobullous kika kya bulwadde bwa mucocutaneous obumanyiddwa nga vesicles ne bullae (blisters). Ebiwuka byombi n’ebiwuka ebiyitibwa bullae biwundu ebijjudde amazzi, era byawulwamu obunene (ebiwujjo biba wansi wa mm 5 ate bullae nga binene okusinga mm 5, okusinziira ku nnyonyola ki ekozesebwa).<ref>{{Cite journal |last1=Kandemir |first1=Nilüfer Onak |last2=Barut |first2=Figen |last3=Gün |first3=Banu Doğan |last4=Tekin |first4=Nilgün Solak |last5=Keser |first5=Sevinç Hallaç |last6=Özdamar |first6=Şükrü Oğuz |date=December 2012 |title=Histopathological analysis of vesicular and bullous lesions in Kaposi sarcoma |journal=Diagnostic Pathology |language=en |volume=7 |issue=1 |page=101 |doi=10.1186/1746-1596-7-101 |issn=1746-1596 |pmc=3488507 |pmid=22894735 |doi-access=free}}</ref>
Ekigere ky’omuzannyi kisinga kubeerawo wakati w’obugere (interdigital), ng’ekifo wakati wa digito ey’okuna n’ey’okutaano (ekigere ekitono n’ekigere eky’omu maaso) kye kisinga okukosebwa.<ref>{{Cite journal |last1=Kandemir |first1=Nilüfer Onak |last2=Barut |first2=Figen |last3=Gün |first3=Banu Doğan |last4=Tekin |first4=Nilgün Solak |last5=Keser |first5=Sevinç Hallaç |last6=Özdamar |first6=Şükrü Oğuz |date=December 2012 |title=Histopathological analysis of vesicular and bullous lesions in Kaposi sarcoma |journal=Diagnostic Pathology |language=en |volume=7 |issue=1 |page=101 |doi=10.1186/1746-1596-7-101 |issn=1746-1596 |pmc=3488507 |pmid=22894735 |doi-access=free}}</ref><ref name="pmid12537173">{{cite journal |vauthors=Hainer BL |date=January 2003 |title=Dermatophyte infections |journal=American Family Physician |volume=67 |issue=1 |pages=101–108 |pmid=12537173}}</ref><ref name="pmid10607333">{{cite journal |vauthors=Hirschmann JV, Raugi GJ |date=January 2000 |title=Pustular tinea pedis |journal=Journal of the American Academy of Dermatology |volume=42 |issue=1 Pt 1 |pages=132–133 |doi=10.1016/S0190-9622(00)90022-7 |pmid=10607333}}</ref> Emisango gy’ekigere ky’omuzannyi wa interdigital ekiva ku Trichophyton rubrum giyinza obutaba na bubonero, giyinza okusiiwa, oba olususu wakati w’obugere luyinza okulabika ng’olumyufu oba oluliko amabwa (oluliko ebikuta, olufuukuuse, oba olugonvu era nga lweru singa olususu lubadde lukuumibwa nga lubisi),<ref name="BMJ2012">{{cite journal |vauthors=Moriarty B, Hay R, Morris-Jones R |date=July 2012 |title=The diagnosis and management of tinea |journal=BMJ |volume=345 |issue=7 |doi=10.1136/bmj.e4380 |pmid=22782730 |s2cid=38106083 |article-number=e4380}}</ref><ref name="Athlete">{{cite journal |vauthors=Likness LP |date=June 2011 |title=Common dermatologic infections in athletes and return-to-play guidelines |journal=The Journal of the American Osteopathic Association |volume=111 |issue=6 |pages=373–379 |doi=10.7556/jaoa.2011.111.6.373 |pmid=21771922 |doi-access=free}}</ref>[9][10] nga lusiiyibwa oba nga terusiiwa. Enkyukakyuka ya acute ulcerative variant of interdigital athlete’s foot ereetebwa T. mentagrophytes emanyiddwa nga obulumi, maceration of the skin, okukulugguka n’okukutuka kw’olususu, crusting, n’okuwunya olw’okukwatibwa obuwuka obw’okubiri.<ref name="Sports2">{{cite journal |vauthors=Tlougan BE, Mancini AJ, Mandell JA, Cohen DE, Sanchez MR |date=November 2011 |title=Skin conditions in figure skaters, ice-hockey players and speed skaters: part II - cold-induced, infectious and inflammatory dermatoses |journal=Sports Medicine |volume=41 |issue=11 |pages=967–984 |doi=10.2165/11592190-000000000-00000 |pmid=21985216 |s2cid=20771331}}</ref>
Ekigere ky’omuzannyi w’ebigere (ekigere kya moccasin) nakyo kiva ku T. rubrum ekitera okuvaako ebikuta ebitaliimu bubonero, ebimyufu katono (ebitundu by’olususu ebimyufu) okutondebwa ku ngulu w’ekigere (sole) y’ekigere ebitera okubikkibwako ebisusunku ebirungi, ebiringa pawuda ebiyitibwa hyperkeratotic scales.<ref name="Bell20125">{{cite journal |vauthors=Bell-Syer SE, Khan SM, Torgerson DJ |date=October 2012 |title=Oral treatments for fungal infections of the skin of the foot |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=10 |issue=10 |doi=10.1002/14651858.CD003584.pub2 |pmc=7144818 |pmid=23076898 |article-number=CD003584 |veditors=Bell-Syer SE}}</ref><ref name="Sports3">{{cite journal |vauthors=Tlougan BE, Mancini AJ, Mandell JA, Cohen DE, Sanchez MR |date=November 2011 |title=Skin conditions in figure skaters, ice-hockey players and speed skaters: part II - cold-induced, infectious and inflammatory dermatoses |journal=Sports Medicine |volume=41 |issue=11 |pages=967–984 |doi=10.2165/11592190-000000000-00000 |pmid=21985216 |s2cid=20771331}}</ref> Ekika ky’ekigere ky’omuzannyi ekiyitibwa vesiculobullous tekitera kubaawo era kitera kuva ku T. mentagrophytes era kimanyiddwa ng’okubutuka okw’amangu okw’ebizimba ebisiiwa n’ebizimba ku musingi ogw’ekika kya erythematous,<ref name="BMJ20122">{{cite journal |vauthors=Moriarty B, Hay R, Morris-Jones R |date=July 2012 |title=The diagnosis and management of tinea |journal=BMJ |volume=345 |issue=7 |doi=10.1136/bmj.e4380 |pmid=22782730 |s2cid=38106083 |article-number=e4380}}</ref> ebiseera ebisinga birabika ku nseko y’ekigere. Ekika kino ekitono eky’ekigere ky’omuzannyi kitera okukaluba olw’okukwatibwa obuwuka obw’okubiri obuva ku Streptococcus pyogenes oba Staphylococcus aureus.<ref name="Sports4">{{cite journal |vauthors=Tlougan BE, Mancini AJ, Mandell JA, Cohen DE, Sanchez MR |date=November 2011 |title=Skin conditions in figure skaters, ice-hockey players and speed skaters: part II - cold-induced, infectious and inflammatory dermatoses |journal=Sports Medicine |volume=41 |issue=11 |pages=967–984 |doi=10.2165/11592190-000000000-00000 |pmid=21985216 |s2cid=20771331}}</ref>
Ebizibu ebivaamu
Obulwadde bwe bugenda bweyongera, olususu luyinza okwatika, ekivaako obuwuka okukwatibwa olususu<ref name="Sports5">{{cite journal |vauthors=Tlougan BE, Mancini AJ, Mandell JA, Cohen DE, Sanchez MR |date=November 2011 |title=Skin conditions in figure skaters, ice-hockey players and speed skaters: part II - cold-induced, infectious and inflammatory dermatoses |journal=Sports Medicine |volume=41 |issue=11 |pages=967–984 |doi=10.2165/11592190-000000000-00000 |pmid=21985216 |s2cid=20771331}}</ref> n’okuzimba emisuwa gy’amazzi.<ref name="MerckPro3">[http://www.merckmanuals.com/professional/dermatologic_disorders/fungal_skin_infections/tinea_pedis.html The Merck Manual Professional Edition tinea pedis page] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150128113155/http://www.merckmanuals.com/professional/dermatologic_disorders/fungal_skin_infections/tinea_pedis.html|date=28 January 2015}}. Retrieved 16 January 2015.</ref> Singa kikkirizibwa okukula okumala ebbanga eddene, ffene w’ebigere by’omuzannyi ayinza okusaasaana okusiiga enjala z’ebigere,<ref name="NHS1">[[National Health Service]] webpage on [http://www.nhs.uk/conditions/Athletes-foot/Pages/Introduction.aspx Athlete's Foot] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150114062758/http://www.nhs.uk/conditions/Athletes-foot/Pages/Introduction.aspx|date=14 January 2015}}. Retrieved 14 January 2015.</ref> nga zirya keratin mu zo, embeera eyitibwa onychomycosis.<ref name="Flint2014">{{cite journal |vauthors=Flint WW, Cain JD |date=March 2014 |title=Nail and skin disorders of the foot |journal=The Medical Clinics of North America |volume=98 |issue=2 |pages=213–225 |doi=10.1016/j.mcna.2013.11.002 |pmid=24559870}}</ref>
Olw’okuba ekigere ky’omuzannyi kiyinza okusiiwa, kiyinza n’okuleeta ekifaananyi ky’okukunya, ekivaako oyo akyaza okukunya ekitundu ekirimu akawuka nga tebannakitegeera. Okukunya kuyinza okwongera okwonoona olususu n’okwonoona embeera nga kisobozesa ffene okwanguyirwa okusaasaana n’okukula obulungi. Okusiiwa okukwatagana n’ekigere ky’omuzannyi kuyinza okuba okw’amaanyi ennyo ne kiba nti kuyinza okuleetera abakyaza okukunya n’amaanyi ekimala okuleeta ebiwundu (ebiwundu ebiggule), ebiyinza okukwatibwa obuwuka. Okwongera okukunya kiyinza okuggyawo ebikuta, ne kiziyiza enkola y’okuwona. Okusika ebitundu ebirimu obuwuka nakyo kiyinza okusaasaanya ffene ku ngalo ne wansi w’enjala. Singa tenaazibwa mangu, kiyinza okusiiga engalo n’enjala, ne kikula mu lususu ne mu misumaali (si wansi wokka). Oluvannyuma lw’okusenya, busobola okusaasaana buli muntu gy’akwatako, omuli ebitundu by’omubiri ebirala ne mu mbeera z’omuntu. Okukunya nakyo kireetera ebisusunku by’olususu ebirimu obuwuka okugwa mu mbeera y’omuntu, ekivaako okwongera okusaasaana. Enkwaso z’ebigere by’omuzannyi oba obutundutundu bw’olususu obulimu obuwuka bwe busaasaana mu mbeera y’omuntu (nga mu ngoye, engatto, ekinabiro n’ebirala) ka kibeere nga buyita mu kukunya, okugwa, oba okusiiga, tebukoma ku kusiiga bantu balala, era busobola okuddamu okusiiga (oba okwongera okusiiga) omugenyi gwe baava. Okugeza ebigere ebirimu obuwuka biyingira mu masokisi n’engatto z’omuntu ekyongera okulaga ebigere ku ffene n’obuwuka bwayo nga bizzeemu okwambala.[citation yeetaagibwa].
Obwangu ffene bw’asaasaana mu bitundu by’omubiri ebirala (ku ngalo z’omuntu) buleeta ekizibu ekirala. Enkwaso bw’esaasaana mu bitundu by’omubiri ebirala, kyangu okusaasaana okudda mu bigere ng’ebigere bimaze okujjanjabwa. Era olw’okuba embeera eno eyitibwa ekintu ekirala mu buli kifo ky’ekwata (e.g., tinea corporis (ringworm) oba tinea cruris (jock itch)), abantu abakwatibwa bayinza obutamanya nti bulwadde bwe bumu.[citation yeetaagibwa].
Abantu abamu bayinza okufuna alergy eri ffene eyitibwa id reaction nga mu kino ebizimba oba ebizimba bisobola okulabika mu bitundu nga emikono, ekifuba, n’emikono.<ref name="Id">{{cite journal |vauthors=Ilkit M, Durdu M, Karakaş M |date=August 2012 |title=Cutaneous id reactions: a comprehensive review of clinical manifestations, epidemiology, etiology, and management |journal=Critical Reviews in Microbiology |volume=38 |issue=3 |pages=191–202 |doi=10.3109/1040841X.2011.645520 |pmid=22300403 |s2cid=43906095}}</ref> Obujjanjabi bw’obulwadde obusirikitu butera okuvaamu okubula kw’enkola ya id.<ref name="Id2">{{cite journal |vauthors=Ilkit M, Durdu M, Karakaş M |date=August 2012 |title=Cutaneous id reactions: a comprehensive review of clinical manifestations, epidemiology, etiology, and management |journal=Critical Reviews in Microbiology |volume=38 |issue=3 |pages=191–202 |doi=10.3109/1040841X.2011.645520 |pmid=22300403 |s2cid=43906095}}</ref>
Ebivaako
Ekigere ky’omuzannyi ngeri ya dermatophytosis (fungal infection of the skin), ekiva ku dermatophytes, fungi (ezisinga za kikuta) ezibeera mu layers z’olususu ezifu ne zigaaya keratin.<ref name="Bell20126">{{cite journal |vauthors=Bell-Syer SE, Khan SM, Torgerson DJ |date=October 2012 |title=Oral treatments for fungal infections of the skin of the foot |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=10 |issue=10 |doi=10.1002/14651858.CD003584.pub2 |pmc=7144818 |pmid=23076898 |article-number=CD003584 |veditors=Bell-Syer SE}}</ref> Dermatophytes zibeera anthropophilic, ekitegeeza nti ffene zino eziwuka zisinga kwagala biwuka bya bantu. Ekigere ky’omuzannyi kisinga kuva ku bikuta ebimanyiddwa nga Trichophyton rubrum ne T. mentagrophytes,<ref name="Mycoses">{{cite journal |vauthors=Havlickova B, Czaika VA, Friedrich M |date=September 2008 |title=Epidemiological trends in skin mycoses worldwide |journal=Mycoses |volume=51 |issue=Supplement 4 |pages=2–15 |doi=10.1111/j.1439-0507.2008.01606.x |pmid=18783559 |s2cid=3398710}}</ref> naye era kiyinza okuva ku Epidermophyton floccosum.<ref name="Dermatophyte">{{cite journal |vauthors=Rivera ZS, Losada L, Nierman WC |date=October 2012 |title=Back to the future for dermatophyte genomics |journal=mBio |volume=3 |issue=6 |pages=e00381–12 |doi=10.1128/mBio.00381-12 |pmc=3487774 |pmid=23111872 |doi-access=free |article-number=e00381-12}}</ref><ref name="Common">{{cite journal |vauthors=Andrews MD, Burns M |date=May 2008 |title=Common tinea infections in children |url=http://www.aafp.org/afp/2008/0515/p1415.html |url-status=live |journal=American Family Physician |volume=77 |issue=10 |pages=1415–1420 |pmid=18533375 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131109010919/http://www.aafp.org/afp/2008/0515/p1415.html |archive-date=9 November 2013}}</ref> Emisango egisinga egy’ekigere ky’omuzannyi mu bantu bonna giva ku T. rubrum; wabula, ebigere by’omuzannyi ebisinga obungi mu bannabyamizannyo biva ku T. mentagrophytes.<ref name="Sports6">{{cite journal |vauthors=Tlougan BE, Mancini AJ, Mandell JA, Cohen DE, Sanchez MR |date=November 2011 |title=Skin conditions in figure skaters, ice-hockey players and speed skaters: part II - cold-induced, infectious and inflammatory dermatoses |journal=Sports Medicine |volume=41 |issue=11 |pages=967–984 |doi=10.2165/11592190-000000000-00000 |pmid=21985216 |s2cid=20771331}}</ref>
Okutambuza amawulire
Okusinziira ku kitongole ky'ebyobulamu ekya Bungereza, "Ekigere ky'omuzannyi kikwata nnyo era kisobola okusaasaana okuyita mu kukwatagana obutereevu n'obutatereevu."<ref name="NHS2">[http://www.nhs.uk/Conditions/Athletes-foot/Pages/Causes.aspx National Health Service's webpage on Athlete's Foot causes] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150114110439/http://www.nhs.uk/Conditions/Athletes-foot/Pages/Causes.aspx|date=14 January 2015}}</ref> Obulwadde buno buyinza okusaasaana butereevu mu balala nga bakwata ku bulwadde buno. Abantu basobola okukwatibwa obulwadde buno mu ngeri etali butereevu nga bakwatagana n’ebintu ebirimu obucaafu (engoye, obutambaala n’ebirala) oba ku bintu ebiri kungulu (nga wansi mu kinaabiro, eky’okunaabiramu, oba mu loogi). Enkwaso ezireeta ekigere ky’omuzannyi zisobola bulungi okusaasaana mu butonde bw’omuntu. Enkwaso zisiiga engalo n’ebigere ebitaliiko kintu kyonna, naye era zitambula ku butoffaali bw’olususu obufu obugwa buli kiseera okuva ku mubiri. Enkwaso z’ebigere by’omuzannyi n’obutundutundu n’ebikuta by’olususu ebirimu obuwuka biyinza okusaasaana mu masokisi, engatto, engoye, eri abantu abalala, ebisolo by’omu nnyumba (nga bayita mu kusiimuula), ebitanda, bbaafu, ensuwa, sinki, kkawunta, obutambaala, rugs, wansi, ne kapeti.
Enkwaso eno bw’eba esaasaanidde mu bisolo by’omu nnyumba, oluvannyuma esobola okusaasaana mu ngalo n’engalo z’abantu abaziweeweeta. Singa ekisolo ky’omu nnyumba kitera okweluma, kiyinza obutaba nkwaso kye kikwatako, kiyinza okuba okusiiwa okutakkuta okwa tinea.
Engeri emu ey’okukwatibwa ekigere ky’omuzannyi kwe kusooka okufuna obulwadde bwa ffene awalala ku mubiri. Enkwaso ezireeta ekigere ky’omuzannyi ziyinza okusaasaana okuva mu bitundu by’omubiri ebirala okutuuka ku bigere, ebiseera ebisinga ng’okwata oba okusika ekitundu ekikosebwa, bwe kityo ffene n’afuna ku ngalo, n’oluvannyuma n’okwata oba okusika ebigere. Wadde nga ffene asigala nga y’emu, erinnya ly’embeera likyuka okusinziira ku kifo obuwuka we bubeera ku mubiri. Okugeza, yinfekisoni eno emanyiddwa nga tinea corporis ("ringworm") nga omubiri oba ebitundu by'omubiri bikosebwa oba tinea cruris (jock itch oba dhobi itch) nga ekisambi kikoseddwa. Engoye (oba engatto), ebbugumu ly’omubiri, n’entuuyo bisobola okukuuma olususu nga lubuguma era nga lunnyogovu, embeera yokka ffene gye yeetaaga okukula obulungi.
Ensonga ezireeta akabi
Ng’oggyeeko okubeera mu ngeri yonna ey’okubunyisa obulwadde obwanjuddwa waggulu, waliwo ebintu ebirala eby’obulabe eby’okwongera ku mikisa gy’omuntu okukwatibwa ekigere ky’omuzannyi. Abantu ababadde n’ekigere ky’omuzannyi emabegako batera okukwatibwa obulwadde buno okusinga abo abatalina. Abantu abakulu batera okukwata ekigere ky’omuzannyi okusinga abaana. Abasajja balina emikisa mingi egy’okufuna ekigere ky’omuzannyi okusinga abakazi.<ref name="MayoRisk">[http://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/athletes-foot/basics/risk-factors/con-20014892 Mayo Clinic website, Athlete's Foot Risk Factors] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150207152010/http://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/athletes-foot/basics/risk-factors/con-20014892|date=7 February 2015}}</ref> Abantu abalina obulwadde bwa sukaali oba abaserikale b’omubiri abanafuye<ref name="MayoRisk2">[http://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/athletes-foot/basics/risk-factors/con-20014892 Mayo Clinic website, Athlete's Foot Risk Factors] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150207152010/http://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/athletes-foot/basics/risk-factors/con-20014892|date=7 February 2015}}</ref> batera okukwatibwa obulwadde buno. Akawuka ka siriimu kalemesa abaserikale b’omubiri n’okwongera obulabe bw’okufuna ekigere ky’omuzannyi. Hyperhidrosis (okutuuyana okweyongera mu ngeri etaali ya bulijjo) kyongera obulabe bw’okukwatibwa obulwadde era kizibuwalira obujjanjabi.<ref name="MerckRisk">[http://www.merckmanuals.com/professional/dermatologic_disorders/fungal_skin_infections/tinea_pedis.html The Merck Manual Professional Edition. Tinea Pedis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150128113155/http://www.merckmanuals.com/professional/dermatologic_disorders/fungal_skin_infections/tinea_pedis.html|date=28 January 2015}}</ref>
Okuzuula obulwadde
Okulaba microscopic ku ffene w’ebigere by’omuzannyi eyakuzibwa
Bw’oba ogenda ew’omusawo, enkola enkulu ey’okuzuula obulwadde ekola. Kuno kw’ogatta okukebera ebyafaayo by’obujjanjabi bw’omulwadde n’ebiwandiiko by’obujjanjabi okuzuula ebiyinza okuvaako akabi,<ref name="MerckPro4">[http://www.merckmanuals.com/professional/dermatologic_disorders/fungal_skin_infections/tinea_pedis.html The Merck Manual Professional Edition tinea pedis page] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150128113155/http://www.merckmanuals.com/professional/dermatologic_disorders/fungal_skin_infections/tinea_pedis.html|date=28 January 2015}}. Retrieved 16 January 2015.</ref> okubuuza ebibuuzo omusawo omusawo mw’abuuza ebibuuzo (nga ebikwata ku kusiiwa n’okukunya), n’okukeberebwa omubiri.<ref name="MerckPro5">[http://www.merckmanuals.com/professional/dermatologic_disorders/fungal_skin_infections/tinea_pedis.html The Merck Manual Professional Edition tinea pedis page] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150128113155/http://www.merckmanuals.com/professional/dermatologic_disorders/fungal_skin_infections/tinea_pedis.html|date=28 January 2015}}. Retrieved 16 January 2015.</ref> Ekigere ky’omuzannyi kitera okuzuulibwa ng’okebera olususu n’amaaso n’okuzuula obubonero obutalabika nnyo ng’okusiiwa kw’ekitundu ekikosebwa.
Singa okuzuula tekukakafu, okukebera obutereevu ekirungo kya potassium hydroxide ekitegekeddwa eky’okusenya olususu (ekimanyiddwa nga okukebera KOH) kuyinza okukakasa okuzuula ekigere ky’omuzannyi n’okuyamba okugaana ebizibu ebirala ebiyinza okuvaako, gamba nga kandida, pitted keratolysis, erythrasma, contact dermatitis, eczema, oba psoriasis.[5][4][10] Dermatophytes ezimanyiddwa okuleeta ekigere ky’omuzannyi zijja kulaga multiple septate branching hyphae ku microscopy.<ref name="Sports7">{{cite journal |vauthors=Tlougan BE, Mancini AJ, Mandell JA, Cohen DE, Sanchez MR |date=November 2011 |title=Skin conditions in figure skaters, ice-hockey players and speed skaters: part II - cold-induced, infectious and inflammatory dermatoses |journal=Sports Medicine |volume=41 |issue=11 |pages=967–984 |doi=10.2165/11592190-000000000-00000 |pmid=21985216 |s2cid=20771331}}</ref>
Ettaala ya Wood (ekitangaala ekiddugavu), wadde nga kya mugaso mu kuzuula yinfekisoni za ffene ez’olususu lw’oku mutwe (tinea capitis), tetera kuyamba mu kuzuula kigere kya munnabyamizannyo, okuva ensusu ezimanyiddwa ennyo ezireeta obulwadde buno bwe zitayaka wansi w’ekitangaala kya ultraviolet.<ref name="Hasan2004">{{cite journal |vauthors=Al Hasan M, Fitzgerald SM, Saoudian M, Krishnaswamy G |date=March 2004 |title=Dermatology for the practicing allergist: Tinea pedis and its complications |journal=Clinical and Molecular Allergy |volume=2 |issue=1 |doi=10.1186/1476-7961-2-5 |pmc=419368 |pmid=15050029 |doi-access=free |article-number=5}}</ref>
Okuziyiza
Waliwo enkola eziwerako ezitangira obuyonjo bw’ebigere eziyinza okuziyiza ekigere ky’omuzannyi n’okukendeeza ku kuddamu. Ebimu ku bino mulimu: okukuuma ebigere nga bikalu; okusala enjala z’ebigere nga zimpi; okukozesa ekyuma ekisala emisumaali eky’enjawulo ku nviiri z’ebigere ezirimu obuwuka; okukozesa obugatto obukoleddwa mu ppamba ayingiza empewo ennungi oba ebintu ebikoleddwa mu ngeri ey’ekikugu ebiggyamu obunnyogovu (okunnyika obunnyogovu okuva ku lususu okuyamba okulukuuma nga nkalu); okwewala engatto ezikwatagana obulungi; okukyusa obugatto emirundi mingi; n’okwambala engatto ng’otambula mu bifo eby’awamu nga jjiimu n’ebisenge eby’okwambala.<ref name="Hawkins20143">{{cite journal |vauthors=Hawkins DM, Smidt AC |date=April 2014 |title=Superficial fungal infections in children |journal=Pediatric Clinics of North America |volume=61 |issue=2 |pages=443–455 |doi=10.1016/j.pcl.2013.12.003 |pmid=24636655}}</ref><ref name="Sports8">{{cite journal |vauthors=Tlougan BE, Mancini AJ, Mandell JA, Cohen DE, Sanchez MR |date=November 2011 |title=Skin conditions in figure skaters, ice-hockey players and speed skaters: part II - cold-induced, infectious and inflammatory dermatoses |journal=Sports Medicine |volume=41 |issue=11 |pages=967–984 |doi=10.2165/11592190-000000000-00000 |pmid=21985216 |s2cid=20771331}}</ref><ref name="DeLuca2012">{{cite journal |vauthors=De Luca JF, Adams BB, Yosipovitch G |date=May 2012 |title=Skin manifestations of athletes competing in the summer Olympics: what a sports medicine physician should know |journal=Sports Medicine |volume=42 |issue=5 |pages=399–413 |doi=10.2165/11599050-000000000-00000 |pmid=22512412 |s2cid=13422078}}</ref><ref name="Nails 2019">{{Cite magazine|title=Help Clients Prevent Athlete's Foot|url=https://www.nailsmag.com/377984/help-clients-prevent-athletes-foot|date=February 5, 2019|access-date=2023-08-08|magazine=Nails|language=en-us}}</ref>
Okusinziira ku kitongole kya Amerika ekivunaanyizibwa ku kulwanyisa endwadde, "Emisumaali girina okusalibwako emimpi ne gikuumibwa nga miyonjo. Emisumaali gisobola okubeera n'ebimera ebiyitibwa spr.okusaasaanya obuwuka."<ref name="CDC">[https://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/athletes_foot.html Centers for Disease Control webpage on Athlete's Foot] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160130022213/http://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/athletes_foot.html|date=30 January 2016}}. Retrieved 11 January 2015.</ref> Okuddamu kw'ekigere ky'omuzannyi kuyinza okuziyizibwa nga bakozesa butto atta obuwuka ku bigere.<ref name="Sports9">{{cite journal |vauthors=Tlougan BE, Mancini AJ, Mandell JA, Cohen DE, Sanchez MR |date=November 2011 |title=Skin conditions in figure skaters, ice-hockey players and speed skaters: part II - cold-induced, infectious and inflammatory dermatoses |journal=Sports Medicine |volume=41 |issue=11 |pages=967–984 |doi=10.2165/11592190-000000000-00000 |pmid=21985216 |s2cid=20771331}}</ref>
Enkwaso (ebikuta) ebivaako ekigere ky’omuzannyi yeetaaga ebbugumu n’obunnyogovu okusobola okuwangaala n’okukula. Waliwo obulabe obweyongera obw’okukwatibwa endwadde nga omuntu alina embeera ebuguma, ennyogovu (e.g., engatto eziziba —engatto oba bbuutu ezizingira ebigere) ne mu bifo ebirimu obunnyogovu nga bagabana nga ensuwa ez’awamu, ebidiba ebigabana, n’ebifo eby’okujjanjaba.<ref name="Athlete2">{{cite journal |vauthors=Likness LP |date=June 2011 |title=Common dermatologic infections in athletes and return-to-play guidelines |journal=The Journal of the American Osteopathic Association |volume=111 |issue=6 |pages=373–379 |doi=10.7556/jaoa.2011.111.6.373 |pmid=21771922 |doi-access=free}}</ref> Chlorine bleach ddagala eritta obuwuka era ery’okuyonja awaka erya bulijjo litta ekikuta. Okwoza ebifo n’eddagala lya chlorine bleach solution kiziyiza obulwadde okusaasaana olw’okukwatagana oluvannyuma. Okwoza bbaafu, ensuwa, wansi w’ekinabiro, sinki ne counter n’eddagala lya bleach kiyamba okutangira obulwadde buno okusaasaana omuli okuddamu okukwatibwa.
Okukuuma amasokisi n’engatto nga biyonjo (nga okozesa bleach mu kunaaba) y’emu ku ngeri y’okuziyiza ffene okukwata n’okusaasaana, wamu n’okwewala okugabana engatto n’obutambaala mu kiseera ky’obulwadde bwa ffene obukola.
Obujjanjabi
Ekigere ky’omuzannyi kiwona awatali ddagala mu bitundu 30 ku 40%.<ref>[http://www.aafp.org/afp/20010901/791.html Over-the-Counter Foot Remedies] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929095657/http://www.aafp.org/afp/20010901/791.html|date=29 September 2007}} (American Family Physician)</ref> Eddagala eritta obuwuka eriweebwa ku mubiri bulijjo livaamu emiwendo egy’okuwona egy’oku waggulu ennyo.<ref name="Crawford_2007">{{cite journal |vauthors=Crawford F, Hollis S |date=July 2007 |title=Topical treatments for fungal infections of the skin and nails of the foot |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2007 |issue=3 |doi=10.1002/14651858.CD001434.pub2 |pmc=7073424 |pmid=17636672 |article-number=CD001434 |veditors=Crawford F}}</ref>
Obujjanjabi obwa bulijjo butera okuzingiramu okunaaba obulungi ebigere buli lunaku oba emirundi ebiri buli lunaku, n’oluvannyuma okusiiga eddagala erissiddwa ku mubiri. Olw’okuba layers z’olususu ez’ebweru zoonoonese era nga zitera okuddamu okukwatibwa, okutwalira awamu obujjanjabi obw’okussa ku mubiri bugenda mu maaso okutuusa nga layers zonna ez’olususu zikyusiddwa, nga wayise wiiki nga 2 ku 6 ng’obubonero buweddewo. Okukuuma ebigere nga bikalu n’okukola obuyonjo obulungi (nga bwe kyayogerwako mu kitundu waggulu ku kuziyiza) kikulu nnyo mu kutta enkwa n’okuziyiza okuddamu okukwatibwa.
Okujjanjaba ebigere tekimala bulijjo. Amasokisi oba engatto bwe zimala okukwatibwa ffene, okuddamu okuzambala kiyinza okuddamu okusiiga (oba okwongera okusiiga) ebigere. Amasokisi gasobola okuyonjebwa obulungi mu kunaaba nga oteekamu bleach oba nga onaaba mu mazzi aga 60 °C (140 °F).<ref>{{cite web |date=July 2011 |title=Fungal Infections |url=https://www.walsallhealthcare.nhs.uk/Data/Sites/1/media/documents/podiatry-webpage/athletes-foot-and-fungal-nail-infections.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170926042428/https://www.walsallhealthcare.nhs.uk/Data/Sites/1/media/documents/podiatry-webpage/athletes-foot-and-fungal-nail-infections.pdf |archive-date=26 September 2017 |access-date=2017-09-25 |work=Podiatry Service, Wlsall Health Care |publisher=National Health Service |location=UK}}</ref>
Okusobola okukola obulungi, obujjanjabi buzingiramu ebitundu byonna ebirimu obuwuka (nga enjala z’ebigere, emikono, omubiri n’ebirala). Bwe kitaba ekyo, obulwadde buno buyinza okweyongera okusaasaana, omuli n’okudda mu bitundu ebijjanjabiddwa. Okugeza, okuleka obulwadde bwa ffene ku musumaali nga tebujjanjabiddwa kiyinza okugusobozesa okusaasaana okudda mu kigere ekisigadde, okuddamu okufuuka ekigere ky’omuzannyi.
Okwekenenya okutegekeddwa kwazuula nti allylamines nga terbinafine tezikola bulungi okusinga azoles mu kujjanjaba ekigere ky’omuzannyi.<ref name="Antifungals">{{cite journal |vauthors=Rotta I, Sanchez A, Gonçalves PR, Otuki MF, Correr CJ |date=May 2012 |title=Efficacy and safety of topical antifungals in the treatment of dermatomycosis: a systematic review |journal=The British Journal of Dermatology |volume=166 |issue=5 |pages=927–933 |doi=10.1111/j.1365-2133.2012.10815.x |pmid=22233283 |s2cid=2657963 |doi-access=free}}</ref>
Obulwadde bw’olususu bwa ffene obw’amaanyi oba obuwangaala buyinza okwetaagisa okujjanjabwa n’eddagala eriweweeza ku ffene eriweebwa mu kamwa.
Obujjanjabi obukozesebwa ku mubiri
Waliwo eddagala lingi eritta obuwuka eriweebwa ku mubiri ery’omugaso mu kujjanjaba ekigere ky’omuzannyi omuli: miconazole nitrate, clotrimazole, tolnaftate (thiocarbamate ekoleddwa), terbinafine hydrochloride,<ref name="Athlete3">{{cite journal |vauthors=Likness LP |date=June 2011 |title=Common dermatologic infections in athletes and return-to-play guidelines |journal=The Journal of the American Osteopathic Association |volume=111 |issue=6 |pages=373–379 |doi=10.7556/jaoa.2011.111.6.373 |pmid=21771922 |doi-access=free}}</ref> butenafine hydrochloride ne undecylenic acid. Obulwadde bwa ffene buyinza okujjanjabwa n’eddagala eriweweeza ku ffene eriweebwa ku mubiri, eriyinza okubeera mu ngeri y’okufuuyira, butto, ebizigo oba ggelu. Okusiiga ebizigo ebiziyiza enkwa nga butenafine omulundi gumu buli lunaku okumala wiiki emu oba terbinafine omulundi gumu buli lunaku okumala wiiki bbiri kikola bulungi mu mbeera ezisinga ez’ekigere ky’omuzannyi era kikola bulungi okusinga okusiiga miconazole oba clotrimazole.<ref name="Common2">{{cite journal |vauthors=Andrews MD, Burns M |date=May 2008 |title=Common tinea infections in children |url=http://www.aafp.org/afp/2008/0515/p1415.html |url-status=live |journal=American Family Physician |volume=77 |issue=10 |pages=1415–1420 |pmid=18533375 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131109010919/http://www.aafp.org/afp/2008/0515/p1415.html |archive-date=9 November 2013}}</ref> Ekigere ky’omuzannyi ow’ekika ky’engalo kigumira nnyo obujjanjabi obw’oku mutwe olw’okubeerawo kw’olususu olugonvu oluyitibwa hyperkeratotic ku ngulu w’ekigere.<ref name="Sports10">{{cite journal |vauthors=Tlougan BE, Mancini AJ, Mandell JA, Cohen DE, Sanchez MR |date=November 2011 |title=Skin conditions in figure skaters, ice-hockey players and speed skaters: part II - cold-induced, infectious and inflammatory dermatoses |journal=Sports Medicine |volume=41 |issue=11 |pages=967–984 |doi=10.2165/11592190-000000000-00000 |pmid=21985216 |s2cid=20771331}}</ref> Eddagala eriweweeza ku bulwadde bwa Keratolytic ne humectant nga urea, salicylic acid (ekizigo kya Whitfield), ne lactic acid ddagala lya mugaso eriyamba era liyamba okuyingira kw’ebirungo ebiziyiza obuwuka obuleeta endwadde mu lususu olugonvu.[2] Glucocorticoids eziteekebwa ku mubiri oluusi ziwandiikibwa okukendeeza ku kuzimba n’okusiiwa ebikwatagana n’obulwadde.[2]
Ekisengejjero kya 1% potassium permanganate ekitabuddwa mu mazzi agookya kye kimu ku bikozesebwa mu kifo ky’eddagala eritta obuwuka.[9] Potassium permanganate munnyo era kirungo kya maanyi ekifuula omukka.
Obujjanjabi bw’omu kamwa
Ku mbeera ez’amaanyi oba ezitaziyiza ez’ekigere ky’omuzannyi terbinafine ey’omu kamwa ekola bulungi okusinga griseofulvin.[10] Fluconazole oba itraconazole nayo eyinza okumira mu kamwa ku yinfekisoni ez’amaanyi ez’ebigere by’omuzannyi.[10] Ekizibu ekisinga okuloopebwa okuva mu ddagala lino kwe kutabuka mu lubuto.[10]
Ebikwata ku ndwadde ezisaasaana
Mu nsi yonna, obulwadde bwa ffene bukosa ebitundu nga 15% ku bantu ne 20% ku bantu abakulu.[11][12] Okugatta ku ekyo, ebitundu 70% ku bantu bajja kufuna ekigere ky’omuzannyi mu kiseera ekimu mu bulamu.[13] Ekigere ky’omuzannyi kitera okubeera mu bantu ssekinnoomu abambala engatto ezitaliimu mpewo (eziziba), gamba nga bbuutu za kapiira oba engatto za vinyl.[11][14] Bw’okwatibwa enkwaso ereeta ebigere by’omuzannyi, embeera z’obunnyogovu eziva mu mpewo embi mu bigere zitumbula okukula kw’enkwaso ku kigere oba wakati w’obugere.[13] Mu mirimu, okunoonyereza kulaga okweyongera kw’ekigere ky’omuzannyi mu basima eby’obugagga eby’omu ttaka, abajaasi, n’abazannyi.[15] Mu ngeri y’emu, emirimu ng’okudduka emisinde gya marathon girabye okweyongera kw’ekigere ky’omuzannyi.[13] Amawanga n’ebitundu okugenda nga tolina ngatto mwe kisinga bifuna emiwendo gy’ekigere ky’omuzannyi ekitono ennyo okusinga abantu abatera okwambala engatto; ekivuddemu, obulwadde buno bubadde buyitibwa n'ekyavaamu, obulwadde buno bubadde buyitibwa "ekibonerezo ky'empukuuka".[1] Okunoonyereza kulaga nti abasajja bakwatibwa emirundi 2 ku 4 okusinga abakyala.[2]
Emisango gy’ekigere ky’omuzannyi gyasooka kuwandiikibwa nga mu mwaka gwa 1916 mu kiseera kya Ssematalo I, ng’obulwadde buno mu bajaasi bwatera okukwatibwa.[3] Mu mwaka gwa 1928, kyateeberezebwa nti kumpi Abamerika obukadde kkumi baali batawaanyizibwa ekigere ky’omuzannyi; okusaasaana kw’obulwadde buno okweraliikiriza kwaleeta okweraliikirira kw’ebyobulamu mu bantu bangi.[3] Mu mwaka ogwaddako, okunoonyereza ku ndwadde ezisaasaana kwakolebwa ku bayizi abayingira abasooka mu Yunivasite y’e California; kyazuulibwa nti abasajja 53% abayingira abayizi abasooka baalina ekigere kya munnabyamizannyo era omwaka we gwaggweerako omuwendo ogwo gwali gulinnye okutuuka ku 78%.[3]
Obulwadde buno bweyongera mu myaka gya 1930, naddala mu bantu ssekinnoomu abalina embeera ey’oku ntikko mu by’enfuna n’embeera z’abantu; abantu bano ssekinnoomu baali basinga okufuna ebifo eby’awamu eby’okugabana nga ebidiba, amatendekero, ne kiraabu z’emizannyo ng’okusaasaana kw’enkwaso ereeta ebigere by’omuzannyi kwali kwa bulijjo.[3] Obungi mu Amerika bwali bungi nnyo ne kyetaagisa okukozesa ebifo ebinaabirwamu ebigere ebizaala mu mizannyo gya Olympics egyali mu kibuga Los Angeles mu 1932. Mu kiseera kino abakungu b'ebyobulamu mu ggwanga mwe baatwala endowooza nti ekigere ky'abazannyi kiva mu mulembe era nti okukola ku bulwadde buno "kibonerezo kya mpisa" ng'obujjanjabi bungi bwe bwalaga nti tebukola.[1][3] Ebintu ebiziyiza obuwuka obuleeta endwadde nga asidi wa undecylenic byasomesebwa mu myaka gya 1940; ebintu ebirimu zinc undecylenate byalagibwa okuba nga bye bisinga okukola obulungi ku mubiri okuwonya embeera eno.[3]
Okukozesa eddagala lya Griseofulvin erimira mu kamwa kyalagibwa mu myaka gya 1960 nti kikola bulungi mu mbeera ez’amaanyi ez’ekigere ky’omuzannyi. Mu ngeri y’emu, omuwendo gw’abazannyi ebigere ogwawandiikibwa gwakendeera mu bajaasi ba Amerika mu Vietnam abaaweebwa Griseofulvins ng’eddagala eriziyiza.[3] Mu myaka gya 1990, okunoonyereza kwawagira enkozesa ya itraconazole ne Allylamine emanyiddwa nga terbinafine ng’eddagala erikola okumalawo ekigere ky’omuzannyi ate era n’obulwadde bwa dermatophyte ku bitundu by’omubiri ebirala.[3] We bwazibidde mu 2012, okunoonyereza kulaga nti eddagala lya terbinafine liyinza okuwonya ekigere ky’omuzannyi emirundi 2.26 okusinga okujjanjaba Griseofulvin; okunoonyereza okugeraageranya wakati wa itraconazole ne terbinafine kulaga enjawulo ntono mu bulungibwansi.[2]
Laba ne
Enkwaso z’ebigere, tinea unguium, yinfekisoni ekosa enjala z’ebigere
Trench foot, olw’obunnyogovu n’okuvunda
Ebijuliziddwa
sntop76u09pw08bkd5grccq3vog3dj6
Ekkuumiro ly'ebisolo erya Bwindi
0
7809
67618
36630
2026-08-13T23:33:37Z
InternetArchiveBot
6271
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
67618
wikitext
text/x-wiki
[[File:Mgahinga Gorilla National Park, Uganda (31211353130).jpg|thumb|sign post '''Mgahinga Gorilla National Park, Uganda''']]
Ekkuumiro ly'ebisolo erya Bwindi
[[File:Bwindi Impenetrable National Park 10.jpg|thumb|Ekkumiro lye'bisolo erya Bwindi]]
'''Ekkuumiro ly'ebisolo erya Bwindi Impenetrable National Park''' (BINP) liri mu bukiikakkono bw'amaserengeta ga [[Yuganda|Uganda]]. Ekkuumiro kitundu ku [[:en:Bwindi_Impenetrable_Forest|kibira kya Bwindi impenetrable]] era nga lisangibwa ku nsalo za Democratic Republic of Congo (RDC) okuliraana Virunga National Park ne ku nsonda ya Albertine Rift. Litudde ku bugazi bwa sikweya kkiromita 321 (124 sq mi) nga gombi ga bibira ebya montene ne lowland. Lisobola kuyitibwamu ku bigere kwokka. BINP yakakasibwa Ekitongole ki-United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization- ng'ekifo kyobulambuzi.<ref>Bwindi Impenetrable National Park, UNESCO World Heritage Site listing</ref>
Ekkuumiro lirimu ebintu eby'enjawulo<ref>{{cite web|url=http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/bwindi.html|title=Bwindi Impenetrable National Park, Uganda|accessdate=2008-07-08|date=September 2003|work=Protected Areas and World Heritage|publisher=United Nations Environment Programme, World Conservation Monitoring Centre|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20080510070727/http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/bwindi.html|archivedate=2008-05-10|url-status=dead}}
{{cite web|url=http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/bwindi.html|title=Bwindi Impenetrable National Park, Uganda|accessdate=2008-07-08|date=September 2003|work=Protected Areas and World Heritage|publisher=United Nations Environment Programme, World Conservation Monitoring Centre|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20080510070727/http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/bwindi.html|archivedate=2008-05-10|url-status=dead}}</ref>. Lirimu [[:en:Mammal|ebisolo ebiyonsa]] ebiri mu 120, ebinyonyi 348, ebiwojjolo 220, ebikere 27, nnawolovu, amakonkome n'ebirala bingi ebyolekedde okusaanawo. Bwe kituuka ku bimera, ekkuumiro limu ku bibira erisingamu ebimera eby'enjawulo mu East Africa n'ebimera ebimulisa ebisukka mu 1,000, mu mulimu emiti 163 n'emiti egiggyako ebikoola mu musana 104. Mu bukiikaddyo ewasookerwa we wasangibwa emiti ekika kya Guineo-Congolian, omusangibwa ebika by'emiti bibiri ebyolekedde okusaanawo, nga bye bi brown mahogany ne ''Brazzeia longipedicellata''. Okukwalira awamu, ekkuumiro lirina emiti nga egyo egisangibwa mu Albertine Rift.
Ekkuumiro lisangibwamu [[:en:Colobus_monkey|enkima]], [[:en:Common_chimpanzee|Kimpanze]], n'ebinyonyi nga hornbills ne turacos. Limanyiddwa olw'amazike 400 era nga kitundu ku mazike ag'omu nsozi mu nsi yonna agoolekedde okusaanawo. Ebika by'ebibinja by'amazike g'ensozi 14 galambulwa abalambuzi mu bitundu ebina okuli Buhoma, Ruhijja, Rushaga ne Nkuringo mu disitulikiti omuli Kanungu, Kabale ne Kisoro nga byonna birabirirwa ekitongole ekivunaanyizibwa ku bisolo mu ggwanga.
== Ebyafaayo ==
[[File:Bwindi_Impenetrable_National_Park-112416.jpg|thumb|Ekkuumiro lya Bwindi Impenetrable National Park.]]
[[File:BwindiImpenetrable1.svg|thumb|Ensalo z'ekkuumiro.]]
Mu 1932, ebiwayi by'ekibira Bwindi Impenetrable byatuumibwa Crown Forest Reserves. Ekiwayi ky'obukiikaddyo kyatuumibwa "Kayonza Crown Forest Reserve", n'eky'omu bukiikakkone ne kituumibwa "Kasatora Crown Forest Reserve"<ref>{{cite web|url=http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/bwindi.html|title=Bwindi Impenetrable National Park, Uganda|accessdate=2008-07-08|date=September 2003|work=Protected Areas and World Heritage|publisher=United Nations Environment Programme, World Conservation Monitoring Centre|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20080510070727/http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/bwindi.html|archivedate=2008-05-10|url-status=dead}}
{{cite web|url=http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/bwindi.html|title=Bwindi Impenetrable National Park, Uganda|accessdate=2008-07-08|date=September 2003|work=Protected Areas and World Heritage|publisher=United Nations Environment Programme, World Conservation Monitoring Centre|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20080510070727/http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/bwindi.html|archivedate=2008-05-10|url-status=dead}}</ref>. Amakuumiro gano omugatte gaali gatudde ku ssukweya kiromita 201 (80 sq mi). Mu1942, amakuumiro abiri gaagattibwa era ne gagaziyizibwa olwo ne lituumibwa Impenetrable Central Crown Forest.<ref>{{cite web|url=http://www.envirosecurity.org/espa/PDF/Environmental_Security_in_Bwindi.pdf|title=Environmental Security in Bwindi: A focus on farmers|accessdate=2008-07-08|last=Korbee|first=Dorien|date=March 2007|publisher=Institute for Environmental Security|archive-url=https://web.archive.org/web/20080830040051/http://www.envirosecurity.org/espa/PDF/Environmental_Security_in_Bwindi.pdf|archive-date=2008-08-30|url-status=dead}}
{{cite web|url=http://www.envirosecurity.org/espa/PDF/Environmental_Security_in_Bwindi.pdf|title=Environmental Security in Bwindi: A focus on farmers|accessdate=2008-07-08|last=Korbee|first=Dorien|date=March 2007|publisher=Institute for Environmental Security|archive-url=https://web.archive.org/web/20080830040051/http://www.envirosecurity.org/espa/PDF/Environmental_Security_in_Bwindi.pdf|archive-date=2008-08-30|url-status=dead}}</ref> Ekifo kino ekiggya kyali kitudde ku ssukweya kkiromita 298 (115 sq mi)<ref>{{cite web|url=http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/bwindi.html|title=Bwindi Impenetrable National Park, Uganda|accessdate=2008-07-08|date=September 2003|work=Protected Areas and World Heritage|publisher=United Nations Environment Programme, World Conservation Monitoring Centre|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20080510070727/http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/bwindi.html|archivedate=2008-05-10|url-status=dead}}
{{cite web|url=http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/bwindi.html|title=Bwindi Impenetrable National Park, Uganda|accessdate=2008-07-08|date=September 2003|work=Protected Areas and World Heritage|publisher=United Nations Environment Programme, World Conservation Monitoring Centre|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20080510070727/http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/bwindi.html|archivedate=2008-05-10|url-status=dead}}</ref> era nga lyali mu kulondoolwa okw'ekintabulo okw'ekitongole ky'amakuumiro n'ebibira<ref>{{cite web|url=http://www.envirosecurity.org/espa/PDF/Environmental_Security_in_Bwindi.pdf|title=Environmental Security in Bwindi: A focus on farmers|accessdate=2008-07-08|last=Korbee|first=Dorien|date=March 2007|publisher=Institute for Environmental Security|archive-url=https://web.archive.org/web/20080830040051/http://www.envirosecurity.org/espa/PDF/Environmental_Security_in_Bwindi.pdf|archive-date=2008-08-30|url-status=dead}}
{{cite web|url=http://www.envirosecurity.org/espa/PDF/Environmental_Security_in_Bwindi.pdf|title=Environmental Security in Bwindi: A focus on farmers|accessdate=2008-07-08|last=Korbee|first=Dorien|date=March 2007|publisher=Institute for Environmental Security|archive-url=https://web.archive.org/web/20080830040051/http://www.envirosecurity.org/espa/PDF/Environmental_Security_in_Bwindi.pdf|archive-date=2008-08-30|url-status=dead}}</ref>.
Mu 1964, ekifo lyatuumimibwa ekkuumiro ly'ebisolo<ref>{{cite journal|last=Namara|first=Agrippinah|date=June 2006|title=From Paternalism to Real Partnership with Local Communities? Experiences from Bwindi Impenetrable National Park (Uganda)|journal=Africa Development|volume=XXXI|issue=2}}
{{cite journal|last=Namara|first=Agrippinah|date=June 2006|title=From Paternalism to Real Partnership with Local Communities? Experiences from Bwindi Impenetrable National Park (Uganda)|journal=Africa Development|volume=XXXI|issue=2}}</ref>:43 okusobola okukuuma amazike agaalimu olwo ne lituumibwa Impenetrable Central Forest Reserve. :43 mu1966, ebiwayi biri ebibiri byagattibwa ku kkuumiro ekkulu olwo ekifo ekkuumiro kwe litudde ne kyeyongera kumpi kutuuka ku ssukweya kkiromita 321 (124 sq mi).<ref>{{cite web|url=http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/bwindi.html|title=Bwindi Impenetrable National Park, Uganda|accessdate=2008-07-08|date=September 2003|work=Protected Areas and World Heritage|publisher=United Nations Environment Programme, World Conservation Monitoring Centre|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20080510070727/http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/bwindi.html|archivedate=2008-05-10|url-status=dead}}
{{cite web|url=http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/bwindi.html|title=Bwindi Impenetrable National Park, Uganda|accessdate=2008-07-08|date=September 2003|work=Protected Areas and World Heritage|publisher=United Nations Environment Programme, World Conservation Monitoring Centre|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20080510070727/http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/bwindi.html|archivedate=2008-05-10|url-status=dead}}</ref> Ekkuumiro lyagenda mu maaso n'okulabiriwa ekitongole ky'ebisolo n'eky'ebirira.<ref>{{cite journal|last=Namara|first=Agrippinah|date=June 2006|title=From Paternalism to Real Partnership with Local Communities? Experiences from Bwindi Impenetrable National Park (Uganda)|journal=Africa Development|volume=XXXI|issue=2}}
{{cite journal|last=Namara|first=Agrippinah|date=June 2006|title=From Paternalism to Real Partnership with Local Communities? Experiences from Bwindi Impenetrable National Park (Uganda)|journal=Africa Development|volume=XXXI|issue=2}}</ref>
Mu 1991, Impenetrable Central Forest Reserve,Mgahinga Gorilla Reserve ne [[Ekkuumiro ly'ebisolo erya Rwenzori Mountains National Park|Rwenzori Mountains Reserve]],lyafuulibwa ekkuumiroly'ebisolo era ne lituumibwa Bwindi Impenetrable National Park<ref>{{cite web|url=http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/bwindi.html|title=Bwindi Impenetrable National Park, Uganda|accessdate=2008-07-08|date=September 2003|work=Protected Areas and World Heritage|publisher=United Nations Environment Programme, World Conservation Monitoring Centre|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20080510070727/http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/bwindi.html|archivedate=2008-05-10|url-status=dead}}
{{cite web|url=http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/bwindi.html|title=Bwindi Impenetrable National Park, Uganda|accessdate=2008-07-08|date=September 2003|work=Protected Areas and World Heritage|publisher=United Nations Environment Programme, World Conservation Monitoring Centre|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20080510070727/http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/bwindi.html|archivedate=2008-05-10|url-status=dead}}</ref>.:233lyali litudde ku bunene bwa ssukweya kkiromita 330.8(127.7 sq mi).:43 Ekkuumiro lyateekebwawo ng'engeri y'okukuuma ebintu eby'enjawulo ebiririmu okusingira ddala amazike.Okuddamu okutulubawaza amakuumiro gano kyakosa bannakalanga ba Batwa, abaasengulwa mu kibira era nga baali tebakkirizibwa kuddamu kuyingira mu kkuumiro oba okufunayo ekintu kyonna.:8 Okunoonya amazike gwafuuka omulimu mu Kafuumuulamapwu wa 1993 era ekkuumiro ne lifuuka eky'obulambuzi ekimanyifu<ref>{{cite web|url=http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/bwindi.html|title=Bwindi Impenetrable National Park, Uganda|accessdate=2008-07-08|date=September 2003|work=Protected Areas and World Heritage|publisher=United Nations Environment Programme, World Conservation Monitoring Centre|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20080510070727/http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/bwindi.html|archivedate=2008-05-10|url-status=dead}}
{{cite web|url=http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/bwindi.html|title=Bwindi Impenetrable National Park, Uganda|accessdate=2008-07-08|date=September 2003|work=Protected Areas and World Heritage|publisher=United Nations Environment Programme, World Conservation Monitoring Centre|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20080510070727/http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/bwindi.html|archivedate=2008-05-10|url-status=dead}}</ref>. Mu !994, ekifo kya ssukwaya kkiromita 10 (3.9) kyagattibwa ku kkuumiro era ne liteekebwa ku lukakala lw'ebifo eby'obulambuzi munsi yonna. Obukulembeze ku kkuumiro bwakyuka: Uganda National Parks,okuva kw'olwo yakyusibwa erinnya n'efuuka Uganda Wildlife Authority,yatwala obuvunaanyizibwa ku kkuumiro. 8 mu 2003 ekitundu ky'ettaka okuliraana ekkuumiro ekya ssukwaya kkiromita 4.2 (1.6 sq mi) kyagulibwa era ne kigattibwa ku kkuumiro.
Mu gwokusatu gwa 1999, eggye lya Rwanda eryabantu 100-150 lyalumba ensalo ya DRC ne liwamba abalambuzi abagwira 14n'omulambisi waabwe omunnayuganda ku kitebe ky'ekkuumiro ekikulu, oluvannyuma baataako omukaaga ne batta abaasigakawo omunaana.. Abantu abamu baatulugunyizibwa era waakiri omukyala omu yakakibwa omukwano. Omulambisi omunnayuganda baamukuba gasoline ne bamukumako omuliro.<ref>"A brief history of IGCP". International Gorilla Conservation Programme. Archived from the original on 20 February 2008. Retrieved 2008-07-08.</ref> Olulumba lw'abayintahamwe kigambibwa nti lwali lgendereddwa kutabangula Uganda n'okutiisa abalambuzi okudda mu kkuumiro kikendeeze omusolo gwa gavumenti ya Uganda. Ekkumiro lyakakibwa okuggalawo okumala emyezi era n'obumanyifu bw'amzike bwakozebwa nnyo okumala emyezi wadde nga baddamu okujja olw'obutebenkevu mu kitundu. Omukuumi ow'emmundu naye kati awerekera buli kibinja ky'abalambuzi.<ref>"Court finds Rwandan guilty of murdering tourists 7 years ago". ''IRIN''. UN Office for the Coordination of Humanitarian Affairs. 2006-01-09. Retrieved 30 July 2008.</ref>
== Obutonde n'embeera y'obudde ==
[[File:Bwindi_mountains.jpg|thumb|Ensozi za Bwindi]]
Kabale kye kibuga ekiri okumpi mu bukiikakkono bw'obugwanjuba bw'ekkuumiro,<ref>{{cite web|url=http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/bwindi.html|title=Bwindi Impenetrable National Park, Uganda|accessdate=2008-07-08|date=September 2003|work=Protected Areas and World Heritage|publisher=United Nations Environment Programme, World Conservation Monitoring Centre|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20080510070727/http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/bwindi.html|archivedate=2008-05-10|url-status=dead}}
{{cite web|url=http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/bwindi.html|title=Bwindi Impenetrable National Park, Uganda|accessdate=2008-07-08|date=September 2003|work=Protected Areas and World Heritage|publisher=United Nations Environment Programme, World Conservation Monitoring Centre|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20080510070727/http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/bwindi.html|archivedate=2008-05-10|url-status=dead}}</ref> mu buwanvu bw'oluguudo bwa kkiromita 29 (18 mi). Ekkuumiro likolebwa ebiwayi by'ebibira bibiri ebiyungibwa olukoloboze lw'ekibira. Empunda y'ekibira mukululo gw'obukulembeze obwasooka bwe bwataasa ebiwayi by'ebibira ebibiri mu 1932.<ref>{{cite web|url=http://www.envirosecurity.org/espa/PDF/Environmental_Security_in_Bwindi.pdf|title=Environmental Security in Bwindi: A focus on farmers|accessdate=2008-07-08|last=Korbee|first=Dorien|date=March 2007|publisher=Institute for Environmental Security|archive-url=https://web.archive.org/web/20080830040051/http://www.envirosecurity.org/espa/PDF/Environmental_Security_in_Bwindi.pdf|archive-date=2008-08-30|url-status=dead}}
{{cite web|url=http://www.envirosecurity.org/espa/PDF/Environmental_Security_in_Bwindi.pdf|title=Environmental Security in Bwindi: A focus on farmers|accessdate=2008-07-08|last=Korbee|first=Dorien|date=March 2007|publisher=Institute for Environmental Security|archive-url=https://web.archive.org/web/20080830040051/http://www.envirosecurity.org/espa/PDF/Environmental_Security_in_Bwindi.pdf|archive-date=2008-08-30|url-status=dead}}</ref> Waliwo ettaka ly'okulimako nga mu kusooka waaliwo emiti wabweru w'ensalo z'ekkuumiro. Okulima mu kitundu kutono.<ref>{{cite web|url=http://www.worldwildlife.org/bsp/publications/africa/126/titlepage.HTML|title=Beyond Boundaries: Transboundary Natural Resource Management for Mountain Gorillas in the Virunga-Bwindi Region|accessdate=2008-07-08|last=Lanjouw|first=Annette|year=2001|publisher=Biodiversity Support Program, World Wildlife Fund}}
{{cite web|url=http://www.worldwildlife.org/bsp/publications/africa/126/titlepage.HTML|title=Beyond Boundaries: Transboundary Natural Resource Management for Mountain Gorillas in the Virunga-Bwindi Region|accessdate=2008-07-08|last=Lanjouw|first=Annette|year=2001|publisher=Biodiversity Support Program, World Wildlife Fund}}</ref>
Obutonde bw'ekkuumiro bukolebwa; Precambrian shale phyllite, quartz, quartzite, schist, ne granite. Ekkuumiro liri ku nsonda ya Western Rift Valley mu bitundu ebisingayo okuba ebya wagulu mu nsozi za Kigezi ezaatondebwawo okwegunya kw'ensozi kwa Western Rift Valley.<ref>{{cite web|url=http://carpe.umd.edu/resources/Documents/rpt_usdafsip_virunga_h2o_trip_3_2005.pdf|title=Virunga – Bwindi Region: Republic of Rwanda, Republic of Uganda, Democratic Republic of Congo|accessdate=2008-07-08|last=Gurrieri|first=Joe|author2=Jason Gritzner|author3=Mike Chaveas|publisher=United States Department of Agriculture|page=18|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090704070413/http://carpe.umd.edu/resources/Documents/rpt_usdafsip_virunga_h2o_trip_3_2005.pdf|archivedate=2009-07-04}}
{{cite web|url=http://carpe.umd.edu/resources/Documents/rpt_usdafsip_virunga_h2o_trip_3_2005.pdf|title=Virunga – Bwindi Region: Republic of Rwanda, Republic of Uganda, Democratic Republic of Congo|accessdate=2008-07-08|last=Gurrieri|first=Joe|author2=Jason Gritzner|author3=Mike Chaveas|publisher=United States Department of Agriculture|page=18|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090704070413/http://carpe.umd.edu/resources/Documents/rpt_usdafsip_virunga_h2o_trip_3_2005.pdf|archivedate=2009-07-04}}</ref> Enkula y'ettaka yaalyo egabanyiziddwamu ebikko ebyesovvu ebyawulwa emigga n'obusozi obutumbiivu. Amadaala g'ekkuumi gava ku mmita 1,190 okutuuka ku 2,607. (3,904 okutuuka 8,553) n'okuggulu<ref>{{cite journal|last=Eilu|first=Gerald|author2=Joseph Obua|year=2005|title=Tree condition and natural regeneration in disturbed sites of Bwindi Impenetrable Forest National Park, southwestern Uganda|journal=Tropical Ecology|volume=46|issue=1|pages=99–111}}
{{cite journal|last=Eilu|first=Gerald|author2=Joseph Obua|year=2005|title=Tree condition and natural regeneration in disturbed sites of Bwindi Impenetrable Forest National Park, southwestern Uganda|journal=Tropical Ecology|volume=46|issue=1|pages=99–111}}</ref> era ebitundu 60 ku buli kikumi mu kkuumiro biri ku madala ga mmita 2,000 (6,600 ft) Eddaala erisingayo obuwanvu liyitibwa akasozi Rwamunyonyi ku nsonda y'obugwanjuba bw'ekkuumiro.Ekikko ky'ekkuumiro kiri mu bukiikaddyo bwalyo.<ref>{{cite web|url=http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/bwindi.html|title=Bwindi Impenetrable National Park, Uganda|accessdate=2008-07-08|date=September 2003|work=Protected Areas and World Heritage|publisher=United Nations Environment Programme, World Conservation Monitoring Centre|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20080510070727/http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/bwindi.html|archivedate=2008-05-10|url-status=dead}}
{{cite web|url=http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/bwindi.html|title=Bwindi Impenetrable National Park, Uganda|accessdate=2008-07-08|date=September 2003|work=Protected Areas and World Heritage|publisher=United Nations Environment Programme, World Conservation Monitoring Centre|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20080510070727/http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/bwindi.html|archivedate=2008-05-10|url-status=dead}}</ref>
Ekibira nsula y'amazzi ey'omugaso ennyo mu kitundu. Olw'okuba n'enkula etakkiriza mazzi kuyitamu nga okusinga amazzi gayita mu njatika, okuyingizibwa kw'amazzi kutono. Amakuumiro agasinga gafuna enkuba okuva ku mukka oguva ku mazzi nga n'ekibira kivaamu omukka ogumala. Ekibira nsibuko y'emigga mingi egikulukuta nga gigenda mu bukkikaddyo, buvanjuba ne mu bukiikakkono. Emigga emikulu mu kkuumiro gye gi Ivi, Munyaga,Ihihizo, Ishasha ne Ntengyere oguyiwa mu nyanja Edward. Emigga emirala egiyiwamu kuliko Mutanda ne Bunyonyi.<ref>{{cite web|url=http://www.envirosecurity.org/espa/PDF/Environmental_Security_in_Bwindi.pdf|title=Environmental Security in Bwindi: A focus on farmers|accessdate=2008-07-08|last=Korbee|first=Dorien|date=March 2007|publisher=Institute for Environmental Security|archive-url=https://web.archive.org/web/20080830040051/http://www.envirosecurity.org/espa/PDF/Environmental_Security_in_Bwindi.pdf|archive-date=2008-08-30|url-status=dead}}
{{cite web|url=http://www.envirosecurity.org/espa/PDF/Environmental_Security_in_Bwindi.pdf|title=Environmental Security in Bwindi: A focus on farmers|accessdate=2008-07-08|last=Korbee|first=Dorien|date=March 2007|publisher=Institute for Environmental Security|archive-url=https://web.archive.org/web/20080830040051/http://www.envirosecurity.org/espa/PDF/Environmental_Security_in_Bwindi.pdf|archive-date=2008-08-30|url-status=dead}}</ref> Bwindi ewa abalimi mu kitundu amazzi.<ref>{{cite web|url=http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/bwindi.html|title=Bwindi Impenetrable National Park, Uganda|accessdate=2008-07-08|date=September 2003|work=Protected Areas and World Heritage|publisher=United Nations Environment Programme, World Conservation Monitoring Centre|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20080510070727/http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/bwindi.html|archivedate=2008-05-10|url-status=dead}}
{{cite web|url=http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/bwindi.html|title=Bwindi Impenetrable National Park, Uganda|accessdate=2008-07-08|date=September 2003|work=Protected Areas and World Heritage|publisher=United Nations Environment Programme, World Conservation Monitoring Centre|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20080510070727/http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/bwindi.html|archivedate=2008-05-10|url-status=dead}}</ref>
Bwindi esangibwa mu kitundu ekinnyogovu.<ref>{{cite web|url=http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/bwindi.html|title=Bwindi Impenetrable National Park, Uganda|accessdate=2008-07-08|date=September 2003|work=Protected Areas and World Heritage|publisher=United Nations Environment Programme, World Conservation Monitoring Centre|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20080510070727/http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/bwindi.html|archivedate=2008-05-10|url-status=dead}}
{{cite web|url=http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/bwindi.html|title=Bwindi Impenetrable National Park, Uganda|accessdate=2008-07-08|date=September 2003|work=Protected Areas and World Heritage|publisher=United Nations Environment Programme, World Conservation Monitoring Centre|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20080510070727/http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/bwindi.html|archivedate=2008-05-10|url-status=dead}}</ref> Ebbugumu mu mwaka liba wakati wa 7 ku 15 °C (45 ku 59 °F) okutuuka ku 20 ku 27 °C (68 ku 81 °F). Enkuba efunibwa mu mwaka ebeera eka ku mmirimita 1,400 ku1,900 (55 to 75 in). Enkuba esinga kuba nnyingi mu Muzigo okutuuka mu Kafuumuulampawu n'okuva mu Mutunda okutuuka mu Museenene. Ekibira ekiri mu kkuumiro kikola omulimu munene nnyo okukuuma obutonde bw'ebitundu ebyetooloddewo. Ebbugumu eringi eriva mu kibira lyongera ku bungi bw'enkuba ebitundu ebiri wabweru w'ekkuumiro gye bifuna. Bikendeeza ku kukulugguka gw'ettaka nga kizibu kinene nnyo mu bukiikakkono bw'obuvanjuba bwa Uganda. Kikendeeka ku mataba wamu n'omukka oguvaamu okweyongera mu musana.<ref>{{cite web|url=http://www.worldwildlife.org/bsp/publications/africa/126/titlepage.HTML|title=Beyond Boundaries: Transboundary Natural Resource Management for Mountain Gorillas in the Virunga-Bwindi Region|accessdate=2008-07-08|last=Lanjouw|first=Annette|year=2001|publisher=Biodiversity Support Program, World Wildlife Fund}}
{{cite web|url=http://www.worldwildlife.org/bsp/publications/africa/126/titlepage.HTML|title=Beyond Boundaries: Transboundary Natural Resource Management for Mountain Gorillas in the Virunga-Bwindi Region|accessdate=2008-07-08|last=Lanjouw|first=Annette|year=2001|publisher=Biodiversity Support Program, World Wildlife Fund}}</ref>
== Ebirimu ==
[[File:Bwindi_Impenetrable_National_Park-112393.jpg|thumb|Ekibira kya Bwindi Impenetrable ]]
Ekibira Bwindi Impenetrable kigagga era kirimu ebintu bingi nnyo eby'enjawulo.<ref>{{cite book|last=Blomley|first=Tom|editor=Peter A. Castro, Erik Nielsen|title=Natural resource conflict management case studies: an analysis of power, participation and protected areas|year=2003|publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations|location=Rome|chapter=Natural resource conflict management: the case of Bwindi Impenetrable and Mgahinga Gorilla National Parks, southwestern Uganda|chapterurl=http://dlc.dlib.indiana.edu/archive/00003182/01/natural_resource_conflict.pdf}}
{{cite book|last=Blomley|first=Tom|editor=Peter A. Castro, Erik Nielsen|title=Natural resource conflict management case studies: an analysis of power, participation and protected areas|year=2003|publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations|location=Rome|chapter=Natural resource conflict management: the case of Bwindi Impenetrable and Mgahinga Gorilla National Parks, southwestern Uganda|chapterurl=http://dlc.dlib.indiana.edu/archive/00003182/01/natural_resource_conflict.pdf}}</ref> Kijjudde ebintu eby'enjawulo era kyafuuka ekifo kya UNESCO eky'obulambuzi olw'omugaso gwakyo eri obutonde. Mu bibira bya East Africa, Bwendi kye kisingamu emiti, obusolo obuyonsa obutono, ebinyonyi, ebiwojjolo n'ebisolo eby'ebigirigimb. Ekkuumiro okubeera n'ebintu ebingi kiva ku nkula yaalyo n'ebyo bye nnyini ebiririmu, oba olwokuba nga ekibira bwali buddukiro bw'ebisolo nga ensozi zitambula wamu.<ref>{{cite web|url=http://www.worldwildlife.org/bsp/publications/africa/126/titlepage.HTML|title=Beyond Boundaries: Transboundary Natural Resource Management for Mountain Gorillas in the Virunga-Bwindi Region|accessdate=2008-07-08|last=Lanjouw|first=Annette|year=2001|publisher=Biodiversity Support Program, World Wildlife Fund}}
{{cite web|url=http://www.worldwildlife.org/bsp/publications/africa/126/titlepage.HTML|title=Beyond Boundaries: Transboundary Natural Resource Management for Mountain Gorillas in the Virunga-Bwindi Region|accessdate=2008-07-08|last=Lanjouw|first=Annette|year=2001|publisher=Biodiversity Support Program, World Wildlife Fund}}</ref>
Ebibira by'ekkuumiro bya afromontane, ekifuula omuddo gwamwo okuba nga tegulabika nnyo ku lukalu lw'omuddugavu. Bisangibwa emiseetwe n'ensozi we bisisinkanira,<ref>{{cite web|url=http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/bwindi.html|title=Bwindi Impenetrable National Park, Uganda|accessdate=2008-07-08|date=September 2003|work=Protected Areas and World Heritage|publisher=United Nations Environment Programme, World Conservation Monitoring Centre|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20080510070727/http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/bwindi.html|archivedate=2008-05-10|url-status=dead}}
{{cite web|url=http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/bwindi.html|title=Bwindi Impenetrable National Park, Uganda|accessdate=2008-07-08|date=September 2003|work=Protected Areas and World Heritage|publisher=United Nations Environment Programme, World Conservation Monitoring Centre|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20080510070727/http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/bwindi.html|archivedate=2008-05-10|url-status=dead}}</ref> waliwo ebibira ebiri kbbanga eppanvu okuva mu bbanga wamu n'ebyo ebiri okumpi n'ebbanga. Ekibira kirina ebika by'emiti ebisukka mu 220, okusinga 50% ku mitin egiri mu Uganda n'okusinga ebika bya fern 100. Brown mahogany kye kika ky'emiti ekisinga okuyigganyizibwa mu kibira.<ref>{{cite book|title=World Heritage Nomination - IUCN Summary Bwindi Impenetrable National Park (Uganda)|last=IUCN/WCMC|year=1994|url=https://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/682.pdf|page=51}}
{{cite book|title=World Heritage Nomination - IUCN Summary Bwindi Impenetrable National Park (Uganda)|last=IUCN/WCMC|year=1994|url=https://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/682.pdf|page=51}}</ref>
Ekkuumiro ya Bwindi Impenetrable kkuumiro ddungi erya afromontane fauna, naddala ebika ebitali mu Western Rift Valley's mountains.<ref name="summary51">{{cite book|title=World Heritage Nomination - IUCN Summary Bwindi Impenetrable National Park (Uganda)|last=IUCN/WCMC|year=1994|url=https://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/682.pdf|page=51}}{{cite book|title=World Heritage Nomination - IUCN Summary Bwindi Impenetrable National Park (Uganda)|last=IUCN/WCMC|year=1994|url=https://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/682.pdf|page=51}}</ref> Ligambibwa nti lirirna ekitundu kya faunal ekisinga obungi mu East Africa omuli ebinyonyi ebisinga 350 wamu n'ebiwojjolo ebisinga 200.<ref>{{cite web|url=http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/bwindi.html|title=Bwindi Impenetrable National Park, Uganda|accessdate=2008-07-08|date=September 2003|work=Protected Areas and World Heritage|publisher=United Nations Environment Programme, World Conservation Monitoring Centre|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20080510070727/http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/bwindi.html|archivedate=2008-05-10|url-status=dead}}
{{cite web|url=http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/bwindi.html|title=Bwindi Impenetrable National Park, Uganda|accessdate=2008-07-08|date=September 2003|work=Protected Areas and World Heritage|publisher=United Nations Environment Programme, World Conservation Monitoring Centre|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20080510070727/http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/bwindi.html|archivedate=2008-05-10|url-status=dead}}</ref> Kiteeberezebwa nti waliyo ebisolo ebiyonsa ebisukka 120 nga 10 bisolo binene wamu ne 45 nga busolo butono. Wamu n'amazike g'ensozi, ebiri mu kibira mulimu Kimpanze, enkima enkeru, enjovu, African green broadbill, ne cream-banded swallowtail, black ne white colobus, enkima ez'emikira emimyufu, ebikerer ebinene, n'obugabi obutono. Ebyennyanja ebiri mu nnyanja tebimanyiddwa bulungi. Waliwo ebibirya bingi nga side-striped jackal, Kkapa , and African civet .
== Amazike g'omu nsozi ==
[[File:Mountain_gorilla_toddler.KMRA.jpg|thumb|Ensozi ekika kya gorilla mu kkuumiro.]]
[[File:Gorila de montaña (Gorilla beringei beringei), parque nacional de la Selva Impenetrable de Bwindi, Uganda, 2024-02-02, DD 41.jpg|thumb|Enkima ensajja enkuze]]
Ekkuumiro lirimu amazike g'omu nsozi agasukka mu 600 naddala agayitibwa Gorilla beringei ''beringei nga gano kumpi kitundu ky'amazike agali mu nsi. Ekitundu ky'amazike ekisigadde ekirala kibeera okuliraana ensozi Virunga. Okubalibwa kw'obungi bw'amazike okwakolebwa mu 2006 kwalaga nti amazike gaali geeyongeredde ddala okuava ku 300 ebyaliwo mu 1997 okutuuka ku 320 mu 2002 ne 340 mu 2006''<ref>{{cite news|url=http://www.livescience.com/animalworld/070420_mountain_gorillas.html|title=Mountain Gorilla Population Rebounds in Uganda|publisher=LiveScience.com|accessdate=2007-05-03|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080704025051/http://www.livescience.com/animalworld/070420_mountain_gorillas.html|archivedate=July 4, 2008}}
{{cite news|url=http://www.livescience.com/animalworld/070420_mountain_gorillas.html|title=Mountain Gorilla Population Rebounds in Uganda|publisher=LiveScience.com|accessdate=2007-05-03|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080704025051/http://www.livescience.com/animalworld/070420_mountain_gorillas.html|archivedate=July 4, 2008}}</ref> ''ne 400 mu 2018. Okuyigga, endwadde n'ebisolo ebirala biyigganya nnyo amazike.''<ref>{{cite web|url=http://www.igcp.org/about_igcp/about_faq.htm|title=About IGCP|accessdate=2008-07-08|publisher=International Gorilla Conservation Programme|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080117014119/http://www.igcp.org/about_igcp/about_faq.htm|archivedate=2008-01-17|url-status=dead}}
{{cite web|url=http://www.igcp.org/about_igcp/about_faq.htm|title=About IGCP|accessdate=2008-07-08|publisher=International Gorilla Conservation Programme|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080117014119/http://www.igcp.org/about_igcp/about_faq.htm|archivedate=2008-01-17|url-status=dead}}</ref>
Okunoonyerza kulaga nti Bwindi y'eddirira ekkuumiro lya Virunga mu bungi bw'ebisolo. naye okunoonyereza okwasooka ku mazike ga Bwindi kwakolebwa Craig Stanford. Okunoonyereza kwalaga nti amazike ga bwindi galya nnyo ebibala okusinga ag'omu Virunga era nga ago aga Bwindi galinnya nnyo emiti okulya foliage, ebibala ne epiphytes. mu biseera ebimu enya y'amazike ga bwindi efaanako eya Kimpanze eza Bwindi. kyazuulibwa nti amazike ga bwindi gatambula nnyo okusinga aga virunga naddala ku nnaku za galiirako ebibala ebitali mmere. Amazike gaagala nnyo okuzimba ebisu byago mu miti.
Amazike g'omu nsozi bintu ebiyiggannyizibwa n'omuwendo ogusuubirwa okuba 650. Tewali mazike gali mu buwambe naye mu myaka gya 1960 ne mu myaka gya 1970 agamu gaakwatibwa ne gatandika okulundibwa.<ref>{{cite web|url=http://www.igcp.org/about_igcp/about_faq.htm|title=About IGCP|accessdate=2008-07-08|publisher=International Gorilla Conservation Programme|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080117014119/http://www.igcp.org/about_igcp/about_faq.htm|archivedate=2008-01-17|url-status=dead}}
{{cite web|url=http://www.igcp.org/about_igcp/about_faq.htm|title=About IGCP|accessdate=2008-07-08|publisher=International Gorilla Conservation Programme|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080117014119/http://www.igcp.org/about_igcp/about_faq.htm|archivedate=2008-01-17|url-status=dead}}</ref>
== Enkuuma ==
[[File:Ranger in Bwindi Impenetrable National Park.jpg|left|thumb|Omukuumi w'amazike mu kkuumiro.]]
Ekkuumiro lya Uganda Wildlife Authority, ekitongole kya gavumenti. Ekkuumiro likuumibwa newankubadde abantu abaliraanyeewo basobola okukozesa ku bintu by'ekkuumiro.<ref>{{cite web|url=http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/bwindi.html|title=Bwindi Impenetrable National Park, Uganda|accessdate=2008-07-08|date=September 2003|work=Protected Areas and World Heritage|publisher=United Nations Environment Programme, World Conservation Monitoring Centre|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20080510070727/http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/bwindi.html|archivedate=2008-05-10|url-status=dead}}
{{cite web|url=http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/bwindi.html|title=Bwindi Impenetrable National Park, Uganda|accessdate=2008-07-08|date=September 2003|work=Protected Areas and World Heritage|publisher=United Nations Environment Programme, World Conservation Monitoring Centre|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20080510070727/http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/bwindi.html|archivedate=2008-05-10|url-status=dead}}</ref>
Ekifo ekisalagana n'ekkuumiro kirimu abantu bangi okusinga abantu 300 buli ssukweya kkiromita. Abamu ku bantu ababeera mu kitundu kino be basinga obwavu mu uganda. Abantu abangi n'ennima embi biteeka obuzibu ku kibira kya Bwindiera nga bya bulabe eri ekkuumiro. Ebitundu kyenda ku buli kikumi balima bintu bya kulibwa waka era nga okulima y'emu ku ngeri entono ez'okuggyamu ensimbi.<ref>{{cite web|url=http://www.envirosecurity.org/espa/PDF/Environmental_Security_in_Bwindi.pdf|title=Environmental Security in Bwindi: A focus on farmers|accessdate=2008-07-08|last=Korbee|first=Dorien|date=March 2007|publisher=Institute for Environmental Security|archive-url=https://web.archive.org/web/20080830040051/http://www.envirosecurity.org/espa/PDF/Environmental_Security_in_Bwindi.pdf|archive-date=2008-08-30|url-status=dead}}
{{cite web|url=http://www.envirosecurity.org/espa/PDF/Environmental_Security_in_Bwindi.pdf|title=Environmental Security in Bwindi: A focus on farmers|accessdate=2008-07-08|last=Korbee|first=Dorien|date=March 2007|publisher=Institute for Environmental Security|archive-url=https://web.archive.org/web/20080830040051/http://www.envirosecurity.org/espa/PDF/Environmental_Security_in_Bwindi.pdf|archive-date=2008-08-30|url-status=dead}}</ref>
Oluvannyuma lwa Bwindi okutongoza ekifo kyayo mu 1991, Ekifo kyafuulibwa ekkuumiro era n'amateeka ku lukusa lw'okutuuka mu kifo kino ne gateekebwawo era ne gateekebwa mu nkola.<ref>{{cite book|last=Blomley|first=Tom|editor=Peter A. Castro, Erik Nielsen|title=Natural resource conflict management case studies: an analysis of power, participation and protected areas|year=2003|publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations|location=Rome|chapter=Natural resource conflict management: the case of Bwindi Impenetrable and Mgahinga Gorilla National Parks, southwestern Uganda|chapterurl=http://dlc.dlib.indiana.edu/archive/00003182/01/natural_resource_conflict.pdf}}
{{cite book|last=Blomley|first=Tom|editor=Peter A. Castro, Erik Nielsen|title=Natural resource conflict management case studies: an analysis of power, participation and protected areas|year=2003|publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations|location=Rome|chapter=Natural resource conflict management: the case of Bwindi Impenetrable and Mgahinga Gorilla National Parks, southwestern Uganda|chapterurl=http://dlc.dlib.indiana.edu/archive/00003182/01/natural_resource_conflict.pdf}}</ref> Abantu ba bulijjo bayigga, baasima ebyobugagga, baasala emiti n'okulunda enjuki mu kkuumiro. Lyafuulibwa ekkuumiro mu 1991 lyaliri ririna ebintu eby'enjawulo. Okutongoza ekkuumiro kyawa ekkuumiro ebukuumi obwa waggulu. Ebitongole bya gavumenti byayongera ombukuumi n'okutaasa ekkuumiro. Abantu abaliraanye ekkuumiro baakomezebwa okutuuka mu kkuumiro. Okugaanyibwa okutuuka mu kkuumiro kyaleetawo obugulumbo n'obukuubagano mu bantu aba bulijjo n'abatwala ekkuumiro. Ba Batwa abaali beesigamye ennyo ku kibira baakosebwa nnyo, Baavubanga, Baakungulanga amayuuni g'omu nsiko n'omubisi gw'enjuki era baalina obutaka bwa bajjajjaabwe mu kkuumiro. Nga oggyeko ba Batwa okukaayanira okukaayanira ebyafaayo byabwe n'obwannannyini ku ttaka n'okuba nga baali babadde mu kitundu okubala ebayasa nga teboonoonye butonde bwa kitundu, Tebaaganyulwa mu nteekateeka z'oku kuliyirirwa nga basenguddwa. Abantu abataali ba batwa abaali batemye ekibira okulimirawo baaliyirirwa. Abantu baafiirwa ebirime n'ebisolo era waliwo n'abantu abaafa. Okubeerawo kw'amazike okusobola okutumbula obulambuzi kyayongera ku bulabe eri ebintu by'abantu kuba okutya kwago eri abantu kwali kukendedde.<ref>{{cite journal|last=Namara|first=Agrippinah|date=June 2006|title=From Paternalism to Real Partnership with Local Communities? Experiences from Bwindi Impenetrable National Park (Uganda)|journal=Africa Development|volume=XXXI|issue=2}}
{{cite journal|last=Namara|first=Agrippinah|date=June 2006|title=From Paternalism to Real Partnership with Local Communities? Experiences from Bwindi Impenetrable National Park (Uganda)|journal=Africa Development|volume=XXXI|issue=2}}</ref>
== Obulambuzi ==
Abalambuzi bayinza okuyalira ekkuumiro obudde bwonna mu mwaka, lwakuba embeera ebeera nzibu nnyo mu kkuumiro mu biseera by'enkuba. Ekkuumiro liri mu kyalo era n'amakubo gali mu mbeera mbi. Ebisulo by'abalambuzi kuliko loogi, ttenti, n'ennyumba z'abantu ezisangibwa okumpi ne wankaaki wa Buhoma.<ref>{{cite web|url=http://www.uwa.or.ug/bwindi.html|title=Bwindi Impenetrable National Park|accessdate=2008-07-08|publisher=Uganda Wildlife Authority|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080514073243/http://www.uwa.or.ug/bwindi.html|archivedate=2008-05-14}}
{{cite web|url=http://www.uwa.or.ug/bwindi.html|title=Bwindi Impenetrable National Park|accessdate=2008-07-08|publisher=Uganda Wildlife Authority|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080514073243/http://www.uwa.or.ug/bwindi.html|archivedate=2008-05-14}}</ref>
Eddwaliro lya Bwindi liwa obujjanjabi abantu 40,000 n'abalambuzi abakyalayo.
Ekifo ewasangibwa amazike kye kisinga okuleeta abalambuzi era kireeta omusolo mungi eri Uganda Wildlife Authority. Abantu abaagala okulaba amazike balina okusooka okufuna olukusa. Ebika by'amazike ebisinga bisobola okubeera n'abantu era n'ennamba y'abalambuzi etangirwa nnyo okwewala obutyabaga n'amazike n'okusaanyawo ebisulo byago. Kampuni z'abalambuzi eziwerako zifuna obukonge bw'abalambuzi abaagala okulaba amazike mu Bwindi. Amazike go ge nnyini gaddamu abalambuzi. Waliwo amateeka okwewala abantu okusiiga amazike endwadde. Uganda , Rwanda ne Democratic repubilc of congo z'ensi zokka kye kisoboka okulambula amazike g'ensozi. Okulambuzibwa okuyita mu kibira kuzingiramu ebiriyiriro, enkima n'ebinyonyi.<ref>{{cite web|url=http://www.uwa.or.ug/bwindi.html|title=Bwindi Impenetrable National Park|accessdate=2008-07-08|publisher=Uganda Wildlife Authority|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080514073243/http://www.uwa.or.ug/bwindi.html|archivedate=2008-05-14}}
{{cite web|url=http://www.uwa.or.ug/bwindi.html|title=Bwindi Impenetrable National Park|accessdate=2008-07-08|publisher=Uganda Wildlife Authority|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080514073243/http://www.uwa.or.ug/bwindi.html|archivedate=2008-05-14}}</ref>
== Osobola okulaba ne ==
* Institute of Tropical Forest Conservation — ''a forest research institute in the park''.
* [https://www.ugandaparks.com/national-parks/bwindi-forest/ Ekibira kya Bwindi]: Ekibira kya Bwindi
* Forests of Uganda
* Tropical rainforests ecoregions
* [https://web.archive.org/web/20180912075546/http://www.ugandawildlife.org/explore-our-parks/parks-by-name-a-z/bwindi-impenetrable-national-park Website ya Bwindi]: Ebikwata ku Kkuumiro ly'ebisolo erya Bwindi
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist|24em}}
151bl3bosmcfdf03b3gxlnzuv0md1an
Sarah Najjuma
0
7849
67596
61214
2026-08-13T16:26:38Z
Ssebuufu
9882
/* Emirimu */
67596
wikitext
text/x-wiki
[[File:Najjuma Sarah.jpg|thumb|Najjuma Sarah]]
'''Sarah Najjuma''', mukyala munnabyabufuzi mu Uganda era nga musomesa mu bukugu bwe. Mubaka wa Palamenti mu Konsitityuwensi eye Nakaseke mu [[:en:Parliament_of_Uganda|Palamenti ya Uganda]] akiikirira ekibiina ekiri mu buyinza ekya [[National Resistance Movement]] (NRM). Yalondebwa ku kifo kino mu February wa 2016. Yadda mu bigere bya [[Rose Namayanja]], eyali akiikirira abakyala ba [[Nakaseke (disitulikit)|Disitulikiti y’e Nakaseke]] eyaweereza okuva mu May 2006 – February 2016.
== Gyenvudde n'Okusoma kwe ==
Mu 1995, yamaliririza Pulayimale okuva mu Nalinya Lwantale Primary School. Mu 1996, yafuna [[:en:Uganda_Certificate_of_Education|satifikeeti eya Uganda Certificate of Education]] mu ssomero lya Nabisunsa Girls School. Mu 1998, yafuna satifikeeti ye [[:en:Uganda_Advanced_Certificate_of_Education|eya Uganda Advanced Certificate of Education]] ku ssomero lya Nabisunsa Girls School. Alina diguli esooka [[:en:Arts_in_education|mu by'enjigiriza]], okuva mu [[Makerere y'akubiri ku ssemazinga|yunivasite y'e Makerere]] ne Master of Arts mu by'enkulaakulana okuva mu [[:en:Nkumba_University|yunivasite y'e Nkumba]] . Mu 2011, yafuna diguli ey'okubiri mu by’okuddukanya emirimu n’okuddukanya emirimu mu [[:en:Nkumba_University|yunivasite y’e Nkumba]] .
== Emirimu ==
Wakati wa 2004 ne 2005, yakola ng’akulira enkulaakulana y’ekitundu, Gavumenti ez’ebitundu [[Luweero (disitulikit)|mu Disitulikiti y’e Luweero]] .
Okuva mu 2005 okutuuka mu 2007, yali akulira enkulaakulana y’abantu mu Gavumenti ez’ebitundu [[Nakaseke (disitulikit)|mu Disitulikiti y’e Nakaseke]] .
Okuva mu 2007 okutuuka mu 2015, yaliko Senior Community Development Officer, Gavumenti ez’ebitundu mu Disitulikiti y’e Nakaseke.
=== Emirimu gy'ebyobufuzi ===
Okuva mu 2016 n’okutuusa kati, mubaka wa palamenti.
== Obulamu bwe ==
Najjuma mufumbo era akulidde ku musingi ogw'obusiraamu. Ayagala nnyo okubaka era ayagala nnyo okuguzannya mu biseera bye eby’eddembe.
== Ebijuliziddwa ==
<references />
[[Category:Bannabyabufuzi]]
[[Category:Bannayuganda abasomesa]]
[[Category:Abasomesa]]
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
pcesdt03abbkepx9n1a23mjyxk250tn
67597
67596
2026-08-13T16:26:54Z
Ssebuufu
9882
/* Emirimu */
67597
wikitext
text/x-wiki
[[File:Najjuma Sarah.jpg|thumb|Najjuma Sarah]]
'''Sarah Najjuma''', mukyala munnabyabufuzi mu Uganda era nga musomesa mu bukugu bwe. Mubaka wa Palamenti mu Konsitityuwensi eye Nakaseke mu [[:en:Parliament_of_Uganda|Palamenti ya Uganda]] akiikirira ekibiina ekiri mu buyinza ekya [[National Resistance Movement]] (NRM). Yalondebwa ku kifo kino mu February wa 2016. Yadda mu bigere bya [[Rose Namayanja]], eyali akiikirira abakyala ba [[Nakaseke (disitulikit)|Disitulikiti y’e Nakaseke]] eyaweereza okuva mu May 2006 – February 2016.
== Gyenvudde n'Okusoma kwe ==
Mu 1995, yamaliririza Pulayimale okuva mu Nalinya Lwantale Primary School. Mu 1996, yafuna [[:en:Uganda_Certificate_of_Education|satifikeeti eya Uganda Certificate of Education]] mu ssomero lya Nabisunsa Girls School. Mu 1998, yafuna satifikeeti ye [[:en:Uganda_Advanced_Certificate_of_Education|eya Uganda Advanced Certificate of Education]] ku ssomero lya Nabisunsa Girls School. Alina diguli esooka [[:en:Arts_in_education|mu by'enjigiriza]], okuva mu [[Makerere y'akubiri ku ssemazinga|yunivasite y'e Makerere]] ne Master of Arts mu by'enkulaakulana okuva mu [[:en:Nkumba_University|yunivasite y'e Nkumba]] . Mu 2011, yafuna diguli ey'okubiri mu by’okuddukanya emirimu n’okuddukanya emirimu mu [[:en:Nkumba_University|yunivasite y’e Nkumba]] .
== Emirimu gye ==
Wakati wa 2004 ne 2005, yakola ng’akulira enkulaakulana y’ekitundu, Gavumenti ez’ebitundu [[Luweero (disitulikit)|mu Disitulikiti y’e Luweero]] .
Okuva mu 2005 okutuuka mu 2007, yali akulira enkulaakulana y’abantu mu Gavumenti ez’ebitundu [[Nakaseke (disitulikit)|mu Disitulikiti y’e Nakaseke]] .
Okuva mu 2007 okutuuka mu 2015, yaliko Senior Community Development Officer, Gavumenti ez’ebitundu mu Disitulikiti y’e Nakaseke.
=== Emirimu gy'ebyobufuzi ===
Okuva mu 2016 n’okutuusa kati, mubaka wa palamenti.
== Obulamu bwe ==
Najjuma mufumbo era akulidde ku musingi ogw'obusiraamu. Ayagala nnyo okubaka era ayagala nnyo okuguzannya mu biseera bye eby’eddembe.
== Ebijuliziddwa ==
<references />
[[Category:Bannabyabufuzi]]
[[Category:Bannayuganda abasomesa]]
[[Category:Abasomesa]]
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
3cllwhtki0u7di8ao474a6x9tej2d8m
67598
67597
2026-08-13T16:27:27Z
Ssebuufu
9882
/* Gyenvudde n'Okusoma kwe */
67598
wikitext
text/x-wiki
[[File:Najjuma Sarah.jpg|thumb|Najjuma Sarah]]
'''Sarah Najjuma''', mukyala munnabyabufuzi mu Uganda era nga musomesa mu bukugu bwe. Mubaka wa Palamenti mu Konsitityuwensi eye Nakaseke mu [[:en:Parliament_of_Uganda|Palamenti ya Uganda]] akiikirira ekibiina ekiri mu buyinza ekya [[National Resistance Movement]] (NRM). Yalondebwa ku kifo kino mu February wa 2016. Yadda mu bigere bya [[Rose Namayanja]], eyali akiikirira abakyala ba [[Nakaseke (disitulikit)|Disitulikiti y’e Nakaseke]] eyaweereza okuva mu May 2006 – February 2016.
== Obuto bwe n'Okusoma kwe ==
Mu 1995, yamaliririza Pulayimale okuva mu Nalinya Lwantale Primary School. Mu 1996, yafuna [[:en:Uganda_Certificate_of_Education|satifikeeti eya Uganda Certificate of Education]] mu ssomero lya Nabisunsa Girls School. Mu 1998, yafuna satifikeeti ye [[:en:Uganda_Advanced_Certificate_of_Education|eya Uganda Advanced Certificate of Education]] ku ssomero lya Nabisunsa Girls School. Alina diguli esooka [[:en:Arts_in_education|mu by'enjigiriza]], okuva mu [[Makerere y'akubiri ku ssemazinga|yunivasite y'e Makerere]] ne Master of Arts mu by'enkulaakulana okuva mu [[:en:Nkumba_University|yunivasite y'e Nkumba]] . Mu 2011, yafuna diguli ey'okubiri mu by’okuddukanya emirimu n’okuddukanya emirimu mu [[:en:Nkumba_University|yunivasite y’e Nkumba]] .
== Emirimu gye ==
Wakati wa 2004 ne 2005, yakola ng’akulira enkulaakulana y’ekitundu, Gavumenti ez’ebitundu [[Luweero (disitulikit)|mu Disitulikiti y’e Luweero]] .
Okuva mu 2005 okutuuka mu 2007, yali akulira enkulaakulana y’abantu mu Gavumenti ez’ebitundu [[Nakaseke (disitulikit)|mu Disitulikiti y’e Nakaseke]] .
Okuva mu 2007 okutuuka mu 2015, yaliko Senior Community Development Officer, Gavumenti ez’ebitundu mu Disitulikiti y’e Nakaseke.
=== Emirimu gy'ebyobufuzi ===
Okuva mu 2016 n’okutuusa kati, mubaka wa palamenti.
== Obulamu bwe ==
Najjuma mufumbo era akulidde ku musingi ogw'obusiraamu. Ayagala nnyo okubaka era ayagala nnyo okuguzannya mu biseera bye eby’eddembe.
== Ebijuliziddwa ==
<references />
[[Category:Bannabyabufuzi]]
[[Category:Bannayuganda abasomesa]]
[[Category:Abasomesa]]
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
74ob4vhoma2sjjhiuecryveqkv1afk3
67602
67598
2026-08-13T17:17:24Z
Ssebuufu
9882
Ntaddemu ettuluba
67602
wikitext
text/x-wiki
[[File:Najjuma Sarah.jpg|thumb|Najjuma Sarah]]
'''Sarah Najjuma''', mukyala munnabyabufuzi mu Uganda era nga musomesa mu bukugu bwe. Mubaka wa Palamenti mu Konsitityuwensi eye Nakaseke mu [[:en:Parliament_of_Uganda|Palamenti ya Uganda]] akiikirira ekibiina ekiri mu buyinza ekya [[National Resistance Movement]] (NRM). Yalondebwa ku kifo kino mu February wa 2016. Yadda mu bigere bya [[Rose Namayanja]], eyali akiikirira abakyala ba [[Nakaseke (disitulikit)|Disitulikiti y’e Nakaseke]] eyaweereza okuva mu May 2006 – February 2016.
== Obuto bwe n'Okusoma kwe ==
Mu 1995, yamaliririza Pulayimale okuva mu Nalinya Lwantale Primary School. Mu 1996, yafuna [[:en:Uganda_Certificate_of_Education|satifikeeti eya Uganda Certificate of Education]] mu ssomero lya Nabisunsa Girls School. Mu 1998, yafuna satifikeeti ye [[:en:Uganda_Advanced_Certificate_of_Education|eya Uganda Advanced Certificate of Education]] ku ssomero lya Nabisunsa Girls School. Alina diguli esooka [[:en:Arts_in_education|mu by'enjigiriza]], okuva mu [[Makerere y'akubiri ku ssemazinga|yunivasite y'e Makerere]] ne Master of Arts mu by'enkulaakulana okuva mu [[:en:Nkumba_University|yunivasite y'e Nkumba]] . Mu 2011, yafuna diguli ey'okubiri mu by’okuddukanya emirimu n’okuddukanya emirimu mu [[:en:Nkumba_University|yunivasite y’e Nkumba]] .
== Emirimu gye ==
Wakati wa 2004 ne 2005, yakola ng’akulira enkulaakulana y’ekitundu, Gavumenti ez’ebitundu [[Luweero (disitulikit)|mu Disitulikiti y’e Luweero]] .
Okuva mu 2005 okutuuka mu 2007, yali akulira enkulaakulana y’abantu mu Gavumenti ez’ebitundu [[Nakaseke (disitulikit)|mu Disitulikiti y’e Nakaseke]] .
Okuva mu 2007 okutuuka mu 2015, yaliko Senior Community Development Officer, Gavumenti ez’ebitundu mu Disitulikiti y’e Nakaseke.
=== Emirimu gy'ebyobufuzi ===
Okuva mu 2016 n’okutuusa kati, mubaka wa palamenti.
== Obulamu bwe ==
Najjuma mufumbo era akulidde ku musingi ogw'obusiraamu. Ayagala nnyo okubaka era ayagala nnyo okuguzannya mu biseera bye eby’eddembe.
== Ebijuliziddwa ==
<references />
[[Category:Abantu abalamu]]
fskb63p9jkb3dajau82bun96avdxo7u
67603
67602
2026-08-13T17:18:30Z
Ssebuufu
9882
Ngasseeko ettuluba
67603
wikitext
text/x-wiki
[[File:Najjuma Sarah.jpg|thumb|Najjuma Sarah]]
'''Sarah Najjuma''', mukyala munnabyabufuzi mu Uganda era nga musomesa mu bukugu bwe. Mubaka wa Palamenti mu Konsitityuwensi eye Nakaseke mu [[:en:Parliament_of_Uganda|Palamenti ya Uganda]] akiikirira ekibiina ekiri mu buyinza ekya [[National Resistance Movement]] (NRM). Yalondebwa ku kifo kino mu February wa 2016. Yadda mu bigere bya [[Rose Namayanja]], eyali akiikirira abakyala ba [[Nakaseke (disitulikit)|Disitulikiti y’e Nakaseke]] eyaweereza okuva mu May 2006 – February 2016.
== Obuto bwe n'Okusoma kwe ==
Mu 1995, yamaliririza Pulayimale okuva mu Nalinya Lwantale Primary School. Mu 1996, yafuna [[:en:Uganda_Certificate_of_Education|satifikeeti eya Uganda Certificate of Education]] mu ssomero lya Nabisunsa Girls School. Mu 1998, yafuna satifikeeti ye [[:en:Uganda_Advanced_Certificate_of_Education|eya Uganda Advanced Certificate of Education]] ku ssomero lya Nabisunsa Girls School. Alina diguli esooka [[:en:Arts_in_education|mu by'enjigiriza]], okuva mu [[Makerere y'akubiri ku ssemazinga|yunivasite y'e Makerere]] ne Master of Arts mu by'enkulaakulana okuva mu [[:en:Nkumba_University|yunivasite y'e Nkumba]] . Mu 2011, yafuna diguli ey'okubiri mu by’okuddukanya emirimu n’okuddukanya emirimu mu [[:en:Nkumba_University|yunivasite y’e Nkumba]] .
== Emirimu gye ==
Wakati wa 2004 ne 2005, yakola ng’akulira enkulaakulana y’ekitundu, Gavumenti ez’ebitundu [[Luweero (disitulikit)|mu Disitulikiti y’e Luweero]] .
Okuva mu 2005 okutuuka mu 2007, yali akulira enkulaakulana y’abantu mu Gavumenti ez’ebitundu [[Nakaseke (disitulikit)|mu Disitulikiti y’e Nakaseke]] .
Okuva mu 2007 okutuuka mu 2015, yaliko Senior Community Development Officer, Gavumenti ez’ebitundu mu Disitulikiti y’e Nakaseke.
=== Emirimu gy'ebyobufuzi ===
Okuva mu 2016 n’okutuusa kati, mubaka wa palamenti.
== Obulamu bwe ==
Najjuma mufumbo era akulidde ku musingi ogw'obusiraamu. Ayagala nnyo okubaka era ayagala nnyo okuguzannya mu biseera bye eby’eddembe.
== Ebijuliziddwa ==
<references />
[[Category:Abantu abalamu]]
[[Category:Abantu abava e Nakaseke]]
fupot9dtykcgk511h46pwvqcdxgnita
67605
67603
2026-08-13T17:22:59Z
Ssebuufu
9882
Ngasseeko ettuluba
67605
wikitext
text/x-wiki
[[File:Najjuma Sarah.jpg|thumb|Najjuma Sarah]]
'''Sarah Najjuma''', mukyala munnabyabufuzi mu Uganda era nga musomesa mu bukugu bwe. Mubaka wa Palamenti mu Konsitityuwensi eye Nakaseke mu [[:en:Parliament_of_Uganda|Palamenti ya Uganda]] akiikirira ekibiina ekiri mu buyinza ekya [[National Resistance Movement]] (NRM). Yalondebwa ku kifo kino mu February wa 2016. Yadda mu bigere bya [[Rose Namayanja]], eyali akiikirira abakyala ba [[Nakaseke (disitulikit)|Disitulikiti y’e Nakaseke]] eyaweereza okuva mu May 2006 – February 2016.
== Obuto bwe n'Okusoma kwe ==
Mu 1995, yamaliririza Pulayimale okuva mu Nalinya Lwantale Primary School. Mu 1996, yafuna [[:en:Uganda_Certificate_of_Education|satifikeeti eya Uganda Certificate of Education]] mu ssomero lya Nabisunsa Girls School. Mu 1998, yafuna satifikeeti ye [[:en:Uganda_Advanced_Certificate_of_Education|eya Uganda Advanced Certificate of Education]] ku ssomero lya Nabisunsa Girls School. Alina diguli esooka [[:en:Arts_in_education|mu by'enjigiriza]], okuva mu [[Makerere y'akubiri ku ssemazinga|yunivasite y'e Makerere]] ne Master of Arts mu by'enkulaakulana okuva mu [[:en:Nkumba_University|yunivasite y'e Nkumba]] . Mu 2011, yafuna diguli ey'okubiri mu by’okuddukanya emirimu n’okuddukanya emirimu mu [[:en:Nkumba_University|yunivasite y’e Nkumba]] .
== Emirimu gye ==
Wakati wa 2004 ne 2005, yakola ng’akulira enkulaakulana y’ekitundu, Gavumenti ez’ebitundu [[Luweero (disitulikit)|mu Disitulikiti y’e Luweero]] .
Okuva mu 2005 okutuuka mu 2007, yali akulira enkulaakulana y’abantu mu Gavumenti ez’ebitundu [[Nakaseke (disitulikit)|mu Disitulikiti y’e Nakaseke]] .
Okuva mu 2007 okutuuka mu 2015, yaliko Senior Community Development Officer, Gavumenti ez’ebitundu mu Disitulikiti y’e Nakaseke.
=== Emirimu gy'ebyobufuzi ===
Okuva mu 2016 n’okutuusa kati, mubaka wa palamenti.
== Obulamu bwe ==
Najjuma mufumbo era akulidde ku musingi ogw'obusiraamu. Ayagala nnyo okubaka era ayagala nnyo okuguzannya mu biseera bye eby’eddembe.
== Ebijuliziddwa ==
<references />
[[Category:Abantu abalamu]]
[[Category:Abantu abava e Nakaseke]]
[[Category:Ababaka ba Paalamenti ya Uganda ey'ekkumineemu]]
bioqpad58rcu2somoshkatq79zvcbs2
67606
67605
2026-08-13T17:24:16Z
Ssebuufu
9882
Ngasseeko ettuluba
67606
wikitext
text/x-wiki
[[File:Najjuma Sarah.jpg|thumb|Najjuma Sarah]]
'''Sarah Najjuma''', mukyala munnabyabufuzi mu Uganda era nga musomesa mu bukugu bwe. Mubaka wa Palamenti mu Konsitityuwensi eye Nakaseke mu [[:en:Parliament_of_Uganda|Palamenti ya Uganda]] akiikirira ekibiina ekiri mu buyinza ekya [[National Resistance Movement]] (NRM). Yalondebwa ku kifo kino mu February wa 2016. Yadda mu bigere bya [[Rose Namayanja]], eyali akiikirira abakyala ba [[Nakaseke (disitulikit)|Disitulikiti y’e Nakaseke]] eyaweereza okuva mu May 2006 – February 2016.
== Obuto bwe n'Okusoma kwe ==
Mu 1995, yamaliririza Pulayimale okuva mu Nalinya Lwantale Primary School. Mu 1996, yafuna [[:en:Uganda_Certificate_of_Education|satifikeeti eya Uganda Certificate of Education]] mu ssomero lya Nabisunsa Girls School. Mu 1998, yafuna satifikeeti ye [[:en:Uganda_Advanced_Certificate_of_Education|eya Uganda Advanced Certificate of Education]] ku ssomero lya Nabisunsa Girls School. Alina diguli esooka [[:en:Arts_in_education|mu by'enjigiriza]], okuva mu [[Makerere y'akubiri ku ssemazinga|yunivasite y'e Makerere]] ne Master of Arts mu by'enkulaakulana okuva mu [[:en:Nkumba_University|yunivasite y'e Nkumba]] . Mu 2011, yafuna diguli ey'okubiri mu by’okuddukanya emirimu n’okuddukanya emirimu mu [[:en:Nkumba_University|yunivasite y’e Nkumba]] .
== Emirimu gye ==
Wakati wa 2004 ne 2005, yakola ng’akulira enkulaakulana y’ekitundu, Gavumenti ez’ebitundu [[Luweero (disitulikit)|mu Disitulikiti y’e Luweero]] .
Okuva mu 2005 okutuuka mu 2007, yali akulira enkulaakulana y’abantu mu Gavumenti ez’ebitundu [[Nakaseke (disitulikit)|mu Disitulikiti y’e Nakaseke]] .
Okuva mu 2007 okutuuka mu 2015, yaliko Senior Community Development Officer, Gavumenti ez’ebitundu mu Disitulikiti y’e Nakaseke.
=== Emirimu gy'ebyobufuzi ===
Okuva mu 2016 n’okutuusa kati, mubaka wa palamenti.
== Obulamu bwe ==
Najjuma mufumbo era akulidde ku musingi ogw'obusiraamu. Ayagala nnyo okubaka era ayagala nnyo okuguzannya mu biseera bye eby’eddembe.
== Ebijuliziddwa ==
<references />
[[Category:Abantu abalamu]]
[[Category:Abantu abava e Nakaseke]]
[[Category:Ababaka ba Paalamenti ya Uganda ey'ekkumineemu]]
[[Category:Ababaka ba Paalamenti ya Uganda ey'ekkumi]]
lw71udfsjgh1zqodf6pezlap0tp4kvo
67608
67606
2026-08-13T17:25:50Z
Ssebuufu
9882
Ngasseeko ettuluba
67608
wikitext
text/x-wiki
[[File:Najjuma Sarah.jpg|thumb|Najjuma Sarah]]
'''Sarah Najjuma''', mukyala munnabyabufuzi mu Uganda era nga musomesa mu bukugu bwe. Mubaka wa Palamenti mu Konsitityuwensi eye Nakaseke mu [[:en:Parliament_of_Uganda|Palamenti ya Uganda]] akiikirira ekibiina ekiri mu buyinza ekya [[National Resistance Movement]] (NRM). Yalondebwa ku kifo kino mu February wa 2016. Yadda mu bigere bya [[Rose Namayanja]], eyali akiikirira abakyala ba [[Nakaseke (disitulikit)|Disitulikiti y’e Nakaseke]] eyaweereza okuva mu May 2006 – February 2016.
== Obuto bwe n'Okusoma kwe ==
Mu 1995, yamaliririza Pulayimale okuva mu Nalinya Lwantale Primary School. Mu 1996, yafuna [[:en:Uganda_Certificate_of_Education|satifikeeti eya Uganda Certificate of Education]] mu ssomero lya Nabisunsa Girls School. Mu 1998, yafuna satifikeeti ye [[:en:Uganda_Advanced_Certificate_of_Education|eya Uganda Advanced Certificate of Education]] ku ssomero lya Nabisunsa Girls School. Alina diguli esooka [[:en:Arts_in_education|mu by'enjigiriza]], okuva mu [[Makerere y'akubiri ku ssemazinga|yunivasite y'e Makerere]] ne Master of Arts mu by'enkulaakulana okuva mu [[:en:Nkumba_University|yunivasite y'e Nkumba]] . Mu 2011, yafuna diguli ey'okubiri mu by’okuddukanya emirimu n’okuddukanya emirimu mu [[:en:Nkumba_University|yunivasite y’e Nkumba]] .
== Emirimu gye ==
Wakati wa 2004 ne 2005, yakola ng’akulira enkulaakulana y’ekitundu, Gavumenti ez’ebitundu [[Luweero (disitulikit)|mu Disitulikiti y’e Luweero]] .
Okuva mu 2005 okutuuka mu 2007, yali akulira enkulaakulana y’abantu mu Gavumenti ez’ebitundu [[Nakaseke (disitulikit)|mu Disitulikiti y’e Nakaseke]] .
Okuva mu 2007 okutuuka mu 2015, yaliko Senior Community Development Officer, Gavumenti ez’ebitundu mu Disitulikiti y’e Nakaseke.
=== Emirimu gy'ebyobufuzi ===
Okuva mu 2016 n’okutuusa kati, mubaka wa palamenti.
== Obulamu bwe ==
Najjuma mufumbo era akulidde ku musingi ogw'obusiraamu. Ayagala nnyo okubaka era ayagala nnyo okuguzannya mu biseera bye eby’eddembe.
== Ebijuliziddwa ==
<references />
[[Category:Abantu abalamu]]
[[Category:Abantu abava e Nakaseke]]
[[Category:Ababaka ba Paalamenti ya Uganda ey'ekkumineemu]]
[[Category:Ababaka ba Paalamenti ya Uganda ey'ekkumi]]
[[Category:Ababaka Abakyala aba Paalamenti ya Uganda]]
2hac0i0t7v6ha891k2xy605c1unr51f
67609
67608
2026-08-13T17:27:19Z
Ssebuufu
9882
Ngasseeko ettuluba
67609
wikitext
text/x-wiki
[[File:Najjuma Sarah.jpg|thumb|Najjuma Sarah]]
'''Sarah Najjuma''', mukyala munnabyabufuzi mu Uganda era nga musomesa mu bukugu bwe. Mubaka wa Palamenti mu Konsitityuwensi eye Nakaseke mu [[:en:Parliament_of_Uganda|Palamenti ya Uganda]] akiikirira ekibiina ekiri mu buyinza ekya [[National Resistance Movement]] (NRM). Yalondebwa ku kifo kino mu February wa 2016. Yadda mu bigere bya [[Rose Namayanja]], eyali akiikirira abakyala ba [[Nakaseke (disitulikit)|Disitulikiti y’e Nakaseke]] eyaweereza okuva mu May 2006 – February 2016.
== Obuto bwe n'Okusoma kwe ==
Mu 1995, yamaliririza Pulayimale okuva mu Nalinya Lwantale Primary School. Mu 1996, yafuna [[:en:Uganda_Certificate_of_Education|satifikeeti eya Uganda Certificate of Education]] mu ssomero lya Nabisunsa Girls School. Mu 1998, yafuna satifikeeti ye [[:en:Uganda_Advanced_Certificate_of_Education|eya Uganda Advanced Certificate of Education]] ku ssomero lya Nabisunsa Girls School. Alina diguli esooka [[:en:Arts_in_education|mu by'enjigiriza]], okuva mu [[Makerere y'akubiri ku ssemazinga|yunivasite y'e Makerere]] ne Master of Arts mu by'enkulaakulana okuva mu [[:en:Nkumba_University|yunivasite y'e Nkumba]] . Mu 2011, yafuna diguli ey'okubiri mu by’okuddukanya emirimu n’okuddukanya emirimu mu [[:en:Nkumba_University|yunivasite y’e Nkumba]] .
== Emirimu gye ==
Wakati wa 2004 ne 2005, yakola ng’akulira enkulaakulana y’ekitundu, Gavumenti ez’ebitundu [[Luweero (disitulikit)|mu Disitulikiti y’e Luweero]] .
Okuva mu 2005 okutuuka mu 2007, yali akulira enkulaakulana y’abantu mu Gavumenti ez’ebitundu [[Nakaseke (disitulikit)|mu Disitulikiti y’e Nakaseke]] .
Okuva mu 2007 okutuuka mu 2015, yaliko Senior Community Development Officer, Gavumenti ez’ebitundu mu Disitulikiti y’e Nakaseke.
=== Emirimu gy'ebyobufuzi ===
Okuva mu 2016 n’okutuusa kati, mubaka wa palamenti.
== Obulamu bwe ==
Najjuma mufumbo era akulidde ku musingi ogw'obusiraamu. Ayagala nnyo okubaka era ayagala nnyo okuguzannya mu biseera bye eby’eddembe.
== Ebijuliziddwa ==
<references />
[[Category:Abantu abalamu]]
[[Category:Abantu abava e Nakaseke]]
[[Category:Ababaka ba Paalamenti ya Uganda ey'ekkumineemu]]
[[Category:Ababaka ba Paalamenti ya Uganda ey'ekkumi]]
[[Category:Ababaka Abakyala aba Paalamenti ya Uganda]]
[[Category:Bannabyabufuzi ba National Resistance Movement]]
hq9q1eyvtm569n99ld44u5x4on4lhbb
67610
67609
2026-08-13T17:29:03Z
Ssebuufu
9882
67610
wikitext
text/x-wiki
[[File:Najjuma Sarah.jpg|thumb|Najjuma Sarah]]
'''Sarah Najjuma''', mukyala munnabyabufuzi mu Uganda era nga musomesa mu bukugu bwe. Mubaka wa Palamenti mu Konsitityuwensi eye Nakaseke mu [[:en:Parliament_of_Uganda|Palamenti ya Uganda]] akiikirira ekibiina ekiri mu buyinza ekya [[National Resistance Movement]] (NRM). Yalondebwa ku kifo kino mu February wa 2016. Yadda mu bigere bya [[Rose Namayanja]], eyali akiikirira abakyala ba [[Nakaseke (disitulikit)|Disitulikiti y’e Nakaseke]] eyaweereza okuva mu May 2006 – February 2016.
== Obuto bwe n'Okusoma kwe ==
Mu 1995, yamaliririza Pulayimale okuva mu Nalinya Lwantale Primary School. Mu 1996, yafuna [[:en:Uganda_Certificate_of_Education|satifikeeti eya Uganda Certificate of Education]] mu ssomero lya Nabisunsa Girls School. Mu 1998, yafuna satifikeeti ye [[:en:Uganda_Advanced_Certificate_of_Education|eya Uganda Advanced Certificate of Education]] ku ssomero lya Nabisunsa Girls School. Alina diguli esooka [[:en:Arts_in_education|mu by'enjigiriza]], okuva mu [[Makerere y'akubiri ku ssemazinga|yunivasite y'e Makerere]] ne Master of Arts mu by'enkulaakulana okuva mu [[:en:Nkumba_University|yunivasite y'e Nkumba]] . Mu 2011, yafuna diguli ey'okubiri mu by’okuddukanya emirimu n’okuddukanya emirimu mu [[:en:Nkumba_University|yunivasite y’e Nkumba]] .
== Emirimu gye ==
Wakati wa 2004 ne 2005, yakola ng’akulira enkulaakulana y’ekitundu, Gavumenti ez’ebitundu [[Luweero (disitulikit)|mu Disitulikiti y’e Luweero]] .
Okuva mu 2005 okutuuka mu 2007, yali akulira enkulaakulana y’abantu mu Gavumenti ez’ebitundu [[Nakaseke (disitulikit)|mu Disitulikiti y’e Nakaseke]] .
Okuva mu 2007 okutuuka mu 2015, yaliko Senior Community Development Officer, Gavumenti ez’ebitundu mu Disitulikiti y’e Nakaseke.
=== Emirimu gy'ebyobufuzi ===
Okuva mu 2016 n’okutuusa kati, mubaka wa palamenti.
== Obulamu bwe ==
Najjuma mufumbo era akulidde ku musingi ogw'obusiraamu. Ayagala nnyo okubaka era ayagala nnyo okuguzannya mu biseera bye eby’eddembe.
== Ebijuliziddwa ==
<references />
[[Category:Abantu abalamu]]
[[Category:Abantu abava e Nakaseke]]
[[Category:Ababaka ba Paalamenti ya Uganda ey'ekkumineemu]]
[[Category:Ababaka ba Paalamenti ya Uganda ey'ekkumi]]
[[Category:Ababaka Abakyala aba Paalamenti ya Uganda]]
[[Category:Bannabyabufuzi ba National Resistance Movement]]
[[Category:Bannayuganda abakyala bannabyabufuzi ab'ekyasa ky'amakumi abiri mwekimu]]
3o6demrxblvfzdbpd25r4u9ffz6tr6h
Caroline Adoch
0
10567
67617
54605
2026-08-13T23:13:55Z
InternetArchiveBot
6271
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
67617
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{| class="infobox biography vcard"
! colspan="2" class="infobox-above" style="font-size:125%;" |<div class="fn" style="display:inline-block">Caroline Adoch</div>
|-
! class="infobox-label" scope="row" |Nationality
| class="infobox-data category" |Ugandan
|-
! class="infobox-label" scope="row" |Citizenship
| class="infobox-data category" |Ugandan
|-
! class="infobox-label" scope="row" |Education
| class="infobox-data" |St. Agnes Catholic Girl's Primary Boarding School Naggalama, St. Mary's Namagunga, University of Dar es Salaam, University of Cambridge, Makerere University
|-
! class="infobox-label" scope="row" |Occupation
| class="infobox-data role" |Lawyer And Human Rights Advocate
|}
'''Caroline Adoch''' Munnayuganda ow'ebyamateeka era omulwanirize [[:en:Human_rights|w'eddembe ly'abantu]]. Ye mukyaala eyasooka okufuna diguli ya Doctorate of Law (LL.D) okuva mu [[:en:Makerere_University|Yunivasitte ye Makerere]] eyamuweebwa nga 23rd Ogwokuttaano 2022.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://news.mak.ac.ug/2022/05/ms-caroline-adoch-first-female-doctor-of-laws-ll-d-of-makerere-university-recipient/ |title=Archive copy |access-date=2024-04-08 |archive-date=2026-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260316121156/https://news.mak.ac.ug/2022/05/ms-caroline-adoch-first-female-doctor-of-laws-ll-d-of-makerere-university-recipient/ |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{Cite web |title=Archive copy |url=https://campustrend.ug/caroline-adoch-is-the-first-female-doctor-of-laws-recipient-from-makerere/ |access-date=2024-04-08 |archive-date=2022-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220910155120/https://campustrend.ug/caroline-adoch-is-the-first-female-doctor-of-laws-recipient-from-makerere/ |url-status=dead }}</ref><ref name=":2">https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/full-woman/adoch-believes-political-will-checks-impunity-and-lawlessness-3845266</ref>
== Emisomo ==
Adoch yasomera ku St. Agnes Catholic Girl's Primary Boarding School Naggalama, gye yafunira satifikeeti ya Primary Leaving Examination Certificate. O-level ne A-level ye yagisomera ku Mount St. Mary's Namagunga.<ref name=":0"/><ref name=":1"/> Yasoma diguli y'ebyamateeka ku [[:en:University_of_Dar_es_Salaam|University of Dar es Salaam]] okuva mu mwaka gwa 2004 okutuusa mu mwaka gwa 2007,<ref name=":0" /><ref name=":1" /> era nafuna diguli ye eya Master's degree of Laws (LL.M) mu 2010 okuva mu [[:en:University_of_Cambridge|University of Cambridge]] mu United Kingdom nga amaze okuweebwa [[:en:Commonwealth_Scholarship_and_Fellowship_Plan|Commonwealth Scholarship]].<ref name=":1" /><ref name=":2"/><ref>https://observer.ug/news/headlines/73808-trailblazing-dr-adoch-provides-legal-ray-of-hope-for-rape-victims</ref> Yafuna diguli ya Doctor of Laws (LL.D) okuva ku [[:en:Makerere_University|Yunivasitte ye Makerere]] nga 23 Ogwokuttaano 2022, ekyamufuula omukyala eyasooka okufuna diguli ya Doctor of Laws (LL.D) okuva ku Yunivasitte.<ref>https://www.africa-press.net/uganda/all-news/we-will-use-research-to-serve-our-country</ref>
[[:en:Doctoral_thesis|Doctoral thesis]] ye yatuumibwa "Access to Gender Justice in Uganda: Enetegereza y'omulwanirizi w'eddembe ku mbeera y'abakabanyisibwa gyebayitamu mu kuwaabila emisango n'okugisala" eyakulemberwa Professor [[:en:Sylvia_Tamale|Sylvia Tamale]].<ref name=":1"/><ref name=":2"/><ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/we-will-use-research-to-serve-our-country-3825606</ref>
== Emirimu ==
Mu mwaka gwa 2012, Adoch yegatta ku ttendekoro ly'byamateeka mu Yunivasitte ye Makerere nga omusomesa. Oluvanyuma yafuuka assistant lecturer ku Yunivasitte yemu jyeyasomesa course omwali eddembe ly'abantu, public internal law, administrative law and constitutional law.<ref name=":0"/> Mu Gwokussattu 2019, Yafuuka Siniya associate ku CivSource.<ref>https://civsource.squarespace.com/s/CivSource-Africa-2019-Report.pdf</ref>
== Ebijuliziddwa ==
<references />
== Ebijuliziddwa wabweru wa Wikipediya ==
* [https://www.studocu.com/row/document/makerere-university/international-law/international-law-i-general-notes/29012179 Studocu]
gr83tg4hg3x5md4ztomc8ir0mppjy3p
Ann Maria Nankabirwa
0
10601
67616
67513
2026-08-13T22:51:07Z
InternetArchiveBot
6271
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
67616
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Ann Maria Nankabirwa''' yazaalibwa nga 20 Ogwokutaano 1975. [[Munnayuganda]] munnabyabufuzi era yinginiya.<ref name=":02">{{Cite web|title=Parliament of Uganda|url=https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=254|access-date=2021-04-02|website=www.parliament.go.ug|archive-date=2021-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210429153550/https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=254|url-status=dead}}</ref><ref name=":12">{{Cite web|title=NANKABIRWA MARIA ANN|url=https://nrm.co.ug/staff/nankabirwa-maria-ann/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210731064245/https://nrm.co.ug/staff/nankabirwa-maria-ann/|url-status=dead|archive-date=July 31, 2021|access-date=2021-04-02|website=NRM - NETTECH RELIABLE MEDIA|language=en-US}}</ref> Ye yali omubaka omukyala akiikirira [[Kyankwanzi (disitulikit)|Disitulikitti y'e Kyankwanzi]] mu [[Palamenti ya Uganda|Paalamenti ya Uganda]] ey'omwenda n'eyekkumi.<ref name=":02" /><ref name=":22">{{Cite web|title=Could this be why Nankabirwa isn't popular in NRM?|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/could-this-be-why-nankabirwa-isn-t-popular-in-nrm--1600946|access-date=2021-04-02|website=Daily Monitor|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=We are committed to the payment of Ugandan traders – South Sudan Speaker|url=https://www.pmldaily.com/tag/ann-maria-nankabirwa|access-date=2021-04-02|website=PML Daily|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|title=Govt sets aside UGX41b to compensate traders who lost goods in South Sudan|url=https://www.pmldaily.com/tag/ms-ann-maria-nankabirwa|access-date=2021-04-02|website=PML Daily|language=en-US}}</ref><ref name=":12" />
Ali mu kibiina ky'ebyobufuzi ekya [[National Resistance Movement]].<ref name=":02" /><ref name=":12" /> Yesimbawo ku kifo ky'omubaka omukyala owa [[:en:Kyankwanzi_District|Kyankwanzi]] ku kisanja kya 2021–2026 wansi w'ekibiina eky'ebyobufuzi ekya [[National Resistance Movement]] mu [[Palamenti ya Uganda|Paalamenti ya Uganda]] ey'ekumineemu, naye, ne ba muwangula mu kalulu.<ref>{{Cite web|title=MARIA NANKABIRWA ANN, Aspiring Woman MP 2021-2026, KYANKWANZI|url=http://www.ugandadecides.com/aspirant.php?profile=1100|access-date=2021-04-02|website=www.ugandadecides.com|language=en}}{{Dead link|date=August 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref>
== Obuto bwe n'emisomo gye ==
Wakati w'omwaka gwa 1996 ne 1998, yafuna Dipulooma okuva mu Uganda Polytechnic Kyambogo.<ref name=":02" /> Mu 1998 okutuusa mu 2000, bamutikira diguli ya Bachelors in Cheremic Enginery Technology okuva mu Hocking College.<ref name=":02" /> Mu 1999, yamaliriza satifikeetti mu kompyuuta okuva mu Yunivasite ya ASM e Texas.<ref name=":02" /> Mu 2012, yewandiisa okusoma eby'amafuta (Certificate in Oil and Gas Management Leadership) okuva mu Australian Aid.<ref name=":02" /> Alina satifikeetti mu Attractive Industries Management (2014) okuva mu CPA.<ref name=":02" />
== Emirimu gye ==
'''Nga tannaba kuyingira byabufuzi'''
Mu 2002–2006, Ann yaweereza ng'omukubiriza wa Youth Leadership and Entrepreneurship Program ku kakiiko k'abavubuka aka National Youth Council.<ref name=":02" /> Mu mwaka gwe gumu (2002-2006), era yaweereza nga Kansala omuvubuka omukyala owa Disitulikti.<ref name=":02" /> Okuva mu 2002 okutuusa mu 2003, yali akola ng'omuwandiisi ku [[Kiboga (disitulikit)|Disitlikitti y'e Kiboga]] ow'akakiiko ka Gender and Community Development.<ref name=":02" /> Mu 1998 okutuusa mu 2002, Yaddayo mu National Youth Council n'akola ng'omuwandiisi w'ebyenfuna.<ref name=":02" /> Mu 2012, yaweereza mu [[Palamenti ya Uganda|Paalamenti ya Uganda]] ku kakiiko ka ba mmemba abalondebwa ku nsonga za NSSF.<ref name=":02" /> Mu 1999, yakolera ku Uganda Clays Limited nga Cheremic Technician.<ref name=":02" /> Wakati wa 2011 ne 2016, ye yali sentebbe DISM w'akakiiko k'ebyenguudo mu [[Kyankwanzi (disitulikit)|Disitulikiti y'e Kyankwanzi]] mu Gavumenti z'ebitundu. Mu 2002, yatandika okukolera ku Kigoma Farm nga dayirekita adukanya emilimu.<ref name=":02" /> Wakati wa 2015 ne 2000, yeegatta ku National Resistance Movement nga sentebbe wa [[Kyankwanzi (disitulikit)|Disitulikiti y'e Kyankwanzi]] mu NRM.<ref name=":02" />
== Eby'obufuzi ==
Okuva Mu Gwokuttaano 2011 okutuusa 2021, yaweereza ng'omubaka wa Paalamenti mu [[Palamenti ya Uganda|Paalamenti ya Uganda]].<ref name=":02" /> Yaweereza nga mmemba ku kakiiko ka Natural Resources Committee.<ref>{{Cite web |date=2019-07-10 |title=Chief whip under attack over committee deployment |url=https://www.independent.co.ug/chief-whip-under-attack-over-committee-deployment/ |access-date=2021-04-02 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}</ref> Amanyikiddwa okwasanguza ebikolwa by'obuli bw'enguzi.<ref name=":22" /> Mu kiseera ky'okugya ekkomo ku myaka, abakulembeze ba NRM abamu baamuvumirira olw'okukulemberamu okuyisa ekiteeso kya NRM eky'okuggya ekkomo ku myaka ku bwa Pulezidenti mu Disitulikiti era ekiteeso ekyo kyayisibwa era ne kirangirirwa nga 4 Ogwomusanvu.<ref>{{Cite web |last=Kaaya |first=Sadab Kitatta |title=NRM split over Museveni age limit |url=https://observer.ug/news-headlines/45392-nrm-split-over-museveni-age-limit-emerge |access-date=2021-04-02 |website=The Observer - Uganda |language=en-gb}}</ref><ref>{{Cite web |title=Anne Maria Nankabirwa – theinsider.ug |url=https://theinsider.ug/index.php/tag/anne-maria-nankabirwa/ |access-date=2021-04-02 |language=en-US |archive-date=2021-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210801011415/https://theinsider.ug/index.php/tag/anne-maria-nankabirwa/ |url-status=dead }}</ref>
== Obulamu bwe ==
Mufumbo.<ref name=":02" /><ref name=":12" /> Okuzanya emizannyo n'okuwuliriza muziki by'akola mu biseera bye eby'eddembe.<ref name=":02" /> Alina okwagala okungi mu bibiina by'abakyaala eby'enkulaakulana era ne mu Kkanisa.<ref name=":02" />
== Laba ne ==
* Olukalala lwa ba mmemba ba Paalamenti ya Uganda ey'ekkumi
* Olukalala lwa ba mmemba ba Paalamenti ya Uganda ey'omwenda
* [[Kyankwanzi (disitulikit)|Kyankwanzi]]
* [[National Resistance Movement]]
* [[Palamenti ya Uganda|Paalamenti ya Uganda]]
== Ebijuliziddwa w'abweru wa Wikipediya ==
* [https://ug.linkedin.com/in/ann-maria-nankabirwa-710b8885 Ann Maria Nankabirwa on Linkedin]
* [https://twitter.com/nankabirwa_ann?lang=en Nankabirwa Ann maria on Twitter]
* [https://www.facebook.com/Hon-Nankabirwa-Ann-Maria-1535877803353320/ Hon Nankabirwa Ann Maria on Facebook]
* [https://www.parliament.go.ug/ Website of the Parliament of Uganda]
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
[[Category:Bannabyabufuzi ab'ekibiina kya National Resistance Movement]]
[[Category:Ba mmemba ba palamenti ya Uganda eyomwenda]]
[[Category:Ba mmemba ba palamenti ya Uganda eyekkumi]]
[[Category:Ababaka ba Paalamenti ya Uganda Abakyala]]
s8ofoqbco61i70dlof88nem1tqsl6hj
Christopher Kakooza
0
10974
67586
67545
2026-08-13T15:24:30Z
Ssebuufu
9882
Ntereezeza empandiika entongole
67586
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Christopher Kakooza''' Munnaddiini Omukatuliki, nga ye Musumba w'Essaza ly'Abakatuliki ery' e Lugazi, mu Uganda, okuva nga 4 Ogwekkuminoogumu 2014'''.''' Nga tannafuuka atyo , okuva nga 2 Ogwoluberyeberye 1999 okutuuka nga 4 Ogwekkuminoogumu 2014, yaweereza ng'Omusumba omuyambi wa Ssaabasumba w'Essaza ly'Abakatuliki ekkulu ery'e Kampala. Bwe yali Omusumba Omuyambi, mu kiseera kye kimu yawebwa obuvunaanyizibwa obw'okubeera Omusumba w'e [[Numidia]].Yalondebwa Paapa Yowaana Pawulo owookubiri. Yafuna okwewaayo ng’omulabirizi [[(episcopal consecration]]) nga 17 Ogwokuna 1999.Omukulu eyakulembera mu kusabira n’okutukuza Omusumba yali Kalidinaali Emmanuel Wamala, Ssaabasumba wa Kampala. Nga 4 Ogwekkuminogumu 2014, Paapa Francis yamukyusa n'amuzza e Lugazi era n'amulonda okuba omusumba w'ekitundu ekyo.Yatikkirwa e Lugazi nga 3 Ogwoluberyeberye 2015.<br />
== Omulimu gwe ogw’obusaserdooti ==
Kakooza yazaalibwa nga 15 Ogwekkuminogumu 1952, mu ddwaaliro e Nsambya . Bazadde be baali babeera mu kitundu ekiyitibwa Lusaze, mu Divizoni ye Rubaga, mu [[Kampala]], mu [[Essaza Ekkulu erya Kampala (Eklezia Katolika)|Ssaza ly'e Kampala]] . Yatuuzibwa ku busaserodooti nga 3 Ogwomukaaga 1983 mu St Mbaaga's Major Seminary, Ggaba, nga mmemba w'ekibiina kya ekyasookera ddala mu seminaliyo eyo. <ref name="2R">https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1318437/bishop-kakooza-installed-head-lugazi-diocese</ref>
Yalondebwa okuba Omulabirizi omuyambi w'essaza [[Essaza Ekkulu erya Kampala (Eklezia Katolika)|ekkulu erya,bakatuliki erya Kampala]], ne ku bwa Titular Bishop wa ''Casae e Numidia'', nga 2 Ogwoluberyeberye 1999. <ref name="1R">https://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bkakooza.html</ref>
== Nga omusumba ==
Yalondebwa okuba omusumba nga 2 Ogwoluberyeberye 1999. Yatukuzibwa ng’omusumba nga 17 Ogwokkuna 1999 mu [[Lutikko ya Rubaga|Lutikko e Rubaga,]] entebe [[Essaza Ekkulu erya Kampala (Eklezia Katolika)|y’essaza ly’e Kampala,]] Kalidinaali Emmanuel Wamala, Ssaabalabirizi wa Kampala, ng’ayambibwako Omusumba John Baptist Kaggwa, Omusumba w’e Masaka n’Omusumba Matthias Ssekamaanya, Omulabirizi w’e Lugazi. <ref name="1R">https://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bkakooza.html</ref> <ref name="2R">https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1318437/bishop-kakooza-installed-head-lugazi-diocese</ref>
Christoper Kakooza yalondebwa okuba Omusumba w’e Lugazi nga 4 Ogwekkuminogumu 2014. Yatuuzibwa ku bwo busumba bwe Lugazi nga 3 Ogwoluberyeberye 2015 Omusumba [[Cyprian Kizito Lwanga]] Omusumba w’essaza ly’e Kampala. Yasikira Omusumba Emeritus Mattias Ssekamaanya eyawumulae, n’afuuka Owabulabirizi w’essaza ly’e Lugazi. <ref name="1R">https://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bkakooza.html</ref> <ref name="2R">https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1318437/bishop-kakooza-installed-head-lugazi-diocese</ref> <ref name="3R">https://en.wikipedia.org/wiki/Daily_Monitor</ref>
== Laba ne ==
* Abajulizi ba Uganda
* Obukatoliki bwa Roma mu Uganda
* Mathias Ssekamaanya
{{s-start}}
{{succession box|before='''[[Matthias Ssekamaanya]]'''<br /> (1996–2014)|title=Bishop of [[Roman Catholic Diocese of Lugazi|Lugazi]]|years='''2015 – present'''|after=[[Incumbent]]}}
{{end}}
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
[[Category:Abazaalibwa mu 1952]]
[[Category:Abantu abalamu]]
[[Category:Abantu okuva e Kampala]]
[[Category:Abasumba abakatoliki okuva e Kampala]]
[[Category:Abasumba abakatoliki ab'eLugazi]]
[[Category:BannaUganda abakatoliki]]
[[Category:Abasumba abalondebwa Paapa Yowana Paul owokubiri]]
[[Category:BannaUganda abasumba abakatoliki ab'ekyasa kyamakkumi abiri]]
[[Category:Abasumba abakatoliki ab'ekyasa kyamakkumi abiri mwekimu]]
knyuc8srqjc449k87s7agjv4selikn1
67587
67586
2026-08-13T15:25:26Z
Ssebuufu
9882
Ntereezeza empandiika entongole
67587
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Christopher Kakooza''' Munnaddiini Omukatuliki, nga ye Musumba w'Essaza ly'Abakatuliki ery' e Lugazi, mu Uganda, okuva nga 4 Ogwekkuminoogumu 2014'''.''' Nga tannafuuka atyo , okuva nga 2 Ogwoluberyeberye 1999 okutuuka nga 4 Ogwekkuminoogumu 2014, yaweereza ng'Omusumba omuyambi wa Ssaabasumba w'Essaza ly'Abakatuliki ekkulu ery'e Kampala. Bwe yali Omusumba Omuyambi, mu kiseera kye kimu yaweebwa obuvunaanyizibwa obw'okubeera Omusumba w'e [[Numidia]].Yalondebwa Paapa Yowaana Pawulo owookubiri. Yafuna okwewaayo ng’omulabirizi [[(episcopal consecration]]) nga 17 Ogwokuna 1999.Omukulu eyakulembera mu kusabira n’okutukuza Omusumba yali Kalidinaali Emmanuel Wamala, Ssaabasumba wa Kampala. Nga 4 Ogwekkuminogumu 2014, Paapa Francis yamukyusa n'amuzza e Lugazi era n'amulonda okuba omusumba w'ekitundu ekyo.Yatikkirwa e Lugazi nga 3 Ogwoluberyeberye 2015.<br />
== Omulimu gwe ogw’obusaserdooti ==
Kakooza yazaalibwa nga 15 Ogwekkuminogumu 1952, mu ddwaaliro e Nsambya . Bazadde be baali babeera mu kitundu ekiyitibwa Lusaze, mu Divizoni ye Rubaga, mu [[Kampala]], mu [[Essaza Ekkulu erya Kampala (Eklezia Katolika)|Ssaza ly'e Kampala]] . Yatuuzibwa ku busaserodooti nga 3 Ogwomukaaga 1983 mu St Mbaaga's Major Seminary, Ggaba, nga mmemba w'ekibiina kya ekyasookera ddala mu seminaliyo eyo. <ref name="2R">https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1318437/bishop-kakooza-installed-head-lugazi-diocese</ref>
Yalondebwa okuba Omulabirizi omuyambi w'essaza [[Essaza Ekkulu erya Kampala (Eklezia Katolika)|ekkulu erya,bakatuliki erya Kampala]], ne ku bwa Titular Bishop wa ''Casae e Numidia'', nga 2 Ogwoluberyeberye 1999. <ref name="1R">https://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bkakooza.html</ref>
== Nga omusumba ==
Yalondebwa okuba omusumba nga 2 Ogwoluberyeberye 1999. Yatukuzibwa ng’omusumba nga 17 Ogwokkuna 1999 mu [[Lutikko ya Rubaga|Lutikko e Rubaga,]] entebe [[Essaza Ekkulu erya Kampala (Eklezia Katolika)|y’essaza ly’e Kampala,]] Kalidinaali Emmanuel Wamala, Ssaabalabirizi wa Kampala, ng’ayambibwako Omusumba John Baptist Kaggwa, Omusumba w’e Masaka n’Omusumba Matthias Ssekamaanya, Omulabirizi w’e Lugazi. <ref name="1R">https://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bkakooza.html</ref> <ref name="2R">https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1318437/bishop-kakooza-installed-head-lugazi-diocese</ref>
Christoper Kakooza yalondebwa okuba Omusumba w’e Lugazi nga 4 Ogwekkuminogumu 2014. Yatuuzibwa ku bwo busumba bwe Lugazi nga 3 Ogwoluberyeberye 2015 Omusumba [[Cyprian Kizito Lwanga]] Omusumba w’essaza ly’e Kampala. Yasikira Omusumba Emeritus Mattias Ssekamaanya eyawumulae, n’afuuka Owabulabirizi w’essaza ly’e Lugazi. <ref name="1R">https://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bkakooza.html</ref> <ref name="2R">https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1318437/bishop-kakooza-installed-head-lugazi-diocese</ref> <ref name="3R">https://en.wikipedia.org/wiki/Daily_Monitor</ref>
== Laba ne ==
* Abajulizi ba Uganda
* Obukatoliki bwa Roma mu Uganda
* Mathias Ssekamaanya
{{s-start}}
{{succession box|before='''[[Matthias Ssekamaanya]]'''<br /> (1996–2014)|title=Bishop of [[Roman Catholic Diocese of Lugazi|Lugazi]]|years='''2015 – present'''|after=[[Incumbent]]}}
{{end}}
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
[[Category:Abazaalibwa mu 1952]]
[[Category:Abantu abalamu]]
[[Category:Abantu okuva e Kampala]]
[[Category:Abasumba abakatoliki okuva e Kampala]]
[[Category:Abasumba abakatoliki ab'eLugazi]]
[[Category:BannaUganda abakatoliki]]
[[Category:Abasumba abalondebwa Paapa Yowana Paul owokubiri]]
[[Category:BannaUganda abasumba abakatoliki ab'ekyasa kyamakkumi abiri]]
[[Category:Abasumba abakatoliki ab'ekyasa kyamakkumi abiri mwekimu]]
3g2seee7975vnlkzqbccfe4z6h0i022
67588
67587
2026-08-13T15:26:42Z
Ssebuufu
9882
67588
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Christopher Kakooza''' Munnaddiini Omukatuliki, nga ye Musumba w'Essaza ly'Abakatuliki ery' e Lugazi, mu Uganda, okuva nga 4 Ogwekkuminoogumu 2014'''.''' Nga tannafuuka atyo , okuva nga 2 Ogwoluberyeberye 1999 okutuuka nga 4 Ogwekkuminoogumu 2014, yaweereza ng'Omusumba omuyambi wa Ssaabasumba w'Essaza ly'Abakatuliki ekkulu ery'e Kampala. Bwe yali Omusumba Omuyambi, mu kiseera kye kimu yaweebwa obuvunaanyizibwa obw'okubeera Omusumba w'e [[Numidia]].Yalondebwa Paapa Yowaana Pawulo owookubiri. Yafuna obwepisikoopi [[(episcopal consecration]]) nga 17 Ogwokuna 1999.Omukulu eyakulembera mu kusabira n’okutukuza Omusumba yali Kalidinaali Emmanuel Wamala, Ssaabasumba wa Kampala. Nga 4 Ogwekkuminogumu 2014, Paapa Francis yamukyusa n'amuzza e Lugazi era n'amulonda okuba omusumba w'ekitundu ekyo.Yatikkirwa e Lugazi nga 3 Ogwoluberyeberye 2015.<br />
== Omulimu gwe ogw’obusaserdooti ==
Kakooza yazaalibwa nga 15 Ogwekkuminogumu 1952, mu ddwaaliro e Nsambya . Bazadde be baali babeera mu kitundu ekiyitibwa Lusaze, mu Divizoni ye Rubaga, mu [[Kampala]], mu [[Essaza Ekkulu erya Kampala (Eklezia Katolika)|Ssaza ly'e Kampala]] . Yatuuzibwa ku busaserodooti nga 3 Ogwomukaaga 1983 mu St Mbaaga's Major Seminary, Ggaba, nga mmemba w'ekibiina kya ekyasookera ddala mu seminaliyo eyo. <ref name="2R">https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1318437/bishop-kakooza-installed-head-lugazi-diocese</ref>
Yalondebwa okuba Omulabirizi omuyambi w'essaza [[Essaza Ekkulu erya Kampala (Eklezia Katolika)|ekkulu erya,bakatuliki erya Kampala]], ne ku bwa Titular Bishop wa ''Casae e Numidia'', nga 2 Ogwoluberyeberye 1999. <ref name="1R">https://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bkakooza.html</ref>
== Nga omusumba ==
Yalondebwa okuba omusumba nga 2 Ogwoluberyeberye 1999. Yatukuzibwa ng’omusumba nga 17 Ogwokkuna 1999 mu [[Lutikko ya Rubaga|Lutikko e Rubaga,]] entebe [[Essaza Ekkulu erya Kampala (Eklezia Katolika)|y’essaza ly’e Kampala,]] Kalidinaali Emmanuel Wamala, Ssaabalabirizi wa Kampala, ng’ayambibwako Omusumba John Baptist Kaggwa, Omusumba w’e Masaka n’Omusumba Matthias Ssekamaanya, Omulabirizi w’e Lugazi. <ref name="1R">https://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bkakooza.html</ref> <ref name="2R">https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1318437/bishop-kakooza-installed-head-lugazi-diocese</ref>
Christoper Kakooza yalondebwa okuba Omusumba w’e Lugazi nga 4 Ogwekkuminogumu 2014. Yatuuzibwa ku bwo busumba bwe Lugazi nga 3 Ogwoluberyeberye 2015 Omusumba [[Cyprian Kizito Lwanga]] Omusumba w’essaza ly’e Kampala. Yasikira Omusumba Emeritus Mattias Ssekamaanya eyawumulae, n’afuuka Owabulabirizi w’essaza ly’e Lugazi. <ref name="1R">https://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bkakooza.html</ref> <ref name="2R">https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1318437/bishop-kakooza-installed-head-lugazi-diocese</ref> <ref name="3R">https://en.wikipedia.org/wiki/Daily_Monitor</ref>
== Laba ne ==
* Abajulizi ba Uganda
* Obukatoliki bwa Roma mu Uganda
* Mathias Ssekamaanya
{{s-start}}
{{succession box|before='''[[Matthias Ssekamaanya]]'''<br /> (1996–2014)|title=Bishop of [[Roman Catholic Diocese of Lugazi|Lugazi]]|years='''2015 – present'''|after=[[Incumbent]]}}
{{end}}
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
[[Category:Abazaalibwa mu 1952]]
[[Category:Abantu abalamu]]
[[Category:Abantu okuva e Kampala]]
[[Category:Abasumba abakatoliki okuva e Kampala]]
[[Category:Abasumba abakatoliki ab'eLugazi]]
[[Category:BannaUganda abakatoliki]]
[[Category:Abasumba abalondebwa Paapa Yowana Paul owokubiri]]
[[Category:BannaUganda abasumba abakatoliki ab'ekyasa kyamakkumi abiri]]
[[Category:Abasumba abakatoliki ab'ekyasa kyamakkumi abiri mwekimu]]
ami325ynmhtya5iq3a8zzhld00vm2id
67589
67588
2026-08-13T15:37:04Z
Ssebuufu
9882
Ntereezeza empandiika entongole
67589
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Christopher Kakooza''' Munnaddiini Omukatuliki, nga ye Musumba w'Essaza ly'Abakatuliki ery' e Lugazi, mu Uganda, okuva nga 4 Ogwekkuminoogumu 2014'''.''' Nga tannafuuka atyo , okuva nga 2 Ogwoluberyeberye 1999 okutuuka nga 4 Ogwekkuminoogumu 2014, yaweereza ng'Omusumba omuyambi wa Ssaabasumba w'Essaza ly'Abakatuliki ekkulu ery'e Kampala. Bwe yali Omusumba Omuyambi, mu kiseera kye kimu yaweebwa obuvunaanyizibwa obw'okubeera Omusumba w'e [[Numidia]].Yalondebwa Paapa Yowaana Pawulo owookubiri. Yafuna obwepisikoopi nga 17 Ogwokuna 1999.Omukulu eyakulembera mu kusabira n’okutukuza Omusumba yali Kalidinaali Emmanuel Wamala, Ssaabasumba wa Kampala. Nga 4 Ogwekkuminogumu 2014, Paapa Francis yamukyusa n'amuzza e Lugazi era n'amulonda okuba omusumba w'ekitundu ekyo.Yatikkirwa e Lugazi nga 3 Ogwoluberyeberye 2015.<br />
== Omulimu gwe ogw’obusaserdooti ==
Kakooza yazaalibwa nga 15 Ogwekkuminogumu 1952, mu ddwaaliro e Nsambya . Bazadde be baali babeera mu kitundu ekiyitibwa Lusaze, mu Divizoni ye Rubaga, mu [[Kampala]], mu [[Essaza Ekkulu erya Kampala (Eklezia Katolika)|Ssaza ly'e Kampala]] . Yatuuzibwa ku busaserodooti nga 3 Ogwomukaaga 1983 mu St Mbaaga's Major Seminary, Ggaba, nga mmemba w'ekibiina kya ekyasookera ddala mu seminaliyo eyo. <ref name="2R">https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1318437/bishop-kakooza-installed-head-lugazi-diocese</ref>
Yalondebwa okuba Omulabirizi omuyambi w'essaza [[Essaza Ekkulu erya Kampala (Eklezia Katolika)|ekkulu erya,bakatuliki erya Kampala]], ne ku bwa Titular Bishop wa ''Casae e Numidia'', nga 2 Ogwoluberyeberye 1999. <ref name="1R">https://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bkakooza.html</ref>
== Nga omusumba ==
Yalondebwa okuba omusumba nga 2 Ogwoluberyeberye 1999. Yatukuzibwa ng’omusumba nga 17 Ogwokkuna 1999 mu [[Lutikko ya Rubaga|Lutikko e Rubaga,]] entebe [[Essaza Ekkulu erya Kampala (Eklezia Katolika)|y’essaza ly’e Kampala,]] Kalidinaali Emmanuel Wamala, Ssaabalabirizi wa Kampala, ng’ayambibwako Omusumba John Baptist Kaggwa, Omusumba w’e Masaka n’Omusumba Matthias Ssekamaanya, Omulabirizi w’e Lugazi. <ref name="1R">https://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bkakooza.html</ref> <ref name="2R">https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1318437/bishop-kakooza-installed-head-lugazi-diocese</ref>
Christoper Kakooza yalondebwa okuba Omusumba w’e Lugazi nga 4 Ogwekkuminogumu 2014. Yatuuzibwa ku bwo busumba bwe Lugazi nga 3 Ogwoluberyeberye 2015 Omusumba [[Cyprian Kizito Lwanga]] Omusumba w’essaza ly’e Kampala. Yasikira Omusumba Emeritus Mattias Ssekamaanya eyawumulae, n’afuuka Owabulabirizi w’essaza ly’e Lugazi. <ref name="1R">https://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bkakooza.html</ref> <ref name="2R">https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1318437/bishop-kakooza-installed-head-lugazi-diocese</ref> <ref name="3R">https://en.wikipedia.org/wiki/Daily_Monitor</ref>
== Laba ne ==
* Abajulizi ba Uganda
* Obukatoliki bwa Roma mu Uganda
* Mathias Ssekamaanya
{{s-start}}
{{succession box|before='''[[Matthias Ssekamaanya]]'''<br /> (1996–2014)|title=Bishop of [[Roman Catholic Diocese of Lugazi|Lugazi]]|years='''2015 – present'''|after=[[Incumbent]]}}
{{end}}
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
[[Category:Abazaalibwa mu 1952]]
[[Category:Abantu abalamu]]
[[Category:Abantu okuva e Kampala]]
[[Category:Abasumba abakatoliki okuva e Kampala]]
[[Category:Abasumba abakatoliki ab'eLugazi]]
[[Category:BannaUganda abakatoliki]]
[[Category:Abasumba abalondebwa Paapa Yowana Paul owokubiri]]
[[Category:BannaUganda abasumba abakatoliki ab'ekyasa kyamakkumi abiri]]
[[Category:Abasumba abakatoliki ab'ekyasa kyamakkumi abiri mwekimu]]
f3ugjggd1so8gaaslnkhq8l6175k7ra
67590
67589
2026-08-13T15:39:36Z
Ssebuufu
9882
Ntereezeza empandiika entongole
67590
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Christopher Kakooza''' Munnaddiini Omukatuliki, nga ye Musumba w'Essaza ly'Abakatuliki ery' e Lugazi, mu Uganda, okuva nga 4 Ogwekkuminoogumu 2014'''.''' Nga tannafuuka atyo , okuva nga 2 Ogwoluberyeberye 1999 okutuuka nga 4 Ogwekkuminoogumu 2014, yaweereza ng'Omusumba omuyambi wa Ssaabasumba w'Essaza ly'Abakatuliki ekkulu ery'e Kampala. Bwe yali Omusumba Omuyambi, mu kiseera kye kimu yaweebwa obuvunaanyizibwa obw'okubeera Omusumba w'e [[Numidia]].Yalondebwa Paapa Yowaana Pawulo owookubiri. Yafuna obwepisikoopi nga 17 Ogwokuna 1999.Omukulu eyakulemberamu okumuwa obwepisicoopi Omusumba yali Kalidinaali Emmanuel Wamala, Ssaabasumba w'essaza ly'e Kampala. Nga 4 Ogwekkuminogumu 2014, Paapa Francis yamukyusa n'amuzza e Lugazi era n'amulonda okuba omusumba w'ekitundu ekyo.Yatikkirwa e Lugazi nga 3 Ogwoluberyeberye 2015.<br />
== Omulimu gwe ogw’obusaserdooti ==
Kakooza yazaalibwa nga 15 Ogwekkuminogumu 1952, mu ddwaaliro e Nsambya . Bazadde be baali babeera mu kitundu ekiyitibwa Lusaze, mu Divizoni ye Rubaga, mu [[Kampala]], mu [[Essaza Ekkulu erya Kampala (Eklezia Katolika)|Ssaza ly'e Kampala]] . Yatuuzibwa ku busaserodooti nga 3 Ogwomukaaga 1983 mu St Mbaaga's Major Seminary, Ggaba, nga mmemba w'ekibiina kya ekyasookera ddala mu seminaliyo eyo. <ref name="2R">https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1318437/bishop-kakooza-installed-head-lugazi-diocese</ref>
Yalondebwa okuba Omulabirizi omuyambi w'essaza [[Essaza Ekkulu erya Kampala (Eklezia Katolika)|ekkulu erya,bakatuliki erya Kampala]], ne ku bwa Titular Bishop wa ''Casae e Numidia'', nga 2 Ogwoluberyeberye 1999. <ref name="1R">https://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bkakooza.html</ref>
== Nga omusumba ==
Yalondebwa okuba omusumba nga 2 Ogwoluberyeberye 1999. Yatukuzibwa ng’omusumba nga 17 Ogwokkuna 1999 mu [[Lutikko ya Rubaga|Lutikko e Rubaga,]] entebe [[Essaza Ekkulu erya Kampala (Eklezia Katolika)|y’essaza ly’e Kampala,]] Kalidinaali Emmanuel Wamala, Ssaabalabirizi wa Kampala, ng’ayambibwako Omusumba John Baptist Kaggwa, Omusumba w’e Masaka n’Omusumba Matthias Ssekamaanya, Omulabirizi w’e Lugazi. <ref name="1R">https://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bkakooza.html</ref> <ref name="2R">https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1318437/bishop-kakooza-installed-head-lugazi-diocese</ref>
Christoper Kakooza yalondebwa okuba Omusumba w’e Lugazi nga 4 Ogwekkuminogumu 2014. Yatuuzibwa ku bwo busumba bwe Lugazi nga 3 Ogwoluberyeberye 2015 Omusumba [[Cyprian Kizito Lwanga]] Omusumba w’essaza ly’e Kampala. Yasikira Omusumba Emeritus Mattias Ssekamaanya eyawumulae, n’afuuka Owabulabirizi w’essaza ly’e Lugazi. <ref name="1R">https://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bkakooza.html</ref> <ref name="2R">https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1318437/bishop-kakooza-installed-head-lugazi-diocese</ref> <ref name="3R">https://en.wikipedia.org/wiki/Daily_Monitor</ref>
== Laba ne ==
* Abajulizi ba Uganda
* Obukatoliki bwa Roma mu Uganda
* Mathias Ssekamaanya
{{s-start}}
{{succession box|before='''[[Matthias Ssekamaanya]]'''<br /> (1996–2014)|title=Bishop of [[Roman Catholic Diocese of Lugazi|Lugazi]]|years='''2015 – present'''|after=[[Incumbent]]}}
{{end}}
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
[[Category:Abazaalibwa mu 1952]]
[[Category:Abantu abalamu]]
[[Category:Abantu okuva e Kampala]]
[[Category:Abasumba abakatoliki okuva e Kampala]]
[[Category:Abasumba abakatoliki ab'eLugazi]]
[[Category:BannaUganda abakatoliki]]
[[Category:Abasumba abalondebwa Paapa Yowana Paul owokubiri]]
[[Category:BannaUganda abasumba abakatoliki ab'ekyasa kyamakkumi abiri]]
[[Category:Abasumba abakatoliki ab'ekyasa kyamakkumi abiri mwekimu]]
px4zl1ttswc3sicjjjefdoxeqfrr2c1
67591
67590
2026-08-13T15:44:01Z
Ssebuufu
9882
Ntereezeza empandiika entongole
67591
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Christopher Kakooza''' Munnaddiini Omukatuliki, nga ye Musumba w'Essaza ly'Abakatuliki ery' e Lugazi, mu Uganda, okuva nga 4 Ogwekkuminoogumu 2014'''.''' Nga tannafuuka atyo , okuva nga 2 Ogwoluberyeberye 1999 okutuuka nga 4 Ogwekkuminoogumu 2014, yaweereza ng'Omusumba omuyambi wa Ssaabasumba w'Essaza ly'Abakatuliki ekkulu ery'e Kampala. Bwe yali Omusumba Omuyambi, mu kiseera kye kimu yaweebwa obuvunaanyizibwa obw'okubeera Omusumba w'e [[Numidia]].Yalondebwa Paapa Yowaana Pawulo owookubiri. Yafuna obwepisikoopi nga 17 Ogwokuna 1999.Omukulu eyakulemberamu okumuwa obwepisicoopi Omusumba yali Kalidinaali Emmanuel Wamala, Ssaabasumba w'essaza ly'e Kampala. Nga 4 Ogwekkuminoogumu 2014, Paapa Francis yamusindika e Lugazi era n'amulonda okukulira eyo.Yatuuzibwa e Lugazi nga 3 Ogwoluberyeberye 2015.<br />
== Omulimu gwe ogw’obusaserdooti ==
Kakooza yazaalibwa nga 15 Ogwekkuminogumu 1952, mu ddwaaliro e Nsambya . Bazadde be baali babeera mu kitundu ekiyitibwa Lusaze, mu Divizoni ye Rubaga, mu [[Kampala]], mu [[Essaza Ekkulu erya Kampala (Eklezia Katolika)|Ssaza ly'e Kampala]] . Yatuuzibwa ku busaserodooti nga 3 Ogwomukaaga 1983 mu St Mbaaga's Major Seminary, Ggaba, nga mmemba w'ekibiina kya ekyasookera ddala mu seminaliyo eyo. <ref name="2R">https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1318437/bishop-kakooza-installed-head-lugazi-diocese</ref>
Yalondebwa okuba Omulabirizi omuyambi w'essaza [[Essaza Ekkulu erya Kampala (Eklezia Katolika)|ekkulu erya,bakatuliki erya Kampala]], ne ku bwa Titular Bishop wa ''Casae e Numidia'', nga 2 Ogwoluberyeberye 1999. <ref name="1R">https://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bkakooza.html</ref>
== Nga omusumba ==
Yalondebwa okuba omusumba nga 2 Ogwoluberyeberye 1999. Yatukuzibwa ng’omusumba nga 17 Ogwokkuna 1999 mu [[Lutikko ya Rubaga|Lutikko e Rubaga,]] entebe [[Essaza Ekkulu erya Kampala (Eklezia Katolika)|y’essaza ly’e Kampala,]] Kalidinaali Emmanuel Wamala, Ssaabalabirizi wa Kampala, ng’ayambibwako Omusumba John Baptist Kaggwa, Omusumba w’e Masaka n’Omusumba Matthias Ssekamaanya, Omulabirizi w’e Lugazi. <ref name="1R">https://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bkakooza.html</ref> <ref name="2R">https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1318437/bishop-kakooza-installed-head-lugazi-diocese</ref>
Christoper Kakooza yalondebwa okuba Omusumba w’e Lugazi nga 4 Ogwekkuminogumu 2014. Yatuuzibwa ku bwo busumba bwe Lugazi nga 3 Ogwoluberyeberye 2015 Omusumba [[Cyprian Kizito Lwanga]] Omusumba w’essaza ly’e Kampala. Yasikira Omusumba Emeritus Mattias Ssekamaanya eyawumulae, n’afuuka Owabulabirizi w’essaza ly’e Lugazi. <ref name="1R">https://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bkakooza.html</ref> <ref name="2R">https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1318437/bishop-kakooza-installed-head-lugazi-diocese</ref> <ref name="3R">https://en.wikipedia.org/wiki/Daily_Monitor</ref>
== Laba ne ==
* Abajulizi ba Uganda
* Obukatoliki bwa Roma mu Uganda
* Mathias Ssekamaanya
{{s-start}}
{{succession box|before='''[[Matthias Ssekamaanya]]'''<br /> (1996–2014)|title=Bishop of [[Roman Catholic Diocese of Lugazi|Lugazi]]|years='''2015 – present'''|after=[[Incumbent]]}}
{{end}}
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
[[Category:Abazaalibwa mu 1952]]
[[Category:Abantu abalamu]]
[[Category:Abantu okuva e Kampala]]
[[Category:Abasumba abakatoliki okuva e Kampala]]
[[Category:Abasumba abakatoliki ab'eLugazi]]
[[Category:BannaUganda abakatoliki]]
[[Category:Abasumba abalondebwa Paapa Yowana Paul owokubiri]]
[[Category:BannaUganda abasumba abakatoliki ab'ekyasa kyamakkumi abiri]]
[[Category:Abasumba abakatoliki ab'ekyasa kyamakkumi abiri mwekimu]]
3d5cpb5ntfcauclr5b0jfoas51n7f9m
Amanda Tumusiime
0
11167
67615
65126
2026-08-13T22:46:26Z
InternetArchiveBot
6271
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
67615
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Amanda Tumusiime''' era amanyiddwa nga '''Amanda Evassy Tumusiime''' (yazaalibwa mu 1973) [[:en:Ugandan|Munnayuganda]], munoonyereza, mulwanirizi wa ddembe lya bakyala, mulwanirizi wa ddembe lya buntu, munnabyanfaayo, era ali ku ddaala eriddirira erya Pulofeesa mu byempuliziganya mu [[Makerere y'akubiri ku ssemazinga|Makerere University]].<ref name=":0">https://news.mak.ac.ug/2022/10/assoc-prof-amanda-tumusiime-takes-over-the-office-of-dean-at-mtsifa/</ref>
== Obuto bwe ==
Amanda Tumusiime yazaalibwa e Kaharo, mu Disitulikiti y'e [[Kabale]] mu [[Yuganda|Uganda]].
== Okusoma kwe ==
Yasomera mu ssomero lya Comboni Missionary School e [[Rukungiri]] era oluvannyuma yeegatta ku [[Maryhill High School|Mary Hill High school]] e [[:en:Mbarara|Mbarara]] gye yali akiikirira Ekibiina kya [[Red Cross Society]] ekya [[Red Crescent Movement Youth Expo]] ekisibuka e Seville mu [[Spain]].<ref name=":2">https://www.newvision.co.ug/news/1336909/tumusiime-taking-emancipation-canvas</ref> Tumusiime alina diguli eyookusatu eya doctorate of Literature and Philosophy in History of Art okuva mu [[University of South Africa]], diguli esooka eya bachelor's degree Industrial and [[Fine Arts]] ezaamutikkirwa mu [[Makerere University, Uganda|Makerere University]], n'eyookubiri eya Master's in Arts okuva mu [[University for the Witwatersrand]], [[Johannesburg]].<ref name=":1">https://www.ru.ac.za/artsofafrica/people/researchassociates/dramandatumusiime/</ref>
== Omulimu gwe ==
Tumusiime ye yali Diini w'ettendekero lya Margaret Trowell School of Industrial and Fine Art (MTSIFIA) era omukulu w'ekitongole kya Sculpture and Drawing (2010-2011) era yaliko akulira ekitongole kya Visual, Communication, Design and Multimedia (20202-2022) mu Makerere University.<ref>https://www.acls.org/fellow-grantees/amanda-tumusiime/</ref><ref name=":3">https://softpower.ug/prof-amanda-tumusiime-appointed-dean-of-margaret-trowell-school-of-industrial-and-fine-art/</ref>
Tumusiime musiizi wa langi, munnabyafaayo, era ali ku ddaala eriddirira erya Pulofeesa mu Department of Visual Communication Design, Art and Multimedia. Mukugu era alina obumanyirivu mu kunoonyereza mu kitongole kya Rhodes University's Department of Fine Arts mu [[South Africa]].<ref name=":1" /> Akozesa obukugu bwe okuyambako mu kulwanirira eddembe ly'abakyala.<ref>https://www.ru.ac.za/latestnews/archives/2014%20archive/myloveforgrahamstownshinesthroughmyartwork.html</ref><ref name=":4">https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/full-woman/she-paints-the-pain-of-the-girl-child-on-canvas--1816552</ref>
== Engule ezimuweereddwa ==
Tumusiime afunye awaadi eziwera, omuli: eya [[African Studies Association]] mu ASA Presidential Fellowship eyategekebwa ku [[Princeton University]], okusomera obwereere mu sikaala ya [[Fulbright Scholarship]], ssaako sikaala endala bbiri eza postgraduate merit award mu University of the Witwatersrand.<ref name=":4"/>
Era munna kibiina kya Carnegie Next Generation of African Academics.
== Laba na bino ==
* [[Lilian Mary Nabulime|Lillian Mary Nabulime]]
* [[:en:Lydia_Mugambi|Lydia Mugambi]]
* [[Rose Kirumira]]
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
== Ebiwandiiko ebijulize wabweru wa Wikipedia ==
* [https://web.archive.org/web/20250425224158/https://www.mak.ac.ug/ Omukutu gwa webusayiti gwa Makerere University]
* [https://www.ru.ac.za/ Omukutu gwa webusayiti gwa Rhodes University]
12f47ee119sxcbp9h7snpbpfls5ligt
Akasozi Buddo
0
11212
67550
67539
2026-08-13T12:23:28Z
Nakisozi
10800
/* Gyekasangibwa */
67550
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement|official_name=Buddo|image_skyline=|nickname=|image_flag=|image_caption=Buddo|image_seal=|image_map=|mapsize=150px|pushpin_map_caption=Map of Uganda showing the location of Buddo|pushpin_map=Uganda|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Uganda}}|subdivision_type1=[[Regions of Uganda|Region]]|subdivision_name1=[[Central Region, Uganda|Central Uganda]]|subdivision_type2=[[Districts of Uganda|District]]|subdivision_name2=[[Wakiso District]]|subdivision_type3=[[County]]|subdivision_name3=Busiro|subdivision_type4=|subdivision_name4=|leader_title=|leader_name=|area_magnitude=|area_total_km2=|area_land_km2=|area_water_km2=|population_as_of=|population_urban=|population_note=|population_total=|population_metro=|timezone=[[East Africa Time|EAT]]|utc_offset=+3|elevation_m=1300|website=|footnotes=}}'''Buddo''' ebisera ebimu ekiwandiikibwa nga '''Budo''',<ref>"70 years of mixed schooling at King's College bears fruit". New Vision (in Lungereza). Retrieved 2024-11-30.</ref><ref>"It's a pity Budonians hardly know anything about their school!". ''New Vision''. Retrieved 2024-11-30.</ref>kasozi mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti ey'e Wakiso]] mu masekkati ga Uganda . Mu njatula, '''Buddo''' ye mpandiika entuufu mu lulimi olukozesebwa mu kitundu.
== Gyekasangibwa ==
Buddo kasangibwa mu Ssaza ly’e Busiro mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y' e Wakiso]], ng'ovudde ku luguudo lwa [[Kampala]] - [[Masaka]], kilomita 14(mailo 8.7) mu bukiika ddyo bw'obugwanjuba bwa [[Kampala]], ekibuga ekikulu ekya [[Yuganda|Uganda]] era ekibuga ekisinga obunene.<ref>Road Distance Between Kampala and Buddo with Map</ref>
== Okusiiga ekifaananyi ==
N'entikko eri ku mmita 1,300( Nga ze fuuti 4,300) waggulu w’obugulumivu bw’ennyanja, Buddo kasozi kakulu mu bitundu ebiriraanye [[Kampala]]......... olw'obukulu bw'ebyafaayo n'ebyensoma. Ekifo ewabeera amattikkira ga, [[Kabaka wa Buganda]] kw’atuuzibwa ku mukolo ogw’ennono ku lusozi Buddo awamanyiddwa nga Naggalabi Buddo . Olusozi luno era we wali amasomero g'abaana abato abatandika okusoma, ne siniya agawerako, okuli ne [[King's College, Budo|Kings College Budo]], essomero lya siniya ery'ekitiibwa ng'abayizi basulayo, eryasomebwamu Bassekabaka ba [[Buganda]] nga batandikira ku [[Ssekabaka Daudi Cwa II|Captain Sir Daudi Chwa II]], [[Kabaka wa Buganda|Kabaka]] owa 34 [[Buganda|mu Bwakabaka bwa Buganda]], ow'ekiseera ekya 1897 ne 1939.
== Ebifo eby’enjawulo ==
Buddo aliko bino wammanga:
* [[King's College, Budo|Kings College Budo]] - Essomero lya siniya ery'ekisulo era ery'ekitiibwa.
* Essomero lya Budo junior
* Budo Senior Secondary School - Lya bayizi bonna n'abatasulamu
* Essomero Kisozi High e Buddo
* Naggalabi Buddo - Ekifo [[Kabaka wa Buganda]] mw'atuuzibwa ku Nnamulondo mu mukolo ogwe nnono.
* Essomero lya Pulayimale erya Matutu Memorial
* Essomero lya St. Jude Pulayimale
* Essomero ly'Obusiraamu erya Abatec
== Ebiyungo ebirala ==
* [http://www.kcc.go.ug/downloads/Executive_Summary.pdf Okusoomoozebwa n’ebiziyiza mu nteekateeka n’enkulaakulana mu Kampala]{{dead link|date=November 2016|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}
== Laba ne ==
* [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y'e Wakiso]]
* [[King's College, Budo|Ettendekero lya Kings College Budo]]
* [[Buganda|Obwakabaka bwa Buganda]]
* Central Region, Uganda
== Ebijulizidwa ==
{{Reflist}}
[[Category:Buganda]]
t4cq68nu620ytkt7d0z9q85ockicl5f
67551
67550
2026-08-13T12:42:00Z
Nakisozi
10800
/* Ebijulizidwa */
67551
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement|official_name=Buddo|image_skyline=|nickname=|image_flag=|image_caption=Buddo|image_seal=|image_map=|mapsize=150px|pushpin_map_caption=Map of Uganda showing the location of Buddo|pushpin_map=Uganda|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Uganda}}|subdivision_type1=[[Regions of Uganda|Region]]|subdivision_name1=[[Central Region, Uganda|Central Uganda]]|subdivision_type2=[[Districts of Uganda|District]]|subdivision_name2=[[Wakiso District]]|subdivision_type3=[[County]]|subdivision_name3=Busiro|subdivision_type4=|subdivision_name4=|leader_title=|leader_name=|area_magnitude=|area_total_km2=|area_land_km2=|area_water_km2=|population_as_of=|population_urban=|population_note=|population_total=|population_metro=|timezone=[[East Africa Time|EAT]]|utc_offset=+3|elevation_m=1300|website=|footnotes=}}'''Buddo''' ebisera ebimu ekiwandiikibwa nga '''Budo''',<ref>"70 years of mixed schooling at King's College bears fruit". New Vision (in Lungereza). Retrieved 2024-11-30.</ref><ref>"It's a pity Budonians hardly know anything about their school!". ''New Vision''. Retrieved 2024-11-30.</ref>kasozi mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti ey'e Wakiso]] mu masekkati ga Uganda . Mu njatula, '''Buddo''' ye mpandiika entuufu mu lulimi olukozesebwa mu kitundu.
== Gyekasangibwa ==
Buddo kasangibwa mu Ssaza ly’e Busiro mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y' e Wakiso]], ng'ovudde ku luguudo lwa [[Kampala]] - [[Masaka]], kilomita 14(mailo 8.7) mu bukiika ddyo bw'obugwanjuba bwa [[Kampala]], ekibuga ekikulu ekya [[Yuganda|Uganda]] era ekibuga ekisinga obunene.<ref>Road Distance Between Kampala and Buddo with Map</ref>
== Okusiiga ekifaananyi ==
N'entikko eri ku mmita 1,300( Nga ze fuuti 4,300) waggulu w’obugulumivu bw’ennyanja, Buddo kasozi kakulu mu bitundu ebiriraanye [[Kampala]]......... olw'obukulu bw'ebyafaayo n'ebyensoma. Ekifo ewabeera amattikkira ga, [[Kabaka wa Buganda]] kw’atuuzibwa ku mukolo ogw’ennono ku lusozi Buddo awamanyiddwa nga Naggalabi Buddo . Olusozi luno era we wali amasomero g'abaana abato abatandika okusoma, ne siniya agawerako, okuli ne [[King's College, Budo|Kings College Budo]], essomero lya siniya ery'ekitiibwa ng'abayizi basulayo, eryasomebwamu Bassekabaka ba [[Buganda]] nga batandikira ku [[Ssekabaka Daudi Cwa II|Captain Sir Daudi Chwa II]], [[Kabaka wa Buganda|Kabaka]] owa 34 [[Buganda|mu Bwakabaka bwa Buganda]], ow'ekiseera ekya 1897 ne 1939.
== Ebifo eby’enjawulo ==
Buddo aliko bino wammanga:
* [[King's College, Budo|Kings College Budo]] - Essomero lya siniya ery'ekisulo era ery'ekitiibwa.
* Essomero lya Budo junior
* Budo Senior Secondary School - Lya bayizi bonna n'abatasulamu
* Essomero Kisozi High e Buddo
* Naggalabi Buddo - Ekifo [[Kabaka wa Buganda]] mw'atuuzibwa ku Nnamulondo mu mukolo ogwe nnono.
* Essomero lya Pulayimale erya Matutu Memorial
* Essomero lya St. Jude Pulayimale
* Essomero ly'Obusiraamu erya Abatec
== Ebiyungo ebirala ==
* [http://www.kcc.go.ug/downloads/Executive_Summary.pdf Okusoomoozebwa n’ebiziyiza mu nteekateeka n’enkulaakulana mu Kampala]{{dead link|date=November 2016|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}
== Laba ne ==
* [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y'e Wakiso]]
* [[King's College, Budo|Ettendekero lya Kings College Budo]]
* [[Buganda|Obwakabaka bwa Buganda]]
* Central Region, Uganda
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
[[Category:Buganda]]
3lciaazrrbomx3f8klou0m9edwn2kl7
67552
67551
2026-08-13T12:42:48Z
Nakisozi
10800
/* Ebiyungo ebirala */
67552
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement|official_name=Buddo|image_skyline=|nickname=|image_flag=|image_caption=Buddo|image_seal=|image_map=|mapsize=150px|pushpin_map_caption=Map of Uganda showing the location of Buddo|pushpin_map=Uganda|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Uganda}}|subdivision_type1=[[Regions of Uganda|Region]]|subdivision_name1=[[Central Region, Uganda|Central Uganda]]|subdivision_type2=[[Districts of Uganda|District]]|subdivision_name2=[[Wakiso District]]|subdivision_type3=[[County]]|subdivision_name3=Busiro|subdivision_type4=|subdivision_name4=|leader_title=|leader_name=|area_magnitude=|area_total_km2=|area_land_km2=|area_water_km2=|population_as_of=|population_urban=|population_note=|population_total=|population_metro=|timezone=[[East Africa Time|EAT]]|utc_offset=+3|elevation_m=1300|website=|footnotes=}}'''Buddo''' ebisera ebimu ekiwandiikibwa nga '''Budo''',<ref>"70 years of mixed schooling at King's College bears fruit". New Vision (in Lungereza). Retrieved 2024-11-30.</ref><ref>"It's a pity Budonians hardly know anything about their school!". ''New Vision''. Retrieved 2024-11-30.</ref>kasozi mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti ey'e Wakiso]] mu masekkati ga Uganda . Mu njatula, '''Buddo''' ye mpandiika entuufu mu lulimi olukozesebwa mu kitundu.
== Gyekasangibwa ==
Buddo kasangibwa mu Ssaza ly’e Busiro mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y' e Wakiso]], ng'ovudde ku luguudo lwa [[Kampala]] - [[Masaka]], kilomita 14(mailo 8.7) mu bukiika ddyo bw'obugwanjuba bwa [[Kampala]], ekibuga ekikulu ekya [[Yuganda|Uganda]] era ekibuga ekisinga obunene.<ref>Road Distance Between Kampala and Buddo with Map</ref>
== Okusiiga ekifaananyi ==
N'entikko eri ku mmita 1,300( Nga ze fuuti 4,300) waggulu w’obugulumivu bw’ennyanja, Buddo kasozi kakulu mu bitundu ebiriraanye [[Kampala]]......... olw'obukulu bw'ebyafaayo n'ebyensoma. Ekifo ewabeera amattikkira ga, [[Kabaka wa Buganda]] kw’atuuzibwa ku mukolo ogw’ennono ku lusozi Buddo awamanyiddwa nga Naggalabi Buddo . Olusozi luno era we wali amasomero g'abaana abato abatandika okusoma, ne siniya agawerako, okuli ne [[King's College, Budo|Kings College Budo]], essomero lya siniya ery'ekitiibwa ng'abayizi basulayo, eryasomebwamu Bassekabaka ba [[Buganda]] nga batandikira ku [[Ssekabaka Daudi Cwa II|Captain Sir Daudi Chwa II]], [[Kabaka wa Buganda|Kabaka]] owa 34 [[Buganda|mu Bwakabaka bwa Buganda]], ow'ekiseera ekya 1897 ne 1939.
== Ebifo eby’enjawulo ==
Buddo aliko bino wammanga:
* [[King's College, Budo|Kings College Budo]] - Essomero lya siniya ery'ekisulo era ery'ekitiibwa.
* Essomero lya Budo junior
* Budo Senior Secondary School - Lya bayizi bonna n'abatasulamu
* Essomero Kisozi High e Buddo
* Naggalabi Buddo - Ekifo [[Kabaka wa Buganda]] mw'atuuzibwa ku Nnamulondo mu mukolo ogwe nnono.
* Essomero lya Pulayimale erya Matutu Memorial
* Essomero lya St. Jude Pulayimale
* Essomero ly'Obusiraamu erya Abatec
== Ebijuliziddwa wabweru wa Wikipedia ==
* [http://www.kcc.go.ug/downloads/Executive_Summary.pdf Okusoomoozebwa n’ebiziyiza mu nteekateeka n’enkulaakulana mu Kampala]{{dead link|date=November 2016|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}
== Laba ne ==
* [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y'e Wakiso]]
* [[King's College, Budo|Ettendekero lya Kings College Budo]]
* [[Buganda|Obwakabaka bwa Buganda]]
* Central Region, Uganda
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
[[Category:Buganda]]
2idpi4ypgr64kwosz01vfe0ezyzh5yr
67553
67552
2026-08-13T12:59:26Z
Nakisozi
10800
/* Okusiiga ekifaananyi */
67553
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement|official_name=Buddo|image_skyline=|nickname=|image_flag=|image_caption=Buddo|image_seal=|image_map=|mapsize=150px|pushpin_map_caption=Map of Uganda showing the location of Buddo|pushpin_map=Uganda|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Uganda}}|subdivision_type1=[[Regions of Uganda|Region]]|subdivision_name1=[[Central Region, Uganda|Central Uganda]]|subdivision_type2=[[Districts of Uganda|District]]|subdivision_name2=[[Wakiso District]]|subdivision_type3=[[County]]|subdivision_name3=Busiro|subdivision_type4=|subdivision_name4=|leader_title=|leader_name=|area_magnitude=|area_total_km2=|area_land_km2=|area_water_km2=|population_as_of=|population_urban=|population_note=|population_total=|population_metro=|timezone=[[East Africa Time|EAT]]|utc_offset=+3|elevation_m=1300|website=|footnotes=}}'''Buddo''' ebisera ebimu ekiwandiikibwa nga '''Budo''',<ref>"70 years of mixed schooling at King's College bears fruit". New Vision (in Lungereza). Retrieved 2024-11-30.</ref><ref>"It's a pity Budonians hardly know anything about their school!". ''New Vision''. Retrieved 2024-11-30.</ref>kasozi mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti ey'e Wakiso]] mu masekkati ga Uganda . Mu njatula, '''Buddo''' ye mpandiika entuufu mu lulimi olukozesebwa mu kitundu.
== Gyekasangibwa ==
Buddo kasangibwa mu Ssaza ly’e Busiro mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y' e Wakiso]], ng'ovudde ku luguudo lwa [[Kampala]] - [[Masaka]], kilomita 14(mailo 8.7) mu bukiika ddyo bw'obugwanjuba bwa [[Kampala]], ekibuga ekikulu ekya [[Yuganda|Uganda]] era ekibuga ekisinga obunene.<ref>Road Distance Between Kampala and Buddo with Map</ref>
== Okusiiga ekifaananyi ==
N'entikko eri ku mmita 1,300( Nga ze fuuti 4,300) waggulu w’obugulumivu bw’ennyanja, Buddo kasozi kakulu mu bitundu ebiriraanye [[Kampala]]. Keetoololerako emigaso gy'ebyobuwangwa n'ebyenjigiriza... Ekifo ewabeera amattikkira ga, [[Kabaka wa Buganda]] kw’atuuzibwa ku mukolo ogw’ennono ku lusozi Buddo awamanyiddwa nga Naggalabi Buddo . Olusozi luno era we wali amasomero g'abaana abato abatandika okusoma, ne siniya agawerako, okuli ne [[King's College, Budo|Kings College Budo]], essomero lya siniya ery'ekitiibwa ng'abayizi basulayo, eryasomebwamu Bassekabaka ba [[Buganda]] nga batandikira ku [[Ssekabaka Daudi Cwa II|Captain Sir Daudi Chwa II]], [[Kabaka wa Buganda|Kabaka]] owa 34 [[Buganda|mu Bwakabaka bwa Buganda]], ow'ekiseera ekya 1897 ne 1939.
== Ebifo eby’enjawulo ==
Buddo aliko bino wammanga:
* [[King's College, Budo|Kings College Budo]] - Essomero lya siniya ery'ekisulo era ery'ekitiibwa.
* Essomero lya Budo junior
* Budo Senior Secondary School - Lya bayizi bonna n'abatasulamu
* Essomero Kisozi High e Buddo
* Naggalabi Buddo - Ekifo [[Kabaka wa Buganda]] mw'atuuzibwa ku Nnamulondo mu mukolo ogwe nnono.
* Essomero lya Pulayimale erya Matutu Memorial
* Essomero lya St. Jude Pulayimale
* Essomero ly'Obusiraamu erya Abatec
== Ebijuliziddwa wabweru wa Wikipedia ==
* [http://www.kcc.go.ug/downloads/Executive_Summary.pdf Okusoomoozebwa n’ebiziyiza mu nteekateeka n’enkulaakulana mu Kampala]{{dead link|date=November 2016|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}
== Laba ne ==
* [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y'e Wakiso]]
* [[King's College, Budo|Ettendekero lya Kings College Budo]]
* [[Buganda|Obwakabaka bwa Buganda]]
* Central Region, Uganda
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
[[Category:Buganda]]
4sdx117k5183dt17f1ze8mvr80yegdo
67554
67553
2026-08-13T13:02:49Z
Nakisozi
10800
/* Okusiiga ekifaananyi */
67554
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement|official_name=Buddo|image_skyline=|nickname=|image_flag=|image_caption=Buddo|image_seal=|image_map=|mapsize=150px|pushpin_map_caption=Map of Uganda showing the location of Buddo|pushpin_map=Uganda|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Uganda}}|subdivision_type1=[[Regions of Uganda|Region]]|subdivision_name1=[[Central Region, Uganda|Central Uganda]]|subdivision_type2=[[Districts of Uganda|District]]|subdivision_name2=[[Wakiso District]]|subdivision_type3=[[County]]|subdivision_name3=Busiro|subdivision_type4=|subdivision_name4=|leader_title=|leader_name=|area_magnitude=|area_total_km2=|area_land_km2=|area_water_km2=|population_as_of=|population_urban=|population_note=|population_total=|population_metro=|timezone=[[East Africa Time|EAT]]|utc_offset=+3|elevation_m=1300|website=|footnotes=}}'''Buddo''' ebisera ebimu ekiwandiikibwa nga '''Budo''',<ref>"70 years of mixed schooling at King's College bears fruit". New Vision (in Lungereza). Retrieved 2024-11-30.</ref><ref>"It's a pity Budonians hardly know anything about their school!". ''New Vision''. Retrieved 2024-11-30.</ref>kasozi mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti ey'e Wakiso]] mu masekkati ga Uganda . Mu njatula, '''Buddo''' ye mpandiika entuufu mu lulimi olukozesebwa mu kitundu.
== Gyekasangibwa ==
Buddo kasangibwa mu Ssaza ly’e Busiro mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y' e Wakiso]], ng'ovudde ku luguudo lwa [[Kampala]] - [[Masaka]], kilomita 14(mailo 8.7) mu bukiika ddyo bw'obugwanjuba bwa [[Kampala]], ekibuga ekikulu ekya [[Yuganda|Uganda]] era ekibuga ekisinga obunene.<ref>Road Distance Between Kampala and Buddo with Map</ref>
== Okusiiga ekifaananyi ==
N'entikko eri ku mmita 1,300( Nga ze fuuti 4,300) waggulu w’obugulumivu bw’ennyanja, Buddo kasozi kakulu mu bitundu ebiriraanye [[Kampala]]. Keetoololerako emigaso gy'ebyobuwangwa n'ebyenjigiriza.Ekifo ky'ebyobuwangwa eky'amattikkira , [[Kabaka wa Buganda|Kabaka]] wa Buganda kw’atuuzibwa ku mukolo ogw’ennono ku lusozi Buddo awamanyiddwa nga Naggalabi Buddo . Olusozi luno era we wali amasomero g'abaana abato abatandika okusoma, ne siniya agawerako, okuli ne [[King's College, Budo|Kings College Budo]], essomero lya siniya ery'ekitiibwa ng'abayizi basulayo, eryasomebwamu Bassekabaka ba [[Buganda]] nga batandikira ku [[Ssekabaka Daudi Cwa II|Captain Sir Daudi Chwa II]], [[Kabaka wa Buganda|Kabaka]] owa 34 [[Buganda|mu Bwakabaka bwa Buganda]], ow'ekiseera ekya 1897 ne 1939.
== Ebifo eby’enjawulo ==
Buddo aliko bino wammanga:
* [[King's College, Budo|Kings College Budo]] - Essomero lya siniya ery'ekisulo era ery'ekitiibwa.
* Essomero lya Budo junior
* Budo Senior Secondary School - Lya bayizi bonna n'abatasulamu
* Essomero Kisozi High e Buddo
* Naggalabi Buddo - Ekifo [[Kabaka wa Buganda]] mw'atuuzibwa ku Nnamulondo mu mukolo ogwe nnono.
* Essomero lya Pulayimale erya Matutu Memorial
* Essomero lya St. Jude Pulayimale
* Essomero ly'Obusiraamu erya Abatec
== Ebijuliziddwa wabweru wa Wikipedia ==
* [http://www.kcc.go.ug/downloads/Executive_Summary.pdf Okusoomoozebwa n’ebiziyiza mu nteekateeka n’enkulaakulana mu Kampala]{{dead link|date=November 2016|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}
== Laba ne ==
* [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y'e Wakiso]]
* [[King's College, Budo|Ettendekero lya Kings College Budo]]
* [[Buganda|Obwakabaka bwa Buganda]]
* Central Region, Uganda
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
[[Category:Buganda]]
mcavdvdme3p2a50b6bwd1egudgrlm8x
67555
67554
2026-08-13T13:03:22Z
Nakisozi
10800
/* Okusiiga ekifaananyi */
67555
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement|official_name=Buddo|image_skyline=|nickname=|image_flag=|image_caption=Buddo|image_seal=|image_map=|mapsize=150px|pushpin_map_caption=Map of Uganda showing the location of Buddo|pushpin_map=Uganda|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Uganda}}|subdivision_type1=[[Regions of Uganda|Region]]|subdivision_name1=[[Central Region, Uganda|Central Uganda]]|subdivision_type2=[[Districts of Uganda|District]]|subdivision_name2=[[Wakiso District]]|subdivision_type3=[[County]]|subdivision_name3=Busiro|subdivision_type4=|subdivision_name4=|leader_title=|leader_name=|area_magnitude=|area_total_km2=|area_land_km2=|area_water_km2=|population_as_of=|population_urban=|population_note=|population_total=|population_metro=|timezone=[[East Africa Time|EAT]]|utc_offset=+3|elevation_m=1300|website=|footnotes=}}'''Buddo''' ebisera ebimu ekiwandiikibwa nga '''Budo''',<ref>"70 years of mixed schooling at King's College bears fruit". New Vision (in Lungereza). Retrieved 2024-11-30.</ref><ref>"It's a pity Budonians hardly know anything about their school!". ''New Vision''. Retrieved 2024-11-30.</ref>kasozi mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti ey'e Wakiso]] mu masekkati ga Uganda . Mu njatula, '''Buddo''' ye mpandiika entuufu mu lulimi olukozesebwa mu kitundu.
== Gyekasangibwa ==
Buddo kasangibwa mu Ssaza ly’e Busiro mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y' e Wakiso]], ng'ovudde ku luguudo lwa [[Kampala]] - [[Masaka]], kilomita 14(mailo 8.7) mu bukiika ddyo bw'obugwanjuba bwa [[Kampala]], ekibuga ekikulu ekya [[Yuganda|Uganda]] era ekibuga ekisinga obunene.<ref>Road Distance Between Kampala and Buddo with Map</ref>
== Okusiiga ekifaananyi ==
N'entikko eri ku mmita 1,300( Nga ze fuuti 4,300) waggulu w’obugulumivu bw’ennyanja, Buddo kasozi kakulu mu bitundu ebiriraanye [[Kampala]]. Keetoololerako emigaso gy'ebyobuwangwa n'ebyenjigiriza.Ekifo ky'ebyobuwangwa eky'amattikkira , [[Kabaka wa Buganda|Kabaka]] wa [[Buganda]] kw’atuuzibwa ku mukolo ogw’ennono ku lusozi Buddo awamanyiddwa nga Naggalabi Buddo . Olusozi luno era we wali amasomero g'abaana abato abatandika okusoma, ne siniya agawerako, okuli ne [[King's College, Budo|Kings College Budo]], essomero lya siniya ery'ekitiibwa ng'abayizi basulayo, eryasomebwamu Bassekabaka ba [[Buganda]] nga batandikira ku [[Ssekabaka Daudi Cwa II|Captain Sir Daudi Chwa II]], [[Kabaka wa Buganda|Kabaka]] owa 34 [[Buganda|mu Bwakabaka bwa Buganda]], ow'ekiseera ekya 1897 ne 1939.
== Ebifo eby’enjawulo ==
Buddo aliko bino wammanga:
* [[King's College, Budo|Kings College Budo]] - Essomero lya siniya ery'ekisulo era ery'ekitiibwa.
* Essomero lya Budo junior
* Budo Senior Secondary School - Lya bayizi bonna n'abatasulamu
* Essomero Kisozi High e Buddo
* Naggalabi Buddo - Ekifo [[Kabaka wa Buganda]] mw'atuuzibwa ku Nnamulondo mu mukolo ogwe nnono.
* Essomero lya Pulayimale erya Matutu Memorial
* Essomero lya St. Jude Pulayimale
* Essomero ly'Obusiraamu erya Abatec
== Ebijuliziddwa wabweru wa Wikipedia ==
* [http://www.kcc.go.ug/downloads/Executive_Summary.pdf Okusoomoozebwa n’ebiziyiza mu nteekateeka n’enkulaakulana mu Kampala]{{dead link|date=November 2016|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}
== Laba ne ==
* [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y'e Wakiso]]
* [[King's College, Budo|Ettendekero lya Kings College Budo]]
* [[Buganda|Obwakabaka bwa Buganda]]
* Central Region, Uganda
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
[[Category:Buganda]]
nyc9wopgmsdsm05wd5exoyesjh6p5vc
67556
67555
2026-08-13T13:07:37Z
Nakisozi
10800
/* Okusiiga ekifaananyi */
67556
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement|official_name=Buddo|image_skyline=|nickname=|image_flag=|image_caption=Buddo|image_seal=|image_map=|mapsize=150px|pushpin_map_caption=Map of Uganda showing the location of Buddo|pushpin_map=Uganda|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Uganda}}|subdivision_type1=[[Regions of Uganda|Region]]|subdivision_name1=[[Central Region, Uganda|Central Uganda]]|subdivision_type2=[[Districts of Uganda|District]]|subdivision_name2=[[Wakiso District]]|subdivision_type3=[[County]]|subdivision_name3=Busiro|subdivision_type4=|subdivision_name4=|leader_title=|leader_name=|area_magnitude=|area_total_km2=|area_land_km2=|area_water_km2=|population_as_of=|population_urban=|population_note=|population_total=|population_metro=|timezone=[[East Africa Time|EAT]]|utc_offset=+3|elevation_m=1300|website=|footnotes=}}'''Buddo''' ebisera ebimu ekiwandiikibwa nga '''Budo''',<ref>"70 years of mixed schooling at King's College bears fruit". New Vision (in Lungereza). Retrieved 2024-11-30.</ref><ref>"It's a pity Budonians hardly know anything about their school!". ''New Vision''. Retrieved 2024-11-30.</ref>kasozi mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti ey'e Wakiso]] mu masekkati ga Uganda . Mu njatula, '''Buddo''' ye mpandiika entuufu mu lulimi olukozesebwa mu kitundu.
== Gyekasangibwa ==
Buddo kasangibwa mu Ssaza ly’e Busiro mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y' e Wakiso]], ng'ovudde ku luguudo lwa [[Kampala]] - [[Masaka]], kilomita 14(mailo 8.7) mu bukiika ddyo bw'obugwanjuba bwa [[Kampala]], ekibuga ekikulu ekya [[Yuganda|Uganda]] era ekibuga ekisinga obunene.<ref>Road Distance Between Kampala and Buddo with Map</ref>
== Okusiiga ekifaananyi ==
N'entikko eri ku mmita 1,300( Nga ze fuuti 4,300) waggulu w’obugulumivu bw’ennyanja, Buddo kasozi kakulu mu bitundu ebiriraanye [[Kampala]]. Keetoololerako emigaso gy'ebyobuwangwa n'ebyenjigiriza.Ekifo ky'ebyobuwangwa eky'amattikkira , [[Kabaka wa Buganda|Kabaka]] wa [[Buganda]] gy’atikkirirwa naatuuzibwa ku Namulondo mu mukolo ogw’ennono ku kasozi Buddo kimannyiddwa nga [[Naggalabi Buddo|Naggalabi]] . Olusozi luno era we wali amasomero g'abaana abato abatandika okusoma, ne siniya agawerako, okuli ne [[King's College, Budo|Kings College Budo]], essomero lya siniya ery'ekitiibwa ng'abayizi basulayo, eryasomebwamu Bassekabaka ba [[Buganda]] nga batandikira ku [[Ssekabaka Daudi Cwa II|Captain Sir Daudi Chwa II]], [[Kabaka wa Buganda|Kabaka]] owa 34 [[Buganda|mu Bwakabaka bwa Buganda]], ow'ekiseera ekya 1897 ne 1939.
== Ebifo eby’enjawulo ==
Buddo aliko bino wammanga:
* [[King's College, Budo|Kings College Budo]] - Essomero lya siniya ery'ekisulo era ery'ekitiibwa.
* Essomero lya Budo junior
* Budo Senior Secondary School - Lya bayizi bonna n'abatasulamu
* Essomero Kisozi High e Buddo
* Naggalabi Buddo - Ekifo [[Kabaka wa Buganda]] mw'atuuzibwa ku Nnamulondo mu mukolo ogwe nnono.
* Essomero lya Pulayimale erya Matutu Memorial
* Essomero lya St. Jude Pulayimale
* Essomero ly'Obusiraamu erya Abatec
== Ebijuliziddwa wabweru wa Wikipedia ==
* [http://www.kcc.go.ug/downloads/Executive_Summary.pdf Okusoomoozebwa n’ebiziyiza mu nteekateeka n’enkulaakulana mu Kampala]{{dead link|date=November 2016|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}
== Laba ne ==
* [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y'e Wakiso]]
* [[King's College, Budo|Ettendekero lya Kings College Budo]]
* [[Buganda|Obwakabaka bwa Buganda]]
* Central Region, Uganda
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
[[Category:Buganda]]
cgny41oi9xclu0b0umt0ouuwreoh48r
67570
67556
2026-08-13T14:25:58Z
Nakisozi
10800
/* Gyekasangibwa */
67570
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement|official_name=Buddo|image_skyline=|nickname=|image_flag=|image_caption=Buddo|image_seal=|image_map=|mapsize=150px|pushpin_map_caption=Map of Uganda showing the location of Buddo|pushpin_map=Uganda|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Uganda}}|subdivision_type1=[[Regions of Uganda|Region]]|subdivision_name1=[[Central Region, Uganda|Central Uganda]]|subdivision_type2=[[Districts of Uganda|District]]|subdivision_name2=[[Wakiso District]]|subdivision_type3=[[County]]|subdivision_name3=Busiro|subdivision_type4=|subdivision_name4=|leader_title=|leader_name=|area_magnitude=|area_total_km2=|area_land_km2=|area_water_km2=|population_as_of=|population_urban=|population_note=|population_total=|population_metro=|timezone=[[East Africa Time|EAT]]|utc_offset=+3|elevation_m=1300|website=|footnotes=}}'''Buddo''' ebisera ebimu ekiwandiikibwa nga '''Budo''',<ref>"70 years of mixed schooling at King's College bears fruit". New Vision (in Lungereza). Retrieved 2024-11-30.</ref><ref>"It's a pity Budonians hardly know anything about their school!". ''New Vision''. Retrieved 2024-11-30.</ref>kasozi mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti ey'e Wakiso]] mu masekkati ga Uganda . Mu njatula, '''Buddo''' ye mpandiika entuufu mu lulimi olukozesebwa mu kitundu.
== Gyekasangibwa ==
Buddo kasangibwa mu Ssaza ly’e Busiro mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y' e Wakiso]], ng'ovudde ku luguudo lwa [[Kampala]] - [[Masaka]], kilomita 14(mailo 8.7) mu bukiika ddyo bw'obugwanjuba bwa [[Kampala]], ekibuga ekikulu ekya [[Yuganda|Uganda]] era ekibuga ekisinga obunene.<ref>Road Distance Between Kampala and Buddo with Map</ref>
== Okusiiga ekifaananyi ==
N'entikko eri ku mmita 1,300( Nga ze fuuti 4,300) waggulu w’obugulumivu bw’ennyanja, Buddo kasozi kakulu mu bitundu ebiriraanye [[Kampala]]. Keetoololerako emigaso gy'ebyobuwangwa n'ebyenjigiriza.Ekifo ky'ebyobuwangwa eky'amattikkira , [[Kabaka wa Buganda|Kabaka]] wa [[Buganda]] gy’atikkirirwa naatuuzibwa ku Namulondo mu mukolo ogw’ennono ku kasozi Buddo kimannyiddwa nga [[Naggalabi Buddo|Naggalabi]] . Akasozi kano era weewasangibwa amasomero g'abaana abato abatandika okusoma, ne siniya agawerako, okuli ne [[King's College, Budo|Kings College Budo]], essomero ly'abalenzi n'abawala erya siniya ery'ekitiibwa ng'abayizi basulayo, eryasomebwamu Bassekabaka ba [[Buganda]] okutandikira ddala ku [[Ssekabaka Daudi Cwa II|Captain Sir Daudi Chwa II]], [[Kabaka wa Buganda|Kabaka]] owa 34 [[Buganda|mu Bwakabaka bwa Buganda]], ow'ekiseera eyafuga wakati wa 1897 ne 1939.
== Ebifo eby’enjawulo ==
Buddo aliko bino wammanga:
* [[King's College, Budo|Kings College Budo]] - Essomero lya siniya ery'ekisulo era ery'ekitiibwa.
* Essomero lya Budo junior
* Budo Senior Secondary School - Lya bayizi bonna n'abatasulamu
* Essomero Kisozi High e Buddo
* Naggalabi Buddo - Ekifo [[Kabaka wa Buganda]] mw'atuuzibwa ku Nnamulondo mu mukolo ogwe nnono.
* Essomero lya Pulayimale erya Matutu Memorial
* Essomero lya St. Jude Pulayimale
* Essomero ly'Obusiraamu erya Abatec
== Ebijuliziddwa wabweru wa Wikipedia ==
* [http://www.kcc.go.ug/downloads/Executive_Summary.pdf Okusoomoozebwa n’ebiziyiza mu nteekateeka n’enkulaakulana mu Kampala]{{dead link|date=November 2016|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}
== Laba ne ==
* [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y'e Wakiso]]
* [[King's College, Budo|Ettendekero lya Kings College Budo]]
* [[Buganda|Obwakabaka bwa Buganda]]
* Central Region, Uganda
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
[[Category:Buganda]]
opzfz5y1rdz9znokgyog33sbcsmqqh4
67571
67570
2026-08-13T14:28:58Z
Nakisozi
10800
/* Ebifo eby’enjawulo */
67571
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement|official_name=Buddo|image_skyline=|nickname=|image_flag=|image_caption=Buddo|image_seal=|image_map=|mapsize=150px|pushpin_map_caption=Map of Uganda showing the location of Buddo|pushpin_map=Uganda|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Uganda}}|subdivision_type1=[[Regions of Uganda|Region]]|subdivision_name1=[[Central Region, Uganda|Central Uganda]]|subdivision_type2=[[Districts of Uganda|District]]|subdivision_name2=[[Wakiso District]]|subdivision_type3=[[County]]|subdivision_name3=Busiro|subdivision_type4=|subdivision_name4=|leader_title=|leader_name=|area_magnitude=|area_total_km2=|area_land_km2=|area_water_km2=|population_as_of=|population_urban=|population_note=|population_total=|population_metro=|timezone=[[East Africa Time|EAT]]|utc_offset=+3|elevation_m=1300|website=|footnotes=}}'''Buddo''' ebisera ebimu ekiwandiikibwa nga '''Budo''',<ref>"70 years of mixed schooling at King's College bears fruit". New Vision (in Lungereza). Retrieved 2024-11-30.</ref><ref>"It's a pity Budonians hardly know anything about their school!". ''New Vision''. Retrieved 2024-11-30.</ref>kasozi mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti ey'e Wakiso]] mu masekkati ga Uganda . Mu njatula, '''Buddo''' ye mpandiika entuufu mu lulimi olukozesebwa mu kitundu.
== Gyekasangibwa ==
Buddo kasangibwa mu Ssaza ly’e Busiro mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y' e Wakiso]], ng'ovudde ku luguudo lwa [[Kampala]] - [[Masaka]], kilomita 14(mailo 8.7) mu bukiika ddyo bw'obugwanjuba bwa [[Kampala]], ekibuga ekikulu ekya [[Yuganda|Uganda]] era ekibuga ekisinga obunene.<ref>Road Distance Between Kampala and Buddo with Map</ref>
== Okusiiga ekifaananyi ==
N'entikko eri ku mmita 1,300( Nga ze fuuti 4,300) waggulu w’obugulumivu bw’ennyanja, Buddo kasozi kakulu mu bitundu ebiriraanye [[Kampala]]. Keetoololerako emigaso gy'ebyobuwangwa n'ebyenjigiriza.Ekifo ky'ebyobuwangwa eky'amattikkira , [[Kabaka wa Buganda|Kabaka]] wa [[Buganda]] gy’atikkirirwa naatuuzibwa ku Namulondo mu mukolo ogw’ennono ku kasozi Buddo kimannyiddwa nga [[Naggalabi Buddo|Naggalabi]] . Akasozi kano era weewasangibwa amasomero g'abaana abato abatandika okusoma, ne siniya agawerako, okuli ne [[King's College, Budo|Kings College Budo]], essomero ly'abalenzi n'abawala erya siniya ery'ekitiibwa ng'abayizi basulayo, eryasomebwamu Bassekabaka ba [[Buganda]] okutandikira ddala ku [[Ssekabaka Daudi Cwa II|Captain Sir Daudi Chwa II]], [[Kabaka wa Buganda|Kabaka]] owa 34 [[Buganda|mu Bwakabaka bwa Buganda]], ow'ekiseera eyafuga wakati wa 1897 ne 1939.
== Ebintu eby'omuwendo ebisangibwako ==
Buddo aliko bino wammanga:
* [[King's College, Budo|Kings College Budo]] - Essomero lya siniya ery'ekisulo era ery'ekitiibwa.
* Essomero lya Budo junior
* Budo Senior Secondary School - Lya bayizi bonna n'abatasulamu
* Essomero Kisozi High e Buddo
* Naggalabi Buddo - Ekifo [[Kabaka wa Buganda]] mw'atuuzibwa ku Nnamulondo mu mukolo ogwe nnono.
* Essomero lya Pulayimale erya Matutu Memorial
* Essomero lya St. Jude Pulayimale
* Essomero ly'Obusiraamu erya Abatec
== Ebijuliziddwa wabweru wa Wikipedia ==
* [http://www.kcc.go.ug/downloads/Executive_Summary.pdf Okusoomoozebwa n’ebiziyiza mu nteekateeka n’enkulaakulana mu Kampala]{{dead link|date=November 2016|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}
== Laba ne ==
* [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y'e Wakiso]]
* [[King's College, Budo|Ettendekero lya Kings College Budo]]
* [[Buganda|Obwakabaka bwa Buganda]]
* Central Region, Uganda
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
[[Category:Buganda]]
hvztyfe9pxx49k13dlbs1y11jyilft2
67572
67571
2026-08-13T14:31:18Z
Nakisozi
10800
/* Ebintu eby'omuwendo ebisangibwako */
67572
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement|official_name=Buddo|image_skyline=|nickname=|image_flag=|image_caption=Buddo|image_seal=|image_map=|mapsize=150px|pushpin_map_caption=Map of Uganda showing the location of Buddo|pushpin_map=Uganda|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Uganda}}|subdivision_type1=[[Regions of Uganda|Region]]|subdivision_name1=[[Central Region, Uganda|Central Uganda]]|subdivision_type2=[[Districts of Uganda|District]]|subdivision_name2=[[Wakiso District]]|subdivision_type3=[[County]]|subdivision_name3=Busiro|subdivision_type4=|subdivision_name4=|leader_title=|leader_name=|area_magnitude=|area_total_km2=|area_land_km2=|area_water_km2=|population_as_of=|population_urban=|population_note=|population_total=|population_metro=|timezone=[[East Africa Time|EAT]]|utc_offset=+3|elevation_m=1300|website=|footnotes=}}'''Buddo''' ebisera ebimu ekiwandiikibwa nga '''Budo''',<ref>"70 years of mixed schooling at King's College bears fruit". New Vision (in Lungereza). Retrieved 2024-11-30.</ref><ref>"It's a pity Budonians hardly know anything about their school!". ''New Vision''. Retrieved 2024-11-30.</ref>kasozi mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti ey'e Wakiso]] mu masekkati ga Uganda . Mu njatula, '''Buddo''' ye mpandiika entuufu mu lulimi olukozesebwa mu kitundu.
== Gyekasangibwa ==
Buddo kasangibwa mu Ssaza ly’e Busiro mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y' e Wakiso]], ng'ovudde ku luguudo lwa [[Kampala]] - [[Masaka]], kilomita 14(mailo 8.7) mu bukiika ddyo bw'obugwanjuba bwa [[Kampala]], ekibuga ekikulu ekya [[Yuganda|Uganda]] era ekibuga ekisinga obunene.<ref>Road Distance Between Kampala and Buddo with Map</ref>
== Okusiiga ekifaananyi ==
N'entikko eri ku mmita 1,300( Nga ze fuuti 4,300) waggulu w’obugulumivu bw’ennyanja, Buddo kasozi kakulu mu bitundu ebiriraanye [[Kampala]]. Keetoololerako emigaso gy'ebyobuwangwa n'ebyenjigiriza.Ekifo ky'ebyobuwangwa eky'amattikkira , [[Kabaka wa Buganda|Kabaka]] wa [[Buganda]] gy’atikkirirwa naatuuzibwa ku Namulondo mu mukolo ogw’ennono ku kasozi Buddo kimannyiddwa nga [[Naggalabi Buddo|Naggalabi]] . Akasozi kano era weewasangibwa amasomero g'abaana abato abatandika okusoma, ne siniya agawerako, okuli ne [[King's College, Budo|Kings College Budo]], essomero ly'abalenzi n'abawala erya siniya ery'ekitiibwa ng'abayizi basulayo, eryasomebwamu Bassekabaka ba [[Buganda]] okutandikira ddala ku [[Ssekabaka Daudi Cwa II|Captain Sir Daudi Chwa II]], [[Kabaka wa Buganda|Kabaka]] owa 34 [[Buganda|mu Bwakabaka bwa Buganda]], ow'ekiseera eyafuga wakati wa 1897 ne 1939.
== Ebintu eby'omuwendo ebisangibwako ==
Buddo aliko bino wammanga:
* [[King's College, Budo|Kings College Budo]] - Essomero erya siniya ery'ekitiibwa ery'abawala n'abalenzi.
* Essomero lya Budo junior
* Budo Senior Secondary School - Lya bayizi bonna n'abatasulamu
* Essomero Kisozi High e Buddo
* Naggalabi Buddo - Ekifo [[Kabaka wa Buganda]] mw'atuuzibwa ku Nnamulondo mu mukolo ogwe nnono.
* Essomero lya Pulayimale erya Matutu Memorial
* Essomero lya St. Jude Pulayimale
* Essomero ly'Obusiraamu erya Abatec
== Ebijuliziddwa wabweru wa Wikipedia ==
* [http://www.kcc.go.ug/downloads/Executive_Summary.pdf Okusoomoozebwa n’ebiziyiza mu nteekateeka n’enkulaakulana mu Kampala]{{dead link|date=November 2016|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}
== Laba ne ==
* [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y'e Wakiso]]
* [[King's College, Budo|Ettendekero lya Kings College Budo]]
* [[Buganda|Obwakabaka bwa Buganda]]
* Central Region, Uganda
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
[[Category:Buganda]]
g1awqu16ecc3afrm6o2efl5ryuhnxq8
67573
67572
2026-08-13T14:37:49Z
Nakisozi
10800
/* Ebintu eby'omuwendo ebisangibwako */
67573
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement|official_name=Buddo|image_skyline=|nickname=|image_flag=|image_caption=Buddo|image_seal=|image_map=|mapsize=150px|pushpin_map_caption=Map of Uganda showing the location of Buddo|pushpin_map=Uganda|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Uganda}}|subdivision_type1=[[Regions of Uganda|Region]]|subdivision_name1=[[Central Region, Uganda|Central Uganda]]|subdivision_type2=[[Districts of Uganda|District]]|subdivision_name2=[[Wakiso District]]|subdivision_type3=[[County]]|subdivision_name3=Busiro|subdivision_type4=|subdivision_name4=|leader_title=|leader_name=|area_magnitude=|area_total_km2=|area_land_km2=|area_water_km2=|population_as_of=|population_urban=|population_note=|population_total=|population_metro=|timezone=[[East Africa Time|EAT]]|utc_offset=+3|elevation_m=1300|website=|footnotes=}}'''Buddo''' ebisera ebimu ekiwandiikibwa nga '''Budo''',<ref>"70 years of mixed schooling at King's College bears fruit". New Vision (in Lungereza). Retrieved 2024-11-30.</ref><ref>"It's a pity Budonians hardly know anything about their school!". ''New Vision''. Retrieved 2024-11-30.</ref>kasozi mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti ey'e Wakiso]] mu masekkati ga Uganda . Mu njatula, '''Buddo''' ye mpandiika entuufu mu lulimi olukozesebwa mu kitundu.
== Gyekasangibwa ==
Buddo kasangibwa mu Ssaza ly’e Busiro mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y' e Wakiso]], ng'ovudde ku luguudo lwa [[Kampala]] - [[Masaka]], kilomita 14(mailo 8.7) mu bukiika ddyo bw'obugwanjuba bwa [[Kampala]], ekibuga ekikulu ekya [[Yuganda|Uganda]] era ekibuga ekisinga obunene.<ref>Road Distance Between Kampala and Buddo with Map</ref>
== Okusiiga ekifaananyi ==
N'entikko eri ku mmita 1,300( Nga ze fuuti 4,300) waggulu w’obugulumivu bw’ennyanja, Buddo kasozi kakulu mu bitundu ebiriraanye [[Kampala]]. Keetoololerako emigaso gy'ebyobuwangwa n'ebyenjigiriza.Ekifo ky'ebyobuwangwa eky'amattikkira , [[Kabaka wa Buganda|Kabaka]] wa [[Buganda]] gy’atikkirirwa naatuuzibwa ku Namulondo mu mukolo ogw’ennono ku kasozi Buddo kimannyiddwa nga [[Naggalabi Buddo|Naggalabi]] . Akasozi kano era weewasangibwa amasomero g'abaana abato abatandika okusoma, ne siniya agawerako, okuli ne [[King's College, Budo|Kings College Budo]], essomero ly'abalenzi n'abawala erya siniya ery'ekitiibwa ng'abayizi basulayo, eryasomebwamu Bassekabaka ba [[Buganda]] okutandikira ddala ku [[Ssekabaka Daudi Cwa II|Captain Sir Daudi Chwa II]], [[Kabaka wa Buganda|Kabaka]] owa 34 [[Buganda|mu Bwakabaka bwa Buganda]], ow'ekiseera eyafuga wakati wa 1897 ne 1939.
== Ebintu eby'omuwendo ebisangibwako ==
Buddo aliko bino wammanga:
* [[King's College, Budo|Kings College Budo]] - Essomero erya siniya ery'ekitiibwa ery'abawala n'abalenzi.
* Essomero lya Budo junior.<ref>https://www.newvision.co.ug/news/1191608/budo-junior-50yrs-glory-challenges-tragedy</ref><ref>https://www.budojunior.com/</ref>
* Budo Senior Secondary School - Lya bayizi bonna n'abatasulamu
* Essomero Kisozi High e Buddo
* Naggalabi Buddo - Ekifo [[Kabaka wa Buganda]] mw'atuuzibwa ku Nnamulondo mu mukolo ogwe nnono.
* Essomero lya Pulayimale erya Matutu Memorial
* Essomero lya St. Jude Pulayimale
* Essomero ly'Obusiraamu erya Abatec
== Ebijuliziddwa wabweru wa Wikipedia ==
* [http://www.kcc.go.ug/downloads/Executive_Summary.pdf Okusoomoozebwa n’ebiziyiza mu nteekateeka n’enkulaakulana mu Kampala]{{dead link|date=November 2016|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}
== Laba ne ==
* [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y'e Wakiso]]
* [[King's College, Budo|Ettendekero lya Kings College Budo]]
* [[Buganda|Obwakabaka bwa Buganda]]
* Central Region, Uganda
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
[[Category:Buganda]]
g6nivk6crs5bjw3wgrmuj4u0o9r4x0c
67574
67573
2026-08-13T14:40:50Z
Nakisozi
10800
/* Ebintu eby'omuwendo ebisangibwako */
67574
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement|official_name=Buddo|image_skyline=|nickname=|image_flag=|image_caption=Buddo|image_seal=|image_map=|mapsize=150px|pushpin_map_caption=Map of Uganda showing the location of Buddo|pushpin_map=Uganda|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Uganda}}|subdivision_type1=[[Regions of Uganda|Region]]|subdivision_name1=[[Central Region, Uganda|Central Uganda]]|subdivision_type2=[[Districts of Uganda|District]]|subdivision_name2=[[Wakiso District]]|subdivision_type3=[[County]]|subdivision_name3=Busiro|subdivision_type4=|subdivision_name4=|leader_title=|leader_name=|area_magnitude=|area_total_km2=|area_land_km2=|area_water_km2=|population_as_of=|population_urban=|population_note=|population_total=|population_metro=|timezone=[[East Africa Time|EAT]]|utc_offset=+3|elevation_m=1300|website=|footnotes=}}'''Buddo''' ebisera ebimu ekiwandiikibwa nga '''Budo''',<ref>"70 years of mixed schooling at King's College bears fruit". New Vision (in Lungereza). Retrieved 2024-11-30.</ref><ref>"It's a pity Budonians hardly know anything about their school!". ''New Vision''. Retrieved 2024-11-30.</ref>kasozi mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti ey'e Wakiso]] mu masekkati ga Uganda . Mu njatula, '''Buddo''' ye mpandiika entuufu mu lulimi olukozesebwa mu kitundu.
== Gyekasangibwa ==
Buddo kasangibwa mu Ssaza ly’e Busiro mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y' e Wakiso]], ng'ovudde ku luguudo lwa [[Kampala]] - [[Masaka]], kilomita 14(mailo 8.7) mu bukiika ddyo bw'obugwanjuba bwa [[Kampala]], ekibuga ekikulu ekya [[Yuganda|Uganda]] era ekibuga ekisinga obunene.<ref>Road Distance Between Kampala and Buddo with Map</ref>
== Okusiiga ekifaananyi ==
N'entikko eri ku mmita 1,300( Nga ze fuuti 4,300) waggulu w’obugulumivu bw’ennyanja, Buddo kasozi kakulu mu bitundu ebiriraanye [[Kampala]]. Keetoololerako emigaso gy'ebyobuwangwa n'ebyenjigiriza.Ekifo ky'ebyobuwangwa eky'amattikkira , [[Kabaka wa Buganda|Kabaka]] wa [[Buganda]] gy’atikkirirwa naatuuzibwa ku Namulondo mu mukolo ogw’ennono ku kasozi Buddo kimannyiddwa nga [[Naggalabi Buddo|Naggalabi]] . Akasozi kano era weewasangibwa amasomero g'abaana abato abatandika okusoma, ne siniya agawerako, okuli ne [[King's College, Budo|Kings College Budo]], essomero ly'abalenzi n'abawala erya siniya ery'ekitiibwa ng'abayizi basulayo, eryasomebwamu Bassekabaka ba [[Buganda]] okutandikira ddala ku [[Ssekabaka Daudi Cwa II|Captain Sir Daudi Chwa II]], [[Kabaka wa Buganda|Kabaka]] owa 34 [[Buganda|mu Bwakabaka bwa Buganda]], ow'ekiseera eyafuga wakati wa 1897 ne 1939.
== Ebintu eby'omuwendo ebisangibwako ==
Buddo aliko bino wammanga:
* [[King's College, Budo|Kings College Budo]] - Essomero erya siniya ery'ekitiibwa ery'abawala n'abalenzi.
* Essomero lya Budo junior.<ref>https://www.newvision.co.ug/news/1191608/budo-junior-50yrs-glory-challenges-tragedy</ref><ref>https://www.budojunior.com/</ref>
* Budo Senior Secondary School - Essomero lya siniya ery'Abawala n'abalenzi
* Essomero Kisozi High e Buddo
* Naggalabi Buddo - Ekifo [[Kabaka wa Buganda]] waatuuzibwa ku Nnamulondo mu mukolo ogwe nnono.
* Essomero lya Pulayimale erya Matutu Memorial
* Essomero lya St. Jude Pulayimale
* Essomero ly'Obusiraamu erya Abatec
== Ebijuliziddwa wabweru wa Wikipedia ==
* [http://www.kcc.go.ug/downloads/Executive_Summary.pdf Okusoomoozebwa n’ebiziyiza mu nteekateeka n’enkulaakulana mu Kampala]{{dead link|date=November 2016|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}
== Laba ne ==
* [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y'e Wakiso]]
* [[King's College, Budo|Ettendekero lya Kings College Budo]]
* [[Buganda|Obwakabaka bwa Buganda]]
* Central Region, Uganda
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
[[Category:Buganda]]
f5t0gpejekreflesja3l66p7f9msldx
67575
67574
2026-08-13T14:41:59Z
Nakisozi
10800
/* Ebintu eby'omuwendo ebisangibwako */
67575
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement|official_name=Buddo|image_skyline=|nickname=|image_flag=|image_caption=Buddo|image_seal=|image_map=|mapsize=150px|pushpin_map_caption=Map of Uganda showing the location of Buddo|pushpin_map=Uganda|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Uganda}}|subdivision_type1=[[Regions of Uganda|Region]]|subdivision_name1=[[Central Region, Uganda|Central Uganda]]|subdivision_type2=[[Districts of Uganda|District]]|subdivision_name2=[[Wakiso District]]|subdivision_type3=[[County]]|subdivision_name3=Busiro|subdivision_type4=|subdivision_name4=|leader_title=|leader_name=|area_magnitude=|area_total_km2=|area_land_km2=|area_water_km2=|population_as_of=|population_urban=|population_note=|population_total=|population_metro=|timezone=[[East Africa Time|EAT]]|utc_offset=+3|elevation_m=1300|website=|footnotes=}}'''Buddo''' ebisera ebimu ekiwandiikibwa nga '''Budo''',<ref>"70 years of mixed schooling at King's College bears fruit". New Vision (in Lungereza). Retrieved 2024-11-30.</ref><ref>"It's a pity Budonians hardly know anything about their school!". ''New Vision''. Retrieved 2024-11-30.</ref>kasozi mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti ey'e Wakiso]] mu masekkati ga Uganda . Mu njatula, '''Buddo''' ye mpandiika entuufu mu lulimi olukozesebwa mu kitundu.
== Gyekasangibwa ==
Buddo kasangibwa mu Ssaza ly’e Busiro mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y' e Wakiso]], ng'ovudde ku luguudo lwa [[Kampala]] - [[Masaka]], kilomita 14(mailo 8.7) mu bukiika ddyo bw'obugwanjuba bwa [[Kampala]], ekibuga ekikulu ekya [[Yuganda|Uganda]] era ekibuga ekisinga obunene.<ref>Road Distance Between Kampala and Buddo with Map</ref>
== Okusiiga ekifaananyi ==
N'entikko eri ku mmita 1,300( Nga ze fuuti 4,300) waggulu w’obugulumivu bw’ennyanja, Buddo kasozi kakulu mu bitundu ebiriraanye [[Kampala]]. Keetoololerako emigaso gy'ebyobuwangwa n'ebyenjigiriza.Ekifo ky'ebyobuwangwa eky'amattikkira , [[Kabaka wa Buganda|Kabaka]] wa [[Buganda]] gy’atikkirirwa naatuuzibwa ku Namulondo mu mukolo ogw’ennono ku kasozi Buddo kimannyiddwa nga [[Naggalabi Buddo|Naggalabi]] . Akasozi kano era weewasangibwa amasomero g'abaana abato abatandika okusoma, ne siniya agawerako, okuli ne [[King's College, Budo|Kings College Budo]], essomero ly'abalenzi n'abawala erya siniya ery'ekitiibwa ng'abayizi basulayo, eryasomebwamu Bassekabaka ba [[Buganda]] okutandikira ddala ku [[Ssekabaka Daudi Cwa II|Captain Sir Daudi Chwa II]], [[Kabaka wa Buganda|Kabaka]] owa 34 [[Buganda|mu Bwakabaka bwa Buganda]], ow'ekiseera eyafuga wakati wa 1897 ne 1939.
== Ebintu eby'omuwendo ebisangibwako ==
Buddo aliko bino wammanga:
* [[King's College, Budo|Kings College Budo]] - Essomero erya siniya ery'ekitiibwa ery'abawala n'abalenzi.
* Essomero lya Budo junior.<ref>https://www.newvision.co.ug/news/1191608/budo-junior-50yrs-glory-challenges-tragedy</ref><ref>https://www.budojunior.com/</ref>
* Budo Senior Secondary School - Essomero lya siniya ery'Abawala n'abalenzi
* Essomero Kisozi High e Buddo
* Naggalabi Buddo - Ekifo [[Kabaka wa Buganda]] waatuuzibwa ku Nnamulondo mu mukolo ogwe nnono.
* Essomero lya Pulayimale erya Matutu Memorial
* Essomero lya St. Jude Pulayimale
* Essomero erya Abatec Islamic School
== Ebijuliziddwa wabweru wa Wikipedia ==
* [http://www.kcc.go.ug/downloads/Executive_Summary.pdf Okusoomoozebwa n’ebiziyiza mu nteekateeka n’enkulaakulana mu Kampala]{{dead link|date=November 2016|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}
== Laba ne ==
* [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y'e Wakiso]]
* [[King's College, Budo|Ettendekero lya Kings College Budo]]
* [[Buganda|Obwakabaka bwa Buganda]]
* Central Region, Uganda
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
[[Category:Buganda]]
kfslv7fki6ocyy6wqz0ijsbpuywkaxz
67576
67575
2026-08-13T14:42:56Z
Nakisozi
10800
/* Ebintu eby'omuwendo ebisangibwako */
67576
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement|official_name=Buddo|image_skyline=|nickname=|image_flag=|image_caption=Buddo|image_seal=|image_map=|mapsize=150px|pushpin_map_caption=Map of Uganda showing the location of Buddo|pushpin_map=Uganda|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Uganda}}|subdivision_type1=[[Regions of Uganda|Region]]|subdivision_name1=[[Central Region, Uganda|Central Uganda]]|subdivision_type2=[[Districts of Uganda|District]]|subdivision_name2=[[Wakiso District]]|subdivision_type3=[[County]]|subdivision_name3=Busiro|subdivision_type4=|subdivision_name4=|leader_title=|leader_name=|area_magnitude=|area_total_km2=|area_land_km2=|area_water_km2=|population_as_of=|population_urban=|population_note=|population_total=|population_metro=|timezone=[[East Africa Time|EAT]]|utc_offset=+3|elevation_m=1300|website=|footnotes=}}'''Buddo''' ebisera ebimu ekiwandiikibwa nga '''Budo''',<ref>"70 years of mixed schooling at King's College bears fruit". New Vision (in Lungereza). Retrieved 2024-11-30.</ref><ref>"It's a pity Budonians hardly know anything about their school!". ''New Vision''. Retrieved 2024-11-30.</ref>kasozi mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti ey'e Wakiso]] mu masekkati ga Uganda . Mu njatula, '''Buddo''' ye mpandiika entuufu mu lulimi olukozesebwa mu kitundu.
== Gyekasangibwa ==
Buddo kasangibwa mu Ssaza ly’e Busiro mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y' e Wakiso]], ng'ovudde ku luguudo lwa [[Kampala]] - [[Masaka]], kilomita 14(mailo 8.7) mu bukiika ddyo bw'obugwanjuba bwa [[Kampala]], ekibuga ekikulu ekya [[Yuganda|Uganda]] era ekibuga ekisinga obunene.<ref>Road Distance Between Kampala and Buddo with Map</ref>
== Okusiiga ekifaananyi ==
N'entikko eri ku mmita 1,300( Nga ze fuuti 4,300) waggulu w’obugulumivu bw’ennyanja, Buddo kasozi kakulu mu bitundu ebiriraanye [[Kampala]]. Keetoololerako emigaso gy'ebyobuwangwa n'ebyenjigiriza.Ekifo ky'ebyobuwangwa eky'amattikkira , [[Kabaka wa Buganda|Kabaka]] wa [[Buganda]] gy’atikkirirwa naatuuzibwa ku Namulondo mu mukolo ogw’ennono ku kasozi Buddo kimannyiddwa nga [[Naggalabi Buddo|Naggalabi]] . Akasozi kano era weewasangibwa amasomero g'abaana abato abatandika okusoma, ne siniya agawerako, okuli ne [[King's College, Budo|Kings College Budo]], essomero ly'abalenzi n'abawala erya siniya ery'ekitiibwa ng'abayizi basulayo, eryasomebwamu Bassekabaka ba [[Buganda]] okutandikira ddala ku [[Ssekabaka Daudi Cwa II|Captain Sir Daudi Chwa II]], [[Kabaka wa Buganda|Kabaka]] owa 34 [[Buganda|mu Bwakabaka bwa Buganda]], ow'ekiseera eyafuga wakati wa 1897 ne 1939.
== Ebintu eby'omuwendo ebisangibwako ==
Buddo aliko bino wammanga:
* [[King's College, Budo|Kings College Budo]] - Essomero erya siniya ery'ekitiibwa ery'abawala n'abalenzi.
* Essomero lya Budo junior.<ref>https://www.newvision.co.ug/news/1191608/budo-junior-50yrs-glory-challenges-tragedy</ref><ref>https://www.budojunior.com/</ref>
* Budo Senior Secondary School - Essomero lya siniya ery'Abawala n'abalenzi
* Essomero Kisozi High e Buddo
* Naggalabi Buddo - Ekifo [[Kabaka wa Buganda]] waatuuzibwa ku Nnamulondo mu mukolo ogwe nnono.
* Essomero lya Pulayimale erya Matutu Memorial
* Essomero lya St. Jude Pulayimale
* Essomero lya St Francis Junior School e Buddo
* Essomero erya Abatec Islamic School
== Ebijuliziddwa wabweru wa Wikipedia ==
* [http://www.kcc.go.ug/downloads/Executive_Summary.pdf Okusoomoozebwa n’ebiziyiza mu nteekateeka n’enkulaakulana mu Kampala]{{dead link|date=November 2016|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}
== Laba ne ==
* [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y'e Wakiso]]
* [[King's College, Budo|Ettendekero lya Kings College Budo]]
* [[Buganda|Obwakabaka bwa Buganda]]
* Central Region, Uganda
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
[[Category:Buganda]]
n67vi4ne095lux99dgchotfseifobme
67577
67576
2026-08-13T14:57:55Z
Nakisozi
10800
/* Ebintu eby'omuwendo ebisangibwako */
67577
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement|official_name=Buddo|image_skyline=|nickname=|image_flag=|image_caption=Buddo|image_seal=|image_map=|mapsize=150px|pushpin_map_caption=Map of Uganda showing the location of Buddo|pushpin_map=Uganda|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Uganda}}|subdivision_type1=[[Regions of Uganda|Region]]|subdivision_name1=[[Central Region, Uganda|Central Uganda]]|subdivision_type2=[[Districts of Uganda|District]]|subdivision_name2=[[Wakiso District]]|subdivision_type3=[[County]]|subdivision_name3=Busiro|subdivision_type4=|subdivision_name4=|leader_title=|leader_name=|area_magnitude=|area_total_km2=|area_land_km2=|area_water_km2=|population_as_of=|population_urban=|population_note=|population_total=|population_metro=|timezone=[[East Africa Time|EAT]]|utc_offset=+3|elevation_m=1300|website=|footnotes=}}'''Buddo''' ebisera ebimu ekiwandiikibwa nga '''Budo''',<ref>"70 years of mixed schooling at King's College bears fruit". New Vision (in Lungereza). Retrieved 2024-11-30.</ref><ref>"It's a pity Budonians hardly know anything about their school!". ''New Vision''. Retrieved 2024-11-30.</ref>kasozi mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti ey'e Wakiso]] mu masekkati ga Uganda . Mu njatula, '''Buddo''' ye mpandiika entuufu mu lulimi olukozesebwa mu kitundu.
== Gyekasangibwa ==
Buddo kasangibwa mu Ssaza ly’e Busiro mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y' e Wakiso]], ng'ovudde ku luguudo lwa [[Kampala]] - [[Masaka]], kilomita 14(mailo 8.7) mu bukiika ddyo bw'obugwanjuba bwa [[Kampala]], ekibuga ekikulu ekya [[Yuganda|Uganda]] era ekibuga ekisinga obunene.<ref>Road Distance Between Kampala and Buddo with Map</ref>
== Okusiiga ekifaananyi ==
N'entikko eri ku mmita 1,300( Nga ze fuuti 4,300) waggulu w’obugulumivu bw’ennyanja, Buddo kasozi kakulu mu bitundu ebiriraanye [[Kampala]]. Keetoololerako emigaso gy'ebyobuwangwa n'ebyenjigiriza.Ekifo ky'ebyobuwangwa eky'amattikkira , [[Kabaka wa Buganda|Kabaka]] wa [[Buganda]] gy’atikkirirwa naatuuzibwa ku Namulondo mu mukolo ogw’ennono ku kasozi Buddo kimannyiddwa nga [[Naggalabi Buddo|Naggalabi]] . Akasozi kano era weewasangibwa amasomero g'abaana abato abatandika okusoma, ne siniya agawerako, okuli ne [[King's College, Budo|Kings College Budo]], essomero ly'abalenzi n'abawala erya siniya ery'ekitiibwa ng'abayizi basulayo, eryasomebwamu Bassekabaka ba [[Buganda]] okutandikira ddala ku [[Ssekabaka Daudi Cwa II|Captain Sir Daudi Chwa II]], [[Kabaka wa Buganda|Kabaka]] owa 34 [[Buganda|mu Bwakabaka bwa Buganda]], ow'ekiseera eyafuga wakati wa 1897 ne 1939.
== Ebintu eby'omuwendo ebisangibwako ==
Buddo aliko bino wammanga:
* [[King's College, Budo|Kings College Budo]] - Essomero erya siniya ery'ekitiibwa ery'abawala n'abalenzi.
* Essomero lya Budo junior.<ref>https://www.newvision.co.ug/news/1191608/budo-junior-50yrs-glory-challenges-tragedy</ref><ref>https://www.budojunior.com/</ref>
* [https://buddosecondaryschool.com/ Budo Senior Secondary School] - Essomero lya siniya ery'Abawala n'abalenzi
* Essomero Kisozi High e Buddo
* Naggalabi Buddo - Ekifo [[Kabaka wa Buganda]] waatuuzibwa ku Nnamulondo mu mukolo ogwe nnono.
* Essomero lya Pulayimale erya Matutu Memorial
* Essomero lya St. Jude Pulayimale
* Essomero lya St Francis Junior School e Buddo
* Essomero erya Abatec Islamic School
== Ebijuliziddwa wabweru wa Wikipedia ==
* [http://www.kcc.go.ug/downloads/Executive_Summary.pdf Okusoomoozebwa n’ebiziyiza mu nteekateeka n’enkulaakulana mu Kampala]{{dead link|date=November 2016|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}
== Laba ne ==
* [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y'e Wakiso]]
* [[King's College, Budo|Ettendekero lya Kings College Budo]]
* [[Buganda|Obwakabaka bwa Buganda]]
* Central Region, Uganda
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
[[Category:Buganda]]
nu4he9pyi5s39zm0r6jg55f3vofpqgs
67578
67577
2026-08-13T14:59:33Z
Nakisozi
10800
/* Ebintu eby'omuwendo ebisangibwako */
67578
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement|official_name=Buddo|image_skyline=|nickname=|image_flag=|image_caption=Buddo|image_seal=|image_map=|mapsize=150px|pushpin_map_caption=Map of Uganda showing the location of Buddo|pushpin_map=Uganda|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Uganda}}|subdivision_type1=[[Regions of Uganda|Region]]|subdivision_name1=[[Central Region, Uganda|Central Uganda]]|subdivision_type2=[[Districts of Uganda|District]]|subdivision_name2=[[Wakiso District]]|subdivision_type3=[[County]]|subdivision_name3=Busiro|subdivision_type4=|subdivision_name4=|leader_title=|leader_name=|area_magnitude=|area_total_km2=|area_land_km2=|area_water_km2=|population_as_of=|population_urban=|population_note=|population_total=|population_metro=|timezone=[[East Africa Time|EAT]]|utc_offset=+3|elevation_m=1300|website=|footnotes=}}'''Buddo''' ebisera ebimu ekiwandiikibwa nga '''Budo''',<ref>"70 years of mixed schooling at King's College bears fruit". New Vision (in Lungereza). Retrieved 2024-11-30.</ref><ref>"It's a pity Budonians hardly know anything about their school!". ''New Vision''. Retrieved 2024-11-30.</ref>kasozi mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti ey'e Wakiso]] mu masekkati ga Uganda . Mu njatula, '''Buddo''' ye mpandiika entuufu mu lulimi olukozesebwa mu kitundu.
== Gyekasangibwa ==
Buddo kasangibwa mu Ssaza ly’e Busiro mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y' e Wakiso]], ng'ovudde ku luguudo lwa [[Kampala]] - [[Masaka]], kilomita 14(mailo 8.7) mu bukiika ddyo bw'obugwanjuba bwa [[Kampala]], ekibuga ekikulu ekya [[Yuganda|Uganda]] era ekibuga ekisinga obunene.<ref>Road Distance Between Kampala and Buddo with Map</ref>
== Okusiiga ekifaananyi ==
N'entikko eri ku mmita 1,300( Nga ze fuuti 4,300) waggulu w’obugulumivu bw’ennyanja, Buddo kasozi kakulu mu bitundu ebiriraanye [[Kampala]]. Keetoololerako emigaso gy'ebyobuwangwa n'ebyenjigiriza.Ekifo ky'ebyobuwangwa eky'amattikkira , [[Kabaka wa Buganda|Kabaka]] wa [[Buganda]] gy’atikkirirwa naatuuzibwa ku Namulondo mu mukolo ogw’ennono ku kasozi Buddo kimannyiddwa nga [[Naggalabi Buddo|Naggalabi]] . Akasozi kano era weewasangibwa amasomero g'abaana abato abatandika okusoma, ne siniya agawerako, okuli ne [[King's College, Budo|Kings College Budo]], essomero ly'abalenzi n'abawala erya siniya ery'ekitiibwa ng'abayizi basulayo, eryasomebwamu Bassekabaka ba [[Buganda]] okutandikira ddala ku [[Ssekabaka Daudi Cwa II|Captain Sir Daudi Chwa II]], [[Kabaka wa Buganda|Kabaka]] owa 34 [[Buganda|mu Bwakabaka bwa Buganda]], ow'ekiseera eyafuga wakati wa 1897 ne 1939.
== Ebintu eby'omuwendo ebisangibwako ==
Buddo aliko bino wammanga:
* [[King's College, Budo|Kings College Budo]] - Essomero erya siniya ery'ekitiibwa ery'abawala n'abalenzi.
* Essomero lya Budo junior.<ref>https://www.newvision.co.ug/news/1191608/budo-junior-50yrs-glory-challenges-tragedy</ref><ref>https://www.budojunior.com/</ref>
* [https://buddosecondaryschool.com/ Budo Senior Secondary School] - Essomero lya siniya ery'Abawala n'abalenzi
* Essomero Kisozi High e Buddo
* [[Naggalabi Buddo]] - Ekifo [[Kabaka wa Buganda]] waatuuzibwa ku Nnamulondo mu mukolo ogwe nnono.
* Essomero lya Pulayimale erya Matutu Memorial
* Essomero lya St. Jude Pulayimale
* Essomero lya St Francis Junior School e Buddo
* Essomero erya Abatec Islamic School
== Ebijuliziddwa wabweru wa Wikipedia ==
* [http://www.kcc.go.ug/downloads/Executive_Summary.pdf Okusoomoozebwa n’ebiziyiza mu nteekateeka n’enkulaakulana mu Kampala]{{dead link|date=November 2016|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}
== Laba ne ==
* [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y'e Wakiso]]
* [[King's College, Budo|Ettendekero lya Kings College Budo]]
* [[Buganda|Obwakabaka bwa Buganda]]
* Central Region, Uganda
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
[[Category:Buganda]]
b2g9cjj20curyt78bm3hpia44h2em9y
67579
67578
2026-08-13T15:00:38Z
Nakisozi
10800
/* Ebijuliziddwa wabweru wa Wikipedia */
67579
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement|official_name=Buddo|image_skyline=|nickname=|image_flag=|image_caption=Buddo|image_seal=|image_map=|mapsize=150px|pushpin_map_caption=Map of Uganda showing the location of Buddo|pushpin_map=Uganda|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Uganda}}|subdivision_type1=[[Regions of Uganda|Region]]|subdivision_name1=[[Central Region, Uganda|Central Uganda]]|subdivision_type2=[[Districts of Uganda|District]]|subdivision_name2=[[Wakiso District]]|subdivision_type3=[[County]]|subdivision_name3=Busiro|subdivision_type4=|subdivision_name4=|leader_title=|leader_name=|area_magnitude=|area_total_km2=|area_land_km2=|area_water_km2=|population_as_of=|population_urban=|population_note=|population_total=|population_metro=|timezone=[[East Africa Time|EAT]]|utc_offset=+3|elevation_m=1300|website=|footnotes=}}'''Buddo''' ebisera ebimu ekiwandiikibwa nga '''Budo''',<ref>"70 years of mixed schooling at King's College bears fruit". New Vision (in Lungereza). Retrieved 2024-11-30.</ref><ref>"It's a pity Budonians hardly know anything about their school!". ''New Vision''. Retrieved 2024-11-30.</ref>kasozi mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti ey'e Wakiso]] mu masekkati ga Uganda . Mu njatula, '''Buddo''' ye mpandiika entuufu mu lulimi olukozesebwa mu kitundu.
== Gyekasangibwa ==
Buddo kasangibwa mu Ssaza ly’e Busiro mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y' e Wakiso]], ng'ovudde ku luguudo lwa [[Kampala]] - [[Masaka]], kilomita 14(mailo 8.7) mu bukiika ddyo bw'obugwanjuba bwa [[Kampala]], ekibuga ekikulu ekya [[Yuganda|Uganda]] era ekibuga ekisinga obunene.<ref>Road Distance Between Kampala and Buddo with Map</ref>
== Okusiiga ekifaananyi ==
N'entikko eri ku mmita 1,300( Nga ze fuuti 4,300) waggulu w’obugulumivu bw’ennyanja, Buddo kasozi kakulu mu bitundu ebiriraanye [[Kampala]]. Keetoololerako emigaso gy'ebyobuwangwa n'ebyenjigiriza.Ekifo ky'ebyobuwangwa eky'amattikkira , [[Kabaka wa Buganda|Kabaka]] wa [[Buganda]] gy’atikkirirwa naatuuzibwa ku Namulondo mu mukolo ogw’ennono ku kasozi Buddo kimannyiddwa nga [[Naggalabi Buddo|Naggalabi]] . Akasozi kano era weewasangibwa amasomero g'abaana abato abatandika okusoma, ne siniya agawerako, okuli ne [[King's College, Budo|Kings College Budo]], essomero ly'abalenzi n'abawala erya siniya ery'ekitiibwa ng'abayizi basulayo, eryasomebwamu Bassekabaka ba [[Buganda]] okutandikira ddala ku [[Ssekabaka Daudi Cwa II|Captain Sir Daudi Chwa II]], [[Kabaka wa Buganda|Kabaka]] owa 34 [[Buganda|mu Bwakabaka bwa Buganda]], ow'ekiseera eyafuga wakati wa 1897 ne 1939.
== Ebintu eby'omuwendo ebisangibwako ==
Buddo aliko bino wammanga:
* [[King's College, Budo|Kings College Budo]] - Essomero erya siniya ery'ekitiibwa ery'abawala n'abalenzi.
* Essomero lya Budo junior.<ref>https://www.newvision.co.ug/news/1191608/budo-junior-50yrs-glory-challenges-tragedy</ref><ref>https://www.budojunior.com/</ref>
* [https://buddosecondaryschool.com/ Budo Senior Secondary School] - Essomero lya siniya ery'Abawala n'abalenzi
* Essomero Kisozi High e Buddo
* [[Naggalabi Buddo]] - Ekifo [[Kabaka wa Buganda]] waatuuzibwa ku Nnamulondo mu mukolo ogwe nnono.
* Essomero lya Pulayimale erya Matutu Memorial
* Essomero lya St. Jude Pulayimale
* Essomero lya St Francis Junior School e Buddo
* Essomero erya Abatec Islamic School
== Ebijuliziddwa wabweru wa Wikipedia ==
* [http://www.kcc.go.ug/downloads/Executive_Summary.pdf Okusoomoozebwa n’ebiziyiza mu nteekateeka n’enkulaakulana mu Kampala]{{dead link|date=November 2016|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}
== Laba ne ==
* [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y'e Wakiso]]
* [[King's College, Budo|Ettendekero lya Kings College Budo]]
* [[Buganda|Obwakabaka bwa Buganda]]
* Ettundutundu ly'amasekkati ga Uganda, Uganda
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
[[Category:Buganda]]
3bwex6yqnqsg72lpuit3edfm9ys3p91
67580
67579
2026-08-13T15:02:18Z
Nakisozi
10800
/* Ebintu eby'omuwendo ebisangibwako */
67580
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement|official_name=Buddo|image_skyline=|nickname=|image_flag=|image_caption=Buddo|image_seal=|image_map=|mapsize=150px|pushpin_map_caption=Map of Uganda showing the location of Buddo|pushpin_map=Uganda|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Uganda}}|subdivision_type1=[[Regions of Uganda|Region]]|subdivision_name1=[[Central Region, Uganda|Central Uganda]]|subdivision_type2=[[Districts of Uganda|District]]|subdivision_name2=[[Wakiso District]]|subdivision_type3=[[County]]|subdivision_name3=Busiro|subdivision_type4=|subdivision_name4=|leader_title=|leader_name=|area_magnitude=|area_total_km2=|area_land_km2=|area_water_km2=|population_as_of=|population_urban=|population_note=|population_total=|population_metro=|timezone=[[East Africa Time|EAT]]|utc_offset=+3|elevation_m=1300|website=|footnotes=}}'''Buddo''' ebisera ebimu ekiwandiikibwa nga '''Budo''',<ref>"70 years of mixed schooling at King's College bears fruit". New Vision (in Lungereza). Retrieved 2024-11-30.</ref><ref>"It's a pity Budonians hardly know anything about their school!". ''New Vision''. Retrieved 2024-11-30.</ref>kasozi mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti ey'e Wakiso]] mu masekkati ga Uganda . Mu njatula, '''Buddo''' ye mpandiika entuufu mu lulimi olukozesebwa mu kitundu.
== Gyekasangibwa ==
Buddo kasangibwa mu Ssaza ly’e Busiro mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y' e Wakiso]], ng'ovudde ku luguudo lwa [[Kampala]] - [[Masaka]], kilomita 14(mailo 8.7) mu bukiika ddyo bw'obugwanjuba bwa [[Kampala]], ekibuga ekikulu ekya [[Yuganda|Uganda]] era ekibuga ekisinga obunene.<ref>Road Distance Between Kampala and Buddo with Map</ref>
== Okusiiga ekifaananyi ==
N'entikko eri ku mmita 1,300( Nga ze fuuti 4,300) waggulu w’obugulumivu bw’ennyanja, Buddo kasozi kakulu mu bitundu ebiriraanye [[Kampala]]. Keetoololerako emigaso gy'ebyobuwangwa n'ebyenjigiriza.Ekifo ky'ebyobuwangwa eky'amattikkira , [[Kabaka wa Buganda|Kabaka]] wa [[Buganda]] gy’atikkirirwa naatuuzibwa ku Namulondo mu mukolo ogw’ennono ku kasozi Buddo kimannyiddwa nga [[Naggalabi Buddo|Naggalabi]] . Akasozi kano era weewasangibwa amasomero g'abaana abato abatandika okusoma, ne siniya agawerako, okuli ne [[King's College, Budo|Kings College Budo]], essomero ly'abalenzi n'abawala erya siniya ery'ekitiibwa ng'abayizi basulayo, eryasomebwamu Bassekabaka ba [[Buganda]] okutandikira ddala ku [[Ssekabaka Daudi Cwa II|Captain Sir Daudi Chwa II]], [[Kabaka wa Buganda|Kabaka]] owa 34 [[Buganda|mu Bwakabaka bwa Buganda]], ow'ekiseera eyafuga wakati wa 1897 ne 1939.
== Ebintu eby'omuwendo ebisangibwako ==
Buddo aliko bino wammanga:
* [[King's College, Budo|Kings College Budo]] - Essomero erya siniya ery'ekitiibwa ery'abawala n'abalenzi.
* Essomero lya Budo junior.<ref>https://www.newvision.co.ug/news/1191608/budo-junior-50yrs-glory-challenges-tragedy</ref><ref>https://www.budojunior.com/</ref>
* [https://buddosecondaryschool.com/ Budo Senior Secondary School] - Essomero lya siniya ery'abawala n'abalenzi
* Essomero Kisozi High e Buddo
* [[Naggalabi Buddo]] - Ekifo [[Kabaka wa Buganda]] waatuuzibwa ku Nnamulondo mu mukolo ogwe nnono.
* Essomero lya Pulayimale erya Matutu Memorial
* Essomero lya St. Jude Pulayimale
* Essomero lya St Francis Junior School e Buddo
* Essomero erya Abatec Islamic School
== Ebijuliziddwa wabweru wa Wikipedia ==
* [http://www.kcc.go.ug/downloads/Executive_Summary.pdf Okusoomoozebwa n’ebiziyiza mu nteekateeka n’enkulaakulana mu Kampala]{{dead link|date=November 2016|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}
== Laba ne ==
* [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y'e Wakiso]]
* [[King's College, Budo|Ettendekero lya Kings College Budo]]
* [[Buganda|Obwakabaka bwa Buganda]]
* Ettundutundu ly'amasekkati ga Uganda, Uganda
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
[[Category:Buganda]]
g38q2cr8d8wo47h2dfmyx9pe72k6shl
67581
67580
2026-08-13T15:05:46Z
Nakisozi
10800
/* Ebijuliziddwa */
67581
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement|official_name=Buddo|image_skyline=|nickname=|image_flag=|image_caption=Buddo|image_seal=|image_map=|mapsize=150px|pushpin_map_caption=Map of Uganda showing the location of Buddo|pushpin_map=Uganda|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Uganda}}|subdivision_type1=[[Regions of Uganda|Region]]|subdivision_name1=[[Central Region, Uganda|Central Uganda]]|subdivision_type2=[[Districts of Uganda|District]]|subdivision_name2=[[Wakiso District]]|subdivision_type3=[[County]]|subdivision_name3=Busiro|subdivision_type4=|subdivision_name4=|leader_title=|leader_name=|area_magnitude=|area_total_km2=|area_land_km2=|area_water_km2=|population_as_of=|population_urban=|population_note=|population_total=|population_metro=|timezone=[[East Africa Time|EAT]]|utc_offset=+3|elevation_m=1300|website=|footnotes=}}'''Buddo''' ebisera ebimu ekiwandiikibwa nga '''Budo''',<ref>"70 years of mixed schooling at King's College bears fruit". New Vision (in Lungereza). Retrieved 2024-11-30.</ref><ref>"It's a pity Budonians hardly know anything about their school!". ''New Vision''. Retrieved 2024-11-30.</ref>kasozi mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti ey'e Wakiso]] mu masekkati ga Uganda . Mu njatula, '''Buddo''' ye mpandiika entuufu mu lulimi olukozesebwa mu kitundu.
== Gyekasangibwa ==
Buddo kasangibwa mu Ssaza ly’e Busiro mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y' e Wakiso]], ng'ovudde ku luguudo lwa [[Kampala]] - [[Masaka]], kilomita 14(mailo 8.7) mu bukiika ddyo bw'obugwanjuba bwa [[Kampala]], ekibuga ekikulu ekya [[Yuganda|Uganda]] era ekibuga ekisinga obunene.<ref>Road Distance Between Kampala and Buddo with Map</ref>
== Okusiiga ekifaananyi ==
N'entikko eri ku mmita 1,300( Nga ze fuuti 4,300) waggulu w’obugulumivu bw’ennyanja, Buddo kasozi kakulu mu bitundu ebiriraanye [[Kampala]]. Keetoololerako emigaso gy'ebyobuwangwa n'ebyenjigiriza.Ekifo ky'ebyobuwangwa eky'amattikkira , [[Kabaka wa Buganda|Kabaka]] wa [[Buganda]] gy’atikkirirwa naatuuzibwa ku Namulondo mu mukolo ogw’ennono ku kasozi Buddo kimannyiddwa nga [[Naggalabi Buddo|Naggalabi]] . Akasozi kano era weewasangibwa amasomero g'abaana abato abatandika okusoma, ne siniya agawerako, okuli ne [[King's College, Budo|Kings College Budo]], essomero ly'abalenzi n'abawala erya siniya ery'ekitiibwa ng'abayizi basulayo, eryasomebwamu Bassekabaka ba [[Buganda]] okutandikira ddala ku [[Ssekabaka Daudi Cwa II|Captain Sir Daudi Chwa II]], [[Kabaka wa Buganda|Kabaka]] owa 34 [[Buganda|mu Bwakabaka bwa Buganda]], ow'ekiseera eyafuga wakati wa 1897 ne 1939.
== Ebintu eby'omuwendo ebisangibwako ==
Buddo aliko bino wammanga:
* [[King's College, Budo|Kings College Budo]] - Essomero erya siniya ery'ekitiibwa ery'abawala n'abalenzi.
* Essomero lya Budo junior.<ref>https://www.newvision.co.ug/news/1191608/budo-junior-50yrs-glory-challenges-tragedy</ref><ref>https://www.budojunior.com/</ref>
* Buddo senior secondary School.<ref>https://buddosecondaryschool.com/</ref> Essomero lya siniya ery'abawala n'abalenzi
* Essomero Kisozi High e Buddo
* [[Naggalabi Buddo]] - Ekifo [[Kabaka wa Buganda]] waatuuzibwa ku Nnamulondo mu mukolo ogwe nnono.
* Essomero lya Pulayimale erya Matutu Memorial
* Essomero lya St. Jude Pulayimale
* Essomero lya St Francis Junior School e Buddo
* Essomero erya Abatec Islamic School
== Ebijuliziddwa wabweru wa Wikipedia ==
* [http://www.kcc.go.ug/downloads/Executive_Summary.pdf Okusoomoozebwa n’ebiziyiza mu nteekateeka n’enkulaakulana mu Kampala]{{dead link|date=November 2016|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}
== Laba ne ==
* [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y'e Wakiso]]
* [[King's College, Budo|Ettendekero lya Kings College Budo]]
* [[Buganda|Obwakabaka bwa Buganda]]
* Ettundutundu ly'amasekkati ga Uganda, Uganda
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
[[Category:Buganda]]
b6kldxdrb1rhlofh7txp7mkka9f6gka
67582
67581
2026-08-13T15:09:16Z
Nakisozi
10800
Ntaddemu ettuluba
67582
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement|official_name=Buddo|image_skyline=|nickname=|image_flag=|image_caption=Buddo|image_seal=|image_map=|mapsize=150px|pushpin_map_caption=Map of Uganda showing the location of Buddo|pushpin_map=Uganda|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Uganda}}|subdivision_type1=[[Regions of Uganda|Region]]|subdivision_name1=[[Central Region, Uganda|Central Uganda]]|subdivision_type2=[[Districts of Uganda|District]]|subdivision_name2=[[Wakiso District]]|subdivision_type3=[[County]]|subdivision_name3=Busiro|subdivision_type4=|subdivision_name4=|leader_title=|leader_name=|area_magnitude=|area_total_km2=|area_land_km2=|area_water_km2=|population_as_of=|population_urban=|population_note=|population_total=|population_metro=|timezone=[[East Africa Time|EAT]]|utc_offset=+3|elevation_m=1300|website=|footnotes=}}'''Buddo''' ebisera ebimu ekiwandiikibwa nga '''Budo''',<ref>"70 years of mixed schooling at King's College bears fruit". New Vision (in Lungereza). Retrieved 2024-11-30.</ref><ref>"It's a pity Budonians hardly know anything about their school!". ''New Vision''. Retrieved 2024-11-30.</ref>kasozi mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti ey'e Wakiso]] mu masekkati ga Uganda . Mu njatula, '''Buddo''' ye mpandiika entuufu mu lulimi olukozesebwa mu kitundu.
== Gyekasangibwa ==
Buddo kasangibwa mu Ssaza ly’e Busiro mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y' e Wakiso]], ng'ovudde ku luguudo lwa [[Kampala]] - [[Masaka]], kilomita 14(mailo 8.7) mu bukiika ddyo bw'obugwanjuba bwa [[Kampala]], ekibuga ekikulu ekya [[Yuganda|Uganda]] era ekibuga ekisinga obunene.<ref>Road Distance Between Kampala and Buddo with Map</ref>
== Okusiiga ekifaananyi ==
N'entikko eri ku mmita 1,300( Nga ze fuuti 4,300) waggulu w’obugulumivu bw’ennyanja, Buddo kasozi kakulu mu bitundu ebiriraanye [[Kampala]]. Keetoololerako emigaso gy'ebyobuwangwa n'ebyenjigiriza.Ekifo ky'ebyobuwangwa eky'amattikkira , [[Kabaka wa Buganda|Kabaka]] wa [[Buganda]] gy’atikkirirwa naatuuzibwa ku Namulondo mu mukolo ogw’ennono ku kasozi Buddo kimannyiddwa nga [[Naggalabi Buddo|Naggalabi]] . Akasozi kano era weewasangibwa amasomero g'abaana abato abatandika okusoma, ne siniya agawerako, okuli ne [[King's College, Budo|Kings College Budo]], essomero ly'abalenzi n'abawala erya siniya ery'ekitiibwa ng'abayizi basulayo, eryasomebwamu Bassekabaka ba [[Buganda]] okutandikira ddala ku [[Ssekabaka Daudi Cwa II|Captain Sir Daudi Chwa II]], [[Kabaka wa Buganda|Kabaka]] owa 34 [[Buganda|mu Bwakabaka bwa Buganda]], ow'ekiseera eyafuga wakati wa 1897 ne 1939.
== Ebintu eby'omuwendo ebisangibwako ==
Buddo aliko bino wammanga:
* [[King's College, Budo|Kings College Budo]] - Essomero erya siniya ery'ekitiibwa ery'abawala n'abalenzi.
* Essomero lya Budo junior.<ref>https://www.newvision.co.ug/news/1191608/budo-junior-50yrs-glory-challenges-tragedy</ref><ref>https://www.budojunior.com/</ref>
* Buddo senior secondary School.<ref>https://buddosecondaryschool.com/</ref> Essomero lya siniya ery'abawala n'abalenzi
* Essomero Kisozi High e Buddo
* [[Naggalabi Buddo]] - Ekifo [[Kabaka wa Buganda]] waatuuzibwa ku Nnamulondo mu mukolo ogwe nnono.
* Essomero lya Pulayimale erya Matutu Memorial
* Essomero lya St. Jude Pulayimale
* Essomero lya St Francis Junior School e Buddo
* Essomero erya Abatec Islamic School
== Ebijuliziddwa wabweru wa Wikipedia ==
* [http://www.kcc.go.ug/downloads/Executive_Summary.pdf Okusoomoozebwa n’ebiziyiza mu nteekateeka n’enkulaakulana mu Kampala]{{dead link|date=November 2016|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}
== Laba ne ==
* [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y'e Wakiso]]
* [[King's College, Budo|Ettendekero lya Kings College Budo]]
* [[Buganda|Obwakabaka bwa Buganda]]
* Ettundutundu ly'amasekkati ga Uganda, Uganda
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
ipjqi8yvwvrwt22ouh55ub0wwaf68c3
67583
67582
2026-08-13T15:10:56Z
Nakisozi
10800
Ntaddemu ettuluba
67583
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement|official_name=Buddo|image_skyline=|nickname=|image_flag=|image_caption=Buddo|image_seal=|image_map=|mapsize=150px|pushpin_map_caption=Map of Uganda showing the location of Buddo|pushpin_map=Uganda|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Uganda}}|subdivision_type1=[[Regions of Uganda|Region]]|subdivision_name1=[[Central Region, Uganda|Central Uganda]]|subdivision_type2=[[Districts of Uganda|District]]|subdivision_name2=[[Wakiso District]]|subdivision_type3=[[County]]|subdivision_name3=Busiro|subdivision_type4=|subdivision_name4=|leader_title=|leader_name=|area_magnitude=|area_total_km2=|area_land_km2=|area_water_km2=|population_as_of=|population_urban=|population_note=|population_total=|population_metro=|timezone=[[East Africa Time|EAT]]|utc_offset=+3|elevation_m=1300|website=|footnotes=}}'''Buddo''' ebisera ebimu ekiwandiikibwa nga '''Budo''',<ref>"70 years of mixed schooling at King's College bears fruit". New Vision (in Lungereza). Retrieved 2024-11-30.</ref><ref>"It's a pity Budonians hardly know anything about their school!". ''New Vision''. Retrieved 2024-11-30.</ref>kasozi mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti ey'e Wakiso]] mu masekkati ga Uganda . Mu njatula, '''Buddo''' ye mpandiika entuufu mu lulimi olukozesebwa mu kitundu.
== Gyekasangibwa ==
Buddo kasangibwa mu Ssaza ly’e Busiro mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y' e Wakiso]], ng'ovudde ku luguudo lwa [[Kampala]] - [[Masaka]], kilomita 14(mailo 8.7) mu bukiika ddyo bw'obugwanjuba bwa [[Kampala]], ekibuga ekikulu ekya [[Yuganda|Uganda]] era ekibuga ekisinga obunene.<ref>Road Distance Between Kampala and Buddo with Map</ref>
== Okusiiga ekifaananyi ==
N'entikko eri ku mmita 1,300( Nga ze fuuti 4,300) waggulu w’obugulumivu bw’ennyanja, Buddo kasozi kakulu mu bitundu ebiriraanye [[Kampala]]. Keetoololerako emigaso gy'ebyobuwangwa n'ebyenjigiriza.Ekifo ky'ebyobuwangwa eky'amattikkira , [[Kabaka wa Buganda|Kabaka]] wa [[Buganda]] gy’atikkirirwa naatuuzibwa ku Namulondo mu mukolo ogw’ennono ku kasozi Buddo kimannyiddwa nga [[Naggalabi Buddo|Naggalabi]] . Akasozi kano era weewasangibwa amasomero g'abaana abato abatandika okusoma, ne siniya agawerako, okuli ne [[King's College, Budo|Kings College Budo]], essomero ly'abalenzi n'abawala erya siniya ery'ekitiibwa ng'abayizi basulayo, eryasomebwamu Bassekabaka ba [[Buganda]] okutandikira ddala ku [[Ssekabaka Daudi Cwa II|Captain Sir Daudi Chwa II]], [[Kabaka wa Buganda|Kabaka]] owa 34 [[Buganda|mu Bwakabaka bwa Buganda]], ow'ekiseera eyafuga wakati wa 1897 ne 1939.
== Ebintu eby'omuwendo ebisangibwako ==
Buddo aliko bino wammanga:
* [[King's College, Budo|Kings College Budo]] - Essomero erya siniya ery'ekitiibwa ery'abawala n'abalenzi.
* Essomero lya Budo junior.<ref>https://www.newvision.co.ug/news/1191608/budo-junior-50yrs-glory-challenges-tragedy</ref><ref>https://www.budojunior.com/</ref>
* Buddo senior secondary School.<ref>https://buddosecondaryschool.com/</ref> Essomero lya siniya ery'abawala n'abalenzi
* Essomero Kisozi High e Buddo
* [[Naggalabi Buddo]] - Ekifo [[Kabaka wa Buganda]] waatuuzibwa ku Nnamulondo mu mukolo ogwe nnono.
* Essomero lya Pulayimale erya Matutu Memorial
* Essomero lya St. Jude Pulayimale
* Essomero lya St Francis Junior School e Buddo
* Essomero erya Abatec Islamic School
== Ebijuliziddwa wabweru wa Wikipedia ==
* [http://www.kcc.go.ug/downloads/Executive_Summary.pdf Okusoomoozebwa n’ebiziyiza mu nteekateeka n’enkulaakulana mu Kampala]{{dead link|date=November 2016|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}
== Laba ne ==
* [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y'e Wakiso]]
* [[King's College, Budo|Ettendekero lya Kings College Budo]]
* [[Buganda|Obwakabaka bwa Buganda]]
* Ettundutundu ly'amasekkati ga Uganda, Uganda
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
[[Category:Ebifo ebirimu abantu mu Ttundutundu ly'amasekkati , Uganda]]
b3h2gz230n9xz7ywhecjj0lhaicfggv
67584
67583
2026-08-13T15:11:40Z
Nakisozi
10800
Ngasseeko ettuluba
67584
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement|official_name=Buddo|image_skyline=|nickname=|image_flag=|image_caption=Buddo|image_seal=|image_map=|mapsize=150px|pushpin_map_caption=Map of Uganda showing the location of Buddo|pushpin_map=Uganda|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Uganda}}|subdivision_type1=[[Regions of Uganda|Region]]|subdivision_name1=[[Central Region, Uganda|Central Uganda]]|subdivision_type2=[[Districts of Uganda|District]]|subdivision_name2=[[Wakiso District]]|subdivision_type3=[[County]]|subdivision_name3=Busiro|subdivision_type4=|subdivision_name4=|leader_title=|leader_name=|area_magnitude=|area_total_km2=|area_land_km2=|area_water_km2=|population_as_of=|population_urban=|population_note=|population_total=|population_metro=|timezone=[[East Africa Time|EAT]]|utc_offset=+3|elevation_m=1300|website=|footnotes=}}'''Buddo''' ebisera ebimu ekiwandiikibwa nga '''Budo''',<ref>"70 years of mixed schooling at King's College bears fruit". New Vision (in Lungereza). Retrieved 2024-11-30.</ref><ref>"It's a pity Budonians hardly know anything about their school!". ''New Vision''. Retrieved 2024-11-30.</ref>kasozi mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti ey'e Wakiso]] mu masekkati ga Uganda . Mu njatula, '''Buddo''' ye mpandiika entuufu mu lulimi olukozesebwa mu kitundu.
== Gyekasangibwa ==
Buddo kasangibwa mu Ssaza ly’e Busiro mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y' e Wakiso]], ng'ovudde ku luguudo lwa [[Kampala]] - [[Masaka]], kilomita 14(mailo 8.7) mu bukiika ddyo bw'obugwanjuba bwa [[Kampala]], ekibuga ekikulu ekya [[Yuganda|Uganda]] era ekibuga ekisinga obunene.<ref>Road Distance Between Kampala and Buddo with Map</ref>
== Okusiiga ekifaananyi ==
N'entikko eri ku mmita 1,300( Nga ze fuuti 4,300) waggulu w’obugulumivu bw’ennyanja, Buddo kasozi kakulu mu bitundu ebiriraanye [[Kampala]]. Keetoololerako emigaso gy'ebyobuwangwa n'ebyenjigiriza.Ekifo ky'ebyobuwangwa eky'amattikkira , [[Kabaka wa Buganda|Kabaka]] wa [[Buganda]] gy’atikkirirwa naatuuzibwa ku Namulondo mu mukolo ogw’ennono ku kasozi Buddo kimannyiddwa nga [[Naggalabi Buddo|Naggalabi]] . Akasozi kano era weewasangibwa amasomero g'abaana abato abatandika okusoma, ne siniya agawerako, okuli ne [[King's College, Budo|Kings College Budo]], essomero ly'abalenzi n'abawala erya siniya ery'ekitiibwa ng'abayizi basulayo, eryasomebwamu Bassekabaka ba [[Buganda]] okutandikira ddala ku [[Ssekabaka Daudi Cwa II|Captain Sir Daudi Chwa II]], [[Kabaka wa Buganda|Kabaka]] owa 34 [[Buganda|mu Bwakabaka bwa Buganda]], ow'ekiseera eyafuga wakati wa 1897 ne 1939.
== Ebintu eby'omuwendo ebisangibwako ==
Buddo aliko bino wammanga:
* [[King's College, Budo|Kings College Budo]] - Essomero erya siniya ery'ekitiibwa ery'abawala n'abalenzi.
* Essomero lya Budo junior.<ref>https://www.newvision.co.ug/news/1191608/budo-junior-50yrs-glory-challenges-tragedy</ref><ref>https://www.budojunior.com/</ref>
* Buddo senior secondary School.<ref>https://buddosecondaryschool.com/</ref> Essomero lya siniya ery'abawala n'abalenzi
* Essomero Kisozi High e Buddo
* [[Naggalabi Buddo]] - Ekifo [[Kabaka wa Buganda]] waatuuzibwa ku Nnamulondo mu mukolo ogwe nnono.
* Essomero lya Pulayimale erya Matutu Memorial
* Essomero lya St. Jude Pulayimale
* Essomero lya St Francis Junior School e Buddo
* Essomero erya Abatec Islamic School
== Ebijuliziddwa wabweru wa Wikipedia ==
* [http://www.kcc.go.ug/downloads/Executive_Summary.pdf Okusoomoozebwa n’ebiziyiza mu nteekateeka n’enkulaakulana mu Kampala]{{dead link|date=November 2016|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}
== Laba ne ==
* [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y'e Wakiso]]
* [[King's College, Budo|Ettendekero lya Kings College Budo]]
* [[Buganda|Obwakabaka bwa Buganda]]
* Ettundutundu ly'amasekkati ga Uganda, Uganda
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
[[Category:Ebifo ebirimu abantu mu Ttundutundu ly'amasekkati , Uganda]]
[[Category:Disitulikiti y'e Wakiso]]
n8k1b1hwm26kfsf3na9s8fjxwpfssu4
67585
67584
2026-08-13T15:12:11Z
Nakisozi
10800
Ngasseeko ettuluba
67585
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement|official_name=Buddo|image_skyline=|nickname=|image_flag=|image_caption=Buddo|image_seal=|image_map=|mapsize=150px|pushpin_map_caption=Map of Uganda showing the location of Buddo|pushpin_map=Uganda|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Uganda}}|subdivision_type1=[[Regions of Uganda|Region]]|subdivision_name1=[[Central Region, Uganda|Central Uganda]]|subdivision_type2=[[Districts of Uganda|District]]|subdivision_name2=[[Wakiso District]]|subdivision_type3=[[County]]|subdivision_name3=Busiro|subdivision_type4=|subdivision_name4=|leader_title=|leader_name=|area_magnitude=|area_total_km2=|area_land_km2=|area_water_km2=|population_as_of=|population_urban=|population_note=|population_total=|population_metro=|timezone=[[East Africa Time|EAT]]|utc_offset=+3|elevation_m=1300|website=|footnotes=}}'''Buddo''' ebisera ebimu ekiwandiikibwa nga '''Budo''',<ref>"70 years of mixed schooling at King's College bears fruit". New Vision (in Lungereza). Retrieved 2024-11-30.</ref><ref>"It's a pity Budonians hardly know anything about their school!". ''New Vision''. Retrieved 2024-11-30.</ref>kasozi mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti ey'e Wakiso]] mu masekkati ga Uganda . Mu njatula, '''Buddo''' ye mpandiika entuufu mu lulimi olukozesebwa mu kitundu.
== Gyekasangibwa ==
Buddo kasangibwa mu Ssaza ly’e Busiro mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y' e Wakiso]], ng'ovudde ku luguudo lwa [[Kampala]] - [[Masaka]], kilomita 14(mailo 8.7) mu bukiika ddyo bw'obugwanjuba bwa [[Kampala]], ekibuga ekikulu ekya [[Yuganda|Uganda]] era ekibuga ekisinga obunene.<ref>Road Distance Between Kampala and Buddo with Map</ref>
== Okusiiga ekifaananyi ==
N'entikko eri ku mmita 1,300( Nga ze fuuti 4,300) waggulu w’obugulumivu bw’ennyanja, Buddo kasozi kakulu mu bitundu ebiriraanye [[Kampala]]. Keetoololerako emigaso gy'ebyobuwangwa n'ebyenjigiriza.Ekifo ky'ebyobuwangwa eky'amattikkira , [[Kabaka wa Buganda|Kabaka]] wa [[Buganda]] gy’atikkirirwa naatuuzibwa ku Namulondo mu mukolo ogw’ennono ku kasozi Buddo kimannyiddwa nga [[Naggalabi Buddo|Naggalabi]] . Akasozi kano era weewasangibwa amasomero g'abaana abato abatandika okusoma, ne siniya agawerako, okuli ne [[King's College, Budo|Kings College Budo]], essomero ly'abalenzi n'abawala erya siniya ery'ekitiibwa ng'abayizi basulayo, eryasomebwamu Bassekabaka ba [[Buganda]] okutandikira ddala ku [[Ssekabaka Daudi Cwa II|Captain Sir Daudi Chwa II]], [[Kabaka wa Buganda|Kabaka]] owa 34 [[Buganda|mu Bwakabaka bwa Buganda]], ow'ekiseera eyafuga wakati wa 1897 ne 1939.
== Ebintu eby'omuwendo ebisangibwako ==
Buddo aliko bino wammanga:
* [[King's College, Budo|Kings College Budo]] - Essomero erya siniya ery'ekitiibwa ery'abawala n'abalenzi.
* Essomero lya Budo junior.<ref>https://www.newvision.co.ug/news/1191608/budo-junior-50yrs-glory-challenges-tragedy</ref><ref>https://www.budojunior.com/</ref>
* Buddo senior secondary School.<ref>https://buddosecondaryschool.com/</ref> Essomero lya siniya ery'abawala n'abalenzi
* Essomero Kisozi High e Buddo
* [[Naggalabi Buddo]] - Ekifo [[Kabaka wa Buganda]] waatuuzibwa ku Nnamulondo mu mukolo ogwe nnono.
* Essomero lya Pulayimale erya Matutu Memorial
* Essomero lya St. Jude Pulayimale
* Essomero lya St Francis Junior School e Buddo
* Essomero erya Abatec Islamic School
== Ebijuliziddwa wabweru wa Wikipedia ==
* [http://www.kcc.go.ug/downloads/Executive_Summary.pdf Okusoomoozebwa n’ebiziyiza mu nteekateeka n’enkulaakulana mu Kampala]{{dead link|date=November 2016|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}
== Laba ne ==
* [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y'e Wakiso]]
* [[King's College, Budo|Ettendekero lya Kings College Budo]]
* [[Buganda|Obwakabaka bwa Buganda]]
* Ettundutundu ly'amasekkati ga Uganda, Uganda
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
[[Category:Ebifo ebirimu abantu mu Ttundutundu ly'amasekkati , Uganda]]
[[Category:Disitulikiti y'e Wakiso]]
[[Category:Buganda]]
ojehnpsduct7h5nli2k1w8eu6oy8xoy
Micheal Wawuyo Jr.
0
11768
67619
45598
2026-08-14T01:09:52Z
InternetArchiveBot
6271
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
67619
wikitext
text/x-wiki
'''Michael Wawuyo Jr.''' (yazaalibwa 17 Ogwekkumineebiri 1987) Munnayuganda munnakatemba era omuzannyi wa firimu. Ono yasooka kumanyika mu muzannyo gwa ttivvi ogwa ''[[:en:The_Hostel_(TV_series)|The Hostel]]'' (season 1) ku NTV mweyazannyira nga Brother John . <ref>{{Cite web |url=http://www.talenteastafrica.com/2015/07/michael-wawuyo-jr.html |title=Archive copy |access-date=2025-09-03 |archive-date=2016-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913170608/http://www.talenteastafrica.com/2015/07/michael-wawuyo-jr.html |url-status=dead }}</ref> Ebiyiiye ebirala byakutteko mulimu firimu okuli ''[[:en:Beneath_The_Lies_-_The_Series|Beneath The Lies - The Series]] ,'' ''[[:en:Yat_Madit|Yat Madit]]'', <ref>{{Cite web |url=http://www.observer.ug/component/content/article?id=20932:brother-john-on-his-acting-career |title=Archive copy |access-date=2025-09-03 |archive-date=2024-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225011931/http://www.observer.ug/component/content/article?id=20932:brother-john-on-his-acting-career |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |url=http://uganda.spla.pro/en/file.person.michael-wawuyo.39386.html |title=Archive copy |access-date=2025-09-03 |archive-date=2024-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241009074859/http://uganda.spla.pro/en/file.person.michael-wawuyo.39386.html |url-status=dead }}</ref> <ref>http://www.doenculture.com/5066/en/a-workshop-so-beneficial-i-want-to-create-change</ref> [[:en:Kyenvu|Kyenvu]], Nsiwe, [[:en:The_Girl_in_the_Yellow_Jumper|Girl in the yellow jumper]] kwossa ne [[:en:Sixteen_Rounds|sixteen rounds]] .
== Obuto bwe ==
Mutabani wa munnakatemba era omuteesiteesi wa firimu [[:en:Michael_Wawuyo|Wawuyo Michael]] . Wawuyo Jr yasomera mu Lohana Academy ne [[Makerere College School]] . Yazannya nga Yesu mu Lohana Academy ate bwe yali mu Makerere College School yaddamu nazannya nga Njoroge, okuva mu muzannyo gwa [[:en:Ngugi_wa_Thiong’o|Ngugi wa Thiong’o]] ne [[:en:Ngugi_wa_Mirii|Ngugi wa Mirii]] oguyitibwa ''I Will Marry When I Want'' . Yasoma emisomo gya [[:en:Information_science|information science]] ku [[Uganda Christian University]] . Wawuyo Jr. yazannyako wamu ne kitaawe mu ''firimu nga The Right to Life'', ''Stone Cold'' ne ''The Bullion'' . <ref>{{Cite web |url=http://news.ugo.co.ug/interview-micheal-wawuyo-enjoyed-shouting-at-his-dad/ |title=Archive copy |access-date=2025-09-03 |archive-date=2014-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141005165712/http://news.ugo.co.ug/interview-micheal-wawuyo-enjoyed-shouting-at-his-dad/ |url-status=dead }}</ref>
== Ebya firimu ==
=== Ttivvi ===
{| class="wikitable"
!Omwaka
! Erinnya lya Firimu
! Yazannya nga;
! Ebirala
|-
| 2023. 2023
| ''African Folktales, Reimagined''
| Omar
| Ekitundu 1
|-
| 2016
| ''[[:en:Yat_Madit|Yat Madit]]''
| Opio
|
|-
| 2014
| [[:en:Beneath_The_Lies_-_The_Series|''Beneath The Lies - The Series'']]
| Shaban
| Ebitundu 4
|-
| 2011
| [[:en:The_Hostel_(TV_series)|''The Hoste'']]
| Brother John
|
|-
|}
=== Firimu ===
{| class="wikitable sortable mw-collapsible"
!Omwaka
! Erinnya
! Ekitundu kyeyazannya
! Ettuluba
|-
| 2014
| Bullion
|
| Obumenyi bw’amateeka / Katemba
Ng’ali wamu ne Carol Agudo
|-
| 2015
| ''[[:en:A_Dog_Story|A Dog Story]]''
| Bongwat
| Firimu nyimpi
|-
| rowspan="2" | 2016
| ''Rain''
| Kalule
| muzannyo
|-
| ''Funeral Scene''
| Gabby
| muzannyo omumpi
|-
| 2017
| Love Faces
| Burglar
| Omuzannyo / Omukwano / Thriller
|-
| rowspan="3" | 2018
| ''[[:en:27_Guns|27 Guns]]''
| Joram Mugume
| Kikomando / Lugero / Ebikwata ku bulamu bw'omuntu
|-
| ''[[:en:Kyenvu|Kyenvu]]''
| Him
| Firimu ennyimpi
|-
| The Mercy of the Jungle
| refugee
| Obumenyi bw’amateeka / Katemba / Olutalo
|-
| rowspan="2" | 2019
| Bed of Thornes
| Robert
| Akazannyo
|-
| N.s.i.w.e
| Jordan
|
|-
| 2020
| [[:en:The_Girl_in_the_Yellow_Jumper|The Girl in the Yellow Jumper]]
| Jim Akena
|
|-
|
| Kafa Coh
| Mule
|
|-
| rowspan="2" | 2021
| [[:en:The_Blind_Date_(film)|The Blind Date]]
| Sam/Jeff
| Firimu ennyimpi eya Loukman Ali
|-
| [[:en:Sixteen_Rounds|16 rounds]]
| Cpt. Damba
|
|-
| 2023
| ''Ubuntu Uppercut''
| The Dad
| Kikomando
|}
== Ebiwandiiko ebikozesebwa ==
pj8pzvs5t1rk92yfg4xq8f8gqtfmzw0
Allan Oboma
0
11794
67557
53602
2026-08-13T13:26:02Z
Kinenkey
10423
Ntereezezza empandiika
67557
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Gideon Allan Oboma''' ( Ogwekkumi 22, 1932–2012) yali [[Mulabirizi]] [[Omukulisitaayo/Omupolotesitante]] mu Uganda .
Oboma yazaalibwa nga 22 Omwezi ogwekkumi 1932 e [[Atiak]] mu [[Amuru (disitulikit)|Disitulikiti y'e Amuru]] era yasommera ku [[yunivasite ya]] [[Uganda Christian University]] . Eyali omusomesa, [[yatuuzibwa]] ku [[budinkoni]] mu 1967 era ne ku [[busumba]] mu 1969. Mu 1976 yalondebwa okuba [[Ddiini]] (Dean) wa [[Gulu]] . Yalondebwa okuba [[Omumyuka w'omulabairizi]] w'[[Obukiika ddyo bwa Uganda|Obukiika kkono bwa Uganda]] nga 14 Omwezi ogusooka 1979. Yawummula mu 1998.
== Ebijuliziddwa ==
# [https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1016658/emulate-oloya-eur-bishop-oboma New Vision]
# [https://www.monitor.co.ug/artsculture/Reviews/Gideon-Oboma-leaves-behind-a-legacy-similar-to-Bishop-Luwum-s/691232-1509086-qlnthjz/index.html Daily Minitor]
# [https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1016658/emulate-oloya-eur-bishop-oboma Diocese of Northern Uganda]
{{Reflist|1}}
nfwwizlsv45yfv8t9nrafhjoyz6i0kl
67558
67557
2026-08-13T13:33:04Z
Kinenkey
10423
Ntereezezza empandiika
67558
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Gideon Allan Oboma''' ( Ogwekkumi 22, 1932–2012) yali [[Mulabirizi]] [[Omukulisitaayo/Omupolotesitante]] mu Uganda .
Oboma yazaalibwa mu Gwekkumi 22, 1932 e [[Atiak]] mu [[Amuru (disitulikit)|Disitulikiti y'e Amuru]] era yasommera ku yunivasite ya [[Uganda Christian University]] . Eyali omusomesa, [[yatuuzibwa]] ku [[budinkoni]] mu 1967 era ne ku [[busumba]] mu 1969. Mu 1976 yalondebwa okuba [[Ddiini]] (Dean) wa [[Gulu]] . Yalondebwa okuba [[Omumyuka w'Omulabirizi]] w'[[Obukiika ddyo bwa Uganda|Obukiika kkono bwa Uganda]] mu Gwoluberyeberye 14, 1979. Yawummula mu 1998.
== Ebijuliziddwa ==
# [https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1016658/emulate-oloya-eur-bishop-oboma New Vision]
# [https://www.monitor.co.ug/artsculture/Reviews/Gideon-Oboma-leaves-behind-a-legacy-similar-to-Bishop-Luwum-s/691232-1509086-qlnthjz/index.html Daily Minitor]
# [https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1016658/emulate-oloya-eur-bishop-oboma Diocese of Northern Uganda]
{{Reflist|1}}
sgzhwh9hbge46uj8jfqk2rfdl0j7973
67559
67558
2026-08-13T13:37:44Z
Kinenkey
10423
Ntereezezza Empandiika
67559
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Gideon Allan Oboma''' ( Ogwekkumi 22, 1932–2012) yali [[Mulabirizi]] [[Omukulisitaayo/Omupolotesitante]] mu Uganda .
Oboma yazaalibwa mu Gwekkumi 22, 1932 e [[Atiak]] mu [[Amuru (disitulikit)|Disitulikiti y'e Amuru]] era yasommera ku yunivasite ya [[Uganda Christian University]] . Eyali omusomesa, [[yatuuzibwa]] ku [[budinkoni]] mu 1967 era ne ku [[busumba]] mu 1969. Mu 1976 yalondebwa okuba [[Ddiini]] (Dean) wa [[Gulu]] . Yalondebwa okuba [[Omumyuka w'Omulabirizi]] w'[[Obukiika ddyo bwa Uganda|Obukiika kkono bwa Uganda]] mu Gwoluberyeberye 14, 1979. Yawummula mu 1998. Okusinga yali amanyiddwa olw’obwesimbu n’obuntubulamu n’okwewaayo eri ekitundu wadde ng’ekitundu kino kyakosebwa obutali butebenkevu mu by’obufuzi, era yafuna okutenderezebwa olw’okugumira embeera.
== Ebijuliziddwa ==
# [https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1016658/emulate-oloya-eur-bishop-oboma New Vision]
# [https://www.monitor.co.ug/artsculture/Reviews/Gideon-Oboma-leaves-behind-a-legacy-similar-to-Bishop-Luwum-s/691232-1509086-qlnthjz/index.html Daily Minitor]
# [https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1016658/emulate-oloya-eur-bishop-oboma Diocese of Northern Uganda]
{{Reflist|1}}
pnncjkjtk6jrziccbq9ig0qh15ttj5s
67560
67559
2026-08-13T13:43:30Z
Kinenkey
10423
Ntereezezza Empandiika
67560
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Gideon Allan Oboma''' ( Ogwekkumi 22, 1932–2012) yali [[Mulabirizi]] [[Omukulisitaayo/Omupolotesitante]] mu Uganda .
Oboma yazaalibwa mu Gwekkumi 22, 1932 e [[Atiak]] mu [[Amuru (disitulikit)|Disitulikiti y'e Amuru]] era yasommera ku yunivasite ya [[Uganda Christian University]] . Eyali omusomesa, [[yatuuzibwa]] ku [[budinkoni]] mu 1967 era ne ku [[busumba]] mu 1969. Mu 1976 yalondebwa okuba [[Ddiini]] (Dean) wa [[Gulu]] . Yalondebwa okuba [[Omumyuka w'Omulabirizi]] w'[[Obukiika ddyo bwa Uganda|Obukiika kkono bwa Uganda]] mu Gwoluberyeberye 14, 1979. Yawummula mu 1998. Okusinga yali amanyiddwa olw’obwesimbu n’obuntubulamu n’okwewaayo eri ekitundu wadde ng’ekitundu kino kyakosebwa obutali butebenkevu mu by’obufuzi, era yafuna okutenderezebwa olw’okugumira embeera.
Obulamu bwe n’okusoma
Yazaalibwa mu Gwekkumi 22, 1932 e [[Atiak]] mu [[Amuru (disitulikit)|Disitulikiti y'e Amuru]], Oboma omulimu gwe yagutandikira musomesa nga tannasoma by’eddiini mu Uganda Christian University, (mu kiseera ekyo Bishop Tucker Theological College), Ettendekero lya Trinity College, Bristol, ne Oak Hill College, London.
== Ebijuliziddwa ==
# [https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1016658/emulate-oloya-eur-bishop-oboma New Vision]
# [https://www.monitor.co.ug/artsculture/Reviews/Gideon-Oboma-leaves-behind-a-legacy-similar-to-Bishop-Luwum-s/691232-1509086-qlnthjz/index.html Daily Minitor]
# [https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1016658/emulate-oloya-eur-bishop-oboma Diocese of Northern Uganda]
{{Reflist|1}}
bdc9q6kglju7m9485mrxow4jc727psq
67561
67560
2026-08-13T13:46:55Z
Kinenkey
10423
Ntereezezza Empandiika
67561
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Gideon Allan Oboma''' ( Ogwekkumi 22, 1932–2012) yali [[Mulabirizi]] [[Omukulisitaayo/Omupolotesitante]] mu Uganda .
Oboma yazaalibwa mu Gwekkumi 22, 1932 e [[Atiak]] mu [[Amuru (disitulikit)|Disitulikiti y'e Amuru]] era yasommera ku yunivasite ya [[Uganda Christian University]] . Eyali omusomesa, [[yatuuzibwa]] ku [[budinkoni]] mu 1967 era ne ku [[busumba]] mu 1969. Mu 1976 yalondebwa okuba [[Ddiini]] (Dean) wa [[Gulu]] . Yalondebwa okuba [[Omumyuka w'Omulabirizi]] w'[[Obukiika ddyo bwa Uganda|Obukiika kkono bwa Uganda]] mu Gwoluberyeberye 14, 1979. Yawummula mu 1998. Okusinga yali amanyiddwa olw’obwesimbu n’obuntubulamu n’okwewaayo eri ekitundu wadde ng’ekitundu kino kyakosebwa obutali butebenkevu mu by’obufuzi, era yafuna okutenderezebwa olw’okugumira embeera.
== Obulamu bwe n’okusoma ==
Yazaalibwa mu Gwekkumi 22, 1932 e [[Atiak]] mu [[Amuru (disitulikit)|Disitulikiti y'e Amuru]], Oboma omulimu gwe yagutandikira musomesa nga tannasoma by’eddiini mu Uganda Christian University, (mu kiseera ekyo Bishop Tucker Theological College), Ettendekero lya Trinity College, Bristol, ne Oak Hill College, London.
== Okufa kwe ==
Allan Oboma yafa mu Gwomwenda 6, 2012 mu ddwaliro lya St. Mary's Hospital Lacor e Gulu.
== Ebijuliziddwa ==
# [https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1016658/emulate-oloya-eur-bishop-oboma New Vision]
# [https://www.monitor.co.ug/artsculture/Reviews/Gideon-Oboma-leaves-behind-a-legacy-similar-to-Bishop-Luwum-s/691232-1509086-qlnthjz/index.html Daily Minitor]
# [https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1016658/emulate-oloya-eur-bishop-oboma Diocese of Northern Uganda]
{{Reflist|1}}
2hbtqei3uryhhn3pfexsmykkzk7dgiy
67562
67561
2026-08-13T13:50:14Z
Kinenkey
10423
Ntereezezza Ebijuliziddwa
67562
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Gideon Allan Oboma''' ( Ogwekkumi 22, 1932–2012) yali [[Mulabirizi]] [[Omukulisitaayo/Omupolotesitante]]<ref name="auto">{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Emulate Oloya â€" Bishop Oboma |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2025-12-15 |website=New Vision}}{{Dead link|date=March 2026|bot=InternetArchiveBot}}</ref> mu Uganda.<ref name="auto1">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Gideon Allan Oboma leaves behind a legacy similar to Bishop Luwum's |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/gideon-allan-oboma-leaves-behind-a-legacy-similar-to-bishop-luwum-s-1525768 |access-date=2025-12-15 |website=Monitor |language=en}}</ref>
Oboma yazaalibwa mu Gwekkumi 22, 1932 e [[Atiak]] mu [[Amuru (disitulikit)|Disitulikiti y'e Amuru]] era yasommera ku yunivasite ya [[Uganda Christian University]] . Eyali omusomesa, [[yatuuzibwa]] ku [[budinkoni]] mu 1967 era ne ku [[busumba]] mu 1969. Mu 1976 yalondebwa okuba [[Ddiini]] (Dean) wa [[Gulu]] . Yalondebwa okuba [[Omumyuka w'Omulabirizi]] w'[[Obukiika ddyo bwa Uganda|Obukiika kkono bwa Uganda]] mu Gwoluberyeberye 14, 1979. Yawummula mu 1998. Okusinga yali amanyiddwa olw’obwesimbu n’obuntubulamu n’okwewaayo eri ekitundu wadde ng’ekitundu kino kyakosebwa obutali butebenkevu mu by’obufuzi, era yafuna okutenderezebwa olw’okugumira embeera.
== Obulamu bwe n’okusoma ==
Yazaalibwa mu Gwekkumi 22, 1932 e [[Atiak]] mu [[Amuru (disitulikit)|Disitulikiti y'e Amuru]], Oboma omulimu gwe yagutandikira musomesa nga tannasoma by’eddiini mu Uganda Christian University, (mu kiseera ekyo Bishop Tucker Theological College), Ettendekero lya Trinity College, Bristol, ne Oak Hill College, London.
== Okufa kwe ==
Allan Oboma yafa mu Gwomwenda 6, 2012 mu ddwaliro lya St. Mary's Hospital Lacor e Gulu.
== Ebijuliziddwa ==
# [https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1016658/emulate-oloya-eur-bishop-oboma New Vision]
# [https://www.monitor.co.ug/artsculture/Reviews/Gideon-Oboma-leaves-behind-a-legacy-similar-to-Bishop-Luwum-s/691232-1509086-qlnthjz/index.html Daily Minitor]
# [https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1016658/emulate-oloya-eur-bishop-oboma Diocese of Northern Uganda]
{{Reflist|1}}
ov4adjc752qq5s85farnd1gprdlhi7p
67563
67562
2026-08-13T14:03:50Z
Kinenkey
10423
Nyongeddemu Amatuluba
67563
wikitext
text/x-wiki
[[Category:Abalabirizi be kanisa ya Anglican mu Bukiikakkono bwa Uganda]]
[[Category:Abaafa mu 2012]]
[[Category:Abazaalibwa mu 1932]]
[[Category:Abantu okuva mu Disitulikiti y’e Amuru]]
[[Category:Abayizi ba Uganda Christian University]]
[[Category:Abalabirizi be kanisa ya Anglican mu Uganda]]
{{Databox}}
'''Gideon Allan Oboma''' ( Ogwekkumi 22, 1932–2012) yali [[Mulabirizi]] [[Omukulisitaayo/Omupolotesitante]]<ref name="auto">{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Emulate Oloya â€" Bishop Oboma |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2025-12-15 |website=New Vision}}{{Dead link|date=March 2026|bot=InternetArchiveBot}}</ref> mu Uganda.<ref name="auto1">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Gideon Allan Oboma leaves behind a legacy similar to Bishop Luwum's |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/gideon-allan-oboma-leaves-behind-a-legacy-similar-to-bishop-luwum-s-1525768 |access-date=2025-12-15 |website=Monitor |language=en}}</ref>
Oboma yazaalibwa mu Gwekkumi 22, 1932 e [[Atiak]] mu [[Amuru (disitulikit)|Disitulikiti y'e Amuru]] era yasommera ku yunivasite ya [[Uganda Christian University]] . Eyali omusomesa, [[yatuuzibwa]] ku [[budinkoni]] mu 1967 era ne ku [[busumba]] mu 1969. Mu 1976 yalondebwa okuba [[Ddiini]] (Dean) wa [[Gulu]] . Yalondebwa okuba [[Omumyuka w'Omulabirizi]] w'[[Obukiika ddyo bwa Uganda|Obukiika kkono bwa Uganda]] mu Gwoluberyeberye 14, 1979. Yawummula mu 1998. Okusinga yali amanyiddwa olw’obwesimbu n’obuntubulamu n’okwewaayo eri ekitundu wadde ng’ekitundu kino kyakosebwa obutali butebenkevu mu by’obufuzi, era yafuna okutenderezebwa olw’okugumira embeera.
== Obulamu bwe n’okusoma ==
Yazaalibwa mu Gwekkumi 22, 1932 e [[Atiak]] mu [[Amuru (disitulikit)|Disitulikiti y'e Amuru]], Oboma omulimu gwe yagutandikira musomesa nga tannasoma by’eddiini mu Uganda Christian University, (mu kiseera ekyo Bishop Tucker Theological College), Ettendekero lya Trinity College, Bristol, ne Oak Hill College, London.
== Okufa kwe ==
Allan Oboma yafa mu Gwomwenda 6, 2012 mu ddwaliro lya St. Mary's Hospital Lacor e Gulu.
== Ebijuliziddwa ==
# [https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1016658/emulate-oloya-eur-bishop-oboma New Vision]
# [https://www.monitor.co.ug/artsculture/Reviews/Gideon-Oboma-leaves-behind-a-legacy-similar-to-Bishop-Luwum-s/691232-1509086-qlnthjz/index.html Daily Minitor]
# [https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1016658/emulate-oloya-eur-bishop-oboma Diocese of Northern Uganda]
{{Reflist|1}}
qg18qzk244x0ot4oda8o1ds4dkqy256
67567
67563
2026-08-13T14:16:47Z
Kinenkey
10423
Nterezeeza amatuluba
67567
wikitext
text/x-wiki
[[Category:Abalabirizi be kanisa ya Anglican mu Bukiikakkono bwa Uganda]]
[[Category:Abaafa mu 2012]]
[[Category:Abazaalibwa mu 1932]]
[[Category:Abantu abava mu Disitulikiti y’e Amuru]]
[[Category:Abaasomera ku Uganda Christian University]]
[[Category:Abalabirizi be kanisa ya Anglican mu Uganda]]
{{Databox}}
'''Gideon Allan Oboma''' ( Ogwekkumi 22, 1932–2012) yali [[Mulabirizi]] [[Omukulisitaayo/Omupolotesitante]]<ref name="auto">{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Emulate Oloya â€" Bishop Oboma |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2025-12-15 |website=New Vision}}{{Dead link|date=March 2026|bot=InternetArchiveBot}}</ref> mu Uganda.<ref name="auto1">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Gideon Allan Oboma leaves behind a legacy similar to Bishop Luwum's |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/gideon-allan-oboma-leaves-behind-a-legacy-similar-to-bishop-luwum-s-1525768 |access-date=2025-12-15 |website=Monitor |language=en}}</ref>
Oboma yazaalibwa mu Gwekkumi 22, 1932 e [[Atiak]] mu [[Amuru (disitulikit)|Disitulikiti y'e Amuru]] era yasommera ku yunivasite ya [[Uganda Christian University]] . Eyali omusomesa, [[yatuuzibwa]] ku [[budinkoni]] mu 1967 era ne ku [[busumba]] mu 1969. Mu 1976 yalondebwa okuba [[Ddiini]] (Dean) wa [[Gulu]] . Yalondebwa okuba [[Omumyuka w'Omulabirizi]] w'[[Obukiika ddyo bwa Uganda|Obukiika kkono bwa Uganda]] mu Gwoluberyeberye 14, 1979. Yawummula mu 1998. Okusinga yali amanyiddwa olw’obwesimbu n’obuntubulamu n’okwewaayo eri ekitundu wadde ng’ekitundu kino kyakosebwa obutali butebenkevu mu by’obufuzi, era yafuna okutenderezebwa olw’okugumira embeera.
== Obulamu bwe n’okusoma ==
Yazaalibwa mu Gwekkumi 22, 1932 e [[Atiak]] mu [[Amuru (disitulikit)|Disitulikiti y'e Amuru]], Oboma omulimu gwe yagutandikira musomesa nga tannasoma by’eddiini mu Uganda Christian University, (mu kiseera ekyo Bishop Tucker Theological College), Ettendekero lya Trinity College, Bristol, ne Oak Hill College, London.
== Okufa kwe ==
Allan Oboma yafa mu Gwomwenda 6, 2012 mu ddwaliro lya St. Mary's Hospital Lacor e Gulu.
== Ebijuliziddwa ==
# [https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1016658/emulate-oloya-eur-bishop-oboma New Vision]
# [https://www.monitor.co.ug/artsculture/Reviews/Gideon-Oboma-leaves-behind-a-legacy-similar-to-Bishop-Luwum-s/691232-1509086-qlnthjz/index.html Daily Minitor]
# [https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1016658/emulate-oloya-eur-bishop-oboma Diocese of Northern Uganda]
{{Reflist|1}}
lznea4lr8i6pv4xcns5mjr2zu4ilrfy
Arthur Ziraba
0
12274
67592
62482
2026-08-13T16:00:03Z
Berniter
10779
67592
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Arthur Ziraba,''' (yazaalibwa nga 8 Ogwomunaana mu 1989 e Mengo Kampala,Uganda )muzannyi wa [[:en:Cricket|cricket]] mu Uganda. Azannya ng'akwata akapiira singa kabeera kakubiddwa n'ekigo era yazannya ku mutendera ogusooka n'abadde mu mpala eziyitibwa [[:en:List_A|List A]] wamu n'emipiira 11 egya [[:en:Twenty20|Twenty20]] mu [[:en:Uganda_national_cricket_team|ttiimu y'eggwanga eya cricket mu Uganda]] . <ref name="Cricinfo">{{Cite web |title=Arthur Ziraba |url=http://www.espncricinfo.com/wcldiv3-2013/content/player/308732.html |access-date=21 May 2016 |website=ESPN Cricinfo}}</ref>
== Ebijuliziddwaamu ==
{{Reflist}}
== Ewalala w'oyinza okubigya ==
* [[Arthur Ziraba at ESPNcricinfo|Arthur Ziraba ku ESPNcricinfo]]
[[Category:Bannayuganda abazanyi ba cricket]]
gaa2hmcp9d21x2ip8do4xdbt7p8g2cy
67593
67592
2026-08-13T16:00:27Z
Berniter
10779
67593
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Arthur Ziraba,''' (yazaalibwa 8 Ogwomunaana mu 1989 e Mengo Kampala,Uganda )muzannyi wa [[:en:Cricket|cricket]] mu Uganda. Azannya ng'akwata akapiira singa kabeera kakubiddwa n'ekigo era yazannya ku mutendera ogusooka n'abadde mu mpala eziyitibwa [[:en:List_A|List A]] wamu n'emipiira 11 egya [[:en:Twenty20|Twenty20]] mu [[:en:Uganda_national_cricket_team|ttiimu y'eggwanga eya cricket mu Uganda]] . <ref name="Cricinfo">{{Cite web |title=Arthur Ziraba |url=http://www.espncricinfo.com/wcldiv3-2013/content/player/308732.html |access-date=21 May 2016 |website=ESPN Cricinfo}}</ref>
== Ebijuliziddwaamu ==
{{Reflist}}
== Ewalala w'oyinza okubigya ==
* [[Arthur Ziraba at ESPNcricinfo|Arthur Ziraba ku ESPNcricinfo]]
[[Category:Bannayuganda abazanyi ba cricket]]
6bqylykg7ocqbxt7thfm4x5oczo86cv
67594
67593
2026-08-13T16:17:42Z
Berniter
10779
67594
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Arthur Ziraba,''' (yazaalibwa 8 Ogwomunaana mu 1989 e Mengo Kampala,Uganda )Munnayuganda azannya cricket ng'azannya ng’omukuumi w’ensonda (wicketkeeper) ne batsman mu mpaka za cricket ez’awaka mu Uganda ku ttiimu y’eggwanga lya Uganda eya cricket. [[:en:List_A|List A]] wamu n'emipiira 11 egya [[:en:Twenty20|Twenty20]] mu [[:en:Uganda_national_cricket_team|ttiimu y'eggwanga eya cricket mu Uganda]] . <ref name="Cricinfo">{{Cite web |title=Arthur Ziraba |url=http://www.espncricinfo.com/wcldiv3-2013/content/player/308732.html |access-date=21 May 2016 |website=ESPN Cricinfo}}</ref>
== Ebijuliziddwaamu ==
{{Reflist}}
== Ewalala w'oyinza okubigya ==
* [[Arthur Ziraba at ESPNcricinfo|Arthur Ziraba ku ESPNcricinfo]]
[[Category:Bannayuganda abazanyi ba cricket]]
se0p9k8e2oo1iqffoxv5ok0be1sgd3j
67595
67594
2026-08-13T16:24:14Z
Berniter
10779
67595
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Arthur Ziraba,''' (yazaalibwa 8 Ogwomunaana mu 1989 e Mengo Kampala,Uganda )Munnayuganda azannya cricket ng'azannya ng’omukuumi w’ensonda (wicketkeeper) ne batsman mu mpaka za cricket ez’awaka mu Uganda ku ttiimu y’eggwanga lya Uganda eya cricket. Azannye ekibiina ekisooka n'ekya List A wamu n'emipiira kkuminagumu egya abiri ku ttiimu y'eggwanga eya cricket.
== Ebijuliziddwaamu ==
{{Reflist}}
== Ewalala w'oyinza okubigya ==
* [[Arthur Ziraba at ESPNcricinfo|Arthur Ziraba ku ESPNcricinfo]]
[[Category:Bannayuganda abazanyi ba cricket]]
mwm188rqt4x5yjp6eaktyrf8i1oiqfh
67599
67595
2026-08-13T16:29:42Z
Berniter
10779
67599
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Arthur Ziraba,''' (yazaalibwa 8 Ogwomunaana mu 1989 e Mengo Kampala,Uganda )Munnayuganda azannya cricket ng'azannya ng’omukuumi w’ensonda (wicketkeeper) ne batsman mu mpaka za cricket ez’awaka mu Uganda ku ttiimu y’eggwanga lya Uganda eya cricket. Azannye ekibiina ekisooka n'ekya List A wamu n'emipiira kkuminagumu egya abiri ku ttiimu y'eggwanga eya cricket.
== Obutobe nokusoma kwe ==
== Ebijuliziddwaamu ==
{{Reflist}}
== Ewalala w'oyinza okubigya ==
* [[Arthur Ziraba at ESPNcricinfo|Arthur Ziraba ku ESPNcricinfo]]
[[Category:Bannayuganda abazanyi ba cricket]]
66q2j2c0kg99t5jjyvgn7mauhmhz152
67600
67599
2026-08-13T16:33:57Z
Berniter
10779
67600
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Arthur Ziraba,''' (yazaalibwa 8 Ogwomunaana mu 1989 e Mengo Kampala,Uganda )Munnayuganda azannya cricket ng'azannya ng’omukuumi w’ensonda (wicketkeeper) ne batsman mu mpaka za cricket ez’awaka mu Uganda ku ttiimu y’eggwanga lya Uganda eya cricket. Azannye ekibiina ekisooka n'ekya List A wamu n'emipiira kkuminagumu egya abiri ku ttiimu y'eggwanga eya cricket.
== Obutobe nokusoma kwe ==
Ziraba yazaalibwa era n'akulira Mengo, ekitundu ekiri mu Kampala, Uganda.
== Ebijuliziddwaamu ==
{{Reflist}}
== Ewalala w'oyinza okubigya ==
* [[Arthur Ziraba at ESPNcricinfo|Arthur Ziraba ku ESPNcricinfo]]
[[Category:Bannayuganda abazanyi ba cricket]]
0ljhmc1hgbosognvpz6ov8jy8a1y0n8
67601
67600
2026-08-13T17:15:23Z
Berniter
10779
67601
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Arthur Ziraba,''' (yazaalibwa 8 Ogwomunaana mu 1989 e Mengo Kampala,Uganda )Munnayuganda azannya cricket ng'azannya ng’omukuumi w’ensonda (wicketkeeper) ne batsman mu mpaka za cricket ez’awaka mu Uganda ku ttiimu y’eggwanga lya Uganda eya cricket. Azannye ekibiina ekisooka n'ekya List A wamu n'emipiira kkuminagumu egya abiri ku ttiimu y'eggwanga eya cricket.
== Obutobe nokusoma kwe ==
Ziraba yazaalibwa era n'akulira Mengo, ekitundu ekiri mu Kampala, Uganda.Okukula kwe mu muzannyo gwa cricket kwatandikira mussomero ne kiraabu ya cricket eya Uganda, gye yalaga obusobozi ng’omukuumi w’ensonda (wicket-keeper) eyeesigika era ng'omutwazi wo mupiira ku mukono gwa ddyo.
== Ebijuliziddwaamu ==
{{Reflist}}
== Ewalala w'oyinza okubigya ==
* [[Arthur Ziraba at ESPNcricinfo|Arthur Ziraba ku ESPNcricinfo]]
[[Category:Bannayuganda abazanyi ba cricket]]
bam8ebqvwzv8t4ryaqskncfqkawcao1
67604
67601
2026-08-13T17:18:57Z
Berniter
10779
/* Obutobe nokusoma kwe */
67604
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Arthur Ziraba,''' (yazaalibwa 8 Ogwomunaana mu 1989 e Mengo Kampala,Uganda )Munnayuganda azannya cricket ng'azannya ng’omukuumi w’ensonda (wicketkeeper) ne batsman mu mpaka za cricket ez’awaka mu Uganda ku ttiimu y’eggwanga lya Uganda eya cricket. Azannye ekibiina ekisooka n'ekya List A wamu n'emipiira kkuminagumu egya abiri ku ttiimu y'eggwanga eya cricket.
== Obutobwe nokusoma kwe ==
Ziraba yazaalibwa era n'akulira Mengo, ekitundu ekiri mu Kampala, Uganda.Okukula kwe mu muzannyo gwa cricket kwatandikira mussomero ne kiraabu ya cricket eya Uganda, gye yalaga obusobozi ng’omukuumi w’ensonda (wicket-keeper) eyeesigika era ng'omutwazi wo mupiira ku mukono gwa ddyo.
== Ebijuliziddwaamu ==
{{Reflist}}
== Ewalala w'oyinza okubigya ==
* [[Arthur Ziraba at ESPNcricinfo|Arthur Ziraba ku ESPNcricinfo]]
[[Category:Bannayuganda abazanyi ba cricket]]
aahs4v56e0aop8kzgcsxhpqpii5dq64
67607
67604
2026-08-13T17:25:35Z
Berniter
10779
67607
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Arthur Ziraba,''' (yazaalibwa 8 Ogwomunaana mu 1989 e Mengo Kampala,Uganda )Munnayuganda azannya cricket ng'azannya ng’omukuumi w’ensonda (wicketkeeper) ne batsman mu mpaka za cricket ez’awaka mu Uganda ku ttiimu y’eggwanga lya Uganda eya cricket. Azannye ekibiina ekisooka n'ekya List A wamu n'emipiira kkuminagumu egya abiri ku ttiimu y'eggwanga eya cricket.
== Obutobwe nokusoma kwe ==
Ziraba yazaalibwa era n'akulira Mengo, ekitundu ekiri mu Kampala, Uganda.Okukula kwe mu muzannyo gwa cricket kwatandikira mussomero ne kiraabu ya cricket eya Uganda, gye yalaga obusobozi ng’omukuumi w’ensonda (wicket-keeper) eyeesigika era ng'omutwazi wo mupiira ku mukono gwa ddyo.
== Omulimu gwewaka ==
== Ebijuliziddwaamu ==
{{Reflist}}
== Ewalala w'oyinza okubigya ==
* [[Arthur Ziraba at ESPNcricinfo|Arthur Ziraba ku ESPNcricinfo]]
[[Category:Bannayuganda abazanyi ba cricket]]
t88c2dpfybxhtw4kna7m608k46ebb9t
67611
67607
2026-08-13T18:27:21Z
Berniter
10779
/* Omulimu gwewaka */
67611
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Arthur Ziraba,''' (yazaalibwa 8 Ogwomunaana mu 1989 e Mengo Kampala,Uganda )Munnayuganda azannya cricket ng'azannya ng’omukuumi w’ensonda (wicketkeeper) ne batsman mu mpaka za cricket ez’awaka mu Uganda ku ttiimu y’eggwanga lya Uganda eya cricket. Azannye ekibiina ekisooka n'ekya List A wamu n'emipiira kkuminagumu egya abiri ku ttiimu y'eggwanga eya cricket.
== Obutobwe nokusoma kwe ==
Ziraba yazaalibwa era n'akulira Mengo, ekitundu ekiri mu Kampala, Uganda.Okukula kwe mu muzannyo gwa cricket kwatandikira mussomero ne kiraabu ya cricket eya Uganda, gye yalaga obusobozi ng’omukuumi w’ensonda (wicket-keeper) eyeesigika era ng'omutwazi wo mupiira ku mukono gwa ddyo.
== Omulimu gwewaka ==
Arthur Ziraba azannye omuzannyo gwa cricket mu liigi za Uganda omuli n'okukiikirira Wanderers Cricket kiraabu mu mpaka z'eggwanga. Mu mpaka z'amasomero ne ttiimu, yamanyibwa olw'okukwata wicketi n'obwesige n'okuyamba mu ngeri ez'enjawulo ng'akozesa omuggo. Ng'ekyokulabirako, ayogerwako ng'omu ku bazannyi abasinga mu mpaka z'amasomero, ng'afuna ettutumu olw'okugoba abazannyi emabega w'ebikondo.
== Ebijuliziddwaamu ==
{{Reflist}}
== Ewalala w'oyinza okubigya ==
* [[Arthur Ziraba at ESPNcricinfo|Arthur Ziraba ku ESPNcricinfo]]
[[Category:Bannayuganda abazanyi ba cricket]]
1n92ud2lcu33s7fqsts1r40zik282aj
Oseke
0
13076
67620
48135
2026-08-14T01:28:00Z
InternetArchiveBot
6271
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
67620
wikitext
text/x-wiki
'''Oseke''' kivuga kya nnono eky'entongooli ekyetongodde nga kisibuka mu kika kya [[Goss, Clinton F. (2013-08-23), Intraoral Pressure in Ethnic Wind Instruments, arXiv:1308.5214|Alur]] mu kitundu kya [[:en:Nyege_Nyege|West Nile]] mu [[Yuganda|Uganda]] . Ekivuga kino eky’enjawulo kimanyiddwa olw’obukodyo bwakyo obw’enjawulo obw’okukuba, obufaananako ennyo obw’ejjembe lya [[Amazina ga Agwara|agwara]], [[West Nile sub-region|ejjembe]] erifuuwa ku mabbali . Entongooli ya Oseke eyeetongodde tekoma ku kukozesebwa mu kuyimba wabula era ekola ekigendererwa eky’omugaso mu kusendasenda ebisolo by’omu nsiko.<ref>{{Cite journal |last=Mekonnen |first=Timkehet Teffera |title=Timkehet Teffera (2020). East African Stopped Flutes with Finger Holes |url=https://www.academia.edu/42833324}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |title=Traditional Instruments of the Uganda people - text in English |url=https://www.face-music.ch/instrum/uganda_instrumen.html |access-date=2025-02-19 |website=www.face-music.ch}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Smith |first=M. G. |date=1957 |title=Review of Alur Society: A Study in Process and Types of Domination; Bantu Bureaucracy: A Study of Integration and Conflict in the Political Institutions of an East African People, W. Heffer, Sons Ltd |url=https://www.jstor.org/stable/27851089 |journal=Social and Economic Studies |volume=6 |issue=1 |pages=86–90 |issn=0037-7651 |jstor=27851089}}</ref>
== Empunda n’engeri gye yakolebwamu ==
Entongooli ya Oseke eyawuddwamu mu bibinja era nga eno ebalirwa mu kya aerophone,ekika ky'ekivuga ekifulumya amaloboozi nga kiyita mu mpagi y'empewo ekankana. Obutafaananako bivuga eby'ekikomo, ebikubibwa nga bakozesa emimwa egy'okuwuuma, entongooli ya Oseke yeesigamye ku nkola eyenjawulo ey'okufumya amaloboozi.<ref>{{Cite web |title=Flute |url=https://africamusicschool.org/services/flute/ |access-date=2025-02-19 |language=en-US |archive-date=2025-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250312020249/https://africamusicschool.org/services/flute/ |url-status=dead }}</ref>
Entongooli eno etera okukolebwa okuva mu bintu ebisangibwa mu kitundu, okukakasa nti esigala nga kitundu kikulu nnyo mu by’obuwangwa by’Abaalur. Enkola ya Oseke detached flute esobozesa okukola amaloboozi n’amaloboozi ag’enjawulo, ekigifuula ekivuga eky’enjawulo mu mikono gy’abazannyi abakugu. <ref name=":0"/>
== Omusono gw’okuzannya n’okugabanyaamu ==
Okukuba entongooli eya Oseke eyeetongodde kyetaagisa enkola eyeetongodde erimu okufuga obulungi omukka n’okuteekebwa kw’engalo. Enkola eno efaananako n’eyo ekozesebwa ku [[Amazina ga Agwara|agwara]], esobozesa enkyukakyuka etaliimu buzibu wakati w’ebivuga bino byombi eri abo abamanyi byombi. Nga [[:en:Nyege_Nyege|aerophone]], entongooli eya Oseke eyeetongodde eri mu kibinja ekigazi eky’ebivuga omuli ebika by’entongooli n’amayembe eby’enjawulo. [[West Nile sub-region|Aerophones]] zimanyiddwa olw’enkola yazo ey’okufulumya amaloboozi, nga eno erimu okukankana kw’empewo munda mu kivuga.<ref>{{Cite journal |last=Lysloff |first=René T. A. |last2=Matson |first2=Jim |date=1985 |title=A New Approach to the Classification of Sound-Producing Instruments |url=https://www.jstor.org/stable/852139 |journal=Ethnomusicology |volume=29 |issue=2 |pages=213–236 |doi=10.2307/852139 |issn=0014-1836 |jstor=852139 |url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite book |last=Miruka |first=Simon Okumba |date=2001 |title=Oral Literature of the Luo |url=https://books.google.com/books?id=CxZ3g0VVTg0C&dq=the+Oseke+-+detached+flute&pg=PP9 |publisher=East African Publishers |isbn=978-9966-25-086-5 |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Wachsmann |first=K. P. |date=1953 |title=Musicology in Uganda |url=https://www.jstor.org/stable/2844153 |journal=The Journal of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland |volume=83 |issue=1 |pages=50–57 |doi=10.2307/2844153 |issn=0307-3114 |jstor=2844153 |url-access=subscription}}</ref>
== Ebijjuliziddwa ==
qohoyb4vm70oilquyva1x26cbidonsh
Category:Abalabirizi be kanisa ya Anglican mu Uganda
14
15473
67564
2026-08-13T14:12:56Z
Kinenkey
10423
Ntonzeewo etuluba lya "Abalabirizi be kanisa ya Anglican mu Uganda"
67564
wikitext
text/x-wiki
Olukalala lw'Abalabirizi be kanisa ya Anglican mu Uganda
0nxmgm46nv9f5t2fxo8pafy7onbr2k6
Category:Abaafa mu 2012
14
15474
67565
2026-08-13T14:13:40Z
Kinenkey
10423
Ntonzeewo etuluba lya "Abaafa mu 2012"
67565
wikitext
text/x-wiki
Olukalala lw'Abaafa mu 2012
ngnrj4p7fqxret3r1j77fwl4jx4l9xj
Category:Abalabirizi be kanisa ya Anglican mu Bukiikakkono bwa Uganda
14
15475
67566
2026-08-13T14:14:40Z
Kinenkey
10423
Ntonzeewo etuluba lya "Abalabirizi be kanisa ya Anglican mu Bukiikakkono bwa Uganda"
67566
wikitext
text/x-wiki
Olukalala lw'Abalabirizi be kanisa ya Anglican mu Bukiikakkono bwa Uganda
g5rbmwbl0nk2g6v39d7g7k0minubh2g
Category:Abaasomera ku Uganda Christian University
14
15476
67568
2026-08-13T14:18:06Z
Kinenkey
10423
Ntonzeewo etuluba lya "Abaasomera ku Uganda Christian University"
67568
wikitext
text/x-wiki
Olukalala lw'Abaasomera ku Uganda Christian University
37p8ezbdit4hskljbf7h0ag0vzxjqgo
Category:Abantu abava mu Disitulikiti y’e Amuru
14
15477
67569
2026-08-13T14:18:53Z
Kinenkey
10423
Ntonzeewo etuluba lya "Abantu abava mu Disitulikiti y’e Amuru"
67569
wikitext
text/x-wiki
Olukalala lw'Abantu abava mu Disitulikiti y’e Amuru
m3crypcphdbx1bf3ex0ofvvcjztkgb9
Draft/Tondism Faith
0
15478
67612
2026-08-13T19:04:02Z
Wtaeditor
11562
/* */
67612
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|Enzikiriza y'Obuwangwa n'Ennono mu Uganda}}
{{Infobox religion
| name = Tondism Faith
| alternate_names = Enzikiriza Y'obuwangwa N'ennono
| leader_title = Ssaabakabona
| leader = Jjumba Lubowa Aligaweesa
| headquarters = Kirowooza, Mukono, Uganda
| region = Uganda (Ggwanga lyonna)
| type = Enzikiriza y'Obuwangwa
}}
**Tondism Faith** (amanyiddwa nga **Enzikiriza Y'obuwangwa N'ennono**) enzikiriza y'obuwangwa ey'ominnandwa mu Uganda eyeegattira mu kuddamu okuzuukiza, okukuuma, n'okutegeka amateeka g'eddiini y'enono, okuweesa abajjajja, n'okukuuma obuwangwa bw'Abafirika.<ref name="ennono_8th">{{cite web |title=Tondism Faith Hosts 8th Annual Convention |url=https://ennono.com/tondism-faith-hosts-8th-annual-convention/ |website=Ennono |accessdate=2026-07-08}}</ref>
Enzikiriza eno ekulemberwa olukiiko olufuzi olw'oku ntikko wansi w'omukulembeze omukulu ayitibwa **Ssaabakabona**. Tondism erina amasabo, amasabo amakulu (cathedrals), n'ebifo eby'omuzizo mu bitundu eby'enjawulo mu Uganda.<ref name="watchdog_ankole">{{cite news |title=Tondism faith goes to Ankole, Sabakabona ordains 17 priests, baptizes followers |url=https://www.watchdoguganda.com/news/20180831/46069/tondism-faith-goes-to-ankole-sabakabona-ordains-17-priests-baptizes-followers.html |work=Watchdog Uganda |date=August 31, 2018 |accessdate=2026-07-08}}</ref>
== Okukkiriza n'Empisa z'Enzikiriza ==
Tondism esinzira mu kukkiriza Katonda Omutonzi (ayitibwa *Tonda* oba *Ssewamala Musoke*) n'okusaamu ekitibwa emizimu gya bajjajja n'emmandwa z'obuwangwa.<ref name="ennono_8th"/>
Emelemeza n'emikolo emikulu kuliko:
* **Okuweesa Abajjajja:** Okusaba n'emikolo egy'obuwangwa ebigenderera okugatta abakkiriza ku mizimu gya bajjajja babwe.
* **Okubatiza n'Okutuuza Bakabona:** Enzikiriza erina emikolo egitongole egy'okubatiza abakkiriza abapya n'okutuuza bakabona (priests) abalondebwa okuweereza mu masabo.<ref name="watchdog_ankole"/>
* **Lukiiko Olukulu Olw'amasekkati ga Mwaka:** Buli mwaka enzikiriza etegeka olukung'ana olukulu olwayitibwa *Amada ga Ssewamala* olubeeramu okusaba, okutikkira abaasiize, okusinza abajjajja, n'okwebaza n'amazina g'obuwangwa.<ref name="ennono_8th"/>
* **Emikolo gya Bikujuko by'Obuwangwa:** Enzikiriza etegeka emikolo nga *Kampala Tuzze Cultural Festival* okutumbula obuwangwa bw'Afirika mu bavubuka.<ref name="standard_tuzze">{{cite news |title=Tondism Faith to Host Kampala Tuzze Cultural Fest |url=https://thestandard.co.ug/2024/10/22/tondism-faith-to-host-kampala-tuzze-cultural-fest/ |work=The Standard |date=October 22, 2024 |accessdate=2026-07-08}}</ref>
== Obukulembeze n'Ebitongole ==
=== Ssaabakabona ===
Omukulembeze ow'oku ntikko mu by'ospirito n'obukulembeze bwa Tondism Faith ye Ssaabakabona **Dr. Jjumba Lubowa Aligaweesa**.<ref name="ennono_8th"/> Okuva lve yatukuzibwa n'okutikira mu kifo ky'obukulembeze, Ssaabakabona Jjumba afulumizza ebibiina n'utuli twe bitongole eby'enjawulo mu nzikiriza okuli eby'eby'enkanamakina, eby'emikolo gya lituluki, eby'amateeeka, n'eby'amawulire.<ref name="watchdog_5th">{{cite news |title=Tondism Faith: The High Priest 5th Consecration Anniversary |url=https://www.watchdoguganda.com/religion/20220616/138302/tondism-faith-the-high-priest-5th-consecration-anniversary.html |work=Watchdog Uganda |date=June 16, 2022 |accessdate=2026-07-08}}</ref>
=== Eby'Omesomo n'Empuliziganya ===
Enzikiriza erina Ogasi y'Eby'emikolo (Liturgical Office) eyigiriza abayekera obukabona n'empisa z'obuwangwa.<ref name="ennono_8th"/> Tondism ebadde mu kusaba ekitongole kya Uganda Communications Commission (UCC) okuwa olukusa olw'okuweereza ku leddiyo n'ttivi ya *Ennono TV & Radio* okusobola okutumbula n'okusomesa ddiini y'ennono mu ggwanga.<ref name="voice_ucc">{{cite news |title=Tondism faith leader Ssaabakabona Dr Jjumba asks UCC to expedite Ennono TV, Radio licenses |url=https://voiceuganda.com/2024/03/18/tondism-faith-leader-ssaabakabona-dr-jjumba-asks-ucc-to-expedite-ennono-tv-radio-licenses/ |work=Voice of Uganda |date=March 18, 2024 |accessdate=2026-07-08}}</ref>
== Eby'Omapolitiiki n'Eby'Omulembe ==
Obukulembeze bwa Tondism bujja mu mboozi ez'enjawulo ez'okutumbula emirembe mu ggwanga. Ssaabakabona Dr. Jjumba asaba abantu b'omu Uganda okukuuma emirembe mu biseera by'okulonda n'okussaamu ekitibwa mu nzikiriza y'obuwangwa y'Afirika.<ref name="voice_peace">{{cite news |title=Tondism faith leader Jjumba calls for peace ahead of elections, respect for African religion |url=https://voiceuganda.com/amp/2025/03/04/tondism-faith-leader-jjumba-calls-for-peace-ahead-of-elections-respect-for-african-religion/ |work=Voice of Uganda |date=March 4, 2025 |accessdate=2026-07-08}}</ref>
Enzikiriza eno era ekolagana n'ebifo eby'ebyafaayo mu Uganda, nga eby'oku Budhagali mu Busoga.<ref name="independent_budhagali">{{cite news |title=Budhagali’s burial site to become an attraction |url=https://www.independent.co.ug/budhagalis-burial-site-to-become-an-attraction/ |work=The Independent |date=January 5, 2020 |accessdate=2026-07-08}}</ref>
== Laba na bino ==
* [[Eddiini mu Uganda]]
* [[Obuwangwa bwa Buganda]]
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
== Emboozi ez'ebweru ==
* [https://ennono.com Omukutu Omutongole ogwa Ennono / Tondism Faith]
tobku1aiai76be55dc428gogfr8utdl
67613
67612
2026-08-13T19:04:46Z
Wtaeditor
11562
/* */
67613
wikitext
text/x-wiki
Tondism Faith** (amanyiddwa nga **Enzikiriza Y'obuwangwa N'ennono**) enzikiriza y'obuwangwa ey'ominnandwa mu Uganda eyeegattira mu kuddamu okuzuukiza, okukuuma, n'okutegeka amateeka g'eddiini y'enono, okuweesa abajjajja, n'okukuuma obuwangwa bw'Abafirika.<ref name="ennono_8th">{{cite web |title=Tondism Faith Hosts 8th Annual Convention |url=https://ennono.com/tondism-faith-hosts-8th-annual-convention/ |website=Ennono |accessdate=2026-07-08}}</ref>
Enzikiriza eno ekulemberwa olukiiko olufuzi olw'oku ntikko wansi w'omukulembeze omukulu ayitibwa **Ssaabakabona**. Tondism erina amasabo, amasabo amakulu (cathedrals), n'ebifo eby'omuzizo mu bitundu eby'enjawulo mu Uganda.<ref name="watchdog_ankole">{{cite news |title=Tondism faith goes to Ankole, Sabakabona ordains 17 priests, baptizes followers |url=https://www.watchdoguganda.com/news/20180831/46069/tondism-faith-goes-to-ankole-sabakabona-ordains-17-priests-baptizes-followers.html |work=Watchdog Uganda |date=August 31, 2018 |accessdate=2026-07-08}}</ref>
== Okukkiriza n'Empisa z'Enzikiriza ==
Tondism esinzira mu kukkiriza Katonda Omutonzi (ayitibwa *Tonda* oba *Ssewamala Musoke*) n'okusaamu ekitibwa emizimu gya bajjajja n'emmandwa z'obuwangwa.<ref name="ennono_8th"/>
Emelemeza n'emikolo emikulu kuliko:
* **Okuweesa Abajjajja:** Okusaba n'emikolo egy'obuwangwa ebigenderera okugatta abakkiriza ku mizimu gya bajjajja babwe.
* **Okubatiza n'Okutuuza Bakabona:** Enzikiriza erina emikolo egitongole egy'okubatiza abakkiriza abapya n'okutuuza bakabona (priests) abalondebwa okuweereza mu masabo.<ref name="watchdog_ankole"/>
* **Lukiiko Olukulu Olw'amasekkati ga Mwaka:** Buli mwaka enzikiriza etegeka olukung'ana olukulu olwayitibwa *Amada ga Ssewamala* olubeeramu okusaba, okutikkira abaasiize, okusinza abajjajja, n'okwebaza n'amazina g'obuwangwa.<ref name="ennono_8th"/>
* **Emikolo gya Bikujuko by'Obuwangwa:** Enzikiriza etegeka emikolo nga *Kampala Tuzze Cultural Festival* okutumbula obuwangwa bw'Afirika mu bavubuka.<ref name="standard_tuzze">{{cite news |title=Tondism Faith to Host Kampala Tuzze Cultural Fest |url=https://thestandard.co.ug/2024/10/22/tondism-faith-to-host-kampala-tuzze-cultural-fest/ |work=The Standard |date=October 22, 2024 |accessdate=2026-07-08}}</ref>
== Obukulembeze n'Ebitongole ==
=== Ssaabakabona ===
Omukulembeze ow'oku ntikko mu by'ospirito n'obukulembeze bwa Tondism Faith ye Ssaabakabona **Dr. Jjumba Lubowa Aligaweesa**.<ref name="ennono_8th"/> Okuva lve yatukuzibwa n'okutikira mu kifo ky'obukulembeze, Ssaabakabona Jjumba afulumizza ebibiina n'utuli twe bitongole eby'enjawulo mu nzikiriza okuli eby'eby'enkanamakina, eby'emikolo gya lituluki, eby'amateeeka, n'eby'amawulire.<ref name="watchdog_5th">{{cite news |title=Tondism Faith: The High Priest 5th Consecration Anniversary |url=https://www.watchdoguganda.com/religion/20220616/138302/tondism-faith-the-high-priest-5th-consecration-anniversary.html |work=Watchdog Uganda |date=June 16, 2022 |accessdate=2026-07-08}}</ref>
=== Eby'Omesomo n'Empuliziganya ===
Enzikiriza erina Ogasi y'Eby'emikolo (Liturgical Office) eyigiriza abayekera obukabona n'empisa z'obuwangwa.<ref name="ennono_8th"/> Tondism ebadde mu kusaba ekitongole kya Uganda Communications Commission (UCC) okuwa olukusa olw'okuweereza ku leddiyo n'ttivi ya *Ennono TV & Radio* okusobola okutumbula n'okusomesa ddiini y'ennono mu ggwanga.<ref name="voice_ucc">{{cite news |title=Tondism faith leader Ssaabakabona Dr Jjumba asks UCC to expedite Ennono TV, Radio licenses |url=https://voiceuganda.com/2024/03/18/tondism-faith-leader-ssaabakabona-dr-jjumba-asks-ucc-to-expedite-ennono-tv-radio-licenses/ |work=Voice of Uganda |date=March 18, 2024 |accessdate=2026-07-08}}</ref>
== Eby'Omapolitiiki n'Eby'Omulembe ==
Obukulembeze bwa Tondism bujja mu mboozi ez'enjawulo ez'okutumbula emirembe mu ggwanga. Ssaabakabona Dr. Jjumba asaba abantu b'omu Uganda okukuuma emirembe mu biseera by'okulonda n'okussaamu ekitibwa mu nzikiriza y'obuwangwa y'Afirika.<ref name="voice_peace">{{cite news |title=Tondism faith leader Jjumba calls for peace ahead of elections, respect for African religion |url=https://voiceuganda.com/amp/2025/03/04/tondism-faith-leader-jjumba-calls-for-peace-ahead-of-elections-respect-for-african-religion/ |work=Voice of Uganda |date=March 4, 2025 |accessdate=2026-07-08}}</ref>
Enzikiriza eno era ekolagana n'ebifo eby'ebyafaayo mu Uganda, nga eby'oku Budhagali mu Busoga.<ref name="independent_budhagali">{{cite news |title=Budhagali’s burial site to become an attraction |url=https://www.independent.co.ug/budhagalis-burial-site-to-become-an-attraction/ |work=The Independent |date=January 5, 2020 |accessdate=2026-07-08}}</ref>
== Laba na bino ==
* [[Eddiini mu Uganda]]
* [[Obuwangwa bwa Buganda]]
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
== Emboozi ez'ebweru ==
* [https://ennono.com Omukutu Omutongole ogwa Ennono / Tondism Faith]
g8k7vitttel3pmbzl99gnhe3ce003zz