Wikipedia lgwiki https://lg.wikipedia.org/wiki/Olupapula_Olusooka MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Media Special Talk User User talk Wikipedia Wikipedia talk File File talk MediaWiki MediaWiki talk Template Template talk Help Help talk Category Category talk TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Benon Mugumbya 0 8452 74725 54022 2026-09-12T02:07:42Z Kisakye Jane 9195 Nterezeeza mu ndabika y′ekiwandiiko. 74725 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''Benon Mugumbya''' muyimbi Munnayuganda<ref name="swangzavenue">{{Cite web |url=http://www.swangzavenue.com/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=11 |title=Archive copy |access-date=2022-12-09 |archive-date=2015-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150625195919/http://swangzavenue.com/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=11 |url-status=dead }}</ref> era omukozi era omutunzi w'ennyimba.<ref name="hip-ipo">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.hipipo.com/people/29/Benon-Mugumbya/bio/129/One-On-One-Interview-With-Renowned-Producer-And-Singer-Benon-Mugumbya-Part-One |access-date=2022-12-09 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304045729/http://www.hipipo.com/people/29/Benon-Mugumbya/bio/129/One-On-One-Interview-With-Renowned-Producer-And-Singer-Benon-Mugumbya-Part-One |url-status=dead }}</ref> Yali kitundu ku mugogo gwa "Benon ne Vamposs".<ref name="musicuganda">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.musicuganda.com/Benon%20%26%20Vamposs.html |access-date=2022-12-09 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304034615/http://www.musicuganda.com/Benon%20%26%20Vamposs.html |url-status=dead }}</ref> ye mutandisi wa [[:en:Swangz_Avenue|Swangz Avenue]].<ref name="h-ipipo">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.hipipo.com/people/29/Benon-Mugumbya/bio/150/Benon-Mugumbya--His-Business-Life-And-Love-For-Music |access-date=2022-12-09 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304090750/http://www.hipipo.com/people/29/Benon-Mugumbya/bio/150/Benon-Mugumbya--His-Business-Life-And-Love-For-Music |url-status=dead }}</ref> [[Category:Articles with hCards]] == Obuto bwe n'emisomo gye == Benon Mugumbya yazaalibwa mu 1981 eri Benon Mugumbya ne Florence Mugumbya. Kitaawe y'afa nga wabulayo ssabiiti bbiri azaalibwe. Yasomera ku Budo Junior Primary School, Ndejje Secondary school mu siniya ey'okuna ne Namasagali Colvalege mu siniya ey'omukaaga.<ref name="ourmusiq">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://ourmusiq.com/ugandan-musicians-meet-benon-vamposs/534/m.aspx |access-date=2022-12-09 |archive-date=2017-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170811102006/http://ourmusiq.com/ugandan-musicians-meet-benon-vamposs/534/m.aspx |url-status=dead }}</ref> == Mu kisaawe ky'okuyimba == Benon erinnya yasooka kulikola ng'ali mu mugogo gwa Benon ne Vamposs. Omugogo guno gw'atandika okuyimba mu 2000. Omugogo gw'alina ennyimba ez'akwatayo nga "Mumulete", "I know", "Nsazewo", and "My lady".<ref name="ourmusiq"/> Vidiyo y'oluyimba lwa "Mumuleete" yatuuka mu nnyimba ekkumi ezisinze ku MTV mu Bungereza.<ref name="allafrica">{{Cite web |title=allAfrica.com: Uganda: Benon & Vamposs Music Video to Warm UK TV |url=http://allafrica.com:80/stories/200601250378.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20060216104812/http://allafrica.com:80/stories/200601250378.html |archive-date=2006-02-16 |access-date=2026-09-12 |website=allafrica.com}}</ref> Mu 2009, Vampino yasalawo okuyimba obw'omu ate ye Benon n'asalawo okussa essira mu kufulumya n'okutunda ennyimba. Afunye ennyimba ezikutteyo nga "Ani yali amanyi" nga lw'asooka kuyimbibwa [[:en:Elly_Wamala|Elly Wamala]], "Hope", "Owana lwaki akaaba" ne "Singa Kisoboka".<ref name="monitor">{{Cite web |date=2021-01-04 |title=I don’t believe in sex before marriage |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/heart-to-heart/i-don-t-believe-in-sex-before-marriage-1576196 |access-date=2026-09-12 |website=Monitor |language=en}}</ref> == Ennyimba ze y'ayimba == * Olunaku Olupya (A new day) === Benon ne Vamposs === * Extra, Extra Large, 2007 == Ebijuliziddwamu == {{Reflist}} qixglm8lvdm70lbfo8vby5y92gx9w7h 74726 74725 2026-09-12T02:09:38Z Kisakye Jane 9195 Ntaddemu ettuluba. 74726 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''Benon Mugumbya''' muyimbi Munnayuganda<ref name="swangzavenue">{{Cite web |url=http://www.swangzavenue.com/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=11 |title=Archive copy |access-date=2022-12-09 |archive-date=2015-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150625195919/http://swangzavenue.com/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=11 |url-status=dead }}</ref> era omukozi era omutunzi w'ennyimba.<ref name="hip-ipo">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.hipipo.com/people/29/Benon-Mugumbya/bio/129/One-On-One-Interview-With-Renowned-Producer-And-Singer-Benon-Mugumbya-Part-One |access-date=2022-12-09 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304045729/http://www.hipipo.com/people/29/Benon-Mugumbya/bio/129/One-On-One-Interview-With-Renowned-Producer-And-Singer-Benon-Mugumbya-Part-One |url-status=dead }}</ref> Yali kitundu ku mugogo gwa "Benon ne Vamposs".<ref name="musicuganda">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.musicuganda.com/Benon%20%26%20Vamposs.html |access-date=2022-12-09 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304034615/http://www.musicuganda.com/Benon%20%26%20Vamposs.html |url-status=dead }}</ref> ye mutandisi wa [[:en:Swangz_Avenue|Swangz Avenue]].<ref name="h-ipipo">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.hipipo.com/people/29/Benon-Mugumbya/bio/150/Benon-Mugumbya--His-Business-Life-And-Love-For-Music |access-date=2022-12-09 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304090750/http://www.hipipo.com/people/29/Benon-Mugumbya/bio/150/Benon-Mugumbya--His-Business-Life-And-Love-For-Music |url-status=dead }}</ref> [[Category:Articles with hCards]] == Obuto bwe n'emisomo gye == Benon Mugumbya yazaalibwa mu 1981 eri Benon Mugumbya ne Florence Mugumbya. Kitaawe y'afa nga wabulayo ssabiiti bbiri azaalibwe. Yasomera ku Budo Junior Primary School, Ndejje Secondary school mu siniya ey'okuna ne Namasagali Colvalege mu siniya ey'omukaaga.<ref name="ourmusiq">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://ourmusiq.com/ugandan-musicians-meet-benon-vamposs/534/m.aspx |access-date=2022-12-09 |archive-date=2017-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170811102006/http://ourmusiq.com/ugandan-musicians-meet-benon-vamposs/534/m.aspx |url-status=dead }}</ref> == Mu kisaawe ky'okuyimba == Benon erinnya yasooka kulikola ng'ali mu mugogo gwa Benon ne Vamposs. Omugogo guno gw'atandika okuyimba mu 2000. Omugogo gw'alina ennyimba ez'akwatayo nga "Mumulete", "I know", "Nsazewo", and "My lady".<ref name="ourmusiq"/> Vidiyo y'oluyimba lwa "Mumuleete" yatuuka mu nnyimba ekkumi ezisinze ku MTV mu Bungereza.<ref name="allafrica">{{Cite web |title=allAfrica.com: Uganda: Benon & Vamposs Music Video to Warm UK TV |url=http://allafrica.com:80/stories/200601250378.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20060216104812/http://allafrica.com:80/stories/200601250378.html |archive-date=2006-02-16 |access-date=2026-09-12 |website=allafrica.com}}</ref> Mu 2009, Vampino yasalawo okuyimba obw'omu ate ye Benon n'asalawo okussa essira mu kufulumya n'okutunda ennyimba. Afunye ennyimba ezikutteyo nga "Ani yali amanyi" nga lw'asooka kuyimbibwa [[:en:Elly_Wamala|Elly Wamala]], "Hope", "Owana lwaki akaaba" ne "Singa Kisoboka".<ref name="monitor">{{Cite web |date=2021-01-04 |title=I don’t believe in sex before marriage |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/heart-to-heart/i-don-t-believe-in-sex-before-marriage-1576196 |access-date=2026-09-12 |website=Monitor |language=en}}</ref> == Ennyimba ze y'ayimba == * Olunaku Olupya (A new day) === Benon ne Vamposs === * Extra, Extra Large, 2007 == Ebijuliziddwamu == {{Reflist}} [[Category:Bannayuganda abayimbi abasajja.]] qqpdk8fj91411648vq0dl4py6zki6ir Benna Namugwanya 0 9652 74718 70300 2026-09-11T22:41:34Z Kisakye Jane 9195 Nterezeeza ebijuliziddwa. 74718 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''Benna Namugwanya Bugembe''' yali ayitibwa Benna Namugwanya. Yazaalibwa 21 Ogwomwenda 1967 [[:en:Uganda|Munnayuganda]] munnabyabufuzi . Yeeyali [[:en:State_minister_for_Kampala_Cit|Minisita omubeezi ow'ekibuga Kampala]] mu [[:en:Cabinet_of_Uganda|Kabineeti ya Uganda]] . Yalondebwa mu kifo ekyo nga 6 Ogwomukaaga 2016.<ref>{{Cite web |last=Uganda State House |date=6 June 2016 |title=Museveni’s new cabinet list At 6 June 2016 |url=http://www.monitor.co.ug/blob/view/-/3235304/data/1345443/-/3o16hn/-/Museveni%2527s+cabinet.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007121926/http://www.monitor.co.ug/blob/view/-/3235304/data/1345443/-/3o16hn/-/Museveni%27s+cabinet.pdf |archive-date=7 October 2016 |access-date=11 June 2016 |format=PDF}}</ref> Yaweereza ng’[[:en:Mubende_District|Omubaka omukyala akiikirira Disitulikiti ye Mubende]] mu [[:en:List_of_members_of_the_tenth_Parliament_of_Uganda|Paalamenti ey'ekkumi]] (2016–2021).<ref name="Profile">{{Cite web |last=POUG |date=8 October 2017 |title=Parliament of Uganda: Members of the 10th Parliament: Namugwanya Bugembe Benny |url=http://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=297 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180321102651/http://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=297 |archive-date=21 March 2018 |access-date=8 October 2017 |publisher=[[Parliament of Uganda]] (POUG)}}</ref> == Obuto bwe n’okusoma kwe == Benna yazaalibwa nga 21 Ogwomwenda 1967, mu [[:en:Mubende_District|Disitulikiti ye Mubende]]. Yasomera ku Saint Edwards College, e Bukuumi, nga leero ye [[:en:Kakumiro_District|Disitulikiti y'e Kakumiro]] ku misomo gye egy'[[:en:O‑Level|omutendera gwa siniya ey'okuna]] (O-level). Yakyusa n’agenda ku Saint Kizito High School Bethany, e Ngugulo mu [[:en:Mityana_District|Disitulikiti ye Mityana]] gye yamalira' [[:en:A-level|siniya ey'omukaaga]] (A-level).<ref name="Profile"/> Mu 1989, yaweebwa ekifo ku [[:en:Makerere_University|Ssettendekero wa Makerere]]. Yatikkirwa mu 1992 ne [[:en:Bachelor_of_Education|ddiguli esooka mu by'enjigiriza]] . Oluvannyuma mu 2006, yunivasite y'emu yamuwa [[:en:Master_of_Education|ddiguli eyokubiri mu byenjigiriza]]. Benna Namugwaya era alina [[:en:Human_resource_management|dipuloma mu kukulembera abakozi n'okubalabirira]] , gyeyafuna okuva mu ttendekero lya [[:en:Uganda_Management_Institute|Uganda Management Institute]] mu 2007 ne [[:en:Administrative_law|Satifikeeti mu mateeka ag'enzirukanya y'emirimu]], ey'amuweebwa ekitongole kya [[:en:Law_Development_Centre|Law Development Center]] mu 2009.<ref name="Profile" /> == Emirimu gye == Omulimu gwe ogwasooka gwali gwa busomesa ku ssomero lya siniya erya Alliance High School nga yaweereza okutuusa mu 1995. Olwo yakyusa n’agenda ku Saint Augustine College e [[:en:Wakiso|Wakiso]], n’asomesa eyo okuva mu 1996 okutuuka mu 1998.<ref name="Profile"/> Mu 1998, Benna Namugwanya yapangisibwa [[:en:Mubende_District|Disitulikiti y'e Mubende,]] ng’omulambuzi w’amasomero, nga y’aweereza mu kifo ekyo okumala emyaka mukaaga. Mu 2004, yakuzibwa okutuuka ku kifo ky’omuyambi w’akulira eby'enjigiriza mu Disitulikiti y’e Mubende, n’aweereza mu kifo ekyo okumala omwaka gumu. Mu 2005, yaddamu okukuzibwa okutuuka ku kifo kyakola ng’akulira eby'enjigiriza mu Disitulikiti, nga y’aweereza okumala emyaka ebiri mu kifo ekyo. Yafuuka akulira eby'enjigiriza mu Disitulikiti mu 2007, n’aweereza mu kifo ekyo okutuusa mu 2010.<ref name="Profile"/> Mu 2011 yayingira eby'obufuzi bya Uganda eby'okulonda ng'avuganya ku kifo ky'omubaka omukyala akiikirira Disitulikiti y'e Mubende, wansi wa tikiti y'ekibiina ky'ebyobufuzi ekya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] ekiri mu buyinza. Yawangula era n'addamu okulondebwa mu 2016.<ref name="Profile"/> Mu lukalala lwa kabineeti, olwafulumizibwa nga 6 Ogwomukaaga 2016, Namugwanya yalondebwa ku bwa Minisita omubeezi w'ensonga z'ekibuga Kampala, ng'amyuka [[:en:Beti_Kamya-Turwomwe|Beti Olive Namisango Kamya-Turomwe]], Minisita wa kabineti omujjuvu.<ref>{{Cite web |title=President announces new Cabinet {{!}} State House Uganda |url=https://statehouse.go.ug/media/news/2016/06/06/president-announces-new-cabinet |archive-url=http://web.archive.org/web/20210114093939/https://statehouse.go.ug/media/news/2016/06/06/president-announces-new-cabinet |archive-date=2021-01-14 |access-date=2026-09-11 |website=www.statehouse.go.ug |language=en}}</ref> == Laba ne == * [[Cabinet of Uganda|Kabineeti ya Uganda]] * [[Parliament of Uganda|Paalamenti ya Uganda]] * [[Kampala Capital City Authority|Ekitongole kya Kampala Capital City Authority]] == Ebijuliziddwa == # {{Reflist}}{{cite web |author=Uganda State House |date=6 June 2016 |title=Museveni’s new cabinet list At 6 June 2016 |url=http://www.monitor.co.ug/blob/view/-/3235304/data/1345443/-/3o16hn/-/Museveni%2527s+cabinet.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007121926/http://www.monitor.co.ug/blob/view/-/3235304/data/1345443/-/3o16hn/-/Museveni%27s+cabinet.pdf |archive-date=7 October 2016 |accessdate=11 June 2016 |format=PDF |location=Kampala |newspaper=[[Daily Monitor]]}} # {{cite web |author=POUG |date=8 October 2017 |title=Parliament of Uganda: Members of the 10th Parliament: Namugwanya Bugembe Benny |url=http://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=297 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180321102651/http://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=297 |archive-date=21 March 2018 |accessdate=8 October 2017 |publisher=[[Parliament of Uganda]] (POUG) |location=Kampala}} # {{cite web |author=Presidential Press Unit |date=6 June 2016 |title=President announces new Cabinet |url=http://www.statehouse.go.ug/media/news/2016/06/06/president-announces-new-cabinet |accessdate=8 October 2017 |publisher=State House Uganda |location=Entebbe}} == Ebijuliziddwamu w'abweru wa Wikipedia == * [http://www.parliament.go.ug/ Omukutu gwa Palamenti ya Uganda] [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] [[Category:Bannayuganda bannabyabufuzi abakyala]] [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] [[Category:Ababaka ba Paalamenti ya Uganda ey'ekkumi]] [[Category:Baminisita ba Uganda]] 4mr99z1ajtmcmctsk4ctxoqxfb5b0rw 74719 74718 2026-09-11T22:44:38Z Kisakye Jane 9195 Nterezeeza mu ndabika y′ekiwandiiko 74719 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''Benna Namugwanya Bugembe''' yali ayitibwa Benna Namugwanya. Yazaalibwa 21 Ogwomwenda 1967 [[:en:Uganda|Munnayuganda]] munnabyabufuzi . Yeeyali [[:en:State_minister_for_Kampala_Cit|Minisita omubeezi ow'ekibuga Kampala]] mu [[:en:Cabinet_of_Uganda|Kabineeti ya Uganda]] . Yalondebwa mu kifo ekyo nga 6 Ogwomukaaga 2016.<ref>{{Cite web |last=Uganda State House |date=6 June 2016 |title=Museveni’s new cabinet list At 6 June 2016 |url=http://www.monitor.co.ug/blob/view/-/3235304/data/1345443/-/3o16hn/-/Museveni%2527s+cabinet.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007121926/http://www.monitor.co.ug/blob/view/-/3235304/data/1345443/-/3o16hn/-/Museveni%27s+cabinet.pdf |archive-date=7 October 2016 |access-date=11 June 2016 |format=PDF}}</ref> Yaweereza ng’[[:en:Mubende_District|Omubaka omukyala akiikirira Disitulikiti ye Mubende]] mu [[:en:List_of_members_of_the_tenth_Parliament_of_Uganda|Paalamenti ey'ekkumi]] (2016–2021).<ref name="Profile">{{Cite web |last=POUG |date=8 October 2017 |title=Parliament of Uganda: Members of the 10th Parliament: Namugwanya Bugembe Benny |url=http://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=297 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180321102651/http://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=297 |archive-date=21 March 2018 |access-date=8 October 2017 |publisher=[[Parliament of Uganda]] (POUG)}}</ref> == Obuto bwe n’okusoma kwe == Benna yazaalibwa nga 21 Ogwomwenda 1967, mu [[:en:Mubende_District|Disitulikiti ye Mubende]]. Yasomera ku Saint Edwards College, e Bukuumi, nga leero ye [[:en:Kakumiro_District|Disitulikiti y'e Kakumiro]] ku misomo gye egy'[[:en:O‑Level|omutendera gwa siniya ey'okuna]] (O-level). Yakyusa n’agenda ku Saint Kizito High School Bethany, e Ngugulo mu [[:en:Mityana_District|Disitulikiti ye Mityana]] gye yamalira' [[:en:A-level|siniya ey'omukaaga]] (A-level).<ref name="Profile"/> Mu 1989, yaweebwa ekifo ku [[:en:Makerere_University|Ssettendekero wa Makerere]]. Yatikkirwa mu 1992 ne [[:en:Bachelor_of_Education|ddiguli esooka mu by'enjigiriza]] . Oluvannyuma mu 2006, yunivasite y'emu yamuwa [[:en:Master_of_Education|ddiguli eyokubiri mu byenjigiriza]]. Benna Namugwaya era alina [[:en:Human_resource_management|dipuloma mu kukulembera abakozi n'okubalabirira]] , gyeyafuna okuva mu ttendekero lya [[:en:Uganda_Management_Institute|Uganda Management Institute]] mu 2007 ne [[:en:Administrative_law|Satifikeeti mu mateeka ag'enzirukanya y'emirimu]], ey'amuweebwa ekitongole kya [[:en:Law_Development_Centre|Law Development Center]] mu 2009.<ref name="Profile" /> == Emirimu gye == Omulimu gwe ogwasooka gwali gwa busomesa ku ssomero lya siniya erya Alliance High School nga yaweereza okutuusa mu 1995. Olwo yakyusa n’agenda ku Saint Augustine College e [[:en:Wakiso|Wakiso]], n’asomesa eyo okuva mu 1996 okutuuka mu 1998.<ref name="Profile"/> Mu 1998, Benna Namugwanya yapangisibwa [[:en:Mubende_District|Disitulikiti y'e Mubende,]] ng’omulambuzi w’amasomero, nga y’aweereza mu kifo ekyo okumala emyaka mukaaga. Mu 2004, yakuzibwa okutuuka ku kifo ky’omuyambi w’akulira eby'enjigiriza mu Disitulikiti y’e Mubende, n’aweereza mu kifo ekyo okumala omwaka gumu. Mu 2005, yaddamu okukuzibwa okutuuka ku kifo kyakola ng’akulira eby'enjigiriza mu Disitulikiti, nga y’aweereza okumala emyaka ebiri mu kifo ekyo. Yafuuka akulira eby'enjigiriza mu Disitulikiti mu 2007, n’aweereza mu kifo ekyo okutuusa mu 2010.<ref name="Profile"/> Mu 2011 yayingira eby'obufuzi bya Uganda eby'okulonda ng'avuganya ku kifo ky'omubaka omukyala akiikirira Disitulikiti y'e Mubende, wansi wa tikiti y'ekibiina ky'ebyobufuzi ekya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] ekiri mu buyinza. Yawangula era n'addamu okulondebwa mu 2016.<ref name="Profile"/> Mu lukalala lwa kabineeti, olwafulumizibwa nga 6 Ogwomukaaga 2016, Namugwanya yalondebwa ku bwa Minisita omubeezi w'ensonga z'ekibuga Kampala, ng'amyuka [[:en:Beti_Kamya-Turwomwe|Beti Olive Namisango Kamya-Turomwe]], Minisita wa kabineti omujjuvu.<ref>{{Cite web |title=President announces new Cabinet {{!}} State House Uganda |url=https://statehouse.go.ug/media/news/2016/06/06/president-announces-new-cabinet |archive-url=http://web.archive.org/web/20210114093939/https://statehouse.go.ug/media/news/2016/06/06/president-announces-new-cabinet |archive-date=2021-01-14 |access-date=2026-09-11 |website=www.statehouse.go.ug |language=en}}</ref> == Laba ne == * [[Cabinet of Uganda|Kabineeti ya Uganda]] * [[Parliament of Uganda|Paalamenti ya Uganda]] * [[Kampala Capital City Authority|Ekitongole kya Kampala Capital City Authority]] == Ebijuliziddwa == # {{Reflist}} # {{cite web |author=POUG |date=8 October 2017 |title=Parliament of Uganda: Members of the 10th Parliament: Namugwanya Bugembe Benny |url=http://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=297 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180321102651/http://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=297 |archive-date=21 March 2018 |accessdate=8 October 2017 |publisher=[[Parliament of Uganda]] (POUG) |location=Kampala}} # {{cite web |author=Presidential Press Unit |date=6 June 2016 |title=President announces new Cabinet |url=http://www.statehouse.go.ug/media/news/2016/06/06/president-announces-new-cabinet |accessdate=8 October 2017 |publisher=State House Uganda |location=Entebbe}} == Ebijuliziddwamu w'abweru wa Wikipedia == * Omukutu gwa Palamenti ya Uganda [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] [[Category:Bannayuganda bannabyabufuzi abakyala]] [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] [[Category:Ababaka ba Paalamenti ya Uganda ey'ekkumi]] [[Category:Baminisita ba Uganda]] 9jc2alquteorgje0pq5m2h243qwj4z0 Best Kemigisa 0 11255 74733 73195 2026-09-12T02:43:30Z Kisakye Jane 9195 Nterezeeza mu ndabika y′ekiwandiiko 74733 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''Best Kemigisa Akiiki''' (yazaalibwa 22 Ogwokuna 1967) ye [[:en:Queen_mothers_(Africa)|Maama w'Omukama]] wa [[:en:Tooro_Kingdom|Tooro]], ng'abeera mu kibuga [[Fort Portal]] mu bugwanjuba bwa [[Yuganda|Uganda]] . Mutabani we Rukirabasaija Oyo Nyimba Kabamba Iguru Amooti [[:en:Rukidi_IV_of_Toro|Rukidi IV]], [[:en:Omukama|Omukama]] ye yali omukulembeze ow'ennono ow'Obukama bwa Tooro okutuusa lwe yafa nga 27 Ogwomunaana 2026.<ref name="UGPulse">{{cite news|url=http://www.ugpulse.com/articles/daily/heritage.asp?ID=90|title=Tooro Kingdom: A Sneak Peek|work=UGPulse|access-date=11 March 2010}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-08-28 |title=Uganda's King Oyo: World's youngest reigning traditional monarch dies aged 34 |url=https://www.bbc.com/news/articles/c0j38d9v40po |access-date=2026-08-28 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> Muwala w’Omulangira (Omubiito) Mujungu, ow’ekika kya [[:en:Batuku|Batuku]], ow’e Rwebisengo mu Disitulikiti eyitibwa [[:en:Ntoroko|Ntoroko]] . Mu biseera mwe yazaalibwa Ntoroko yali ekyali kitundu ku [[Kabarole (disitulikit)|disitulikiti y’e Kabarole]] okutuusa mu 1974 lweyakutulwamu okufunamu disitulikiti y’e [[Bundibugyo]].<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Who was Patrick Olimi Kaboyo? |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-08-28 |website=New Vision}}</ref> Okusoma yakutandikira ku Kahinju Primary School, Mpanga Senior Secondary School kwossa ne [[:en:Kyebambe_Girls'_Secondary_School|Kyebambe Girls School]] era amasomero gonna gasangibwa mu kibuga [[Fort Portal]]. Ye Mutandisi era Omuyima w'ekibiina Tooro Women's Development Association ekitakabanira enkulaakulana y'abakyala mu Bukama bwa Tooro<ref>{{Cite web |title=Luxury fashion & independent designers {{!}} SSENSE |url=https://www.ssense.com/?id=75300475 |access-date=2026-08-28 |website=www.ssense.com}}</ref> era nga y'omu ku baatandisi b'ekibiina ki [[:en:African_Queens_and_Women_Cultural_Leaders_Network|African Queens and Women Cultural Leaders Network]] ekitaba abakyala abali ku madaala agawaggulu mu bukulembeze obw'enono ku ssemazinga Afrika.<ref>{{Cite web |date=2021-01-22 |title=Uganda to host African queens |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/uganda-to-host-african-queens-1551318 |access-date=2026-08-28 |website=Monitor |language=en}}</ref> Best Kemigisa era ayagala nnyo ensonga ezikwata ku bawala n'abakyala mu Afrika era ategeka emikolo egiyitibwa Hakyooto mu bitundu bya Afrika eby’enjawulo okusomesa, okusanyusa n’okuzzaamu abantu amaanyi olwo basobole okubeera n’obulamu obulungi era obweyagaza. == Maama w'Omukama == Best Akiiki yatuuka ku bukulu bwa Maama w'omukama nga 3 Ogwomunaana 1995 oluvanyuma lw'okufa kwa [[:en:Olimi_III_of_Toro|Omukama Patrick Olimi Kaboyo II]] era bwatyo mutabani we namusikira. <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://mobile.monitor.co.ug/News/Tooro-Queen-Mother-Best-Kemigisa-grilled-by-land-probe/2466686-4495278-format-xhtml-fkk4byz/index.html |access-date=2025-07-22 |archive-date=2019-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190530114307/https://mobile.monitor.co.ug/News/Tooro-Queen-Mother-Best-Kemigisa-grilled-by-land-probe/2466686-4495278-format-xhtml-fkk4byz/index.html |url-status=dead }}</ref> Olwokuba Oyo yafuuka Omukama ku myaka emito nnyina yalondebwa nga omu ku bakuumi era abakuza mutabani we, eyali afuuse omukulembeze ow'enono omuggya era Kemigisa nafuna n'obuvunaanyizibwa wamu nabantu abalala okuyambako Oyo okufuga Tooro okutuusa lwe yatuuka ku myaka egyessalira mu mu 2010. <ref>{{Cite web |date=2021-01-24 |title=How Tooro Kingdom was run by a young king |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/how-tooro-kingdom-was-run-by-a-young-king-1471838 |access-date=2026-08-28 |website=Monitor |language=en}}</ref> Muwala we Omubiitokati Ruth Nsemere Komuntale yafumbirwako omusuubuzi Omumerika Christopher Thomas, kyokka oluvannyuma baayawukana. <ref>{{Cite web |date=2021-01-22 |title=Batooro give mixed reactions to Komuntale’s marriage breakup |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/batooro-give-mixed-reactions-to-komuntale-s-marriage-breakup-1556974 |access-date=2026-08-28 |website=Monitor |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |url=http://www.biyokulule.com/view_content.php?articleid=5414 |title=Archive copy |access-date=2025-07-22 |archive-date=2025-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250121113857/http://www.biyokulule.com/view_content.php?articleid=5414 |url-status=dead }}</ref> == Obukuubagano == Best yeetaba mu lukiiko lu Kings and Sultans of Africa Forum olwalimu okusika omuguwa. Olukungaana luno lwateegekebwa omukulembeze [[Libya|wa Libya]] mu biro ebyo, [[:en:Muammar_Gaddafi|Muammar Gaddafi]] . <ref>{{Cite web |last=Ph.D |first=Michael J. K. Bokor |title=Hail the Asantehene, now “King of Kings” of Africa! (Part I) |url=https://www.modernghana.com/news/366755/hail-the-asantehene-now-king-of-kings-of-africa-part-i.html |access-date=2026-08-28 |website=Modern Ghana |language=en}}</ref> Kigambibwa nti yakozesa eryaanyi okusindiikiriza omukadde John Businge mubiro ebyo eyali ow’emyaka 60 ku ttaka okwali enkaayana era kiteebeerezebwa okuba nga yayambibwako ab’ebyokwerinda ab'emmundu abaali bakuuma Omukama. <ref>http://ugandaradionetwork.com/a/story.php?s=45431</ref> Kemigisa era yaggula emisango gy’obufere ku musajja agambibwa okumubbako ddoola za [[Amerika]] eziwera emitwaloo 60,000 ngs ssente zino zaali ziteekeddwa kukozesebwa mu kuwandiisa ekibiina kye eky’abakyala mu Tooro ku [[Lisangá lya Bikólo bya Molɔ́ngɔ́|kibiina ky’amawanga amagatte]] . <ref>http://www.newvision.co.ug/news/638152-toro-queen-sh1-4b-fraud-case-postponed.html</ref> omuwawaabirwa Moses Kyeyune yasingisibwa omusango mu Gwokutaano 2013 era nasindikibwa mu kkomera okumala myaka etaano. <ref>http://newsuganda.ug/news/latest/uganda-news-picks/man-imprisoned-for-conning-toro-queen-mother-best-kemigyisha/1curv.101632</ref> Kemigisa era yawawaabirako munnamateeka [[:en:Lawyer|munnamateeka]] Bob Kasango gwe yali avunaana okumufera ssente ezitemera mu buwumbi bwa ssiringi busatu. <ref>{{Cite web |date=2021-01-16 |title=Kasango ordered to pay 3b as compensation to Tooro queen mother |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/kasango-ordered-to-pay-3b-as-compensation-to-tooro-queen-mother-1652384 |access-date=2026-08-28 |website=Monitor |language=en}}</ref> == Ebijuliziddwa == [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] [[Category:Bannamateeka ba Uganda]] imsopo020bj2pcat3zb3bxu0hh8aob2 74734 74733 2026-09-12T02:45:01Z Kisakye Jane 9195 Nterezeeza mu ndabika y′ekiwandiiko. 74734 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''Best Kemigisa Akiiki''' (yazaalibwa 22 Ogwokuna 1967) ye [[:en:Queen_mothers_(Africa)|Maama w'Omukama]] wa [[:en:Tooro_Kingdom|Tooro]], ng'abeera mu kibuga [[Fort Portal]] mu bugwanjuba bwa [[Yuganda|Uganda]] . Mutabani we Rukirabasaija Oyo Nyimba Kabamba Iguru Amooti [[:en:Rukidi_IV_of_Toro|Rukidi IV]], [[:en:Omukama|Omukama]] ye yali omukulembeze ow'ennono ow'Obukama bwa Tooro okutuusa lwe yafa nga 27 Ogwomunaana 2026.<ref name="UGPulse">{{cite news|url=http://www.ugpulse.com/articles/daily/heritage.asp?ID=90|title=Tooro Kingdom: A Sneak Peek|work=UGPulse|access-date=11 March 2010}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-08-28 |title=Uganda's King Oyo: World's youngest reigning traditional monarch dies aged 34 |url=https://www.bbc.com/news/articles/c0j38d9v40po |access-date=2026-08-28 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> Muwala w’Omulangira (Omubiito) Mujungu, ow’ekika kya [[:en:Batuku|Batuku]], ow’e Rwebisengo mu Disitulikiti eyitibwa [[:en:Ntoroko|Ntoroko]] . Mu biseera mwe yazaalibwa Ntoroko yali ekyali kitundu ku [[Kabarole (disitulikit)|disitulikiti y’e Kabarole]] okutuusa mu 1974 lweyakutulwamu okufunamu disitulikiti y’e [[Bundibugyo]].<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Who was Patrick Olimi Kaboyo? |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-08-28 |website=New Vision}}</ref> Okusoma yakutandikira ku Kahinju Primary School, Mpanga Senior Secondary School kwossa ne [[:en:Kyebambe_Girls'_Secondary_School|Kyebambe Girls School]] era amasomero gonna gasangibwa mu kibuga [[Fort Portal]]. Ye Mutandisi era Omuyima w'ekibiina Tooro Women's Development Association ekitakabanira enkulaakulana y'abakyala mu Bukama bwa Tooro<ref>{{Cite web |title=Luxury fashion & independent designers {{!}} SSENSE |url=https://www.ssense.com/?id=75300475 |access-date=2026-08-28 |website=www.ssense.com}}</ref> era nga y'omu ku baatandisi b'ekibiina ki [[:en:African_Queens_and_Women_Cultural_Leaders_Network|African Queens and Women Cultural Leaders Network]] ekitaba abakyala abali ku madaala agawaggulu mu bukulembeze obw'enono ku ssemazinga Afrika.<ref>{{Cite web |date=2021-01-22 |title=Uganda to host African queens |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/uganda-to-host-african-queens-1551318 |access-date=2026-08-28 |website=Monitor |language=en}}</ref> Best Kemigisa era ayagala nnyo ensonga ezikwata ku bawala n'abakyala mu Afrika era ategeka emikolo egiyitibwa Hakyooto mu bitundu bya Afrika eby’enjawulo okusomesa, okusanyusa n’okuzzaamu abantu amaanyi olwo basobole okubeera n’obulamu obulungi era obweyagaza. == Maama w'Omukama == Best Akiiki yatuuka ku bukulu bwa Maama w'omukama nga 3 Ogwomunaana 1995 oluvanyuma lw'okufa kwa [[:en:Olimi_III_of_Toro|Omukama Patrick Olimi Kaboyo II]] era bwatyo mutabani we namusikira.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://mobile.monitor.co.ug/News/Tooro-Queen-Mother-Best-Kemigisa-grilled-by-land-probe/2466686-4495278-format-xhtml-fkk4byz/index.html |access-date=2025-07-22 |archive-date=2019-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190530114307/https://mobile.monitor.co.ug/News/Tooro-Queen-Mother-Best-Kemigisa-grilled-by-land-probe/2466686-4495278-format-xhtml-fkk4byz/index.html |url-status=dead }}</ref> Olwokuba Oyo yafuuka Omukama ku myaka emito nnyina yalondebwa nga omu ku bakuumi era abakuza mutabani we, eyali afuuse omukulembeze ow'enono omuggya era Kemigisa nafuna n'obuvunaanyizibwa wamu nabantu abalala okuyambako Oyo okufuga Tooro okutuusa lwe yatuuka ku myaka egyessalira mu 2010.<ref>{{Cite web |date=2021-01-24 |title=How Tooro Kingdom was run by a young king |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/how-tooro-kingdom-was-run-by-a-young-king-1471838 |access-date=2026-08-28 |website=Monitor |language=en}}</ref> Muwala we Omubiitokati Ruth Nsemere Komuntale yafumbirwako omusuubuzi Omumerika Christopher Thomas, kyokka oluvannyuma baayawukana.<ref>{{Cite web |date=2021-01-22 |title=Batooro give mixed reactions to Komuntale’s marriage breakup |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/batooro-give-mixed-reactions-to-komuntale-s-marriage-breakup-1556974 |access-date=2026-08-28 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.biyokulule.com/view_content.php?articleid=5414 |title=Archive copy |access-date=2025-07-22 |archive-date=2025-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250121113857/http://www.biyokulule.com/view_content.php?articleid=5414 |url-status=dead }}</ref> == Obukuubagano == Best yeetaba mu lukiiko lu Kings and Sultans of Africa Forum olwalimu okusika omuguwa. Olukungaana luno lwateegekebwa omukulembeze [[Libya|wa Libya]] mu biro ebyo, [[:en:Muammar_Gaddafi|Muammar Gaddafi]].<ref>{{Cite web |last=Ph.D |first=Michael J. K. Bokor |title=Hail the Asantehene, now “King of Kings” of Africa! (Part I) |url=https://www.modernghana.com/news/366755/hail-the-asantehene-now-king-of-kings-of-africa-part-i.html |access-date=2026-08-28 |website=Modern Ghana |language=en}}</ref> Kigambibwa nti yakozesa eryaanyi okusindiikiriza omukadde John Businge mubiro ebyo eyali ow’emyaka 60 ku ttaka okwali enkaayana era kiteebeerezebwa okuba nga yayambibwako ab’ebyokwerinda ab'emmundu abaali bakuuma Omukama. <ref>http://ugandaradionetwork.com/a/story.php?s=45431</ref> Kemigisa era yaggula emisango gy’obufere ku musajja agambibwa okumubbako ddoola za [[Amerika]] eziwera emitwaloo 60,000 ngs ssente zino zaali ziteekeddwa kukozesebwa mu kuwandiisa ekibiina kye eky’abakyala mu Tooro ku [[Lisangá lya Bikólo bya Molɔ́ngɔ́|kibiina ky’amawanga amagatte]] . <ref>http://www.newvision.co.ug/news/638152-toro-queen-sh1-4b-fraud-case-postponed.html</ref> omuwawaabirwa Moses Kyeyune yasingisibwa omusango mu Gwokutaano 2013 era nasindikibwa mu kkomera okumala myaka etaano. <ref>http://newsuganda.ug/news/latest/uganda-news-picks/man-imprisoned-for-conning-toro-queen-mother-best-kemigyisha/1curv.101632</ref> Kemigisa era yawawaabirako munnamateeka [[:en:Lawyer|munnamateeka]] Bob Kasango gwe yali avunaana okumufera ssente ezitemera mu buwumbi bwa ssiringi busatu. <ref>{{Cite web |date=2021-01-16 |title=Kasango ordered to pay 3b as compensation to Tooro queen mother |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/kasango-ordered-to-pay-3b-as-compensation-to-tooro-queen-mother-1652384 |access-date=2026-08-28 |website=Monitor |language=en}}</ref> == Ebijuliziddwa == [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] [[Category:Bannamateeka ba Uganda]] 2uxyh9n8ks3bic00n35lq3v3fafgsjm 74735 74734 2026-09-12T02:50:03Z Kisakye Jane 9195 Nterezeeza ebijuliziddwa. 74735 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''Best Kemigisa Akiiki''' (yazaalibwa 22 Ogwokuna 1967) ye [[:en:Queen_mothers_(Africa)|Maama w'Omukama]] wa [[:en:Tooro_Kingdom|Tooro]], ng'abeera mu kibuga [[Fort Portal]] mu bugwanjuba bwa [[Yuganda|Uganda]] . Mutabani we Rukirabasaija Oyo Nyimba Kabamba Iguru Amooti [[:en:Rukidi_IV_of_Toro|Rukidi IV]], [[:en:Omukama|Omukama]] ye yali omukulembeze ow'ennono ow'Obukama bwa Tooro okutuusa lwe yafa nga 27 Ogwomunaana 2026.<ref name="UGPulse">{{cite news|url=http://www.ugpulse.com/articles/daily/heritage.asp?ID=90|title=Tooro Kingdom: A Sneak Peek|work=UGPulse|access-date=11 March 2010}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-08-28 |title=Uganda's King Oyo: World's youngest reigning traditional monarch dies aged 34 |url=https://www.bbc.com/news/articles/c0j38d9v40po |access-date=2026-08-28 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> Muwala w’Omulangira (Omubiito) Mujungu, ow’ekika kya [[:en:Batuku|Batuku]], ow’e Rwebisengo mu Disitulikiti eyitibwa [[:en:Ntoroko|Ntoroko]] . Mu biseera mwe yazaalibwa Ntoroko yali ekyali kitundu ku [[Kabarole (disitulikit)|disitulikiti y’e Kabarole]] okutuusa mu 1974 lweyakutulwamu okufunamu disitulikiti y’e [[Bundibugyo]].<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Who was Patrick Olimi Kaboyo? |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-08-28 |website=New Vision}}</ref> Okusoma yakutandikira ku Kahinju Primary School, Mpanga Senior Secondary School kwossa ne [[:en:Kyebambe_Girls'_Secondary_School|Kyebambe Girls School]] era amasomero gonna gasangibwa mu kibuga [[Fort Portal]]. Ye Mutandisi era Omuyima w'ekibiina Tooro Women's Development Association ekitakabanira enkulaakulana y'abakyala mu Bukama bwa Tooro<ref>{{Cite web |title=Luxury fashion & independent designers {{!}} SSENSE |url=https://www.ssense.com/?id=75300475 |access-date=2026-08-28 |website=www.ssense.com}}</ref> era nga y'omu ku baatandisi b'ekibiina ki [[:en:African_Queens_and_Women_Cultural_Leaders_Network|African Queens and Women Cultural Leaders Network]] ekitaba abakyala abali ku madaala agawaggulu mu bukulembeze obw'enono ku ssemazinga Afrika.<ref>{{Cite web |date=2021-01-22 |title=Uganda to host African queens |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/uganda-to-host-african-queens-1551318 |access-date=2026-08-28 |website=Monitor |language=en}}</ref> Best Kemigisa era ayagala nnyo ensonga ezikwata ku bawala n'abakyala mu Afrika era ategeka emikolo egiyitibwa Hakyooto mu bitundu bya Afrika eby’enjawulo okusomesa, okusanyusa n’okuzzaamu abantu amaanyi olwo basobole okubeera n’obulamu obulungi era obweyagaza. == Maama w'Omukama == Best Akiiki yatuuka ku bukulu bwa Maama w'omukama nga 3 Ogwomunaana 1995 oluvanyuma lw'okufa kwa [[:en:Olimi_III_of_Toro|Omukama Patrick Olimi Kaboyo II]] era bwatyo mutabani we namusikira.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://mobile.monitor.co.ug/News/Tooro-Queen-Mother-Best-Kemigisa-grilled-by-land-probe/2466686-4495278-format-xhtml-fkk4byz/index.html |access-date=2025-07-22 |archive-date=2019-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190530114307/https://mobile.monitor.co.ug/News/Tooro-Queen-Mother-Best-Kemigisa-grilled-by-land-probe/2466686-4495278-format-xhtml-fkk4byz/index.html |url-status=dead }}</ref> Olwokuba Oyo yafuuka Omukama ku myaka emito nnyina yalondebwa nga omu ku bakuumi era abakuza mutabani we, eyali afuuse omukulembeze ow'enono omuggya era Kemigisa nafuna n'obuvunaanyizibwa wamu nabantu abalala okuyambako Oyo okufuga Tooro okutuusa lwe yatuuka ku myaka egyessalira mu 2010.<ref>{{Cite web |date=2021-01-24 |title=How Tooro Kingdom was run by a young king |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/how-tooro-kingdom-was-run-by-a-young-king-1471838 |access-date=2026-08-28 |website=Monitor |language=en}}</ref> Muwala we Omubiitokati Ruth Nsemere Komuntale yafumbirwako omusuubuzi Omumerika Christopher Thomas, kyokka oluvannyuma baayawukana.<ref>{{Cite web |date=2021-01-22 |title=Batooro give mixed reactions to Komuntale’s marriage breakup |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/batooro-give-mixed-reactions-to-komuntale-s-marriage-breakup-1556974 |access-date=2026-08-28 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.biyokulule.com/view_content.php?articleid=5414 |title=Archive copy |access-date=2025-07-22 |archive-date=2025-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250121113857/http://www.biyokulule.com/view_content.php?articleid=5414 |url-status=dead }}</ref> == Obukuubagano == Best yeetaba mu lukiiko lu Kings and Sultans of Africa Forum olwalimu okusika omuguwa. Olukungaana luno lwateegekebwa omukulembeze [[Libya|wa Libya]] mu biro ebyo, [[:en:Muammar_Gaddafi|Muammar Gaddafi]].<ref>{{Cite web |last=Ph.D |first=Michael J. K. Bokor |title=Hail the Asantehene, now “King of Kings” of Africa! (Part I) |url=https://www.modernghana.com/news/366755/hail-the-asantehene-now-king-of-kings-of-africa-part-i.html |access-date=2026-08-28 |website=Modern Ghana |language=en}}</ref> Kigambibwa nti yakozesa eryaanyi okusindiikiriza omukadde John Businge mubiro ebyo eyali ow’emyaka 60 ku ttaka okwali enkaayana era kiteebeerezebwa okuba nga yayambibwako ab’ebyokwerinda ab'emmundu abaali bakuuma Omukama.<ref>{{cite web|last=Odeng|first=Michael|title=Toro Queen sh1.4b fraud case postponed|url=http://www.newvision.co.ug/news/638152-toro-queen-sh1-4b-fraud-case-postponed.html}}</ref> Kemigisa era yaggula emisango gy’obufere ku musajja agambibwa okumubbako ddoola za [[Amerika]] eziwera 60,000 nga ssente zino zaali ziteekeddwa kukozesebwa mu kuwandiisa ekibiina kye eky’abakyala mu Tooro ku [[Lisangá lya Bikólo bya Molɔ́ngɔ́|kibiina ky’amawanga amagatte]].<ref>{{Cite web |title=New Vision |url=https://www.newvision.co.ug/news/638152-toro-queen-sh1-4b-fraud-case-postponed.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20250121122110/https://www.newvision.co.ug/news/638152-toro-queen-sh1-4b-fraud-case-postponed.html |archive-date=2025-01-21 |access-date=2026-09-12 |website=www.newvision.co.ug |language=en}}</ref> omuwawaabirwa Moses Kyeyune yasingisibwa omusango mu Gwokutaano 2013 era nasindikibwa mu kkomera okumala myaka etaano.<ref>{{Cite web|url=https://www.monitor.co.ug/News/National/Court-orders-lawyer-Kasangao-pay-Tooro-queen-mother-3b/688334-3226160-tj127t/index.html|title=Court orders lawyer Kasango to pay Tooro queen mother 3b|website=Daily Monitor|language=en|access-date=2019-03-07}}</ref> Kemigisa era yawawaabirako munnamateeka [[:en:Lawyer|munnamateeka]] Bob Kasango gwe yali avunaana okumufera ssente ezitemera mu buwumbi bwa ssiringi busatu.<ref>{{Cite web |date=2021-01-16 |title=Kasango ordered to pay 3b as compensation to Tooro queen mother |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/kasango-ordered-to-pay-3b-as-compensation-to-tooro-queen-mother-1652384 |access-date=2026-08-28 |website=Monitor |language=en}}</ref> == Ebijuliziddwa == [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] [[Category:Bannamateeka ba Uganda]] ldsl5svh4ktu9p7xs9cei7pr5ydx6du 74736 74735 2026-09-12T02:51:48Z Kisakye Jane 9195 Ntaddemu ettuluba. 74736 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''Best Kemigisa Akiiki''' (yazaalibwa 22 Ogwokuna 1967) ye [[:en:Queen_mothers_(Africa)|Maama w'Omukama]] wa [[:en:Tooro_Kingdom|Tooro]], ng'abeera mu kibuga [[Fort Portal]] mu bugwanjuba bwa [[Yuganda|Uganda]] . Mutabani we Rukirabasaija Oyo Nyimba Kabamba Iguru Amooti [[:en:Rukidi_IV_of_Toro|Rukidi IV]], [[:en:Omukama|Omukama]] ye yali omukulembeze ow'ennono ow'Obukama bwa Tooro okutuusa lwe yafa nga 27 Ogwomunaana 2026.<ref name="UGPulse">{{cite news|url=http://www.ugpulse.com/articles/daily/heritage.asp?ID=90|title=Tooro Kingdom: A Sneak Peek|work=UGPulse|access-date=11 March 2010}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-08-28 |title=Uganda's King Oyo: World's youngest reigning traditional monarch dies aged 34 |url=https://www.bbc.com/news/articles/c0j38d9v40po |access-date=2026-08-28 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> Muwala w’Omulangira (Omubiito) Mujungu, ow’ekika kya [[:en:Batuku|Batuku]], ow’e Rwebisengo mu Disitulikiti eyitibwa [[:en:Ntoroko|Ntoroko]] . Mu biseera mwe yazaalibwa Ntoroko yali ekyali kitundu ku [[Kabarole (disitulikit)|disitulikiti y’e Kabarole]] okutuusa mu 1974 lweyakutulwamu okufunamu disitulikiti y’e [[Bundibugyo]].<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Who was Patrick Olimi Kaboyo? |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-08-28 |website=New Vision}}</ref> Okusoma yakutandikira ku Kahinju Primary School, Mpanga Senior Secondary School kwossa ne [[:en:Kyebambe_Girls'_Secondary_School|Kyebambe Girls School]] era amasomero gonna gasangibwa mu kibuga [[Fort Portal]]. Ye Mutandisi era Omuyima w'ekibiina Tooro Women's Development Association ekitakabanira enkulaakulana y'abakyala mu Bukama bwa Tooro<ref>{{Cite web |title=Luxury fashion & independent designers {{!}} SSENSE |url=https://www.ssense.com/?id=75300475 |access-date=2026-08-28 |website=www.ssense.com}}</ref> era nga y'omu ku baatandisi b'ekibiina ki [[:en:African_Queens_and_Women_Cultural_Leaders_Network|African Queens and Women Cultural Leaders Network]] ekitaba abakyala abali ku madaala agawaggulu mu bukulembeze obw'enono ku ssemazinga Afrika.<ref>{{Cite web |date=2021-01-22 |title=Uganda to host African queens |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/uganda-to-host-african-queens-1551318 |access-date=2026-08-28 |website=Monitor |language=en}}</ref> Best Kemigisa era ayagala nnyo ensonga ezikwata ku bawala n'abakyala mu Afrika era ategeka emikolo egiyitibwa Hakyooto mu bitundu bya Afrika eby’enjawulo okusomesa, okusanyusa n’okuzzaamu abantu amaanyi olwo basobole okubeera n’obulamu obulungi era obweyagaza. == Maama w'Omukama == Best Akiiki yatuuka ku bukulu bwa Maama w'omukama nga 3 Ogwomunaana 1995 oluvanyuma lw'okufa kwa [[:en:Olimi_III_of_Toro|Omukama Patrick Olimi Kaboyo II]] era bwatyo mutabani we namusikira.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://mobile.monitor.co.ug/News/Tooro-Queen-Mother-Best-Kemigisa-grilled-by-land-probe/2466686-4495278-format-xhtml-fkk4byz/index.html |access-date=2025-07-22 |archive-date=2019-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190530114307/https://mobile.monitor.co.ug/News/Tooro-Queen-Mother-Best-Kemigisa-grilled-by-land-probe/2466686-4495278-format-xhtml-fkk4byz/index.html |url-status=dead }}</ref> Olwokuba Oyo yafuuka Omukama ku myaka emito nnyina yalondebwa nga omu ku bakuumi era abakuza mutabani we, eyali afuuse omukulembeze ow'enono omuggya era Kemigisa nafuna n'obuvunaanyizibwa wamu nabantu abalala okuyambako Oyo okufuga Tooro okutuusa lwe yatuuka ku myaka egyessalira mu 2010.<ref>{{Cite web |date=2021-01-24 |title=How Tooro Kingdom was run by a young king |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/how-tooro-kingdom-was-run-by-a-young-king-1471838 |access-date=2026-08-28 |website=Monitor |language=en}}</ref> Muwala we Omubiitokati Ruth Nsemere Komuntale yafumbirwako omusuubuzi Omumerika Christopher Thomas, kyokka oluvannyuma baayawukana.<ref>{{Cite web |date=2021-01-22 |title=Batooro give mixed reactions to Komuntale’s marriage breakup |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/batooro-give-mixed-reactions-to-komuntale-s-marriage-breakup-1556974 |access-date=2026-08-28 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.biyokulule.com/view_content.php?articleid=5414 |title=Archive copy |access-date=2025-07-22 |archive-date=2025-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250121113857/http://www.biyokulule.com/view_content.php?articleid=5414 |url-status=dead }}</ref> == Obukuubagano == Best yeetaba mu lukiiko lu Kings and Sultans of Africa Forum olwalimu okusika omuguwa. Olukungaana luno lwateegekebwa omukulembeze [[Libya|wa Libya]] mu biro ebyo, [[:en:Muammar_Gaddafi|Muammar Gaddafi]].<ref>{{Cite web |last=Ph.D |first=Michael J. K. Bokor |title=Hail the Asantehene, now “King of Kings” of Africa! (Part I) |url=https://www.modernghana.com/news/366755/hail-the-asantehene-now-king-of-kings-of-africa-part-i.html |access-date=2026-08-28 |website=Modern Ghana |language=en}}</ref> Kigambibwa nti yakozesa eryaanyi okusindiikiriza omukadde John Businge mubiro ebyo eyali ow’emyaka 60 ku ttaka okwali enkaayana era kiteebeerezebwa okuba nga yayambibwako ab’ebyokwerinda ab'emmundu abaali bakuuma Omukama.<ref>{{cite web|last=Odeng|first=Michael|title=Toro Queen sh1.4b fraud case postponed|url=http://www.newvision.co.ug/news/638152-toro-queen-sh1-4b-fraud-case-postponed.html}}</ref> Kemigisa era yaggula emisango gy’obufere ku musajja agambibwa okumubbako ddoola za [[Amerika]] eziwera 60,000 nga ssente zino zaali ziteekeddwa kukozesebwa mu kuwandiisa ekibiina kye eky’abakyala mu Tooro ku [[Lisangá lya Bikólo bya Molɔ́ngɔ́|kibiina ky’amawanga amagatte]].<ref>{{Cite web |title=New Vision |url=https://www.newvision.co.ug/news/638152-toro-queen-sh1-4b-fraud-case-postponed.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20250121122110/https://www.newvision.co.ug/news/638152-toro-queen-sh1-4b-fraud-case-postponed.html |archive-date=2025-01-21 |access-date=2026-09-12 |website=www.newvision.co.ug |language=en}}</ref> omuwawaabirwa Moses Kyeyune yasingisibwa omusango mu Gwokutaano 2013 era nasindikibwa mu kkomera okumala myaka etaano.<ref>{{Cite web|url=https://www.monitor.co.ug/News/National/Court-orders-lawyer-Kasangao-pay-Tooro-queen-mother-3b/688334-3226160-tj127t/index.html|title=Court orders lawyer Kasango to pay Tooro queen mother 3b|website=Daily Monitor|language=en|access-date=2019-03-07}}</ref> Kemigisa era yawawaabirako munnamateeka [[:en:Lawyer|munnamateeka]] Bob Kasango gwe yali avunaana okumufera ssente ezitemera mu buwumbi bwa ssiringi busatu.<ref>{{Cite web |date=2021-01-16 |title=Kasango ordered to pay 3b as compensation to Tooro queen mother |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/kasango-ordered-to-pay-3b-as-compensation-to-tooro-queen-mother-1652384 |access-date=2026-08-28 |website=Monitor |language=en}}</ref> == Ebijuliziddwa == [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] [[Category:Bannamateeka ba Uganda]] <references /> [[Category:Bannayuganda abayivu abakyala.]] c5t16l0rogzl8xy32e3vluvgam9z8l7 Benjamin Musoke 0 11266 74713 54018 2026-09-11T22:28:12Z Kisakye Jane 9195 Nterezeeza ebijuliziddwa. 74713 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Benjamin Musoke''' (yazaalibwa nga 23 Ogwekkumi 1976) Munnayuganda omuzannyi [[:en:Cricketer|wa cricket]] Azannya nga [[:en:Batsman|batsman]] ow'omukono ogwa ddyo era nga [[:en:Bowler_(cricket)|bowler]] [[:en:Fast_bowling|owa sipiidi ya wakati]] ow'omukono ogwa ddyo,<ref name="CAP">{{Cite web |title=The Home of CricketArchive |url=https://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Players/5/5441/5441.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20241203054518/https://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Players/5/5441/5441.html |archive-date=2024-12-03 |access-date=2026-09-11 |website=www.cricketarchive.co.uk}}</ref> azannye ku [[:en:Uganda_national_cricket_team|ttiimu y'eggwanga eya Uganda cricket]] okuva mu 2001.<ref>{{Cite web |title=The Home of CricketArchive |url=https://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Players/5/5441/all_teams.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20250804175559/https://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Players/5/5441/all_teams.html |archive-date=2025-08-04 |access-date=2026-09-11 |website=www.cricketarchive.co.uk}}</ref> Mu mizannyo gyazannye mulimu emizannyo ena [[:en:First-class_cricket|egy'omutindo ogusooka]]<ref name="FCM">{{Cite web |title=The Home of CricketArchive |url=https://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Players/5/5441/First-Class_Matches.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20241203055031/https://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Players/5/5441/First-Class_Matches.html |archive-date=2024-12-03 |access-date=2026-09-11 |website=www.cricketarchive.co.uk}}</ref> n'emizannyo etaano egya [[:en:List_A_cricket|List A.]]<ref name="LAM">http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Players/5/5441/List_A_Matches.html</ref> == Obulamu bwe ng'omuzannyi wa cricket == Mosoke yasooka kuzannya mu nsi yonna mu mpaka [[:en:1997_ICC_Trophy|za ICC Trophy mu 1997]] bwe yakiikirira [[:en:East_and_Central_Africa_cricket_team|Obuvanjuba n'amasekkati ga Africa]] mu mizannyo etaano mu mpaka ezaali mu [[:en:Kuala_Lumpur|kibuga Kuala Lumpur]] [[:en:Malaysia|ekya Malaysia]] . Yasooka okuzannyira Uganda mu [[:en:ICC_Intercontinental_Cup|mpaka za ICC Trophy eza 2001]] . <ref>{{Cite web |title=The Home of CricketArchive |url=https://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Players/5/5441/ICC_Trophy_Matches.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20250805114455/https://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Players/5/5441/ICC_Trophy_Matches.html |archive-date=2025-08-05 |access-date=2026-09-11 |website=www.cricketarchive.co.uk}}</ref> omupiira gwe ogwasooka mu ddaala erisooka gwali mu April 2004, bwe yazannya omupiira gwa [[:en:ICC_Intercontinental_Cup|ICC Intercontinental Cup]] ne [[:en:Namibia_national_cricket_team|Namibia]], era n'azannya ne [[:en:Kenya_national_cricket_team|Kenya]] mu mpaka ze zimu ku nkomerero y'omwaka.<ref name="FCM"/> Mu 2005, yazannya emipiira emirala ebiri egy'omutindo ogusooka ne Kenya ne Namibia mu [[:en:2005_ICC_Intercontinental_Cup|mpaka za ICC Intercontinental Cup eza 2005]] <ref name="FCM"/> era n'azannya omupiira gwe ogwasooka mu List A mu [[:en:2005_ICC_Trophy|2005 ICC Trophy]]. <ref name="LAM"/> Okuva olwo yagenda mu maaso n'okuzannyira Uganda, n'azannya emipiira ne [[:en:Bermuda_national_cricket_team|Bermuda]] ne [[:en:Canada_national_cricket_team|Canada]] mu 2007, <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Players/5/5441/Other_matches.html |access-date=2025-07-24 |archive-date=2012-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121019072445/http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Players/5/5441/Other_matches.html |url-status=dead }}</ref> nga tannabakiikirira mu [[:en:2007_ICC_World_Cricket_League_Division_Three|Division Three]] mu [[:en:World_Cricket_League|World Cricket League]] e [[:en:Darwin,_Northern_Territory|Darwin]], [[:en:Australia|Australia]] ku nkomerero y'omwaka, <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2007/TOURNAMENTS/WCLDIV3/squads.shtml |access-date=2025-07-24 |archive-date=2012-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120612095358/http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2007/TOURNAMENTS/WCLDIV3/squads.shtml |url-status=dead }}</ref> empaka Uganda ze yawangula. <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.cricketeurope4.net/DATABASE/ARTICLES/articles/000046/004698.shtml |access-date=2025-07-24 |archive-date=2011-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524025112/http://www.cricketeurope4.net/DATABASE/ARTICLES/articles/000046/004698.shtml |url-status=dead }}</ref> == Ebijuliziddwa == {{Reflist}} 4rrrl0nhlgs4inx4d28xwvirahx21yq 74714 74713 2026-09-11T22:30:56Z Kisakye Jane 9195 Nkozeemu enkyukakyuka mu mpandiika. 74714 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Benjamin Musoke''' (yazaalibwa nga 23 Ogwekkumi 1976) Munnayuganda omuzannyi [[:en:Cricketer|wa cricket]] Azannya nga [[:en:Batsman|batsman]] ow'omukono ogwa ddyo era nga [[:en:Bowler_(cricket)|bowler]] [[:en:Fast_bowling|owa sipiidi ya wakati]] ow'omukono ogwa ddyo,<ref name="CAP">{{Cite web |title=The Home of CricketArchive |url=https://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Players/5/5441/5441.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20241203054518/https://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Players/5/5441/5441.html |archive-date=2024-12-03 |access-date=2026-09-11 |website=www.cricketarchive.co.uk}}</ref> azannye ku [[:en:Uganda_national_cricket_team|ttiimu y'eggwanga eya Uganda cricket]] okuva mu 2001.<ref>{{Cite web |title=The Home of CricketArchive |url=https://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Players/5/5441/all_teams.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20250804175559/https://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Players/5/5441/all_teams.html |archive-date=2025-08-04 |access-date=2026-09-11 |website=www.cricketarchive.co.uk}}</ref> Mu mizannyo gyazannye mulimu emizannyo ena [[:en:First-class_cricket|egy'omutindo ogusooka]]<ref name="FCM">{{Cite web |title=The Home of CricketArchive |url=https://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Players/5/5441/First-Class_Matches.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20241203055031/https://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Players/5/5441/First-Class_Matches.html |archive-date=2024-12-03 |access-date=2026-09-11 |website=www.cricketarchive.co.uk}}</ref> n'emizannyo etaano egya [[:en:List_A_cricket|List A.]]<ref name="LAM">http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Players/5/5441/List_A_Matches.html</ref> == Obulamu bwe ng'omuzannyi wa cricket == Mosoke yasooka kuzannya mu nsi yonna mu mpaka [[:en:1997_ICC_Trophy|za ICC Trophy mu 1997]] bwe yakiikirira [[:en:East_and_Central_Africa_cricket_team|Obuvanjuba n'amasekkati ga Africa]] mu mizannyo etaano mu mpaka ezaali mu [[:en:Kuala_Lumpur|kibuga Kuala Lumpur]] [[:en:Malaysia|ekya Malaysia]] . Yasooka okuzannyira Uganda mu [[:en:ICC_Intercontinental_Cup|mpaka za ICC Trophy eza 2001]] . <ref>{{Cite web |title=The Home of CricketArchive |url=https://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Players/5/5441/ICC_Trophy_Matches.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20250805114455/https://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Players/5/5441/ICC_Trophy_Matches.html |archive-date=2025-08-05 |access-date=2026-09-11 |website=www.cricketarchive.co.uk}}</ref> omupiira gwe ogwasooka mu ddaala erisooka gwali mu Gwokuna 2004, bwe yazannya omupiira gwa [[:en:ICC_Intercontinental_Cup|ICC Intercontinental Cup]] ne [[:en:Namibia_national_cricket_team|Namibia]], era n'azannya ne [[:en:Kenya_national_cricket_team|Kenya]] mu mpaka ze zimu ku nkomerero y'omwaka.<ref name="FCM"/> Mu 2005, yazannya emipiira emirala ebiri egy'omutindo ogusooka ne Kenya ne Namibia mu [[:en:2005_ICC_Intercontinental_Cup|mpaka za ICC Intercontinental Cup eza 2005]] <ref name="FCM"/> era n'azannya omupiira gwe ogwasooka mu [[:en:2005_ICC_Trophy|2005 ICC Trophy]].<ref name="LAM"/> Okuva olwo yagenda mu maaso n'okuzannyira Uganda, n'azannya emipiira ne [[:en:Bermuda_national_cricket_team|Bermuda]] ne [[:en:Canada_national_cricket_team|Canada]] mu 2007,<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Players/5/5441/Other_matches.html |access-date=2025-07-24 |archive-date=2012-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121019072445/http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Players/5/5441/Other_matches.html |url-status=dead }}</ref> nga tannabakiikirira mu [[:en:2007_ICC_World_Cricket_League_Division_Three|Division Three]] mu [[:en:World_Cricket_League|World Cricket League]] e [[:en:Darwin,_Northern_Territory|Darwin]], [[:en:Australia|Australia]] ku nkomerero y'omwaka,<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2007/TOURNAMENTS/WCLDIV3/squads.shtml |access-date=2025-07-24 |archive-date=2012-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120612095358/http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2007/TOURNAMENTS/WCLDIV3/squads.shtml |url-status=dead }}</ref> empaka Uganda ze yawangula.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.cricketeurope4.net/DATABASE/ARTICLES/articles/000046/004698.shtml |access-date=2025-07-24 |archive-date=2011-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524025112/http://www.cricketeurope4.net/DATABASE/ARTICLES/articles/000046/004698.shtml |url-status=dead }}</ref> == Ebijuliziddwa == {{Reflist}} opr94laewp23275ezd0feagu2mrejwg 74715 74714 2026-09-11T22:35:53Z Kisakye Jane 9195 Ntaddemu ettuluba 74715 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Benjamin Musoke''' (yazaalibwa nga 23 Ogwekkumi 1976) Munnayuganda omuzannyi [[:en:Cricketer|wa cricket]] Azannya nga [[:en:Batsman|batsman]] ow'omukono ogwa ddyo era nga [[:en:Bowler_(cricket)|bowler]] [[:en:Fast_bowling|owa sipiidi ya wakati]] ow'omukono ogwa ddyo,<ref name="CAP">{{Cite web |title=The Home of CricketArchive |url=https://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Players/5/5441/5441.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20241203054518/https://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Players/5/5441/5441.html |archive-date=2024-12-03 |access-date=2026-09-11 |website=www.cricketarchive.co.uk}}</ref> azannye ku [[:en:Uganda_national_cricket_team|ttiimu y'eggwanga eya Uganda cricket]] okuva mu 2001.<ref>{{Cite web |title=The Home of CricketArchive |url=https://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Players/5/5441/all_teams.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20250804175559/https://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Players/5/5441/all_teams.html |archive-date=2025-08-04 |access-date=2026-09-11 |website=www.cricketarchive.co.uk}}</ref> Mu mizannyo gyazannye mulimu emizannyo ena [[:en:First-class_cricket|egy'omutindo ogusooka]]<ref name="FCM">{{Cite web |title=The Home of CricketArchive |url=https://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Players/5/5441/First-Class_Matches.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20241203055031/https://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Players/5/5441/First-Class_Matches.html |archive-date=2024-12-03 |access-date=2026-09-11 |website=www.cricketarchive.co.uk}}</ref> n'emizannyo etaano egya [[:en:List_A_cricket|List A.]]<ref name="LAM">http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Players/5/5441/List_A_Matches.html</ref> == Obulamu bwe ng'omuzannyi wa cricket == Mosoke yasooka kuzannya mu nsi yonna mu mpaka [[:en:1997_ICC_Trophy|za ICC Trophy mu 1997]] bwe yakiikirira [[:en:East_and_Central_Africa_cricket_team|Obuvanjuba n'amasekkati ga Africa]] mu mizannyo etaano mu mpaka ezaali mu [[:en:Kuala_Lumpur|kibuga Kuala Lumpur]] [[:en:Malaysia|ekya Malaysia]] . Yasooka okuzannyira Uganda mu [[:en:ICC_Intercontinental_Cup|mpaka za ICC Trophy eza 2001]] . <ref>{{Cite web |title=The Home of CricketArchive |url=https://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Players/5/5441/ICC_Trophy_Matches.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20250805114455/https://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Players/5/5441/ICC_Trophy_Matches.html |archive-date=2025-08-05 |access-date=2026-09-11 |website=www.cricketarchive.co.uk}}</ref> omupiira gwe ogwasooka mu ddaala erisooka gwali mu Gwokuna 2004, bwe yazannya omupiira gwa [[:en:ICC_Intercontinental_Cup|ICC Intercontinental Cup]] ne [[:en:Namibia_national_cricket_team|Namibia]], era n'azannya ne [[:en:Kenya_national_cricket_team|Kenya]] mu mpaka ze zimu ku nkomerero y'omwaka.<ref name="FCM"/> Mu 2005, yazannya emipiira emirala ebiri egy'omutindo ogusooka ne Kenya ne Namibia mu [[:en:2005_ICC_Intercontinental_Cup|mpaka za ICC Intercontinental Cup eza 2005]] <ref name="FCM"/> era n'azannya omupiira gwe ogwasooka mu [[:en:2005_ICC_Trophy|2005 ICC Trophy]].<ref name="LAM"/> Okuva olwo yagenda mu maaso n'okuzannyira Uganda, n'azannya emipiira ne [[:en:Bermuda_national_cricket_team|Bermuda]] ne [[:en:Canada_national_cricket_team|Canada]] mu 2007,<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Players/5/5441/Other_matches.html |access-date=2025-07-24 |archive-date=2012-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121019072445/http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Players/5/5441/Other_matches.html |url-status=dead }}</ref> nga tannabakiikirira mu [[:en:2007_ICC_World_Cricket_League_Division_Three|Division Three]] mu [[:en:World_Cricket_League|World Cricket League]] e [[:en:Darwin,_Northern_Territory|Darwin]], [[:en:Australia|Australia]] ku nkomerero y'omwaka,<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2007/TOURNAMENTS/WCLDIV3/squads.shtml |access-date=2025-07-24 |archive-date=2012-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120612095358/http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2007/TOURNAMENTS/WCLDIV3/squads.shtml |url-status=dead }}</ref> empaka Uganda ze yawangula.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.cricketeurope4.net/DATABASE/ARTICLES/articles/000046/004698.shtml |access-date=2025-07-24 |archive-date=2011-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524025112/http://www.cricketeurope4.net/DATABASE/ARTICLES/articles/000046/004698.shtml |url-status=dead }}</ref> == Ebijuliziddwa == {{Reflist}} [[Category:Bannayuganda bannabyamizannyo abasajja.]] 1jwv8lk7myfma54v3vpgwnz6rqrpqim Benon Mutambi 0 11648 74727 68219 2026-09-12T02:14:27Z Kisakye Jane 9195 Nterezeeza mu ndabika y′ekiwandiiko. 74727 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''Benon Mugisha Mutambi''' munnayuganda omukugu mu by’enfuna era omukozi wa gavumenti, abadde muwandiisi ow’enkalakkalira mu [[:en:Ministry_of_Internal_Affairs_(Uganda)|minisitule y'ensonga z'omunda mu Uganda]] okuva mu Gwekkuminebiri 2016.<ref>http://www.publicnow.com/view/A99A7DB0D264CE306F12BDE3F1F7EAD7BB213058?2017-03-28-07:00:53+01:00-xxx4462<nowiki/>{{Dead link|date=June 2020|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-01-18 |title=Museveni appoints Dr Diana Atwiine PS health ministry |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/museveni-appoints-dr-diana-atwiine-ps-health-ministry-1674400 |access-date=2026-09-12 |website=Monitor |language=en}}</ref> Nga tannalondebwa mu minisitule y’ensonga z’omunda mu ggwanga, yali [[:en:Chief_executive_officer|akulira ekitongole]] kya [[:en:Electricity_Regulatory_Authority|Electricity Regulatory Authority]] (ERA), ekitongole kya gavumenti ekivunaanyizibwa ku kulungamya emisolo egiweebwa ku masannyalaze mu Uganda.<ref name="Profile">{{Cite web |title=Benon M. Mutambi {{!}} Africa Energy Forum. |url=http://africa-energy-forum.com/speaker/benon-m-mutambi |archive-url=https://web.archive.org/web/20161011224024/http://africa-energy-forum.com/speaker/benon-m-mutambi |archive-date=2016-10-11 |access-date=2026-09-12 |website=africa-energy-forum.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://observer.ug/business/38-business/40601-era-chief-explains-why-you-have-to-pay-more-for-power |title=Archive copy |access-date=2025-08-26 |archive-date=2017-11-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171125210447/http://observer.ug/business/38-business/40601-era-chief-explains-why-you-have-to-pay-more-for-power |url-status=dead }}</ref> == Eby'abyayita n’obuyigirize == Yasomera mu [[:en:Makerere_University|yunivasite y’e Makerere]], n’atikkirwa [[:en:Bachelor_of_Science|diguli eyookubiri]] mu by’enfuna n’ebibalo. Diguli ye ey'okubiri [[:en:Master_of_Science|mu bya Sayansi]] yagifunira mu [[:en:University_of_Zimbabwe|yunivasite y'e Zimbabwe]] . Era alina degree mu by’obufirosoofo mu by’enfuna, eyamuweebwa yunivasite y’e Makerere.<ref name="Profile"/> == Omulimu == Emabegako yasomesa eby'enfuna n'ebibalo ku mutendera gwa yunivasite mu Uganda. Yakolera mu [[:en:Bank_of_Uganda|Bank ya Uganda]] enkulu okumala emyaka mwenda, mu bitundu by'enkola y'ensimbi, enkola z'ebitongole eby'ebweru, n'okwegatta kw'ebitundu. Neyeegatta ku ERA mu 2004. <ref name="Profile"/> Okuva mu 2004 okutuuka mu 2011, yakola ng'akulira okulungamya eby'enfuna mu ERA. Mu 2011, yalondebwa nga Senkulu w' ekitongole ki Electricity Regulatory Authority (ERA) mu Uganda. <ref name="Profile"/> <ref>{{Cite web |url=https://africa-investment-exchange.com/2015/11/09/benon-mutambi-chief-executive-officer-electricity-regulatory-authority-uganda/ |title=Archive copy |access-date=2025-08-26 |archive-date=2025-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250422041013/https://africa-investment-exchange.com/2015/11/09/benon-mutambi-chief-executive-officer-electricity-regulatory-authority-uganda/ |url-status=dead }}</ref> <ref>http://www.ugandanconventionuk.org/dr-benon-m-mutambi-ceo-of-electricity-regulatory-authority-uganda-to-join-powerful-speakers-at-the-london-uganda-investment-forum-in-uk-12th-sept-2015/</ref> <ref>http://www.monitor.co.ug/News/National/688334-3412030-oob8p9/index.html</ref> Mu Gwekkuminebiri 2016, Dr. Mutambi yalondebwa okuba Omuwandiisi ow’enkalakkalira mu minisitule y’ensonga z’omunda mu Uganda, era mu kitongole kya Electricity Regulatory Authority, yasikizibwa Yinginiya [[:en:Ziria_Tibalwa_Waako|Ziria Tibalwa Waako]] . <ref>https://www.africa-energy.com/article/ugandan-era-names-new-acting-head</ref> == Obuvunaanyizibwa obulala == Dr. Benon M Mutambi mufumbo. <ref>http://allafrica.com/stories/201510191969.html</ref> == Era laba == * [[:en:Umeme|Umeme]] * [[:en:Uganda_Electricity_Generation_Company_Limited|UEGCL]] * [[:en:Uganda_Electricity_Transmission_Company_Limited|UETCL]] * [[:en:Uganda_Electricity_Distribution_Company_Limited|UEDCL]] == Ebiwandiiko ebikozesebwa == [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] al7v2m61nsow0rhgtm5qfufj3nuks1n 74728 74727 2026-09-12T02:16:30Z Kisakye Jane 9195 Nterezeeza mu ndabika y′ekiwandiiko. 74728 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''Benon Mugisha Mutambi''' munnayuganda omukugu mu by’enfuna era omukozi wa gavumenti, abadde muwandiisi ow’enkalakkalira mu [[:en:Ministry_of_Internal_Affairs_(Uganda)|minisitule y'ensonga z'omunda mu Uganda]] okuva mu Gwekkuminebiri 2016.<ref>http://www.publicnow.com/view/A99A7DB0D264CE306F12BDE3F1F7EAD7BB213058?2017-03-28-07:00:53+01:00-xxx4462<nowiki/>{{Dead link|date=June 2020|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-01-18 |title=Museveni appoints Dr Diana Atwiine PS health ministry |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/museveni-appoints-dr-diana-atwiine-ps-health-ministry-1674400 |access-date=2026-09-12 |website=Monitor |language=en}}</ref> Nga tannalondebwa mu minisitule y’ensonga z’omunda mu ggwanga, yali [[:en:Chief_executive_officer|akulira ekitongole]] kya [[:en:Electricity_Regulatory_Authority|Electricity Regulatory Authority]] (ERA), ekitongole kya gavumenti ekivunaanyizibwa ku kulungamya emisolo egiweebwa ku masannyalaze mu Uganda.<ref name="Profile">{{Cite web |title=Benon M. Mutambi {{!}} Africa Energy Forum. |url=http://africa-energy-forum.com/speaker/benon-m-mutambi |archive-url=https://web.archive.org/web/20161011224024/http://africa-energy-forum.com/speaker/benon-m-mutambi |archive-date=2016-10-11 |access-date=2026-09-12 |website=africa-energy-forum.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://observer.ug/business/38-business/40601-era-chief-explains-why-you-have-to-pay-more-for-power |title=Archive copy |access-date=2025-08-26 |archive-date=2017-11-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171125210447/http://observer.ug/business/38-business/40601-era-chief-explains-why-you-have-to-pay-more-for-power |url-status=dead }}</ref> == Eby'abyayita n’obuyigirize == Yasomera mu [[:en:Makerere_University|yunivasite y’e Makerere]], n’atikkirwa [[:en:Bachelor_of_Science|diguli eyookubiri]] mu by’enfuna n’ebibalo. Diguli ye ey'okubiri [[:en:Master_of_Science|mu bya Sayansi]] yagifunira mu [[:en:University_of_Zimbabwe|yunivasite y'e Zimbabwe]] . Era alina degree mu by’obufirosoofo mu by’enfuna, eyamuweebwa yunivasite y’e Makerere.<ref name="Profile"/> == Omulimu == Emabegako yasomesa eby'enfuna n'ebibalo ku mutendera gwa yunivasite mu Uganda. Yakolera mu [[:en:Bank_of_Uganda|Bank ya Uganda]] enkulu okumala emyaka mwenda, mu bitundu by'enkola y'ensimbi, enkola z'ebitongole eby'ebweru, n'okwegatta kw'ebitundu. Neyeegatta ku ERA mu 2004.<ref name="Profile"/> Okuva mu 2004 okutuuka mu 2011, yakola ng'akulira okulungamya eby'enfuna mu ERA. Mu 2011, yalondebwa nga Senkulu w' ekitongole ki Electricity Regulatory Authority (ERA) mu Uganda.<ref name="Profile"/><ref>{{Cite web |url=https://africa-investment-exchange.com/2015/11/09/benon-mutambi-chief-executive-officer-electricity-regulatory-authority-uganda/ |title=Archive copy |access-date=2025-08-26 |archive-date=2025-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250422041013/https://africa-investment-exchange.com/2015/11/09/benon-mutambi-chief-executive-officer-electricity-regulatory-authority-uganda/ |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.ugandanconventionuk.org/dr-benon-m-mutambi-ceo-of-electricity-regulatory-authority-uganda-to-join-powerful-speakers-at-the-london-uganda-investment-forum-in-uk-12th-sept-2015/</ref><ref>http://www.monitor.co.ug/News/National/688334-3412030-oob8p9/index.html</ref> Mu Gwekkuminebiri 2016, Dr. Mutambi yalondebwa okuba Omuwandiisi ow’enkalakkalira mu minisitule y’ensonga z’omunda mu Uganda, era mu kitongole kya Electricity Regulatory Authority, yasikizibwa Yinginiya [[:en:Ziria_Tibalwa_Waako|Ziria Tibalwa Waako]].<ref>https://www.africa-energy.com/article/ugandan-era-names-new-acting-head</ref> == Obuvunaanyizibwa obulala == Dr. Benon M Mutambi mufumbo.<ref>http://allafrica.com/stories/201510191969.html</ref> == Era laba == * [[:en:Umeme|Umeme]] * [[:en:Uganda_Electricity_Generation_Company_Limited|UEGCL]] * [[:en:Uganda_Electricity_Transmission_Company_Limited|UETCL]] * [[:en:Uganda_Electricity_Distribution_Company_Limited|UEDCL]] == Ebiwandiiko ebikozesebwa == [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] 8ofxjy48vn56f4o3p9yyd3opqx8b2k8 74729 74728 2026-09-12T02:18:52Z Kisakye Jane 9195 Nterezeeza ebijuliziddwa. 74729 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''Benon Mugisha Mutambi''' munnayuganda omukugu mu by’enfuna era omukozi wa gavumenti, abadde muwandiisi ow’enkalakkalira mu [[:en:Ministry_of_Internal_Affairs_(Uganda)|minisitule y'ensonga z'omunda mu Uganda]] okuva mu Gwekkuminebiri 2016.<ref>http://www.publicnow.com/view/A99A7DB0D264CE306F12BDE3F1F7EAD7BB213058?2017-03-28-07:00:53+01:00-xxx4462<nowiki/>{{Dead link|date=June 2020|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-01-18 |title=Museveni appoints Dr Diana Atwiine PS health ministry |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/museveni-appoints-dr-diana-atwiine-ps-health-ministry-1674400 |access-date=2026-09-12 |website=Monitor |language=en}}</ref> Nga tannalondebwa mu minisitule y’ensonga z’omunda mu ggwanga, yali [[:en:Chief_executive_officer|akulira ekitongole]] kya [[:en:Electricity_Regulatory_Authority|Electricity Regulatory Authority]] (ERA), ekitongole kya gavumenti ekivunaanyizibwa ku kulungamya emisolo egiweebwa ku masannyalaze mu Uganda.<ref name="Profile">{{Cite web |title=Benon M. Mutambi {{!}} Africa Energy Forum. |url=http://africa-energy-forum.com/speaker/benon-m-mutambi |archive-url=https://web.archive.org/web/20161011224024/http://africa-energy-forum.com/speaker/benon-m-mutambi |archive-date=2016-10-11 |access-date=2026-09-12 |website=africa-energy-forum.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://observer.ug/business/38-business/40601-era-chief-explains-why-you-have-to-pay-more-for-power |title=Archive copy |access-date=2025-08-26 |archive-date=2017-11-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171125210447/http://observer.ug/business/38-business/40601-era-chief-explains-why-you-have-to-pay-more-for-power |url-status=dead }}</ref> == Eby'abyayita n’obuyigirize == Yasomera mu [[:en:Makerere_University|yunivasite y’e Makerere]], n’atikkirwa [[:en:Bachelor_of_Science|diguli eyookubiri]] mu by’enfuna n’ebibalo. Diguli ye ey'okubiri [[:en:Master_of_Science|mu bya Sayansi]] yagifunira mu [[:en:University_of_Zimbabwe|yunivasite y'e Zimbabwe]] . Era alina degree mu by’obufirosoofo mu by’enfuna, eyamuweebwa yunivasite y’e Makerere.<ref name="Profile"/> == Omulimu == Emabegako yasomesa eby'enfuna n'ebibalo ku mutendera gwa yunivasite mu Uganda. Yakolera mu [[:en:Bank_of_Uganda|Bank ya Uganda]] enkulu okumala emyaka mwenda, mu bitundu by'enkola y'ensimbi, enkola z'ebitongole eby'ebweru, n'okwegatta kw'ebitundu. Neyeegatta ku ERA mu 2004.<ref name="Profile"/> Okuva mu 2004 okutuuka mu 2011, yakola ng'akulira okulungamya eby'enfuna mu ERA. Mu 2011, yalondebwa nga Senkulu w' ekitongole ki Electricity Regulatory Authority (ERA) mu Uganda.<ref name="Profile"/><ref>{{Cite web |url=https://africa-investment-exchange.com/2015/11/09/benon-mutambi-chief-executive-officer-electricity-regulatory-authority-uganda/ |title=Archive copy |access-date=2025-08-26 |archive-date=2025-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250422041013/https://africa-investment-exchange.com/2015/11/09/benon-mutambi-chief-executive-officer-electricity-regulatory-authority-uganda/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-09-11 |title=16th UK–Africa Investment Summit 2026 |url=https://www.eventbrite.co.uk/e/16th-ukafrica-investment-summit-2026-tickets-1598631232049 |access-date=2026-09-12 |website=Eventbrite |language=en-gb}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-01-17 |title=ERA reduces power tariffs |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/era-reduces-power-tariffs-1671062 |access-date=2026-09-12 |website=Monitor |language=en}}</ref> Mu Gwekkuminebiri 2016, Dr. Mutambi yalondebwa okuba Omuwandiisi ow’enkalakkalira mu minisitule y’ensonga z’omunda mu Uganda, era mu kitongole kya Electricity Regulatory Authority, yasikizibwa Yinginiya [[:en:Ziria_Tibalwa_Waako|Ziria Tibalwa Waako]].<ref>{{Cite web |title=Ugandan ERA names new acting head {{!}} African Energy |url=https://www.africa-energy.com/news-centre/article/ugandan-era-names-new-acting-head |access-date=2026-09-12 |website=www.africa-energy.com}}</ref> == Obuvunaanyizibwa obulala == Dr. Benon M Mutambi mufumbo.<ref>{{Cite news |title=Uganda: My Wife Is My Best Manager, Adviser |url=http://allafrica.com/stories/201510191969.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20161222082639/http://allafrica.com/stories/201510191969.html |archive-date=2016-12-22 |access-date=2026-09-12 |work=allAfrica.com |language=en}}</ref> == Era laba == * [[:en:Umeme|Umeme]] * [[:en:Uganda_Electricity_Generation_Company_Limited|UEGCL]] * [[:en:Uganda_Electricity_Transmission_Company_Limited|UETCL]] * [[:en:Uganda_Electricity_Distribution_Company_Limited|UEDCL]] == Ebiwandiiko ebikozesebwa == [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] so4q8c40x6lebknajfjvdiy4jw6njbr 74730 74729 2026-09-12T02:20:10Z Kisakye Jane 9195 Ntaddemu ettuluba. 74730 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''Benon Mugisha Mutambi''' munnayuganda omukugu mu by’enfuna era omukozi wa gavumenti, abadde muwandiisi ow’enkalakkalira mu [[:en:Ministry_of_Internal_Affairs_(Uganda)|minisitule y'ensonga z'omunda mu Uganda]] okuva mu Gwekkuminebiri 2016.<ref>http://www.publicnow.com/view/A99A7DB0D264CE306F12BDE3F1F7EAD7BB213058?2017-03-28-07:00:53+01:00-xxx4462<nowiki/>{{Dead link|date=June 2020|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-01-18 |title=Museveni appoints Dr Diana Atwiine PS health ministry |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/museveni-appoints-dr-diana-atwiine-ps-health-ministry-1674400 |access-date=2026-09-12 |website=Monitor |language=en}}</ref> Nga tannalondebwa mu minisitule y’ensonga z’omunda mu ggwanga, yali [[:en:Chief_executive_officer|akulira ekitongole]] kya [[:en:Electricity_Regulatory_Authority|Electricity Regulatory Authority]] (ERA), ekitongole kya gavumenti ekivunaanyizibwa ku kulungamya emisolo egiweebwa ku masannyalaze mu Uganda.<ref name="Profile">{{Cite web |title=Benon M. Mutambi {{!}} Africa Energy Forum. |url=http://africa-energy-forum.com/speaker/benon-m-mutambi |archive-url=https://web.archive.org/web/20161011224024/http://africa-energy-forum.com/speaker/benon-m-mutambi |archive-date=2016-10-11 |access-date=2026-09-12 |website=africa-energy-forum.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://observer.ug/business/38-business/40601-era-chief-explains-why-you-have-to-pay-more-for-power |title=Archive copy |access-date=2025-08-26 |archive-date=2017-11-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171125210447/http://observer.ug/business/38-business/40601-era-chief-explains-why-you-have-to-pay-more-for-power |url-status=dead }}</ref> == Eby'abyayita n’obuyigirize == Yasomera mu [[:en:Makerere_University|yunivasite y’e Makerere]], n’atikkirwa [[:en:Bachelor_of_Science|diguli eyookubiri]] mu by’enfuna n’ebibalo. Diguli ye ey'okubiri [[:en:Master_of_Science|mu bya Sayansi]] yagifunira mu [[:en:University_of_Zimbabwe|yunivasite y'e Zimbabwe]] . Era alina degree mu by’obufirosoofo mu by’enfuna, eyamuweebwa yunivasite y’e Makerere.<ref name="Profile"/> == Omulimu == Emabegako yasomesa eby'enfuna n'ebibalo ku mutendera gwa yunivasite mu Uganda. Yakolera mu [[:en:Bank_of_Uganda|Bank ya Uganda]] enkulu okumala emyaka mwenda, mu bitundu by'enkola y'ensimbi, enkola z'ebitongole eby'ebweru, n'okwegatta kw'ebitundu. Neyeegatta ku ERA mu 2004.<ref name="Profile"/> Okuva mu 2004 okutuuka mu 2011, yakola ng'akulira okulungamya eby'enfuna mu ERA. Mu 2011, yalondebwa nga Senkulu w' ekitongole ki Electricity Regulatory Authority (ERA) mu Uganda.<ref name="Profile"/><ref>{{Cite web |url=https://africa-investment-exchange.com/2015/11/09/benon-mutambi-chief-executive-officer-electricity-regulatory-authority-uganda/ |title=Archive copy |access-date=2025-08-26 |archive-date=2025-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250422041013/https://africa-investment-exchange.com/2015/11/09/benon-mutambi-chief-executive-officer-electricity-regulatory-authority-uganda/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-09-11 |title=16th UK–Africa Investment Summit 2026 |url=https://www.eventbrite.co.uk/e/16th-ukafrica-investment-summit-2026-tickets-1598631232049 |access-date=2026-09-12 |website=Eventbrite |language=en-gb}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-01-17 |title=ERA reduces power tariffs |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/era-reduces-power-tariffs-1671062 |access-date=2026-09-12 |website=Monitor |language=en}}</ref> Mu Gwekkuminebiri 2016, Dr. Mutambi yalondebwa okuba Omuwandiisi ow’enkalakkalira mu minisitule y’ensonga z’omunda mu Uganda, era mu kitongole kya Electricity Regulatory Authority, yasikizibwa Yinginiya [[:en:Ziria_Tibalwa_Waako|Ziria Tibalwa Waako]].<ref>{{Cite web |title=Ugandan ERA names new acting head {{!}} African Energy |url=https://www.africa-energy.com/news-centre/article/ugandan-era-names-new-acting-head |access-date=2026-09-12 |website=www.africa-energy.com}}</ref> == Obuvunaanyizibwa obulala == Dr. Benon M Mutambi mufumbo.<ref>{{Cite news |title=Uganda: My Wife Is My Best Manager, Adviser |url=http://allafrica.com/stories/201510191969.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20161222082639/http://allafrica.com/stories/201510191969.html |archive-date=2016-12-22 |access-date=2026-09-12 |work=allAfrica.com |language=en}}</ref> == Era laba == * [[:en:Umeme|Umeme]] * [[:en:Uganda_Electricity_Generation_Company_Limited|UEGCL]] * [[:en:Uganda_Electricity_Transmission_Company_Limited|UETCL]] * [[:en:Uganda_Electricity_Distribution_Company_Limited|UEDCL]] == Ebiwandiiko ebikozesebwa == [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] <references /> [[Category:Bannayuganda abayivu abasajja.]] j1b5x1m2y52zsdx17q8lq7cz0oo96ic Benon Magezi 0 11808 74720 73834 2026-09-11T22:47:02Z Kisakye Jane 9195 Nterezeeza mu ndabika y′ekiwandiiko 74720 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''Benon Magezi''' (1960 – 15 Ogwomukaaga 2021) yali Mulabirizi mu Kkanisa ya Uganda mu [[Uganda]].<ref>{{Cite news |title=Uganda: Kigezi Diocese Gets New Bishop |url=http://allafrica.com/stories/201701100081.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170111173553/http://allafrica.com/stories/201701100081.html |archive-date=2017-01-11 |access-date=2025-12-15 |work=allAfrica.com |language=en}}</ref> == Ebikwata ku bulamu bwe == Yali Mulabirizi w'OBukiika kkono bwa kigezi okuva mu 2017 okutuusa lwe yafa.<ref>{{Cite news |title=Uganda: Kigezi Diocese Gets New Bishop |url=http://allafrica.com/stories/201701100081.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170111173553/http://allafrica.com/stories/201701100081.html |archive-date=2017-01-11 |access-date=2025-12-15 |work=allAfrica.com |language=en}}</ref> Magezi yazaalibwa mu 1960 ku kyalo Bwanda mu [[Rukungiri (disitulikit)|Disitulikiti y’e Rukungiri]] era yafa nga 15 Omwezi ogwomukaaga 2021 mu ddwaliro ly'eggwanga ekkulu ery'e Mulago ku myaka 60, nga kyava ku kukwatibwa kirwadde kya Lumiima Mawugwe (COVID-19). == Ebijuliziddwa == {{Reflist}} [[Category:Eddiini mu Buganda]] [[Category:Bannayuganda bannaddiini abasajja]] bx06g75te377elin2yxcmmlgm6uivmk Benjamin Ojwang 0 11954 74716 72269 2026-09-11T22:38:10Z Kisakye Jane 9195 Nterezeeza mu ndabika y′ekiwandiiko 74716 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Benjamin Ojwang''' (1952-2019) yali Mulabirizi w'Ekkanisa ya [[Uganda]] : yali [[Mulabirizi wa Kitgum|Mulabirizi w'e Kitgum]] okuva mu 2002 okutuuka 2014. Ojwang yazaalibwa mu [[Pader]] era yasomera mu yunivasite ya [[Uganda Christian University]] . Ojwang asinga kumanyibwa ku kya kuwawaabira [[Kkanisa ya Uganda]]. == Ebijuliziddwa == # Daily Minitor # Church of Uganda # The Kampala Post # NTV [[Category:Eddiini mu Buganda]] krj30nuy50a06vry73d8dtjdyc86ce3 74717 74716 2026-09-11T22:39:21Z Kisakye Jane 9195 Ntaddemu ettuluba 74717 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Benjamin Ojwang''' (1952-2019) yali Mulabirizi w'Ekkanisa ya [[Uganda]] : yali [[Mulabirizi wa Kitgum|Mulabirizi w'e Kitgum]] okuva mu 2002 okutuuka 2014. Ojwang yazaalibwa mu [[Pader]] era yasomera mu yunivasite ya [[Uganda Christian University]] . Ojwang asinga kumanyibwa ku kya kuwawaabira [[Kkanisa ya Uganda]]. == Ebijuliziddwa == # Daily Minitor # Church of Uganda # The Kampala Post # NTV [[Category:Eddiini mu Buganda]] [[Category:Bannayuganda bannaddiina abasajja.]] fmg49vpmxgalmf1tdvu7ox19yfz34d9 Benoni Ogwal-Abwang 0 12324 74731 72285 2026-09-12T02:33:39Z Kisakye Jane 9195 Nterezeeza mu ndabika y′ekiwandiiko. 74731 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Benoni Y. Ogwal-Abwang'''<ref>Ward, Kevin. “'The Armies of the Lord': Christianity, Rebels and the State in Northern Uganda, 1986-1999.” ''[[Journal of Religion in Africa]]'', vol. 31, no. 2, 2001, pp. 187–221. ([[JSTOR]]; accessed 4 April 2020) [https://www.jstor.org/stable/1581516?read-now=1&seq=9 9]–[https://www.jstor.org/stable/1581516?read-now=1&seq=10 10]</ref> yali [[:en:Bishop|mulabirizi]] [[:en:Anglican|wa Kkanisa]] mu [[:en:Church_of_Uganda|Uganda]]:<ref>[https://www.linkedin.com/in/bishop-benoni-ogwal-abwang-a346a273/ LinkedIn]</ref> yali [[:en:Diocese_of_Northern_Uganda|Mulabirizi wa Mu Bukiikakkono Bwa Uganda]] okuva mu 1974 okutuuka<ref>{{Church Times|title=Over-angry reactions on Uganda?|archive=1977_03_04_020|issue=5951|date=4 March 1977|page=20|accessed=4 April 2020}}</ref> 1989. Ogwal-Abwang yazaalibwa mu 1942. Yasomesebwa ku [[:en:University_of_Western_Ontario|Western Ontario University]] ne [[Uganda Christian University]] . [[:en:Ordained|Yatuuzibwa]] mu 1969. Oluvannyuma [[:en:Curate|lw’okutegeka n'okubeera]] mu [[Gulu]], yaliko [[:en:Church_of_Uganda|Omumyuuka W'omuwandiisi W'omukitundu]] okutuusa lwe yatukuzibwa ng’omulabirizi.<ref>''[[Crockford's Clerical Directory]] 1980-82'' p758 London: Oxford University Press, 1982 {{ISBN|0192000101}}</ref> == Ebijuliziddwaamu == {{Reflist|1}} [[Category:Eddiini mu Buganda]] lpdv3ancjilqpkn3d1gpuigjhin3yb9 74732 74731 2026-09-12T02:34:52Z Kisakye Jane 9195 Ntaddemu ettuluba. 74732 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Benoni Y. Ogwal-Abwang'''<ref>Ward, Kevin. “'The Armies of the Lord': Christianity, Rebels and the State in Northern Uganda, 1986-1999.” ''[[Journal of Religion in Africa]]'', vol. 31, no. 2, 2001, pp. 187–221. ([[JSTOR]]; accessed 4 April 2020) [https://www.jstor.org/stable/1581516?read-now=1&seq=9 9]–[https://www.jstor.org/stable/1581516?read-now=1&seq=10 10]</ref> yali [[:en:Bishop|mulabirizi]] [[:en:Anglican|wa Kkanisa]] mu [[:en:Church_of_Uganda|Uganda]]:<ref>[https://www.linkedin.com/in/bishop-benoni-ogwal-abwang-a346a273/ LinkedIn]</ref> yali [[:en:Diocese_of_Northern_Uganda|Mulabirizi wa Mu Bukiikakkono Bwa Uganda]] okuva mu 1974 okutuuka<ref>{{Church Times|title=Over-angry reactions on Uganda?|archive=1977_03_04_020|issue=5951|date=4 March 1977|page=20|accessed=4 April 2020}}</ref> 1989. Ogwal-Abwang yazaalibwa mu 1942. Yasomesebwa ku [[:en:University_of_Western_Ontario|Western Ontario University]] ne [[Uganda Christian University]] . [[:en:Ordained|Yatuuzibwa]] mu 1969. Oluvannyuma [[:en:Curate|lw’okutegeka n'okubeera]] mu [[Gulu]], yaliko [[:en:Church_of_Uganda|Omumyuuka W'omuwandiisi W'omukitundu]] okutuusa lwe yatukuzibwa ng’omulabirizi.<ref>''[[Crockford's Clerical Directory]] 1980-82'' p758 London: Oxford University Press, 1982 {{ISBN|0192000101}}</ref> == Ebijuliziddwaamu == {{Reflist|1}} [[Category:Eddiini mu Buganda]] [[Category:Bannayuganda bannaddiini abasajja.]] ccmht7v1tvxdwtgnenaq0cy9j31ytj0 Nte Clan 0 12594 74702 73984 2026-09-11T18:51:03Z Thomas Katongole Lwebuga 11684 /* AB’ENTE N’OKUWEESA MU BUNYORO-KITARA: */ 74702 wikitext text/x-wiki == '''EKIKA KY’ENTE ''(COW CLAN)'':''' == Ekika ky’ Enter kye kimu ku [[:en:Clan|bika]] atanu mwebibiri (52 clans) ebisangaibwa mu [[:en:Buganda|Bwakabaka bwa Buganda]]. Omukulu w’ekika Ky’ Ente ye Mutaka Katongole-Mugatta. Jajja we kika Katongole agambibwa nti yava mu [[:en:Bunyoro_kingdom|Bwakabaka / Obukama bwa Bunyoro-Kitara]]. Entebe y’Omutaka Katongole akulira ekika ky’ Ente esangibwa Mulema mu Buddu. <ref>{{Cite web |title=Nte History |url=https://www.obutaka.com/en/clans/clan-history/nte-history |access-date=2024-02-13 |website=www.obutaka.com |archive-date=2024-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240213104042/https://www.obutaka.com/en/clans/clan-history/nte-history |url-status=dead }}</ref> Mulema kyalo ekisangibwa ku njegoyego y’ebugwanjuba y’enyanja Nalubaala (Lake Victoria). Jjajja w’ekika ky’Ente owokuntiko Omutaka Katongole ava mu Bagabo b’e Mulema. Era kyekyo lwaki Katongole yeddira Nte Nkuggu (etalina mukira). Ebikwata ku Kika ky’ Ente bingi era e Kika kino kirina emitindo gy’ Ente ezeddirwa bingi. Buli mutindo nabuli siga mu Kika birina obuzaale, ennono, wamu n’obulombolombo ebyawukana. Naye newnkubadde nga Ente ezeddirwa nyingi naye Omutaka Katongole - Mugatta ye Katikkiro we Kika ky’ Ente. Era buli mutindo guyita mu Katongole okweyunga kubika ebirala mu Bwakabaka bwa Buganda okutuuka eri Ssabasajja Kabaka, Ssabataka wa Buganda. Entegeka eno ab’ Ente okuba n’obukulembeze obumu kyatekebwawo Ssabasajja Ssekabaka Daudi Chwa II - anti yagamba nti “buli Nte esobola okuzala ginawayo”. Era Ssabasajja yali mutuufu enti Ente Enkuggu (etalina mukira) eyinza okuzaala Ente eya Kayinda, oba eya Busito, oba eya Lubombwe. == '''ABETUTUMU MU EKIKA KY’ENTE MU BUGANDA:''' == Abente be bazaala Ssekabaka Edward Frederick William David Walugembe Mutebi Luwangula Muteesa II (19 November 1924 – 21 November 1969). Ssekabaka Muteesa II yalinnya ku Namulondo ya Buganda nga 22 November 1939.  Ssekabaka Muteesa II yayali Pulesidenti wa Uganda eyasooka  okuva mu 1962 okutuuka mu 1966 Milton Obote lweyamujjako obuyinza mu kikangabwa. Maama we Ssekabaka Muteesa yayali Nnabagereka Irene Drusila Namaganda -- (November 11, 1896 – September 15, 1957). Nnabagereka Irene Drusila Namaganda yayali omukyala omukulu owa Ssekabaka Daudi Chwa II. Ate era yafuuka Namasole wa Buganda nga mutabaniwe Ssekabaka Muteesa II atudde ku Namulondo. Bakadde ba Nnabagereka Irene Drusila Namaganda yeyali omwami Yonasani Kayizi (1870 - 1930), ne mukyalawe Ketula Nakato Kayizi (1875 – 1959) abavanga mu Buddu. Omuzilante Kayizi yali Mwawule era Yamuna obwawule mu 1896 nga ye mwawule eyasooka mu Buganda.<ref>{{Cite web |url=https://www.wikitree.com/wiki/Kaidzi-1 |access-date=2026-09-05 |website=www.wikitree.com}}</ref> == '''AMASIGA / EMITINDIRO GY’ EKIKA KY’ ENTE:''' == Ekika ky’ Ente kirimu amasiga agamanyiddwa mu Butongole musanvu (7).<ref>{{Cite book |last=Baral |first=Gehanath |date=2023 |title=Fluid Therapy in Labor |url=https://doi.org/10.1007/978-981-19-6145-8_44 |last2=Singh |first2=Ekika |publisher=Springer Nature Singapore |isbn=978-981-19-6144-1 |location=Singapore |pages=621–631}}</ref> Abantu bonna ebeddira Ente bakulemberwa Katongole-Mugatta (Omukulu ow'ekika ky'E Nte). Buli siga mu kika Ky ‘Ente lirina Omutaka era omukulu wesiga era ono yayunga esiga eri Katongole-Mugatta. Buli siga lirondoola obulombolombo n'empisa zaakyo. Gano wamanga ge masiga mu kika ky’ Ente agasinga okumanyika ennyo newankudde nga ekika kirina n’emitindiro emilala mingi. # '''Ente Enkuggu oba Enkunku''': Eno ye Nte ezalibwa [[:en:Cow|nga]] telina mukira. Abeddira Ente eno tebalya n Yama ya Nte talina mukira. Era tabalyanga kintu kyonna oba ettu erisibiddwa nga tekuli kaayi kayiseeko kuliwa ogwalibadde omukira. # '''Ente ya Lubombwe''': Eno ye Nte efaananamu nga Entulege ku Ddiba lyayo. # '''Ente ya Kaasa''': Eno ye Ente eriko ebbala eryeru ku mutwe. # '''Ente y’ Obusito''': Eno ye Nte eddamu okuwaka oba okuweeka nga tewannayita nnaku mwenda nga emaze okuzaala. Abeddira Ente eno tebanywa mata gavudde munte eno. # '''Ente ya Kayinda:''' Eno ye Nte erina omugongo omuddugavu oba Kawembawemba okuva ku mutwe okutuuka ku mukira. # '''Ente y’ Ekiganja''': Eno ye Nte erina ekinuulo ekimu kiddugavu ekirala kyeru. <ref name=":1">{{Cite web |title=Nte |url=https://www.obutaka.com/en/clans/nte |access-date=2024-02-13 |website=www.obutaka.com |archive-date=2024-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240213104041/https://www.obutaka.com/en/clans/nte |url-status=dead }}</ref> # '''Ente e Mpuula''': ENo ye Nte ebeera neddiba eriringa ettosi. Ssekabaka Daudi Chwa II yagatta abeddira Ente ez’emitindo gino gyonna mu Kika kimu eky’Ente nga kikulirwa Omutaka Katongole - Mugatta. Naye buli mutindo gulina amasiga gagwo ageetuukira ku Katongole. Era buli mutindo gulina era gukuuma obujajja, ennono wamu n’obulombolombo obwago. == '''EBIKULU EBIKWATA KU KIKA KY’ENTE:''' == {| class="wikitable" |+ ! Ekika ! Obubaka |- | Ekika | Nte |- | Akabiro | Ŋŋaali |- | Omukulu w'Ekika (Omutaka). | Katongole Muggata |- | Entebe y'Ekika (Obutaka) | Mulema, [[Buddu]] |- | Omubala | # Wante talina kabi. Mbadde ngaleeta (amata), omusumba aganywedde. # Ekyuma nkiridde, n'omukimba (omusaala) ngulidde. # Bwembirya, bwembiwoza, binsanga mu ssasa. <ref name=":1" /> |} == '''ENSIBUKO Y’EKIKA KY’ENTE:''' == Kigambibwa mubyafaayo nti omu kubasajja abwerekera Kabaka Kintu Kato ne Mugandawe Omukama Rukidi Isingoma (Wasswa) nga bajja munsi eno Jajja eyavaamu abantu abeddira Ente Enkuggu abali mu Buganda Kati yajja awerekera abalangira bano ababiri. Era kigamibibwa nti Kintu Kato ne Rukidi Isingoma bwebaava mu Abisiniya basooka kusisira mu Masaba (Mount Elgon - Elgonyi). Baali banonya ekitundu ekirimu obulamu wamu namatale amalungi. Anti omusajja eyawerekera ba Ssekabaka bano eyali ayitibwa Kiswiga yali Muweesi mukugu. Kintu Kato bweyatuuka mu Muwawa oluvanyuma gyetuuma Buganda, yayawukana ne mugandawe Rukidi Isingoma. Kintu yasigala mu Muwawa (Buganda), ate munne Rukidi Isingoma neyeyngerayo era nakkalira e Bunyoro. Abantu abalala Kintu ne Rukidi bebajja nabo beyawuzaamu, abantu abamu ne basigala ne Kabaka Kintu, ate abalala nebagenda ne Rukidi Wasswa eyalya Obukama bwa Bunyoro-Kitala. Abagenda n’Omukama Rukidi Wasswa mwemwali ne Jajja wekika ky’Ente Kiswiga.<ref>{{Cite book |date=2023-03-02 |title=Katikkiro, n. |url=https://doi.org/10.1093/oed/1122807463 |publisher=Oxford University Press}}</ref> Rukidi Isingoma (Wasswa) nga atuuse e Bunyoro yakuba embugaye e Kibulala mu Singo, era Naalya Obukama bwa Bunyoro-Kitara nayitibwa Omukama Rukidi Chwamale Mwanga Winyi. Ono yeyafuuka Omukama Isingoma (Wasswa) Mugaga Rukidi eyatandika obukulembeze bwa Babito mu Bunyoro-Kitara. Omukama Rukidi yawa musajjawe Kiswiga ettaka ku mutala Kyankere eriri mu Ssingo, anti Kiswiga yali ''Muweesi'' ate nga mu Ssingo mwalimu amayinja gebayitanga amatale nga mangi ddala. Kiswiga yeyawesezanga Omukama Rukidi amafumu, obwambe, nebintu ebirala. Kiswiga yakolanga ebintu bingi muno mwemwali; okukola amafumu, enkumbi, obwambe, okuweta obukomo bwabambejja ate nendege zabalangira. Ku Kyankere Kiswiga gyeyazalira abaana be bano; Lwekana, Bwebale, Kaweesi, Kagolo era nabalala bangi. Kiswiga bweyafa omwanawe Lwekana yeyamusikira. Lwekana nga amaze okusikira kitaawe Kiswiga naye yatuula ku kyalo Kyankere nakkalira. Lwekana yazaala abaana bano abamanyikiddwa; Wangi, Kyumu, Kyamanywa n’abalala bangi. Lwekana bweyafa omwanawe Wangi n’amusikira. Wangi naye yatuula mu Singo era yazaala abaana be bano; Katongole, Lwekana, Njuki, Kitaka, Kalibata, Ddungu, Mulindwa n’abalala bangi. Era Wangi naye yali ''Muweesi'' nga Jajjawe Kiswiga nekitaawe Lwekana. Nga Katongole akuze wamu nebagandabe abamu bayawukuna ku Kitaabwe Wangi nabamuleka e Kyankere ate bbo nebagenda basenga ku mitala Kyaninga, abalala nebeyongerayo nebasenga e Mabona. Kalibata ye yasenga ku lusozi Ngobya. Katongole ne bagandabe bonna baweesezanga ku ngyegoyego z’omugga Lusamule, oguyiwa amazzi mu Mugga omunene Mayanja. Wangi bweyafa mutabaniwe Katongole yeyamusikira. Naye Katongole yali ayagala nnyo Kitawe era nga munganzi nnyo. Kale kitaawe bweyafa omwezi gwali gwa ggabogabo (nga mwetolovu era nga gumemuka ng’enjuba), era kulwo Katongole yagaana okulya emmere mukyalawe gyeyali amutegekedde akawungeezi olw’okukungubagira kitaawe. Era ekiro ekyo yasula kukyoto teyesogga bulili. Olw’okujjukiranga olunaku kitaawe Wangi lweyafirako yagamba nti, “Nze n’abaana bange wamu Nabasumba yange bonna tetujja kulyanga kyagulo nga omwezi gwa ggabogabo.” Era akalombolombo kano kekavirako abaana nabazzukulu ba Katongole okuyitibwa ABAGABO. Era Katongole nabaanabe batandika enkola enkola eyokujjukiranga Wangi nabantu babwe abalala abaana nga babasibira ku mwezi gwe ggabogabo era wabangawo y'okutukuza emyoyo ate nokusabira abalala okufuna ebirungi, obugagga, amaka nebirala omuntu byeyabanga ayagala okwetuusaako. Emikolo gino gyamalanga ennaku ssatu nga omwezi ogwegabogabo (omujuvu) tegunavaayo n'endala ssatu nga guvuddeyo. <ref name=":1" /> Naguno gujjwa Abagabo akalombolombo kano bakasaamu ekitiibwa. == '''AB’ENTE N’OKUWEESA MU BUNYORO-KITARA:''' == Abaweesi (Blacksmith) omugaso gwamanyi nnyo mubyafaayo by’ Obukama bwa Bunyoro-Kitara wamu n’obwa Kabaka bwa Buganda. Omulimu gw’okuweesa guno Gwayamba nnyo okukulakulanya Bunyoro-Kitara muby’ obulimi, obusubuuzi, wamu neby’ amagye. Bunyoro-Kitara yakulakulana mangu ate nemanyika nnyo nga ensibuko yokuweesa n’okusanuusa ebyuma (metal working) mubitundu ebyetolodde enyanja Nalubaale. Kiswiga nabaanabe era nabantu bebatendekanga bebatambuzanga omulimu guno og’omugaso mu Bunyoro-Kitara.<ref>{{Cite book |last=Doyle |first=Shane |date=2011-12-08 |title=Winyi IV, Tito |url=https://doi.org/10.1093/acref/9780195301731.013.50217 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-530173-1}}</ref> Kigambibwa nti Kiswiga nabaanabe wamu nabaweesi beyalungamya mu mulimu guno bakola kinene okuyamba Rukidi Isingoma (Wasswa) okulwana era n’okufuuka Omubito (Omukulembeze) mu Bunyoro-Kitara. Anti Katongole neebanne balina amagezi agasukuluma mukuyiya era n’okusanuusa ebyuma okuva mu mayinja (Amatale). Bakoleranga Rukidi Isingoma ebyokulwanyisa ate n’okutendeka egyelye mukokozesa eby’okulwanyisa bino. Mubyokulwanyisa byebakolnga mwe mwali amafumu, engabo, obusaale, emitego, embazzi nebirala. Essassa lya Katongole lyali mu Singo ku mugga Lusamule okumpi ne Kibulala. Omugga Lusamule mutono naye guyiwa amazi gagwo mu mugga omunene Mayanja. Bali balina okubeera okumpi namazi, anti okuweesa bali beetaaga amayinja ate n’amazi ag’okuwoza ate n’okuyoyota byebabanga bawesezza. Omulimu omulala Oglala omukukutivu eri Katongole nabaanabe kwekulunda ente. == '''AMANNYA AGATUUMIBWA AB’EKIKA KY’ENTE:''' == Amannya ag’ekika ky’ Ente mangi nnyo. Waliwo agabasajja ate nagabakyala. Amannya agasinga gatuumibwa okuva mu milimu oba ebikolwa ba Jjajaffe bye byebakolanga ate n’ebyo ebyaliwo ne bye balabanga munsi mubudde obwo. Amannya gagwa mu biti bino; 1). Agaava kumilimu gwabwe ogw’okuweesa. 2). Agaava kumulimu gwabwe ogw’obulunzi. 3). Agaana mu ngero, oba ag’okugereesa. 4). Agaava mu byaliwo munsi mubudde obwo. 5). Agaava mu Mikago - emikwano. 6). Agaava mukubbula. {| class="wikitable" | valign="top" | {| class="wikitable" | colspan="4" valign="top" |'''AMANNYA G'ABASAJJA''' |- | valign="top" |Aligaweesa | valign="top" |Katema Kansinjo | valign="top" |Lwesabula | valign="top" |Nnyondo |- | valign="top" |Bagonza Kyesero | valign="top" |Katongole | valign="top" |Maganagante | valign="top" |Nsasi |- | valign="top" |Bakaze | valign="top" |Kawaganya | valign="top" |Maganda | valign="top" |Nsinjo |- | valign="top" |Balirondo Bbalakka | valign="top" |Kaweesi | valign="top" |Magezi Ntake | valign="top" |Ntensibe |- | valign="top" |Balunonyeza Mbazzi | valign="top" |Kaweewo | valign="top" |Manda | valign="top" |Ntwata |- | valign="top" |Balyanente | valign="top" |Kayaabula | valign="top" |Mbajo | valign="top" |Ssaaka Kyuma |- | valign="top" |Balyangente | valign="top" |Kayima | valign="top" |Mbalire | valign="top" |Ssazi |- | valign="top" |Bazziwe | valign="top" |Kiganda | valign="top" |Mivubo Gyabaweesi | valign="top" |Ssebiragala |- | valign="top" |Biraalo | valign="top" |Kigodo | valign="top" |Miwanda | valign="top" |Ssebugenyi |- | valign="top" |Birigenda Bitalo | valign="top" |Kigulenkumbi | valign="top" |Mpijja | valign="top" |Ssebuuma |- | valign="top" |Biriggwa | valign="top" |Kitasse Muyima | valign="top" |Mugaati | valign="top" |Ssebyanzi |- | valign="top" |Bivuge Ebidde | valign="top" |Kitunzi | valign="top" |Mugabo | valign="top" |Ssebyayi |- | valign="top" |Bubugga | valign="top" |Kityamuweesi | valign="top" |Muganji | valign="top" |Ssekikubo Kitutente |- | valign="top" |Buggala Nziji | valign="top" |Kiwanyizi | valign="top" |Mugenyi | valign="top" |Ssekyanzi |- | valign="top" |Bukulu Bwante | valign="top" |Kyewalyanga | valign="top" |Mugenyi Asooka | valign="top" |Ssemaganda |- | valign="top" |Buuma | valign="top" |Kyuma | valign="top" |Mugonyi | valign="top" |Ssemanda Agemenyambazzi |- | valign="top" |Bwebale | valign="top" |Lubowa | valign="top" |Mugonza | valign="top" |Ssemata |- | valign="top" |Byuma | valign="top" |Lugasa | valign="top" |Mukimba | valign="top" |Ssempijja |- | valign="top" |Ddungu | valign="top" |Lugomugenyi | valign="top" |Mukooza | valign="top" |Ssenkomera |- | valign="top" |Enteweraga | valign="top" |Lugonvu | valign="top" |Mulema | valign="top" |Ssennyondo |- | valign="top" |Jjesero | valign="top" |Lujuna | valign="top" |Muliro Gwassasa | valign="top" |Ssente |- | valign="top" |Kagayo | valign="top" |Lukyamuzi | valign="top" |Munyagwa | valign="top" |Ssenyana |- | valign="top" |Kagodo | valign="top" |Luliiramunnyana | valign="top" |Musubire | valign="top" |Ssenyondo |- | valign="top" |Kajimbo | valign="top" |Lutangirante | valign="top" |Musumba | valign="top" |Sserugo |- | valign="top" |Kajojo | valign="top" |Luweesi | valign="top" |Mutagubya | valign="top" |Sseruwugge |- | valign="top" |Kakinda | valign="top" |Luwerekera | valign="top" |Muweesi | valign="top" |Ssessazi |- | valign="top" |Kakooza | valign="top" |Luwondera | valign="top" |Muwulya | valign="top" |Ssewalinte |- | valign="top" |Kalegga | valign="top" |Luwugge | valign="top" |Muyira | valign="top" |Ssewannyana |- | valign="top" |Kalugo | valign="top" |Luyima | valign="top" |Mwesezi | valign="top" |Ssewante |- | valign="top" |Kaluma | valign="top" |Lwabisaka | valign="top" |Mwota Ssubi | valign="top" |Tteero Kibira |- | valign="top" |Kaluusi | valign="top" |Lwasamayinja) | valign="top" |Nakaana | valign="top" |Wangi Mu Lubaale |- | valign="top" |Kannyambo | valign="top" |Lwasampijja | valign="top" |Nduusi | valign="top" |Wante Talina Kabi |- | valign="top" |Kasibante | valign="top" |Lwebuga | valign="top" |Njagala | valign="top" |Zzalugo Teziyomba |} | valign="top" | {| class="wikitable" | colspan="4" valign="top" |'''AMANNYA G'ABAKYALA''' |- | valign="top" |Nabagabo | valign="top" |Nakyanzi | valign="top" |Namugenyi | valign="top" |Natoolo |- | valign="top" |Nabagonza | valign="top" |Nakyesero | valign="top" |Namugonza | valign="top" |Natteero |- | valign="top" |Nabakooza | valign="top" |Nakyuma | valign="top" |Namugonza | valign="top" |Navvumbe |- | valign="top" |Nabalamazi | valign="top" |Nalugo | valign="top" |Namukimba | valign="top" |Nawangi |- | valign="top" |Nabasumba | valign="top" |Nalujjuna | valign="top" |Namukooza | valign="top" |Nawante |- | valign="top" |Nabatongole | valign="top" |Nalukwanzi | valign="top" |Namusambante | valign="top" |Nnannyana |- | valign="top" |Nabaweesi | valign="top" |Nalusira | valign="top" |Namusubire | valign="top" |Nnyana |- | valign="top" |Nabbona | valign="top" |Naluweesi | valign="top" |Namusumba | valign="top" |Terinakabi |- | valign="top" |Nabide | valign="top" |Naluwugge | valign="top" |Namuvubo | valign="top" |Wannyana |- | valign="top" |Nabiragala | valign="top" |Naluyijja | valign="top" |Namuweesi | valign="top" | |- | valign="top" |Nabiralo | valign="top" |Naluyima | valign="top" |Namuwulya | valign="top" | |- | valign="top" |Nabiwata | valign="top" |Namagana | valign="top" |Namuyingo | valign="top" | |- | valign="top" |Nabugenyi | valign="top" |Namaganda | valign="top" |Namuyira | valign="top" | |- | valign="top" |Nabuuma | valign="top" |Namalyante | valign="top" |Namuyira | valign="top" | |- | valign="top" |Nabuuma | valign="top" |Namanda | valign="top" |Nanduusi | valign="top" | |- | valign="top" |Nabuyungo | valign="top" |Namasiriba | valign="top" |Nanjagala | valign="top" | |- | valign="top" |Nabyanzi | valign="top" |Namata | valign="top" |Nanjuki | valign="top" | |- | valign="top" |Nabyuma | valign="top" |Nambaje | valign="top" |Nankomera | valign="top" | |- | valign="top" |Naggana | valign="top" |Nambalire | valign="top" |Nankuuwe | valign="top" | |- | valign="top" |Najjesero | valign="top" |Namivubo | valign="top" |Nankwale | valign="top" | |- | valign="top" |Nakabiga | valign="top" |Namiwanda | valign="top" |Nannume | valign="top" | |- | valign="top" |Nakaddu | valign="top" |Namiwanda | valign="top" |Nannyondo | valign="top" | |- | valign="top" |Nakagodo | valign="top" |Namiyingo | valign="top" |Nansasi | valign="top" | |- | valign="top" |Nakasibante | valign="top" |Namiyingo | valign="top" |Nansawa | valign="top" | |- | valign="top" |Nakate | valign="top" |Nampera | valign="top" |Nansinjo | valign="top" | |- | valign="top" |Nakaweesi | valign="top" |Nampijja | valign="top" |Nantensibe | valign="top" | |- | valign="top" |Nakayima | valign="top" |Nampomero | valign="top" |Nantwatwa | valign="top" | |- | valign="top" |Nakayingo | valign="top" |Namugaati | valign="top" |Nanyondo | valign="top" | |- | valign="top" |Nakayondo | valign="top" |Namugabo | valign="top" |Nassaazi | valign="top" | |- | valign="top" |Nakinja | valign="top" |Namuganji | valign="top" |Nassasa | valign="top" | |- | valign="top" |Nabagabo | valign="top" |Nakyanzi | valign="top" |Namugenyi | valign="top" |Natoolo |} <nowiki>*</nowiki>Nakayima – Lino lyali Linnya lya mmandwa ya Kabaka Ndawula eyaberanga ku lusozi Mudende |} == '''KATONGOLE N’ABAANABE BAWANGANGUKA OKUVA E’BUNYORO:''' == Ebyogerwa kukuva kwa Katongole nabantubee Bunyoro biwerako. Biwerako lwansonga nti ebigambo bino tebyawandikibwa nga byakabaawo. Naye naye buli kiragae nti Katongole yanyiza Omukama, ekintu kyeyali tasobola kumusonyiwa. # '''NTE ENKUKU EZALIBWAMUKIRALO KYA KATONGOLE;''' Olwali olwo nga ente mukiraro kya Katongole ezaala enyanja nga telina mukira. Ente bwetutyo yali terabwangako mukiralo kyonna era Katongole yamutiisa nnyo. Ente eno etalina mukira yali erabika bubi nnyo era ng’ebeera yetoloddwa ensowera. Abaana ba Katongole ente eno nga tebaagala kugitunulako oba kugitwala kutale kugirunda nante ndala. Katongole ente eno teyagyagala nakatono era yagamba abaanabe nti, “Ente eno nebwerikula tewabanga n’omu annywa amata gaayo oba okulya ennyama yaayo. Bwatyo Katongole nafuula Ente etalina mukira ey’omuziro era akabonero kaabwe akabawula kubantu abalala n’okutusa kati. Naguno gujjwa bazzukulu ba Katongole Abagabo be Mulema tebalya nnyama y’ensolo yonna ezaalibwa nga terina mukira. Nebweliba tooke ona gonja emissa nelitayisayo mpumumpu Abagabo tebalirya. Era akalombolombo kano kagenda nekitundu erisibiddwa nerikunguyira nga teririna kaayi kasoolobyeko, anti nalyo Abagabo ebiriimu tebalirya. Enti eyo etalina mukira ng’ezzaliddwa yasomba bangi okujja okugyerabirako. Naye mwabo mwemwali nebatayagaliza Katongole. Omu kwabo yali mulaguzi w’ Omukama wa Bunyoro-Kitara. Bweyawulira ekyagudde mukiraro kya Katongole nagamba Omukama nti toddamu kunywa mata gava wa Katongole anti bwonaganywa oba kweletera ebizibu. Era yasalako Katongole ebigambo bingi ebyamukyayisa Omukama wa Bunyoro. 4. '''MUWALA WA KATONGOLE AZAALA NAMAGOYE:''' Olwatuuka nga Katongole asiigira Omukama Wanyi II muwalawe Nakayija. Olwali olwo, Nakayija Nasuna olubuto. Eby’embi bweyazaala omwana gweyazala yali Namagoye. Omukama bwebamubulira nti Nakayija omwana gwazadde Namagoye gwe wamma natya nnyo. Bwatyo yayita abalubaale be bamulagule kumwana ono Namagoye ate wamu ne Maama w’ omwana ono. Abalubaale bonna bamugamba kimu nti omwana ono aja kuba wabulabe eri Omukama wamu n’ Obukama bwa Bunyoro. Bamaulugula nti okujjwo obulabe buno omwana ono alina okutugibwa. Era bamugamba nti Nakayija nnyini womwana wamu ne kitaawe Katongole n’abantu ba Katongole bonna battibwe. Katongole ebigambo by’abalubale bwebyamugwa mumatu nakungaanya bakazi be, abaana be, wamu nab’ ekikakye bonna nabategeza nti balina okwabulira Kibulala - Bunyoro. Badduka nga bolekera Buganda. Katongole yawereza abantu eri Kabaka wa Buganda okumubulira era n’okumusaba obubudamo. Olugendo lwali luwanvu ate nga lulimi ebizibu anti balina okwekweka okulaba nti abamow b’ Omukama tebabagwa mubuwufu. Olugendo okugenda okugwa nga Katongole nabantu be bali mu Buddu. Naye abamu kubaana ba Katongole nabantu babwe bagendanga basigalira mukubo nga bakooye. Kalibata yasigala Kiima ku lusozi Kagaba mu Ssingo. Kaweeru ne Kitaka bano baasigala ku kayanja Mutukula akali okumpi ne Nnyanja Mburo. Katongole nabantu be bwebaava e Kagaba gyebaleka Kalibata nebatuuka e Mubende, omuwala Nakayima ne Mugangi webaasigala nabantu babwe. Nga bavudde e Mubende batuuka ku kibira nakasozi Lusiba era wano Nakaddu naababe webasigala. Bwebava ku Lusiba basomoka omugga Nabakazi era nabayita e Bujunuzi nebatuuka e Kawalya okumpi n’e Kisozi. Wano Mugalala ow’ Ensenene yabaniriza mukitundukye era wano Kangologwa naababe webasigala. Katongole bweyasiibula munywanyiwe Mugalula e Kawula basomoka omugga Katonga. Okumpi n’ omugga Katonga Kalwanga, Lwekana babantu baabwe webasimba amakanda. Ate Kalwanga bweyalengera akasozi Buganga nekibira ekyali kiketorodde nasiimawo nga walungi okwekweka, anti yalaba nga waliwo emigga egiyita erudda n’erudda ate nga waliwo nakayanja kale nga kiringa e kizinga era wano ye naababe webasigala. Ate ye Lwera yasalawo kugenda kwekweka ku nnyanja e Nabugabo. Katongole nebeyali nabo nebasooka basigala e Kankobe okumala ekiseera. Oluvanyuma baava e Kankobe nebayongerayo nebayingira mu Buddu. Mubiseera ebyo Buddu yalimu abantu batono ddala era nga mulimu ebyalo bitono era balina okunonya awalungi awokwekweka. Bali balikumpi okumalako Buddu nebatuuka kukibira Tero era wano Katongole wamusanyusa nga basobola okwekweka obulungi ate nga kati ddala baali besulidde ddala okuva e Singo ewali olubiri lw’ Omukama. Bayingira mu Kibira Tero era bakuba Katongole yakuba embuga ku mbibiro z’ aka Gaga Kabira. Nga bagumidde mu Tero era nga Katongole alaba tewali abalondoola ye nabantu be batandika okwetaaya era abaana be nabantu abalala batandika okugenda buli omu gyayagala. Bwatyo Kagayu n’ abaana be Kabona ne Namwala nebasomoka ennyanja Kagera nebayingira mu Kiziba. Kagayu n’ abantu be bayanirizibwa Kabaka Bulungu I eyali alidde obwa kabaka bw’e Kiziba. Kabaka Bulungu I naawe Kagayu ebyalo bisatu; Bukwale, Luzinga wamu ne Ssozi. Kagayu nakuba embugaye n’essasa ku Bukwale, Kabona nazimba ku Luzinga, ate ye Namwala naabeera ku kyalo Ssozi, era nebatandika okuweseza Kabaka Bulungi I ekyayamba obwa Kabaka bwakiziba okwongera okukulakulana n’okusubula n’obwakabaka obulala. Ddungu wamu n’abaana be Wangi ne Nemba bali kwabo abaasigal ne Katongole ku Tero. Ate bwewayita akabange ye Wangi olw’okwagala okuvuba nasenguka okuva e Tero nagenda e Bukoba Kati ekiri mu Tanzania. Ye Nemba yasigala ne kitaawe wamu n’abantu abalala a basigala ne Jajjaffe Katongole ku Tero. Ku Tero Nemba gyeyazalira omwana we omuwala Lukwanzi eyayatikirira ennyo ol’okuba omulwanyi kasiggu. Anti Naguno gujjwa akyayogerwako ng’omulwanyi eya wonya Jajjawe Katongole okutibwa bweyafumita Lukwate effumu namutta. Lukwate yali atumiddwa Omukama we Bunyoro wamu nabambowa abalala okugoberera Katongole era bamutte. Olutalo luno Lukwanzi yeyaluwangula nga lwali mu kibira Tero. 3. '''KATONGOLE AFUNYISA MUKYALA W’OMUKAMA OLUBUTO;''' Ebyafaayo ebinyumizibwa ebirala bigamba nti Katongole ne muganda we Lukyamuzi baali balangira mu Bwakabaka bwa [[:en:Bunyoro|Bunyoro]]-Kitara. Mukulu waabwe yali [[:en:Omukama_of_Bunyoro|Omukama]] (Kabaka) mu kiseera ekyo, gwe baayamba okutwala entebe mu ntalo z’obulangira nga bakola amafumu n’obusaale obw’omulembe ebyasukkuluma mu buddu obwo. <ref name=":1" /> Katongole yagwa mu mukwano noomu kubakyala b’ [[:en:Omukama_of_Bunyoro|Omukama]]. Omukyala ono lwali olwo nafuna olubuto lwa Katongole. [[:en:Omukama_of_Bunyoro|Omukama]] bwe yakitegeera, yasunguwala nnyo n’alagira Katongole attibwe, wamu nabuli muntu eyali kulusegere lwa Katongole omwali [[:en:Prince|Abalangira]] wamu [[:en:Princess|Nabambejja]]. Katongole yali afulumye mu lubiri nga agenze okunonya ''amayinja ga Matale'' (amayinja mwe basaanuusa ebyuma okukola [[:en:Spear|amafumu]] [[:en:Princess|n'obusaale]] ). Lukyamuzi bweyawulira Omukama kyayogedde yadduka mangu nagenda ategeeza Katongole eyali ku mugga Lukale ebiri mu Lubiri era namugamba nti tosobola kuddayo. Yamubulira n’Omukama bwali omusunguwavu ennyo era nga yali awadde ekiragiro ky'okutta Katongole nabuli akolagana naye. Lukyamuzi yali ku lusegere nnyo ne Katongole era yasalawo okubeera ku ludda lwe. <ref name=":1" /> Ab’oluganda bano bwebamanya nti Omukama munyiivu bwati nabasalawo obutadda mu lubiri mu Singo. Era bwebatyo nebatumya abaana babwe nabakyala ekiro ekyo badduke, ng’ Omukama tategedde nti tebagenda kuno awo okuva ku mugga Lutale gyebawesezanga. Batambulanga mu kiro gyebayitanga Baganda okubalaba ate n’okutemyako abasaale b’omukama. Ebinyonyi bya Ngaali bwebyatandikanga okuyimba kumakya awo nga banguwa okwesogga ebibira oba emigga okulya ate n’okuwumula. Abaluganda bombi nabantu babwe badduka nga baayolekera Obwakabaka bwa Buganda. [[:en:Kabaka_of_Buganda|Kabaka]] wa Buganda bweyawulira nti Katongole ne Lukyamuzi badduse e Bunyoro yabaniriza anti yalaba nti kigenda kumuwa obumanyirivu bw’abaweesi abakugu abasobola okumuyamba wamu n’egyelye okusukuluma ku maanyi g’egye lya Bunyoro. [[:en:Kabaka_of_Buganda|Kabaka]] yabaaniriza era nabagamba nti bagende bagira bewogoma e Mawokota. Kabaka yabasaba bakole nabaweesibe era babayigirize bulungi era omulimu guno baagukola bulungi. Era Kabaka yabasaba okukola amafumu, obusaale wamu n’ebyuma ebirala ebikozesebwa mu ntalo. Eby’okulwanyisa bino byayamba nnyo Kabaka Jjunju mukulwanyisa Bunyoro era n’okuwamba [[:en:Buddu|Buddu]]. Okunonyezebwa n'omutango byasigala ku mitwe gyaabwe e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]] kale nga balina okusenguka ennyo era nga balina kwekweka buli kiseera. Katongole yali akyali mu kweraliikirira n’okutya nti olunaku lumu [[:en:Omukama_of_Bunyoro|Omukama]] ayinza okusindika abasirikale okumunonya ate n’okumtta wamu nabantube. Olw’okutya kuno, baayongera okwolekera obukiikaddyo bwa [[:en:Buganda|Buganda]] nebayingira mu [[:en:Buddu|Buddu]] gye baayingira ekibira Teero ku bubalama lwe Nyanja Nnalubale (Lake Victoria) nebekwekwa mukibira kino okumala ekiseera. Bavanga mu kibira Teero mu [[:en:Buddu|Buddu]] nga bwe banoonya ''Amatale'' (olwazi mwe bagyanga ebyuma). Oluvanyuma nga wayise ebbange ate nga Buganda enyezeza Buddu Katongole ng’ate n’Omukama eyali yawolera e gwanga amaze okuva munsi, Katongole yassa ekikoowe era ye n’abantube nebatandika okwetaaya. Baava mu kibira Teero nebasenga e Bijja kati okumpi n’e [https://mapcarta.com/12815260 Bikira] gye baali basobola okuva okugenda nga boolekera olubalama [[:en:Lake_Victoria|lw’e Nnyanja Nnalubale]] okunoonya amatale. Baazula amatale agasangibwa mu bungi okumpi n’emyalo ku [[:en:Lake_Victoria|Nnyanja Nnalubale (Lake Victoria)]] mu kifo ekiyitibwa Mulema. <ref name=":1" /> Olw’okuba Katongole yali akaddiye, kyali kizibu okutambula olugendo luno okuva e Bijja okugenda e Mulema. Naye yasigira mutoowe Lukyamuzi wamu ne nabaanabe abamu okusenga e Mulema. Naye Mutagubya ne Nakana bakomangawo nnyo e Bijja okulambula ku kitaabwe, era bano e Mulema bavaayo neba era okumpi ne kitaabwe. Mutagubya oluvanyuma yasenga ku mutala Nkenge nga mu kiseera kino waliwo entebe y’ Omutaba gwa Mutagubya. Ate Kigambibwa nti Katongole Yale Kamala ye nti bwenfanga muganda wange Lukyamuzi ansikiranga bwaba taliwo munju ya Lukyamuzi mwemujjanga omusika wange, anti muganda wange yanjagala nnyo era yali mwetegefu okuwa yo obulamubwe olw’okubera nze. Kati naguno gujjwa Katongole akulira e Kika ky’ Ente ava mu Ssiga lya Lukyamuzi. Katongole yaziikibwa Mulema era ebyafaayo bigamba nti waliwo [[:en:Baobab_tree|omuti omunene ogwa]] ogwamera mu maaso g’entaana ye era n’okutuusa kati guyimiridde. Ate era kigambibwa nti [[:en:Spear|effumu]] lya Katongole n'ensinjo (ekintu ekikozesebwa okusala ebyuma ebyokya) byaziikibwa wansi w'omuti guno. Omuti guno gwakozesebwanga mu mikolo mingi egy’a Bagabo nga okujaguza omwezi omujjuvu ogw’ eggabogabo. Mu kiseera kino, tewali muntu akakasa watuufu wali ntaana ya Katongole weyali. <ref name=":1" /> == '''KATONGOLE ADDUKIRA E BUDDU''' == Ebyogerwa == Laba na bino == * [[Kabaka wa Buganda]] * [[Buganda|Obwakabaka bwa Buganda]] * [[Ekika ky'eMpindi|Ekika ky'E Mpindi]] * [[Mpologoma Clan|Ekika ky'E Mpologoma]] * [[Lugave Clan|Ekika ky'O Lugave]] * [[Nvubu Clan|Ekika ky'E Nvubu]] * [[Njovu Clan|Ekika ky'E Njovu]] == Ebijjuliziddwamu == <references /> [[Category:Ebika by'Abaganda]] [[Category:Buganda]] 39eftqvfwcfuv0891g9jcficp8a5wzc 74703 74702 2026-09-11T18:51:49Z Thomas Katongole Lwebuga 11684 74703 wikitext text/x-wiki == '''EKIKA KY’ENTE ''(COW CLAN)'':''' == Ekika ky’ Enter kye kimu ku [[:en:Clan|bika]] atanu mwebibiri (52 clans) ebisangaibwa mu [[:en:Buganda|Bwakabaka bwa Buganda]]. Omukulu w’ekika Ky’ Ente ye Mutaka Katongole-Mugatta. Jajja we kika Katongole agambibwa nti yava mu [[:en:Bunyoro_kingdom|Bwakabaka / Obukama bwa Bunyoro-Kitara]]. Entebe y’Omutaka Katongole akulira ekika ky’ Ente esangibwa Mulema mu Buddu. <ref>{{Cite web |title=Nte History |url=https://www.obutaka.com/en/clans/clan-history/nte-history |access-date=2024-02-13 |website=www.obutaka.com |archive-date=2024-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240213104042/https://www.obutaka.com/en/clans/clan-history/nte-history |url-status=dead }}</ref> Mulema kyalo ekisangibwa ku njegoyego y’ebugwanjuba y’enyanja Nalubaala (Lake Victoria). Jjajja w’ekika ky’Ente owokuntiko Omutaka Katongole ava mu Bagabo b’e Mulema. Era kyekyo lwaki Katongole yeddira Nte Nkuggu (etalina mukira). Ebikwata ku Kika ky’ Ente bingi era e Kika kino kirina emitindo gy’ Ente ezeddirwa bingi. Buli mutindo nabuli siga mu Kika birina obuzaale, ennono, wamu n’obulombolombo ebyawukana. Naye newnkubadde nga Ente ezeddirwa nyingi naye Omutaka Katongole - Mugatta ye Katikkiro we Kika ky’ Ente. Era buli mutindo guyita mu Katongole okweyunga kubika ebirala mu Bwakabaka bwa Buganda okutuuka eri Ssabasajja Kabaka, Ssabataka wa Buganda. Entegeka eno ab’ Ente okuba n’obukulembeze obumu kyatekebwawo Ssabasajja Ssekabaka Daudi Chwa II - anti yagamba nti “buli Nte esobola okuzala ginawayo”. Era Ssabasajja yali mutuufu enti Ente Enkuggu (etalina mukira) eyinza okuzaala Ente eya Kayinda, oba eya Busito, oba eya Lubombwe. == '''ABETUTUMU MU EKIKA KY’ENTE MU BUGANDA:''' == Abente be bazaala Ssekabaka Edward Frederick William David Walugembe Mutebi Luwangula Muteesa II (19 November 1924 – 21 November 1969). Ssekabaka Muteesa II yalinnya ku Namulondo ya Buganda nga 22 November 1939.  Ssekabaka Muteesa II yayali Pulesidenti wa Uganda eyasooka  okuva mu 1962 okutuuka mu 1966 Milton Obote lweyamujjako obuyinza mu kikangabwa. Maama we Ssekabaka Muteesa yayali Nnabagereka Irene Drusila Namaganda -- (November 11, 1896 – September 15, 1957). Nnabagereka Irene Drusila Namaganda yayali omukyala omukulu owa Ssekabaka Daudi Chwa II. Ate era yafuuka Namasole wa Buganda nga mutabaniwe Ssekabaka Muteesa II atudde ku Namulondo. Bakadde ba Nnabagereka Irene Drusila Namaganda yeyali omwami Yonasani Kayizi (1870 - 1930), ne mukyalawe Ketula Nakato Kayizi (1875 – 1959) abavanga mu Buddu. Omuzilante Kayizi yali Mwawule era Yamuna obwawule mu 1896 nga ye mwawule eyasooka mu Buganda.<ref>{{Cite web |url=https://www.wikitree.com/wiki/Kaidzi-1 |access-date=2026-09-05 |website=www.wikitree.com}}</ref> == '''AMASIGA / EMITINDIRO GY’ EKIKA KY’ ENTE:''' == Ekika ky’ Ente kirimu amasiga agamanyiddwa mu Butongole musanvu (7).<ref>{{Cite book |last=Baral |first=Gehanath |date=2023 |title=Fluid Therapy in Labor |url=https://doi.org/10.1007/978-981-19-6145-8_44 |last2=Singh |first2=Ekika |publisher=Springer Nature Singapore |isbn=978-981-19-6144-1 |location=Singapore |pages=621–631}}</ref> Abantu bonna ebeddira Ente bakulemberwa Katongole-Mugatta (Omukulu ow'ekika ky'E Nte). Buli siga mu kika Ky ‘Ente lirina Omutaka era omukulu wesiga era ono yayunga esiga eri Katongole-Mugatta. Buli siga lirondoola obulombolombo n'empisa zaakyo. Gano wamanga ge masiga mu kika ky’ Ente agasinga okumanyika ennyo newankudde nga ekika kirina n’emitindiro emilala mingi. # '''Ente Enkuggu oba Enkunku''': Eno ye Nte ezalibwa [[:en:Cow|nga]] telina mukira. Abeddira Ente eno tebalya n Yama ya Nte talina mukira. Era tabalyanga kintu kyonna oba ettu erisibiddwa nga tekuli kaayi kayiseeko kuliwa ogwalibadde omukira. # '''Ente ya Lubombwe''': Eno ye Nte efaananamu nga Entulege ku Ddiba lyayo. # '''Ente ya Kaasa''': Eno ye Ente eriko ebbala eryeru ku mutwe. # '''Ente y’ Obusito''': Eno ye Nte eddamu okuwaka oba okuweeka nga tewannayita nnaku mwenda nga emaze okuzaala. Abeddira Ente eno tebanywa mata gavudde munte eno. # '''Ente ya Kayinda:''' Eno ye Nte erina omugongo omuddugavu oba Kawembawemba okuva ku mutwe okutuuka ku mukira. # '''Ente y’ Ekiganja''': Eno ye Nte erina ekinuulo ekimu kiddugavu ekirala kyeru. <ref name=":1">{{Cite web |title=Nte |url=https://www.obutaka.com/en/clans/nte |access-date=2024-02-13 |website=www.obutaka.com |archive-date=2024-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240213104041/https://www.obutaka.com/en/clans/nte |url-status=dead }}</ref> # '''Ente e Mpuula''': ENo ye Nte ebeera neddiba eriringa ettosi. Ssekabaka Daudi Chwa II yagatta abeddira Ente ez’emitindo gino gyonna mu Kika kimu eky’Ente nga kikulirwa Omutaka Katongole - Mugatta. Naye buli mutindo gulina amasiga gagwo ageetuukira ku Katongole. Era buli mutindo gulina era gukuuma obujajja, ennono wamu n’obulombolombo obwago. == '''EBIKULU EBIKWATA KU KIKA KY’ENTE:''' == {| class="wikitable" |+ ! Ekika ! Obubaka |- | Ekika | Nte |- | Akabiro | Ŋŋaali |- | Omukulu w'Ekika (Omutaka). | Katongole Muggata |- | Entebe y'Ekika (Obutaka) | Mulema, [[Buddu]] |- | Omubala | # Wante talina kabi. Mbadde ngaleeta (amata), omusumba aganywedde. # Ekyuma nkiridde, n'omukimba (omusaala) ngulidde. # Bwembirya, bwembiwoza, binsanga mu ssasa. <ref name=":1" /> |} == '''ENSIBUKO Y’EKIKA KY’ENTE:''' == Kigambibwa mubyafaayo nti omu kubasajja abwerekera Kabaka Kintu Kato ne Mugandawe Omukama Rukidi Isingoma (Wasswa) nga bajja munsi eno Jajja eyavaamu abantu abeddira Ente Enkuggu abali mu Buganda Kati yajja awerekera abalangira bano ababiri. Era kigamibibwa nti Kintu Kato ne Rukidi Isingoma bwebaava mu Abisiniya basooka kusisira mu Masaba (Mount Elgon - Elgonyi). Baali banonya ekitundu ekirimu obulamu wamu namatale amalungi. Anti omusajja eyawerekera ba Ssekabaka bano eyali ayitibwa Kiswiga yali Muweesi mukugu. Kintu Kato bweyatuuka mu Muwawa oluvanyuma gyetuuma Buganda, yayawukana ne mugandawe Rukidi Isingoma. Kintu yasigala mu Muwawa (Buganda), ate munne Rukidi Isingoma neyeyngerayo era nakkalira e Bunyoro. Abantu abalala Kintu ne Rukidi bebajja nabo beyawuzaamu, abantu abamu ne basigala ne Kabaka Kintu, ate abalala nebagenda ne Rukidi Wasswa eyalya Obukama bwa Bunyoro-Kitala. Abagenda n’Omukama Rukidi Wasswa mwemwali ne Jajja wekika ky’Ente Kiswiga.<ref>{{Cite book |date=2023-03-02 |title=Katikkiro, n. |url=https://doi.org/10.1093/oed/1122807463 |publisher=Oxford University Press}}</ref> Rukidi Isingoma (Wasswa) nga atuuse e Bunyoro yakuba embugaye e Kibulala mu Singo, era Naalya Obukama bwa Bunyoro-Kitara nayitibwa Omukama Rukidi Chwamale Mwanga Winyi. Ono yeyafuuka Omukama Isingoma (Wasswa) Mugaga Rukidi eyatandika obukulembeze bwa Babito mu Bunyoro-Kitara. Omukama Rukidi yawa musajjawe Kiswiga ettaka ku mutala Kyankere eriri mu Ssingo, anti Kiswiga yali ''Muweesi'' ate nga mu Ssingo mwalimu amayinja gebayitanga amatale nga mangi ddala. Kiswiga yeyawesezanga Omukama Rukidi amafumu, obwambe, nebintu ebirala. Kiswiga yakolanga ebintu bingi muno mwemwali; okukola amafumu, enkumbi, obwambe, okuweta obukomo bwabambejja ate nendege zabalangira. Ku Kyankere Kiswiga gyeyazalira abaana be bano; Lwekana, Bwebale, Kaweesi, Kagolo era nabalala bangi. Kiswiga bweyafa omwanawe Lwekana yeyamusikira. Lwekana nga amaze okusikira kitaawe Kiswiga naye yatuula ku kyalo Kyankere nakkalira. Lwekana yazaala abaana bano abamanyikiddwa; Wangi, Kyumu, Kyamanywa n’abalala bangi. Lwekana bweyafa omwanawe Wangi n’amusikira. Wangi naye yatuula mu Singo era yazaala abaana be bano; Katongole, Lwekana, Njuki, Kitaka, Kalibata, Ddungu, Mulindwa n’abalala bangi. Era Wangi naye yali ''Muweesi'' nga Jajjawe Kiswiga nekitaawe Lwekana. Nga Katongole akuze wamu nebagandabe abamu bayawukuna ku Kitaabwe Wangi nabamuleka e Kyankere ate bbo nebagenda basenga ku mitala Kyaninga, abalala nebeyongerayo nebasenga e Mabona. Kalibata ye yasenga ku lusozi Ngobya. Katongole ne bagandabe bonna baweesezanga ku ngyegoyego z’omugga Lusamule, oguyiwa amazzi mu Mugga omunene Mayanja. Wangi bweyafa mutabaniwe Katongole yeyamusikira. Naye Katongole yali ayagala nnyo Kitawe era nga munganzi nnyo. Kale kitaawe bweyafa omwezi gwali gwa ggabogabo (nga mwetolovu era nga gumemuka ng’enjuba), era kulwo Katongole yagaana okulya emmere mukyalawe gyeyali amutegekedde akawungeezi olw’okukungubagira kitaawe. Era ekiro ekyo yasula kukyoto teyesogga bulili. Olw’okujjukiranga olunaku kitaawe Wangi lweyafirako yagamba nti, “Nze n’abaana bange wamu Nabasumba yange bonna tetujja kulyanga kyagulo nga omwezi gwa ggabogabo.” Era akalombolombo kano kekavirako abaana nabazzukulu ba Katongole okuyitibwa ABAGABO. Era Katongole nabaanabe batandika enkola enkola eyokujjukiranga Wangi nabantu babwe abalala abaana nga babasibira ku mwezi gwe ggabogabo era wabangawo y'okutukuza emyoyo ate nokusabira abalala okufuna ebirungi, obugagga, amaka nebirala omuntu byeyabanga ayagala okwetuusaako. Emikolo gino gyamalanga ennaku ssatu nga omwezi ogwegabogabo (omujuvu) tegunavaayo n'endala ssatu nga guvuddeyo. <ref name=":1" /> Naguno gujjwa Abagabo akalombolombo kano bakasaamu ekitiibwa. == '''AB’ENTE N’OKUWEESA MU BUNYORO-KITARA:''' == Abaweesi (Blacksmith) omugaso gwamanyi nnyo mubyafaayo by’ Obukama bwa Bunyoro-Kitara wamu n’obwa Kabaka bwa Buganda. Omulimu gw’okuweesa guno Gwayamba nnyo okukulakulanya Bunyoro-Kitara muby’ obulimi, obusubuuzi, wamu neby’ amagye. Bunyoro-Kitara yakulakulana mangu ate nemanyika nnyo nga ensibuko yokuweesa n’okusanuusa ebyuma (metal working) mubitundu ebyetolodde enyanja Nalubaale. Kiswiga nabaanabe era nabantu bebatendekanga bebatambuzanga omulimu guno og’omugaso mu Bunyoro-Kitara.<ref>{{Cite book |last=Doyle |first=Shane |date=2011-12-08 |title=Winyi IV, Tito |url=https://doi.org/10.1093/acref/9780195301731.013.50217 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-530173-1}}</ref> Kigambibwa nti Kiswiga nabaanabe wamu nabaweesi beyalungamya mu mulimu guno bakola kinene okuyamba Rukidi Isingoma (Wasswa) okulwana era n’okufuuka Omubito (Omukulembeze) mu Bunyoro-Kitara. Anti Katongole neebanne balina amagezi agasukuluma mukuyiya era n’okusanuusa ebyuma okuva mu mayinja (Amatale). Bakoleranga Rukidi Isingoma ebyokulwanyisa ate n’okutendeka egyelye mukokozesa eby’okulwanyisa bino. Mubyokulwanyisa byebakolnga mwe mwali amafumu, engabo, obusaale, emitego, embazzi nebirala. Essassa lya Katongole lyali mu Singo ku mugga Lusamule okumpi ne Kibulala. Omugga Lusamule mutono naye guyiwa amazi gagwo mu mugga omunene Mayanja. Bali balina okubeera okumpi namazi, anti okuweesa bali beetaaga amayinja ate n’amazi ag’okuwoza ate n’okuyoyota byebabanga bawesezza. Omulimu omulala Oglala omukukutivu eri Katongole nabaanabe kwekulunda ente. == '''AMANNYA AGATUUMIBWA AB’EKIKA KY’ENTE:''' == Amannya ag’ekika ky’ Ente mangi nnyo. Waliwo agabasajja ate nagabakyala. Amannya agasinga gatuumibwa okuva mu milimu oba ebikolwa ba Jjajaffe bye byebakolanga ate n’ebyo ebyaliwo ne bye balabanga munsi mubudde obwo. Amannya gagwa mu biti bino; 1). Agaava kumilimu gwabwe ogw’okuweesa. 2). Agaava kumulimu gwabwe ogw’obulunzi. 3). Agaana mu ngero, oba ag’okugereesa. 4). Agaava mu byaliwo munsi mubudde obwo. 5). Agaava mu Mikago - emikwano. 6). Agaava mukubbula. {| class="wikitable" | valign="top" | {| class="wikitable" | colspan="4" valign="top" |'''AMANNYA G'ABASAJJA''' |- | valign="top" |Aligaweesa | valign="top" |Katema Kansinjo | valign="top" |Lwesabula | valign="top" |Nnyondo |- | valign="top" |Bagonza Kyesero | valign="top" |Katongole | valign="top" |Maganagante | valign="top" |Nsasi |- | valign="top" |Bakaze | valign="top" |Kawaganya | valign="top" |Maganda | valign="top" |Nsinjo |- | valign="top" |Balirondo Bbalakka | valign="top" |Kaweesi | valign="top" |Magezi Ntake | valign="top" |Ntensibe |- | valign="top" |Balunonyeza Mbazzi | valign="top" |Kaweewo | valign="top" |Manda | valign="top" |Ntwata |- | valign="top" |Balyanente | valign="top" |Kayaabula | valign="top" |Mbajo | valign="top" |Ssaaka Kyuma |- | valign="top" |Balyangente | valign="top" |Kayima | valign="top" |Mbalire | valign="top" |Ssazi |- | valign="top" |Bazziwe | valign="top" |Kiganda | valign="top" |Mivubo Gyabaweesi | valign="top" |Ssebiragala |- | valign="top" |Biraalo | valign="top" |Kigodo | valign="top" |Miwanda | valign="top" |Ssebugenyi |- | valign="top" |Birigenda Bitalo | valign="top" |Kigulenkumbi | valign="top" |Mpijja | valign="top" |Ssebuuma |- | valign="top" |Biriggwa | valign="top" |Kitasse Muyima | valign="top" |Mugaati | valign="top" |Ssebyanzi |- | valign="top" |Bivuge Ebidde | valign="top" |Kitunzi | valign="top" |Mugabo | valign="top" |Ssebyayi |- | valign="top" |Bubugga | valign="top" |Kityamuweesi | valign="top" |Muganji | valign="top" |Ssekikubo Kitutente |- | valign="top" |Buggala Nziji | valign="top" |Kiwanyizi | valign="top" |Mugenyi | valign="top" |Ssekyanzi |- | valign="top" |Bukulu Bwante | valign="top" |Kyewalyanga | valign="top" |Mugenyi Asooka | valign="top" |Ssemaganda |- | valign="top" |Buuma | valign="top" |Kyuma | valign="top" |Mugonyi | valign="top" |Ssemanda Agemenyambazzi |- | valign="top" |Bwebale | valign="top" |Lubowa | valign="top" |Mugonza | valign="top" |Ssemata |- | valign="top" |Byuma | valign="top" |Lugasa | valign="top" |Mukimba | valign="top" |Ssempijja |- | valign="top" |Ddungu | valign="top" |Lugomugenyi | valign="top" |Mukooza | valign="top" |Ssenkomera |- | valign="top" |Enteweraga | valign="top" |Lugonvu | valign="top" |Mulema | valign="top" |Ssennyondo |- | valign="top" |Jjesero | valign="top" |Lujuna | valign="top" |Muliro Gwassasa | valign="top" |Ssente |- | valign="top" |Kagayo | valign="top" |Lukyamuzi | valign="top" |Munyagwa | valign="top" |Ssenyana |- | valign="top" |Kagodo | valign="top" |Luliiramunnyana | valign="top" |Musubire | valign="top" |Ssenyondo |- | valign="top" |Kajimbo | valign="top" |Lutangirante | valign="top" |Musumba | valign="top" |Sserugo |- | valign="top" |Kajojo | valign="top" |Luweesi | valign="top" |Mutagubya | valign="top" |Sseruwugge |- | valign="top" |Kakinda | valign="top" |Luwerekera | valign="top" |Muweesi | valign="top" |Ssessazi |- | valign="top" |Kakooza | valign="top" |Luwondera | valign="top" |Muwulya | valign="top" |Ssewalinte |- | valign="top" |Kalegga | valign="top" |Luwugge | valign="top" |Muyira | valign="top" |Ssewannyana |- | valign="top" |Kalugo | valign="top" |Luyima | valign="top" |Mwesezi | valign="top" |Ssewante |- | valign="top" |Kaluma | valign="top" |Lwabisaka | valign="top" |Mwota Ssubi | valign="top" |Tteero Kibira |- | valign="top" |Kaluusi | valign="top" |Lwasamayinja) | valign="top" |Nakaana | valign="top" |Wangi Mu Lubaale |- | valign="top" |Kannyambo | valign="top" |Lwasampijja | valign="top" |Nduusi | valign="top" |Wante Talina Kabi |- | valign="top" |Kasibante | valign="top" |Lwebuga | valign="top" |Njagala | valign="top" |Zzalugo Teziyomba |} | valign="top" | {| class="wikitable" | colspan="4" valign="top" |'''AMANNYA G'ABAKYALA''' |- | valign="top" |Nabagabo | valign="top" |Nakyanzi | valign="top" |Namugenyi | valign="top" |Natoolo |- | valign="top" |Nabagonza | valign="top" |Nakyesero | valign="top" |Namugonza | valign="top" |Natteero |- | valign="top" |Nabakooza | valign="top" |Nakyuma | valign="top" |Namugonza | valign="top" |Navvumbe |- | valign="top" |Nabalamazi | valign="top" |Nalugo | valign="top" |Namukimba | valign="top" |Nawangi |- | valign="top" |Nabasumba | valign="top" |Nalujjuna | valign="top" |Namukooza | valign="top" |Nawante |- | valign="top" |Nabatongole | valign="top" |Nalukwanzi | valign="top" |Namusambante | valign="top" |Nnannyana |- | valign="top" |Nabaweesi | valign="top" |Nalusira | valign="top" |Namusubire | valign="top" |Nnyana |- | valign="top" |Nabbona | valign="top" |Naluweesi | valign="top" |Namusumba | valign="top" |Terinakabi |- | valign="top" |Nabide | valign="top" |Naluwugge | valign="top" |Namuvubo | valign="top" |Wannyana |- | valign="top" |Nabiragala | valign="top" |Naluyijja | valign="top" |Namuweesi | valign="top" | |- | valign="top" |Nabiralo | valign="top" |Naluyima | valign="top" |Namuwulya | valign="top" | |- | valign="top" |Nabiwata | valign="top" |Namagana | valign="top" |Namuyingo | valign="top" | |- | valign="top" |Nabugenyi | valign="top" |Namaganda | valign="top" |Namuyira | valign="top" | |- | valign="top" |Nabuuma | valign="top" |Namalyante | valign="top" |Namuyira | valign="top" | |- | valign="top" |Nabuuma | valign="top" |Namanda | valign="top" |Nanduusi | valign="top" | |- | valign="top" |Nabuyungo | valign="top" |Namasiriba | valign="top" |Nanjagala | valign="top" | |- | valign="top" |Nabyanzi | valign="top" |Namata | valign="top" |Nanjuki | valign="top" | |- | valign="top" |Nabyuma | valign="top" |Nambaje | valign="top" |Nankomera | valign="top" | |- | valign="top" |Naggana | valign="top" |Nambalire | valign="top" |Nankuuwe | valign="top" | |- | valign="top" |Najjesero | valign="top" |Namivubo | valign="top" |Nankwale | valign="top" | |- | valign="top" |Nakabiga | valign="top" |Namiwanda | valign="top" |Nannume | valign="top" | |- | valign="top" |Nakaddu | valign="top" |Namiwanda | valign="top" |Nannyondo | valign="top" | |- | valign="top" |Nakagodo | valign="top" |Namiyingo | valign="top" |Nansasi | valign="top" | |- | valign="top" |Nakasibante | valign="top" |Namiyingo | valign="top" |Nansawa | valign="top" | |- | valign="top" |Nakate | valign="top" |Nampera | valign="top" |Nansinjo | valign="top" | |- | valign="top" |Nakaweesi | valign="top" |Nampijja | valign="top" |Nantensibe | valign="top" | |- | valign="top" |Nakayima | valign="top" |Nampomero | valign="top" |Nantwatwa | valign="top" | |- | valign="top" |Nakayingo | valign="top" |Namugaati | valign="top" |Nanyondo | valign="top" | |- | valign="top" |Nakayondo | valign="top" |Namugabo | valign="top" |Nassaazi | valign="top" | |- | valign="top" |Nakinja | valign="top" |Namuganji | valign="top" |Nassasa | valign="top" | |- | valign="top" |Nabagabo | valign="top" |Nakyanzi | valign="top" |Namugenyi | valign="top" |Natoolo |} <nowiki>*</nowiki>Nakayima – Lino lyali Linnya lya mmandwa ya Kabaka Ndawula eyaberanga ku lusozi Mudende |} == '''KATONGOLE ADDUKIRA E BUDDU''' == Ebyogerwa == Laba na bino == * [[Kabaka wa Buganda]] * [[Buganda|Obwakabaka bwa Buganda]] * [[Ekika ky'eMpindi|Ekika ky'E Mpindi]] * [[Mpologoma Clan|Ekika ky'E Mpologoma]] * [[Lugave Clan|Ekika ky'O Lugave]] * [[Nvubu Clan|Ekika ky'E Nvubu]] * [[Njovu Clan|Ekika ky'E Njovu]] == Ebijjuliziddwamu == <references /> [[Category:Ebika by'Abaganda]] [[Category:Buganda]] fa02k270c5yfrzb9h39x44ad4gctkmz 74704 74703 2026-09-11T19:24:40Z Thomas Katongole Lwebuga 11684 /* */ 74704 wikitext text/x-wiki == '''EKIKA KY’ENTE ''(COW CLAN)'':''' == Ekika ky’ Enter kye kimu ku [[:en:Clan|bika]] atanu mwebibiri (52 clans) ebisangaibwa mu [[:en:Buganda|Bwakabaka bwa Buganda]]. Omukulu w’ekika Ky’ Ente ye Mutaka Katongole-Mugatta. Jajja we kika Katongole agambibwa nti yava mu [[:en:Bunyoro_kingdom|Bwakabaka / Obukama bwa Bunyoro-Kitara]]. Entebe y’Omutaka Katongole akulira ekika ky’ Ente esangibwa Mulema mu Buddu. <ref>{{Cite web |title=Nte History |url=https://www.obutaka.com/en/clans/clan-history/nte-history |access-date=2024-02-13 |website=www.obutaka.com |archive-date=2024-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240213104042/https://www.obutaka.com/en/clans/clan-history/nte-history |url-status=dead }}</ref> Mulema kyalo ekisangibwa ku njegoyego y’ebugwanjuba y’enyanja Nalubaala (Lake Victoria). Jjajja w’ekika ky’Ente owokuntiko Omutaka Katongole ava mu Bagabo b’e Mulema. Era kyekyo lwaki Katongole yeddira Nte Nkuggu (etalina mukira). Ebikwata ku Kika ky’ Ente bingi era e Kika kino kirina emitindo gy’ Ente ezeddirwa bingi. Buli mutindo nabuli siga mu Kika birina obuzaale, ennono, wamu n’obulombolombo ebyawukana. Naye newnkubadde nga Ente ezeddirwa nyingi naye Omutaka Katongole - Mugatta ye Katikkiro we Kika ky’ Ente. Era buli mutindo guyita mu Katongole okweyunga kubika ebirala mu Bwakabaka bwa Buganda okutuuka eri Ssabasajja Kabaka, Ssabataka wa Buganda. Entegeka eno ab’ Ente okuba n’obukulembeze obumu kyatekebwawo Ssabasajja Ssekabaka Daudi Chwa II - anti yagamba nti “buli Nte esobola okuzala ginawayo”. Era Ssabasajja yali mutuufu enti Ente Enkuggu (etalina mukira) eyinza okuzaala Ente eya Kayinda, oba eya Busito, oba eya Lubombwe. == '''AB’ETUTUMU MU EKIKA KY’ENTE MU BUGANDA:''' == Abente be bazaala Ssekabaka Edward Frederick William David Walugembe Mutebi Luwangula Muteesa II (19 November 1924 – 21 November 1969). Ssekabaka Muteesa II yalinnya ku Namulondo ya Buganda nga 22 November 1939.  Ssekabaka Muteesa II yayali Pulesidenti wa Uganda eyasooka  okuva mu 1962 okutuuka mu 1966 Milton Obote lweyamujjako obuyinza mu kikangabwa. Maama we Ssekabaka Muteesa yayali Nnabagereka Irene Drusila Namaganda -- (November 11, 1896 – September 15, 1957). Nnabagereka Irene Drusila Namaganda yayali omukyala omukulu owa Ssekabaka Daudi Chwa II. Ate era yafuuka Namasole wa Buganda nga mutabaniwe Ssekabaka Muteesa II atudde ku Namulondo. Bakadde ba Nnabagereka Irene Drusila Namaganda yeyali omwami Yonasani Kayizi (1870 - 1930), ne mukyalawe Ketula Nakato Kayizi (1875 – 1959) abavanga mu Buddu. Omuzilante Kayizi yali Mwawule era Yamuna obwawule mu 1896 nga ye mwawule eyasooka mu Buganda.<ref>{{Cite web |url=https://www.wikitree.com/wiki/Kaidzi-1 |access-date=2026-09-05 |website=www.wikitree.com}}</ref> == '''AMASIGA / EMITINDIRO GY’ EKIKA KY’ ENTE:''' == Ekika ky’ Ente kirimu amasiga agamanyiddwa mu Butongole musanvu (7).<ref>{{Cite book |last=Baral |first=Gehanath |date=2023 |title=Fluid Therapy in Labor |url=https://doi.org/10.1007/978-981-19-6145-8_44 |last2=Singh |first2=Ekika |publisher=Springer Nature Singapore |isbn=978-981-19-6144-1 |location=Singapore |pages=621–631}}</ref> Abantu bonna ebeddira Ente bakulemberwa Katongole-Mugatta (Omukulu ow'ekika ky'E Nte). Buli siga mu kika Ky ‘Ente lirina Omutaka era omukulu wesiga era ono yayunga esiga eri Katongole-Mugatta. Buli siga lirondoola obulombolombo n'empisa zaakyo. Gano wamanga ge masiga mu kika ky’ Ente agasinga okumanyika ennyo newankudde nga ekika kirina n’emitindiro emilala mingi. # '''Ente Enkuggu oba Enkunku''': Eno ye Nte ezalibwa [[:en:Cow|nga]] telina mukira. Abeddira Ente eno tebalya n Yama ya Nte talina mukira. Era tabalyanga kintu kyonna oba ettu erisibiddwa nga tekuli kaayi kayiseeko kuliwa ogwalibadde omukira. # '''Ente ya Lubombwe''': Eno ye Nte efaananamu nga Entulege ku Ddiba lyayo. # '''Ente ya Kaasa''': Eno ye Ente eriko ebbala eryeru ku mutwe. # '''Ente y’ Obusito''': Eno ye Nte eddamu okuwaka oba okuweeka nga tewannayita nnaku mwenda nga emaze okuzaala. Abeddira Ente eno tebanywa mata gavudde munte eno. # '''Ente ya Kayinda:''' Eno ye Nte erina omugongo omuddugavu oba Kawembawemba okuva ku mutwe okutuuka ku mukira. # '''Ente y’ Ekiganja''': Eno ye Nte erina ekinuulo ekimu kiddugavu ekirala kyeru. <ref name=":1">{{Cite web |title=Nte |url=https://www.obutaka.com/en/clans/nte |access-date=2024-02-13 |website=www.obutaka.com |archive-date=2024-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240213104041/https://www.obutaka.com/en/clans/nte |url-status=dead }}</ref> # '''Ente e Mpuula''': ENo ye Nte ebeera neddiba eriringa ettosi. Ssekabaka Daudi Chwa II yagatta abeddira Ente ez’emitindo gino gyonna mu Kika kimu eky’Ente nga kikulirwa Omutaka Katongole - Mugatta. Naye buli mutindo gulina amasiga gagwo ageetuukira ku Katongole. Era buli mutindo gulina era gukuuma obujajja, ennono wamu n’obulombolombo obwago. == '''EBIKULU EBIKWATA KU KIKA KY’ENTE:''' == {| class="wikitable" |+ ! Ekika ! Obubaka |- | Ekika | Nte |- | Akabiro | Ŋŋaali |- | Omukulu w'Ekika (Omutaka). | Katongole Muggata |- | Entebe y'Ekika (Obutaka) | Mulema, [[Buddu]] |- | Omubala | # Wante talina kabi. Mbadde ngaleeta (amata), omusumba aganywedde. # Ekyuma nkiridde, n'omukimba (omusaala) ngulidde. # Bwembirya, bwembiwoza, binsanga mu ssasa. <ref name=":1" /> |} == '''ENSIBUKO Y’EKIKA KY’ENTE:''' == Kigambibwa mubyafaayo nti omu kubasajja abwerekera Kabaka Kintu Kato ne Mugandawe Omukama Rukidi Isingoma (Wasswa) nga bajja munsi eno Jajja eyavaamu abantu abeddira Ente Enkuggu abali mu Buganda Kati yajja awerekera abalangira bano ababiri. Era kigamibibwa nti Kintu Kato ne Rukidi Isingoma bwebaava mu Abisiniya basooka kusisira mu Masaba (Mount Elgon - Elgonyi). Baali banonya ekitundu ekirimu obulamu wamu namatale amalungi. Anti omusajja eyawerekera ba Ssekabaka bano eyali ayitibwa Kiswiga yali Muweesi mukugu. Kintu Kato bweyatuuka mu Muwawa oluvanyuma gyetuuma Buganda, yayawukana ne mugandawe Rukidi Isingoma. Kintu yasigala mu Muwawa (Buganda), ate munne Rukidi Isingoma neyeyngerayo era nakkalira e Bunyoro. Abantu abalala Kintu ne Rukidi bebajja nabo beyawuzaamu, abantu abamu ne basigala ne Kabaka Kintu, ate abalala nebagenda ne Rukidi Wasswa eyalya Obukama bwa Bunyoro-Kitala. Abagenda n’Omukama Rukidi Wasswa mwemwali ne Jajja wekika ky’Ente Kiswiga.<ref>{{Cite book |date=2023-03-02 |title=Katikkiro, n. |url=https://doi.org/10.1093/oed/1122807463 |publisher=Oxford University Press}}</ref> Rukidi Isingoma (Wasswa) nga atuuse e Bunyoro yakuba embugaye e Kibulala mu Singo, era Naalya Obukama bwa Bunyoro-Kitara nayitibwa Omukama Rukidi Chwamale Mwanga Winyi. Ono yeyafuuka Omukama Isingoma (Wasswa) Mugaga Rukidi eyatandika obukulembeze bwa Babito mu Bunyoro-Kitara. Omukama Rukidi yawa musajjawe Kiswiga ettaka ku mutala Kyankere eriri mu Ssingo, anti Kiswiga yali ''Muweesi'' ate nga mu Ssingo mwalimu amayinja gebayitanga amatale nga mangi ddala. Kiswiga yeyawesezanga Omukama Rukidi amafumu, obwambe, nebintu ebirala. Kiswiga yakolanga ebintu bingi muno mwemwali; okukola amafumu, enkumbi, obwambe, okuweta obukomo bwabambejja ate nendege zabalangira. Ku Kyankere Kiswiga gyeyazalira abaana be bano; Lwekana, Bwebale, Kaweesi, Kagolo era nabalala bangi. Kiswiga bweyafa omwanawe Lwekana yeyamusikira. Lwekana nga amaze okusikira kitaawe Kiswiga naye yatuula ku kyalo Kyankere nakkalira. Lwekana yazaala abaana bano abamanyikiddwa; Wangi, Kyumu, Kyamanywa n’abalala bangi. Lwekana bweyafa omwanawe Wangi n’amusikira. Wangi naye yatuula mu Singo era yazaala abaana be bano; Katongole, Lwekana, Njuki, Kitaka, Kalibata, Ddungu, Mulindwa n’abalala bangi. Era Wangi naye yali ''Muweesi'' nga Jajjawe Kiswiga nekitaawe Lwekana. Nga Katongole akuze wamu nebagandabe abamu bayawukuna ku Kitaabwe Wangi nabamuleka e Kyankere ate bbo nebagenda basenga ku mitala Kyaninga, abalala nebeyongerayo nebasenga e Mabona. Kalibata ye yasenga ku lusozi Ngobya. Katongole ne bagandabe bonna baweesezanga ku ngyegoyego z’omugga Lusamule, oguyiwa amazzi mu Mugga omunene Mayanja. Wangi bweyafa mutabaniwe Katongole yeyamusikira. Naye Katongole yali ayagala nnyo Kitawe era nga munganzi nnyo. Kale kitaawe bweyafa omwezi gwali gwa ggabogabo (nga mwetolovu era nga gumemuka ng’enjuba), era kulwo Katongole yagaana okulya emmere mukyalawe gyeyali amutegekedde akawungeezi olw’okukungubagira kitaawe. Era ekiro ekyo yasula kukyoto teyesogga bulili. Olw’okujjukiranga olunaku kitaawe Wangi lweyafirako yagamba nti, “Nze n’abaana bange wamu Nabasumba yange bonna tetujja kulyanga kyagulo nga omwezi gwa ggabogabo.” Era akalombolombo kano kekavirako abaana nabazzukulu ba Katongole okuyitibwa ABAGABO. Era Katongole nabaanabe batandika enkola enkola eyokujjukiranga Wangi nabantu babwe abalala abaana nga babasibira ku mwezi gwe ggabogabo era wabangawo y'okutukuza emyoyo ate nokusabira abalala okufuna ebirungi, obugagga, amaka nebirala omuntu byeyabanga ayagala okwetuusaako. Emikolo gino gyamalanga ennaku ssatu nga omwezi ogwegabogabo (omujuvu) tegunavaayo n'endala ssatu nga guvuddeyo. <ref name=":1" /> Naguno gujjwa Abagabo akalombolombo kano bakasaamu ekitiibwa. == '''AB’ENTE N’OKUWEESA MU BUNYORO-KITARA:''' == Abaweesi (Blacksmith) omugaso gwamanyi nnyo mubyafaayo by’ Obukama bwa Bunyoro-Kitara wamu n’obwa Kabaka bwa Buganda. Omulimu gw’okuweesa guno Gwayamba nnyo okukulakulanya Bunyoro-Kitara muby’ obulimi, obusubuuzi, wamu neby’ amagye. Bunyoro-Kitara yakulakulana mangu ate nemanyika nnyo nga ensibuko yokuweesa n’okusanuusa ebyuma (metal working) mubitundu ebyetolodde enyanja Nalubaale. Kiswiga nabaanabe era nabantu bebatendekanga bebatambuzanga omulimu guno og’omugaso mu Bunyoro-Kitara.<ref>{{Cite book |last=Doyle |first=Shane |date=2011-12-08 |title=Winyi IV, Tito |url=https://doi.org/10.1093/acref/9780195301731.013.50217 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-530173-1}}</ref> Kigambibwa nti Kiswiga nabaanabe wamu nabaweesi beyalungamya mu mulimu guno bakola kinene okuyamba Rukidi Isingoma (Wasswa) okulwana era n’okufuuka Omubito (Omukulembeze) mu Bunyoro-Kitara. Anti Katongole neebanne balina amagezi agasukuluma mukuyiya era n’okusanuusa ebyuma okuva mu mayinja (Amatale). Bakoleranga Rukidi Isingoma ebyokulwanyisa ate n’okutendeka egyelye mukokozesa eby’okulwanyisa bino. Mubyokulwanyisa byebakolnga mwe mwali amafumu, engabo, obusaale, emitego, embazzi nebirala. Essassa lya Katongole lyali mu Singo ku mugga Lusamule okumpi ne Kibulala. Omugga Lusamule mutono naye guyiwa amazi gagwo mu mugga omunene Mayanja. Bali balina okubeera okumpi namazi, anti okuweesa bali beetaaga amayinja ate n’amazi ag’okuwoza ate n’okuyoyota byebabanga bawesezza. Omulimu omulala Oglala omukukutivu eri Katongole nabaanabe kwekulunda ente. == '''AMANNYA AGATUUMIBWA AB’EKIKA KY’ENTE:''' == Amannya ag’ekika ky’ Ente mangi nnyo. Waliwo agabasajja ate nagabakyala. Amannya agasinga gatuumibwa okuva mu milimu oba ebikolwa ba Jjajaffe bye byebakolanga ate n’ebyo ebyaliwo ne bye balabanga munsi mubudde obwo. Amannya gagwa mu biti bino; 1). Agaava kumilimu gwabwe ogw’okuweesa. 2). Agaava kumulimu gwabwe ogw’obulunzi. 3). Agaana mu ngero, oba ag’okugereesa. 4). Agaava mu byaliwo munsi mubudde obwo. 5). Agaava mu Mikago - emikwano. 6). Agaava mukubbula. {| class="wikitable" | valign="top" | {| class="wikitable" | colspan="4" valign="top" |'''AMANNYA G'ABASAJJA''' |- | valign="top" |Aligaweesa | valign="top" |Katema Kansinjo | valign="top" |Lwesabula | valign="top" |Nnyondo |- | valign="top" |Bagonza Kyesero | valign="top" |Katongole | valign="top" |Maganagante | valign="top" |Nsasi |- | valign="top" |Bakaze | valign="top" |Kawaganya | valign="top" |Maganda | valign="top" |Nsinjo |- | valign="top" |Balirondo Bbalakka | valign="top" |Kaweesi | valign="top" |Magezi Ntake | valign="top" |Ntensibe |- | valign="top" |Balunonyeza Mbazzi | valign="top" |Kaweewo | valign="top" |Manda | valign="top" |Ntwata |- | valign="top" |Balyanente | valign="top" |Kayaabula | valign="top" |Mbajo | valign="top" |Ssaaka Kyuma |- | valign="top" |Balyangente | valign="top" |Kayima | valign="top" |Mbalire | valign="top" |Ssazi |- | valign="top" |Bazziwe | valign="top" |Kiganda | valign="top" |Mivubo Gyabaweesi | valign="top" |Ssebiragala |- | valign="top" |Biraalo | valign="top" |Kigodo | valign="top" |Miwanda | valign="top" |Ssebugenyi |- | valign="top" |Birigenda Bitalo | valign="top" |Kigulenkumbi | valign="top" |Mpijja | valign="top" |Ssebuuma |- | valign="top" |Biriggwa | valign="top" |Kitasse Muyima | valign="top" |Mugaati | valign="top" |Ssebyanzi |- | valign="top" |Bivuge Ebidde | valign="top" |Kitunzi | valign="top" |Mugabo | valign="top" |Ssebyayi |- | valign="top" |Bubugga | valign="top" |Kityamuweesi | valign="top" |Muganji | valign="top" |Ssekikubo Kitutente |- | valign="top" |Buggala Nziji | valign="top" |Kiwanyizi | valign="top" |Mugenyi | valign="top" |Ssekyanzi |- | valign="top" |Bukulu Bwante | valign="top" |Kyewalyanga | valign="top" |Mugenyi Asooka | valign="top" |Ssemaganda |- | valign="top" |Buuma | valign="top" |Kyuma | valign="top" |Mugonyi | valign="top" |Ssemanda Agemenyambazzi |- | valign="top" |Bwebale | valign="top" |Lubowa | valign="top" |Mugonza | valign="top" |Ssemata |- | valign="top" |Byuma | valign="top" |Lugasa | valign="top" |Mukimba | valign="top" |Ssempijja |- | valign="top" |Ddungu | valign="top" |Lugomugenyi | valign="top" |Mukooza | valign="top" |Ssenkomera |- | valign="top" |Enteweraga | valign="top" |Lugonvu | valign="top" |Mulema | valign="top" |Ssennyondo |- | valign="top" |Jjesero | valign="top" |Lujuna | valign="top" |Muliro Gwassasa | valign="top" |Ssente |- | valign="top" |Kagayo | valign="top" |Lukyamuzi | valign="top" |Munyagwa | valign="top" |Ssenyana |- | valign="top" |Kagodo | valign="top" |Luliiramunnyana | valign="top" |Musubire | valign="top" |Ssenyondo |- | valign="top" |Kajimbo | valign="top" |Lutangirante | valign="top" |Musumba | valign="top" |Sserugo |- | valign="top" |Kajojo | valign="top" |Luweesi | valign="top" |Mutagubya | valign="top" |Sseruwugge |- | valign="top" |Kakinda | valign="top" |Luwerekera | valign="top" |Muweesi | valign="top" |Ssessazi |- | valign="top" |Kakooza | valign="top" |Luwondera | valign="top" |Muwulya | valign="top" |Ssewalinte |- | valign="top" |Kalegga | valign="top" |Luwugge | valign="top" |Muyira | valign="top" |Ssewannyana |- | valign="top" |Kalugo | valign="top" |Luyima | valign="top" |Mwesezi | valign="top" |Ssewante |- | valign="top" |Kaluma | valign="top" |Lwabisaka | valign="top" |Mwota Ssubi | valign="top" |Tteero Kibira |- | valign="top" |Kaluusi | valign="top" |Lwasamayinja) | valign="top" |Nakaana | valign="top" |Wangi Mu Lubaale |- | valign="top" |Kannyambo | valign="top" |Lwasampijja | valign="top" |Nduusi | valign="top" |Wante Talina Kabi |- | valign="top" |Kasibante | valign="top" |Lwebuga | valign="top" |Njagala | valign="top" |Zzalugo Teziyomba |} | valign="top" | {| class="wikitable" | colspan="4" valign="top" |'''AMANNYA G'ABAKYALA''' |- | valign="top" |Nabagabo | valign="top" |Nakyanzi | valign="top" |Namugenyi | valign="top" |Natoolo |- | valign="top" |Nabagonza | valign="top" |Nakyesero | valign="top" |Namugonza | valign="top" |Natteero |- | valign="top" |Nabakooza | valign="top" |Nakyuma | valign="top" |Namugonza | valign="top" |Navvumbe |- | valign="top" |Nabalamazi | valign="top" |Nalugo | valign="top" |Namukimba | valign="top" |Nawangi |- | valign="top" |Nabasumba | valign="top" |Nalujjuna | valign="top" |Namukooza | valign="top" |Nawante |- | valign="top" |Nabatongole | valign="top" |Nalukwanzi | valign="top" |Namusambante | valign="top" |Nnannyana |- | valign="top" |Nabaweesi | valign="top" |Nalusira | valign="top" |Namusubire | valign="top" |Nnyana |- | valign="top" |Nabbona | valign="top" |Naluweesi | valign="top" |Namusumba | valign="top" |Terinakabi |- | valign="top" |Nabide | valign="top" |Naluwugge | valign="top" |Namuvubo | valign="top" |Wannyana |- | valign="top" |Nabiragala | valign="top" |Naluyijja | valign="top" |Namuweesi | valign="top" | |- | valign="top" |Nabiralo | valign="top" |Naluyima | valign="top" |Namuwulya | valign="top" | |- | valign="top" |Nabiwata | valign="top" |Namagana | valign="top" |Namuyingo | valign="top" | |- | valign="top" |Nabugenyi | valign="top" |Namaganda | valign="top" |Namuyira | valign="top" | |- | valign="top" |Nabuuma | valign="top" |Namalyante | valign="top" |Namuyira | valign="top" | |- | valign="top" |Nabuuma | valign="top" |Namanda | valign="top" |Nanduusi | valign="top" | |- | valign="top" |Nabuyungo | valign="top" |Namasiriba | valign="top" |Nanjagala | valign="top" | |- | valign="top" |Nabyanzi | valign="top" |Namata | valign="top" |Nanjuki | valign="top" | |- | valign="top" |Nabyuma | valign="top" |Nambaje | valign="top" |Nankomera | valign="top" | |- | valign="top" |Naggana | valign="top" |Nambalire | valign="top" |Nankuuwe | valign="top" | |- | valign="top" |Najjesero | valign="top" |Namivubo | valign="top" |Nankwale | valign="top" | |- | valign="top" |Nakabiga | valign="top" |Namiwanda | valign="top" |Nannume | valign="top" | |- | valign="top" |Nakaddu | valign="top" |Namiwanda | valign="top" |Nannyondo | valign="top" | |- | valign="top" |Nakagodo | valign="top" |Namiyingo | valign="top" |Nansasi | valign="top" | |- | valign="top" |Nakasibante | valign="top" |Namiyingo | valign="top" |Nansawa | valign="top" | |- | valign="top" |Nakate | valign="top" |Nampera | valign="top" |Nansinjo | valign="top" | |- | valign="top" |Nakaweesi | valign="top" |Nampijja | valign="top" |Nantensibe | valign="top" | |- | valign="top" |Nakayima | valign="top" |Nampomero | valign="top" |Nantwatwa | valign="top" | |- | valign="top" |Nakayingo | valign="top" |Namugaati | valign="top" |Nanyondo | valign="top" | |- | valign="top" |Nakayondo | valign="top" |Namugabo | valign="top" |Nassaazi | valign="top" | |- | valign="top" |Nakinja | valign="top" |Namuganji | valign="top" |Nassasa | valign="top" | |- | valign="top" |Nabagabo | valign="top" |Nakyanzi | valign="top" |Namugenyi | valign="top" |Natoolo |} <nowiki>*</nowiki>Nakayima – Lino lyali Linnya lya mmandwa ya Kabaka Ndawula eyaberanga ku lusozi Mudende |} == '''KATONGOLE N’ABAANABE BAWANGANGUKA OKUVA E’BUNYORO:''' == Ebyogerwa kukuva kwa Katongole nabantubee Bunyoro biwerako. Biwerako lwansonga nti ebigambo bino tebyawandikibwa nga byakabaawo. Naye naye buli kiragae nti Katongole yanyiza Omukama, ekintu kyeyali tasobola kumusonyiwa. # '''ENTE ENKUNKU EZALIBWA MU KIRALO KYA KATONGOLE;''' Olwali olwo nga ente mukiraro kya Katongole ezaala enyanja nga telina mukira. Ente bwetutyo yali terabwangako mukiralo kyonna era Katongole yamutiisa nnyo. Ente eno etalina mukira yali erabika bubi nnyo era ng’ebeera yetoloddwa ensowera. Abaana ba Katongole ente eno nga tebaagala kugitunulako oba kugitwala kutale kugirunda nante ndala. Katongole ente eno teyagyagala nakatono era yagamba abaanabe nti, “Ente eno nebwerikula tewabanga n’omu annywa amata gaayo oba okulya ennyama yaayo. Bwatyo Katongole nafuula Ente etalina mukira ey’omuziro era akabonero kaabwe akabawula kubantu abalala n’okutusa kati. Naguno gujjwa bazzukulu ba Katongole Abagabo be Mulema tebalya nnyama y’ensolo yonna ezaalibwa nga terina mukira. Nebweliba tooke ona gonja emissa nelitayisayo mpumumpu Abagabo tebalirya. Era akalombolombo kano kagenda nekitundu erisibiddwa nerikunguyira nga teririna kaayi kasoolobyeko, anti nalyo Abagabo ebiriimu tebalirya. Enti eyo etalina mukira ng’ezzaliddwa yasomba bangi okujja okugyerabirako. Naye mwabo mwemwali nebatayagaliza Katongole. Omu kwabo yali mulaguzi w’ Omukama wa Bunyoro-Kitara. Bweyawulira ekyagudde mukiraro kya Katongole nagamba Omukama nti toddamu kunywa mata gava wa Katongole anti bwonaganywa oba kweletera ebizibu. Era yasalako Katongole ebigambo bingi ebyamukyayisa Omukama wa Bunyoro. 2. '''MUWALA WA KATONGOLE AZAALA NAMAGOYE:''' Olwatuuka nga Katongole asiigira Omukama Wanyi II muwalawe Nakayija. Olwali olwo, Nakayija Nasuna olubuto. Eby’embi bweyazaala omwana gweyazala yali Namagoye. Omukama bwebamubulira nti Nakayija omwana gwazadde Namagoye gwe wamma natya nnyo. Bwatyo yayita abalubaale be bamulagule kumwana ono Namagoye ate wamu ne Maama w’ omwana ono. Abalubaale bonna bamugamba kimu nti omwana ono aja kuba wabulabe eri Omukama wamu n’ Obukama bwa Bunyoro. Bamaulugula nti okujjwo obulabe buno omwana ono alina okutugibwa. Era bamugamba nti Nakayija nnyini womwana wamu ne kitaawe Katongole n’abantu ba Katongole bonna battibwe. Katongole ebigambo by’abalubale bwebyamugwa mumatu nakungaanya bakazi be, abaana be, wamu nab’ ekikakye bonna nabategeza nti balina okwabulira Kibulala - Bunyoro. Badduka nga bolekera Buganda. Katongole yawereza abantu eri Kabaka wa Buganda okumubulira era n’okumusaba obubudamo. Olugendo lwali luwanvu ate nga lulimi ebizibu anti balina okwekweka okulaba nti abamow b’ Omukama tebabagwa mubuwufu. Olugendo okugenda okugwa nga Katongole nabantu be bali mu Buddu. Naye abamu kubaana ba Katongole nabantu babwe bagendanga basigalira mukubo nga bakooye. Kalibata yasigala Kiima ku lusozi Kagaba mu Ssingo. Kaweeru ne Kitaka bano baasigala ku kayanja Mutukula akali okumpi ne Nnyanja Mburo. Katongole nabantu be bwebaava e Kagaba gyebaleka Kalibata nebatuuka e Mubende, omuwala Nakayima ne Mugangi webaasigala nabantu babwe. Nga bavudde e Mubende batuuka ku kibira nakasozi Lusiba era wano Nakaddu naababe webasigala. Bwebava ku Lusiba basomoka omugga Nabakazi era nabayita e Bujunuzi nebatuuka e Kawalya okumpi n’e Kisozi. Wano Mugalala ow’ Ensenene yabaniriza mukitundukye era wano Kangologwa naababe webasigala. Katongole bweyasiibula munywanyiwe Mugalula e Kawula basomoka omugga Katonga. Okumpi n’ omugga Katonga Kalwanga, Lwekana babantu baabwe webasimba amakanda. Ate Kalwanga bweyalengera akasozi Buganga nekibira ekyali kiketorodde nasiimawo nga walungi okwekweka, anti yalaba nga waliwo emigga egiyita erudda n’erudda ate nga waliwo nakayanja kale nga kiringa e kizinga era wano ye naababe webasigala. Ate ye Lwera yasalawo kugenda kwekweka ku nnyanja e Nabugabo. Katongole nebeyali nabo nebasooka basigala e Kankobe okumala ekiseera. Oluvanyuma baava e Kankobe nebayongerayo nebayingira mu Buddu. Mubiseera ebyo Buddu yalimu abantu batono ddala era nga mulimu ebyalo bitono era balina okunonya awalungi awokwekweka. Bali balikumpi okumalako Buddu nebatuuka kukibira Tero era wano Katongole wamusanyusa nga basobola okwekweka obulungi ate nga kati ddala baali besulidde ddala okuva e Singo ewali olubiri lw’ Omukama. Bayingira mu Kibira Tero era bakuba Katongole yakuba embuga ku mbibiro z’ aka Gaga Kabira. Nga bagumidde mu Tero era nga Katongole alaba tewali abalondoola ye nabantu be batandika okwetaaya era abaana be nabantu abalala batandika okugenda buli omu gyayagala. Bwatyo Kagayu n’ abaana be Kabona ne Namwala nebasomoka ennyanja Kagera nebayingira mu Kiziba. Kagayu n’ abantu be bayanirizibwa Kabaka Bulungu I eyali alidde obwa kabaka bw’e Kiziba. Kabaka Bulungu I naawe Kagayu ebyalo bisatu; Bukwale, Luzinga wamu ne Ssozi. Kagayu nakuba embugaye n’essasa ku Bukwale, Kabona nazimba ku Luzinga, ate ye Namwala naabeera ku kyalo Ssozi, era nebatandika okuweseza Kabaka Bulungi I ekyayamba obwa Kabaka bwakiziba okwongera okukulakulana n’okusubula n’obwakabaka obulala. Ddungu wamu n’abaana be Wangi ne Nemba bali kwabo abaasigal ne Katongole ku Tero. Ate bwewayita akabange ye Wangi olw’okwagala okuvuba nasenguka okuva e Tero nagenda e Bukoba Kati ekiri mu Tanzania. Ye Nemba yasigala ne kitaawe wamu n’abantu abalala a basigala ne Jajjaffe Katongole ku Tero. Ku Tero Nemba gyeyazalira omwana we omuwala Lukwanzi eyayatikirira ennyo ol’okuba omulwanyi kasiggu. Anti Naguno gujjwa akyayogerwako ng’omulwanyi eya wonya Jajjawe Katongole okutibwa bweyafumita Lukwate effumu namutta. Lukwate yali atumiddwa Omukama we Bunyoro wamu nabambowa abalala okugoberera Katongole era bamutte. Olutalo luno Lukwanzi yeyaluwangula nga lwali mu kibira Tero. Nga wayise ebbanga nga waliabika tewakyali abawondera Ddungu yasalawo okuva mukibira Tero gyeyaleka Katongole n’abantu abalala. Ddungu ne mutabaniwe Nemba basengukira Kooki era nebakuba embuga yabwe ku nnyanja Kijanebarora (kitegeeza ennyanja eyajja nga abantu balaba). Era abantu abalala bebajja nabo nebasasanira mubitundu by’e Kanabulemu. Oluvanyuma ne Wangi yava e Bukoba gyeyali avubira ate nasenga e Kibimba. Mugandawe Namuyira ye n’agenda asenga ku mutala Kakira e Bugabo. Munaabwe Lubowa ye yagenda n’asenga ku mutala Mugombe e Muziro. 3. '''KATONGOLE AFUNYISA MUKYALA W’OMUKAMA OLUBUTO;''' Ebyafaayo ebinyumizibwa ebirala bigamba nti Katongole ne muganda we Lukyamuzi baali balangira mu Bwakabaka bwa [[:en:Bunyoro|Bunyoro]]-Kitara. Mukulu waabwe yali [[:en:Omukama_of_Bunyoro|Omukama]] (Kabaka) mu kiseera ekyo, gwe baayamba okutwala entebe mu ntalo z’obulangira nga bakola amafumu n’obusaale obw’omulembe ebyasukkuluma mu buddu obwo. <ref name=":1" /> Katongole yagwa mu mukwano noomu kubakyala b’ [[:en:Omukama_of_Bunyoro|Omukama]]. Omukyala ono lwali olwo nafuna olubuto lwa Katongole. [[:en:Omukama_of_Bunyoro|Omukama]] bwe yakitegeera, yasunguwala nnyo n’alagira Katongole attibwe, wamu nabuli muntu eyali kulusegere lwa Katongole omwali [[:en:Prince|Abalangira]] wamu [[:en:Princess|Nabambejja]]. Katongole yali afulumye mu lubiri nga agenze okunonya ''amayinja ga Matale'' (amayinja mwe basaanuusa ebyuma okukola [[:en:Spear|amafumu]] [[:en:Princess|n'obusaale]] ). Lukyamuzi bweyawulira Omukama kyayogedde yadduka mangu nagenda ategeeza Katongole eyali ku mugga Lukale ebiri mu Lubiri era namugamba nti tosobola kuddayo. Yamubulira n’Omukama bwali omusunguwavu ennyo era nga yali awadde ekiragiro ky'okutta Katongole nabuli akolagana naye. Lukyamuzi yali ku lusegere nnyo ne Katongole era yasalawo okubeera ku ludda lwe. <ref name=":1" /> Ab’oluganda bano bwebamanya nti Omukama munyiivu bwati nabasalawo obutadda mu lubiri mu Singo. Era bwebatyo nebatumya abaana babwe nabakyala ekiro ekyo badduke, ng’ Omukama tategedde nti tebagenda kuno awo okuva ku mugga Lutale gyebawesezanga. Batambulanga mu kiro gyebayitanga Baganda okubalaba ate n’okutemyako abasaale b’omukama. Ebinyonyi bya Ngaali bwebyatandikanga okuyimba kumakya awo nga banguwa okwesogga ebibira oba emigga okulya ate n’okuwumula. Abaluganda bombi nabantu babwe badduka nga baayolekera Obwakabaka bwa Buganda. [[:en:Kabaka_of_Buganda|Kabaka]] wa Buganda bweyawulira nti Katongole ne Lukyamuzi badduse e Bunyoro yabaniriza anti yalaba nti kigenda kumuwa obumanyirivu bw’abaweesi abakugu abasobola okumuyamba wamu n’egyelye okusukuluma ku maanyi g’egye lya Bunyoro. [[:en:Kabaka_of_Buganda|Kabaka]] yabaaniriza era nabagamba nti bagende bagira bewogoma e Mawokota. Kabaka yabasaba bakole nabaweesibe era babayigirize bulungi era omulimu guno baagukola bulungi. Era Kabaka yabasaba okukola amafumu, obusaale wamu n’ebyuma ebirala ebikozesebwa mu ntalo. Eby’okulwanyisa bino byayamba nnyo Kabaka Jjunju mukulwanyisa Bunyoro era n’okuwamba [[:en:Buddu|Buddu]]. Okunonyezebwa n'omutango byasigala ku mitwe gyaabwe e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]] kale nga balina okusenguka ennyo era nga balina kwekweka buli kiseera. Katongole yali akyali mu kweraliikirira n’okutya nti olunaku lumu [[:en:Omukama_of_Bunyoro|Omukama]] ayinza okusindika abasirikale okumunonya ate n’okumtta wamu nabantube. Olw’okutya kuno, baayongera okwolekera obukiikaddyo bwa [[:en:Buganda|Buganda]] nebayingira mu [[:en:Buddu|Buddu]] gye baayingira ekibira Teero ku bubalama lwe Nyanja Nnalubale (Lake Victoria) nebekwekwa mukibira kino okumala ekiseera. Bavanga mu kibira Teero mu [[:en:Buddu|Buddu]] nga bwe banoonya ''Amatale'' (olwazi mwe bagyanga ebyuma). Oluvanyuma nga wayise ebbange ate nga Buganda enyezeza Buddu Katongole ng’ate n’Omukama eyali yawolera e gwanga amaze okuva munsi, Katongole yassa ekikoowe era ye n’abantube nebatandika okwetaaya. Baava mu kibira Teero nebasenga e Bijja kati okumpi n’e [https://mapcarta.com/12815260 Bikira] gye baali basobola okuva okugenda nga boolekera olubalama [[:en:Lake_Victoria|lw’e Nnyanja Nnalubale]] okunoonya amatale. Baazula amatale agasangibwa mu bungi okumpi n’emyalo ku [[:en:Lake_Victoria|Nnyanja Nnalubale (Lake Victoria)]] mu kifo ekiyitibwa Mulema. <ref name=":1" /> Olw’okuba Katongole yali akaddiye, kyali kizibu okutambula olugendo luno okuva e Bijja okugenda e Mulema. Naye yasigira mutoowe Lukyamuzi wamu ne nabaanabe abamu okusenga e Mulema. Naye Mutagubya ne Nakana bakomangawo nnyo e Bijja okulambula ku kitaabwe, era bano e Mulema bavaayo neba era okumpi ne kitaabwe. Mutagubya oluvanyuma yasenga ku mutala Nkenge nga mu kiseera kino waliwo entebe y’ Omutaba gwa Mutagubya. Ate Kigambibwa nti Katongole yaleka alamye nti bwenfanga muganda wange Lukyamuzi ansikiranga bwaba taliwo munju ya Lukyamuzi mwemujjanga omusika wange, anti muganda wange yanjagala nnyo era yali mwetegefu okuwayo obulamu bwe olw’okubera nze. Kati naguno gujjwa Katongole akulira e Kika ky’ Ente ava mu Ssiga lya Lukyamuzi. Katongole yaziikibwa Mulema era ebyafaayo bigamba nti waliwo [[:en:Baobab_tree|omuti omunene ogwa]] ogwamera mu maaso g’entaana ye era n’okutuusa kati guyimiridde. Ate era kigambibwa nti [[:en:Spear|effumu]] lya Katongole n'ensinjo (ekintu ekikozesebwa okusala ebyuma ebyokya) byaziikibwa wansi w'omuti guno. Omuti guno gwakozesebwanga mu mikolo mingi egy’a Bagabo nga okujaguza omwezi omujjuvu ogw’ eggabogabo. Mu kiseera kino, tewali muntu akakasa watuufu wali ntaana ya Katongole weyali. <ref name=":1" /> == '''KATONGOLE ADDUKIRA E BUDDU''' == Ebyogerwa == Laba na bino == * [[Kabaka wa Buganda]] * [[Buganda|Obwakabaka bwa Buganda]] * [[Ekika ky'eMpindi|Ekika ky'E Mpindi]] * [[Mpologoma Clan|Ekika ky'E Mpologoma]] * [[Lugave Clan|Ekika ky'O Lugave]] * [[Nvubu Clan|Ekika ky'E Nvubu]] * [[Njovu Clan|Ekika ky'E Njovu]] == Ebijjuliziddwamu == <references /> [[Category:Ebika by'Abaganda]] [[Category:Buganda]] 160rnjj78lzffwphin2ypqa5wbrs6ts 74705 74704 2026-09-11T20:48:32Z Thomas Katongole Lwebuga 11684 /* AMASIGA / EMITINDIRO GY’ EKIKA KY’ ENTE: */ 74705 wikitext text/x-wiki == '''EKIKA KY’ENTE ''(COW CLAN)'':''' == Ekika ky’ Enter kye kimu ku [[:en:Clan|bika]] atanu mwebibiri (52 clans) ebisangaibwa mu [[:en:Buganda|Bwakabaka bwa Buganda]]. Omukulu w’ekika Ky’ Ente ye Mutaka Katongole-Mugatta. Jajja we kika Katongole agambibwa nti yava mu [[:en:Bunyoro_kingdom|Bwakabaka / Obukama bwa Bunyoro-Kitara]]. Entebe y’Omutaka Katongole akulira ekika ky’ Ente esangibwa Mulema mu Buddu. <ref>{{Cite web |title=Nte History |url=https://www.obutaka.com/en/clans/clan-history/nte-history |access-date=2024-02-13 |website=www.obutaka.com |archive-date=2024-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240213104042/https://www.obutaka.com/en/clans/clan-history/nte-history |url-status=dead }}</ref> Mulema kyalo ekisangibwa ku njegoyego y’ebugwanjuba y’enyanja Nalubaala (Lake Victoria). Jjajja w’ekika ky’Ente owokuntiko Omutaka Katongole ava mu Bagabo b’e Mulema. Era kyekyo lwaki Katongole yeddira Nte Nkuggu (etalina mukira). Ebikwata ku Kika ky’ Ente bingi era e Kika kino kirina emitindo gy’ Ente ezeddirwa bingi. Buli mutindo nabuli siga mu Kika birina obuzaale, ennono, wamu n’obulombolombo ebyawukana. Naye newnkubadde nga Ente ezeddirwa nyingi naye Omutaka Katongole - Mugatta ye Katikkiro we Kika ky’ Ente. Era buli mutindo guyita mu Katongole okweyunga kubika ebirala mu Bwakabaka bwa Buganda okutuuka eri Ssabasajja Kabaka, Ssabataka wa Buganda. Entegeka eno ab’ Ente okuba n’obukulembeze obumu kyatekebwawo Ssabasajja Ssekabaka Daudi Chwa II - anti yagamba nti “buli Nte esobola okuzala ginawayo”. Era Ssabasajja yali mutuufu enti Ente Enkuggu (etalina mukira) eyinza okuzaala Ente eya Kayinda, oba eya Busito, oba eya Lubombwe. == '''AB’ETUTUMU MU EKIKA KY’ENTE MU BUGANDA:''' == Abente be bazaala Ssekabaka Edward Frederick William David Walugembe Mutebi Luwangula Muteesa II (19 November 1924 – 21 November 1969). Ssekabaka Muteesa II yalinnya ku Namulondo ya Buganda nga 22 November 1939.  Ssekabaka Muteesa II yayali Pulesidenti wa Uganda eyasooka  okuva mu 1962 okutuuka mu 1966 Milton Obote lweyamujjako obuyinza mu kikangabwa. Maama we Ssekabaka Muteesa yayali Nnabagereka Irene Drusila Namaganda -- (November 11, 1896 – September 15, 1957). Nnabagereka Irene Drusila Namaganda yayali omukyala omukulu owa Ssekabaka Daudi Chwa II. Ate era yafuuka Namasole wa Buganda nga mutabaniwe Ssekabaka Muteesa II atudde ku Namulondo. Bakadde ba Nnabagereka Irene Drusila Namaganda yeyali omwami Yonasani Kayizi (1870 - 1930), ne mukyalawe Ketula Nakato Kayizi (1875 – 1959) abavanga mu Buddu. Omuzilante Kayizi yali Mwawule era Yamuna obwawule mu 1896 nga ye mwawule eyasooka mu Buganda.<ref>{{Cite web |url=https://www.wikitree.com/wiki/Kaidzi-1 |access-date=2026-09-05 |website=www.wikitree.com}}</ref> == '''AMASIGA / EMITINDIRO GY’ EKIKA KY’ ENTE:''' == Ekika ky’ Ente kirimu amasiga agamanyiddwa mu Butongole musanvu (7).<ref>{{Cite book |last=Baral |first=Gehanath |date=2023 |title=Fluid Therapy in Labor |url=https://doi.org/10.1007/978-981-19-6145-8_44 |last2=Singh |first2=Ekika |publisher=Springer Nature Singapore |isbn=978-981-19-6144-1 |location=Singapore |pages=621–631}}</ref> Abantu bonna ebeddira Ente bakulemberwa Katongole-Mugatta (Omukulu ow'ekika ky'E Nte). Buli siga mu kika Ky ‘Ente lirina Omutaka era omukulu wesiga era ono yayunga esiga eri Katongole-Mugatta. Buli siga lirondoola obulombolombo n'empisa zaakyo. Gano wamanga ge masiga mu kika ky’ Ente agasinga okumanyika ennyo newankudde nga ekika kirina n’emitindiro emilala mingi. # '''Ente Enkuggu oba Enkunku''': Eno ye Nte ezalibwa [[:en:Cow|nga]] telina mukira. Abeddira Ente eno tebalya n Yama ya Nte talina mukira. Era tabalyanga kintu kyonna oba ettu erisibiddwa nga tekuli kaayi kayiseeko kuliwa ogwalibadde omukira. # '''Ente ya Lubombwe''': Eno ye Nte efaananamu nga Entulege ku Ddiba lyayo. # '''Ente ya Kaasa''': Eno ye Ente eriko ebbala eryeru ku mutwe. # '''Ente y’ Obusito''': Eno ye Nte eddamu okuwaka oba okuweeka nga tewannayita nnaku mwenda nga emaze okuzaala. Abeddira Ente eno tebanywa mata gavudde munte eno. # '''Ente ya Kayinda:''' Eno ye Nte erina omugongo omuddugavu oba Kawembawemba okuva ku mutwe okutuuka ku mukira. # '''Ente y’ Ekiganja''': Eno ye Nte erina ekinuulo ekimu kiddugavu ekirala kyeru. <ref name=":1">{{Cite web |title=Nte |url=https://www.obutaka.com/en/clans/nte |access-date=2024-02-13 |website=www.obutaka.com |archive-date=2024-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240213104041/https://www.obutaka.com/en/clans/nte |url-status=dead }}</ref> # '''Ente e Mpuula''': ENo ye Nte ebeera neddiba eriringa ettosi. Ssekabaka Daudi Chwa II yagatta abeddira Ente ez’emitindo gino gyonna mu Kika kimu eky’Ente nga kikulirwa Omutaka Katongole - Mugatta. Naye buli mutindo gulina amasiga gagwo ageetuukira ku Katongole. Era buli mutindo gulina era gukuuma obujajja, ennono wamu n’obulombolombo obwago. == '''EBIKULU EBIKWATA KU KIKA KY’ENTE:''' == {| class="wikitable" |+ ! Ekika ! Obubaka |- | Ekika | Nte |- | Akabiro | Ŋŋaali |- | Omukulu w'Ekika (Omutaka). | Katongole Muggata |- | Entebe y'Ekika (Obutaka) | Mulema, [[Buddu]] |- | Omubala | # Wante talina kabi. Mbadde ngaleeta (amata), omusumba aganywedde. # Ekyuma nkiridde, n'omukimba (omusaala) ngulidde. # Bwembirya, bwembiwoza, binsanga mu ssasa. <ref name=":1" /> |} == '''ENSIBUKO Y’EKIKA KY’ENTE:''' == Kigambibwa mubyafaayo nti omu kubasajja abwerekera Kabaka Kintu Kato ne Mugandawe Omukama Rukidi Isingoma (Wasswa) nga bajja munsi eno Jajja eyavaamu abantu abeddira Ente Enkuggu abali mu Buganda Kati yajja awerekera abalangira bano ababiri. Era kigamibibwa nti Kintu Kato ne Rukidi Isingoma bwebaava mu Abisiniya basooka kusisira mu Masaba (Mount Elgon - Elgonyi). Baali banonya ekitundu ekirimu obulamu wamu namatale amalungi. Anti omusajja eyawerekera ba Ssekabaka bano eyali ayitibwa Kiswiga yali Muweesi mukugu. Kintu Kato bweyatuuka mu Muwawa oluvanyuma gyetuuma Buganda, yayawukana ne mugandawe Rukidi Isingoma. Kintu yasigala mu Muwawa (Buganda), ate munne Rukidi Isingoma neyeyngerayo era nakkalira e Bunyoro. Abantu abalala Kintu ne Rukidi bebajja nabo beyawuzaamu, abantu abamu ne basigala ne Kabaka Kintu, ate abalala nebagenda ne Rukidi Wasswa eyalya Obukama bwa Bunyoro-Kitala. Abagenda n’Omukama Rukidi Wasswa mwemwali ne Jajja wekika ky’Ente Kiswiga.<ref>{{Cite book |date=2023-03-02 |title=Katikkiro, n. |url=https://doi.org/10.1093/oed/1122807463 |publisher=Oxford University Press}}</ref> Rukidi Isingoma (Wasswa) nga atuuse e Bunyoro yakuba embugaye e Kibulala mu Singo, era Naalya Obukama bwa Bunyoro-Kitara nayitibwa Omukama Rukidi Chwamale Mwanga Winyi. Ono yeyafuuka Omukama Isingoma (Wasswa) Mugaga Rukidi eyatandika obukulembeze bwa Babito mu Bunyoro-Kitara. Omukama Rukidi yawa musajjawe Kiswiga ettaka ku mutala Kyankere eriri mu Ssingo, anti Kiswiga yali ''Muweesi'' ate nga mu Ssingo mwalimu amayinja gebayitanga amatale nga mangi ddala. Kiswiga yeyawesezanga Omukama Rukidi amafumu, obwambe, nebintu ebirala. Kiswiga yakolanga ebintu bingi muno mwemwali; okukola amafumu, enkumbi, obwambe, okuweta obukomo bwabambejja ate nendege zabalangira. Ku Kyankere Kiswiga gyeyazalira abaana be bano; Lwekana, Bwebale, Kaweesi, Kagolo era nabalala bangi. Kiswiga bweyafa omwanawe Lwekana yeyamusikira. Lwekana nga amaze okusikira kitaawe Kiswiga naye yatuula ku kyalo Kyankere nakkalira. Lwekana yazaala abaana bano abamanyikiddwa; Wangi, Kyumu, Kyamanywa n’abalala bangi. Lwekana bweyafa omwanawe Wangi n’amusikira. Wangi naye yatuula mu Singo era yazaala abaana be bano; Katongole, Lwekana, Njuki, Kitaka, Kalibata, Ddungu, Mulindwa n’abalala bangi. Era Wangi naye yali ''Muweesi'' nga Jajjawe Kiswiga nekitaawe Lwekana. Nga Katongole akuze wamu nebagandabe abamu bayawukuna ku Kitaabwe Wangi nabamuleka e Kyankere ate bbo nebagenda basenga ku mitala Kyaninga, abalala nebeyongerayo nebasenga e Mabona. Kalibata ye yasenga ku lusozi Ngobya. Katongole ne bagandabe bonna baweesezanga ku ngyegoyego z’omugga Lusamule, oguyiwa amazzi mu Mugga omunene Mayanja. Wangi bweyafa mutabaniwe Katongole yeyamusikira. Naye Katongole yali ayagala nnyo Kitawe era nga munganzi nnyo. Kale kitaawe bweyafa omwezi gwali gwa ggabogabo (nga mwetolovu era nga gumemuka ng’enjuba), era kulwo Katongole yagaana okulya emmere mukyalawe gyeyali amutegekedde akawungeezi olw’okukungubagira kitaawe. Era ekiro ekyo yasula kukyoto teyesogga bulili. Olw’okujjukiranga olunaku kitaawe Wangi lweyafirako yagamba nti, “Nze n’abaana bange wamu Nabasumba yange bonna tetujja kulyanga kyagulo nga omwezi gwa ggabogabo.” Era akalombolombo kano kekavirako abaana nabazzukulu ba Katongole okuyitibwa ABAGABO. Era Katongole nabaanabe batandika enkola enkola eyokujjukiranga Wangi nabantu babwe abalala abaana nga babasibira ku mwezi gwe ggabogabo era wabangawo y'okutukuza emyoyo ate nokusabira abalala okufuna ebirungi, obugagga, amaka nebirala omuntu byeyabanga ayagala okwetuusaako. Emikolo gino gyamalanga ennaku ssatu nga omwezi ogwegabogabo (omujuvu) tegunavaayo n'endala ssatu nga guvuddeyo. <ref name=":1" /> Naguno gujjwa Abagabo akalombolombo kano bakasaamu ekitiibwa. == '''AB’ENTE N’OKUWEESA MU BUNYORO-KITARA:''' == Abaweesi (Blacksmith) omugaso gwamanyi nnyo mubyafaayo by’ Obukama bwa Bunyoro-Kitara wamu n’obwa Kabaka bwa Buganda. Omulimu gw’okuweesa guno Gwayamba nnyo okukulakulanya Bunyoro-Kitara muby’ obulimi, obusubuuzi, wamu neby’ amagye. Bunyoro-Kitara yakulakulana mangu ate nemanyika nnyo nga ensibuko yokuweesa n’okusanuusa ebyuma (metal working) mubitundu ebyetolodde enyanja Nalubaale. Kiswiga nabaanabe era nabantu bebatendekanga bebatambuzanga omulimu guno og’omugaso mu Bunyoro-Kitara.<ref>{{Cite book |last=Doyle |first=Shane |date=2011-12-08 |title=Winyi IV, Tito |url=https://doi.org/10.1093/acref/9780195301731.013.50217 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-530173-1}}</ref> Kigambibwa nti Kiswiga nabaanabe wamu nabaweesi beyalungamya mu mulimu guno bakola kinene okuyamba Rukidi Isingoma (Wasswa) okulwana era n’okufuuka Omubito (Omukulembeze) mu Bunyoro-Kitara. Anti Katongole neebanne balina amagezi agasukuluma mukuyiya era n’okusanuusa ebyuma okuva mu mayinja (Amatale). Bakoleranga Rukidi Isingoma ebyokulwanyisa ate n’okutendeka egyelye mukokozesa eby’okulwanyisa bino. Mubyokulwanyisa byebakolnga mwe mwali amafumu, engabo, obusaale, emitego, embazzi nebirala. Essassa lya Katongole lyali mu Singo ku mugga Lusamule okumpi ne Kibulala. Omugga Lusamule mutono naye guyiwa amazi gagwo mu mugga omunene Mayanja. Bali balina okubeera okumpi namazi, anti okuweesa bali beetaaga amayinja ate n’amazi ag’okuwoza ate n’okuyoyota byebabanga bawesezza. Omulimu omulala Oglala omukukutivu eri Katongole nabaanabe kwekulunda ente. == '''AMANNYA AGATUUMIBWA AB’EKIKA KY’ENTE:''' == Amannya ag’ekika ky’ Ente mangi nnyo. Waliwo agabasajja ate nagabakyala. Amannya agasinga gatuumibwa okuva mu milimu oba ebikolwa ba Jjajaffe bye byebakolanga ate n’ebyo ebyaliwo ne bye balabanga munsi mubudde obwo. Amannya gagwa mu biti bino; 1). Agaava kumilimu gwabwe ogw’okuweesa. 2). Agaava kumulimu gwabwe ogw’obulunzi. 3). Agaana mu ngero, oba ag’okugereesa. 4). Agaava mu byaliwo munsi mubudde obwo. 5). Agaava mu Mikago - emikwano. 6). Agaava mukubbula. {| class="wikitable" | valign="top" | {| class="wikitable" | colspan="4" valign="top" |'''AMANNYA G'ABASAJJA''' |- | valign="top" |Aligaweesa | valign="top" |Katema Kansinjo | valign="top" |Lwesabula | valign="top" |Nnyondo |- | valign="top" |Bagonza Kyesero | valign="top" |Katongole | valign="top" |Maganagante | valign="top" |Nsasi |- | valign="top" |Bakaze | valign="top" |Kawaganya | valign="top" |Maganda | valign="top" |Nsinjo |- | valign="top" |Balirondo Bbalakka | valign="top" |Kaweesi | valign="top" |Magezi Ntake | valign="top" |Ntensibe |- | valign="top" |Balunonyeza Mbazzi | valign="top" |Kaweewo | valign="top" |Manda | valign="top" |Ntwata |- | valign="top" |Balyanente | valign="top" |Kayaabula | valign="top" |Mbajo | valign="top" |Ssaaka Kyuma |- | valign="top" |Balyangente | valign="top" |Kayima | valign="top" |Mbalire | valign="top" |Ssazi |- | valign="top" |Bazziwe | valign="top" |Kiganda | valign="top" |Mivubo Gyabaweesi | valign="top" |Ssebiragala |- | valign="top" |Biraalo | valign="top" |Kigodo | valign="top" |Miwanda | valign="top" |Ssebugenyi |- | valign="top" |Birigenda Bitalo | valign="top" |Kigulenkumbi | valign="top" |Mpijja | valign="top" |Ssebuuma |- | valign="top" |Biriggwa | valign="top" |Kitasse Muyima | valign="top" |Mugaati | valign="top" |Ssebyanzi |- | valign="top" |Bivuge Ebidde | valign="top" |Kitunzi | valign="top" |Mugabo | valign="top" |Ssebyayi |- | valign="top" |Bubugga | valign="top" |Kityamuweesi | valign="top" |Muganji | valign="top" |Ssekikubo Kitutente |- | valign="top" |Buggala Nziji | valign="top" |Kiwanyizi | valign="top" |Mugenyi | valign="top" |Ssekyanzi |- | valign="top" |Bukulu Bwante | valign="top" |Kyewalyanga | valign="top" |Mugenyi Asooka | valign="top" |Ssemaganda |- | valign="top" |Buuma | valign="top" |Kyuma | valign="top" |Mugonyi | valign="top" |Ssemanda Agemenyambazzi |- | valign="top" |Bwebale | valign="top" |Lubowa | valign="top" |Mugonza | valign="top" |Ssemata |- | valign="top" |Byuma | valign="top" |Lugasa | valign="top" |Mukimba | valign="top" |Ssempijja |- | valign="top" |Ddungu | valign="top" |Lugomugenyi | valign="top" |Mukooza | valign="top" |Ssenkomera |- | valign="top" |Enteweraga | valign="top" |Lugonvu | valign="top" |Mulema | valign="top" |Ssennyondo |- | valign="top" |Jjesero | valign="top" |Lujuna | valign="top" |Muliro Gwassasa | valign="top" |Ssente |- | valign="top" |Kagayo | valign="top" |Lukyamuzi | valign="top" |Munyagwa | valign="top" |Ssenyana |- | valign="top" |Kagodo | valign="top" |Luliiramunnyana | valign="top" |Musubire | valign="top" |Ssenyondo |- | valign="top" |Kajimbo | valign="top" |Lutangirante | valign="top" |Musumba | valign="top" |Sserugo |- | valign="top" |Kajojo | valign="top" |Luweesi | valign="top" |Mutagubya | valign="top" |Sseruwugge |- | valign="top" |Kakinda | valign="top" |Luwerekera | valign="top" |Muweesi | valign="top" |Ssessazi |- | valign="top" |Kakooza | valign="top" |Luwondera | valign="top" |Muwulya | valign="top" |Ssewalinte |- | valign="top" |Kalegga | valign="top" |Luwugge | valign="top" |Muyira | valign="top" |Ssewannyana |- | valign="top" |Kalugo | valign="top" |Luyima | valign="top" |Mwesezi | valign="top" |Ssewante |- | valign="top" |Kaluma | valign="top" |Lwabisaka | valign="top" |Mwota Ssubi | valign="top" |Tteero Kibira |- | valign="top" |Kaluusi | valign="top" |Lwasamayinja) | valign="top" |Nakaana | valign="top" |Wangi Mu Lubaale |- | valign="top" |Kannyambo | valign="top" |Lwasampijja | valign="top" |Nduusi | valign="top" |Wante Talina Kabi |- | valign="top" |Kasibante | valign="top" |Lwebuga | valign="top" |Njagala | valign="top" |Zzalugo Teziyomba |} | valign="top" | {| class="wikitable" | colspan="4" valign="top" |'''AMANNYA G'ABAKYALA''' |- | valign="top" |Nabagabo | valign="top" |Nakyanzi | valign="top" |Namugenyi | valign="top" |Natoolo |- | valign="top" |Nabagonza | valign="top" |Nakyesero | valign="top" |Namugonza | valign="top" |Natteero |- | valign="top" |Nabakooza | valign="top" |Nakyuma | valign="top" |Namugonza | valign="top" |Navvumbe |- | valign="top" |Nabalamazi | valign="top" |Nalugo | valign="top" |Namukimba | valign="top" |Nawangi |- | valign="top" |Nabasumba | valign="top" |Nalujjuna | valign="top" |Namukooza | valign="top" |Nawante |- | valign="top" |Nabatongole | valign="top" |Nalukwanzi | valign="top" |Namusambante | valign="top" |Nnannyana |- | valign="top" |Nabaweesi | valign="top" |Nalusira | valign="top" |Namusubire | valign="top" |Nnyana |- | valign="top" |Nabbona | valign="top" |Naluweesi | valign="top" |Namusumba | valign="top" |Terinakabi |- | valign="top" |Nabide | valign="top" |Naluwugge | valign="top" |Namuvubo | valign="top" |Wannyana |- | valign="top" |Nabiragala | valign="top" |Naluyijja | valign="top" |Namuweesi | valign="top" | |- | valign="top" |Nabiralo | valign="top" |Naluyima | valign="top" |Namuwulya | valign="top" | |- | valign="top" |Nabiwata | valign="top" |Namagana | valign="top" |Namuyingo | valign="top" | |- | valign="top" |Nabugenyi | valign="top" |Namaganda | valign="top" |Namuyira | valign="top" | |- | valign="top" |Nabuuma | valign="top" |Namalyante | valign="top" |Namuyira | valign="top" | |- | valign="top" |Nabuuma | valign="top" |Namanda | valign="top" |Nanduusi | valign="top" | |- | valign="top" |Nabuyungo | valign="top" |Namasiriba | valign="top" |Nanjagala | valign="top" | |- | valign="top" |Nabyanzi | valign="top" |Namata | valign="top" |Nanjuki | valign="top" | |- | valign="top" |Nabyuma | valign="top" |Nambaje | valign="top" |Nankomera | valign="top" | |- | valign="top" |Naggana | valign="top" |Nambalire | valign="top" |Nankuuwe | valign="top" | |- | valign="top" |Najjesero | valign="top" |Namivubo | valign="top" |Nankwale | valign="top" | |- | valign="top" |Nakabiga | valign="top" |Namiwanda | valign="top" |Nannume | valign="top" | |- | valign="top" |Nakaddu | valign="top" |Namiwanda | valign="top" |Nannyondo | valign="top" | |- | valign="top" |Nakagodo | valign="top" |Namiyingo | valign="top" |Nansasi | valign="top" | |- | valign="top" |Nakasibante | valign="top" |Namiyingo | valign="top" |Nansawa | valign="top" | |- | valign="top" |Nakate | valign="top" |Nampera | valign="top" |Nansinjo | valign="top" | |- | valign="top" |Nakaweesi | valign="top" |Nampijja | valign="top" |Nantensibe | valign="top" | |- | valign="top" |Nakayima | valign="top" |Nampomero | valign="top" |Nantwatwa | valign="top" | |- | valign="top" |Nakayingo | valign="top" |Namugaati | valign="top" |Nanyondo | valign="top" | |- | valign="top" |Nakayondo | valign="top" |Namugabo | valign="top" |Nassaazi | valign="top" | |- | valign="top" |Nakinja | valign="top" |Namuganji | valign="top" |Nassasa | valign="top" | |- | valign="top" |Nabagabo | valign="top" |Nakyanzi | valign="top" |Namugenyi | valign="top" |Natoolo |} <nowiki>*</nowiki>Nakayima – Lino lyali Linnya lya mmandwa ya Kabaka Ndawula eyaberanga ku lusozi Mudende |} == '''KATONGOLE N’ABAANABE BAWANGANGUKA OKUVA E’BUNYORO:''' == Ebyogerwa kukuva kwa Katongole nabantubee Bunyoro biwerako. Biwerako lwansonga nti ebigambo bino tebyawandikibwa nga byakabaawo. Naye naye buli kiragae nti Katongole yanyiza Omukama, ekintu kyeyali tasobola kumusonyiwa. # '''ENTE ENKUNKU EZALIBWA MU KIRALO KYA KATONGOLE;''' Olwali olwo nga ente mukiraro kya Katongole ezaala enyanja nga telina mukira. Ente bwetutyo yali terabwangako mukiralo kyonna era Katongole yamutiisa nnyo. Ente eno etalina mukira yali erabika bubi nnyo era ng’ebeera yetoloddwa ensowera. Abaana ba Katongole ente eno nga tebaagala kugitunulako oba kugitwala kutale kugirunda nante ndala. Katongole ente eno teyagyagala nakatono era yagamba abaanabe nti, “Ente eno nebwerikula tewabanga n’omu annywa amata gaayo oba okulya ennyama yaayo. Bwatyo Katongole nafuula Ente etalina mukira ey’omuziro era akabonero kaabwe akabawula kubantu abalala n’okutusa kati. Naguno gujjwa bazzukulu ba Katongole Abagabo be Mulema tebalya nnyama y’ensolo yonna ezaalibwa nga terina mukira. Nebweliba tooke ona gonja emissa nelitayisayo mpumumpu Abagabo tebalirya. Era akalombolombo kano kagenda nekitundu erisibiddwa nerikunguyira nga teririna kaayi kasoolobyeko, anti nalyo Abagabo ebiriimu tebalirya. Enti eyo etalina mukira ng’ezzaliddwa yasomba bangi okujja okugyerabirako. Naye mwabo mwemwali nebatayagaliza Katongole. Omu kwabo yali mulaguzi w’ Omukama wa Bunyoro-Kitara. Bweyawulira ekyagudde mukiraro kya Katongole nagamba Omukama nti toddamu kunywa mata gava wa Katongole anti bwonaganywa oba kweletera ebizibu. Era yasalako Katongole ebigambo bingi ebyamukyayisa Omukama wa Bunyoro. 2. '''MUWALA WA KATONGOLE AZAALA NAMAGOYE:''' Olwatuuka nga Katongole asiigira Omukama Wanyi II muwalawe Nakayija. Olwali olwo, Nakayija Nasuna olubuto. Eby’embi bweyazaala omwana gweyazala yali Namagoye. Omukama bwebamubulira nti Nakayija omwana gwazadde Namagoye gwe wamma natya nnyo. Bwatyo yayita abalubaale be bamulagule kumwana ono Namagoye ate wamu ne Maama w’ omwana ono. Abalubaale bonna bamugamba kimu nti omwana ono aja kuba wabulabe eri Omukama wamu n’ Obukama bwa Bunyoro. Bamaulugula nti okujjwo obulabe buno omwana ono alina okutugibwa. Era bamugamba nti Nakayija nnyini womwana wamu ne kitaawe Katongole n’abantu ba Katongole bonna battibwe. Katongole ebigambo by’abalubale bwebyamugwa mumatu nakungaanya bakazi be, abaana be, wamu nab’ ekikakye bonna nabategeza nti balina okwabulira Kibulala - Bunyoro. Badduka nga bolekera Buganda. Katongole yawereza abantu eri Kabaka wa Buganda okumubulira era n’okumusaba obubudamo. Olugendo lwali luwanvu ate nga lulimi ebizibu anti balina okwekweka okulaba nti abamow b’ Omukama tebabagwa mubuwufu. Olugendo okugenda okugwa nga Katongole nabantu be bali mu Buddu. Naye abamu kubaana ba Katongole nabantu babwe bagendanga basigalira mukubo nga bakooye. Kalibata yasigala Kiima ku lusozi Kagaba mu Ssingo. Kaweeru ne Kitaka bano baasigala ku kayanja Mutukula akali okumpi ne Nnyanja Mburo. Katongole nabantu be bwebaava e Kagaba gyebaleka Kalibata nebatuuka e Mubende, omuwala Nakayima ne Mugangi webaasigala nabantu babwe. Nga bavudde e Mubende batuuka ku kibira nakasozi Lusiba era wano Nakaddu naababe webasigala. Bwebava ku Lusiba basomoka omugga Nabakazi era nabayita e Bujunuzi nebatuuka e Kawalya okumpi n’e Kisozi. Wano Mugalala ow’ Ensenene yabaniriza mukitundukye era wano Kangologwa naababe webasigala. Katongole bweyasiibula munywanyiwe Mugalula e Kawula basomoka omugga Katonga. Okumpi n’ omugga Katonga Kalwanga, Lwekana babantu baabwe webasimba amakanda. Ate Kalwanga bweyalengera akasozi Buganga nekibira ekyali kiketorodde nasiimawo nga walungi okwekweka, anti yalaba nga waliwo emigga egiyita erudda n’erudda ate nga waliwo nakayanja kale nga kiringa e kizinga era wano ye naababe webasigala. Ate ye Lwera yasalawo kugenda kwekweka ku nnyanja e Nabugabo. Katongole nebeyali nabo nebasooka basigala e Kankobe okumala ekiseera. Oluvanyuma baava e Kankobe nebayongerayo nebayingira mu Buddu. Mubiseera ebyo Buddu yalimu abantu batono ddala era nga mulimu ebyalo bitono era balina okunonya awalungi awokwekweka. Bali balikumpi okumalako Buddu nebatuuka kukibira Tero era wano Katongole wamusanyusa nga basobola okwekweka obulungi ate nga kati ddala baali besulidde ddala okuva e Singo ewali olubiri lw’ Omukama. Bayingira mu Kibira Tero era bakuba Katongole yakuba embuga ku mbibiro z’ aka Gaga Kabira. Nga bagumidde mu Tero era nga Katongole alaba tewali abalondoola ye nabantu be batandika okwetaaya era abaana be nabantu abalala batandika okugenda buli omu gyayagala. Bwatyo Kagayu n’ abaana be Kabona ne Namwala nebasomoka ennyanja Kagera nebayingira mu Kiziba. Kagayu n’ abantu be bayanirizibwa Kabaka Bulungu I eyali alidde obwa kabaka bw’e Kiziba. Kabaka Bulungu I naawe Kagayu ebyalo bisatu; Bukwale, Luzinga wamu ne Ssozi. Kagayu nakuba embugaye n’essasa ku Bukwale, Kabona nazimba ku Luzinga, ate ye Namwala naabeera ku kyalo Ssozi, era nebatandika okuweseza Kabaka Bulungi I ekyayamba obwa Kabaka bwakiziba okwongera okukulakulana n’okusubula n’obwakabaka obulala. Ddungu wamu n’abaana be Wangi ne Nemba bali kwabo abaasigal ne Katongole ku Tero. Ate bwewayita akabange ye Wangi olw’okwagala okuvuba nasenguka okuva e Tero nagenda e Bukoba Kati ekiri mu Tanzania. Ye Nemba yasigala ne kitaawe wamu n’abantu abalala a basigala ne Jajjaffe Katongole ku Tero. Ku Tero Nemba gyeyazalira omwana we omuwala Lukwanzi eyayatikirira ennyo ol’okuba omulwanyi kasiggu. Anti Naguno gujjwa akyayogerwako ng’omulwanyi eya wonya Jajjawe Katongole okutibwa bweyafumita Lukwate effumu namutta. Lukwate yali atumiddwa Omukama we Bunyoro wamu nabambowa abalala okugoberera Katongole era bamutte. Olutalo luno Lukwanzi yeyaluwangula nga lwali mu kibira Tero. Nga wayise ebbanga nga waliabika tewakyali abawondera Ddungu yasalawo okuva mukibira Tero gyeyaleka Katongole n’abantu abalala. Ddungu ne mutabaniwe Nemba basengukira Kooki era nebakuba embuga yabwe ku nnyanja Kijanebarora (kitegeeza ennyanja eyajja nga abantu balaba). Era abantu abalala bebajja nabo nebasasanira mubitundu by’e Kanabulemu. Oluvanyuma ne Wangi yava e Bukoba gyeyali avubira ate nasenga e Kibimba. Mugandawe Namuyira ye n’agenda asenga ku mutala Kakira e Bugabo. Munaabwe Lubowa ye yagenda n’asenga ku mutala Mugombe okulirina omugga Muzira. Katongole yafuna amawulire nti Omukama we Bunyoro eyali amunonya okumutta yali akisizza omukono. Olwo Katongole yassa ekikoowe anti nga tewakyali amunonya kumutta wamu n’abantu be. Era Katongole yatandika okwetaaya obulungi, era yasenguka okuva mu kibira Tero n’asenga ku mutala Kamuganja okumpi n’e Sanje wamu nabantu be. Nga bali ku Kamuganja, Katongole yatuma Lujabuzi okwongera okulambula ebitundu ebibariranye naddala okulaba wa awajjimu ate nebitundu ebirimu amatale. Lujabuzi yetolola ebitundu bingi naye bweyatuuka e Bijja (Kati wano webayita Biikira okulirina ekibuga Kyotera) newamusanyula nnyo, anti waliwo olusozi okwali amayinja amalungi ate nga wetoloddwa emigga webasobola okufuna amazi gebetaaga mu ssassa. Bwatyo Lujabuzi yaddayo e Kamuganja naawa Katongole amawulire gano. Katongole bweyafuna amawulire Lujabuzi geyamuwa yakunganya abaana be n’abantu babwe era nabagamba nti bagenda kusenguka bagende e Bijja. Katongole yakuba embuga ye ku Bijja n’abaana be Nakaana, Lukyamuzi, Lwegaba, Natasha, Lujabuzi ne Kakooza. Wano ku Bijja, Katongole n’abaana be bawesezaawo nnyo. Nga amayinja g’ amatale gugenda gakendeera, Katongole yatuma abaana be Lukyamuzi, Nakaana, ne Lwegaba bagende banonye ebitundu ebirala ewali amatale amalungi. Lukyamuzi ne banne bagoberera omugga oluvanyuma nebatuuka ku Kasozi Mulema okumpi n’ ennyanja Nalubaale. Mulema yabasanyusa nnyo nga balaba walungi nnyo. Olusozi lwali lwetolodwa emigga ate nga waliwo n’ebibira mwebasobola okwokya amanda ag’okukozesa mu ssassa okuttulula eby’byuma. Abaana ba Katongole bano abasatu gwe wamma nebasalawo okusenga ku Mulema. Aboluganda bano baddayo e Bijja okutegeeza kitaabwe Katongole ebikwata ku kyalo Mulema era nga eno bwewali wasinga Bijja mubuli ngeri. Naye Katongole yatuula abaana be nabagamba nti nze nkaddiye era Nkode okusenguka nga, kale ngenda kusigala wano ku Bijja naye mwe mugenda musenge era mukkalire ku Mulema anti tewakyali etutawanya. Bwatyo Katongole yawa abaana be Lukyamuzi, Nakaana ne Lwegaba omukisa bagende okutuula ku Mulema. 3. '''KATONGOLE AFUNYISA MUKYALA W’OMUKAMA OLUBUTO;''' Ebyafaayo ebinyumizibwa ebirala bigamba nti Katongole ne muganda we Lukyamuzi baali balangira mu Bwakabaka bwa [[:en:Bunyoro|Bunyoro]]-Kitara. Mukulu waabwe yali [[:en:Omukama_of_Bunyoro|Omukama]] (Kabaka) mu kiseera ekyo, gwe baayamba okutwala entebe mu ntalo z’obulangira nga bakola amafumu n’obusaale obw’omulembe ebyasukkuluma mu buddu obwo. <ref name=":1" /> Katongole yagwa mu mukwano noomu kubakyala b’ [[:en:Omukama_of_Bunyoro|Omukama]]. Omukyala ono lwali olwo nafuna olubuto lwa Katongole. [[:en:Omukama_of_Bunyoro|Omukama]] bwe yakitegeera, yasunguwala nnyo n’alagira Katongole attibwe, wamu nabuli muntu eyali kulusegere lwa Katongole omwali [[:en:Prince|Abalangira]] wamu [[:en:Princess|Nabambejja]]. Katongole yali afulumye mu lubiri nga agenze okunonya ''amayinja ga Matale'' (amayinja mwe basaanuusa ebyuma okukola [[:en:Spear|amafumu]] [[:en:Princess|n'obusaale]] ). Lukyamuzi bweyawulira Omukama kyayogedde yadduka mangu nagenda ategeeza Katongole eyali ku mugga Lukale ebiri mu Lubiri era namugamba nti tosobola kuddayo. Yamubulira n’Omukama bwali omusunguwavu ennyo era nga yali awadde ekiragiro ky'okutta Katongole nabuli akolagana naye. Lukyamuzi yali ku lusegere nnyo ne Katongole era yasalawo okubeera ku ludda lwe. <ref name=":1" /> Ab’oluganda bano bwebamanya nti Omukama munyiivu bwati nabasalawo obutadda mu lubiri mu Singo. Era bwebatyo nebatumya abaana babwe nabakyala ekiro ekyo badduke, ng’ Omukama tategedde nti tebagenda kuno awo okuva ku mugga Lutale gyebawesezanga. Batambulanga mu kiro gyebayitanga Baganda okubalaba ate n’okutemyako abasaale b’omukama. Ebinyonyi bya Ngaali bwebyatandikanga okuyimba kumakya awo nga banguwa okwesogga ebibira oba emigga okulya ate n’okuwumula. Abaluganda bombi nabantu babwe badduka nga baayolekera Obwakabaka bwa Buganda. [[:en:Kabaka_of_Buganda|Kabaka]] wa Buganda bweyawulira nti Katongole ne Lukyamuzi badduse e Bunyoro yabaniriza anti yalaba nti kigenda kumuwa obumanyirivu bw’abaweesi abakugu abasobola okumuyamba wamu n’egyelye okusukuluma ku maanyi g’egye lya Bunyoro. [[:en:Kabaka_of_Buganda|Kabaka]] yabaaniriza era nabagamba nti bagende bagira bewogoma e Mawokota. Kabaka yabasaba bakole nabaweesibe era babayigirize bulungi era omulimu guno baagukola bulungi. Era Kabaka yabasaba okukola amafumu, obusaale wamu n’ebyuma ebirala ebikozesebwa mu ntalo. Eby’okulwanyisa bino byayamba nnyo Kabaka Jjunju mukulwanyisa Bunyoro era n’okuwamba [[:en:Buddu|Buddu]]. Okunonyezebwa n'omutango byasigala ku mitwe gyaabwe e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]] kale nga balina okusenguka ennyo era nga balina kwekweka buli kiseera. Katongole yali akyali mu kweraliikirira n’okutya nti olunaku lumu [[:en:Omukama_of_Bunyoro|Omukama]] ayinza okusindika abasirikale okumunonya ate n’okumtta wamu nabantube. Olw’okutya kuno, baayongera okwolekera obukiikaddyo bwa [[:en:Buganda|Buganda]] nebayingira mu [[:en:Buddu|Buddu]] gye baayingira ekibira Teero ku bubalama lwe Nyanja Nnalubale (Lake Victoria) nebekwekwa mukibira kino okumala ekiseera. Bavanga mu kibira Teero mu [[:en:Buddu|Buddu]] nga bwe banoonya ''Amatale'' (olwazi mwe bagyanga ebyuma). Oluvanyuma nga wayise ebbange ate nga Buganda enyezeza Buddu Katongole ng’ate n’Omukama eyali yawolera e gwanga amaze okuva munsi, Katongole yassa ekikoowe era ye n’abantube nebatandika okwetaaya. Baava mu kibira Teero nebasenga e Bijja kati okumpi n’e [https://mapcarta.com/12815260 Bikira] gye baali basobola okuva okugenda nga boolekera olubalama [[:en:Lake_Victoria|lw’e Nnyanja Nnalubale]] okunoonya amatale. Baazula amatale agasangibwa mu bungi okumpi n’emyalo ku [[:en:Lake_Victoria|Nnyanja Nnalubale (Lake Victoria)]] mu kifo ekiyitibwa Mulema. <ref name=":1" /> Olw’okuba Katongole yali akaddiye, kyali kizibu okutambula olugendo luno okuva e Bijja okugenda e Mulema. Naye yasigira mutoowe Lukyamuzi wamu ne nabaanabe abamu okusenga e Mulema. Naye Mutagubya ne Nakana bakomangawo nnyo e Bijja okulambula ku kitaabwe, era bano e Mulema bavaayo neba era okumpi ne kitaabwe. Mutagubya oluvanyuma yasenga ku mutala Nkenge nga mu kiseera kino waliwo entebe y’ Omutaba gwa Mutagubya. Ate Kigambibwa nti Katongole yaleka alamye nti bwenfanga muganda wange Lukyamuzi ansikiranga bwaba taliwo munju ya Lukyamuzi mwemujjanga omusika wange, anti muganda wange yanjagala nnyo era yali mwetegefu okuwayo obulamu bwe olw’okubera nze. Kati naguno gujjwa Katongole akulira e Kika ky’ Ente ava mu Ssiga lya Lukyamuzi. Katongole yaziikibwa Mulema era ebyafaayo bigamba nti waliwo [[:en:Baobab_tree|omuti omunene ogwa]] ogwamera mu maaso g’entaana ye era n’okutuusa kati guyimiridde. Ate era kigambibwa nti [[:en:Spear|effumu]] lya Katongole n'ensinjo (ekintu ekikozesebwa okusala ebyuma ebyokya) byaziikibwa wansi w'omuti guno. Omuti guno gwakozesebwanga mu mikolo mingi egy’a Bagabo nga okujaguza omwezi omujjuvu ogw’ eggabogabo. Mu kiseera kino, tewali muntu akakasa watuufu wali ntaana ya Katongole weyali. <ref name=":1" /> == '''KATONGOLE ADDUKIRA E BUDDU''' == Ebyogerwa == Laba na bino == * [[Kabaka wa Buganda]] * [[Buganda|Obwakabaka bwa Buganda]] * [[Ekika ky'eMpindi|Ekika ky'E Mpindi]] * [[Mpologoma Clan|Ekika ky'E Mpologoma]] * [[Lugave Clan|Ekika ky'O Lugave]] * [[Nvubu Clan|Ekika ky'E Nvubu]] * [[Njovu Clan|Ekika ky'E Njovu]] == Ebijjuliziddwamu == <references /> [[Category:Ebika by'Abaganda]] [[Category:Buganda]] gxlze61g0sq1273zvdz9dfowdr9up9g 74721 74705 2026-09-11T22:53:15Z Thomas Katongole Lwebuga 11684 /* KATONGOLE N’ABAANABE BAWANGANGUKA OKUVA E’BUNYORO: */ 74721 wikitext text/x-wiki == '''EKIKA KY’ENTE ''(COW CLAN)'':''' == Ekika ky’ Enter kye kimu ku [[:en:Clan|bika]] atanu mwebibiri (52 clans) ebisangaibwa mu [[:en:Buganda|Bwakabaka bwa Buganda]]. Omukulu w’ekika Ky’ Ente ye Mutaka Katongole-Mugatta. Jajja we kika Katongole agambibwa nti yava mu [[:en:Bunyoro_kingdom|Bwakabaka / Obukama bwa Bunyoro-Kitara]]. Entebe y’Omutaka Katongole akulira ekika ky’ Ente esangibwa Mulema mu Buddu. <ref>{{Cite web |title=Nte History |url=https://www.obutaka.com/en/clans/clan-history/nte-history |access-date=2024-02-13 |website=www.obutaka.com |archive-date=2024-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240213104042/https://www.obutaka.com/en/clans/clan-history/nte-history |url-status=dead }}</ref> Mulema kyalo ekisangibwa ku njegoyego y’ebugwanjuba y’enyanja Nalubaala (Lake Victoria). Jjajja w’ekika ky’Ente owokuntiko Omutaka Katongole ava mu Bagabo b’e Mulema. Era kyekyo lwaki Katongole yeddira Nte Nkuggu (etalina mukira). Ebikwata ku Kika ky’ Ente bingi era e Kika kino kirina emitindo gy’ Ente ezeddirwa bingi. Buli mutindo nabuli siga mu Kika birina obuzaale, ennono, wamu n’obulombolombo ebyawukana. Naye newnkubadde nga Ente ezeddirwa nyingi naye Omutaka Katongole - Mugatta ye Katikkiro we Kika ky’ Ente. Era buli mutindo guyita mu Katongole okweyunga kubika ebirala mu Bwakabaka bwa Buganda okutuuka eri Ssabasajja Kabaka, Ssabataka wa Buganda. Entegeka eno ab’ Ente okuba n’obukulembeze obumu kyatekebwawo Ssabasajja Ssekabaka Daudi Chwa II - anti yagamba nti “buli Nte esobola okuzala ginawayo”. Era Ssabasajja yali mutuufu enti Ente Enkuggu (etalina mukira) eyinza okuzaala Ente eya Kayinda, oba eya Busito, oba eya Lubombwe. == '''AB’ETUTUMU MU EKIKA KY’ENTE MU BUGANDA:''' == Abente be bazaala Ssekabaka Edward Frederick William David Walugembe Mutebi Luwangula Muteesa II (19 November 1924 – 21 November 1969). Ssekabaka Muteesa II yalinnya ku Namulondo ya Buganda nga 22 November 1939.  Ssekabaka Muteesa II yayali Pulesidenti wa Uganda eyasooka  okuva mu 1962 okutuuka mu 1966 Milton Obote lweyamujjako obuyinza mu kikangabwa. Maama we Ssekabaka Muteesa yayali Nnabagereka Irene Drusila Namaganda -- (November 11, 1896 – September 15, 1957). Nnabagereka Irene Drusila Namaganda yayali omukyala omukulu owa Ssekabaka Daudi Chwa II. Ate era yafuuka Namasole wa Buganda nga mutabaniwe Ssekabaka Muteesa II atudde ku Namulondo. Bakadde ba Nnabagereka Irene Drusila Namaganda yeyali omwami Yonasani Kayizi (1870 - 1930), ne mukyalawe Ketula Nakato Kayizi (1875 – 1959) abavanga mu Buddu. Omuzilante Kayizi yali Mwawule era Yamuna obwawule mu 1896 nga ye mwawule eyasooka mu Buganda.<ref>{{Cite web |url=https://www.wikitree.com/wiki/Kaidzi-1 |access-date=2026-09-05 |website=www.wikitree.com}}</ref> == '''AMASIGA / EMITINDIRO GY’ EKIKA KY’ ENTE:''' == Ekika ky’ Ente kirimu amasiga agamanyiddwa mu Butongole musanvu (7).<ref>{{Cite book |last=Baral |first=Gehanath |date=2023 |title=Fluid Therapy in Labor |url=https://doi.org/10.1007/978-981-19-6145-8_44 |last2=Singh |first2=Ekika |publisher=Springer Nature Singapore |isbn=978-981-19-6144-1 |location=Singapore |pages=621–631}}</ref> Abantu bonna ebeddira Ente bakulemberwa Katongole-Mugatta (Omukulu ow'ekika ky'E Nte). Buli siga mu kika Ky ‘Ente lirina Omutaka era omukulu wesiga era ono yayunga esiga eri Katongole-Mugatta. Buli siga lirondoola obulombolombo n'empisa zaakyo. Gano wamanga ge masiga mu kika ky’ Ente agasinga okumanyika ennyo newankudde nga ekika kirina n’emitindiro emilala mingi. # '''Ente Enkuggu oba Enkunku''': Eno ye Nte ezalibwa [[:en:Cow|nga]] telina mukira. Abeddira Ente eno tebalya n Yama ya Nte talina mukira. Era tabalyanga kintu kyonna oba ettu erisibiddwa nga tekuli kaayi kayiseeko kuliwa ogwalibadde omukira. # '''Ente ya Lubombwe''': Eno ye Nte efaananamu nga Entulege ku Ddiba lyayo. # '''Ente ya Kaasa''': Eno ye Ente eriko ebbala eryeru ku mutwe. # '''Ente y’ Obusito''': Eno ye Nte eddamu okuwaka oba okuweeka nga tewannayita nnaku mwenda nga emaze okuzaala. Abeddira Ente eno tebanywa mata gavudde munte eno. # '''Ente ya Kayinda:''' Eno ye Nte erina omugongo omuddugavu oba Kawembawemba okuva ku mutwe okutuuka ku mukira. # '''Ente y’ Ekiganja''': Eno ye Nte erina ekinuulo ekimu kiddugavu ekirala kyeru. <ref name=":1">{{Cite web |title=Nte |url=https://www.obutaka.com/en/clans/nte |access-date=2024-02-13 |website=www.obutaka.com |archive-date=2024-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240213104041/https://www.obutaka.com/en/clans/nte |url-status=dead }}</ref> # '''Ente e Mpuula''': ENo ye Nte ebeera neddiba eriringa ettosi. Ssekabaka Daudi Chwa II yagatta abeddira Ente ez’emitindo gino gyonna mu Kika kimu eky’Ente nga kikulirwa Omutaka Katongole - Mugatta. Naye buli mutindo gulina amasiga gagwo ageetuukira ku Katongole. Era buli mutindo gulina era gukuuma obujajja, ennono wamu n’obulombolombo obwago. == '''EBIKULU EBIKWATA KU KIKA KY’ENTE:''' == {| class="wikitable" |+ ! Ekika ! Obubaka |- | Ekika | Nte |- | Akabiro | Ŋŋaali |- | Omukulu w'Ekika (Omutaka). | Katongole Muggata |- | Entebe y'Ekika (Obutaka) | Mulema, [[Buddu]] |- | Omubala | # Wante talina kabi. Mbadde ngaleeta (amata), omusumba aganywedde. # Ekyuma nkiridde, n'omukimba (omusaala) ngulidde. # Bwembirya, bwembiwoza, binsanga mu ssasa. <ref name=":1" /> |} == '''ENSIBUKO Y’EKIKA KY’ENTE:''' == Kigambibwa mubyafaayo nti omu kubasajja abwerekera Kabaka Kintu Kato ne Mugandawe Omukama Rukidi Isingoma (Wasswa) nga bajja munsi eno Jajja eyavaamu abantu abeddira Ente Enkuggu abali mu Buganda Kati yajja awerekera abalangira bano ababiri. Era kigamibibwa nti Kintu Kato ne Rukidi Isingoma bwebaava mu Abisiniya basooka kusisira mu Masaba (Mount Elgon - Elgonyi). Baali banonya ekitundu ekirimu obulamu wamu namatale amalungi. Anti omusajja eyawerekera ba Ssekabaka bano eyali ayitibwa Kiswiga yali Muweesi mukugu. Kintu Kato bweyatuuka mu Muwawa oluvanyuma gyetuuma Buganda, yayawukana ne mugandawe Rukidi Isingoma. Kintu yasigala mu Muwawa (Buganda), ate munne Rukidi Isingoma neyeyngerayo era nakkalira e Bunyoro. Abantu abalala Kintu ne Rukidi bebajja nabo beyawuzaamu, abantu abamu ne basigala ne Kabaka Kintu, ate abalala nebagenda ne Rukidi Wasswa eyalya Obukama bwa Bunyoro-Kitala. Abagenda n’Omukama Rukidi Wasswa mwemwali ne Jajja wekika ky’Ente Kiswiga.<ref>{{Cite book |date=2023-03-02 |title=Katikkiro, n. |url=https://doi.org/10.1093/oed/1122807463 |publisher=Oxford University Press}}</ref> Rukidi Isingoma (Wasswa) nga atuuse e Bunyoro yakuba embugaye e Kibulala mu Singo, era Naalya Obukama bwa Bunyoro-Kitara nayitibwa Omukama Rukidi Chwamale Mwanga Winyi. Ono yeyafuuka Omukama Isingoma (Wasswa) Mugaga Rukidi eyatandika obukulembeze bwa Babito mu Bunyoro-Kitara. Omukama Rukidi yawa musajjawe Kiswiga ettaka ku mutala Kyankere eriri mu Ssingo, anti Kiswiga yali ''Muweesi'' ate nga mu Ssingo mwalimu amayinja gebayitanga amatale nga mangi ddala. Kiswiga yeyawesezanga Omukama Rukidi amafumu, obwambe, nebintu ebirala. Kiswiga yakolanga ebintu bingi muno mwemwali; okukola amafumu, enkumbi, obwambe, okuweta obukomo bwabambejja ate nendege zabalangira. Ku Kyankere Kiswiga gyeyazalira abaana be bano; Lwekana, Bwebale, Kaweesi, Kagolo era nabalala bangi. Kiswiga bweyafa omwanawe Lwekana yeyamusikira. Lwekana nga amaze okusikira kitaawe Kiswiga naye yatuula ku kyalo Kyankere nakkalira. Lwekana yazaala abaana bano abamanyikiddwa; Wangi, Kyumu, Kyamanywa n’abalala bangi. Lwekana bweyafa omwanawe Wangi n’amusikira. Wangi naye yatuula mu Singo era yazaala abaana be bano; Katongole, Lwekana, Njuki, Kitaka, Kalibata, Ddungu, Mulindwa n’abalala bangi. Era Wangi naye yali ''Muweesi'' nga Jajjawe Kiswiga nekitaawe Lwekana. Nga Katongole akuze wamu nebagandabe abamu bayawukuna ku Kitaabwe Wangi nabamuleka e Kyankere ate bbo nebagenda basenga ku mitala Kyaninga, abalala nebeyongerayo nebasenga e Mabona. Kalibata ye yasenga ku lusozi Ngobya. Katongole ne bagandabe bonna baweesezanga ku ngyegoyego z’omugga Lusamule, oguyiwa amazzi mu Mugga omunene Mayanja. Wangi bweyafa mutabaniwe Katongole yeyamusikira. Naye Katongole yali ayagala nnyo Kitawe era nga munganzi nnyo. Kale kitaawe bweyafa omwezi gwali gwa ggabogabo (nga mwetolovu era nga gumemuka ng’enjuba), era kulwo Katongole yagaana okulya emmere mukyalawe gyeyali amutegekedde akawungeezi olw’okukungubagira kitaawe. Era ekiro ekyo yasula kukyoto teyesogga bulili. Olw’okujjukiranga olunaku kitaawe Wangi lweyafirako yagamba nti, “Nze n’abaana bange wamu Nabasumba yange bonna tetujja kulyanga kyagulo nga omwezi gwa ggabogabo.” Era akalombolombo kano kekavirako abaana nabazzukulu ba Katongole okuyitibwa ABAGABO. Era Katongole nabaanabe batandika enkola enkola eyokujjukiranga Wangi nabantu babwe abalala abaana nga babasibira ku mwezi gwe ggabogabo era wabangawo y'okutukuza emyoyo ate nokusabira abalala okufuna ebirungi, obugagga, amaka nebirala omuntu byeyabanga ayagala okwetuusaako. Emikolo gino gyamalanga ennaku ssatu nga omwezi ogwegabogabo (omujuvu) tegunavaayo n'endala ssatu nga guvuddeyo. <ref name=":1" /> Naguno gujjwa Abagabo akalombolombo kano bakasaamu ekitiibwa. == '''AB’ENTE N’OKUWEESA MU BUNYORO-KITARA:''' == Abaweesi (Blacksmith) omugaso gwamanyi nnyo mubyafaayo by’ Obukama bwa Bunyoro-Kitara wamu n’obwa Kabaka bwa Buganda. Omulimu gw’okuweesa guno Gwayamba nnyo okukulakulanya Bunyoro-Kitara muby’ obulimi, obusubuuzi, wamu neby’ amagye. Bunyoro-Kitara yakulakulana mangu ate nemanyika nnyo nga ensibuko yokuweesa n’okusanuusa ebyuma (metal working) mubitundu ebyetolodde enyanja Nalubaale. Kiswiga nabaanabe era nabantu bebatendekanga bebatambuzanga omulimu guno og’omugaso mu Bunyoro-Kitara.<ref>{{Cite book |last=Doyle |first=Shane |date=2011-12-08 |title=Winyi IV, Tito |url=https://doi.org/10.1093/acref/9780195301731.013.50217 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-530173-1}}</ref> Kigambibwa nti Kiswiga nabaanabe wamu nabaweesi beyalungamya mu mulimu guno bakola kinene okuyamba Rukidi Isingoma (Wasswa) okulwana era n’okufuuka Omubito (Omukulembeze) mu Bunyoro-Kitara. Anti Katongole neebanne balina amagezi agasukuluma mukuyiya era n’okusanuusa ebyuma okuva mu mayinja (Amatale). Bakoleranga Rukidi Isingoma ebyokulwanyisa ate n’okutendeka egyelye mukokozesa eby’okulwanyisa bino. Mubyokulwanyisa byebakolnga mwe mwali amafumu, engabo, obusaale, emitego, embazzi nebirala. Essassa lya Katongole lyali mu Singo ku mugga Lusamule okumpi ne Kibulala. Omugga Lusamule mutono naye guyiwa amazi gagwo mu mugga omunene Mayanja. Bali balina okubeera okumpi namazi, anti okuweesa bali beetaaga amayinja ate n’amazi ag’okuwoza ate n’okuyoyota byebabanga bawesezza. Omulimu omulala Oglala omukukutivu eri Katongole nabaanabe kwekulunda ente. == '''AMANNYA AGATUUMIBWA AB’EKIKA KY’ENTE:''' == Amannya ag’ekika ky’ Ente mangi nnyo. Waliwo agabasajja ate nagabakyala. Amannya agasinga gatuumibwa okuva mu milimu oba ebikolwa ba Jjajaffe bye byebakolanga ate n’ebyo ebyaliwo ne bye balabanga munsi mubudde obwo. Amannya gagwa mu biti bino; 1). Agaava kumilimu gwabwe ogw’okuweesa. 2). Agaava kumulimu gwabwe ogw’obulunzi. 3). Agaana mu ngero, oba ag’okugereesa. 4). Agaava mu byaliwo munsi mubudde obwo. 5). Agaava mu Mikago - emikwano. 6). Agaava mukubbula. {| class="wikitable" | valign="top" | {| class="wikitable" | colspan="4" valign="top" |'''AMANNYA G'ABASAJJA''' |- | valign="top" |Aligaweesa | valign="top" |Katema Kansinjo | valign="top" |Lwesabula | valign="top" |Nnyondo |- | valign="top" |Bagonza Kyesero | valign="top" |Katongole | valign="top" |Maganagante | valign="top" |Nsasi |- | valign="top" |Bakaze | valign="top" |Kawaganya | valign="top" |Maganda | valign="top" |Nsinjo |- | valign="top" |Balirondo Bbalakka | valign="top" |Kaweesi | valign="top" |Magezi Ntake | valign="top" |Ntensibe |- | valign="top" |Balunonyeza Mbazzi | valign="top" |Kaweewo | valign="top" |Manda | valign="top" |Ntwata |- | valign="top" |Balyanente | valign="top" |Kayaabula | valign="top" |Mbajo | valign="top" |Ssaaka Kyuma |- | valign="top" |Balyangente | valign="top" |Kayima | valign="top" |Mbalire | valign="top" |Ssazi |- | valign="top" |Bazziwe | valign="top" |Kiganda | valign="top" |Mivubo Gyabaweesi | valign="top" |Ssebiragala |- | valign="top" |Biraalo | valign="top" |Kigodo | valign="top" |Miwanda | valign="top" |Ssebugenyi |- | valign="top" |Birigenda Bitalo | valign="top" |Kigulenkumbi | valign="top" |Mpijja | valign="top" |Ssebuuma |- | valign="top" |Biriggwa | valign="top" |Kitasse Muyima | valign="top" |Mugaati | valign="top" |Ssebyanzi |- | valign="top" |Bivuge Ebidde | valign="top" |Kitunzi | valign="top" |Mugabo | valign="top" |Ssebyayi |- | valign="top" |Bubugga | valign="top" |Kityamuweesi | valign="top" |Muganji | valign="top" |Ssekikubo Kitutente |- | valign="top" |Buggala Nziji | valign="top" |Kiwanyizi | valign="top" |Mugenyi | valign="top" |Ssekyanzi |- | valign="top" |Bukulu Bwante | valign="top" |Kyewalyanga | valign="top" |Mugenyi Asooka | valign="top" |Ssemaganda |- | valign="top" |Buuma | valign="top" |Kyuma | valign="top" |Mugonyi | valign="top" |Ssemanda Agemenyambazzi |- | valign="top" |Bwebale | valign="top" |Lubowa | valign="top" |Mugonza | valign="top" |Ssemata |- | valign="top" |Byuma | valign="top" |Lugasa | valign="top" |Mukimba | valign="top" |Ssempijja |- | valign="top" |Ddungu | valign="top" |Lugomugenyi | valign="top" |Mukooza | valign="top" |Ssenkomera |- | valign="top" |Enteweraga | valign="top" |Lugonvu | valign="top" |Mulema | valign="top" |Ssennyondo |- | valign="top" |Jjesero | valign="top" |Lujuna | valign="top" |Muliro Gwassasa | valign="top" |Ssente |- | valign="top" |Kagayo | valign="top" |Lukyamuzi | valign="top" |Munyagwa | valign="top" |Ssenyana |- | valign="top" |Kagodo | valign="top" |Luliiramunnyana | valign="top" |Musubire | valign="top" |Ssenyondo |- | valign="top" |Kajimbo | valign="top" |Lutangirante | valign="top" |Musumba | valign="top" |Sserugo |- | valign="top" |Kajojo | valign="top" |Luweesi | valign="top" |Mutagubya | valign="top" |Sseruwugge |- | valign="top" |Kakinda | valign="top" |Luwerekera | valign="top" |Muweesi | valign="top" |Ssessazi |- | valign="top" |Kakooza | valign="top" |Luwondera | valign="top" |Muwulya | valign="top" |Ssewalinte |- | valign="top" |Kalegga | valign="top" |Luwugge | valign="top" |Muyira | valign="top" |Ssewannyana |- | valign="top" |Kalugo | valign="top" |Luyima | valign="top" |Mwesezi | valign="top" |Ssewante |- | valign="top" |Kaluma | valign="top" |Lwabisaka | valign="top" |Mwota Ssubi | valign="top" |Tteero Kibira |- | valign="top" |Kaluusi | valign="top" |Lwasamayinja) | valign="top" |Nakaana | valign="top" |Wangi Mu Lubaale |- | valign="top" |Kannyambo | valign="top" |Lwasampijja | valign="top" |Nduusi | valign="top" |Wante Talina Kabi |- | valign="top" |Kasibante | valign="top" |Lwebuga | valign="top" |Njagala | valign="top" |Zzalugo Teziyomba |} | valign="top" | {| class="wikitable" | colspan="4" valign="top" |'''AMANNYA G'ABAKYALA''' |- | valign="top" |Nabagabo | valign="top" |Nakyanzi | valign="top" |Namugenyi | valign="top" |Natoolo |- | valign="top" |Nabagonza | valign="top" |Nakyesero | valign="top" |Namugonza | valign="top" |Natteero |- | valign="top" |Nabakooza | valign="top" |Nakyuma | valign="top" |Namugonza | valign="top" |Navvumbe |- | valign="top" |Nabalamazi | valign="top" |Nalugo | valign="top" |Namukimba | valign="top" |Nawangi |- | valign="top" |Nabasumba | valign="top" |Nalujjuna | valign="top" |Namukooza | valign="top" |Nawante |- | valign="top" |Nabatongole | valign="top" |Nalukwanzi | valign="top" |Namusambante | valign="top" |Nnannyana |- | valign="top" |Nabaweesi | valign="top" |Nalusira | valign="top" |Namusubire | valign="top" |Nnyana |- | valign="top" |Nabbona | valign="top" |Naluweesi | valign="top" |Namusumba | valign="top" |Terinakabi |- | valign="top" |Nabide | valign="top" |Naluwugge | valign="top" |Namuvubo | valign="top" |Wannyana |- | valign="top" |Nabiragala | valign="top" |Naluyijja | valign="top" |Namuweesi | valign="top" | |- | valign="top" |Nabiralo | valign="top" |Naluyima | valign="top" |Namuwulya | valign="top" | |- | valign="top" |Nabiwata | valign="top" |Namagana | valign="top" |Namuyingo | valign="top" | |- | valign="top" |Nabugenyi | valign="top" |Namaganda | valign="top" |Namuyira | valign="top" | |- | valign="top" |Nabuuma | valign="top" |Namalyante | valign="top" |Namuyira | valign="top" | |- | valign="top" |Nabuuma | valign="top" |Namanda | valign="top" |Nanduusi | valign="top" | |- | valign="top" |Nabuyungo | valign="top" |Namasiriba | valign="top" |Nanjagala | valign="top" | |- | valign="top" |Nabyanzi | valign="top" |Namata | valign="top" |Nanjuki | valign="top" | |- | valign="top" |Nabyuma | valign="top" |Nambaje | valign="top" |Nankomera | valign="top" | |- | valign="top" |Naggana | valign="top" |Nambalire | valign="top" |Nankuuwe | valign="top" | |- | valign="top" |Najjesero | valign="top" |Namivubo | valign="top" |Nankwale | valign="top" | |- | valign="top" |Nakabiga | valign="top" |Namiwanda | valign="top" |Nannume | valign="top" | |- | valign="top" |Nakaddu | valign="top" |Namiwanda | valign="top" |Nannyondo | valign="top" | |- | valign="top" |Nakagodo | valign="top" |Namiyingo | valign="top" |Nansasi | valign="top" | |- | valign="top" |Nakasibante | valign="top" |Namiyingo | valign="top" |Nansawa | valign="top" | |- | valign="top" |Nakate | valign="top" |Nampera | valign="top" |Nansinjo | valign="top" | |- | valign="top" |Nakaweesi | valign="top" |Nampijja | valign="top" |Nantensibe | valign="top" | |- | valign="top" |Nakayima | valign="top" |Nampomero | valign="top" |Nantwatwa | valign="top" | |- | valign="top" |Nakayingo | valign="top" |Namugaati | valign="top" |Nanyondo | valign="top" | |- | valign="top" |Nakayondo | valign="top" |Namugabo | valign="top" |Nassaazi | valign="top" | |- | valign="top" |Nakinja | valign="top" |Namuganji | valign="top" |Nassasa | valign="top" | |- | valign="top" |Nabagabo | valign="top" |Nakyanzi | valign="top" |Namugenyi | valign="top" |Natoolo |} <nowiki>*</nowiki>Nakayima – Lino lyali Linnya lya mmandwa ya Kabaka Ndawula eyaberanga ku lusozi Mudende |} == '''KATONGOLE N’ABAANABE BAWANGANGUKA OKUVA E’BUNYORO:''' == Ebyogerwa kukuva kwa Katongole nabantubee Bunyoro biwerako. Biwerako lwansonga nti ebigambo bino tebyawandikibwa nga byakabaawo. Naye naye buli kiragae nti Katongole yanyiza Omukama, ekintu kyeyali tasobola kumusonyiwa. # '''ENTE ENKUNKU EZALIBWA MU KIRALO KYA KATONGOLE;''' Olwali olwo nga ente mukiraro kya Katongole ezaala enyanja nga telina mukira. Ente bwetutyo yali terabwangako mukiralo kyonna era Katongole yamutiisa nnyo. Ente eno etalina mukira yali erabika bubi nnyo era ng’ebeera yetoloddwa ensowera. Abaana ba Katongole ente eno nga tebaagala kugitunulako oba kugitwala kutale kugirunda nante ndala. Katongole ente eno teyagyagala nakatono era yagamba abaanabe nti, “Ente eno nebwerikula tewabanga n’omu annywa amata gaayo oba okulya ennyama yaayo. Bwatyo Katongole nafuula Ente etalina mukira ey’omuziro era akabonero kaabwe akabawula kubantu abalala n’okutusa kati. Naguno gujjwa bazzukulu ba Katongole Abagabo be Mulema tebalya nnyama y’ensolo yonna ezaalibwa nga terina mukira. Nebweliba tooke ona gonja emissa nelitayisayo mpumumpu Abagabo tebalirya. Era akalombolombo kano kagenda nekitundu erisibiddwa nerikunguyira nga teririna kaayi kasoolobyeko, anti nalyo Abagabo ebiriimu tebalirya. Enti eyo etalina mukira ng’ezzaliddwa yasomba bangi okujja okugyerabirako. Naye mwabo mwemwali nebatayagaliza Katongole. Omu kwabo yali mulaguzi w’ Omukama wa Bunyoro-Kitara. Bweyawulira ekyagudde mukiraro kya Katongole nagamba Omukama nti toddamu kunywa mata gava wa Katongole anti bwonaganywa oba kweletera ebizibu. Era yasalako Katongole ebigambo bingi ebyamukyayisa Omukama wa Bunyoro. 2. '''MUWALA WA KATONGOLE AZAALA NAMAGOYE:''' Olwatuuka nga Katongole asiigira Omukama Wanyi II muwalawe Nakayija. Olwali olwo, Nakayija Nasuna olubuto. Eby’embi bweyazaala omwana gweyazala yali Namagoye. Omukama bwebamubulira nti Nakayija omwana gwazadde Namagoye gwe wamma natya nnyo. Bwatyo yayita abalubaale be bamulagule kumwana ono Namagoye ate wamu ne Maama w’ omwana ono. Abalubaale bonna bamugamba kimu nti omwana ono aja kuba wabulabe eri Omukama wamu n’ Obukama bwa Bunyoro. Bamaulugula nti okujjwo obulabe buno omwana ono alina okutugibwa. Era bamugamba nti Nakayija nnyini womwana wamu ne kitaawe Katongole n’abantu ba Katongole bonna battibwe. Katongole ebigambo by’abalubale bwebyamugwa mumatu nakungaanya bakazi be, abaana be, wamu nab’ ekikakye bonna nabategeza nti balina okwabulira Kibulala - Bunyoro. Badduka nga bolekera Buganda. Katongole yawereza abantu eri Kabaka wa Buganda okumubulira era n’okumusaba obubudamo. Olugendo lwali luwanvu ate nga lulimi ebizibu anti balina okwekweka okulaba nti abamow b’ Omukama tebabagwa mubuwufu. Olugendo okugenda okugwa nga Katongole nabantu be bali mu Buddu. Naye abamu kubaana ba Katongole nabantu babwe bagendanga basigalira mukubo nga bakooye. Kalibata yasigala Kiima ku lusozi Kagaba mu Ssingo. Kaweeru ne Kitaka bano baasigala ku kayanja Mutukula akali okumpi ne Nnyanja Mburo. Katongole nabantu be bwebaava e Kagaba gyebaleka Kalibata nebatuuka e Mubende, omuwala Nakayima ne Mugangi webaasigala nabantu babwe. Nga bavudde e Mubende batuuka ku kibira nakasozi Lusiba era wano Nakaddu naababe webasigala. Bwebava ku Lusiba basomoka omugga Nabakazi era nabayita e Bujunuzi nebatuuka e Kawalya okumpi n’e Kisozi. Wano Mugalala ow’ Ensenene yabaniriza mukitundukye era wano Kangologwa naababe webasigala. Katongole bweyasiibula munywanyiwe Mugalula e Kawula basomoka omugga Katonga. Okumpi n’ omugga Katonga Kalwanga, Lwekana babantu baabwe webasimba amakanda. Ate Kalwanga bweyalengera akasozi Buganga nekibira ekyali kiketorodde nasiimawo nga walungi okwekweka, anti yalaba nga waliwo emigga egiyita erudda n’erudda ate nga waliwo nakayanja kale nga kiringa e kizinga era wano ye naababe webasigala. Ate ye Lwera yasalawo kugenda kwekweka ku nnyanja e Nabugabo. Katongole nebeyali nabo nebasooka basigala e Kankobe okumala ekiseera. Oluvanyuma baava e Kankobe nebayongerayo nebayingira mu Buddu. Mubiseera ebyo Buddu yalimu abantu batono ddala era nga mulimu ebyalo bitono era balina okunonya awalungi awokwekweka. Bali balikumpi okumalako Buddu nebatuuka kukibira Tero era wano Katongole wamusanyusa nga basobola okwekweka obulungi ate nga kati ddala baali besulidde ddala okuva e Singo ewali olubiri lw’ Omukama. Bayingira mu Kibira Tero era bakuba Katongole yakuba embuga ku mbibiro z’ akagga Kabira. Nga bagumidde mu Tero era nga Katongole alaba tewali abalondoola ye nabantu be batandika okwetaaya era abaana be nabantu abalala batandika okugenda buli omu gyayagala. Bwatyo Kagayu n’ abaana be Kabona ne Namwala nebasomoka ennyanja Kagera nebayingira mu Kiziba. Kagayu n’ abantu be bayanirizibwa Kabaka Bulungu I eyali alidde obwa kabaka bw’e Kiziba. Kabaka Bulungu I naawe Kagayu ebyalo bisatu; Bukwale, Luzinga wamu ne Ssozi. Kagayu nakuba embugaye n’essasa ku Bukwale, Kabona nazimba ku Luzinga, ate ye Namwala naabeera ku kyalo Ssozi, era nebatandika okuweseza Kabaka Bulungi I ekyayamba obwa Kabaka bwakiziba okwongera okukulakulana n’okusubula n’obwakabaka obulala. Ddungu wamu n’abaana be Wangi ne Nemba bali kwabo abaasigal ne Katongole ku Tero. Ate bwewayita akabange ye Wangi olw’okwagala okuvuba nasenguka okuva e Tero nagenda e Bukoba Kati ekiri mu Tanzania. Ye Nemba yasigala ne kitaawe wamu n’abantu abalala a basigala ne Jajjaffe Katongole ku Tero. Ku Tero Nemba gyeyazalira omwana we omuwala Lukwanzi eyayatikirira ennyo ol’okuba omulwanyi kasiggu. Anti Naguno gujjwa akyayogerwako ng’omulwanyi eya wonya Jajjawe Katongole okutibwa bweyafumita Lukwate effumu namutta. Lukwate yali atumiddwa Omukama we Bunyoro wamu nabambowa abalala okugoberera Katongole era bamutte. Olutalo luno Lukwanzi yeyaluwangula nga lwali mu kibira Tero. Nga wayise ebbanga nga waliabika tewakyali abawondera Ddungu yasalawo okuva mukibira Tero gyeyaleka Katongole n’abantu abalala. Ddungu ne mutabaniwe Nemba basengukira Kooki era nebakuba embuga yabwe ku nnyanja Kijanebarora (kitegeeza ennyanja eyajja nga abantu balaba). Era abantu abalala bebajja nabo nebasasanira mubitundu by’e Kanabulemu. Oluvanyuma ne Wangi yava e Bukoba gyeyali avubira ate nasenga e Kibimba. Mugandawe Namuyira ye n’agenda asenga ku mutala Kakira e Bugabo. Munaabwe Lubowa ye yagenda n’asenga ku mutala Mugombe okulirina omugga Muzira. Katongole yafuna amawulire nti Omukama we Bunyoro eyali amunonya okumutta yali akisizza omukono. Olwo Katongole yassa ekikoowe anti nga tewakyali amunonya kumutta wamu n’abantu be. Era Katongole yatandika okwetaaya obulungi, era yasenguka okuva mu kibira Tero n’asenga ku mutala Kamuganja okumpi n’e Sanje wamu nabantu be. Nga bali ku Kamuganja, Katongole yatuma Lujabuzi okwongera okulambula ebitundu ebibariranye naddala okulaba wa awajjimu ate nebitundu ebirimu amatale. Lujabuzi yetolola ebitundu bingi naye bweyatuuka e Bijja (Kati wano webayita Biikira okulirina ekibuga Kyotera) newamusanyula nnyo, anti waliwo olusozi okwali amayinja amalungi ate nga wetoloddwa emigga webasobola okufuna amazi gebetaaga mu ssassa. Bwatyo Lujabuzi yaddayo e Kamuganja naawa Katongole amawulire gano. 3. '''KATONGOLE AFUNYISA MUKYALA W’OMUKAMA OLUBUTO;''' Ebyafaayo ebinyumizibwa ebirala bigamba nti Katongole ne muganda we Lukyamuzi baali balangira mu Bwakabaka bwa [[:en:Bunyoro|Bunyoro]]-Kitara. Mukulu waabwe yali [[:en:Omukama_of_Bunyoro|Omukama]] (Kabaka) mu kiseera ekyo, gwe baayamba okutwala entebe mu ntalo z’obulangira nga bakola amafumu n’obusaale obw’omulembe ebyasukkuluma mu buddu obwo. <ref name=":1" /> Katongole yagwa mu mukwano noomu kubakyala b’ [[:en:Omukama_of_Bunyoro|Omukama]]. Omukyala ono lwali olwo nafuna olubuto lwa Katongole. [[:en:Omukama_of_Bunyoro|Omukama]] bwe yakitegeera, yasunguwala nnyo n’alagira Katongole attibwe, wamu nabuli muntu eyali kulusegere lwa Katongole omwali [[:en:Prince|Abalangira]] wamu [[:en:Princess|Nabambejja]]. Katongole yali afulumye mu lubiri nga agenze okunonya ''amayinja ga Matale'' (amayinja mwe basaanuusa ebyuma okukola [[:en:Spear|amafumu]] [[:en:Princess|n'obusaale]] ). Lukyamuzi bweyawulira Omukama kyayogedde yadduka mangu nagenda ategeeza Katongole eyali ku mugga Lukale ebiri mu Lubiri era namugamba nti tosobola kuddayo. Yamubulira n’Omukama bwali omusunguwavu ennyo era nga yali awadde ekiragiro ky'okutta Katongole nabuli akolagana naye. Lukyamuzi yali ku lusegere nnyo ne Katongole era yasalawo okubeera ku ludda lwe. <ref name=":1" /> Ab’oluganda bano bwebamanya nti Omukama munyiivu bwati nabasalawo obutadda mu lubiri mu Singo. Era bwebatyo nebatumya abaana babwe nabakyala ekiro ekyo badduke, ng’ Omukama tategedde nti tebagenda kuno awo okuva ku mugga Lutale gyebawesezanga. Batambulanga mu kiro gyebayitanga Baganda okubalaba ate n’okutemyako abasaale b’omukama. Ebinyonyi bya Ngaali bwebyatandikanga okuyimba kumakya awo nga banguwa okwesogga ebibira oba emigga okulya ate n’okuwumula. Abaluganda bombi nabantu babwe badduka nga baayolekera Obwakabaka bwa Buganda. [[:en:Kabaka_of_Buganda|Kabaka]] wa Buganda bweyawulira nti Katongole ne Lukyamuzi badduse e Bunyoro yabaniriza anti yalaba nti kigenda kumuwa obumanyirivu bw’abaweesi abakugu abasobola okumuyamba wamu n’egyelye okusukuluma ku maanyi g’egye lya Bunyoro. [[:en:Kabaka_of_Buganda|Kabaka]] yabaaniriza era nabagamba nti bagende bagira bewogoma e Mawokota. Kabaka yabasaba bakole nabaweesibe era babayigirize bulungi era omulimu guno baagukola bulungi. Era Kabaka yabasaba okukola amafumu, obusaale wamu n’ebyuma ebirala ebikozesebwa mu ntalo. Eby’okulwanyisa bino byayamba nnyo Kabaka Jjunju mukulwanyisa Bunyoro era n’okuwamba [[:en:Buddu|Buddu]]. Okunonyezebwa n'omutango byasigala ku mitwe gyaabwe e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]] kale nga balina okusenguka ennyo era nga balina kwekweka buli kiseera. Katongole yali akyali mu kweraliikirira n’okutya nti olunaku lumu [[:en:Omukama_of_Bunyoro|Omukama]] ayinza okusindika abasirikale okumunonya ate n’okumtta wamu nabantube. Olw’okutya kuno, baayongera okwolekera obukiikaddyo bwa [[:en:Buganda|Buganda]] nebayingira mu [[:en:Buddu|Buddu]] gye baayingira ekibira Teero ku bubalama lwe Nyanja Nnalubale (Lake Victoria) nebekwekwa mukibira kino okumala ekiseera. Bavanga mu kibira Teero mu [[:en:Buddu|Buddu]] nga bwe banoonya ''Amatale'' (olwazi mwe bagyanga ebyuma). Oluvanyuma nga wayise ebbange ate nga Buganda enyezeza Buddu Katongole ng’ate n’Omukama eyali yawolera e gwanga amaze okuva munsi, Katongole yassa ekikoowe era ye n’abantube nebatandika okwetaaya. Baava mu kibira Teero nebasenga e Bijja kati okumpi n’e [https://mapcarta.com/12815260 Bikira] gye baali basobola okuva okugenda nga boolekera olubalama [[:en:Lake_Victoria|lw’e Nnyanja Nnalubale]] okunoonya amatale. Baazula amatale agasangibwa mu bungi okumpi n’emyalo ku [[:en:Lake_Victoria|Nnyanja Nnalubale (Lake Victoria)]] mu kifo ekiyitibwa Mulema. <ref name=":1" /> Olw’okuba Katongole yali akaddiye, kyali kizibu okutambula olugendo luno okuva e Bijja okugenda e Mulema. Naye yasigira mutoowe Lukyamuzi wamu ne nabaanabe abamu okusenga e Mulema. Naye Mutagubya ne Nakana bakomangawo nnyo e Bijja okulambula ku kitaabwe, era bano e Mulema bavaayo neba era okumpi ne kitaabwe. Mutagubya oluvanyuma yasenga ku mutala Nkenge nga mu kiseera kino waliwo entebe y’ Omutaba gwa Mutagubya. Ate Kigambibwa nti Katongole yaleka alamye nti bwenfanga muganda wange Lukyamuzi ansikiranga bwaba taliwo munju ya Lukyamuzi mwemujjanga omusika wange, anti muganda wange yanjagala nnyo era yali mwetegefu okuwayo obulamu bwe olw’okubera nze. Kati naguno gujjwa Katongole akulira e Kika ky’ Ente ava mu Ssiga lya Lukyamuzi. Katongole yaziikibwa Mulema era ebyafaayo bigamba nti waliwo [[:en:Baobab_tree|omuti omunene ogwa]] ogwamera mu maaso g’entaana ye era n’okutuusa kati guyimiridde. Ate era kigambibwa nti [[:en:Spear|effumu]] lya Katongole n'ensinjo (ekintu ekikozesebwa okusala ebyuma ebyokya) byaziikibwa wansi w'omuti guno. Omuti guno gwakozesebwanga mu mikolo mingi egy’a Bagabo nga okujaguza omwezi omujjuvu ogw’ eggabogabo. Mu kiseera kino, tewali muntu akakasa watuufu wali ntaana ya Katongole weyali. <ref name=":1" /> == '''KATONGOLE BAGENDA E BIJJA N’EMULEMA:''' == Lwali olwo Katongole n’afuna amawulire nti Omukama we Bunyoro eyali amunonya okumutta yali akisizza omukono. Olwo Katongole yassa ekikoowe anti nga tewakyali amunonya kumutta wamu n’abantu be. Era Katongole yatandika okwetaaya obulungi, era yasenguka okuva mu kibira Tero n’asenga ku mutala Kamuganja okumpi n’e Sanje wamu nabantu be. Nga bali ku Kamuganja, Katongole yatuma Lujabuzi okwongera okulambula ebitundu ebibariranye naddala okulaba wa awajjimu ate nebitundu ebirimu amatale. Lujabuzi yetolola ebitundu bingi naye bweyatuuka e Bijja (Kati wano webayita Biikira okulirina ekibuga Kyotera) newamusanyula nnyo, anti waliwo olusozi okwali amayinja amalungi ate nga wetoloddwa emigga webasobola okufuna amazi gebetaaga mu ssassa. Bwatyo Lujabuzi yaddayo e Kamuganja naawa Katongole amawulire gano. Katongole bweyafuna amawulire Lujabuzi geyamuwa yakunganya abaana be n’abantu babwe era nabagamba nti bagenda kusenguka bagende e Bijja. Katongole yakuba embuga ye ku Bijja n’abaana be Nakaana, Lukyamuzi, Lwegaba, Natasha, Lujabuzi ne Kakooza. Wano ku Bijja, Katongole n’abaana be bawesezaawo nnyo. Nga amayinja g’ amatale gugenda gakendeera, Katongole yatuma abaana be Lukyamuzi, Nakaana, ne Lwegaba bagende banonye ebitundu ebirala ewali amatale amalungi. Lukyamuzi ne banne bagoberera omugga oluvanyuma nebatuuka ku Kasozi Mulema okumpi n’ ennyanja Nalubaale. Mulema yabasanyusa nnyo nga balaba walungi nnyo. Olusozi lwali lwetolodwa emigga ate nga waliwo n’ebibira mwebasobola okwokya amanda ag’okukozesa mu ssassa okuttulula eby’byuma. Abaana ba Katongole bano abasatu gwe wamma nebasalawo okusenga ku Mulema. Aboluganda bano baddayo e Bijja okutegeeza kitaabwe Katongole ebikwata ku kyalo Mulema era nga eno bwewali wasinga Bijja mubuli ngeri. Naye Katongole yatuula abaana be nabagamba nti nze nkaddiye era Nkode okusenguka nga, kale ngenda kusigala wano ku Bijja naye mwe mugenda musenge era mukkalire ku Mulema anti tewakyali etutawanya. Bwatyo Katongole yawa abaana be Lukyamuzi, Nakaana ne Lwegaba omukisa bagende okutuula ku Mulema. == Laba na bino == * [[Kabaka wa Buganda]] * [[Buganda|Obwakabaka bwa Buganda]] * [[Ekika ky'eMpindi|Ekika ky'E Mpindi]] * [[Mpologoma Clan|Ekika ky'E Mpologoma]] * [[Lugave Clan|Ekika ky'O Lugave]] * [[Nvubu Clan|Ekika ky'E Nvubu]] * [[Njovu Clan|Ekika ky'E Njovu]] == Ebijjuliziddwamu == <references /> [[Category:Ebika by'Abaganda]] [[Category:Buganda]] h57qgg9wxjmv010jntextcy7r09rjky 74722 74721 2026-09-11T22:58:20Z Thomas Katongole Lwebuga 11684 /* KATONGOLE BAGENDA E BIJJA N’EMULEMA: */ 74722 wikitext text/x-wiki == '''EKIKA KY’ENTE ''(COW CLAN)'':''' == Ekika ky’ Enter kye kimu ku [[:en:Clan|bika]] atanu mwebibiri (52 clans) ebisangaibwa mu [[:en:Buganda|Bwakabaka bwa Buganda]]. Omukulu w’ekika Ky’ Ente ye Mutaka Katongole-Mugatta. Jajja we kika Katongole agambibwa nti yava mu [[:en:Bunyoro_kingdom|Bwakabaka / Obukama bwa Bunyoro-Kitara]]. Entebe y’Omutaka Katongole akulira ekika ky’ Ente esangibwa Mulema mu Buddu. <ref>{{Cite web |title=Nte History |url=https://www.obutaka.com/en/clans/clan-history/nte-history |access-date=2024-02-13 |website=www.obutaka.com |archive-date=2024-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240213104042/https://www.obutaka.com/en/clans/clan-history/nte-history |url-status=dead }}</ref> Mulema kyalo ekisangibwa ku njegoyego y’ebugwanjuba y’enyanja Nalubaala (Lake Victoria). Jjajja w’ekika ky’Ente owokuntiko Omutaka Katongole ava mu Bagabo b’e Mulema. Era kyekyo lwaki Katongole yeddira Nte Nkuggu (etalina mukira). Ebikwata ku Kika ky’ Ente bingi era e Kika kino kirina emitindo gy’ Ente ezeddirwa bingi. Buli mutindo nabuli siga mu Kika birina obuzaale, ennono, wamu n’obulombolombo ebyawukana. Naye newnkubadde nga Ente ezeddirwa nyingi naye Omutaka Katongole - Mugatta ye Katikkiro we Kika ky’ Ente. Era buli mutindo guyita mu Katongole okweyunga kubika ebirala mu Bwakabaka bwa Buganda okutuuka eri Ssabasajja Kabaka, Ssabataka wa Buganda. Entegeka eno ab’ Ente okuba n’obukulembeze obumu kyatekebwawo Ssabasajja Ssekabaka Daudi Chwa II - anti yagamba nti “buli Nte esobola okuzala ginawayo”. Era Ssabasajja yali mutuufu enti Ente Enkuggu (etalina mukira) eyinza okuzaala Ente eya Kayinda, oba eya Busito, oba eya Lubombwe. == '''AB’ETUTUMU MU EKIKA KY’ENTE MU BUGANDA:''' == Abente be bazaala Ssekabaka Edward Frederick William David Walugembe Mutebi Luwangula Muteesa II (19 November 1924 – 21 November 1969). Ssekabaka Muteesa II yalinnya ku Namulondo ya Buganda nga 22 November 1939.  Ssekabaka Muteesa II yayali Pulesidenti wa Uganda eyasooka  okuva mu 1962 okutuuka mu 1966 Milton Obote lweyamujjako obuyinza mu kikangabwa. Maama we Ssekabaka Muteesa yayali Nnabagereka Irene Drusila Namaganda -- (November 11, 1896 – September 15, 1957). Nnabagereka Irene Drusila Namaganda yayali omukyala omukulu owa Ssekabaka Daudi Chwa II. Ate era yafuuka Namasole wa Buganda nga mutabaniwe Ssekabaka Muteesa II atudde ku Namulondo. Bakadde ba Nnabagereka Irene Drusila Namaganda yeyali omwami Yonasani Kayizi (1870 - 1930), ne mukyalawe Ketula Nakato Kayizi (1875 – 1959) abavanga mu Buddu. Omuzilante Kayizi yali Mwawule era Yamuna obwawule mu 1896 nga ye mwawule eyasooka mu Buganda.<ref>{{Cite web |url=https://www.wikitree.com/wiki/Kaidzi-1 |access-date=2026-09-05 |website=www.wikitree.com}}</ref> == '''AMASIGA / EMITINDIRO GY’ EKIKA KY’ ENTE:''' == Ekika ky’ Ente kirimu amasiga agamanyiddwa mu Butongole musanvu (7).<ref>{{Cite book |last=Baral |first=Gehanath |date=2023 |title=Fluid Therapy in Labor |url=https://doi.org/10.1007/978-981-19-6145-8_44 |last2=Singh |first2=Ekika |publisher=Springer Nature Singapore |isbn=978-981-19-6144-1 |location=Singapore |pages=621–631}}</ref> Abantu bonna ebeddira Ente bakulemberwa Katongole-Mugatta (Omukulu ow'ekika ky'E Nte). Buli siga mu kika Ky ‘Ente lirina Omutaka era omukulu wesiga era ono yayunga esiga eri Katongole-Mugatta. Buli siga lirondoola obulombolombo n'empisa zaakyo. Gano wamanga ge masiga mu kika ky’ Ente agasinga okumanyika ennyo newankudde nga ekika kirina n’emitindiro emilala mingi. # '''Ente Enkuggu oba Enkunku''': Eno ye Nte ezalibwa [[:en:Cow|nga]] telina mukira. Abeddira Ente eno tebalya n Yama ya Nte talina mukira. Era tabalyanga kintu kyonna oba ettu erisibiddwa nga tekuli kaayi kayiseeko kuliwa ogwalibadde omukira. # '''Ente ya Lubombwe''': Eno ye Nte efaananamu nga Entulege ku Ddiba lyayo. # '''Ente ya Kaasa''': Eno ye Ente eriko ebbala eryeru ku mutwe. # '''Ente y’ Obusito''': Eno ye Nte eddamu okuwaka oba okuweeka nga tewannayita nnaku mwenda nga emaze okuzaala. Abeddira Ente eno tebanywa mata gavudde munte eno. # '''Ente ya Kayinda:''' Eno ye Nte erina omugongo omuddugavu oba Kawembawemba okuva ku mutwe okutuuka ku mukira. # '''Ente y’ Ekiganja''': Eno ye Nte erina ekinuulo ekimu kiddugavu ekirala kyeru. <ref name=":1">{{Cite web |title=Nte |url=https://www.obutaka.com/en/clans/nte |access-date=2024-02-13 |website=www.obutaka.com |archive-date=2024-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240213104041/https://www.obutaka.com/en/clans/nte |url-status=dead }}</ref> # '''Ente e Mpuula''': ENo ye Nte ebeera neddiba eriringa ettosi. Ssekabaka Daudi Chwa II yagatta abeddira Ente ez’emitindo gino gyonna mu Kika kimu eky’Ente nga kikulirwa Omutaka Katongole - Mugatta. Naye buli mutindo gulina amasiga gagwo ageetuukira ku Katongole. Era buli mutindo gulina era gukuuma obujajja, ennono wamu n’obulombolombo obwago. == '''EBIKULU EBIKWATA KU KIKA KY’ENTE:''' == {| class="wikitable" |+ ! Ekika ! Obubaka |- | Ekika | Nte |- | Akabiro | Ŋŋaali |- | Omukulu w'Ekika (Omutaka). | Katongole Muggata |- | Entebe y'Ekika (Obutaka) | Mulema, [[Buddu]] |- | Omubala | # Wante talina kabi. Mbadde ngaleeta (amata), omusumba aganywedde. # Ekyuma nkiridde, n'omukimba (omusaala) ngulidde. # Bwembirya, bwembiwoza, binsanga mu ssasa. <ref name=":1" /> |} == '''ENSIBUKO Y’EKIKA KY’ENTE:''' == Kigambibwa mubyafaayo nti omu kubasajja abwerekera Kabaka Kintu Kato ne Mugandawe Omukama Rukidi Isingoma (Wasswa) nga bajja munsi eno Jajja eyavaamu abantu abeddira Ente Enkuggu abali mu Buganda Kati yajja awerekera abalangira bano ababiri. Era kigamibibwa nti Kintu Kato ne Rukidi Isingoma bwebaava mu Abisiniya basooka kusisira mu Masaba (Mount Elgon - Elgonyi). Baali banonya ekitundu ekirimu obulamu wamu namatale amalungi. Anti omusajja eyawerekera ba Ssekabaka bano eyali ayitibwa Kiswiga yali Muweesi mukugu. Kintu Kato bweyatuuka mu Muwawa oluvanyuma gyetuuma Buganda, yayawukana ne mugandawe Rukidi Isingoma. Kintu yasigala mu Muwawa (Buganda), ate munne Rukidi Isingoma neyeyngerayo era nakkalira e Bunyoro. Abantu abalala Kintu ne Rukidi bebajja nabo beyawuzaamu, abantu abamu ne basigala ne Kabaka Kintu, ate abalala nebagenda ne Rukidi Wasswa eyalya Obukama bwa Bunyoro-Kitala. Abagenda n’Omukama Rukidi Wasswa mwemwali ne Jajja wekika ky’Ente Kiswiga.<ref>{{Cite book |date=2023-03-02 |title=Katikkiro, n. |url=https://doi.org/10.1093/oed/1122807463 |publisher=Oxford University Press}}</ref> Rukidi Isingoma (Wasswa) nga atuuse e Bunyoro yakuba embugaye e Kibulala mu Singo, era Naalya Obukama bwa Bunyoro-Kitara nayitibwa Omukama Rukidi Chwamale Mwanga Winyi. Ono yeyafuuka Omukama Isingoma (Wasswa) Mugaga Rukidi eyatandika obukulembeze bwa Babito mu Bunyoro-Kitara. Omukama Rukidi yawa musajjawe Kiswiga ettaka ku mutala Kyankere eriri mu Ssingo, anti Kiswiga yali ''Muweesi'' ate nga mu Ssingo mwalimu amayinja gebayitanga amatale nga mangi ddala. Kiswiga yeyawesezanga Omukama Rukidi amafumu, obwambe, nebintu ebirala. Kiswiga yakolanga ebintu bingi muno mwemwali; okukola amafumu, enkumbi, obwambe, okuweta obukomo bwabambejja ate nendege zabalangira. Ku Kyankere Kiswiga gyeyazalira abaana be bano; Lwekana, Bwebale, Kaweesi, Kagolo era nabalala bangi. Kiswiga bweyafa omwanawe Lwekana yeyamusikira. Lwekana nga amaze okusikira kitaawe Kiswiga naye yatuula ku kyalo Kyankere nakkalira. Lwekana yazaala abaana bano abamanyikiddwa; Wangi, Kyumu, Kyamanywa n’abalala bangi. Lwekana bweyafa omwanawe Wangi n’amusikira. Wangi naye yatuula mu Singo era yazaala abaana be bano; Katongole, Lwekana, Njuki, Kitaka, Kalibata, Ddungu, Mulindwa n’abalala bangi. Era Wangi naye yali ''Muweesi'' nga Jajjawe Kiswiga nekitaawe Lwekana. Nga Katongole akuze wamu nebagandabe abamu bayawukuna ku Kitaabwe Wangi nabamuleka e Kyankere ate bbo nebagenda basenga ku mitala Kyaninga, abalala nebeyongerayo nebasenga e Mabona. Kalibata ye yasenga ku lusozi Ngobya. Katongole ne bagandabe bonna baweesezanga ku ngyegoyego z’omugga Lusamule, oguyiwa amazzi mu Mugga omunene Mayanja. Wangi bweyafa mutabaniwe Katongole yeyamusikira. Naye Katongole yali ayagala nnyo Kitawe era nga munganzi nnyo. Kale kitaawe bweyafa omwezi gwali gwa ggabogabo (nga mwetolovu era nga gumemuka ng’enjuba), era kulwo Katongole yagaana okulya emmere mukyalawe gyeyali amutegekedde akawungeezi olw’okukungubagira kitaawe. Era ekiro ekyo yasula kukyoto teyesogga bulili. Olw’okujjukiranga olunaku kitaawe Wangi lweyafirako yagamba nti, “Nze n’abaana bange wamu Nabasumba yange bonna tetujja kulyanga kyagulo nga omwezi gwa ggabogabo.” Era akalombolombo kano kekavirako abaana nabazzukulu ba Katongole okuyitibwa ABAGABO. Era Katongole nabaanabe batandika enkola enkola eyokujjukiranga Wangi nabantu babwe abalala abaana nga babasibira ku mwezi gwe ggabogabo era wabangawo y'okutukuza emyoyo ate nokusabira abalala okufuna ebirungi, obugagga, amaka nebirala omuntu byeyabanga ayagala okwetuusaako. Emikolo gino gyamalanga ennaku ssatu nga omwezi ogwegabogabo (omujuvu) tegunavaayo n'endala ssatu nga guvuddeyo. <ref name=":1" /> Naguno gujjwa Abagabo akalombolombo kano bakasaamu ekitiibwa. == '''AB’ENTE N’OKUWEESA MU BUNYORO-KITARA:''' == Abaweesi (Blacksmith) omugaso gwamanyi nnyo mubyafaayo by’ Obukama bwa Bunyoro-Kitara wamu n’obwa Kabaka bwa Buganda. Omulimu gw’okuweesa guno Gwayamba nnyo okukulakulanya Bunyoro-Kitara muby’ obulimi, obusubuuzi, wamu neby’ amagye. Bunyoro-Kitara yakulakulana mangu ate nemanyika nnyo nga ensibuko yokuweesa n’okusanuusa ebyuma (metal working) mubitundu ebyetolodde enyanja Nalubaale. Kiswiga nabaanabe era nabantu bebatendekanga bebatambuzanga omulimu guno og’omugaso mu Bunyoro-Kitara.<ref>{{Cite book |last=Doyle |first=Shane |date=2011-12-08 |title=Winyi IV, Tito |url=https://doi.org/10.1093/acref/9780195301731.013.50217 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-530173-1}}</ref> Kigambibwa nti Kiswiga nabaanabe wamu nabaweesi beyalungamya mu mulimu guno bakola kinene okuyamba Rukidi Isingoma (Wasswa) okulwana era n’okufuuka Omubito (Omukulembeze) mu Bunyoro-Kitara. Anti Katongole neebanne balina amagezi agasukuluma mukuyiya era n’okusanuusa ebyuma okuva mu mayinja (Amatale). Bakoleranga Rukidi Isingoma ebyokulwanyisa ate n’okutendeka egyelye mukokozesa eby’okulwanyisa bino. Mubyokulwanyisa byebakolnga mwe mwali amafumu, engabo, obusaale, emitego, embazzi nebirala. Essassa lya Katongole lyali mu Singo ku mugga Lusamule okumpi ne Kibulala. Omugga Lusamule mutono naye guyiwa amazi gagwo mu mugga omunene Mayanja. Bali balina okubeera okumpi namazi, anti okuweesa bali beetaaga amayinja ate n’amazi ag’okuwoza ate n’okuyoyota byebabanga bawesezza. Omulimu omulala Oglala omukukutivu eri Katongole nabaanabe kwekulunda ente. == '''AMANNYA AGATUUMIBWA AB’EKIKA KY’ENTE:''' == Amannya ag’ekika ky’ Ente mangi nnyo. Waliwo agabasajja ate nagabakyala. Amannya agasinga gatuumibwa okuva mu milimu oba ebikolwa ba Jjajaffe bye byebakolanga ate n’ebyo ebyaliwo ne bye balabanga munsi mubudde obwo. Amannya gagwa mu biti bino; 1). Agaava kumilimu gwabwe ogw’okuweesa. 2). Agaava kumulimu gwabwe ogw’obulunzi. 3). Agaana mu ngero, oba ag’okugereesa. 4). Agaava mu byaliwo munsi mubudde obwo. 5). Agaava mu Mikago - emikwano. 6). Agaava mukubbula. {| class="wikitable" | valign="top" | {| class="wikitable" | colspan="4" valign="top" |'''AMANNYA G'ABASAJJA''' |- | valign="top" |Aligaweesa | valign="top" |Katema Kansinjo | valign="top" |Lwesabula | valign="top" |Nnyondo |- | valign="top" |Bagonza Kyesero | valign="top" |Katongole | valign="top" |Maganagante | valign="top" |Nsasi |- | valign="top" |Bakaze | valign="top" |Kawaganya | valign="top" |Maganda | valign="top" |Nsinjo |- | valign="top" |Balirondo Bbalakka | valign="top" |Kaweesi | valign="top" |Magezi Ntake | valign="top" |Ntensibe |- | valign="top" |Balunonyeza Mbazzi | valign="top" |Kaweewo | valign="top" |Manda | valign="top" |Ntwata |- | valign="top" |Balyanente | valign="top" |Kayaabula | valign="top" |Mbajo | valign="top" |Ssaaka Kyuma |- | valign="top" |Balyangente | valign="top" |Kayima | valign="top" |Mbalire | valign="top" |Ssazi |- | valign="top" |Bazziwe | valign="top" |Kiganda | valign="top" |Mivubo Gyabaweesi | valign="top" |Ssebiragala |- | valign="top" |Biraalo | valign="top" |Kigodo | valign="top" |Miwanda | valign="top" |Ssebugenyi |- | valign="top" |Birigenda Bitalo | valign="top" |Kigulenkumbi | valign="top" |Mpijja | valign="top" |Ssebuuma |- | valign="top" |Biriggwa | valign="top" |Kitasse Muyima | valign="top" |Mugaati | valign="top" |Ssebyanzi |- | valign="top" |Bivuge Ebidde | valign="top" |Kitunzi | valign="top" |Mugabo | valign="top" |Ssebyayi |- | valign="top" |Bubugga | valign="top" |Kityamuweesi | valign="top" |Muganji | valign="top" |Ssekikubo Kitutente |- | valign="top" |Buggala Nziji | valign="top" |Kiwanyizi | valign="top" |Mugenyi | valign="top" |Ssekyanzi |- | valign="top" |Bukulu Bwante | valign="top" |Kyewalyanga | valign="top" |Mugenyi Asooka | valign="top" |Ssemaganda |- | valign="top" |Buuma | valign="top" |Kyuma | valign="top" |Mugonyi | valign="top" |Ssemanda Agemenyambazzi |- | valign="top" |Bwebale | valign="top" |Lubowa | valign="top" |Mugonza | valign="top" |Ssemata |- | valign="top" |Byuma | valign="top" |Lugasa | valign="top" |Mukimba | valign="top" |Ssempijja |- | valign="top" |Ddungu | valign="top" |Lugomugenyi | valign="top" |Mukooza | valign="top" |Ssenkomera |- | valign="top" |Enteweraga | valign="top" |Lugonvu | valign="top" |Mulema | valign="top" |Ssennyondo |- | valign="top" |Jjesero | valign="top" |Lujuna | valign="top" |Muliro Gwassasa | valign="top" |Ssente |- | valign="top" |Kagayo | valign="top" |Lukyamuzi | valign="top" |Munyagwa | valign="top" |Ssenyana |- | valign="top" |Kagodo | valign="top" |Luliiramunnyana | valign="top" |Musubire | valign="top" |Ssenyondo |- | valign="top" |Kajimbo | valign="top" |Lutangirante | valign="top" |Musumba | valign="top" |Sserugo |- | valign="top" |Kajojo | valign="top" |Luweesi | valign="top" |Mutagubya | valign="top" |Sseruwugge |- | valign="top" |Kakinda | valign="top" |Luwerekera | valign="top" |Muweesi | valign="top" |Ssessazi |- | valign="top" |Kakooza | valign="top" |Luwondera | valign="top" |Muwulya | valign="top" |Ssewalinte |- | valign="top" |Kalegga | valign="top" |Luwugge | valign="top" |Muyira | valign="top" |Ssewannyana |- | valign="top" |Kalugo | valign="top" |Luyima | valign="top" |Mwesezi | valign="top" |Ssewante |- | valign="top" |Kaluma | valign="top" |Lwabisaka | valign="top" |Mwota Ssubi | valign="top" |Tteero Kibira |- | valign="top" |Kaluusi | valign="top" |Lwasamayinja) | valign="top" |Nakaana | valign="top" |Wangi Mu Lubaale |- | valign="top" |Kannyambo | valign="top" |Lwasampijja | valign="top" |Nduusi | valign="top" |Wante Talina Kabi |- | valign="top" |Kasibante | valign="top" |Lwebuga | valign="top" |Njagala | valign="top" |Zzalugo Teziyomba |} | valign="top" | {| class="wikitable" | colspan="4" valign="top" |'''AMANNYA G'ABAKYALA''' |- | valign="top" |Nabagabo | valign="top" |Nakyanzi | valign="top" |Namugenyi | valign="top" |Natoolo |- | valign="top" |Nabagonza | valign="top" |Nakyesero | valign="top" |Namugonza | valign="top" |Natteero |- | valign="top" |Nabakooza | valign="top" |Nakyuma | valign="top" |Namugonza | valign="top" |Navvumbe |- | valign="top" |Nabalamazi | valign="top" |Nalugo | valign="top" |Namukimba | valign="top" |Nawangi |- | valign="top" |Nabasumba | valign="top" |Nalujjuna | valign="top" |Namukooza | valign="top" |Nawante |- | valign="top" |Nabatongole | valign="top" |Nalukwanzi | valign="top" |Namusambante | valign="top" |Nnannyana |- | valign="top" |Nabaweesi | valign="top" |Nalusira | valign="top" |Namusubire | valign="top" |Nnyana |- | valign="top" |Nabbona | valign="top" |Naluweesi | valign="top" |Namusumba | valign="top" |Terinakabi |- | valign="top" |Nabide | valign="top" |Naluwugge | valign="top" |Namuvubo | valign="top" |Wannyana |- | valign="top" |Nabiragala | valign="top" |Naluyijja | valign="top" |Namuweesi | valign="top" | |- | valign="top" |Nabiralo | valign="top" |Naluyima | valign="top" |Namuwulya | valign="top" | |- | valign="top" |Nabiwata | valign="top" |Namagana | valign="top" |Namuyingo | valign="top" | |- | valign="top" |Nabugenyi | valign="top" |Namaganda | valign="top" |Namuyira | valign="top" | |- | valign="top" |Nabuuma | valign="top" |Namalyante | valign="top" |Namuyira | valign="top" | |- | valign="top" |Nabuuma | valign="top" |Namanda | valign="top" |Nanduusi | valign="top" | |- | valign="top" |Nabuyungo | valign="top" |Namasiriba | valign="top" |Nanjagala | valign="top" | |- | valign="top" |Nabyanzi | valign="top" |Namata | valign="top" |Nanjuki | valign="top" | |- | valign="top" |Nabyuma | valign="top" |Nambaje | valign="top" |Nankomera | valign="top" | |- | valign="top" |Naggana | valign="top" |Nambalire | valign="top" |Nankuuwe | valign="top" | |- | valign="top" |Najjesero | valign="top" |Namivubo | valign="top" |Nankwale | valign="top" | |- | valign="top" |Nakabiga | valign="top" |Namiwanda | valign="top" |Nannume | valign="top" | |- | valign="top" |Nakaddu | valign="top" |Namiwanda | valign="top" |Nannyondo | valign="top" | |- | valign="top" |Nakagodo | valign="top" |Namiyingo | valign="top" |Nansasi | valign="top" | |- | valign="top" |Nakasibante | valign="top" |Namiyingo | valign="top" |Nansawa | valign="top" | |- | valign="top" |Nakate | valign="top" |Nampera | valign="top" |Nansinjo | valign="top" | |- | valign="top" |Nakaweesi | valign="top" |Nampijja | valign="top" |Nantensibe | valign="top" | |- | valign="top" |Nakayima | valign="top" |Nampomero | valign="top" |Nantwatwa | valign="top" | |- | valign="top" |Nakayingo | valign="top" |Namugaati | valign="top" |Nanyondo | valign="top" | |- | valign="top" |Nakayondo | valign="top" |Namugabo | valign="top" |Nassaazi | valign="top" | |- | valign="top" |Nakinja | valign="top" |Namuganji | valign="top" |Nassasa | valign="top" | |- | valign="top" |Nabagabo | valign="top" |Nakyanzi | valign="top" |Namugenyi | valign="top" |Natoolo |} <nowiki>*</nowiki>Nakayima – Lino lyali Linnya lya mmandwa ya Kabaka Ndawula eyaberanga ku lusozi Mudende |} == '''KATONGOLE N’ABAANABE BAWANGANGUKA OKUVA E’BUNYORO:''' == Ebyogerwa kukuva kwa Katongole nabantubee Bunyoro biwerako. Biwerako lwansonga nti ebigambo bino tebyawandikibwa nga byakabaawo. Naye naye buli kiragae nti Katongole yanyiza Omukama, ekintu kyeyali tasobola kumusonyiwa. # '''ENTE ENKUNKU EZALIBWA MU KIRALO KYA KATONGOLE;''' Olwali olwo nga ente mukiraro kya Katongole ezaala enyanja nga telina mukira. Ente bwetutyo yali terabwangako mukiralo kyonna era Katongole yamutiisa nnyo. Ente eno etalina mukira yali erabika bubi nnyo era ng’ebeera yetoloddwa ensowera. Abaana ba Katongole ente eno nga tebaagala kugitunulako oba kugitwala kutale kugirunda nante ndala. Katongole ente eno teyagyagala nakatono era yagamba abaanabe nti, “Ente eno nebwerikula tewabanga n’omu annywa amata gaayo oba okulya ennyama yaayo. Bwatyo Katongole nafuula Ente etalina mukira ey’omuziro era akabonero kaabwe akabawula kubantu abalala n’okutusa kati. Naguno gujjwa bazzukulu ba Katongole Abagabo be Mulema tebalya nnyama y’ensolo yonna ezaalibwa nga terina mukira. Nebweliba tooke ona gonja emissa nelitayisayo mpumumpu Abagabo tebalirya. Era akalombolombo kano kagenda nekitundu erisibiddwa nerikunguyira nga teririna kaayi kasoolobyeko, anti nalyo Abagabo ebiriimu tebalirya. Enti eyo etalina mukira ng’ezzaliddwa yasomba bangi okujja okugyerabirako. Naye mwabo mwemwali nebatayagaliza Katongole. Omu kwabo yali mulaguzi w’ Omukama wa Bunyoro-Kitara. Bweyawulira ekyagudde mukiraro kya Katongole nagamba Omukama nti toddamu kunywa mata gava wa Katongole anti bwonaganywa oba kweletera ebizibu. Era yasalako Katongole ebigambo bingi ebyamukyayisa Omukama wa Bunyoro. 2. '''MUWALA WA KATONGOLE AZAALA NAMAGOYE:''' Olwatuuka nga Katongole asiigira Omukama Wanyi II muwalawe Nakayija. Olwali olwo, Nakayija Nasuna olubuto. Eby’embi bweyazaala omwana gweyazala yali Namagoye. Omukama bwebamubulira nti Nakayija omwana gwazadde Namagoye gwe wamma natya nnyo. Bwatyo yayita abalubaale be bamulagule kumwana ono Namagoye ate wamu ne Maama w’ omwana ono. Abalubaale bonna bamugamba kimu nti omwana ono aja kuba wabulabe eri Omukama wamu n’ Obukama bwa Bunyoro. Bamaulugula nti okujjwo obulabe buno omwana ono alina okutugibwa. Era bamugamba nti Nakayija nnyini womwana wamu ne kitaawe Katongole n’abantu ba Katongole bonna battibwe. Katongole ebigambo by’abalubale bwebyamugwa mumatu nakungaanya bakazi be, abaana be, wamu nab’ ekikakye bonna nabategeza nti balina okwabulira Kibulala - Bunyoro. Badduka nga bolekera Buganda. Katongole yawereza abantu eri Kabaka wa Buganda okumubulira era n’okumusaba obubudamo. Olugendo lwali luwanvu ate nga lulimi ebizibu anti balina okwekweka okulaba nti abamow b’ Omukama tebabagwa mubuwufu. Olugendo okugenda okugwa nga Katongole nabantu be bali mu Buddu. Naye abamu kubaana ba Katongole nabantu babwe bagendanga basigalira mukubo nga bakooye. Kalibata yasigala Kiima ku lusozi Kagaba mu Ssingo. Kaweeru ne Kitaka bano baasigala ku kayanja Mutukula akali okumpi ne Nnyanja Mburo. Katongole nabantu be bwebaava e Kagaba gyebaleka Kalibata nebatuuka e Mubende, omuwala Nakayima ne Mugangi webaasigala nabantu babwe. Nga bavudde e Mubende batuuka ku kibira nakasozi Lusiba era wano Nakaddu naababe webasigala. Bwebava ku Lusiba basomoka omugga Nabakazi era nabayita e Bujunuzi nebatuuka e Kawalya okumpi n’e Kisozi. Wano Mugalala ow’ Ensenene yabaniriza mukitundukye era wano Kangologwa naababe webasigala. Katongole bweyasiibula munywanyiwe Mugalula e Kawula basomoka omugga Katonga. Okumpi n’ omugga Katonga Kalwanga, Lwekana babantu baabwe webasimba amakanda. Ate Kalwanga bweyalengera akasozi Buganga nekibira ekyali kiketorodde nasiimawo nga walungi okwekweka, anti yalaba nga waliwo emigga egiyita erudda n’erudda ate nga waliwo nakayanja kale nga kiringa e kizinga era wano ye naababe webasigala. Ate ye Lwera yasalawo kugenda kwekweka ku nnyanja e Nabugabo. Katongole nebeyali nabo nebasooka basigala e Kankobe okumala ekiseera. Oluvanyuma baava e Kankobe nebayongerayo nebayingira mu Buddu. Mubiseera ebyo Buddu yalimu abantu batono ddala era nga mulimu ebyalo bitono era balina okunonya awalungi awokwekweka. Bali balikumpi okumalako Buddu nebatuuka kukibira Tero era wano Katongole wamusanyusa nga basobola okwekweka obulungi ate nga kati ddala baali besulidde ddala okuva e Singo ewali olubiri lw’ Omukama. Bayingira mu Kibira Tero era bakuba Katongole yakuba embuga ku mbibiro z’ akagga Kabira. Nga bagumidde mu Tero era nga Katongole alaba tewali abalondoola ye nabantu be batandika okwetaaya era abaana be nabantu abalala batandika okugenda buli omu gyayagala. Bwatyo Kagayu n’ abaana be Kabona ne Namwala nebasomoka ennyanja Kagera nebayingira mu Kiziba. Kagayu n’ abantu be bayanirizibwa Kabaka Bulungu I eyali alidde obwa kabaka bw’e Kiziba. Kabaka Bulungu I naawe Kagayu ebyalo bisatu; Bukwale, Luzinga wamu ne Ssozi. Kagayu nakuba embugaye n’essasa ku Bukwale, Kabona nazimba ku Luzinga, ate ye Namwala naabeera ku kyalo Ssozi, era nebatandika okuweseza Kabaka Bulungi I ekyayamba obwa Kabaka bwakiziba okwongera okukulakulana n’okusubula n’obwakabaka obulala. Ddungu wamu n’abaana be Wangi ne Nemba bali kwabo abaasigal ne Katongole ku Tero. Ate bwewayita akabange ye Wangi olw’okwagala okuvuba nasenguka okuva e Tero nagenda e Bukoba Kati ekiri mu Tanzania. Ye Nemba yasigala ne kitaawe wamu n’abantu abalala a basigala ne Jajjaffe Katongole ku Tero. Ku Tero Nemba gyeyazalira omwana we omuwala Lukwanzi eyayatikirira ennyo ol’okuba omulwanyi kasiggu. Anti Naguno gujjwa akyayogerwako ng’omulwanyi eya wonya Jajjawe Katongole okutibwa bweyafumita Lukwate effumu namutta. Lukwate yali atumiddwa Omukama we Bunyoro wamu nabambowa abalala okugoberera Katongole era bamutte. Olutalo luno Lukwanzi yeyaluwangula nga lwali mu kibira Tero. Nga wayise ebbanga nga waliabika tewakyali abawondera Ddungu yasalawo okuva mukibira Tero gyeyaleka Katongole n’abantu abalala. Ddungu ne mutabaniwe Nemba basengukira Kooki era nebakuba embuga yabwe ku nnyanja Kijanebarora (kitegeeza ennyanja eyajja nga abantu balaba). Era abantu abalala bebajja nabo nebasasanira mubitundu by’e Kanabulemu. Oluvanyuma ne Wangi yava e Bukoba gyeyali avubira ate nasenga e Kibimba. Mugandawe Namuyira ye n’agenda asenga ku mutala Kakira e Bugabo. Munaabwe Lubowa ye yagenda n’asenga ku mutala Mugombe okulirina omugga Muzira okumpi n’e Minziro. 3. '''KATONGOLE AFUNYISA MUKYALA W’OMUKAMA OLUBUTO;''' Ebyafaayo ebinyumizibwa ebirala bigamba nti Katongole ne muganda we Lukyamuzi baali balangira mu Bwakabaka bwa [[:en:Bunyoro|Bunyoro]]-Kitara. Mukulu waabwe yali [[:en:Omukama_of_Bunyoro|Omukama]] (Kabaka) mu kiseera ekyo, gwe baayamba okutwala entebe mu ntalo z’obulangira nga bakola amafumu n’obusaale obw’omulembe ebyasukkuluma mu buddu obwo. <ref name=":1" /> Katongole yagwa mu mukwano noomu kubakyala b’ [[:en:Omukama_of_Bunyoro|Omukama]]. Omukyala ono lwali olwo nafuna olubuto lwa Katongole. [[:en:Omukama_of_Bunyoro|Omukama]] bwe yakitegeera, yasunguwala nnyo n’alagira Katongole attibwe, wamu nabuli muntu eyali kulusegere lwa Katongole omwali [[:en:Prince|Abalangira]] wamu [[:en:Princess|Nabambejja]]. Katongole yali afulumye mu lubiri nga agenze okunonya ''amayinja ga Matale'' (amayinja mwe basaanuusa ebyuma okukola [[:en:Spear|amafumu]] [[:en:Princess|n'obusaale]] ). Lukyamuzi bweyawulira Omukama kyayogedde yadduka mangu nagenda ategeeza Katongole eyali ku mugga Lukale ebiri mu Lubiri era namugamba nti tosobola kuddayo. Yamubulira n’Omukama bwali omusunguwavu ennyo era nga yali awadde ekiragiro ky'okutta Katongole nabuli akolagana naye. Lukyamuzi yali ku lusegere nnyo ne Katongole era yasalawo okubeera ku ludda lwe. <ref name=":1" /> Ab’oluganda bano bwebamanya nti Omukama munyiivu bwati nabasalawo obutadda mu lubiri mu Singo. Era bwebatyo nebatumya abaana babwe nabakyala ekiro ekyo badduke, ng’ Omukama tategedde nti tebagenda kuno awo okuva ku mugga Lutale gyebawesezanga. Batambulanga mu kiro gyebayitanga Baganda okubalaba ate n’okutemyako abasaale b’omukama. Ebinyonyi bya Ngaali bwebyatandikanga okuyimba kumakya awo nga banguwa okwesogga ebibira oba emigga okulya ate n’okuwumula. Abaluganda bombi nabantu babwe badduka nga baayolekera Obwakabaka bwa Buganda. [[:en:Kabaka_of_Buganda|Kabaka]] wa Buganda bweyawulira nti Katongole ne Lukyamuzi badduse e Bunyoro yabaniriza anti yalaba nti kigenda kumuwa obumanyirivu bw’abaweesi abakugu abasobola okumuyamba wamu n’egyelye okusukuluma ku maanyi g’egye lya Bunyoro. [[:en:Kabaka_of_Buganda|Kabaka]] yabaaniriza era nabagamba nti bagende bagira bewogoma e Mawokota. Kabaka yabasaba bakole nabaweesibe era babayigirize bulungi era omulimu guno baagukola bulungi. Era Kabaka yabasaba okukola amafumu, obusaale wamu n’ebyuma ebirala ebikozesebwa mu ntalo. Eby’okulwanyisa bino byayamba nnyo Kabaka Jjunju mukulwanyisa Bunyoro era n’okuwamba [[:en:Buddu|Buddu]]. Okunonyezebwa n'omutango byasigala ku mitwe gyaabwe e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]] kale nga balina okusenguka ennyo era nga balina kwekweka buli kiseera. Katongole yali akyali mu kweraliikirira n’okutya nti olunaku lumu [[:en:Omukama_of_Bunyoro|Omukama]] ayinza okusindika abasirikale okumunonya ate n’okumtta wamu nabantube. Olw’okutya kuno, baayongera okwolekera obukiikaddyo bwa [[:en:Buganda|Buganda]] nebayingira mu [[:en:Buddu|Buddu]] gye baayingira ekibira Teero ku bubalama lwe Nyanja Nnalubale (Lake Victoria) nebekwekwa mukibira kino okumala ekiseera. Bavanga mu kibira Teero mu [[:en:Buddu|Buddu]] nga bwe banoonya ''Amatale'' (olwazi mwe bagyanga ebyuma). Oluvanyuma nga wayise ebbange ate nga Buganda enyezeza Buddu Katongole ng’ate n’Omukama eyali yawolera e gwanga amaze okuva munsi, Katongole yassa ekikoowe era ye n’abantube nebatandika okwetaaya. Baava mu kibira Teero nebasenga e Bijja kati okumpi n’e [https://mapcarta.com/12815260 Bikira] gye baali basobola okuva okugenda nga boolekera olubalama [[:en:Lake_Victoria|lw’e Nnyanja Nnalubale]] okunoonya amatale. Baazula amatale agasangibwa mu bungi okumpi n’emyalo ku [[:en:Lake_Victoria|Nnyanja Nnalubale (Lake Victoria)]] mu kifo ekiyitibwa Mulema. <ref name=":1" /> Olw’okuba Katongole yali akaddiye, kyali kizibu okutambula olugendo luno okuva e Bijja okugenda e Mulema. Naye yasigira mutoowe Lukyamuzi wamu ne nabaanabe abamu okusenga e Mulema. Naye Mutagubya ne Nakana bakomangawo nnyo e Bijja okulambula ku kitaabwe, era bano e Mulema bavaayo neba era okumpi ne kitaabwe. Mutagubya oluvanyuma yasenga ku mutala Nkenge nga mu kiseera kino waliwo entebe y’ Omutaba gwa Mutagubya. Ate Kigambibwa nti Katongole yaleka alamye nti bwenfanga muganda wange Lukyamuzi ansikiranga bwaba taliwo munju ya Lukyamuzi mwemujjanga omusika wange, anti muganda wange yanjagala nnyo era yali mwetegefu okuwayo obulamu bwe olw’okubera nze. Kati naguno gujjwa Katongole akulira e Kika ky’ Ente ava mu Ssiga lya Lukyamuzi. Katongole yaziikibwa Mulema era ebyafaayo bigamba nti waliwo [[:en:Baobab_tree|omuti omunene ogwa]] ogwamera mu maaso g’entaana ye era n’okutuusa kati guyimiridde. Ate era kigambibwa nti [[:en:Spear|effumu]] lya Katongole n'ensinjo (ekintu ekikozesebwa okusala ebyuma ebyokya) byaziikibwa wansi w'omuti guno. Omuti guno gwakozesebwanga mu mikolo mingi egy’a Bagabo nga okujaguza omwezi omujjuvu ogw’ eggabogabo. Mu kiseera kino, tewali muntu akakasa watuufu wali ntaana ya Katongole weyali. <ref name=":1" /> == '''KATONGOLE N’ABAANA BE BAGENDA E BIJJA N’EMULEMA:''' == Lwali olwo Katongole n’afuna amawulire nti Omukama we Bunyoro eyali amunonya okumutta yali akisizza omukono. Olwo Katongole yassa ekikoowe anti nga tewakyali amunonya kumutta wamu n’abantu be. Era Katongole yatandika okwetaaya obulungi, era yasenguka okuva mu kibira Tero n’asenga ku mutala Kamuganja okumpi n’e Sanje wamu nabantu be. Nga bali ku Kamuganja, Katongole yatuma Lujabuzi okwongera okulambula ebitundu ebibariranye naddala okulaba wa awajjimu ate nebitundu ebirimu amatale. Lujabuzi yetolola ebitundu bingi naye bweyatuuka e Bijja (Kati wano webayita Biikira okulirina ekibuga Kyotera) newamusanyula nnyo, anti waliwo olusozi okwali amayinja amalungi ate nga wetoloddwa emigga webasobola okufuna amazi gebetaaga mu ssassa. Bwatyo Lujabuzi yaddayo e Kamuganja naawa Katongole amawulire gano. Katongole bweyafuna amawulire Lujabuzi geyamuwa yakunganya abaana be n’abantu babwe era nabagamba nti bagenda kusenguka bagende e Bijja. Katongole yakuba embuga ye ku Bijja n’abaana be Nakaana, Lukyamuzi, Lwegaba, Natasha, Lujabuzi ne Kakooza. Wano ku Bijja, Katongole n’abaana be bawesezaawo nnyo. Nga amayinja g’ amatale gugenda gakendeera, Katongole yatuma abaana be Lukyamuzi, Nakaana, ne Lwegaba bagende banonye ebitundu ebirala ewali amatale amalungi. Lukyamuzi ne banne bagoberera omugga oluvanyuma nebatuuka ku Kasozi Mulema okumpi n’ ennyanja Nalubaale. Mulema yabasanyusa nnyo nga balaba walungi nnyo. Olusozi lwali lwetolodwa emigga ate nga waliwo n’ebibira mwebasobola okwokya amanda ag’okukozesa mu ssassa okuttulula eby’byuma. Abaana ba Katongole bano abasatu gwe wamma nebasalawo okusenga ku Mulema. Aboluganda bano baddayo e Bijja okutegeeza kitaabwe Katongole ebikwata ku kyalo Mulema era nga eno bwewali wasinga Bijja mubuli ngeri. Naye Katongole yatuula abaana be nabagamba nti nze nkaddiye era Nkode okusenguka nga, kale ngenda kusigala wano ku Bijja naye mwe mugenda musenge era mukkalire ku Mulema anti tewakyali etutawanya. Bwatyo Katongole yawa abaana be Lukyamuzi, Nakaana ne Lwegaba omukisa bagende okutuula ku Mulema. == Laba na bino == * [[Kabaka wa Buganda]] * [[Buganda|Obwakabaka bwa Buganda]] * [[Ekika ky'eMpindi|Ekika ky'E Mpindi]] * [[Mpologoma Clan|Ekika ky'E Mpologoma]] * [[Lugave Clan|Ekika ky'O Lugave]] * [[Nvubu Clan|Ekika ky'E Nvubu]] * [[Njovu Clan|Ekika ky'E Njovu]] == Ebijjuliziddwamu == <references /> [[Category:Ebika by'Abaganda]] [[Category:Buganda]] 0k3qtktfpl7nxj2w6dqa9ci12sey73w 74723 74722 2026-09-11T23:14:59Z Thomas Katongole Lwebuga 11684 /* EKIKA KY’ENTE (COW CLAN): */ 74723 wikitext text/x-wiki == '''EKIKA KY’ENTE ''(COW CLAN)'':''' == Ekika ky’ Enter kye kimu ku [[:en:Clan|bika]] atanu mwebibiri (52 clans) ebisangaibwa mu [[:en:Buganda|Bwakabaka bwa Buganda]]. Omukulu w’ekika Ky’ Ente ye Mutaka Katongole-Mugatta. Jajja we kika Katongole agambibwa nti yava mu [[:en:Bunyoro_kingdom|Bwakabaka / Obukama bwa Bunyoro-Kitara]]. Entebe y’Omutaka Katongole akulira ekika ky’ Ente esangibwa Mulema mu Buddu. <ref>{{Cite web |title=Nte History |url=https://www.obutaka.com/en/clans/clan-history/nte-history |access-date=2024-02-13 |website=www.obutaka.com |archive-date=2024-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240213104042/https://www.obutaka.com/en/clans/clan-history/nte-history |url-status=dead }}</ref> Mulema kyalo ekisangibwa ku njegoyego y’ebugwanjuba y’enyanja Nalubaala (Lake Victoria). Jjajja w’ekika ky’Ente owokuntiko Omutaka Katongole ava mu Bagabo b’e Mulema. Era kyekyo lwaki Katongole yeddira Nte Nkuggu (etalina mukira). Ebikwata ku Kika ky’ Ente bingi era e Kika kino kirina emitindo gy’ Ente ezeddirwa bingi. Buli mutindo nabuli siga mu Kika birina obuzaale, ennono, wamu n’obulombolombo ebyawukana. Naye newnkubadde nga Ente ezeddirwa nyingi naye Omutaka Katongole - Mugatta ye Katikkiro we Kika ky’ Ente. Era buli mutindo guyita mu Katongole okweyunga kubika ebirala mu Bwakabaka bwa Buganda okutuuka eri Ssabasajja Kabaka, Ssabataka wa Buganda. Entegeka eno ab’ Ente okuba n’obukulembeze obumu kyatekebwawo Ssabasajja Ssekabaka Daudi Chwa II - anti yagamba nti “buli Nte esobola okuzala ginawayo”. Era Ssabasajja yali mutuufu enti Ente Enkuggu (etalina mukira) eyinza okuzaala Ente eya Kayinda, oba eya Busito, oba eya Lubombwe. == '''AB’ETUTUMU MU EKIKA KY’ENTE MU BUGANDA:''' == Abente be bazaala Ssekabaka Edward Frederick William David Walugembe Mutebi Luwangula Muteesa II (19 November 1924 – 21 November 1969). Ssekabaka Muteesa II yalinnya ku Namulondo ya Buganda nga 22 November 1939.  Ssekabaka Muteesa II yayali Pulesidenti wa Uganda eyasooka  okuva mu 1962 okutuuka mu 1966 Milton Obote lweyamujjako obuyinza mu kikangabwa. Maama we Ssekabaka Muteesa yayali Nnabagereka Irene Drusila Namaganda -- (November 11, 1896 – September 15, 1957). Nnabagereka Irene Drusila Namaganda yayali omukyala omukulu owa Ssekabaka Daudi Chwa II. Ate era yafuuka Namasole wa Buganda nga mutabaniwe Ssekabaka Muteesa II atudde ku Namulondo. Bakadde ba Nnabagereka Irene Drusila Namaganda yeyali omwami Yonasani Kayizi (1870 - 1930), ne mukyalawe Ketula Nakato Kayizi (1875 – 1959) abavanga mu Buddu. Omuzilante Kayizi yali Mwawule era Yamuna obwawule mu 1896 nga ye mwawule eyasooka mu Buganda.<ref>{{Cite web |url=https://www.wikitree.com/wiki/Kaidzi-1 |access-date=2026-09-05 |website=www.wikitree.com}}</ref> == '''AMASIGA / EMITINDIRO GY’ EKIKA KY’ ENTE:''' == Ekika ky’ Ente kirimu amasiga agamanyiddwa mu Butongole musanvu (7).<ref>{{Cite book |last=Baral |first=Gehanath |date=2023 |title=Fluid Therapy in Labor |url=https://doi.org/10.1007/978-981-19-6145-8_44 |last2=Singh |first2=Ekika |publisher=Springer Nature Singapore |isbn=978-981-19-6144-1 |location=Singapore |pages=621–631}}</ref> Abantu bonna ebeddira Ente bakulemberwa Katongole-Mugatta (Omukulu ow'ekika ky'E Nte). Buli siga mu kika Ky ‘Ente lirina Omutaka era omukulu wesiga era ono yayunga esiga eri Katongole-Mugatta. Buli siga lirondoola obulombolombo n'empisa zaakyo. Gano wamanga ge masiga mu kika ky’ Ente agasinga okumanyika ennyo newankudde nga ekika kirina n’emitindiro emilala mingi. # '''Ente Enkuggu oba Enkunku''': Eno ye Nte ezalibwa [[:en:Cow|nga]] telina mukira. Abeddira Ente eno tebalya n Yama ya Nte talina mukira. Era tabalyanga kintu kyonna oba ettu erisibiddwa nga tekuli kaayi kayiseeko kuliwa ogwalibadde omukira. # '''Ente ya Lubombwe''': Eno ye Nte efaananamu nga Entulege ku Ddiba lyayo. # '''Ente ya Kaasa''': Eno ye Ente eriko ebbala eryeru ku mutwe. # '''Ente y’ Obusito''': Eno ye Nte eddamu okuwaka oba okuweeka nga tewannayita nnaku mwenda nga emaze okuzaala. Abeddira Ente eno tebanywa mata gavudde munte eno. # '''Ente ya Kayinda:''' Eno ye Nte erina omugongo omuddugavu oba Kawembawemba okuva ku mutwe okutuuka ku mukira. # '''Ente y’ Ekiganja''': Eno ye Nte erina ekinuulo ekimu kiddugavu ekirala kyeru. <ref name=":1">{{Cite web |title=Nte |url=https://www.obutaka.com/en/clans/nte |access-date=2024-02-13 |website=www.obutaka.com |archive-date=2024-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240213104041/https://www.obutaka.com/en/clans/nte |url-status=dead }}</ref> # '''Ente e Mpuula''': ENo ye Nte ebeera neddiba eriringa ettosi. Ssekabaka Daudi Chwa II yagatta abeddira Ente ez’emitindo gino gyonna mu Kika kimu eky’Ente nga kikulirwa Omutaka Katongole - Mugatta. Naye buli mutindo gulina amasiga gagwo ageetuukira ku Katongole. Era buli mutindo gulina era gukuuma obujajja, ennono wamu n’obulombolombo obwago. == '''EBIKULU EBIKWATA KU KIKA KY’ENTE:''' == {| class="wikitable" |+ ! Ekika ! Obubaka |- | Ekika | Nte |- | Akabiro | Ŋŋaali |- | Omukulu w'Ekika (Omutaka). | Katongole Muggata |- | Entebe y'Ekika (Obutaka) | Mulema, [[Buddu]] |- | Omubala | # Wante talina kabi. Mbadde ngaleeta (amata), omusumba aganywedde. # Ekyuma nkiridde, n'omukimba (omusaala) ngulidde. # Bwembirya, bwembiwoza, binsanga mu ssasa. <ref name=":1" /> |} == '''ENSIBUKO Y’EKIKA KY’ENTE:''' == Kigambibwa mubyafaayo nti omu kubasajja abwerekera Kabaka Kintu Kato ne Mugandawe Omukama Rukidi Isingoma (Wasswa) nga bajja munsi eno Jajja eyavaamu abantu abeddira Ente Enkuggu abali mu Buganda Kati yajja awerekera abalangira bano ababiri. Era kigamibibwa nti Kintu Kato ne Rukidi Isingoma bwebaava mu Abisiniya basooka kusisira mu Masaba (Mount Elgon - Elgonyi). Baali banonya ekitundu ekirimu obulamu wamu namatale amalungi. Anti omusajja eyawerekera ba Ssekabaka bano eyali ayitibwa Kiswiga yali Muweesi mukugu. Kintu Kato bweyatuuka mu Muwawa oluvanyuma gyetuuma Buganda, yayawukana ne mugandawe Rukidi Isingoma. Kintu yasigala mu Muwawa (Buganda), ate munne Rukidi Isingoma neyeyngerayo era nakkalira e Bunyoro. Abantu abalala Kintu ne Rukidi bebajja nabo beyawuzaamu, abantu abamu ne basigala ne Kabaka Kintu, ate abalala nebagenda ne Rukidi Wasswa eyalya Obukama bwa Bunyoro-Kitala. Abagenda n’Omukama Rukidi Wasswa mwemwali ne Jajja wekika ky’Ente Kiswiga.<ref>{{Cite book |date=2023-03-02 |title=Katikkiro, n. |url=https://doi.org/10.1093/oed/1122807463 |publisher=Oxford University Press}}</ref> Rukidi Isingoma (Wasswa) nga atuuse e Bunyoro yakuba embugaye e Kibulala mu Singo, era Naalya Obukama bwa Bunyoro-Kitara nayitibwa Omukama Rukidi Chwamale Mwanga Winyi. Ono yeyafuuka Omukama Isingoma (Wasswa) Mugaga Rukidi eyatandika obukulembeze bwa Babito mu Bunyoro-Kitara. Omukama Rukidi yawa musajjawe Kiswiga ettaka ku mutala Kyankere eriri mu Ssingo, anti Kiswiga yali ''Muweesi'' ate nga mu Ssingo mwalimu amayinja gebayitanga amatale nga mangi ddala. Kiswiga yeyawesezanga Omukama Rukidi amafumu, obwambe, nebintu ebirala. Kiswiga yakolanga ebintu bingi muno mwemwali; okukola amafumu, enkumbi, obwambe, okuweta obukomo bwabambejja ate nendege zabalangira. Ku Kyankere Kiswiga gyeyazalira abaana be bano; Lwekana, Bwebale, Kaweesi, Kagolo era nabalala bangi. Kiswiga bweyafa omwanawe Lwekana yeyamusikira. Lwekana nga amaze okusikira kitaawe Kiswiga naye yatuula ku kyalo Kyankere nakkalira. Lwekana yazaala abaana bano abamanyikiddwa; Wangi, Kyumu, Kyamanywa n’abalala bangi. Lwekana bweyafa omwanawe Wangi n’amusikira. Wangi naye yatuula mu Singo era yazaala abaana be bano; Katongole, Lwekana, Njuki, Kitaka, Kalibata, Ddungu, Mulindwa n’abalala bangi. Era Wangi naye yali ''Muweesi'' nga Jajjawe Kiswiga nekitaawe Lwekana. Nga Katongole akuze wamu nebagandabe abamu bayawukuna ku Kitaabwe Wangi nabamuleka e Kyankere ate bbo nebagenda basenga ku mitala Kyaninga, abalala nebeyongerayo nebasenga e Mabona. Kalibata ye yasenga ku lusozi Ngobya. Katongole ne bagandabe bonna baweesezanga ku ngyegoyego z’omugga Lusamule, oguyiwa amazzi mu Mugga omunene Mayanja. Wangi bweyafa mutabaniwe Katongole yeyamusikira. Naye Katongole yali ayagala nnyo Kitawe era nga munganzi nnyo. Kale kitaawe bweyafa omwezi gwali gwa ggabogabo (nga mwetolovu era nga gumemuka ng’enjuba), era kulwo Katongole yagaana okulya emmere mukyalawe gyeyali amutegekedde akawungeezi olw’okukungubagira kitaawe. Era ekiro ekyo yasula kukyoto teyesogga bulili. Olw’okujjukiranga olunaku kitaawe Wangi lweyafirako yagamba nti, “Nze n’abaana bange wamu Nabasumba yange bonna tetujja kulyanga kyagulo nga omwezi gwa ggabogabo.” Era akalombolombo kano kekavirako abaana nabazzukulu ba Katongole okuyitibwa ABAGABO. Era Katongole nabaanabe batandika enkola enkola eyokujjukiranga Wangi nabantu babwe abalala abaana nga babasibira ku mwezi gwe ggabogabo era wabangawo y'okutukuza emyoyo ate nokusabira abalala okufuna ebirungi, obugagga, amaka nebirala omuntu byeyabanga ayagala okwetuusaako. Emikolo gino gyamalanga ennaku ssatu nga omwezi ogwegabogabo (omujuvu) tegunavaayo n'endala ssatu nga guvuddeyo. <ref name=":1" /> Naguno gujjwa Abagabo akalombolombo kano bakasaamu ekitiibwa. == '''AB’ENTE N’OKUWEESA MU BUNYORO-KITARA:''' == Abaweesi (Blacksmith) omugaso gwamanyi nnyo mubyafaayo by’ Obukama bwa Bunyoro-Kitara wamu n’obwa Kabaka bwa Buganda. Omulimu gw’okuweesa guno Gwayamba nnyo okukulakulanya Bunyoro-Kitara muby’ obulimi, obusubuuzi, wamu neby’ amagye. Bunyoro-Kitara yakulakulana mangu ate nemanyika nnyo nga ensibuko yokuweesa n’okusanuusa ebyuma (metal working) mubitundu ebyetolodde enyanja Nalubaale. Kiswiga nabaanabe era nabantu bebatendekanga bebatambuzanga omulimu guno og’omugaso mu Bunyoro-Kitara.<ref>{{Cite book |last=Doyle |first=Shane |date=2011-12-08 |title=Winyi IV, Tito |url=https://doi.org/10.1093/acref/9780195301731.013.50217 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-530173-1}}</ref> Kigambibwa nti Kiswiga nabaanabe wamu nabaweesi beyalungamya mu mulimu guno bakola kinene okuyamba Rukidi Isingoma (Wasswa) okulwana era n’okufuuka Omubito (Omukulembeze) mu Bunyoro-Kitara. Anti Katongole neebanne balina amagezi agasukuluma mukuyiya era n’okusanuusa ebyuma okuva mu mayinja (Amatale). Bakoleranga Rukidi Isingoma ebyokulwanyisa ate n’okutendeka egyelye mukokozesa eby’okulwanyisa bino. Mubyokulwanyisa byebakolnga mwe mwali amafumu, engabo, obusaale, emitego, embazzi nebirala. Essassa lya Katongole lyali mu Singo ku mugga Lusamule okumpi ne Kibulala. Omugga Lusamule mutono naye guyiwa amazi gagwo mu mugga omunene Mayanja. Bali balina okubeera okumpi namazi, anti okuweesa bali beetaaga amayinja ate n’amazi ag’okuwoza ate n’okuyoyota byebabanga bawesezza. Omulimu omulala Oglala omukukutivu eri Katongole nabaanabe kwekulunda ente. == '''AMANNYA AGATUUMIBWA AB’EKIKA KY’ENTE:''' == Amannya ag’ekika ky’ Ente mangi nnyo. Waliwo agabasajja ate nagabakyala. Amannya agasinga gatuumibwa okuva mu milimu oba ebikolwa ba Jjajaffe bye byebakolanga ate n’ebyo ebyaliwo ne bye balabanga munsi mubudde obwo. Amannya gagwa mu biti bino; 1). Agaava kumilimu gwabwe ogw’okuweesa. 2). Agaava kumulimu gwabwe ogw’obulunzi. 3). Agaana mu ngero, oba ag’okugereesa. 4). Agaava mu byaliwo munsi mubudde obwo. 5). Agaava mu Mikago - emikwano. 6). Agaava mukubbula. {| class="wikitable" | valign="top" | {| class="wikitable" | colspan="4" valign="top" |'''AMANNYA G'ABASAJJA''' |- | valign="top" |Aligaweesa | valign="top" |Katema Kansinjo | valign="top" |Lwesabula | valign="top" |Nnyondo |- | valign="top" |Bagonza Kyesero | valign="top" |Katongole | valign="top" |Maganagante | valign="top" |Nsasi |- | valign="top" |Bakaze | valign="top" |Kawaganya | valign="top" |Maganda | valign="top" |Nsinjo |- | valign="top" |Balirondo Bbalakka | valign="top" |Kaweesi | valign="top" |Magezi Ntake | valign="top" |Ntensibe |- | valign="top" |Balunonyeza Mbazzi | valign="top" |Kaweewo | valign="top" |Manda | valign="top" |Ntwata |- | valign="top" |Balyanente | valign="top" |Kayaabula | valign="top" |Mbajo | valign="top" |Ssaaka Kyuma |- | valign="top" |Balyangente | valign="top" |Kayima | valign="top" |Mbalire | valign="top" |Ssazi |- | valign="top" |Bazziwe | valign="top" |Kiganda | valign="top" |Mivubo Gyabaweesi | valign="top" |Ssebiragala |- | valign="top" |Biraalo | valign="top" |Kigodo | valign="top" |Miwanda | valign="top" |Ssebugenyi |- | valign="top" |Birigenda Bitalo | valign="top" |Kigulenkumbi | valign="top" |Mpijja | valign="top" |Ssebuuma |- | valign="top" |Biriggwa | valign="top" |Kitasse Muyima | valign="top" |Mugaati | valign="top" |Ssebyanzi |- | valign="top" |Bivuge Ebidde | valign="top" |Kitunzi | valign="top" |Mugabo | valign="top" |Ssebyayi |- | valign="top" |Bubugga | valign="top" |Kityamuweesi | valign="top" |Muganji | valign="top" |Ssekikubo Kitutente |- | valign="top" |Buggala Nziji | valign="top" |Kiwanyizi | valign="top" |Mugenyi | valign="top" |Ssekyanzi |- | valign="top" |Bukulu Bwante | valign="top" |Kyewalyanga | valign="top" |Mugenyi Asooka | valign="top" |Ssemaganda |- | valign="top" |Buuma | valign="top" |Kyuma | valign="top" |Mugonyi | valign="top" |Ssemanda Agemenyambazzi |- | valign="top" |Bwebale | valign="top" |Lubowa | valign="top" |Mugonza | valign="top" |Ssemata |- | valign="top" |Byuma | valign="top" |Lugasa | valign="top" |Mukimba | valign="top" |Ssempijja |- | valign="top" |Ddungu | valign="top" |Lugomugenyi | valign="top" |Mukooza | valign="top" |Ssenkomera |- | valign="top" |Enteweraga | valign="top" |Lugonvu | valign="top" |Mulema | valign="top" |Ssennyondo |- | valign="top" |Jjesero | valign="top" |Lujuna | valign="top" |Muliro Gwassasa | valign="top" |Ssente |- | valign="top" |Kagayo | valign="top" |Lukyamuzi | valign="top" |Munyagwa | valign="top" |Ssenyana |- | valign="top" |Kagodo | valign="top" |Luliiramunnyana | valign="top" |Musubire | valign="top" |Ssenyondo |- | valign="top" |Kajimbo | valign="top" |Lutangirante | valign="top" |Musumba | valign="top" |Sserugo |- | valign="top" |Kajojo | valign="top" |Luweesi | valign="top" |Mutagubya | valign="top" |Sseruwugge |- | valign="top" |Kakinda | valign="top" |Luwerekera | valign="top" |Muweesi | valign="top" |Ssessazi |- | valign="top" |Kakooza | valign="top" |Luwondera | valign="top" |Muwulya | valign="top" |Ssewalinte |- | valign="top" |Kalegga | valign="top" |Luwugge | valign="top" |Muyira | valign="top" |Ssewannyana |- | valign="top" |Kalugo | valign="top" |Luyima | valign="top" |Mwesezi | valign="top" |Ssewante |- | valign="top" |Kaluma | valign="top" |Lwabisaka | valign="top" |Mwota Ssubi | valign="top" |Tteero Kibira |- | valign="top" |Kaluusi | valign="top" |Lwasamayinja) | valign="top" |Nakaana | valign="top" |Wangi Mu Lubaale |- | valign="top" |Kannyambo | valign="top" |Lwasampijja | valign="top" |Nduusi | valign="top" |Wante Talina Kabi |- | valign="top" |Kasibante | valign="top" |Lwebuga | valign="top" |Njagala | valign="top" |Zzalugo Teziyomba |} | valign="top" | {| class="wikitable" | colspan="4" valign="top" |'''AMANNYA G'ABAKYALA''' |- | valign="top" |Nabagabo | valign="top" |Nakyanzi | valign="top" |Namugenyi | valign="top" |Natoolo |- | valign="top" |Nabagonza | valign="top" |Nakyesero | valign="top" |Namugonza | valign="top" |Natteero |- | valign="top" |Nabakooza | valign="top" |Nakyuma | valign="top" |Namugonza | valign="top" |Navvumbe |- | valign="top" |Nabalamazi | valign="top" |Nalugo | valign="top" |Namukimba | valign="top" |Nawangi |- | valign="top" |Nabasumba | valign="top" |Nalujjuna | valign="top" |Namukooza | valign="top" |Nawante |- | valign="top" |Nabatongole | valign="top" |Nalukwanzi | valign="top" |Namusambante | valign="top" |Nnannyana |- | valign="top" |Nabaweesi | valign="top" |Nalusira | valign="top" |Namusubire | valign="top" |Nnyana |- | valign="top" |Nabbona | valign="top" |Naluweesi | valign="top" |Namusumba | valign="top" |Terinakabi |- | valign="top" |Nabide | valign="top" |Naluwugge | valign="top" |Namuvubo | valign="top" |Wannyana |- | valign="top" |Nabiragala | valign="top" |Naluyijja | valign="top" |Namuweesi | valign="top" | |- | valign="top" |Nabiralo | valign="top" |Naluyima | valign="top" |Namuwulya | valign="top" | |- | valign="top" |Nabiwata | valign="top" |Namagana | valign="top" |Namuyingo | valign="top" | |- | valign="top" |Nabugenyi | valign="top" |Namaganda | valign="top" |Namuyira | valign="top" | |- | valign="top" |Nabuuma | valign="top" |Namalyante | valign="top" |Namuyira | valign="top" | |- | valign="top" |Nabuuma | valign="top" |Namanda | valign="top" |Nanduusi | valign="top" | |- | valign="top" |Nabuyungo | valign="top" |Namasiriba | valign="top" |Nanjagala | valign="top" | |- | valign="top" |Nabyanzi | valign="top" |Namata | valign="top" |Nanjuki | valign="top" | |- | valign="top" |Nabyuma | valign="top" |Nambaje | valign="top" |Nankomera | valign="top" | |- | valign="top" |Naggana | valign="top" |Nambalire | valign="top" |Nankuuwe | valign="top" | |- | valign="top" |Najjesero | valign="top" |Namivubo | valign="top" |Nankwale | valign="top" | |- | valign="top" |Nakabiga | valign="top" |Namiwanda | valign="top" |Nannume | valign="top" | |- | valign="top" |Nakaddu | valign="top" |Namiwanda | valign="top" |Nannyondo | valign="top" | |- | valign="top" |Nakagodo | valign="top" |Namiyingo | valign="top" |Nansasi | valign="top" | |- | valign="top" |Nakasibante | valign="top" |Namiyingo | valign="top" |Nansawa | valign="top" | |- | valign="top" |Nakate | valign="top" |Nampera | valign="top" |Nansinjo | valign="top" | |- | valign="top" |Nakaweesi | valign="top" |Nampijja | valign="top" |Nantensibe | valign="top" | |- | valign="top" |Nakayima | valign="top" |Nampomero | valign="top" |Nantwatwa | valign="top" | |- | valign="top" |Nakayingo | valign="top" |Namugaati | valign="top" |Nanyondo | valign="top" | |- | valign="top" |Nakayondo | valign="top" |Namugabo | valign="top" |Nassaazi | valign="top" | |- | valign="top" |Nakinja | valign="top" |Namuganji | valign="top" |Nassasa | valign="top" | |- | valign="top" |Nabagabo | valign="top" |Nakyanzi | valign="top" |Namugenyi | valign="top" |Natoolo |} <nowiki>*</nowiki>Nakayima – Lino lyali Linnya lya mmandwa ya Kabaka Ndawula eyaberanga ku lusozi Mudende |} == '''KATONGOLE N’ABAANABE BAWANGANGUKA OKUVA E’BUNYORO:''' == Ebyogerwa kukuva kwa Katongole nabantubee Bunyoro biwerako. Biwerako lwansonga nti ebigambo bino tebyawandikibwa nga byakabaawo. Naye naye buli kiragae nti Katongole yanyiza Omukama, ekintu kyeyali tasobola kumusonyiwa. # '''ENTE ENKUNKU EZALIBWA MU KIRALO KYA KATONGOLE;''' Olwali olwo nga ente mukiraro kya Katongole ezaala enyanja nga telina mukira. Ente bwetutyo yali terabwangako mukiralo kyonna era Katongole yamutiisa nnyo. Ente eno etalina mukira yali erabika bubi nnyo era ng’ebeera yetoloddwa ensowera. Abaana ba Katongole ente eno nga tebaagala kugitunulako oba kugitwala kutale kugirunda nante ndala. Katongole ente eno teyagyagala nakatono era yagamba abaanabe nti, “Ente eno nebwerikula tewabanga n’omu annywa amata gaayo oba okulya ennyama yaayo. Bwatyo Katongole nafuula Ente etalina mukira ey’omuziro era akabonero kaabwe akabawula kubantu abalala n’okutusa kati. Naguno gujjwa bazzukulu ba Katongole Abagabo be Mulema tebalya nnyama y’ensolo yonna ezaalibwa nga terina mukira. Nebweliba tooke ona gonja emissa nelitayisayo mpumumpu Abagabo tebalirya. Era akalombolombo kano kagenda nekitundu erisibiddwa nerikunguyira nga teririna kaayi kasoolobyeko, anti nalyo Abagabo ebiriimu tebalirya. Enti eyo etalina mukira ng’ezzaliddwa yasomba bangi okujja okugyerabirako. Naye mwabo mwemwali nebatayagaliza Katongole. Omu kwabo yali mulaguzi w’ Omukama wa Bunyoro-Kitara. Bweyawulira ekyagudde mukiraro kya Katongole nagamba Omukama nti toddamu kunywa mata gava wa Katongole anti bwonaganywa oba kweletera ebizibu. Era yasalako Katongole ebigambo bingi ebyamukyayisa Omukama wa Bunyoro. 2. '''MUWALA WA KATONGOLE AZAALA NAMAGOYE:''' Olwatuuka nga Katongole asiigira Omukama Wanyi II muwalawe Nakayija. Olwali olwo, Nakayija Nasuna olubuto. Eby’embi bweyazaala omwana gweyazala yali Namagoye. Omukama bwebamubulira nti Nakayija omwana gwazadde Namagoye gwe wamma natya nnyo. Bwatyo yayita abalubaale be bamulagule kumwana ono Namagoye ate wamu ne Maama w’ omwana ono. Abalubaale bonna bamugamba kimu nti omwana ono aja kuba wabulabe eri Omukama wamu n’ Obukama bwa Bunyoro. Bamaulugula nti okujjwo obulabe buno omwana ono alina okutugibwa. Era bamugamba nti Nakayija nnyini womwana wamu ne kitaawe Katongole n’abantu ba Katongole bonna battibwe. Katongole ebigambo by’abalubale bwebyamugwa mumatu nakungaanya bakazi be, abaana be, wamu nab’ ekikakye bonna nabategeza nti balina okwabulira Kibulala - Bunyoro. Badduka nga bolekera Buganda. Katongole yawereza abantu eri Kabaka wa Buganda okumubulira era n’okumusaba obubudamo. Olugendo lwali luwanvu ate nga lulimi ebizibu anti balina okwekweka okulaba nti abamow b’ Omukama tebabagwa mubuwufu. Olugendo okugenda okugwa nga Katongole nabantu be bali mu Buddu. Naye abamu kubaana ba Katongole nabantu babwe bagendanga basigalira mukubo nga bakooye. Kalibata yasigala Kiima ku lusozi Kagaba mu Ssingo. Kaweeru ne Kitaka bano baasigala ku kayanja Mutukula akali okumpi ne Nnyanja Mburo. Katongole nabantu be bwebaava e Kagaba gyebaleka Kalibata nebatuuka e Mubende, omuwala Nakayima ne Mugangi webaasigala nabantu babwe. Nga bavudde e Mubende batuuka ku kibira nakasozi Lusiba era wano Nakaddu naababe webasigala. Bwebava ku Lusiba basomoka omugga Nabakazi era nabayita e Bujunuzi nebatuuka e Kawalya okumpi n’e Kisozi. Wano Mugalala ow’ Ensenene yabaniriza mukitundukye era wano Kangologwa naababe webasigala. Katongole bweyasiibula munywanyiwe Mugalula e Kawula basomoka omugga Katonga. Okumpi n’ omugga Katonga Kalwanga, Lwekana babantu baabwe webasimba amakanda. Ate Kalwanga bweyalengera akasozi Buganga nekibira ekyali kiketorodde nasiimawo nga walungi okwekweka, anti yalaba nga waliwo emigga egiyita erudda n’erudda ate nga waliwo nakayanja kale nga kiringa e kizinga era wano ye naababe webasigala. Ate ye Lwera yasalawo kugenda kwekweka ku nnyanja e Nabugabo. Katongole nebeyali nabo nebasooka basigala e Kankobe okumala ekiseera. Oluvanyuma baava e Kankobe nebayongerayo nebayingira mu Buddu. Mubiseera ebyo Buddu yalimu abantu batono ddala era nga mulimu ebyalo bitono era balina okunonya awalungi awokwekweka. Bali balikumpi okumalako Buddu nebatuuka kukibira Tero era wano Katongole wamusanyusa nga basobola okwekweka obulungi ate nga kati ddala baali besulidde ddala okuva e Singo ewali olubiri lw’ Omukama. Bayingira mu Kibira Tero era bakuba Katongole yakuba embuga ku mbibiro z’ akagga Kabira. Nga bagumidde mu Tero era nga Katongole alaba tewali abalondoola ye nabantu be batandika okwetaaya era abaana be nabantu abalala batandika okugenda buli omu gyayagala. Bwatyo Kagayu n’ abaana be Kabona ne Namwala nebasomoka ennyanja Kagera nebayingira mu Kiziba. Kagayu n’ abantu be bayanirizibwa Kabaka Bulungu I eyali alidde obwa kabaka bw’e Kiziba. Kabaka Bulungu I naawe Kagayu ebyalo bisatu; Bukwale, Luzinga wamu ne Ssozi. Kagayu nakuba embugaye n’essasa ku Bukwale, Kabona nazimba ku Luzinga, ate ye Namwala naabeera ku kyalo Ssozi, era nebatandika okuweseza Kabaka Bulungi I ekyayamba obwa Kabaka bwakiziba okwongera okukulakulana n’okusubula n’obwakabaka obulala. Ddungu wamu n’abaana be Wangi ne Nemba bali kwabo abaasigal ne Katongole ku Tero. Ate bwewayita akabange ye Wangi olw’okwagala okuvuba nasenguka okuva e Tero nagenda e Bukoba Kati ekiri mu Tanzania. Ye Nemba yasigala ne kitaawe wamu n’abantu abalala a basigala ne Jajjaffe Katongole ku Tero. Ku Tero Nemba gyeyazalira omwana we omuwala Lukwanzi eyayatikirira ennyo ol’okuba omulwanyi kasiggu. Anti Naguno gujjwa akyayogerwako ng’omulwanyi eya wonya Jajjawe Katongole okutibwa bweyafumita Lukwate effumu namutta. Lukwate yali atumiddwa Omukama we Bunyoro wamu nabambowa abalala okugoberera Katongole era bamutte. Olutalo luno Lukwanzi yeyaluwangula nga lwali mu kibira Tero. Nga wayise ebbanga nga waliabika tewakyali abawondera Ddungu yasalawo okuva mukibira Tero gyeyaleka Katongole n’abantu abalala. Ddungu ne mutabaniwe Nemba basengukira Kooki era nebakuba embuga yabwe ku nnyanja Kijanebarora (kitegeeza ennyanja eyajja nga abantu balaba). Era abantu abalala bebajja nabo nebasasanira mubitundu by’e Kanabulemu. Oluvanyuma ne Wangi yava e Bukoba gyeyali avubira ate nasenga e Kibimba. Mugandawe Namuyira ye n’agenda asenga ku mutala Kakira e Bugabo. Munaabwe Lubowa ye yagenda n’asenga ku mutala Mugombe okulirina omugga Muzira okumpi n’e Minziro. 3. '''KATONGOLE AFUNYISA MUKYALA W’OMUKAMA OLUBUTO;''' Ebyafaayo ebinyumizibwa ebirala bigamba nti Katongole ne muganda we Lukyamuzi baali balangira mu Bwakabaka bwa [[:en:Bunyoro|Bunyoro]]-Kitara. Mukulu waabwe yali [[:en:Omukama_of_Bunyoro|Omukama]] (Kabaka) mu kiseera ekyo, gwe baayamba okutwala entebe mu ntalo z’obulangira nga bakola amafumu n’obusaale obw’omulembe ebyasukkuluma mu buddu obwo. <ref name=":1" /> Katongole yagwa mu mukwano noomu kubakyala b’ [[:en:Omukama_of_Bunyoro|Omukama]]. Omukyala ono lwali olwo nafuna olubuto lwa Katongole. [[:en:Omukama_of_Bunyoro|Omukama]] bwe yakitegeera, yasunguwala nnyo n’alagira Katongole attibwe, wamu nabuli muntu eyali kulusegere lwa Katongole omwali [[:en:Prince|Abalangira]] wamu [[:en:Princess|Nabambejja]]. Katongole yali afulumye mu lubiri nga agenze okunonya ''amayinja ga Matale'' (amayinja mwe basaanuusa ebyuma okukola [[:en:Spear|amafumu]] [[:en:Princess|n'obusaale]] ). Lukyamuzi bweyawulira Omukama kyayogedde yadduka mangu nagenda ategeeza Katongole eyali ku mugga Lukale ebiri mu Lubiri era namugamba nti tosobola kuddayo. Yamubulira n’Omukama bwali omusunguwavu ennyo era nga yali awadde ekiragiro ky'okutta Katongole nabuli akolagana naye. Lukyamuzi yali ku lusegere nnyo ne Katongole era yasalawo okubeera ku ludda lwe. <ref name=":1" /> Ab’oluganda bano bwebamanya nti Omukama munyiivu bwati nabasalawo obutadda mu lubiri mu Singo. Era bwebatyo nebatumya abaana babwe nabakyala ekiro ekyo badduke, ng’ Omukama tategedde nti tebagenda kuno awo okuva ku mugga Lutale gyebawesezanga. Batambulanga mu kiro gyebayitanga Baganda okubalaba ate n’okutemyako abasaale b’omukama. Ebinyonyi bya Ngaali bwebyatandikanga okuyimba kumakya awo nga banguwa okwesogga ebibira oba emigga okulya ate n’okuwumula. Abaluganda bombi nabantu babwe badduka nga baayolekera Obwakabaka bwa Buganda. [[:en:Kabaka_of_Buganda|Kabaka]] wa Buganda bweyawulira nti Katongole ne Lukyamuzi badduse e Bunyoro yabaniriza anti yalaba nti kigenda kumuwa obumanyirivu bw’abaweesi abakugu abasobola okumuyamba wamu n’egyelye okusukuluma ku maanyi g’egye lya Bunyoro. [[:en:Kabaka_of_Buganda|Kabaka]] yabaaniriza era nabagamba nti bagende bagira bewogoma e Mawokota. Kabaka yabasaba bakole nabaweesibe era babayigirize bulungi era omulimu guno baagukola bulungi. Era Kabaka yabasaba okukola amafumu, obusaale wamu n’ebyuma ebirala ebikozesebwa mu ntalo. Eby’okulwanyisa bino byayamba nnyo Kabaka Jjunju mukulwanyisa Bunyoro era n’okuwamba [[:en:Buddu|Buddu]]. Okunonyezebwa n'omutango byasigala ku mitwe gyaabwe e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]] kale nga balina okusenguka ennyo era nga balina kwekweka buli kiseera. Katongole yali akyali mu kweraliikirira n’okutya nti olunaku lumu [[:en:Omukama_of_Bunyoro|Omukama]] ayinza okusindika abasirikale okumunonya ate n’okumtta wamu nabantube. Olw’okutya kuno, baayongera okwolekera obukiikaddyo bwa [[:en:Buganda|Buganda]] nebayingira mu [[:en:Buddu|Buddu]] gye baayingira ekibira Teero ku bubalama lwe Nyanja Nnalubale (Lake Victoria) nebekwekwa mukibira kino okumala ekiseera. Bavanga mu kibira Teero mu [[:en:Buddu|Buddu]] nga bwe banoonya ''Amatale'' (olwazi mwe bagyanga ebyuma). Oluvanyuma nga wayise ebbange ate nga Buganda enyezeza Buddu Katongole ng’ate n’Omukama eyali yawolera e gwanga amaze okuva munsi, Katongole yassa ekikoowe era ye n’abantube nebatandika okwetaaya. Baava mu kibira Teero nebasenga e Bijja kati okumpi n’e [https://mapcarta.com/12815260 Bikira] gye baali basobola okuva okugenda nga boolekera olubalama [[:en:Lake_Victoria|lw’e Nnyanja Nnalubale]] okunoonya amatale. Baazula amatale agasangibwa mu bungi okumpi n’emyalo ku [[:en:Lake_Victoria|Nnyanja Nnalubale (Lake Victoria)]] mu kifo ekiyitibwa Mulema. <ref name=":1" /> Olw’okuba Katongole yali akaddiye, kyali kizibu okutambula olugendo luno okuva e Bijja okugenda e Mulema. Naye yasigira mutoowe Lukyamuzi wamu ne nabaanabe abamu okusenga e Mulema. Naye Mutagubya ne Nakana bakomangawo nnyo e Bijja okulambula ku kitaabwe, era bano e Mulema bavaayo neba era okumpi ne kitaabwe. Mutagubya oluvanyuma yasenga ku mutala Nkenge nga mu kiseera kino waliwo entebe y’ Omutaba gwa Mutagubya. Ate Kigambibwa nti Katongole yaleka alamye nti bwenfanga muganda wange Lukyamuzi ansikiranga bwaba taliwo munju ya Lukyamuzi mwemujjanga omusika wange, anti muganda wange yanjagala nnyo era yali mwetegefu okuwayo obulamu bwe olw’okubera nze. Kati naguno gujjwa Katongole akulira e Kika ky’ Ente ava mu Ssiga lya Lukyamuzi. Katongole yaziikibwa Mulema era ebyafaayo bigamba nti waliwo [[:en:Baobab_tree|omuti omunene ogwa]] ogwamera mu maaso g’entaana ye era n’okutuusa kati guyimiridde. Ate era kigambibwa nti [[:en:Spear|effumu]] lya Katongole n'ensinjo (ekintu ekikozesebwa okusala ebyuma ebyokya) byaziikibwa wansi w'omuti guno. Omuti guno gwakozesebwanga mu mikolo mingi egy’a Bagabo nga okujaguza omwezi omujjuvu ogw’ eggabogabo. Mu kiseera kino, tewali muntu akakasa watuufu wali ntaana ya Katongole weyali. <ref name=":1" /> == '''KATONGOLE N’ABAANA BE BAGENDA E BIJJA N’EMULEMA:''' == Lwali olwo Katongole n’afuna amawulire nti Omukama we Bunyoro eyali amunonya okumutta yali akisizza omukono. Olwo Katongole yassa ekikoowe anti nga tewakyali amunonya kumutta wamu n’abantu be. Era Katongole yatandika okwetaaya obulungi, era yasenguka okuva mu kibira Tero n’asenga ku mutala Kamuganja okumpi n’e Sanje wamu nabantu be. Nga bali ku Kamuganja, Katongole yatuma Lujabuzi okwongera okulambula ebitundu ebibariranye naddala okulaba wa awajjimu ate nebitundu ebirimu amatale. Lujabuzi yetolola ebitundu bingi naye bweyatuuka e Bijja (Kati wano webayita Biikira okulirina ekibuga Kyotera) newamusanyula nnyo, anti waliwo olusozi okwali amayinja amalungi ate nga wetoloddwa emigga webasobola okufuna amazi gebetaaga mu ssassa. Bwatyo Lujabuzi yaddayo e Kamuganja naawa Katongole amawulire gano. Katongole bweyafuna amawulire Lujabuzi geyamuwa yakunganya abaana be n’abantu babwe era nabagamba nti bagenda kusenguka bagende e Bijja. Katongole yakuba embuga ye ku Bijja n’abaana be Nakaana, Lukyamuzi, Lwegaba, Natasha, Lujabuzi ne Kakooza. Wano ku Bijja, Katongole n’abaana be bawesezaawo nnyo. Nga amayinja g’ amatale gugenda gakendeera, Katongole yatuma abaana be Lukyamuzi, Nakaana, ne Lwegaba bagende banonye ebitundu ebirala ewali amatale amalungi. Lukyamuzi ne banne bagoberera omugga oluvanyuma nebatuuka ku Kasozi Mulema okumpi n’ ennyanja Nalubaale. Mulema yabasanyusa nnyo nga balaba walungi nnyo. Olusozi lwali lwetolodwa emigga ate nga waliwo n’ebibira mwebasobola okwokya amanda ag’okukozesa mu ssassa okuttulula eby’byuma. Abaana ba Katongole bano abasatu gwe wamma nebasalawo okusenga ku Mulema. Aboluganda bano baddayo e Bijja okutegeeza kitaabwe Katongole ebikwata ku kyalo Mulema era nga eno bwewali wasinga Bijja mubuli ngeri. Naye Katongole yatuula abaana be nabagamba nti nze nkaddiye era Nkode okusenguka nga, kale ngenda kusigala wano ku Bijja naye mwe mugenda musenge era mukkalire ku Mulema anti tewakyali etutawanya. Bwatyo Katongole yawa abaana be Lukyamuzi, Nakaana ne Lwegaba omukisa bagende okutuula ku Mulema. Abaana ba Katongole bwebwatuuka e Mulema , Lukyamuzi ne Lwegaba bakuba embuga zaabwe ku Luyiga lwebuvanjuba bw’olusozi Mulema. Ate ye Nakaana yakuba embugaye era n’azimba Wanis w’olusozi ku kyalo Kyatokolo okumpi n’e Kyesiiga era yazimba nga atunudde bwenyi bw’oluzosi Mulema. Era abaluganda bano abasatu embuga zaabwe zaali zebulungudde olusozi Mulema era ng’entikko y’olusozi yeyali wakati wabwe okubaawula. Embuga Nakaana gyeyakuba ku Mulema naguno gujjwa tevangako era yansikirino eri abaana n’Abazzukulu be nga bamusikira mukufuga n’okutambuza ekika ky’Ente Enkunku. == Laba na bino == * [[Kabaka wa Buganda]] * [[Buganda|Obwakabaka bwa Buganda]] * [[Ekika ky'eMpindi|Ekika ky'E Mpindi]] * [[Mpologoma Clan|Ekika ky'E Mpologoma]] * [[Lugave Clan|Ekika ky'O Lugave]] * [[Nvubu Clan|Ekika ky'E Nvubu]] * [[Njovu Clan|Ekika ky'E Njovu]] == Ebijjuliziddwamu == <references /> [[Category:Ebika by'Abaganda]] [[Category:Buganda]] gx5oxhofvt168onkjpk8iwdaejlosvk 74724 74723 2026-09-12T00:07:35Z Thomas Katongole Lwebuga 11684 /* EKIKA KY’ENTE (COW CLAN): */ 74724 wikitext text/x-wiki == '''EKIKA KY’ENTE ''(COW CLAN)'':''' == Ekika ky’ Enter kye kimu ku [[:en:Clan|bika]] atanu mwebibiri (52 clans) ebisangaibwa mu [[:en:Buganda|Bwakabaka bwa Buganda]]. Omukulu w’ekika Ky’ Ente ye Mutaka Katongole-Mugatta. Jajja we kika Katongole agambibwa nti yava mu [[:en:Bunyoro_kingdom|Bwakabaka / Obukama bwa Bunyoro-Kitara]]. Entebe y’Omutaka Katongole akulira ekika ky’ Ente esangibwa Mulema mu Buddu. <ref>{{Cite web |title=Nte History |url=https://www.obutaka.com/en/clans/clan-history/nte-history |access-date=2024-02-13 |website=www.obutaka.com |archive-date=2024-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240213104042/https://www.obutaka.com/en/clans/clan-history/nte-history |url-status=dead }}</ref> Mulema kyalo ekisangibwa ku njegoyego y’ebugwanjuba y’enyanja Nalubaala (Lake Victoria). Jjajja w’ekika ky’Ente owokuntiko Omutaka Katongole ava mu Bagabo b’e Mulema. Era kyekyo lwaki Katongole yeddira Nte Nkuggu (etalina mukira). Ebikwata ku Kika ky’ Ente bingi era e Kika kino kirina emitindo gy’ Ente ezeddirwa bingi. Buli mutindo nabuli siga mu Kika birina obuzaale, ennono, wamu n’obulombolombo ebyawukana. Naye newnkubadde nga Ente ezeddirwa nyingi naye Omutaka Katongole - Mugatta ye Katikkiro we Kika ky’ Ente. Era buli mutindo guyita mu Katongole okweyunga kubika ebirala mu Bwakabaka bwa Buganda okutuuka eri Ssabasajja Kabaka, Ssabataka wa Buganda. Entegeka eno ab’ Ente okuba n’obukulembeze obumu kyatekebwawo Ssabasajja Ssekabaka Daudi Chwa II - anti yagamba nti “buli Nte esobola okuzala ginawayo”. Era Ssabasajja yali mutuufu enti Ente Enkuggu (etalina mukira) eyinza okuzaala Ente eya Kayinda, oba eya Busito, oba eya Lubombwe. == '''AB’ETUTUMU MU EKIKA KY’ENTE MU BUGANDA:''' == Abente be bazaala Ssekabaka Edward Frederick William David Walugembe Mutebi Luwangula Muteesa II (19 November 1924 – 21 November 1969). Ssekabaka Muteesa II yalinnya ku Namulondo ya Buganda nga 22 November 1939.  Ssekabaka Muteesa II yayali Pulesidenti wa Uganda eyasooka  okuva mu 1962 okutuuka mu 1966 Milton Obote lweyamujjako obuyinza mu kikangabwa. Maama we Ssekabaka Muteesa yayali Nnabagereka Irene Drusila Namaganda -- (November 11, 1896 – September 15, 1957). Nnabagereka Irene Drusila Namaganda yayali omukyala omukulu owa Ssekabaka Daudi Chwa II. Ate era yafuuka Namasole wa Buganda nga mutabaniwe Ssekabaka Muteesa II atudde ku Namulondo. Bakadde ba Nnabagereka Irene Drusila Namaganda yeyali omwami Yonasani Kayizi (1870 - 1930), ne mukyalawe Ketula Nakato Kayizi (1875 – 1959) abavanga mu Buddu. Omuzilante Kayizi yali Mwawule era Yamuna obwawule mu 1896 nga ye mwawule eyasooka mu Buganda.<ref>{{Cite web |url=https://www.wikitree.com/wiki/Kaidzi-1 |access-date=2026-09-05 |website=www.wikitree.com}}</ref> == '''AMASIGA / EMITINDIRO GY’ EKIKA KY’ ENTE:''' == Ekika ky’ Ente kirimu amasiga agamanyiddwa mu Butongole musanvu (7).<ref>{{Cite book |last=Baral |first=Gehanath |date=2023 |title=Fluid Therapy in Labor |url=https://doi.org/10.1007/978-981-19-6145-8_44 |last2=Singh |first2=Ekika |publisher=Springer Nature Singapore |isbn=978-981-19-6144-1 |location=Singapore |pages=621–631}}</ref> Abantu bonna ebeddira Ente bakulemberwa Katongole-Mugatta (Omukulu ow'ekika ky'E Nte). Buli siga mu kika Ky ‘Ente lirina Omutaka era omukulu wesiga era ono yayunga esiga eri Katongole-Mugatta. Buli siga lirondoola obulombolombo n'empisa zaakyo. Gano wamanga ge masiga mu kika ky’ Ente agasinga okumanyika ennyo newankudde nga ekika kirina n’emitindiro emilala mingi. # '''Ente Enkuggu oba Enkunku''': Eno ye Nte ezalibwa [[:en:Cow|nga]] telina mukira. Abeddira Ente eno tebalya n Yama ya Nte talina mukira. Era tabalyanga kintu kyonna oba ettu erisibiddwa nga tekuli kaayi kayiseeko kuliwa ogwalibadde omukira. # '''Ente ya Lubombwe''': Eno ye Nte efaananamu nga Entulege ku Ddiba lyayo. # '''Ente ya Kaasa''': Eno ye Ente eriko ebbala eryeru ku mutwe. # '''Ente y’ Obusito''': Eno ye Nte eddamu okuwaka oba okuweeka nga tewannayita nnaku mwenda nga emaze okuzaala. Abeddira Ente eno tebanywa mata gavudde munte eno. # '''Ente ya Kayinda:''' Eno ye Nte erina omugongo omuddugavu oba Kawembawemba okuva ku mutwe okutuuka ku mukira. # '''Ente y’ Ekiganja''': Eno ye Nte erina ekinuulo ekimu kiddugavu ekirala kyeru. <ref name=":1">{{Cite web |title=Nte |url=https://www.obutaka.com/en/clans/nte |access-date=2024-02-13 |website=www.obutaka.com |archive-date=2024-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240213104041/https://www.obutaka.com/en/clans/nte |url-status=dead }}</ref> # '''Ente e Mpuula''': ENo ye Nte ebeera neddiba eriringa ettosi. Ssekabaka Daudi Chwa II yagatta abeddira Ente ez’emitindo gino gyonna mu Kika kimu eky’Ente nga kikulirwa Omutaka Katongole - Mugatta. Naye buli mutindo gulina amasiga gagwo ageetuukira ku Katongole. Era buli mutindo gulina era gukuuma obujajja, ennono wamu n’obulombolombo obwago. == '''EBIKULU EBIKWATA KU KIKA KY’ENTE:''' == {| class="wikitable" |+ ! Ekika ! Obubaka |- | Ekika | Nte |- | Akabiro | Ŋŋaali |- | Omukulu w'Ekika (Omutaka). | Katongole Muggata |- | Entebe y'Ekika (Obutaka) | Mulema, [[Buddu]] |- | Omubala | # Wante talina kabi. Mbadde ngaleeta (amata), omusumba aganywedde. # Ekyuma nkiridde, n'omukimba (omusaala) ngulidde. # Bwembirya, bwembiwoza, binsanga mu ssasa. <ref name=":1" /> |} == '''ENSIBUKO Y’EKIKA KY’ENTE:''' == Kigambibwa mubyafaayo nti omu kubasajja abwerekera Kabaka Kintu Kato ne Mugandawe Omukama Rukidi Isingoma (Wasswa) nga bajja munsi eno Jajja eyavaamu abantu abeddira Ente Enkuggu abali mu Buganda Kati yajja awerekera abalangira bano ababiri. Era kigamibibwa nti Kintu Kato ne Rukidi Isingoma bwebaava mu Abisiniya basooka kusisira mu Masaba (Mount Elgon - Elgonyi). Baali banonya ekitundu ekirimu obulamu wamu namatale amalungi. Anti omusajja eyawerekera ba Ssekabaka bano eyali ayitibwa Kiswiga yali Muweesi mukugu. Kintu Kato bweyatuuka mu Muwawa oluvanyuma gyetuuma Buganda, yayawukana ne mugandawe Rukidi Isingoma. Kintu yasigala mu Muwawa (Buganda), ate munne Rukidi Isingoma neyeyngerayo era nakkalira e Bunyoro. Abantu abalala Kintu ne Rukidi bebajja nabo beyawuzaamu, abantu abamu ne basigala ne Kabaka Kintu, ate abalala nebagenda ne Rukidi Wasswa eyalya Obukama bwa Bunyoro-Kitala. Abagenda n’Omukama Rukidi Wasswa mwemwali ne Jajja wekika ky’Ente Kiswiga.<ref>{{Cite book |date=2023-03-02 |title=Katikkiro, n. |url=https://doi.org/10.1093/oed/1122807463 |publisher=Oxford University Press}}</ref> Rukidi Isingoma (Wasswa) nga atuuse e Bunyoro yakuba embugaye e Kibulala mu Singo, era Naalya Obukama bwa Bunyoro-Kitara nayitibwa Omukama Rukidi Chwamale Mwanga Winyi. Ono yeyafuuka Omukama Isingoma (Wasswa) Mugaga Rukidi eyatandika obukulembeze bwa Babito mu Bunyoro-Kitara. Omukama Rukidi yawa musajjawe Kiswiga ettaka ku mutala Kyankere eriri mu Ssingo, anti Kiswiga yali ''Muweesi'' ate nga mu Ssingo mwalimu amayinja gebayitanga amatale nga mangi ddala. Kiswiga yeyawesezanga Omukama Rukidi amafumu, obwambe, nebintu ebirala. Kiswiga yakolanga ebintu bingi muno mwemwali; okukola amafumu, enkumbi, obwambe, okuweta obukomo bwabambejja ate nendege zabalangira. Ku Kyankere Kiswiga gyeyazalira abaana be bano; Lwekana, Bwebale, Kaweesi, Kagolo era nabalala bangi. Kiswiga bweyafa omwanawe Lwekana yeyamusikira. Lwekana nga amaze okusikira kitaawe Kiswiga naye yatuula ku kyalo Kyankere nakkalira. Lwekana yazaala abaana bano abamanyikiddwa; Wangi, Kyumu, Kyamanywa n’abalala bangi. Lwekana bweyafa omwanawe Wangi n’amusikira. Wangi naye yatuula mu Singo era yazaala abaana be bano; Katongole, Lwekana, Njuki, Kitaka, Kalibata, Ddungu, Mulindwa n’abalala bangi. Era Wangi naye yali ''Muweesi'' nga Jajjawe Kiswiga nekitaawe Lwekana. Nga Katongole akuze wamu nebagandabe abamu bayawukuna ku Kitaabwe Wangi nabamuleka e Kyankere ate bbo nebagenda basenga ku mitala Kyaninga, abalala nebeyongerayo nebasenga e Mabona. Kalibata ye yasenga ku lusozi Ngobya. Katongole ne bagandabe bonna baweesezanga ku ngyegoyego z’omugga Lusamule, oguyiwa amazzi mu Mugga omunene Mayanja. Wangi bweyafa mutabaniwe Katongole yeyamusikira. Naye Katongole yali ayagala nnyo Kitawe era nga munganzi nnyo. Kale kitaawe bweyafa omwezi gwali gwa ggabogabo (nga mwetolovu era nga gumemuka ng’enjuba), era kulwo Katongole yagaana okulya emmere mukyalawe gyeyali amutegekedde akawungeezi olw’okukungubagira kitaawe. Era ekiro ekyo yasula kukyoto teyesogga bulili. Olw’okujjukiranga olunaku kitaawe Wangi lweyafirako yagamba nti, “Nze n’abaana bange wamu Nabasumba yange bonna tetujja kulyanga kyagulo nga omwezi gwa ggabogabo.” Era akalombolombo kano kekavirako abaana nabazzukulu ba Katongole okuyitibwa ABAGABO. Era Katongole nabaanabe batandika enkola enkola eyokujjukiranga Wangi nabantu babwe abalala abaana nga babasibira ku mwezi gwe ggabogabo era wabangawo y'okutukuza emyoyo ate nokusabira abalala okufuna ebirungi, obugagga, amaka nebirala omuntu byeyabanga ayagala okwetuusaako. Emikolo gino gyamalanga ennaku ssatu nga omwezi ogwegabogabo (omujuvu) tegunavaayo n'endala ssatu nga guvuddeyo. <ref name=":1" /> Naguno gujjwa Abagabo akalombolombo kano bakasaamu ekitiibwa. == '''AB’ENTE N’OKUWEESA MU BUNYORO-KITARA:''' == Abaweesi (Blacksmith) omugaso gwamanyi nnyo mubyafaayo by’ Obukama bwa Bunyoro-Kitara wamu n’obwa Kabaka bwa Buganda. Omulimu gw’okuweesa guno Gwayamba nnyo okukulakulanya Bunyoro-Kitara muby’ obulimi, obusubuuzi, wamu neby’ amagye. Bunyoro-Kitara yakulakulana mangu ate nemanyika nnyo nga ensibuko yokuweesa n’okusanuusa ebyuma (metal working) mubitundu ebyetolodde enyanja Nalubaale. Kiswiga nabaanabe era nabantu bebatendekanga bebatambuzanga omulimu guno og’omugaso mu Bunyoro-Kitara.<ref>{{Cite book |last=Doyle |first=Shane |date=2011-12-08 |title=Winyi IV, Tito |url=https://doi.org/10.1093/acref/9780195301731.013.50217 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-530173-1}}</ref> Kigambibwa nti Kiswiga nabaanabe wamu nabaweesi beyalungamya mu mulimu guno bakola kinene okuyamba Rukidi Isingoma (Wasswa) okulwana era n’okufuuka Omubito (Omukulembeze) mu Bunyoro-Kitara. Anti Katongole neebanne balina amagezi agasukuluma mukuyiya era n’okusanuusa ebyuma okuva mu mayinja (Amatale). Bakoleranga Rukidi Isingoma ebyokulwanyisa ate n’okutendeka egyelye mukokozesa eby’okulwanyisa bino. Mubyokulwanyisa byebakolnga mwe mwali amafumu, engabo, obusaale, emitego, embazzi nebirala. Essassa lya Katongole lyali mu Singo ku mugga Lusamule okumpi ne Kibulala. Omugga Lusamule mutono naye guyiwa amazi gagwo mu mugga omunene Mayanja. Bali balina okubeera okumpi namazi, anti okuweesa bali beetaaga amayinja ate n’amazi ag’okuwoza ate n’okuyoyota byebabanga bawesezza. Omulimu omulala Oglala omukukutivu eri Katongole nabaanabe kwekulunda ente. == '''AMANNYA AGATUUMIBWA AB’EKIKA KY’ENTE:''' == Amannya ag’ekika ky’ Ente mangi nnyo. Waliwo agabasajja ate nagabakyala. Amannya agasinga gatuumibwa okuva mu milimu oba ebikolwa ba Jjajaffe bye byebakolanga ate n’ebyo ebyaliwo ne bye balabanga munsi mubudde obwo. Amannya gagwa mu biti bino; 1). Agaava kumilimu gwabwe ogw’okuweesa. 2). Agaava kumulimu gwabwe ogw’obulunzi. 3). Agaana mu ngero, oba ag’okugereesa. 4). Agaava mu byaliwo munsi mubudde obwo. 5). Agaava mu Mikago - emikwano. 6). Agaava mukubbula. {| class="wikitable" | valign="top" | {| class="wikitable" | colspan="4" valign="top" |'''AMANNYA G'ABASAJJA''' |- | valign="top" |Aligaweesa | valign="top" |Katema Kansinjo | valign="top" |Lwesabula | valign="top" |Nnyondo |- | valign="top" |Bagonza Kyesero | valign="top" |Katongole | valign="top" |Maganagante | valign="top" |Nsasi |- | valign="top" |Bakaze | valign="top" |Kawaganya | valign="top" |Maganda | valign="top" |Nsinjo |- | valign="top" |Balirondo Bbalakka | valign="top" |Kaweesi | valign="top" |Magezi Ntake | valign="top" |Ntensibe |- | valign="top" |Balunonyeza Mbazzi | valign="top" |Kaweewo | valign="top" |Manda | valign="top" |Ntwata |- | valign="top" |Balyanente | valign="top" |Kayaabula | valign="top" |Mbajo | valign="top" |Ssaaka Kyuma |- | valign="top" |Balyangente | valign="top" |Kayima | valign="top" |Mbalire | valign="top" |Ssazi |- | valign="top" |Bazziwe | valign="top" |Kiganda | valign="top" |Mivubo Gyabaweesi | valign="top" |Ssebiragala |- | valign="top" |Biraalo | valign="top" |Kigodo | valign="top" |Miwanda | valign="top" |Ssebugenyi |- | valign="top" |Birigenda Bitalo | valign="top" |Kigulenkumbi | valign="top" |Mpijja | valign="top" |Ssebuuma |- | valign="top" |Biriggwa | valign="top" |Kitasse Muyima | valign="top" |Mugaati | valign="top" |Ssebyanzi |- | valign="top" |Bivuge Ebidde | valign="top" |Kitunzi | valign="top" |Mugabo | valign="top" |Ssebyayi |- | valign="top" |Bubugga | valign="top" |Kityamuweesi | valign="top" |Muganji | valign="top" |Ssekikubo Kitutente |- | valign="top" |Buggala Nziji | valign="top" |Kiwanyizi | valign="top" |Mugenyi | valign="top" |Ssekyanzi |- | valign="top" |Bukulu Bwante | valign="top" |Kyewalyanga | valign="top" |Mugenyi Asooka | valign="top" |Ssemaganda |- | valign="top" |Buuma | valign="top" |Kyuma | valign="top" |Mugonyi | valign="top" |Ssemanda Agemenyambazzi |- | valign="top" |Bwebale | valign="top" |Lubowa | valign="top" |Mugonza | valign="top" |Ssemata |- | valign="top" |Byuma | valign="top" |Lugasa | valign="top" |Mukimba | valign="top" |Ssempijja |- | valign="top" |Ddungu | valign="top" |Lugomugenyi | valign="top" |Mukooza | valign="top" |Ssenkomera |- | valign="top" |Enteweraga | valign="top" |Lugonvu | valign="top" |Mulema | valign="top" |Ssennyondo |- | valign="top" |Jjesero | valign="top" |Lujuna | valign="top" |Muliro Gwassasa | valign="top" |Ssente |- | valign="top" |Kagayo | valign="top" |Lukyamuzi | valign="top" |Munyagwa | valign="top" |Ssenyana |- | valign="top" |Kagodo | valign="top" |Luliiramunnyana | valign="top" |Musubire | valign="top" |Ssenyondo |- | valign="top" |Kajimbo | valign="top" |Lutangirante | valign="top" |Musumba | valign="top" |Sserugo |- | valign="top" |Kajojo | valign="top" |Luweesi | valign="top" |Mutagubya | valign="top" |Sseruwugge |- | valign="top" |Kakinda | valign="top" |Luwerekera | valign="top" |Muweesi | valign="top" |Ssessazi |- | valign="top" |Kakooza | valign="top" |Luwondera | valign="top" |Muwulya | valign="top" |Ssewalinte |- | valign="top" |Kalegga | valign="top" |Luwugge | valign="top" |Muyira | valign="top" |Ssewannyana |- | valign="top" |Kalugo | valign="top" |Luyima | valign="top" |Mwesezi | valign="top" |Ssewante |- | valign="top" |Kaluma | valign="top" |Lwabisaka | valign="top" |Mwota Ssubi | valign="top" |Tteero Kibira |- | valign="top" |Kaluusi | valign="top" |Lwasamayinja) | valign="top" |Nakaana | valign="top" |Wangi Mu Lubaale |- | valign="top" |Kannyambo | valign="top" |Lwasampijja | valign="top" |Nduusi | valign="top" |Wante Talina Kabi |- | valign="top" |Kasibante | valign="top" |Lwebuga | valign="top" |Njagala | valign="top" |Zzalugo Teziyomba |} | valign="top" | {| class="wikitable" | colspan="4" valign="top" |'''AMANNYA G'ABAKYALA''' |- | valign="top" |Nabagabo | valign="top" |Nakyanzi | valign="top" |Namugenyi | valign="top" |Natoolo |- | valign="top" |Nabagonza | valign="top" |Nakyesero | valign="top" |Namugonza | valign="top" |Natteero |- | valign="top" |Nabakooza | valign="top" |Nakyuma | valign="top" |Namugonza | valign="top" |Navvumbe |- | valign="top" |Nabalamazi | valign="top" |Nalugo | valign="top" |Namukimba | valign="top" |Nawangi |- | valign="top" |Nabasumba | valign="top" |Nalujjuna | valign="top" |Namukooza | valign="top" |Nawante |- | valign="top" |Nabatongole | valign="top" |Nalukwanzi | valign="top" |Namusambante | valign="top" |Nnannyana |- | valign="top" |Nabaweesi | valign="top" |Nalusira | valign="top" |Namusubire | valign="top" |Nnyana |- | valign="top" |Nabbona | valign="top" |Naluweesi | valign="top" |Namusumba | valign="top" |Terinakabi |- | valign="top" |Nabide | valign="top" |Naluwugge | valign="top" |Namuvubo | valign="top" |Wannyana |- | valign="top" |Nabiragala | valign="top" |Naluyijja | valign="top" |Namuweesi | valign="top" | |- | valign="top" |Nabiralo | valign="top" |Naluyima | valign="top" |Namuwulya | valign="top" | |- | valign="top" |Nabiwata | valign="top" |Namagana | valign="top" |Namuyingo | valign="top" | |- | valign="top" |Nabugenyi | valign="top" |Namaganda | valign="top" |Namuyira | valign="top" | |- | valign="top" |Nabuuma | valign="top" |Namalyante | valign="top" |Namuyira | valign="top" | |- | valign="top" |Nabuuma | valign="top" |Namanda | valign="top" |Nanduusi | valign="top" | |- | valign="top" |Nabuyungo | valign="top" |Namasiriba | valign="top" |Nanjagala | valign="top" | |- | valign="top" |Nabyanzi | valign="top" |Namata | valign="top" |Nanjuki | valign="top" | |- | valign="top" |Nabyuma | valign="top" |Nambaje | valign="top" |Nankomera | valign="top" | |- | valign="top" |Naggana | valign="top" |Nambalire | valign="top" |Nankuuwe | valign="top" | |- | valign="top" |Najjesero | valign="top" |Namivubo | valign="top" |Nankwale | valign="top" | |- | valign="top" |Nakabiga | valign="top" |Namiwanda | valign="top" |Nannume | valign="top" | |- | valign="top" |Nakaddu | valign="top" |Namiwanda | valign="top" |Nannyondo | valign="top" | |- | valign="top" |Nakagodo | valign="top" |Namiyingo | valign="top" |Nansasi | valign="top" | |- | valign="top" |Nakasibante | valign="top" |Namiyingo | valign="top" |Nansawa | valign="top" | |- | valign="top" |Nakate | valign="top" |Nampera | valign="top" |Nansinjo | valign="top" | |- | valign="top" |Nakaweesi | valign="top" |Nampijja | valign="top" |Nantensibe | valign="top" | |- | valign="top" |Nakayima | valign="top" |Nampomero | valign="top" |Nantwatwa | valign="top" | |- | valign="top" |Nakayingo | valign="top" |Namugaati | valign="top" |Nanyondo | valign="top" | |- | valign="top" |Nakayondo | valign="top" |Namugabo | valign="top" |Nassaazi | valign="top" | |- | valign="top" |Nakinja | valign="top" |Namuganji | valign="top" |Nassasa | valign="top" | |- | valign="top" |Nabagabo | valign="top" |Nakyanzi | valign="top" |Namugenyi | valign="top" |Natoolo |} <nowiki>*</nowiki>Nakayima – Lino lyali Linnya lya mmandwa ya Kabaka Ndawula eyaberanga ku lusozi Mudende |} == '''KATONGOLE N’ABAANABE BAWANGANGUKA OKUVA E’BUNYORO:''' == Ebyogerwa kukuva kwa Katongole nabantubee Bunyoro biwerako. Biwerako lwansonga nti ebigambo bino tebyawandikibwa nga byakabaawo. Naye naye buli kiragae nti Katongole yanyiza Omukama, ekintu kyeyali tasobola kumusonyiwa. # '''ENTE ENKUNKU EZALIBWA MU KIRALO KYA KATONGOLE;''' Olwali olwo nga ente mukiraro kya Katongole ezaala enyanja nga telina mukira. Ente bwetutyo yali terabwangako mukiralo kyonna era Katongole yamutiisa nnyo. Ente eno etalina mukira yali erabika bubi nnyo era ng’ebeera yetoloddwa ensowera. Abaana ba Katongole ente eno nga tebaagala kugitunulako oba kugitwala kutale kugirunda nante ndala. Katongole ente eno teyagyagala nakatono era yagamba abaanabe nti, “Ente eno nebwerikula tewabanga n’omu annywa amata gaayo oba okulya ennyama yaayo. Bwatyo Katongole nafuula Ente etalina mukira ey’omuziro era akabonero kaabwe akabawula kubantu abalala n’okutusa kati. Naguno gujjwa bazzukulu ba Katongole Abagabo be Mulema tebalya nnyama y’ensolo yonna ezaalibwa nga terina mukira. Nebweliba tooke ona gonja emissa nelitayisayo mpumumpu Abagabo tebalirya. Era akalombolombo kano kagenda nekitundu erisibiddwa nerikunguyira nga teririna kaayi kasoolobyeko, anti nalyo Abagabo ebiriimu tebalirya. Enti eyo etalina mukira ng’ezzaliddwa yasomba bangi okujja okugyerabirako. Naye mwabo mwemwali nebatayagaliza Katongole. Omu kwabo yali mulaguzi w’ Omukama wa Bunyoro-Kitara. Bweyawulira ekyagudde mukiraro kya Katongole nagamba Omukama nti toddamu kunywa mata gava wa Katongole anti bwonaganywa oba kweletera ebizibu. Era yasalako Katongole ebigambo bingi ebyamukyayisa Omukama wa Bunyoro. 2. '''MUWALA WA KATONGOLE AZAALA NAMAGOYE:''' Olwatuuka nga Katongole asiigira Omukama Wanyi II muwalawe Nakayija. Olwali olwo, Nakayija Nasuna olubuto. Eby’embi bweyazaala omwana gweyazala yali Namagoye. Omukama bwebamubulira nti Nakayija omwana gwazadde Namagoye gwe wamma natya nnyo. Bwatyo yayita abalubaale be bamulagule kumwana ono Namagoye ate wamu ne Maama w’ omwana ono. Abalubaale bonna bamugamba kimu nti omwana ono aja kuba wabulabe eri Omukama wamu n’ Obukama bwa Bunyoro. Bamaulugula nti okujjwo obulabe buno omwana ono alina okutugibwa. Era bamugamba nti Nakayija nnyini womwana wamu ne kitaawe Katongole n’abantu ba Katongole bonna battibwe. Katongole ebigambo by’abalubale bwebyamugwa mumatu nakungaanya bakazi be, abaana be, wamu nab’ ekikakye bonna nabategeza nti balina okwabulira Kibulala - Bunyoro. Badduka nga bolekera Buganda. Katongole yawereza abantu eri Kabaka wa Buganda okumubulira era n’okumusaba obubudamo. Olugendo lwali luwanvu ate nga lulimi ebizibu anti balina okwekweka okulaba nti abamow b’ Omukama tebabagwa mubuwufu. Olugendo okugenda okugwa nga Katongole nabantu be bali mu Buddu. Naye abamu kubaana ba Katongole nabantu babwe bagendanga basigalira mukubo nga bakooye. Kalibata yasigala Kiima ku lusozi Kagaba mu Ssingo. Kaweeru ne Kitaka bano baasigala ku kayanja Mutukula akali okumpi ne Nnyanja Mburo. Katongole nabantu be bwebaava e Kagaba gyebaleka Kalibata nebatuuka e Mubende, omuwala Nakayima ne Mugangi webaasigala nabantu babwe. Nga bavudde e Mubende batuuka ku kibira nakasozi Lusiba era wano Nakaddu naababe webasigala. Bwebava ku Lusiba basomoka omugga Nabakazi era nabayita e Bujunuzi nebatuuka e Kawalya okumpi n’e Kisozi. Wano Mugalala ow’ Ensenene yabaniriza mukitundukye era wano Kangologwa naababe webasigala. Katongole bweyasiibula munywanyiwe Mugalula e Kawula basomoka omugga Katonga. Okumpi n’ omugga Katonga Kalwanga, Lwekana babantu baabwe webasimba amakanda. Ate Kalwanga bweyalengera akasozi Buganga nekibira ekyali kiketorodde nasiimawo nga walungi okwekweka, anti yalaba nga waliwo emigga egiyita erudda n’erudda ate nga waliwo nakayanja kale nga kiringa e kizinga era wano ye naababe webasigala. Ate ye Lwera yasalawo kugenda kwekweka ku nnyanja e Nabugabo. Katongole nebeyali nabo nebasooka basigala e Kankobe okumala ekiseera. Oluvanyuma baava e Kankobe nebayongerayo nebayingira mu Buddu. Mubiseera ebyo Buddu yalimu abantu batono ddala era nga mulimu ebyalo bitono era balina okunonya awalungi awokwekweka. Bali balikumpi okumalako Buddu nebatuuka kukibira Tero era wano Katongole wamusanyusa nga basobola okwekweka obulungi ate nga kati ddala baali besulidde ddala okuva e Singo ewali olubiri lw’ Omukama. Bayingira mu Kibira Tero era bakuba Katongole yakuba embuga ku mbibiro z’ akagga Kabira. Nga bagumidde mu Tero era nga Katongole alaba tewali abalondoola ye nabantu be batandika okwetaaya era abaana be nabantu abalala batandika okugenda buli omu gyayagala. Bwatyo Kagayu n’ abaana be Kabona ne Namwala nebasomoka ennyanja Kagera nebayingira mu Kiziba. Kagayu n’ abantu be bayanirizibwa Kabaka Bulungu I eyali alidde obwa kabaka bw’e Kiziba. Kabaka Bulungu I naawe Kagayu ebyalo bisatu; Bukwale, Luzinga wamu ne Ssozi. Kagayu nakuba embugaye n’essasa ku Bukwale, Kabona nazimba ku Luzinga, ate ye Namwala naabeera ku kyalo Ssozi, era nebatandika okuweseza Kabaka Bulungi I ekyayamba obwa Kabaka bwakiziba okwongera okukulakulana n’okusubula n’obwakabaka obulala. Ddungu wamu n’abaana be Wangi ne Nemba bali kwabo abaasigal ne Katongole ku Tero. Ate bwewayita akabange ye Wangi olw’okwagala okuvuba nasenguka okuva e Tero nagenda e Bukoba Kati ekiri mu Tanzania. Ye Nemba yasigala ne kitaawe wamu n’abantu abalala a basigala ne Jajjaffe Katongole ku Tero. Ku Tero Nemba gyeyazalira omwana we omuwala Lukwanzi eyayatikirira ennyo ol’okuba omulwanyi kasiggu. Anti Naguno gujjwa akyayogerwako ng’omulwanyi eya wonya Jajjawe Katongole okutibwa bweyafumita Lukwate effumu namutta. Lukwate yali atumiddwa Omukama we Bunyoro wamu nabambowa abalala okugoberera Katongole era bamutte. Olutalo luno Lukwanzi yeyaluwangula nga lwali mu kibira Tero. Nga wayise ebbanga nga waliabika tewakyali abawondera Ddungu yasalawo okuva mukibira Tero gyeyaleka Katongole n’abantu abalala. Ddungu ne mutabaniwe Nemba basengukira Kooki era nebakuba embuga yabwe ku nnyanja Kijanebarora (kitegeeza ennyanja eyajja nga abantu balaba). Era abantu abalala bebajja nabo nebasasanira mubitundu by’e Kanabulemu. Oluvanyuma ne Wangi yava e Bukoba gyeyali avubira ate nasenga e Kibimba. Mugandawe Namuyira ye n’agenda asenga ku mutala Kakira e Bugabo. Munaabwe Lubowa ye yagenda n’asenga ku mutala Mugombe okulirina omugga Muzira okumpi n’e Minziro. 3. '''KATONGOLE AFUNYISA MUKYALA W’OMUKAMA OLUBUTO;''' Ebyafaayo ebinyumizibwa ebirala bigamba nti Katongole ne muganda we Lukyamuzi baali balangira mu Bwakabaka bwa [[:en:Bunyoro|Bunyoro]]-Kitara. Mukulu waabwe yali [[:en:Omukama_of_Bunyoro|Omukama]] (Kabaka) mu kiseera ekyo, gwe baayamba okutwala entebe mu ntalo z’obulangira nga bakola amafumu n’obusaale obw’omulembe ebyasukkuluma mu buddu obwo. <ref name=":1" /> Katongole yagwa mu mukwano noomu kubakyala b’ [[:en:Omukama_of_Bunyoro|Omukama]]. Omukyala ono lwali olwo nafuna olubuto lwa Katongole. [[:en:Omukama_of_Bunyoro|Omukama]] bwe yakitegeera, yasunguwala nnyo n’alagira Katongole attibwe, wamu nabuli muntu eyali kulusegere lwa Katongole omwali [[:en:Prince|Abalangira]] wamu [[:en:Princess|Nabambejja]]. Katongole yali afulumye mu lubiri nga agenze okunonya ''amayinja ga Matale'' (amayinja mwe basaanuusa ebyuma okukola [[:en:Spear|amafumu]] [[:en:Princess|n'obusaale]] ). Lukyamuzi bweyawulira Omukama kyayogedde yadduka mangu nagenda ategeeza Katongole eyali ku mugga Lukale ebiri mu Lubiri era namugamba nti tosobola kuddayo. Yamubulira n’Omukama bwali omusunguwavu ennyo era nga yali awadde ekiragiro ky'okutta Katongole nabuli akolagana naye. Lukyamuzi yali ku lusegere nnyo ne Katongole era yasalawo okubeera ku ludda lwe. <ref name=":1" /> Ab’oluganda bano bwebamanya nti Omukama munyiivu bwati nabasalawo obutadda mu lubiri mu Singo. Era bwebatyo nebatumya abaana babwe nabakyala ekiro ekyo badduke, ng’ Omukama tategedde nti tebagenda kuno awo okuva ku mugga Lutale gyebawesezanga. Batambulanga mu kiro gyebayitanga Baganda okubalaba ate n’okutemyako abasaale b’omukama. Ebinyonyi bya Ngaali bwebyatandikanga okuyimba kumakya awo nga banguwa okwesogga ebibira oba emigga okulya ate n’okuwumula. Abaluganda bombi nabantu babwe badduka nga baayolekera Obwakabaka bwa Buganda. [[:en:Kabaka_of_Buganda|Kabaka]] wa Buganda bweyawulira nti Katongole ne Lukyamuzi badduse e Bunyoro yabaniriza anti yalaba nti kigenda kumuwa obumanyirivu bw’abaweesi abakugu abasobola okumuyamba wamu n’egyelye okusukuluma ku maanyi g’egye lya Bunyoro. [[:en:Kabaka_of_Buganda|Kabaka]] yabaaniriza era nabagamba nti bagende bagira bewogoma e Mawokota. Kabaka yabasaba bakole nabaweesibe era babayigirize bulungi era omulimu guno baagukola bulungi. Era Kabaka yabasaba okukola amafumu, obusaale wamu n’ebyuma ebirala ebikozesebwa mu ntalo. Eby’okulwanyisa bino byayamba nnyo Kabaka Jjunju mukulwanyisa Bunyoro era n’okuwamba [[:en:Buddu|Buddu]]. Okunonyezebwa n'omutango byasigala ku mitwe gyaabwe e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]] kale nga balina okusenguka ennyo era nga balina kwekweka buli kiseera. Katongole yali akyali mu kweraliikirira n’okutya nti olunaku lumu [[:en:Omukama_of_Bunyoro|Omukama]] ayinza okusindika abasirikale okumunonya ate n’okumtta wamu nabantube. Olw’okutya kuno, baayongera okwolekera obukiikaddyo bwa [[:en:Buganda|Buganda]] nebayingira mu [[:en:Buddu|Buddu]] gye baayingira ekibira Teero ku bubalama lwe Nyanja Nnalubale (Lake Victoria) nebekwekwa mukibira kino okumala ekiseera. Bavanga mu kibira Teero mu [[:en:Buddu|Buddu]] nga bwe banoonya ''Amatale'' (olwazi mwe bagyanga ebyuma). Oluvanyuma nga wayise ebbange ate nga Buganda enyezeza Buddu Katongole ng’ate n’Omukama eyali yawolera e gwanga amaze okuva munsi, Katongole yassa ekikoowe era ye n’abantube nebatandika okwetaaya. Baava mu kibira Teero nebasenga e Bijja kati okumpi n’e [https://mapcarta.com/12815260 Bikira] gye baali basobola okuva okugenda nga boolekera olubalama [[:en:Lake_Victoria|lw’e Nnyanja Nnalubale]] okunoonya amatale. Baazula amatale agasangibwa mu bungi okumpi n’emyalo ku [[:en:Lake_Victoria|Nnyanja Nnalubale (Lake Victoria)]] mu kifo ekiyitibwa Mulema. <ref name=":1" /> Olw’okuba Katongole yali akaddiye, kyali kizibu okutambula olugendo luno okuva e Bijja okugenda e Mulema. Naye yasigira mutoowe Lukyamuzi wamu ne nabaanabe abamu okusenga e Mulema. Naye Mutagubya ne Nakana bakomangawo nnyo e Bijja okulambula ku kitaabwe, era bano e Mulema bavaayo neba era okumpi ne kitaabwe. Mutagubya oluvanyuma yasenga ku mutala Nkenge nga mu kiseera kino waliwo entebe y’ Omutaba gwa Mutagubya. Ate Kigambibwa nti Katongole yaleka alamye nti bwenfanga muganda wange Lukyamuzi ansikiranga bwaba taliwo munju ya Lukyamuzi mwemujjanga omusika wange, anti muganda wange yanjagala nnyo era yali mwetegefu okuwayo obulamu bwe olw’okubera nze. Kati naguno gujjwa Katongole akulira e Kika ky’ Ente ava mu Ssiga lya Lukyamuzi. Katongole yaziikibwa Mulema era ebyafaayo bigamba nti waliwo [[:en:Baobab_tree|omuti omunene ogwa]] ogwamera mu maaso g’entaana ye era n’okutuusa kati guyimiridde. Ate era kigambibwa nti [[:en:Spear|effumu]] lya Katongole n'ensinjo (ekintu ekikozesebwa okusala ebyuma ebyokya) byaziikibwa wansi w'omuti guno. Omuti guno gwakozesebwanga mu mikolo mingi egy’a Bagabo nga okujaguza omwezi omujjuvu ogw’ eggabogabo. Mu kiseera kino, tewali muntu akakasa watuufu wali ntaana ya Katongole weyali. <ref name=":1" /> == '''KATONGOLE N’ABAANA BE BAGENDA E BIJJA N’EMULEMA:''' == Lwali olwo Katongole n’afuna amawulire nti Omukama we Bunyoro eyali amunonya okumutta yali akisizza omukono. Olwo Katongole yassa ekikoowe anti nga tewakyali amunonya kumutta wamu n’abantu be. Era Katongole yatandika okwetaaya obulungi, era yasenguka okuva mu kibira Tero n’asenga ku mutala Kamuganja okumpi n’e Sanje wamu nabantu be. Nga bali ku Kamuganja, Katongole yatuma Lujabuzi okwongera okulambula ebitundu ebibariranye naddala okulaba wa awajjimu ate nebitundu ebirimu amatale. Lujabuzi yetolola ebitundu bingi naye bweyatuuka e Bijja (Kati wano webayita Biikira okulirina ekibuga Kyotera) newamusanyula nnyo, anti waliwo olusozi okwali amayinja amalungi ate nga wetoloddwa emigga webasobola okufuna amazi gebetaaga mu ssassa. Bwatyo Lujabuzi yaddayo e Kamuganja naawa Katongole amawulire gano. Katongole bweyafuna amawulire Lujabuzi geyamuwa yakunganya abaana be n’abantu babwe era nabagamba nti bagenda kusenguka bagende e Bijja. Katongole yakuba embuga ye ku Bijja n’abaana be Nakaana, Lukyamuzi, Lwegaba, Natasha, Lujabuzi ne Kakooza. Wano ku Bijja, Katongole n’abaana be bawesezaawo nnyo. Nga amayinja g’ amatale gugenda gakendeera, Katongole yatuma abaana be Lukyamuzi, Nakaana, ne Lwegaba bagende banonye ebitundu ebirala ewali amatale amalungi. Lukyamuzi ne banne bagoberera omugga oluvanyuma nebatuuka ku Kasozi Mulema okumpi n’ ennyanja Nalubaale. Mulema yabasanyusa nnyo nga balaba walungi nnyo. Olusozi lwali lwetolodwa emigga ate nga waliwo n’ebibira mwebasobola okwokya amanda ag’okukozesa mu ssassa okuttulula eby’byuma. Abaana ba Katongole bano abasatu gwe wamma nebasalawo okusenga ku Mulema. Aboluganda bano baddayo e Bijja okutegeeza kitaabwe Katongole ebikwata ku kyalo Mulema era nga eno bwewali wasinga Bijja mubuli ngeri. Naye Katongole yatuula abaana be nabagamba nti nze nkaddiye era Nkode okusenguka nga, kale ngenda kusigala wano ku Bijja naye mwe mugenda musenge era mukkalire ku Mulema anti tewakyali etutawanya. Bwatyo Katongole yawa abaana be Lukyamuzi, Nakaana ne Lwegaba omukisa bagende okutuula ku Mulema. Abaana ba Katongole bwebwatuuka e Mulema , Lukyamuzi ne Lwegaba bakuba embuga zaabwe ku Luyiga lwebuvanjuba bw’olusozi Mulema. Ate ye Nakaana yakuba embugaye era n’azimba Wanis w’olusozi ku kyalo Kyatokolo okumpi n’e Kyesiiga era yazimba nga atunudde bwenyi bw’oluzosi Mulema. Era abaluganda bano abasatu embuga zaabwe zaali zebulungudde olusozi Mulema era ng’entikko y’olusozi yeyali wakati wabwe okubaawula. Embuga Nakaana gyeyakuba ku Mulema naguno gujjwa tevangako era yansikirino eri abaana n’Abazzukulu be nga bamusikira mukufuga n’okutambuza ekika ky’Ente Enkunku. Mutabani wa Katongole ayitibwa Kajojo yali asigadde ku kyalo Kamwanga okulirana e Kamusoga enti mukyala we yali mulwadde ddala. Mukyala wa Kajojo bweyamala okufuna, Kajojo n’omwana we Luteete nebagoberera bagandabe era nabo nebasenga ku Mulema. Kiswiga, eyali omwana wa Kajojo ye yali yazimba wansi w’olusozi Mulema ku njegoyego z’akagga Kyakisigwa. Naye ebbanga bwelyayita kitaawe yalaba nga wano wafunda ate nga n’enkima ezavanga mu bibira ebyetolodde olusozi Mulema zibalira emmere yaabwe basalawo okuvaawo wamu ne Luteete nebagenda basenga e Ssenyange. Era Kajojo e Ssenyange gyeyafukira omuweesi wa Lubuga wa Kabaka Kimera. Ebbanga nga liyisewo abaana ba Katongole okwali Lujabuzi, Kakooza ne Nataga baava e Bijja nebalekayo kitaabwe. Lujabuzi yasenga Buyingi kati ekiri okumpi n’ekibuga Kyotera. Kakooza ye embuga yagikuba Luti. Ate ye Nataga embuga ye nagikuba ku kyalo Nkenge. Bano abasatu amasiga gaabwe tegakyamanyidwa, gazikirira. Kabaka Jjunju yawa olutabaalo okulwanyisa Bunyoro era nawangula n’atwala Buddu. Mubudde buno Muwulya yeyali omuweesi omukulu era eyali afuga e Mulema. Era Kabaka yalagira Muwulya okuweesa amafumu, okukola empiima wamu n’engabo ebyakozesebwa egye nabagalagala mu lutabaalo. Olutabaalo nga luwedde era nga Buddu eri mu mikono gya Kabaka Jjunju, Muwulya yayanjula eri Kabaka eby’amakula omwali amafumu, enkumbi, embazzi, empiima, n’obwambe, ebikomo, endege wamu nebirala bingi. Pokino Luzige ava mu kika ky’ Endiga ye yayanjula Muwulya, omuweesi owensusso mu Buddu eri Kabaka Jjunju. Kabaka Jjunju bweyalaba eby’amakula Muwulya byeyali akoze gwe wamma nasanyuka nnyo n’okutenda musajjawe Muwulya amagezi abayambi ennyo egye lye okuwangula Bunyoro mu lutabaalo. Era Kabaka Jjunju yawa Muwulya obwami bw’okumyuka omuweesi we omukulu Walukagga, ono ng’ Ava mukika ky’ Akasimba. Muwulya yali mutabani wa Nakaddu. == Laba na bino == * [[Kabaka wa Buganda]] * [[Buganda|Obwakabaka bwa Buganda]] * [[Ekika ky'eMpindi|Ekika ky'E Mpindi]] * [[Mpologoma Clan|Ekika ky'E Mpologoma]] * [[Lugave Clan|Ekika ky'O Lugave]] * [[Nvubu Clan|Ekika ky'E Nvubu]] * [[Njovu Clan|Ekika ky'E Njovu]] == Ebijjuliziddwamu == <references /> [[Category:Ebika by'Abaganda]] [[Category:Buganda]] nmylj7xsusrng88vb4l68l6coikqvp5 Matilda Lambert 0 12746 74737 74383 2026-09-12T11:10:18Z KiranBOT 9855 removed AMP tracking from URLs ([[:m:User:KiranBOT/AMP|details]]) ([[User talk:Usernamekiran|report error]]) v3.1.1-current 74737 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Matilda Gogo Lambert''' muzannyi wa firimu Omunigeria,<ref name="auto">{{Cite web |date=16 March 2019 |title=Nude Pix Saga: How Couple Fleeced Nollywood Actress |url=https://pmexpressng.com/nude-pix-saga-couple-fleeced-nollywood-actress/ |access-date=12 January 2022 |website=P.M.EXPRESS |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|date=4 April 2022|title=Matilda Lambert educates students on environment, gives scholarship|url=https://www.vanguardngr.com/2022/04/matilda-lambert-educates-students-on-environment-gives-scholarship/|location=Lagos, Nigeria|access-date=20 July 2022|newspaper=[[Vanguard (Nigeria)|Vanguard]]|language=en-GB}}</ref> pulodyusa wa firimu, nnalulungi, era y'akulira kkampuni ya Tilda Goes Green Foundation.<ref>{{Cite web |date=9 June 2018 |title=All set as Matilda Lambert premiers new movie, InstaGuru |url=https://guardian.ng/saturday-magazine/all-set-as-matilda-lambert-premiers-new-movie-instaguru/ |access-date=12 January 2022 |website=The Guardian Nigeria News - Nigeria and World News |language=en-US}}</ref><ref name="auto1">{{Cite web |last=Isesele |first=Osaze |date=8 December 2020 |title=Matilda Lambert Shines Bright At Best Of Nollywood Awards 2020 - REPORT AFRIQUE International |url=https://reportafrique.com/entertainment/matilda-lambert-shines-bright-at-best-of-nollywood-awards-2020/ |access-date=12 January 2022 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Dailytrust News, Sports and Business, Politics {{!}} Dailytrust |url=https://dailytrust.com/ |access-date=12 January 2022 |website=Daily Trust |language=en}}</ref> Yasooka kuzannya mu firimu ya ''The Celebrity'' ng'ali wamu ne [[Mike Ezuruonye]]. Ekifo kye yazannya mu firimu eno kyamufuula ow’ettutumu era n’afuna ebifo by'okumwanjo mu firimu endala eza [[Nollywood]].<ref>{{Cite news|date=1 April 2017|title=Matilda Lambert, Majid Michel go for broke in 'Deepest Cut'|url=https://www.vanguardngr.com/2017/04/matilda-lambert-majid-michel-go-broke-deepest-cut/|location=Lagos, Nigeria|access-date=12 January 2022|newspaper=[[Vanguard (Nigeria)|Vanguard]]|language=en-US}}</ref> == Ebyafaayo n'obuyigirize == Matilda Gogo Lambert yazaalibwa nga 13 Ogwokuna era n'akulira mu kibuga [[Port Harcourt]]. Ono ava mu [[Andoni]] mu [[Rivers State|ssaza ly'e Rivers]].<ref name="auto"/> Lambert yatandika okusoma ku ssomero lya Police Children Primary School, siniya yagisomera mu [[Federal Government Girls' College, Abuloma|Federal Government Girls’ College, Abuloma]] mu Port Harcourt. Yasomera ku [[University of Abuja|yunivasite y’e Abuja]] diguli ya Philosopy ate n'afuna diguli eyookubiri mu Philosophy w'embeera z'abantu okuva mu [[University of Nigeria, Nsukka|yunivasite y’e Nigeria, Nsukka]].<ref>{{Cite web |date=9 November 2019 |title=I stopped attending auditions after director demanded sex — Matilda Lambert |url=https://punchng.com/i-stopped-attending-auditions-after-director-demanded-sex-matilda-lambert/ |website=Punch Newspapers}}</ref> == Obukugu == Lambert yatandika okuzannya katemba mu mwaka gwe ogwokubiri ku yunivasite bwe yazannya mu firimu ya ''The Celebrity'' ng'ali wamu ne Mike Ezuruonye. Engeri gy'eyazannya mu firimu eno kyamututumula era n’atandika okuzannya mu firimu endala.<ref>{{Cite web |last=Akosubo |first=Tokoni |date=11 November 2019 |title=Actress Matilda Lambert Speaks on Sexual Advances by A Director |url=https://www.eelive.ng/matilda-lambert-shares-sexual-harassment-story/ |access-date=12 January 2022 |website=eelive |language=en-US}}</ref> Mu 2020, yafulumya firimu, ''[[Unroyal]]''<ref>{{Cite web |last=sandeep_ops |title=Unroyal on Netflix |url=https://www.binged.com/streaming-premiere-dates/unroyal/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20250426022727/https://www.binged.com/streaming-premiere-dates/unroyal/ |archive-date=26 April 2025 |access-date=12 January 2022 |website=Binged |language=en-US}}</ref> mwe yazannyira mu kifo ekikulu nga Omumbejja Boma.<ref>{{Cite web |date=9 March 2020 |title=UNROYAL |url=https://genesiscinemas.com/unroyal/ |access-date=12 January 2022 |website=Genesis Cinemas |language=en-US |archive-date=20 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220120225929/https://genesiscinemas.com/unroyal/ |url-status=dead }}</ref> Firimu eno yasooka kulagibwa mu Gwokusatu 2020 era n’efulumizibwa ku [[Netflix]] mu Gwomunaana mu mwaka gwe gumu.<ref>{{Cite web |title=Watch Unroyal {{!}} Netflix |url=https://www.netflix.com/title/81435717 |access-date=12 January 2022 |website=www.netflix.com |language=en}}</ref> Firimu eno yawangula engule ya "Best Use of Costume in a Movie" ne "Movie With the Best Sound" mu mpaka za [[2020 Best of Nollywood Awards]].<ref name="auto1"/> Ebirala bye yakola okutuuka mu 2022 mulimu ''Deepest Cut'', ''Instaguru'' ne ''Kendra''. Addukanyizibwa Adenekan Mayowa.<ref>{{Cite news|last=|first=|date=February 25, 2022|title=Actress Lambert Hires 'Mayorspeaks' As New Manager|url=https://thenationonlineng.net/actress-lambert-hires-mayorspeaks-as-new-manager/|location=Lagos, Nigeria|newspaper=[[The Nation (Nigeria)|The Nation]]|language=en}}</ref> == Okuzannya firimu == * Blood ''Vessel'' (2023) as Onyi's Mum * ''Stay Dead'' (2022) * ''Kendra'' (2021) as Kendra * ''Star Girl'' (2021) as Lilian * ''More Than a Moment'' (2020) as Steph * ''Ebere's Ordeal'' (2020) as Ozioma * ''[[Unroyal]]'' (2020) as Princess Boma * ''The Engagement'' (2016) as Joy * ''Ogbanta the Family Hunter'' (2015) as Amaka * ''Beauty of the Mind'' (2014) as Presenter 1 * ''Jackie Goes to School'' (2014) as Princess * T''he Celebrities'' * ''My Best Friend'' * ''From House Girl to Madam'' * ''My Virginity'' * ''Amanda'' == Ebijuliziddwa == <references /> nsoy59wch2n9i0yjml52keg6wnv050j Elijah Kitaka 0 13089 74706 48250 2026-09-11T22:00:01Z Kisakye Jane 9195 Nterezeeza mu ndabika y′ekiwandiiko 74706 wikitext text/x-wiki    '''Elijah Kitaka''' Munnayuganda, muyimbi, muwandiisi wa nnyimba, mukubi wa ngoma, era mukubi wa bivuga ebyenjawulo eyassa omukono ku kkampuni [[:en:Swangz_Avenue|ya Swangz Avenue]] record label.<ref name="NewVisionSign">{{Cite web |date=2023-07-18 |title=Swangz Avenue finally takes on male artiste |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_154921 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718124736/https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_154921 |archive-date=18 July 2023 |access-date=2025-06-28 |website=New Vision |language=en}}</ref> Nga tannatongoza mulimu gwe ogw'okuyimba, Kitaka yali kuva dda nga mukubi wabivuga omukugu eri bangi ku bayimbi ab'oku ntikko mu ggwanga.<ref name="MonitorProfile">{{Cite web |date=2023-08-12 |title=Kitaka: From playing drums to the microphone |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/saturday-life/kitaka-from-playing-drums-to-the-microphone-4328574 |url-status=dead |access-date=2025-06-28 |website=Daily Monitor}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template"><span style="white-space: nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="Dead link tagged February 2026">akakwate akafu</span></nowiki>'' &#x5D;</span></sup> Omuziki gwe gugatta [[:en:Afro-soul|Afro-soul]] ne [[:en:Contemporary_R&B|R&B]] . Yayatikirira n'ennyimba ze ezaasooka wansi wa Swangz Avenue, omuli "Ndi Wuwo" ne "Nothing." == Obuto bwe n’emirimu == Elijah Kitaka yakulira mu maka agalina akakwate mu by’okuyimba; kitaawe yali musunyi wa gitta, ate nnyina yali muyimbi mu kkwaaya y’ekkanisa. Yatandika okukuba ebivuga ku myaka musanvu okuva mu kkanisa y’omu kitundu kye.<ref name="MonitorProfile">{{Cite web |date=2023-08-12 |title=Kitaka: From playing drums to the microphone |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/saturday-life/kitaka-from-playing-drums-to-the-microphone-4328574 |url-status=dead |access-date=2025-06-28 |website=Daily Monitor}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/saturday-life/kitaka-from-playing-drums-to-the-microphone-4328574 "Kitaka: From playing drums to the microphone"]. ''Daily Monitor''. 12 August 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">28 June</span> 2025</span>.</cite><span class="cs1-maint citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[Template:Cite web|cite web]]<nowiki>}}</nowiki></code>: CS1 maint: url-status ([[:Category:CS1 maint: url-status|link]])</span> [[Category:CS1 maint: url-status]]</ref> Yasoma ebyokuyimba mu ngeri ey’ekikugu ng’omukubi w’ebivuga.<ref name="SqoopDrummer">{{Cite web |date=2023-07-19 |title=Meet Elijah Kitaka, Swangz Avenue's new signee |url=https://www.sqoop.co.ug/202307/four-one-one/meet-elijah-kitaka-swangz-avenues-new-signee.html |url-status=dead |access-date=2025-06-28 |website=Sqoop}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template"><span style="white-space: nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="Dead link tagged February 2026">dead link</span></nowiki>'' &#x5D;</span></sup> Okumala emyaka egisukka mu kkumi, yayimba n'okutalaaga n'abayimbi ba Uganda ab'enjawulo, omuli [[:en:Bebe_Cool|Bebe Cool]], [[:en:Maurice_Kirya|Maurice Kirya]], [[:en:Lilian_Mbabazi|Lilian Mbabazi]], [[:en:A_Pass|A Pass]], ne munne we, [[:en:Azawi|Azawi]] . Omulimu gwe ogw’okukuba ebivuga gwamuwa obumanyirivu bungi mu kuyimba obutereevu n’okutegeka ennyimba. <ref name="MonitorProfile">{{Cite web |date=2023-08-12 |title=Kitaka: From playing drums to the microphone |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/saturday-life/kitaka-from-playing-drums-to-the-microphone-4328574 |url-status=dead |access-date=2025-06-28 |website=Daily Monitor}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/saturday-life/kitaka-from-playing-drums-to-the-microphone-4328574 "Kitaka: From playing drums to the microphone"]. ''Daily Monitor''. 12 August 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">28 June</span> 2025</span>.</cite><span class="cs1-maint citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[Template:Cite web|cite web]]<nowiki>}}</nowiki></code>: CS1 maint: url-status ([[:Category:CS1 maint: url-status|link]])</span> [[Category:CS1 maint: url-status]]</ref> <ref name="NBSProfile">{{Cite web |date=2023-07-19 |title=Who is Elijah Kitaka, Swangz Avenue's New Signing? |url=https://nbs.ug/2023/07/19/who-is-elijah-kitaka-swangz-avenues-new-signing/ |url-status=dead |access-date=2025-06-28 |website=NBS After 5}}</ref> == Omulimu gw’okuyimba yekka ne Swangz Avenue (2023–kati) == Mu gwomusanvu 2023, [[:en:Swangz_Avenue|Swangz Avenue]] yayanjula Elijah Kitaka mu butongole ng’omuyimbi waabwe omupya, ekyaletawo enkyukakyuka okuva ku session musician okudda ku lead vocalist. Ye muyimbi omusajja eyasooka okussa omukono ku kkampuni eno. <ref name="NewVisionSign">{{Cite web |date=2023-07-18 |title=Swangz Avenue finally takes on male artiste |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_154921 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718124736/https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_154921 |archive-date=18 July 2023 |access-date=2025-06-28 |website=New Vision |language=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20230718124736/https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_154921 "Swangz Avenue finally takes on male artiste"]. ''New Vision''. 18 July 2023. Archived from [https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_154921 the original] on 18 July 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">28 June</span> 2025</span>.</cite></ref> Okussa omukono kwe kwalangirirwa n'okufulumya oluyimba lwe olwasooka wansi w'ekibiina, "Nothing." <ref name="NilePostSign">{{Cite web |date=2023-07-18 |title=Swangz Avenue unveils multi-talented instrumentalist, Elijah Kitaka |url=https://nilepost.co.ug/entertainment/170701/swangz-avenue-unveils-multi-talented-instrumentalist-elijah-kitaka |url-status=dead |access-date=2025-06-28 |website=Nile Post}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template"><span style="white-space: nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="Dead link tagged February 2026">akakwate akafu</span></nowiki>'' &#x5D;</span></sup> Oluvannyuma mu 2023, yafulumya omuzannyo gwe ogwasooka ogwa extended play (EP) gwe yatuuma "Bedroom Essentials". EP eno eyalimu ennyimba musanvu mwalimu ennyimba "Nothing," "Ndi Wuwo" (I'm Yours), ne "Contagious." <ref name="PulseEP">{{Cite web |date=2023-08-04 |title=Elijah Kitaka shows off his bedroom skills on new EP 'Bedroom Essentials' |url=https://www.pulselive.ug/entertainment/music/elijah-kitaka-shows-off-his-bedroom-skills-on-new-ep-bedroom-essentials/h4e2jhp |url-status=dead |access-date=2025-06-28 |website=Pulse Uganda}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template"><span style="white-space: nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="Dead link tagged February 2026">dead link</span></nowiki>'' &#x5D;</span></sup> Oluyimba "Ndi Wuwo" lwazanyibwa nnyo ku leediyo ze Uganda era ne ziyamba okunyweza okubeerawo kwe ng'omuyimbi. Okuva lwe yasooka okuyimba, Kitaka ayimbye ku siteegi ennene mu Kampala, omuli okuggulawo kwa [[:en:Azawi|Azawi]] mu kivvulu kye ekya 2023 n'okuyimba mu kivvulu kya "Roast and Rhyme" ekimanyiddwa ennyo. <ref name="MonitorProfile">{{Cite web |date=2023-08-12 |title=Kitaka: From playing drums to the microphone |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/saturday-life/kitaka-from-playing-drums-to-the-microphone-4328574 |url-status=dead |access-date=2025-06-28 |website=Daily Monitor}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/saturday-life/kitaka-from-playing-drums-to-the-microphone-4328574 "Kitaka: From playing drums to the microphone"]. ''Daily Monitor''. 12 August 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">28 June</span> 2025</span>.</cite><span class="cs1-maint citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[Template:Cite web|cite web]]<nowiki>}}</nowiki></code>: CS1 maint: url-status ([[:Category:CS1 maint: url-status|link]])</span> [[Category:CS1 maint: url-status]]</ref> == Obuyiiya == Kitaka mukubi wa bivuga bingi, amanyi endongo, gitaala, ne nanga, ekimutegeeza enkola ye ey’okuwandiika n’okufulumya ennyimba. <ref name="NBSProfile">{{Cite web |date=2023-07-19 |title=Who is Elijah Kitaka, Swangz Avenue's New Signing? |url=https://nbs.ug/2023/07/19/who-is-elijah-kitaka-swangz-avenues-new-signing/ |url-status=dead |access-date=2025-06-28 |website=NBS After 5}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://nbs.ug/2023/07/19/who-is-elijah-kitaka-swangz-avenues-new-signing/ "Who is Elijah Kitaka, Swangz Avenue's New Signing?"]. ''NBS After 5''. 19 July 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">28 June</span> 2025</span>.</cite><span class="cs1-maint citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[Template:Cite web|cite web]]<nowiki>}}</nowiki></code>: CS1 maint: url-status ([[:Category:CS1 maint: url-status|link]])</span> [[Category:CS1 maint: url-status]]</ref> Omusono gwe ogw'okuyimba okusinga gwa mulembe gwa R&B ne [[:en:Afro-soul|Afro-soul]] . Abavumirira n’abogezi bategedde engeri gy’asengekamu amaloboozi mu ngeri ennungi n’engeri y’ebigambo bye ebiwoomu, emirundi mingi ey’omukwano. <ref name="PulseEP">{{Cite web |date=2023-08-04 |title=Elijah Kitaka shows off his bedroom skills on new EP 'Bedroom Essentials' |url=https://www.pulselive.ug/entertainment/music/elijah-kitaka-shows-off-his-bedroom-skills-on-new-ep-bedroom-essentials/h4e2jhp |url-status=dead |access-date=2025-06-28 |website=Pulse Uganda}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.pulselive.ug/entertainment/music/elijah-kitaka-shows-off-his-bedroom-skills-on-new-ep-bedroom-essentials/h4e2jhp "Elijah Kitaka shows off his bedroom skills on new EP 'Bedroom Essentials'"]. ''Pulse Uganda''. 4 August 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">28 June</span> 2025</span>.</cite><span class="cs1-maint citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[Template:Cite web|cite web]]<nowiki>}}</nowiki></code>: CS1 maint: url-status ([[:Category:CS1 maint: url-status|link]])</span> [[Category:CS1 maint: url-status]]</ref> Ensibuko ye ng’omuyimbi era omukubi w’ebivuga etera okulagibwa ng’ekintu ekikulu mu buyiiya bwe, ekimuwa okutegeera okw’amaanyi ku nnyimba n’enteekateeka y’ennyimba. <ref name="MonitorProfile">{{Cite web |date=2023-08-12 |title=Kitaka: From playing drums to the microphone |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/saturday-life/kitaka-from-playing-drums-to-the-microphone-4328574 |url-status=dead |access-date=2025-06-28 |website=Daily Monitor}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/saturday-life/kitaka-from-playing-drums-to-the-microphone-4328574 "Kitaka: From playing drums to the microphone"]. ''Daily Monitor''. 12 August 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">28 June</span> 2025</span>.</cite><span class="cs1-maint citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[Template:Cite web|cite web]]<nowiki>}}</nowiki></code>: CS1 maint: url-status ([[:Category:CS1 maint: url-status|link]])</span> [[Category:CS1 maint: url-status]]</ref> == Discography == === Emizannyo egyongezeddwayo (EPs) . === * ''Ebikulu mu kisenge'' (2023) === Zakoze yekka ezisunsuddwamu === * "Tewali kintu kyonna" (2023) * "Ndi Wuwo" (2023) * "Ekisiigibwa" (2023) * "Ekisukkulumye" (2023) == Laba ne == * [[:en:List_of_Ugandan_musicians|Olukalala lw'abayimbi ba Uganda]] * [[:en:Swangz_Avenue|Oluguudo lwa Swangz]] * [[:en:Azawi|Azawi]] == Ebijuliziddwa == {{Reflist}} lla5mzoutwymywktm511zcqh309ph9f 74707 74706 2026-09-11T22:03:29Z Kisakye Jane 9195 Nterezeezamu mu mpadiika. 74707 wikitext text/x-wiki    '''Elijah Kitaka''' Munnayuganda, muyimbi, muwandiisi wa nnyimba, mukubi wa ngoma, era mukubi wa bivuga ebyenjawulo eyassa omukono ku kkampuni [[:en:Swangz_Avenue|ya Swangz Avenue]] record label.<ref name="NewVisionSign">{{Cite web |date=2023-07-18 |title=Swangz Avenue finally takes on male artiste |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_154921 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718124736/https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_154921 |archive-date=18 July 2023 |access-date=2025-06-28 |website=New Vision |language=en}}</ref> Nga tannatongoza mulimu gwe ogw'okuyimba, Kitaka yali kuva dda nga mukubi wabivuga omukugu eri bangi ku bayimbi ab'oku ntikko mu ggwanga.<ref name="MonitorProfile">{{Cite web |date=2023-08-12 |title=Kitaka: From playing drums to the microphone |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/saturday-life/kitaka-from-playing-drums-to-the-microphone-4328574 |url-status=dead |access-date=2025-06-28 |website=Daily Monitor}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template"><span style="white-space: nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="Dead link tagged February 2026">akakwate akafu</span></nowiki>'' &#x5D;</span></sup> Omuziki gwe gugatta [[:en:Afro-soul|Afro-soul]] ne [[:en:Contemporary_R&B|R&B]] . Yayatikirira n'ennyimba ze ezaasooka wansi wa Swangz Avenue, omuli "Ndi Wuwo" ne "Nothing." == Obuto bwe n’emirimu == Elijah Kitaka yakulira mu maka agalina akakwate mu by’okuyimba; kitaawe yali musunyi wa gitta, ate nnyina yali muyimbi mu kkwaaya y’ekkanisa. Yatandika okukuba ebivuga ku myaka musanvu okuva mu kkanisa y’omu kitundu kye.<ref name="MonitorProfile">{{Cite web |date=2023-08-12 |title=Kitaka: From playing drums to the microphone |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/saturday-life/kitaka-from-playing-drums-to-the-microphone-4328574 |url-status=dead |access-date=2025-06-28 |website=Daily Monitor}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/saturday-life/kitaka-from-playing-drums-to-the-microphone-4328574 "Kitaka: From playing drums to the microphone"]. ''Daily Monitor''. 12 August 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">28 June</span> 2025</span>.</cite><span class="cs1-maint citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[Template:Cite web|cite web]]<nowiki>}}</nowiki></code>: CS1 maint: url-status ([[:Category:CS1 maint: url-status|link]])</span> [[Category:CS1 maint: url-status]]</ref> Yasoma ebyokuyimba mu ngeri ey’ekikugu ng’omukubi w’ebivuga.<ref name="SqoopDrummer">{{Cite web |date=2023-07-19 |title=Meet Elijah Kitaka, Swangz Avenue's new signee |url=https://www.sqoop.co.ug/202307/four-one-one/meet-elijah-kitaka-swangz-avenues-new-signee.html |url-status=dead |access-date=2025-06-28 |website=Sqoop}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template"><span style="white-space: nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="Dead link tagged February 2026">dead link</span></nowiki>'' &#x5D;</span></sup> Okumala emyaka egisukka mu kkumi, yayimba n'okutalaaga n'abayimbi ba Uganda ab'enjawulo, omuli [[:en:Bebe_Cool|Bebe Cool]], [[:en:Maurice_Kirya|Maurice Kirya]], [[:en:Lilian_Mbabazi|Lilian Mbabazi]], [[:en:A_Pass|A Pass]], ne munne we, [[:en:Azawi|Azawi]] . Omulimu gwe ogw’okukuba ebivuga gwamuwa obumanyirivu bungi mu kuyimba obutereevu n’okutegeka ennyimba.<ref name="MonitorProfile">{{Cite web |date=2023-08-12 |title=Kitaka: From playing drums to the microphone |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/saturday-life/kitaka-from-playing-drums-to-the-microphone-4328574 |url-status=dead |access-date=2025-06-28 |website=Daily Monitor}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/saturday-life/kitaka-from-playing-drums-to-the-microphone-4328574 "Kitaka: From playing drums to the microphone"]. ''Daily Monitor''. 12 August 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">28 June</span> 2025</span>.</cite><span class="cs1-maint citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[Template:Cite web|cite web]]<nowiki>}}</nowiki></code>: CS1 maint: url-status ([[:Category:CS1 maint: url-status|link]])</span> [[Category:CS1 maint: url-status]]</ref><ref name="NBSProfile">{{Cite web |date=2023-07-19 |title=Who is Elijah Kitaka, Swangz Avenue's New Signing? |url=https://nbs.ug/2023/07/19/who-is-elijah-kitaka-swangz-avenues-new-signing/ |url-status=dead |access-date=2025-06-28 |website=NBS After 5}}</ref> == Omulimu gw’okuyimba yekka ne Swangz Avenue (2023–kati) == Mu Gwomusanvu 2023, [[:en:Swangz_Avenue|Swangz Avenue]] yayanjula Elijah Kitaka mu butongole ng’omuyimbi waabwe omupya, ekyaletawo enkyukakyuka okuva ku session musician okudda ku lead vocalist. Ye muyimbi omusajja eyasooka okussa omukono ku kkampuni eno.<ref name="NewVisionSign">{{Cite web |date=2023-07-18 |title=Swangz Avenue finally takes on male artiste |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_154921 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718124736/https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_154921 |archive-date=18 July 2023 |access-date=2025-06-28 |website=New Vision |language=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20230718124736/https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_154921 "Swangz Avenue finally takes on male artiste"]. ''New Vision''. 18 July 2023. Archived from [https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_154921 the original] on 18 July 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">28 June</span> 2025</span>.</cite></ref> Okussa omukono kwe kwalangirirwa n'okufulumya oluyimba lwe olwasooka wansi w'ekibiina, "Nothing."<ref name="NilePostSign">{{Cite web |date=2023-07-18 |title=Swangz Avenue unveils multi-talented instrumentalist, Elijah Kitaka |url=https://nilepost.co.ug/entertainment/170701/swangz-avenue-unveils-multi-talented-instrumentalist-elijah-kitaka |url-status=dead |access-date=2025-06-28 |website=Nile Post}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template"><span style="white-space: nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="Dead link tagged February 2026">akakwate akafu</span></nowiki>'' &#x5D;</span></sup> Oluvannyuma mu 2023, yafulumya omuzannyo gwe ogwasooka ogwa extended play (EP) gwe yatuuma "Bedroom Essentials". EP eno eyalimu ennyimba musanvu mwalimu ennyimba "Nothing," "Ndi Wuwo" (I'm Yours), ne "Contagious."<ref name="PulseEP">{{Cite web |date=2023-08-04 |title=Elijah Kitaka shows off his bedroom skills on new EP 'Bedroom Essentials' |url=https://www.pulselive.ug/entertainment/music/elijah-kitaka-shows-off-his-bedroom-skills-on-new-ep-bedroom-essentials/h4e2jhp |url-status=dead |access-date=2025-06-28 |website=Pulse Uganda}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template"><span style="white-space: nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="Dead link tagged February 2026">dead link</span></nowiki>'' &#x5D;</span></sup> Oluyimba "Ndi Wuwo" lwazanyibwa nnyo ku leediyo ze Uganda era ne ziyamba okunyweza okubeerawo kwe ng'omuyimbi. Okuva lwe yasooka okuyimba, Kitaka ayimbye ku siteegi ennene mu Kampala, omuli okuggulawo kwa [[:en:Azawi|Azawi]] mu kivvulu kye ekya 2023 n'okuyimba mu kivvulu kya "Roast and Rhyme" ekimanyiddwa ennyo.<ref name="MonitorProfile">{{Cite web |date=2023-08-12 |title=Kitaka: From playing drums to the microphone |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/saturday-life/kitaka-from-playing-drums-to-the-microphone-4328574 |url-status=dead |access-date=2025-06-28 |website=Daily Monitor}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/saturday-life/kitaka-from-playing-drums-to-the-microphone-4328574 "Kitaka: From playing drums to the microphone"]. ''Daily Monitor''. 12 August 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">28 June</span> 2025</span>.</cite><span class="cs1-maint citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[Template:Cite web|cite web]]<nowiki>}}</nowiki></code>: CS1 maint: url-status ([[:Category:CS1 maint: url-status|link]])</span> [[Category:CS1 maint: url-status]]</ref> == Obuyiiya == Kitaka mukubi wa bivuga bingi, amanyi endongo, gitaala, ne nanga, ekimutegeeza enkola ye ey’okuwandiika n’okufulumya ennyimba. <ref name="NBSProfile">{{Cite web |date=2023-07-19 |title=Who is Elijah Kitaka, Swangz Avenue's New Signing? |url=https://nbs.ug/2023/07/19/who-is-elijah-kitaka-swangz-avenues-new-signing/ |url-status=dead |access-date=2025-06-28 |website=NBS After 5}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://nbs.ug/2023/07/19/who-is-elijah-kitaka-swangz-avenues-new-signing/ "Who is Elijah Kitaka, Swangz Avenue's New Signing?"]. ''NBS After 5''. 19 July 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">28 June</span> 2025</span>.</cite><span class="cs1-maint citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[Template:Cite web|cite web]]<nowiki>}}</nowiki></code>: CS1 maint: url-status ([[:Category:CS1 maint: url-status|link]])</span> [[Category:CS1 maint: url-status]]</ref> Omusono gwe ogw'okuyimba okusinga gwa mulembe gwa R&B ne [[:en:Afro-soul|Afro-soul]] . Abavumirira n’abogezi bategedde engeri gy’asengekamu amaloboozi mu ngeri ennungi n’engeri y’ebigambo bye ebiwoomu, emirundi mingi ey’omukwano.<ref name="PulseEP">{{Cite web |date=2023-08-04 |title=Elijah Kitaka shows off his bedroom skills on new EP 'Bedroom Essentials' |url=https://www.pulselive.ug/entertainment/music/elijah-kitaka-shows-off-his-bedroom-skills-on-new-ep-bedroom-essentials/h4e2jhp |url-status=dead |access-date=2025-06-28 |website=Pulse Uganda}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.pulselive.ug/entertainment/music/elijah-kitaka-shows-off-his-bedroom-skills-on-new-ep-bedroom-essentials/h4e2jhp "Elijah Kitaka shows off his bedroom skills on new EP 'Bedroom Essentials'"]. ''Pulse Uganda''. 4 August 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">28 June</span> 2025</span>.</cite><span class="cs1-maint citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[Template:Cite web|cite web]]<nowiki>}}</nowiki></code>: CS1 maint: url-status ([[:Category:CS1 maint: url-status|link]])</span> [[Category:CS1 maint: url-status]]</ref> Ensibuko ye ng’omuyimbi era omukubi w’ebivuga etera okulagibwa ng’ekintu ekikulu mu buyiiya bwe, ekimuwa okutegeera okw’amaanyi ku nnyimba n’enteekateeka y’ennyimba. === Emizannyo egyongezeddwayo (EPs) . === * ''Ebikulu mu kisenge'' (2023) === Zakoze yekka ezisunsuddwamu === * "Tewali kintu kyonna" (2023) * "Ndi Wuwo" (2023) * "Ekisiigibwa" (2023) * "Ekisukkulumye" (2023) == Laba ne == * [[:en:List_of_Ugandan_musicians|Olukalala lw'abayimbi ba Uganda]] * [[:en:Swangz_Avenue|Oluguudo lwa Swangz]] * [[:en:Azawi|Azawi]] == Ebijuliziddwa == {{Reflist}} dpemdjnyw3ehq4bwer3o5bodq93az5l 74708 74707 2026-09-11T22:05:26Z Kisakye Jane 9195 Nterezeeza mu ndabika y′ekiwandiiko. 74708 wikitext text/x-wiki    '''Elijah Kitaka''' Munnayuganda, muyimbi, muwandiisi wa nnyimba, mukubi wa ngoma, era mukubi wa bivuga ebyenjawulo eyassa omukono ku kkampuni [[:en:Swangz_Avenue|ya Swangz Avenue]] record label.<ref name="NewVisionSign">{{Cite web |date=2023-07-18 |title=Swangz Avenue finally takes on male artiste |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_154921 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718124736/https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_154921 |archive-date=18 July 2023 |access-date=2025-06-28 |website=New Vision |language=en}}</ref> Nga tannatongoza mulimu gwe ogw'okuyimba, Kitaka yali kuva dda nga mukubi wabivuga omukugu eri bangi ku bayimbi ab'oku ntikko mu ggwanga.<ref name="MonitorProfile">{{Cite web |date=2023-08-12 |title=Kitaka: From playing drums to the microphone |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/saturday-life/kitaka-from-playing-drums-to-the-microphone-4328574 |url-status=dead |access-date=2025-06-28 |website=Daily Monitor}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template"><span style="white-space: nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="Dead link tagged February 2026">akakwate akafu</span></nowiki>'' &#x5D;</span></sup> Omuziki gwe gugatta [[:en:Afro-soul|Afro-soul]] ne [[:en:Contemporary_R&B|R&B]] . Yayatikirira n'ennyimba ze ezaasooka wansi wa Swangz Avenue, omuli "Ndi Wuwo" ne "Nothing." == Obuto bwe n’emirimu == Elijah Kitaka yakulira mu maka agalina akakwate mu by’okuyimba; kitaawe yali musunyi wa gitta, ate nnyina yali muyimbi mu kkwaaya y’ekkanisa. Yatandika okukuba ebivuga ku myaka musanvu okuva mu kkanisa y’omu kitundu kye.<ref name="MonitorProfile">{{Cite web |date=2023-08-12 |title=Kitaka: From playing drums to the microphone |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/saturday-life/kitaka-from-playing-drums-to-the-microphone-4328574 |url-status=dead |access-date=2025-06-28 |website=Daily Monitor}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/saturday-life/kitaka-from-playing-drums-to-the-microphone-4328574 "Kitaka: From playing drums to the microphone"]. ''Daily Monitor''. 12 August 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">28 June</span> 2025</span>.</cite><span class="cs1-maint citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[Template:Cite web|cite web]]<nowiki>}}</nowiki></code>: CS1 maint: url-status ([[:Category:CS1 maint: url-status|link]])</span> [[Category:CS1 maint: url-status]]</ref> Yasoma ebyokuyimba mu ngeri ey’ekikugu ng’omukubi w’ebivuga.<ref name="SqoopDrummer">{{Cite web |date=2023-07-19 |title=Meet Elijah Kitaka, Swangz Avenue's new signee |url=https://www.sqoop.co.ug/202307/four-one-one/meet-elijah-kitaka-swangz-avenues-new-signee.html |url-status=dead |access-date=2025-06-28 |website=Sqoop}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template"><span style="white-space: nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="Dead link tagged February 2026">dead link</span></nowiki>'' &#x5D;</span></sup> Okumala emyaka egisukka mu kkumi, yayimba n'okutalaaga n'abayimbi ba Uganda ab'enjawulo, omuli [[:en:Bebe_Cool|Bebe Cool]], [[:en:Maurice_Kirya|Maurice Kirya]], [[:en:Lilian_Mbabazi|Lilian Mbabazi]], [[:en:A_Pass|A Pass]], ne munne [[:en:Azawi|Azawi]] . Omulimu gwe ogw’okukuba ebivuga gwamuwa obumanyirivu bungi mu kuyimba obutereevu n’okutegeka ennyimba.<ref name="MonitorProfile">{{Cite web |date=2023-08-12 |title=Kitaka: From playing drums to the microphone |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/saturday-life/kitaka-from-playing-drums-to-the-microphone-4328574 |url-status=dead |access-date=2025-06-28 |website=Daily Monitor}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/saturday-life/kitaka-from-playing-drums-to-the-microphone-4328574 "Kitaka: From playing drums to the microphone"]. ''Daily Monitor''. 12 August 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">28 June</span> 2025</span>.</cite><span class="cs1-maint citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[Template:Cite web|cite web]]<nowiki>}}</nowiki></code>: CS1 maint: url-status ([[:Category:CS1 maint: url-status|link]])</span> [[Category:CS1 maint: url-status]]</ref><ref name="NBSProfile">{{Cite web |date=2023-07-19 |title=Who is Elijah Kitaka, Swangz Avenue's New Signing? |url=https://nbs.ug/2023/07/19/who-is-elijah-kitaka-swangz-avenues-new-signing/ |url-status=dead |access-date=2025-06-28 |website=NBS After 5}}</ref> == Omulimu gw’okuyimba yekka ne Swangz Avenue (2023–kati) == Mu Gwomusanvu 2023, [[:en:Swangz_Avenue|Swangz Avenue]] yayanjula Elijah Kitaka mu butongole ng’omuyimbi waabwe omupya, ekyaletawo enkyukakyuka okuva ku session musician okudda ku lead vocalist. Ye muyimbi omusajja eyasooka okussa omukono ku kkampuni eno.<ref name="NewVisionSign">{{Cite web |date=2023-07-18 |title=Swangz Avenue finally takes on male artiste |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_154921 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718124736/https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_154921 |archive-date=18 July 2023 |access-date=2025-06-28 |website=New Vision |language=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20230718124736/https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_154921 "Swangz Avenue finally takes on male artiste"]. ''New Vision''. 18 July 2023. Archived from [https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_154921 the original] on 18 July 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">28 June</span> 2025</span>.</cite></ref> Okussa omukono kwe kwalangirirwa n'okufulumya oluyimba lwe olwasooka wansi w'ekibiina, "Nothing."<ref name="NilePostSign">{{Cite web |date=2023-07-18 |title=Swangz Avenue unveils multi-talented instrumentalist, Elijah Kitaka |url=https://nilepost.co.ug/entertainment/170701/swangz-avenue-unveils-multi-talented-instrumentalist-elijah-kitaka |url-status=dead |access-date=2025-06-28 |website=Nile Post}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template"><span style="white-space: nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="Dead link tagged February 2026">akakwate akafu</span></nowiki>'' &#x5D;</span></sup> Oluvannyuma mu 2023, yafulumya omuzannyo gwe ogwasooka ogwa extended play (EP) gwe yatuuma "Bedroom Essentials". EP eno eyalimu ennyimba musanvu mwalimu ennyimba "Nothing," "Ndi Wuwo" (I'm Yours), ne "Contagious."<ref name="PulseEP">{{Cite web |date=2023-08-04 |title=Elijah Kitaka shows off his bedroom skills on new EP 'Bedroom Essentials' |url=https://www.pulselive.ug/entertainment/music/elijah-kitaka-shows-off-his-bedroom-skills-on-new-ep-bedroom-essentials/h4e2jhp |url-status=dead |access-date=2025-06-28 |website=Pulse Uganda}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template"><span style="white-space: nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="Dead link tagged February 2026">dead link</span></nowiki>'' &#x5D;</span></sup> Oluyimba "Ndi Wuwo" lwazanyibwa nnyo ku leediyo ze Uganda era ne ziyamba okunyweza okubeerawo kwe ng'omuyimbi. Okuva lwe yasooka okuyimba, Kitaka ayimbye ku siteegi ennene mu Kampala, omuli okuggulawo kwa [[:en:Azawi|Azawi]] mu kivvulu kye ekya 2023 n'okuyimba mu kivvulu kya "Roast and Rhyme" ekimanyiddwa ennyo.<ref name="MonitorProfile">{{Cite web |date=2023-08-12 |title=Kitaka: From playing drums to the microphone |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/saturday-life/kitaka-from-playing-drums-to-the-microphone-4328574 |url-status=dead |access-date=2025-06-28 |website=Daily Monitor}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/saturday-life/kitaka-from-playing-drums-to-the-microphone-4328574 "Kitaka: From playing drums to the microphone"]. ''Daily Monitor''. 12 August 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">28 June</span> 2025</span>.</cite><span class="cs1-maint citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[Template:Cite web|cite web]]<nowiki>}}</nowiki></code>: CS1 maint: url-status ([[:Category:CS1 maint: url-status|link]])</span> [[Category:CS1 maint: url-status]]</ref> == Obuyiiya == Kitaka mukubi wa bivuga bingi, amanyi endongo, gitaala, ne nanga, ekimutegeeza enkola ye ey’okuwandiika n’okufulumya ennyimba. <ref name="NBSProfile">{{Cite web |date=2023-07-19 |title=Who is Elijah Kitaka, Swangz Avenue's New Signing? |url=https://nbs.ug/2023/07/19/who-is-elijah-kitaka-swangz-avenues-new-signing/ |url-status=dead |access-date=2025-06-28 |website=NBS After 5}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://nbs.ug/2023/07/19/who-is-elijah-kitaka-swangz-avenues-new-signing/ "Who is Elijah Kitaka, Swangz Avenue's New Signing?"]. ''NBS After 5''. 19 July 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">28 June</span> 2025</span>.</cite><span class="cs1-maint citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[Template:Cite web|cite web]]<nowiki>}}</nowiki></code>: CS1 maint: url-status ([[:Category:CS1 maint: url-status|link]])</span> [[Category:CS1 maint: url-status]]</ref> Omusono gwe ogw'okuyimba okusinga gwa mulembe gwa R&B ne [[:en:Afro-soul|Afro-soul]] . Abavumirira n’abogezi bategedde engeri gy’asengekamu amaloboozi mu ngeri ennungi n’engeri y’ebigambo bye ebiwoomu, emirundi mingi ey’omukwano.<ref name="PulseEP">{{Cite web |date=2023-08-04 |title=Elijah Kitaka shows off his bedroom skills on new EP 'Bedroom Essentials' |url=https://www.pulselive.ug/entertainment/music/elijah-kitaka-shows-off-his-bedroom-skills-on-new-ep-bedroom-essentials/h4e2jhp |url-status=dead |access-date=2025-06-28 |website=Pulse Uganda}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.pulselive.ug/entertainment/music/elijah-kitaka-shows-off-his-bedroom-skills-on-new-ep-bedroom-essentials/h4e2jhp "Elijah Kitaka shows off his bedroom skills on new EP 'Bedroom Essentials'"]. ''Pulse Uganda''. 4 August 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">28 June</span> 2025</span>.</cite><span class="cs1-maint citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[Template:Cite web|cite web]]<nowiki>}}</nowiki></code>: CS1 maint: url-status ([[:Category:CS1 maint: url-status|link]])</span> [[Category:CS1 maint: url-status]]</ref> Ensibuko ye ng’omuyimbi era omukubi w’ebivuga etera okulagibwa ng’ekintu ekikulu mu buyiiya bwe, ekimuwa okutegeera okw’amaanyi ku nnyimba n’enteekateeka y’ennyimba. === Emizannyo egyongezeddwayo (EPs) . === * ''Ebikulu mu kisenge'' (2023) === Zakoze yekka ezisunsuddwamu === * "Tewali kintu kyonna" (2023) * "Ndi Wuwo" (2023) * "Ekisiigibwa" (2023) * "Ekisukkulumye" (2023) == Laba ne == * [[:en:List_of_Ugandan_musicians|Olukalala lw'abayimbi ba Uganda]] * [[:en:Swangz_Avenue|Oluguudo lwa Swangz]] * [[:en:Azawi|Azawi]] == Ebijuliziddwa == {{Reflist}} nwmo36mgmee705v145q0ulji6l5ig89 74709 74708 2026-09-11T22:10:25Z Kisakye Jane 9195 Ntaddemu databox. 74709 wikitext text/x-wiki   {{Databox}}'''Elijah Kitaka''' Munnayuganda, muyimbi, muwandiisi wa nnyimba, mukubi wa ngoma, era mukubi wa bivuga ebyenjawulo eyassa omukono ku kkampuni [[:en:Swangz_Avenue|ya Swangz Avenue]] record label.<ref name="NewVisionSign">{{Cite web |date=2023-07-18 |title=Swangz Avenue finally takes on male artiste |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_154921 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718124736/https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_154921 |archive-date=18 July 2023 |access-date=2025-06-28 |website=New Vision |language=en}}</ref> Nga tannatongoza mulimu gwe ogw'okuyimba, Kitaka yali kuva dda nga mukubi wabivuga omukugu eri bangi ku bayimbi ab'oku ntikko mu ggwanga.<ref name="MonitorProfile">{{Cite web |date=2023-08-12 |title=Kitaka: From playing drums to the microphone |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/saturday-life/kitaka-from-playing-drums-to-the-microphone-4328574 |url-status=dead |access-date=2025-06-28 |website=Daily Monitor}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template"><span style="white-space: nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="Dead link tagged February 2026">akakwate akafu</span></nowiki>'' &#x5D;</span></sup> Omuziki gwe gugatta [[:en:Afro-soul|Afro-soul]] ne [[:en:Contemporary_R&B|R&B]] . Yayatikirira n'ennyimba ze ezaasooka wansi wa Swangz Avenue, omuli "Ndi Wuwo" ne "Nothing." == Obuto bwe n’emirimu == Elijah Kitaka yakulira mu maka agalina akakwate mu by’okuyimba; kitaawe yali musunyi wa gitta, ate nnyina yali muyimbi mu kkwaaya y’ekkanisa. Yatandika okukuba ebivuga ku myaka musanvu okuva mu kkanisa y’omu kitundu kye.<ref name="MonitorProfile">{{Cite web |date=2023-08-12 |title=Kitaka: From playing drums to the microphone |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/saturday-life/kitaka-from-playing-drums-to-the-microphone-4328574 |url-status=dead |access-date=2025-06-28 |website=Daily Monitor}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/saturday-life/kitaka-from-playing-drums-to-the-microphone-4328574 "Kitaka: From playing drums to the microphone"]. ''Daily Monitor''. 12 August 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">28 June</span> 2025</span>.</cite><span class="cs1-maint citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[Template:Cite web|cite web]]<nowiki>}}</nowiki></code>: CS1 maint: url-status ([[:Category:CS1 maint: url-status|link]])</span> [[Category:CS1 maint: url-status]]</ref> Yasoma ebyokuyimba mu ngeri ey’ekikugu ng’omukubi w’ebivuga.<ref name="SqoopDrummer">{{Cite web |date=2023-07-19 |title=Meet Elijah Kitaka, Swangz Avenue's new signee |url=https://www.sqoop.co.ug/202307/four-one-one/meet-elijah-kitaka-swangz-avenues-new-signee.html |url-status=dead |access-date=2025-06-28 |website=Sqoop}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template"><span style="white-space: nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="Dead link tagged February 2026">dead link</span></nowiki>'' &#x5D;</span></sup> Okumala emyaka egisukka mu kkumi, yayimba n'okutalaaga n'abayimbi ba Uganda ab'enjawulo, omuli [[:en:Bebe_Cool|Bebe Cool]], [[:en:Maurice_Kirya|Maurice Kirya]], [[:en:Lilian_Mbabazi|Lilian Mbabazi]], [[:en:A_Pass|A Pass]], ne munne [[:en:Azawi|Azawi]] . Omulimu gwe ogw’okukuba ebivuga gwamuwa obumanyirivu bungi mu kuyimba obutereevu n’okutegeka ennyimba.<ref name="MonitorProfile">{{Cite web |date=2023-08-12 |title=Kitaka: From playing drums to the microphone |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/saturday-life/kitaka-from-playing-drums-to-the-microphone-4328574 |url-status=dead |access-date=2025-06-28 |website=Daily Monitor}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/saturday-life/kitaka-from-playing-drums-to-the-microphone-4328574 "Kitaka: From playing drums to the microphone"]. ''Daily Monitor''. 12 August 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">28 June</span> 2025</span>.</cite><span class="cs1-maint citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[Template:Cite web|cite web]]<nowiki>}}</nowiki></code>: CS1 maint: url-status ([[:Category:CS1 maint: url-status|link]])</span> [[Category:CS1 maint: url-status]]</ref><ref name="NBSProfile">{{Cite web |date=2023-07-19 |title=Who is Elijah Kitaka, Swangz Avenue's New Signing? |url=https://nbs.ug/2023/07/19/who-is-elijah-kitaka-swangz-avenues-new-signing/ |url-status=dead |access-date=2025-06-28 |website=NBS After 5}}</ref> == Omulimu gw’okuyimba yekka ne Swangz Avenue (2023–kati) == Mu Gwomusanvu 2023, [[:en:Swangz_Avenue|Swangz Avenue]] yayanjula Elijah Kitaka mu butongole ng’omuyimbi waabwe omupya, ekyaletawo enkyukakyuka okuva ku session musician okudda ku lead vocalist. Ye muyimbi omusajja eyasooka okussa omukono ku kkampuni eno.<ref name="NewVisionSign">{{Cite web |date=2023-07-18 |title=Swangz Avenue finally takes on male artiste |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_154921 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718124736/https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_154921 |archive-date=18 July 2023 |access-date=2025-06-28 |website=New Vision |language=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20230718124736/https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_154921 "Swangz Avenue finally takes on male artiste"]. ''New Vision''. 18 July 2023. Archived from [https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_154921 the original] on 18 July 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">28 June</span> 2025</span>.</cite></ref> Okussa omukono kwe kwalangirirwa n'okufulumya oluyimba lwe olwasooka wansi w'ekibiina, "Nothing."<ref name="NilePostSign">{{Cite web |date=2023-07-18 |title=Swangz Avenue unveils multi-talented instrumentalist, Elijah Kitaka |url=https://nilepost.co.ug/entertainment/170701/swangz-avenue-unveils-multi-talented-instrumentalist-elijah-kitaka |url-status=dead |access-date=2025-06-28 |website=Nile Post}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template"><span style="white-space: nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="Dead link tagged February 2026">akakwate akafu</span></nowiki>'' &#x5D;</span></sup> Oluvannyuma mu 2023, yafulumya omuzannyo gwe ogwasooka ogwa extended play (EP) gwe yatuuma "Bedroom Essentials". EP eno eyalimu ennyimba musanvu mwalimu ennyimba "Nothing," "Ndi Wuwo" (I'm Yours), ne "Contagious."<ref name="PulseEP">{{Cite web |date=2023-08-04 |title=Elijah Kitaka shows off his bedroom skills on new EP 'Bedroom Essentials' |url=https://www.pulselive.ug/entertainment/music/elijah-kitaka-shows-off-his-bedroom-skills-on-new-ep-bedroom-essentials/h4e2jhp |url-status=dead |access-date=2025-06-28 |website=Pulse Uganda}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template"><span style="white-space: nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="Dead link tagged February 2026">dead link</span></nowiki>'' &#x5D;</span></sup> Oluyimba "Ndi Wuwo" lwazanyibwa nnyo ku leediyo ze Uganda era ne ziyamba okunyweza okubeerawo kwe ng'omuyimbi. Okuva lwe yasooka okuyimba, Kitaka ayimbye ku siteegi ennene mu Kampala, omuli okuggulawo kwa [[:en:Azawi|Azawi]] mu kivvulu kye ekya 2023 n'okuyimba mu kivvulu kya "Roast and Rhyme" ekimanyiddwa ennyo.<ref name="MonitorProfile">{{Cite web |date=2023-08-12 |title=Kitaka: From playing drums to the microphone |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/saturday-life/kitaka-from-playing-drums-to-the-microphone-4328574 |url-status=dead |access-date=2025-06-28 |website=Daily Monitor}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/saturday-life/kitaka-from-playing-drums-to-the-microphone-4328574 "Kitaka: From playing drums to the microphone"]. ''Daily Monitor''. 12 August 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">28 June</span> 2025</span>.</cite><span class="cs1-maint citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[Template:Cite web|cite web]]<nowiki>}}</nowiki></code>: CS1 maint: url-status ([[:Category:CS1 maint: url-status|link]])</span> [[Category:CS1 maint: url-status]]</ref> == Obuyiiya == Kitaka mukubi wa bivuga bingi, amanyi endongo, gitaala, ne nanga, ekimutegeeza enkola ye ey’okuwandiika n’okufulumya ennyimba. <ref name="NBSProfile">{{Cite web |date=2023-07-19 |title=Who is Elijah Kitaka, Swangz Avenue's New Signing? |url=https://nbs.ug/2023/07/19/who-is-elijah-kitaka-swangz-avenues-new-signing/ |url-status=dead |access-date=2025-06-28 |website=NBS After 5}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://nbs.ug/2023/07/19/who-is-elijah-kitaka-swangz-avenues-new-signing/ "Who is Elijah Kitaka, Swangz Avenue's New Signing?"]. ''NBS After 5''. 19 July 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">28 June</span> 2025</span>.</cite><span class="cs1-maint citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[Template:Cite web|cite web]]<nowiki>}}</nowiki></code>: CS1 maint: url-status ([[:Category:CS1 maint: url-status|link]])</span> [[Category:CS1 maint: url-status]]</ref> Omusono gwe ogw'okuyimba okusinga gwa mulembe gwa R&B ne [[:en:Afro-soul|Afro-soul]] . Abavumirira n’abogezi bategedde engeri gy’asengekamu amaloboozi mu ngeri ennungi n’engeri y’ebigambo bye ebiwoomu, emirundi mingi ey’omukwano.<ref name="PulseEP">{{Cite web |date=2023-08-04 |title=Elijah Kitaka shows off his bedroom skills on new EP 'Bedroom Essentials' |url=https://www.pulselive.ug/entertainment/music/elijah-kitaka-shows-off-his-bedroom-skills-on-new-ep-bedroom-essentials/h4e2jhp |url-status=dead |access-date=2025-06-28 |website=Pulse Uganda}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.pulselive.ug/entertainment/music/elijah-kitaka-shows-off-his-bedroom-skills-on-new-ep-bedroom-essentials/h4e2jhp "Elijah Kitaka shows off his bedroom skills on new EP 'Bedroom Essentials'"]. ''Pulse Uganda''. 4 August 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">28 June</span> 2025</span>.</cite><span class="cs1-maint citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[Template:Cite web|cite web]]<nowiki>}}</nowiki></code>: CS1 maint: url-status ([[:Category:CS1 maint: url-status|link]])</span> [[Category:CS1 maint: url-status]]</ref> Ensibuko ye ng’omuyimbi era omukubi w’ebivuga etera okulagibwa ng’ekintu ekikulu mu buyiiya bwe, ekimuwa okutegeera okw’amaanyi ku nnyimba n’enteekateeka y’ennyimba. === Emizannyo egyongezeddwayo (EPs) . === * ''Ebikulu mu kisenge'' (2023) === Zakoze yekka ezisunsuddwamu === * "Tewali kintu kyonna" (2023) * "Ndi Wuwo" (2023) * "Ekisiigibwa" (2023) * "Ekisukkulumye" (2023) == Laba ne == * [[:en:List_of_Ugandan_musicians|Olukalala lw'abayimbi ba Uganda]] * [[:en:Swangz_Avenue|Oluguudo lwa Swangz]] * [[:en:Azawi|Azawi]] == Ebijuliziddwa == {{Reflist}} o7ufw7fjzji0yztedvxidnlsl0mfnr4 74710 74709 2026-09-11T22:11:40Z Kisakye Jane 9195 Ntaddemu ettuluba 74710 wikitext text/x-wiki   {{Databox}}'''Elijah Kitaka''' Munnayuganda, muyimbi, muwandiisi wa nnyimba, mukubi wa ngoma, era mukubi wa bivuga ebyenjawulo eyassa omukono ku kkampuni [[:en:Swangz_Avenue|ya Swangz Avenue]] record label.<ref name="NewVisionSign">{{Cite web |date=2023-07-18 |title=Swangz Avenue finally takes on male artiste |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_154921 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718124736/https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_154921 |archive-date=18 July 2023 |access-date=2025-06-28 |website=New Vision |language=en}}</ref> Nga tannatongoza mulimu gwe ogw'okuyimba, Kitaka yali kuva dda nga mukubi wabivuga omukugu eri bangi ku bayimbi ab'oku ntikko mu ggwanga.<ref name="MonitorProfile">{{Cite web |date=2023-08-12 |title=Kitaka: From playing drums to the microphone |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/saturday-life/kitaka-from-playing-drums-to-the-microphone-4328574 |url-status=dead |access-date=2025-06-28 |website=Daily Monitor}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template"><span style="white-space: nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="Dead link tagged February 2026">akakwate akafu</span></nowiki>'' &#x5D;</span></sup> Omuziki gwe gugatta [[:en:Afro-soul|Afro-soul]] ne [[:en:Contemporary_R&B|R&B]] . Yayatikirira n'ennyimba ze ezaasooka wansi wa Swangz Avenue, omuli "Ndi Wuwo" ne "Nothing." == Obuto bwe n’emirimu == Elijah Kitaka yakulira mu maka agalina akakwate mu by’okuyimba; kitaawe yali musunyi wa gitta, ate nnyina yali muyimbi mu kkwaaya y’ekkanisa. Yatandika okukuba ebivuga ku myaka musanvu okuva mu kkanisa y’omu kitundu kye.<ref name="MonitorProfile">{{Cite web |date=2023-08-12 |title=Kitaka: From playing drums to the microphone |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/saturday-life/kitaka-from-playing-drums-to-the-microphone-4328574 |url-status=dead |access-date=2025-06-28 |website=Daily Monitor}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/saturday-life/kitaka-from-playing-drums-to-the-microphone-4328574 "Kitaka: From playing drums to the microphone"]. ''Daily Monitor''. 12 August 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">28 June</span> 2025</span>.</cite><span class="cs1-maint citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[Template:Cite web|cite web]]<nowiki>}}</nowiki></code>: CS1 maint: url-status ([[:Category:CS1 maint: url-status|link]])</span> [[Category:CS1 maint: url-status]]</ref> Yasoma ebyokuyimba mu ngeri ey’ekikugu ng’omukubi w’ebivuga.<ref name="SqoopDrummer">{{Cite web |date=2023-07-19 |title=Meet Elijah Kitaka, Swangz Avenue's new signee |url=https://www.sqoop.co.ug/202307/four-one-one/meet-elijah-kitaka-swangz-avenues-new-signee.html |url-status=dead |access-date=2025-06-28 |website=Sqoop}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template"><span style="white-space: nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="Dead link tagged February 2026">dead link</span></nowiki>'' &#x5D;</span></sup> Okumala emyaka egisukka mu kkumi, yayimba n'okutalaaga n'abayimbi ba Uganda ab'enjawulo, omuli [[:en:Bebe_Cool|Bebe Cool]], [[:en:Maurice_Kirya|Maurice Kirya]], [[:en:Lilian_Mbabazi|Lilian Mbabazi]], [[:en:A_Pass|A Pass]], ne munne [[:en:Azawi|Azawi]] . Omulimu gwe ogw’okukuba ebivuga gwamuwa obumanyirivu bungi mu kuyimba obutereevu n’okutegeka ennyimba.<ref name="MonitorProfile">{{Cite web |date=2023-08-12 |title=Kitaka: From playing drums to the microphone |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/saturday-life/kitaka-from-playing-drums-to-the-microphone-4328574 |url-status=dead |access-date=2025-06-28 |website=Daily Monitor}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/saturday-life/kitaka-from-playing-drums-to-the-microphone-4328574 "Kitaka: From playing drums to the microphone"]. ''Daily Monitor''. 12 August 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">28 June</span> 2025</span>.</cite><span class="cs1-maint citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[Template:Cite web|cite web]]<nowiki>}}</nowiki></code>: CS1 maint: url-status ([[:Category:CS1 maint: url-status|link]])</span> [[Category:CS1 maint: url-status]]</ref><ref name="NBSProfile">{{Cite web |date=2023-07-19 |title=Who is Elijah Kitaka, Swangz Avenue's New Signing? |url=https://nbs.ug/2023/07/19/who-is-elijah-kitaka-swangz-avenues-new-signing/ |url-status=dead |access-date=2025-06-28 |website=NBS After 5}}</ref> == Omulimu gw’okuyimba yekka ne Swangz Avenue (2023–kati) == Mu Gwomusanvu 2023, [[:en:Swangz_Avenue|Swangz Avenue]] yayanjula Elijah Kitaka mu butongole ng’omuyimbi waabwe omupya, ekyaletawo enkyukakyuka okuva ku session musician okudda ku lead vocalist. Ye muyimbi omusajja eyasooka okussa omukono ku kkampuni eno.<ref name="NewVisionSign">{{Cite web |date=2023-07-18 |title=Swangz Avenue finally takes on male artiste |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_154921 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718124736/https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_154921 |archive-date=18 July 2023 |access-date=2025-06-28 |website=New Vision |language=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20230718124736/https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_154921 "Swangz Avenue finally takes on male artiste"]. ''New Vision''. 18 July 2023. Archived from [https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_154921 the original] on 18 July 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">28 June</span> 2025</span>.</cite></ref> Okussa omukono kwe kwalangirirwa n'okufulumya oluyimba lwe olwasooka wansi w'ekibiina, "Nothing."<ref name="NilePostSign">{{Cite web |date=2023-07-18 |title=Swangz Avenue unveils multi-talented instrumentalist, Elijah Kitaka |url=https://nilepost.co.ug/entertainment/170701/swangz-avenue-unveils-multi-talented-instrumentalist-elijah-kitaka |url-status=dead |access-date=2025-06-28 |website=Nile Post}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template"><span style="white-space: nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="Dead link tagged February 2026">akakwate akafu</span></nowiki>'' &#x5D;</span></sup> Oluvannyuma mu 2023, yafulumya omuzannyo gwe ogwasooka ogwa extended play (EP) gwe yatuuma "Bedroom Essentials". EP eno eyalimu ennyimba musanvu mwalimu ennyimba "Nothing," "Ndi Wuwo" (I'm Yours), ne "Contagious."<ref name="PulseEP">{{Cite web |date=2023-08-04 |title=Elijah Kitaka shows off his bedroom skills on new EP 'Bedroom Essentials' |url=https://www.pulselive.ug/entertainment/music/elijah-kitaka-shows-off-his-bedroom-skills-on-new-ep-bedroom-essentials/h4e2jhp |url-status=dead |access-date=2025-06-28 |website=Pulse Uganda}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template"><span style="white-space: nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="Dead link tagged February 2026">dead link</span></nowiki>'' &#x5D;</span></sup> Oluyimba "Ndi Wuwo" lwazanyibwa nnyo ku leediyo ze Uganda era ne ziyamba okunyweza okubeerawo kwe ng'omuyimbi. Okuva lwe yasooka okuyimba, Kitaka ayimbye ku siteegi ennene mu Kampala, omuli okuggulawo kwa [[:en:Azawi|Azawi]] mu kivvulu kye ekya 2023 n'okuyimba mu kivvulu kya "Roast and Rhyme" ekimanyiddwa ennyo.<ref name="MonitorProfile">{{Cite web |date=2023-08-12 |title=Kitaka: From playing drums to the microphone |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/saturday-life/kitaka-from-playing-drums-to-the-microphone-4328574 |url-status=dead |access-date=2025-06-28 |website=Daily Monitor}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/saturday-life/kitaka-from-playing-drums-to-the-microphone-4328574 "Kitaka: From playing drums to the microphone"]. ''Daily Monitor''. 12 August 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">28 June</span> 2025</span>.</cite><span class="cs1-maint citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[Template:Cite web|cite web]]<nowiki>}}</nowiki></code>: CS1 maint: url-status ([[:Category:CS1 maint: url-status|link]])</span> [[Category:CS1 maint: url-status]]</ref> == Obuyiiya == Kitaka mukubi wa bivuga bingi, amanyi endongo, gitaala, ne nanga, ekimutegeeza enkola ye ey’okuwandiika n’okufulumya ennyimba. <ref name="NBSProfile">{{Cite web |date=2023-07-19 |title=Who is Elijah Kitaka, Swangz Avenue's New Signing? |url=https://nbs.ug/2023/07/19/who-is-elijah-kitaka-swangz-avenues-new-signing/ |url-status=dead |access-date=2025-06-28 |website=NBS After 5}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://nbs.ug/2023/07/19/who-is-elijah-kitaka-swangz-avenues-new-signing/ "Who is Elijah Kitaka, Swangz Avenue's New Signing?"]. ''NBS After 5''. 19 July 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">28 June</span> 2025</span>.</cite><span class="cs1-maint citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[Template:Cite web|cite web]]<nowiki>}}</nowiki></code>: CS1 maint: url-status ([[:Category:CS1 maint: url-status|link]])</span> [[Category:CS1 maint: url-status]]</ref> Omusono gwe ogw'okuyimba okusinga gwa mulembe gwa R&B ne [[:en:Afro-soul|Afro-soul]] . Abavumirira n’abogezi bategedde engeri gy’asengekamu amaloboozi mu ngeri ennungi n’engeri y’ebigambo bye ebiwoomu, emirundi mingi ey’omukwano.<ref name="PulseEP">{{Cite web |date=2023-08-04 |title=Elijah Kitaka shows off his bedroom skills on new EP 'Bedroom Essentials' |url=https://www.pulselive.ug/entertainment/music/elijah-kitaka-shows-off-his-bedroom-skills-on-new-ep-bedroom-essentials/h4e2jhp |url-status=dead |access-date=2025-06-28 |website=Pulse Uganda}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.pulselive.ug/entertainment/music/elijah-kitaka-shows-off-his-bedroom-skills-on-new-ep-bedroom-essentials/h4e2jhp "Elijah Kitaka shows off his bedroom skills on new EP 'Bedroom Essentials'"]. ''Pulse Uganda''. 4 August 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">28 June</span> 2025</span>.</cite><span class="cs1-maint citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[Template:Cite web|cite web]]<nowiki>}}</nowiki></code>: CS1 maint: url-status ([[:Category:CS1 maint: url-status|link]])</span> [[Category:CS1 maint: url-status]]</ref> Ensibuko ye ng’omuyimbi era omukubi w’ebivuga etera okulagibwa ng’ekintu ekikulu mu buyiiya bwe, ekimuwa okutegeera okw’amaanyi ku nnyimba n’enteekateeka y’ennyimba. === Emizannyo egyongezeddwayo (EPs) . === * ''Ebikulu mu kisenge'' (2023) === Zakoze yekka ezisunsuddwamu === * "Tewali kintu kyonna" (2023) * "Ndi Wuwo" (2023) * "Ekisiigibwa" (2023) * "Ekisukkulumye" (2023) == Laba ne == * [[:en:List_of_Ugandan_musicians|Olukalala lw'abayimbi ba Uganda]] * [[:en:Swangz_Avenue|Oluguudo lwa Swangz]] * [[:en:Azawi|Azawi]] == Ebijuliziddwa == {{Reflist}} [[Category:Bannayuganda abayimbi abasajja]] be0qn3dvgxggoqn62es28rvr8wiczl2 B2C Entertainment 0 13138 74711 73480 2026-09-11T22:16:49Z Kisakye Jane 9195 Ntaddemu ebijuliziddwa 74711 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Born To Conquer (B2C) Entertainment''', era bamanyiddwa nga ba '''Kampala Boys''', kibiina kya bayimbi ba Uganda nga kirimu abayimbi basatu abayimba bombi. B2C ekoleddwa [Delivad Julio] (yazaalibwa Kasagga Julius), [ [[Mr.bLee B2C|Mwami Lee B2C]] ] (yazaalibwa Mugisha Richard) ne [ [[Bobby Lash B2C]] ] (yazaalibwa Ssali Peterson). Delivad Julio ne Mr. Lee bayimba n’amaloboozi ga [[RnB]] amagonvu agakkakkanya ate Bobby Lash B2C n’ayimba [[Ragga]] ne [[dancehall]] vibes.<ref>{{Cite web |date=23 January 2023 |title=B2C Entertainment: Uganda's Most Popular Musical Band |url=https://lifestyleug.com/who-is-b2c-entertainment/ |access-date=2023-12-29 |website=lifestyleug.com |language=en-US}}</ref> Abasatu bano baakola B2C entertainment okuva ku ssomero anti baali bayizi ku Crested secondary school mu [[Makindye Division]] mu [[Kampala]].<ref>{{Cite web |date=15 April 2022|title=B2C BIOGRPAPHY, LIFE AND THEIR MUSIC JOURNEY - ugmuziki.com|url=https://www.ugmuziki.com/artists/b2c|access-date=2023-12-29|website=Ugmuziki Online Audio Streaming Platform|language=en}}</ref> Olw'obutakyukakyuka bwabwe, abasatu bano baasalawo okutandika omuziki ogw'ekikugu mu 2016 n'oluyimba lwabwe olw'okumenyawo olumanyiddwa nga '''Tokigeza''' olwakolebwa Diggy Baur.<ref>{{Cite web |last=BigEyeUg3 |date=17 June 2016 |title=Audio: B2C release new song – 'Tokigeza'. Listen to it here! |url=https://bigeye.ug/b2c-release-new-song-tokigeza/ |access-date=2023-12-29 |website=BigEye.UG |language=en-US}}</ref> == Enkolagana yaabwe == [[File:B2C_Soldjas.jpg|thumb|'''B2C nga bakola''']] Mu 2017, B2C Entertainment yafulumya [[enkolagana]] ne [[Spice Diana]], omuyimbi omututumufu mu Uganda ekyayongera abawagizi baabwe ku katale ka wano.<ref>{{Cite web |last=BigEyeUg3 |date=10 November 2016 |title=B2C release new song "Njabala" with Spice Diana. Listen to it here! |url=https://bigeye.ug/b2c-release-new-song-njabala-spice-diana-listen/ |access-date=2023-12-29 |website=BigEye.UG |language=en-US}}</ref> Nga mu mwaka gwe gumu, abasatu bano baafulumya enkolagana endala ey'omuziki ne [[Abayimbiramu kibiina kye bayita 'Goodlyfe'|Goodlyfe Crew]] eyatuumibwa Gutamiiza eyakola obulungi mu bulamu bwabwe. Gutamiiza yawangula engule ez’enjawulo ekyayamba B2C okuyingira mu nkalala z’abayimbi ab’oku ntikko ku lukalala lw’abayimbi mu Uganda.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=C. B. |date=22 January 2018 |title=Galaxy FM Recognizes B2C & Radio and Weasel |url=https://campusbee.ug/entertainment/galaxy-fm-recognizes-b2c-radio-weasel/ |access-date=2023-12-29 |website=Campus Bee |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Galaxy |date=30 March 2018 |title=Fik Fameika, B2C & Mowzey Radio Win Big At the 2017–2018 Zinna Awards |url=https://www.galaxyfm.co.ug/2018/03/30/fik-fameikab2c-mowzey-radio-win-big-at-the-2017-2018-zinna-awards/ |access-date=2023-12-30 |website=Galaxy FM 100.2 |language=en-US}}</ref> Mu 2017, B2C yafulumya ekibiina ky’abayimbi ekyatuumibwa '''Kapande''' n’omu ku bayimbi abasinga okwettanirwa mu Uganda amanyiddwa nga [[Eddy Kenzo]].<ref>{{Cite web |last=Galaxy |date=22 January 2018 |title="We Asked Eddy Kenzo For Kapande Collabo." – B2C Soldiers. |url=https://www.galaxyfm.co.ug/2018/01/22/asked-eddy-kenzo-kapande-collabo-b2c-soldiers/ |access-date=2023-12-29 |website=Galaxy FM 100.2 |language=en-US}}</ref> Mu 2018, abasatu bano baafulumya oluyimba ne [[The Ben]] omuyimbi omututumufu okuva e [[Rwanda]].<ref>{{Cite web |date=27 April 2018 |title=B2C in new song with Rwandan Artiste, The Ben |url=https://www.howwe.ug/news/Gee/20003/b2c-the-ben-in-new-song |access-date=2023-12-29 |website=www.howwe.ug |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ruby |first=Josh |date=22 May 2018 |title=AUDIO: B2C Music and The Ben collaborate on a new powerful love song titled 'No You, No Life' |url=http://mbu.ug/2018/05/22/audio-b2c-music-and-the-ben-collaborate-on-a-new-powerful-love-song-titled-no-you-no-life/ |access-date=2023-12-29 |website=MBU |language=en-US}}</ref> Mu 2018, B2C Entertainment yakomya endagaano y'okukola ne Maneja waabwe ow'ekika kyabwe Andrew Mugerwa amannyiddwa nga "Andy Events" eyagamba nti ye yatandika okusanyusa abantu mu B2C ng'ekibiina ky'abayimbi.<ref>{{Cite web |last=Kisakye |first=Allen |date=30 January 2019 |title='Kampala Boyz' is just our hash tag – B2C defends self over losing name to Andy Events |url=https://www.watchdoguganda.com/entertainment/showbiz/20190130/60505/kampala-boyz-is-just-our-hash-tag-b2c-defends-self-over-losing-name-to-andy-events.html |access-date=2023-12-29 |website=Watchdog Uganda |language=en-GB}}</ref> Abayimbi abasatu bagamba nti emikolo gya Andy gyalina [[ebirooto]] n’[[Ebiruubirirwa (Aims)|ebiruubirirwa]] eby’enjawulo ebitasobola kukwatagana na kwegomba kwabwe.<ref>{{Cite web |last=Mwesigwa |first=Solomon |date=27 July 2022 |title=We had different dreams from his – B2C on splitting with Andy Events |url=http://mbu.ug/2022/07/27/we-had-different-dreams-from-his-b2c-on-splitting-with-andy-events/ |access-date=2023-12-29 |website=MBU |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=BigEyeUg3 |date=9 November 2018 |title=Why B2C Boys fired their manager Andy Events |url=https://bigeye.ug/why-b2c-boys-fired-their-manager-andy-events/ |access-date=2023-12-29 |website=BigEye.UG |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ruby |first=Josh |date=14 November 2018 |title=B2C Entertainment officially parts ways with manager Andy Events |url=http://mbu.ug/2018/11/14/b2c-entertainment-fire-andy-events/ |access-date=2023-12-29 |website=MBU |language=en-US}}</ref> Mu 2019, B2C entertainment yafulumya enkolagana endala n’omu ku bayimbi abakyala abasinga mu Uganda [[Rema Namakula]] eyatuumibwa Gutujja eyakolebwa Nessim.<ref>{{Cite web |title=Gutujja-Rema-Namakula-and-B2C-1 |url=https://www.galaxyfm.co.ug/2020/01/01/gutujja-olwa-rema-ne-b2c-luwangudde-award-yomwaka-bebe-cool-kenzo-ne-sheebah-bavuganyiza-nnyo-mu-nnyimba-102-ezomwaka-2019/gutujja-rema-namakula-and-b2c-1/ |access-date=2023-12-29 |website=Galaxy FM 100.2 |language=en-US}}</ref> Mu mwaka gwa 2023, [[abasatu]] bano baafulumya enkolagana bbiri ezikoze obulungi, baafulumya oluyimba n’omuyimbi Munnayuganda Carol Nantongo lwe baatuuma Ndabula<ref>{{Cite web |date=10 July 2023 |title=Ndabula -Carol Nantongo ft B2C – RedPaperDaily |url=https://redpaperdaily.com/ndabula-carol-nantongo-ft-b2c |access-date=2023-12-29 |language=en-US}}</ref> oluvannyuma ne bafulumya enkolagana endala ey’omuziki ne [[Fik Fameica]] gye yatuuma Crazy Company.<ref>{{Cite web |last=Editor |first=Chief |date=4 December 2023 |title=Crazy Company – B2C Ent ft Fik Fameica |url=https://zivuga.co.ug/crazy-company-b2c-ent-ft-fik-fameica/ |access-date=2023-12-29 |website=Zivuga Uganda |language=en-US}}</ref> == Engule n’okusunsulwa == {| class="wikitable" |+B2C AWARDS N'ENSONGA LIST ! Omwaka ! Engule ! Olubu ! Alizaati |- | 2023. 2023 | Engule za Zzina | * Omuyimbi ow'omulembe guno ow'omwaka * Omuyimbi Omusajja ow'omwaka * Artiste w'omwaka | * Basunsuddwa <ref>{{Cite web |last=Muzzinyi |first=Chief |date=26 February 2023 |title=Zzina Awards: Kenzo named Artiste of the Year – See Full List |url=https://www.galaxyfm.co.ug/2023/02/26/zzina-awards-kenzo-maintains-firm-grip-on-ugandan-music-industry-named-artiste-of-the-year/ |access-date=2023-12-29 |website=Galaxy FM 100.2 |language=en-US}}</ref> |- | 2022. 2022 | Engule za ASFA | Omuyimbi omusajja asinga okukola sitayiro mu mwaka | Basunsuddwa <ref>{{Cite web |last=Bob |first=Balam |date=20 December 2022 |title=ASFAs Full List Of Winners |url=https://www.galaxyfm.co.ug/2022/12/20/full-list-of-winners-at-the-2022-abryanz-style-and-fashion-awards/ |access-date=2023-12-29 |website=Galaxy FM 100.2 |language=en-US}}</ref> |- | 2021. Omuntu w’abantu | Engule za [[Afrima]] | Duo, Group oba Band abasinga mu Africa | Basunsuddwa<ref>{{Citation |title=All Africa Music Awards 2021|date=15 August 2023|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=All_Africa_Music_Awards_2021&oldid=1170452020|work=Wikipedia|access-date=2023-12-29|language=en}}</ref> |- | 2021. Omuntu w’abantu | Engule za Hipipo | * Oluyimba lwa zouk olusinga obulungi (Gutujja by B2C ft [[Rema Namakula]] ) * Enkolagana esinga obulungi (Gutujja) | Yawangudde <ref>{{Cite web |title=Winners – HiPipo Music Awards |url=https://hma.hipipo.com/winners/ |access-date=2023-12-29 |language=en-GB}}</ref> |- | 2021. Omuntu w’abantu | Engule za Janzi | * Omuyimbi wa Afro-zouk ow'enjawulo * Omuyimbi ow'enjawulo mu by'obusuubuzi | * Yawangudde <ref>{{Cite web |last=Mugisha |first=Mugibson |date=13 December 2021 |title=FULL LIST: Winners At The Maiden Janzi Awards – MUGIBSON |url=https://mugibson.com/maiden-janzi-awards-winners/ |access-date=2023-12-29 |website=mugibson.com |language=en-US}}</ref> * Basunsuddwa <ref>{{Cite web |last=sqoopadmin |date=14 December 2021 |title=Full list of winners at Janzi Awards – Sqoop – Get Uganda entertainment news, celebrity gossip, videos and photos |url=https://www.sqoop.co.ug/202112/news/events/full-list-of-winners-at-janzi-awards.html |access-date=2023-12-29 |language=en-US}}</ref> |- | 2020 | Engule za MTV Mama | Oluyimba lw'omwaka (Munda Awo) | Basunsuddwa <ref>{{Cite web |last=sqoopadmin |date=13 January 2021 |title=B2C bag another nomination in the MAMAs – Sqoop – Get Uganda entertainment news, celebrity gossip, videos and photos |url=https://www.sqoop.co.ug/202101/four-one-one/b2c-bag-another-nomination-in-the-mamas.html?fb_comment_id=3589490064464679_3605852306161788 |access-date=2023-12-29 |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |title=MAMA Kampala: Eddy Kenzo, B2C score nominations {{!}} The Kampala Post |url=https://kampalapost.com/content/mama-kampala-eddy-kenzo-b2c-score-nominations |access-date=2023-12-29 |website=kampalapost.com}}</ref> |- | 2019 | Engule za [[Afrima]] | Duo, Group oba Band abasinga mu Africa | Basunsuddwa <ref>{{Cite web |date=24 November 2019 |title=AFRIMAs 2019: Full list of winners |url=https://www.musicinafrica.net/magazine/afrimas-2019-full-list-winners |access-date=2023-12-29 |website=Music in Africa |language=en}}</ref> |- | 2018 | Engule za Zzina | * Oluyimba lw'omwaka (Gutamiza) * Oluyimba olusinga obulungi mu Afro-beat (Nyongera) * Enkolagana esinga obulungi(Gutamiza) | Yawangudde <ref>{{Cite web |last=Galaxy |date=30 March 2018 |title=Fik Fameika, B2C & Mowzey Radio Win Big At the 2017–2018 Zinna Awards |url=https://www.galaxyfm.co.ug/2018/03/30/fik-fameikab2c-mowzey-radio-win-big-at-the-2017-2018-zinna-awards/ |access-date=2023-12-30 |website=Galaxy FM 100.2 |language=en-US}}</ref> |- | 2017 | Engule za Uganda Entertainment Awards | Ekibiina ky'ennyimba ekisinga obulungi | Yawangudde <ref>{{Cite web |date=5 August 2017 |title=FULL LIST: Eddy Kenzo, B2C Win Big at Uganda Music Awards |url=https://chimpreports.com/full-list-eddy-kenzo-b2c-win-big-at-uganda-music-awards/ |access-date=2023-12-29 |website=ChimpReports |language=en-US}}</ref> |} == Ebivvulu byaabwe == Mu 2018, aba B2C Entertainment (Kampala Boys) baategeka ekivvulu kyabwe ekyasooka ku Freedom City Mall ku luguudo lwa [[Entebbe]] e Namasuba.<ref>{{Cite web |title=Uganda Online – B2C trio set for their maiden concert |url=https://www.ugandaonline.net/2019287_b2c_trio_set_for_their_maiden_concert |access-date=2023-12-30 |website=www.ugandaonline.net}}</ref> Mu 2022,abayimbi bano abasatu baalina ekivvulu kyabwe ekyokubiri mu kizimbe kya Freedom City Mall.<ref>{{Cite web |last=Mwesigwa |first=Solomon |date=21 August 2022 |title=The B2C Kampala Boyz hold a successful second concert |url=http://mbu.ug/2022/08/21/the-b2c-kampala-boyz-hold-a-successful-second-concert/ |access-date=2023-12-30 |website=MBU |language=en-US}}</ref> Olwo aba B2C ne balangirira ennaku z'ebivvulu zaabwe ez'okusatu ezitegekeddwa mu 2024 mu wooteeri ya Africana mu [[Kampala]] .<ref>{{Cite web |last=Mwesigwa |first=Solomon |date=10 December 2023 |title=B2C Entertainment trio announces 2024 concert at Hotel Africana |url=http://mbu.ug/2023/12/10/b2c-entertainment-concert-2024/ |access-date=2023-12-30 |website=MBU |language=en-US}}</ref> == Laba ne == * [[Rema Namakula]] * [[Afrima]] * [[Abayimbiramu kibiina kye bayita 'Goodlyfe'|Goodlyfe Crew]] * [[Bobby Lash B2C]] * [[dancehall]] * [[The Ben]] * [[RnB]] * [[Spice Diana]] * [[Eddy Kenzo]] == Ebijjuliddwa == <references /> [[Category:Ebyatandikibwawo mu Uganda mu 2016mu]] [[Category:Ebibinja by’abayimbi ebyatandikibwawo mu 2016]] [[Category:Ebibinja by'abayimbi mu Uganda]] [[Category:Abayimbi abanayuganda abasatu]] [[Category:Abayimbi Abanayuganda ab’omukyasa eky’abiri mu kimu]] t3chzpuf0f8gdfnrsys3n3kf5snhjqr 74712 74711 2026-09-11T22:18:39Z Kisakye Jane 9195 Ntaddemu ettuluba 74712 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Born To Conquer (B2C) Entertainment''', era bamanyiddwa nga ba '''Kampala Boys''', kibiina kya bayimbi ba Uganda nga kirimu abayimbi basatu abayimba bombi. B2C ekoleddwa [Delivad Julio] (yazaalibwa Kasagga Julius), [ [[Mr.bLee B2C|Mwami Lee B2C]] ] (yazaalibwa Mugisha Richard) ne [ [[Bobby Lash B2C]] ] (yazaalibwa Ssali Peterson). Delivad Julio ne Mr. Lee bayimba n’amaloboozi ga [[RnB]] amagonvu agakkakkanya ate Bobby Lash B2C n’ayimba [[Ragga]] ne [[dancehall]] vibes.<ref>{{Cite web |date=23 January 2023 |title=B2C Entertainment: Uganda's Most Popular Musical Band |url=https://lifestyleug.com/who-is-b2c-entertainment/ |access-date=2023-12-29 |website=lifestyleug.com |language=en-US}}</ref> Abasatu bano baakola B2C entertainment okuva ku ssomero anti baali bayizi ku Crested secondary school mu [[Makindye Division]] mu [[Kampala]].<ref>{{Cite web |date=15 April 2022|title=B2C BIOGRPAPHY, LIFE AND THEIR MUSIC JOURNEY - ugmuziki.com|url=https://www.ugmuziki.com/artists/b2c|access-date=2023-12-29|website=Ugmuziki Online Audio Streaming Platform|language=en}}</ref> Olw'obutakyukakyuka bwabwe, abasatu bano baasalawo okutandika omuziki ogw'ekikugu mu 2016 n'oluyimba lwabwe olw'okumenyawo olumanyiddwa nga '''Tokigeza''' olwakolebwa Diggy Baur.<ref>{{Cite web |last=BigEyeUg3 |date=17 June 2016 |title=Audio: B2C release new song – 'Tokigeza'. Listen to it here! |url=https://bigeye.ug/b2c-release-new-song-tokigeza/ |access-date=2023-12-29 |website=BigEye.UG |language=en-US}}</ref> == Enkolagana yaabwe == [[File:B2C_Soldjas.jpg|thumb|'''B2C nga bakola''']] Mu 2017, B2C Entertainment yafulumya [[enkolagana]] ne [[Spice Diana]], omuyimbi omututumufu mu Uganda ekyayongera abawagizi baabwe ku katale ka wano.<ref>{{Cite web |last=BigEyeUg3 |date=10 November 2016 |title=B2C release new song "Njabala" with Spice Diana. Listen to it here! |url=https://bigeye.ug/b2c-release-new-song-njabala-spice-diana-listen/ |access-date=2023-12-29 |website=BigEye.UG |language=en-US}}</ref> Nga mu mwaka gwe gumu, abasatu bano baafulumya enkolagana endala ey'omuziki ne [[Abayimbiramu kibiina kye bayita 'Goodlyfe'|Goodlyfe Crew]] eyatuumibwa Gutamiiza eyakola obulungi mu bulamu bwabwe. Gutamiiza yawangula engule ez’enjawulo ekyayamba B2C okuyingira mu nkalala z’abayimbi ab’oku ntikko ku lukalala lw’abayimbi mu Uganda.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=C. B. |date=22 January 2018 |title=Galaxy FM Recognizes B2C & Radio and Weasel |url=https://campusbee.ug/entertainment/galaxy-fm-recognizes-b2c-radio-weasel/ |access-date=2023-12-29 |website=Campus Bee |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Galaxy |date=30 March 2018 |title=Fik Fameika, B2C & Mowzey Radio Win Big At the 2017–2018 Zinna Awards |url=https://www.galaxyfm.co.ug/2018/03/30/fik-fameikab2c-mowzey-radio-win-big-at-the-2017-2018-zinna-awards/ |access-date=2023-12-30 |website=Galaxy FM 100.2 |language=en-US}}</ref> Mu 2017, B2C yafulumya ekibiina ky’abayimbi ekyatuumibwa '''Kapande''' n’omu ku bayimbi abasinga okwettanirwa mu Uganda amanyiddwa nga [[Eddy Kenzo]].<ref>{{Cite web |last=Galaxy |date=22 January 2018 |title="We Asked Eddy Kenzo For Kapande Collabo." – B2C Soldiers. |url=https://www.galaxyfm.co.ug/2018/01/22/asked-eddy-kenzo-kapande-collabo-b2c-soldiers/ |access-date=2023-12-29 |website=Galaxy FM 100.2 |language=en-US}}</ref> Mu 2018, abasatu bano baafulumya oluyimba ne [[The Ben]] omuyimbi omututumufu okuva e [[Rwanda]].<ref>{{Cite web |date=27 April 2018 |title=B2C in new song with Rwandan Artiste, The Ben |url=https://www.howwe.ug/news/Gee/20003/b2c-the-ben-in-new-song |access-date=2023-12-29 |website=www.howwe.ug |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ruby |first=Josh |date=22 May 2018 |title=AUDIO: B2C Music and The Ben collaborate on a new powerful love song titled 'No You, No Life' |url=http://mbu.ug/2018/05/22/audio-b2c-music-and-the-ben-collaborate-on-a-new-powerful-love-song-titled-no-you-no-life/ |access-date=2023-12-29 |website=MBU |language=en-US}}</ref> Mu 2018, B2C Entertainment yakomya endagaano y'okukola ne Maneja waabwe ow'ekika kyabwe Andrew Mugerwa amannyiddwa nga "Andy Events" eyagamba nti ye yatandika okusanyusa abantu mu B2C ng'ekibiina ky'abayimbi.<ref>{{Cite web |last=Kisakye |first=Allen |date=30 January 2019 |title='Kampala Boyz' is just our hash tag – B2C defends self over losing name to Andy Events |url=https://www.watchdoguganda.com/entertainment/showbiz/20190130/60505/kampala-boyz-is-just-our-hash-tag-b2c-defends-self-over-losing-name-to-andy-events.html |access-date=2023-12-29 |website=Watchdog Uganda |language=en-GB}}</ref> Abayimbi abasatu bagamba nti emikolo gya Andy gyalina [[ebirooto]] n’[[Ebiruubirirwa (Aims)|ebiruubirirwa]] eby’enjawulo ebitasobola kukwatagana na kwegomba kwabwe.<ref>{{Cite web |last=Mwesigwa |first=Solomon |date=27 July 2022 |title=We had different dreams from his – B2C on splitting with Andy Events |url=http://mbu.ug/2022/07/27/we-had-different-dreams-from-his-b2c-on-splitting-with-andy-events/ |access-date=2023-12-29 |website=MBU |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=BigEyeUg3 |date=9 November 2018 |title=Why B2C Boys fired their manager Andy Events |url=https://bigeye.ug/why-b2c-boys-fired-their-manager-andy-events/ |access-date=2023-12-29 |website=BigEye.UG |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ruby |first=Josh |date=14 November 2018 |title=B2C Entertainment officially parts ways with manager Andy Events |url=http://mbu.ug/2018/11/14/b2c-entertainment-fire-andy-events/ |access-date=2023-12-29 |website=MBU |language=en-US}}</ref> Mu 2019, B2C entertainment yafulumya enkolagana endala n’omu ku bayimbi abakyala abasinga mu Uganda [[Rema Namakula]] eyatuumibwa Gutujja eyakolebwa Nessim.<ref>{{Cite web |title=Gutujja-Rema-Namakula-and-B2C-1 |url=https://www.galaxyfm.co.ug/2020/01/01/gutujja-olwa-rema-ne-b2c-luwangudde-award-yomwaka-bebe-cool-kenzo-ne-sheebah-bavuganyiza-nnyo-mu-nnyimba-102-ezomwaka-2019/gutujja-rema-namakula-and-b2c-1/ |access-date=2023-12-29 |website=Galaxy FM 100.2 |language=en-US}}</ref> Mu mwaka gwa 2023, [[abasatu]] bano baafulumya enkolagana bbiri ezikoze obulungi, baafulumya oluyimba n’omuyimbi Munnayuganda Carol Nantongo lwe baatuuma Ndabula<ref>{{Cite web |date=10 July 2023 |title=Ndabula -Carol Nantongo ft B2C – RedPaperDaily |url=https://redpaperdaily.com/ndabula-carol-nantongo-ft-b2c |access-date=2023-12-29 |language=en-US}}</ref> oluvannyuma ne bafulumya enkolagana endala ey’omuziki ne [[Fik Fameica]] gye yatuuma Crazy Company.<ref>{{Cite web |last=Editor |first=Chief |date=4 December 2023 |title=Crazy Company – B2C Ent ft Fik Fameica |url=https://zivuga.co.ug/crazy-company-b2c-ent-ft-fik-fameica/ |access-date=2023-12-29 |website=Zivuga Uganda |language=en-US}}</ref> == Engule n’okusunsulwa == {| class="wikitable" |+B2C AWARDS N'ENSONGA LIST ! Omwaka ! Engule ! Olubu ! Alizaati |- | 2023. 2023 | Engule za Zzina | * Omuyimbi ow'omulembe guno ow'omwaka * Omuyimbi Omusajja ow'omwaka * Artiste w'omwaka | * Basunsuddwa <ref>{{Cite web |last=Muzzinyi |first=Chief |date=26 February 2023 |title=Zzina Awards: Kenzo named Artiste of the Year – See Full List |url=https://www.galaxyfm.co.ug/2023/02/26/zzina-awards-kenzo-maintains-firm-grip-on-ugandan-music-industry-named-artiste-of-the-year/ |access-date=2023-12-29 |website=Galaxy FM 100.2 |language=en-US}}</ref> |- | 2022. 2022 | Engule za ASFA | Omuyimbi omusajja asinga okukola sitayiro mu mwaka | Basunsuddwa <ref>{{Cite web |last=Bob |first=Balam |date=20 December 2022 |title=ASFAs Full List Of Winners |url=https://www.galaxyfm.co.ug/2022/12/20/full-list-of-winners-at-the-2022-abryanz-style-and-fashion-awards/ |access-date=2023-12-29 |website=Galaxy FM 100.2 |language=en-US}}</ref> |- | 2021. Omuntu w’abantu | Engule za [[Afrima]] | Duo, Group oba Band abasinga mu Africa | Basunsuddwa<ref>{{Citation |title=All Africa Music Awards 2021|date=15 August 2023|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=All_Africa_Music_Awards_2021&oldid=1170452020|work=Wikipedia|access-date=2023-12-29|language=en}}</ref> |- | 2021. Omuntu w’abantu | Engule za Hipipo | * Oluyimba lwa zouk olusinga obulungi (Gutujja by B2C ft [[Rema Namakula]] ) * Enkolagana esinga obulungi (Gutujja) | Yawangudde <ref>{{Cite web |title=Winners – HiPipo Music Awards |url=https://hma.hipipo.com/winners/ |access-date=2023-12-29 |language=en-GB}}</ref> |- | 2021. Omuntu w’abantu | Engule za Janzi | * Omuyimbi wa Afro-zouk ow'enjawulo * Omuyimbi ow'enjawulo mu by'obusuubuzi | * Yawangudde <ref>{{Cite web |last=Mugisha |first=Mugibson |date=13 December 2021 |title=FULL LIST: Winners At The Maiden Janzi Awards – MUGIBSON |url=https://mugibson.com/maiden-janzi-awards-winners/ |access-date=2023-12-29 |website=mugibson.com |language=en-US}}</ref> * Basunsuddwa <ref>{{Cite web |last=sqoopadmin |date=14 December 2021 |title=Full list of winners at Janzi Awards – Sqoop – Get Uganda entertainment news, celebrity gossip, videos and photos |url=https://www.sqoop.co.ug/202112/news/events/full-list-of-winners-at-janzi-awards.html |access-date=2023-12-29 |language=en-US}}</ref> |- | 2020 | Engule za MTV Mama | Oluyimba lw'omwaka (Munda Awo) | Basunsuddwa <ref>{{Cite web |last=sqoopadmin |date=13 January 2021 |title=B2C bag another nomination in the MAMAs – Sqoop – Get Uganda entertainment news, celebrity gossip, videos and photos |url=https://www.sqoop.co.ug/202101/four-one-one/b2c-bag-another-nomination-in-the-mamas.html?fb_comment_id=3589490064464679_3605852306161788 |access-date=2023-12-29 |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |title=MAMA Kampala: Eddy Kenzo, B2C score nominations {{!}} The Kampala Post |url=https://kampalapost.com/content/mama-kampala-eddy-kenzo-b2c-score-nominations |access-date=2023-12-29 |website=kampalapost.com}}</ref> |- | 2019 | Engule za [[Afrima]] | Duo, Group oba Band abasinga mu Africa | Basunsuddwa <ref>{{Cite web |date=24 November 2019 |title=AFRIMAs 2019: Full list of winners |url=https://www.musicinafrica.net/magazine/afrimas-2019-full-list-winners |access-date=2023-12-29 |website=Music in Africa |language=en}}</ref> |- | 2018 | Engule za Zzina | * Oluyimba lw'omwaka (Gutamiza) * Oluyimba olusinga obulungi mu Afro-beat (Nyongera) * Enkolagana esinga obulungi(Gutamiza) | Yawangudde <ref>{{Cite web |last=Galaxy |date=30 March 2018 |title=Fik Fameika, B2C & Mowzey Radio Win Big At the 2017–2018 Zinna Awards |url=https://www.galaxyfm.co.ug/2018/03/30/fik-fameikab2c-mowzey-radio-win-big-at-the-2017-2018-zinna-awards/ |access-date=2023-12-30 |website=Galaxy FM 100.2 |language=en-US}}</ref> |- | 2017 | Engule za Uganda Entertainment Awards | Ekibiina ky'ennyimba ekisinga obulungi | Yawangudde <ref>{{Cite web |date=5 August 2017 |title=FULL LIST: Eddy Kenzo, B2C Win Big at Uganda Music Awards |url=https://chimpreports.com/full-list-eddy-kenzo-b2c-win-big-at-uganda-music-awards/ |access-date=2023-12-29 |website=ChimpReports |language=en-US}}</ref> |} == Ebivvulu byaabwe == Mu 2018, aba B2C Entertainment (Kampala Boys) baategeka ekivvulu kyabwe ekyasooka ku Freedom City Mall ku luguudo lwa [[Entebbe]] e Namasuba.<ref>{{Cite web |title=Uganda Online – B2C trio set for their maiden concert |url=https://www.ugandaonline.net/2019287_b2c_trio_set_for_their_maiden_concert |access-date=2023-12-30 |website=www.ugandaonline.net}}</ref> Mu 2022,abayimbi bano abasatu baalina ekivvulu kyabwe ekyokubiri mu kizimbe kya Freedom City Mall.<ref>{{Cite web |last=Mwesigwa |first=Solomon |date=21 August 2022 |title=The B2C Kampala Boyz hold a successful second concert |url=http://mbu.ug/2022/08/21/the-b2c-kampala-boyz-hold-a-successful-second-concert/ |access-date=2023-12-30 |website=MBU |language=en-US}}</ref> Olwo aba B2C ne balangirira ennaku z'ebivvulu zaabwe ez'okusatu ezitegekeddwa mu 2024 mu wooteeri ya Africana mu [[Kampala]] .<ref>{{Cite web |last=Mwesigwa |first=Solomon |date=10 December 2023 |title=B2C Entertainment trio announces 2024 concert at Hotel Africana |url=http://mbu.ug/2023/12/10/b2c-entertainment-concert-2024/ |access-date=2023-12-30 |website=MBU |language=en-US}}</ref> == Laba ne == * [[Rema Namakula]] * [[Afrima]] * [[Abayimbiramu kibiina kye bayita 'Goodlyfe'|Goodlyfe Crew]] * [[Bobby Lash B2C]] * [[dancehall]] * [[The Ben]] * [[RnB]] * [[Spice Diana]] * [[Eddy Kenzo]] == Ebijjuliddwa == <references /> [[Category:Ebibinja by’abayimbi ebyatandikibwawo mu 2016]] [[Category:Bannayuganda abayimbi abasajja]] puu60kl36iv93lf43v1enhjht1eajl1 Daniel Kyabayinze 0 15879 74684 2026-09-11T15:54:27Z Lillylove256 10862 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1374347606|Daniel Kyabayinze]]" 74684 wikitext text/x-wiki   '''<big>Daniel Kyabayinze</big>''' era amanyiddwa nga Daniel Japheth Kyabayinze [[Munnayuganda]] omusawo omukugu mu ndwadde aweereza nga Dayirekita w'ebyobulamu mu [[Minisitule Evunaanyizibwa ku By'obulamu mu Uganda|Minisitule ya Uganda y'ebyobulamu]].<ref name=":12">{{Cite web |date=2026-06-13 |title=Uganda to deploy medics to DRC |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/oped/commentary/uganda-to-deploy-medics-to-drc-5494780 |access-date=2026-09-11 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref name=":22">{{Cite web |last=URN |date=2024-01-15 |title=Govt dismisses reports of new Covid-19 variant in Uganda |url=https://observer.ug/news/govt-dismisses-reports-of-new-covid-19-variant-in-uganda/ |access-date=2026-09-11 |website=The Observer Media Ltd |language=en-US}}</ref><ref name=":23">{{Cite web |last=URN |date=2024-01-15 |title=Govt dismisses reports of new Covid-19 variant in Uganda |url=https://observer.ug/news/govt-dismisses-reports-of-new-covid-19-variant-in-uganda/ |access-date=2026-09-11 |website=The Observer Media Ltd |language=en-US}}</ref><ref name=":42">{{Cite web |title=Daniel KYABAYINZE {{!}} Global Health Institute {{!}} University of Antwerp |url=https://www.uantwerpen.be/en/research-groups/global-health-institute/research/finalized-phds/daniel-kyabayinze/ |access-date=2026-09-11 |website=www.uantwerpen.be}}</ref><ref name=":43">{{Cite web |title=Daniel KYABAYINZE {{!}} Global Health Institute {{!}} University of Antwerp |url=https://www.uantwerpen.be/en/research-groups/global-health-institute/research/finalized-phds/daniel-kyabayinze/ |access-date=2026-09-11 |website=www.uantwerpen.be}}</ref> == Obuyigirize bwe == Kyabayinze yasoma obusawo mu [[Ssetendekero y’e Mbarara|yunivasite y’e Mbarara eya Sayansi ne Tekinologiya]], gye yafunira diguli mu by’obusawo ne mu by'okulongoosa (MBChB). Oluvannyuma yafuna diguli eyookubiri mu by’obulwadde (clinical epidemiology and biostatistics) okuva mu [[Makerere University, Uganda|yunivasite y’e Makerere]] nga tannafuna diguli eyokusatu mu by’obusawo okuva mu yunivasite y’e Antwerp mu [[Bubirigi]].<ref name=":42" /><ref name=":23" /><ref name=":62">{{Citation |last=System Disorders |first=Institute of Medicine (US) Forum on Neuroscience and Nervous |title=Speaker Biographies |date=2010 |work=Mental, Neurological, and Substance Use Disorders in Sub-Saharan Africa: Reducing the Treatment Gap, Improving Quality of Care: Workshop Summary |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK53433/ |access-date=2026-09-11 |publisher=National Academies Press (US) |language=en |last2=Nutrition |first2=Uganda National Academy of Sciences Forum on Health and}}</ref> Yatendekebwa mu by’obulamu bwa "molecular biology and research" okuva mu yunivasite y’e California era n’amaliriza emisomo gye mu ddwaaliro lya Tameside Hospital e Bungereza. Oluvannyuma yafuna dipulooma mu bukulembeze bw'ebitongole okuva mu Southeastern University mu [[America|Amerika]].<ref name=":62" /><ref name=":23" /> == Emirimu gye == Kyabayinze yatandika omulimu gwe mu 2010 ng’akola ng’omukugu era omunoonyereza ku by'endwadde mu kitongole kya Malaria Consortium–Africa, ng’omulimu gwe ogusinga gwali kukwata ku musujja n’endwadde z’omu bitundu eby’obutiti. Era yali akoze n’ekitongole kya Regional Center for Quality of Health Care n’ekitongole kya Uganda Malaria Surveillance Project ku yunivasite y’e Makerere.<ref name=":62" /> Mu 2018, Kyabayinze yali mu banoonyereza okuva mu Minisitule y’ebyobulamu n’ekitongole kya Uganda Public Health Fellowship Program abanoonyereza ku bulwadde bw’omusujja mu [[Nwoya (disitulikit)|Disitulikiti y’e Nwoya]] oluvannyuma lw’enkuba okutonnya ennyo n’okutondebwawo kw’ebifo ensiri mwe zizaalira. Era yaweerezaako ku ttiimu y’abawandiisi b’ekiwandiiko kya Minisitule y’ebyobulamu ekifulumya omusujja buli luvannyuma lwa myezi esatu, n’ayambako mu kugabana amawulire agakwata ku kuziyiza n’okulwanyisa omusujja.<ref>{{Cite journal |last=Nsereko |first=Godfrey |last2=Kadobera |first2=Daniel |last3=Okethwangu |first3=Denis |last4=Nguna |first4=Joyce |last5=Rutazaana |first5=Damian |last6=Kyabayinze |first6=Daniel J. |last7=Opigo |first7=Jimmy |last8=Ario |first8=Alex R. |date=2020 |title=Malaria Outbreak Facilitated by Appearance of Vector-Breeding Sites after Heavy Rainfall and Inadequate Preventive Measures: Nwoya District, Northern Uganda, February-May 2018 |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32377206 |journal=Journal of Environmental and Public Health |volume=2020 |pages=5802401 |doi=10.1155/2020/5802401 |issn=1687-9813 |pmc=7193302 |pmid=32377206}}</ref><ref>{{Cite web |last=Reporter |first=NewVision |date=2024-03-18 |title=Health: Uganda unveils youth champions to fight malaria |url=https://www.newvision.co.ug/category/health/uganda-unveils-youth-champions-to-fight-malar-NV_183798_092026 |access-date=2026-09-11 |website=New Vision}}</ref><ref>{{Cite web |title=GUIDELINES FOR MAINSTREAMING MALARIA IN THE MULTISECTORAL NATIONAL AND DISTRICT PLANS {{!}} WHO {{!}} Regional Office for Africa |url=https://www.afro.who.int/countries/uganda/publication/guidelines-mainstreaming-malaria-multisectoral-national-and-district-plans |access-date=2026-09-11 |website=www.afro.who.int |language=en}}</ref> Mu kiseera kya COVID-19, yaliko omuduumizi w’okugema mu ggwanga era mu wekkuminoogumu 2021, Kyabayinze yafuuka Dayirekita w’ebyobulamu mu minisitule y’ebyobulamu. Era mmemba w’ekibiina ky’ebyobulamu eky’ensi yonna ekigaba amagezi ku nteekateeka y’abakugu era yeetaba mu kibiina kya Roll Back Malaria Partnership.<ref>{{Cite web |title=UNAS Fellows |url=https://unas.org.ug/unas-fellows/ |access-date=2026-09-11 |website=UNAS |language=en-US}}</ref><ref name=":22" /><ref name=":23" /><ref name=":12" /><ref name=":43" /><ref>{{Cite web |title=MOH Blames Rising Pollution as 20% of Schoolchildren Battle Asthma : |url=https://ugandaradionetwork.net/story/moh-blames-rising-pollution-as-20-of-schoolchildren-battle-asthma |access-date=2026-09-11 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ugandans Struggle to Access COVID-19 Vaccination Certificates : |url=https://ugandaradionetwork.net/story/ugandans-struggle-to-access-covid-19-vaccination-certificates |access-date=2026-09-11 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref> Kyabayinze akola ng'omusawo wa ttiimu mu kibiina ekifuga okuwuga ekya Uganda Swimming Federation era nga ye ssentebe w’akakiiko akavunaanyizibwa ku by’obujjanjabi n’okukozesa ebiragalalagala mu mirimu gy’empaka z’ekikopo kya Afrika n’empaka z’amawanga ga Afrika mu Uganda.<ref name=":23" /> == Laba ne == * [[Harriet Mayanja-Kizza]] * [[Moses Kamya|Musa R. Kamya]] * [[Fred Wabwire-Mangen]] == Ebijuliziddwa == [[Category:Abantu Abalamu]] t8ky4heyvfkkk9z86a99zg5jbcnttao 74685 74684 2026-09-11T15:55:26Z Lillylove256 10862 added [[Category:Abantu abaasomerako ku Ttendekero ly'e Makerere]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 74685 wikitext text/x-wiki   '''<big>Daniel Kyabayinze</big>''' era amanyiddwa nga Daniel Japheth Kyabayinze [[Munnayuganda]] omusawo omukugu mu ndwadde aweereza nga Dayirekita w'ebyobulamu mu [[Minisitule Evunaanyizibwa ku By'obulamu mu Uganda|Minisitule ya Uganda y'ebyobulamu]].<ref name=":12">{{Cite web |date=2026-06-13 |title=Uganda to deploy medics to DRC |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/oped/commentary/uganda-to-deploy-medics-to-drc-5494780 |access-date=2026-09-11 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref name=":22">{{Cite web |last=URN |date=2024-01-15 |title=Govt dismisses reports of new Covid-19 variant in Uganda |url=https://observer.ug/news/govt-dismisses-reports-of-new-covid-19-variant-in-uganda/ |access-date=2026-09-11 |website=The Observer Media Ltd |language=en-US}}</ref><ref name=":23">{{Cite web |last=URN |date=2024-01-15 |title=Govt dismisses reports of new Covid-19 variant in Uganda |url=https://observer.ug/news/govt-dismisses-reports-of-new-covid-19-variant-in-uganda/ |access-date=2026-09-11 |website=The Observer Media Ltd |language=en-US}}</ref><ref name=":42">{{Cite web |title=Daniel KYABAYINZE {{!}} Global Health Institute {{!}} University of Antwerp |url=https://www.uantwerpen.be/en/research-groups/global-health-institute/research/finalized-phds/daniel-kyabayinze/ |access-date=2026-09-11 |website=www.uantwerpen.be}}</ref><ref name=":43">{{Cite web |title=Daniel KYABAYINZE {{!}} Global Health Institute {{!}} University of Antwerp |url=https://www.uantwerpen.be/en/research-groups/global-health-institute/research/finalized-phds/daniel-kyabayinze/ |access-date=2026-09-11 |website=www.uantwerpen.be}}</ref> == Obuyigirize bwe == Kyabayinze yasoma obusawo mu [[Ssetendekero y’e Mbarara|yunivasite y’e Mbarara eya Sayansi ne Tekinologiya]], gye yafunira diguli mu by’obusawo ne mu by'okulongoosa (MBChB). Oluvannyuma yafuna diguli eyookubiri mu by’obulwadde (clinical epidemiology and biostatistics) okuva mu [[Makerere University, Uganda|yunivasite y’e Makerere]] nga tannafuna diguli eyokusatu mu by’obusawo okuva mu yunivasite y’e Antwerp mu [[Bubirigi]].<ref name=":42" /><ref name=":23" /><ref name=":62">{{Citation |last=System Disorders |first=Institute of Medicine (US) Forum on Neuroscience and Nervous |title=Speaker Biographies |date=2010 |work=Mental, Neurological, and Substance Use Disorders in Sub-Saharan Africa: Reducing the Treatment Gap, Improving Quality of Care: Workshop Summary |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK53433/ |access-date=2026-09-11 |publisher=National Academies Press (US) |language=en |last2=Nutrition |first2=Uganda National Academy of Sciences Forum on Health and}}</ref> Yatendekebwa mu by’obulamu bwa "molecular biology and research" okuva mu yunivasite y’e California era n’amaliriza emisomo gye mu ddwaaliro lya Tameside Hospital e Bungereza. Oluvannyuma yafuna dipulooma mu bukulembeze bw'ebitongole okuva mu Southeastern University mu [[America|Amerika]].<ref name=":62" /><ref name=":23" /> == Emirimu gye == Kyabayinze yatandika omulimu gwe mu 2010 ng’akola ng’omukugu era omunoonyereza ku by'endwadde mu kitongole kya Malaria Consortium–Africa, ng’omulimu gwe ogusinga gwali kukwata ku musujja n’endwadde z’omu bitundu eby’obutiti. Era yali akoze n’ekitongole kya Regional Center for Quality of Health Care n’ekitongole kya Uganda Malaria Surveillance Project ku yunivasite y’e Makerere.<ref name=":62" /> Mu 2018, Kyabayinze yali mu banoonyereza okuva mu Minisitule y’ebyobulamu n’ekitongole kya Uganda Public Health Fellowship Program abanoonyereza ku bulwadde bw’omusujja mu [[Nwoya (disitulikit)|Disitulikiti y’e Nwoya]] oluvannyuma lw’enkuba okutonnya ennyo n’okutondebwawo kw’ebifo ensiri mwe zizaalira. Era yaweerezaako ku ttiimu y’abawandiisi b’ekiwandiiko kya Minisitule y’ebyobulamu ekifulumya omusujja buli luvannyuma lwa myezi esatu, n’ayambako mu kugabana amawulire agakwata ku kuziyiza n’okulwanyisa omusujja.<ref>{{Cite journal |last=Nsereko |first=Godfrey |last2=Kadobera |first2=Daniel |last3=Okethwangu |first3=Denis |last4=Nguna |first4=Joyce |last5=Rutazaana |first5=Damian |last6=Kyabayinze |first6=Daniel J. |last7=Opigo |first7=Jimmy |last8=Ario |first8=Alex R. |date=2020 |title=Malaria Outbreak Facilitated by Appearance of Vector-Breeding Sites after Heavy Rainfall and Inadequate Preventive Measures: Nwoya District, Northern Uganda, February-May 2018 |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32377206 |journal=Journal of Environmental and Public Health |volume=2020 |pages=5802401 |doi=10.1155/2020/5802401 |issn=1687-9813 |pmc=7193302 |pmid=32377206}}</ref><ref>{{Cite web |last=Reporter |first=NewVision |date=2024-03-18 |title=Health: Uganda unveils youth champions to fight malaria |url=https://www.newvision.co.ug/category/health/uganda-unveils-youth-champions-to-fight-malar-NV_183798_092026 |access-date=2026-09-11 |website=New Vision}}</ref><ref>{{Cite web |title=GUIDELINES FOR MAINSTREAMING MALARIA IN THE MULTISECTORAL NATIONAL AND DISTRICT PLANS {{!}} WHO {{!}} Regional Office for Africa |url=https://www.afro.who.int/countries/uganda/publication/guidelines-mainstreaming-malaria-multisectoral-national-and-district-plans |access-date=2026-09-11 |website=www.afro.who.int |language=en}}</ref> Mu kiseera kya COVID-19, yaliko omuduumizi w’okugema mu ggwanga era mu wekkuminoogumu 2021, Kyabayinze yafuuka Dayirekita w’ebyobulamu mu minisitule y’ebyobulamu. Era mmemba w’ekibiina ky’ebyobulamu eky’ensi yonna ekigaba amagezi ku nteekateeka y’abakugu era yeetaba mu kibiina kya Roll Back Malaria Partnership.<ref>{{Cite web |title=UNAS Fellows |url=https://unas.org.ug/unas-fellows/ |access-date=2026-09-11 |website=UNAS |language=en-US}}</ref><ref name=":22" /><ref name=":23" /><ref name=":12" /><ref name=":43" /><ref>{{Cite web |title=MOH Blames Rising Pollution as 20% of Schoolchildren Battle Asthma : |url=https://ugandaradionetwork.net/story/moh-blames-rising-pollution-as-20-of-schoolchildren-battle-asthma |access-date=2026-09-11 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ugandans Struggle to Access COVID-19 Vaccination Certificates : |url=https://ugandaradionetwork.net/story/ugandans-struggle-to-access-covid-19-vaccination-certificates |access-date=2026-09-11 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref> Kyabayinze akola ng'omusawo wa ttiimu mu kibiina ekifuga okuwuga ekya Uganda Swimming Federation era nga ye ssentebe w’akakiiko akavunaanyizibwa ku by’obujjanjabi n’okukozesa ebiragalalagala mu mirimu gy’empaka z’ekikopo kya Afrika n’empaka z’amawanga ga Afrika mu Uganda.<ref name=":23" /> == Laba ne == * [[Harriet Mayanja-Kizza]] * [[Moses Kamya|Musa R. Kamya]] * [[Fred Wabwire-Mangen]] == Ebijuliziddwa == [[Category:Abantu Abalamu]] [[Category:Abantu abaasomerako ku Ttendekero ly'e Makerere]] s6stvggezniabdfi0pb0f2zhor4jkmf 74686 74685 2026-09-11T15:56:29Z Lillylove256 10862 added [[Category:Abantu abaasomerako ku yunivasite y'e Mbarara]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 74686 wikitext text/x-wiki   '''<big>Daniel Kyabayinze</big>''' era amanyiddwa nga Daniel Japheth Kyabayinze [[Munnayuganda]] omusawo omukugu mu ndwadde aweereza nga Dayirekita w'ebyobulamu mu [[Minisitule Evunaanyizibwa ku By'obulamu mu Uganda|Minisitule ya Uganda y'ebyobulamu]].<ref name=":12">{{Cite web |date=2026-06-13 |title=Uganda to deploy medics to DRC |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/oped/commentary/uganda-to-deploy-medics-to-drc-5494780 |access-date=2026-09-11 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref name=":22">{{Cite web |last=URN |date=2024-01-15 |title=Govt dismisses reports of new Covid-19 variant in Uganda |url=https://observer.ug/news/govt-dismisses-reports-of-new-covid-19-variant-in-uganda/ |access-date=2026-09-11 |website=The Observer Media Ltd |language=en-US}}</ref><ref name=":23">{{Cite web |last=URN |date=2024-01-15 |title=Govt dismisses reports of new Covid-19 variant in Uganda |url=https://observer.ug/news/govt-dismisses-reports-of-new-covid-19-variant-in-uganda/ |access-date=2026-09-11 |website=The Observer Media Ltd |language=en-US}}</ref><ref name=":42">{{Cite web |title=Daniel KYABAYINZE {{!}} Global Health Institute {{!}} University of Antwerp |url=https://www.uantwerpen.be/en/research-groups/global-health-institute/research/finalized-phds/daniel-kyabayinze/ |access-date=2026-09-11 |website=www.uantwerpen.be}}</ref><ref name=":43">{{Cite web |title=Daniel KYABAYINZE {{!}} Global Health Institute {{!}} University of Antwerp |url=https://www.uantwerpen.be/en/research-groups/global-health-institute/research/finalized-phds/daniel-kyabayinze/ |access-date=2026-09-11 |website=www.uantwerpen.be}}</ref> == Obuyigirize bwe == Kyabayinze yasoma obusawo mu [[Ssetendekero y’e Mbarara|yunivasite y’e Mbarara eya Sayansi ne Tekinologiya]], gye yafunira diguli mu by’obusawo ne mu by'okulongoosa (MBChB). Oluvannyuma yafuna diguli eyookubiri mu by’obulwadde (clinical epidemiology and biostatistics) okuva mu [[Makerere University, Uganda|yunivasite y’e Makerere]] nga tannafuna diguli eyokusatu mu by’obusawo okuva mu yunivasite y’e Antwerp mu [[Bubirigi]].<ref name=":42" /><ref name=":23" /><ref name=":62">{{Citation |last=System Disorders |first=Institute of Medicine (US) Forum on Neuroscience and Nervous |title=Speaker Biographies |date=2010 |work=Mental, Neurological, and Substance Use Disorders in Sub-Saharan Africa: Reducing the Treatment Gap, Improving Quality of Care: Workshop Summary |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK53433/ |access-date=2026-09-11 |publisher=National Academies Press (US) |language=en |last2=Nutrition |first2=Uganda National Academy of Sciences Forum on Health and}}</ref> Yatendekebwa mu by’obulamu bwa "molecular biology and research" okuva mu yunivasite y’e California era n’amaliriza emisomo gye mu ddwaaliro lya Tameside Hospital e Bungereza. Oluvannyuma yafuna dipulooma mu bukulembeze bw'ebitongole okuva mu Southeastern University mu [[America|Amerika]].<ref name=":62" /><ref name=":23" /> == Emirimu gye == Kyabayinze yatandika omulimu gwe mu 2010 ng’akola ng’omukugu era omunoonyereza ku by'endwadde mu kitongole kya Malaria Consortium–Africa, ng’omulimu gwe ogusinga gwali kukwata ku musujja n’endwadde z’omu bitundu eby’obutiti. Era yali akoze n’ekitongole kya Regional Center for Quality of Health Care n’ekitongole kya Uganda Malaria Surveillance Project ku yunivasite y’e Makerere.<ref name=":62" /> Mu 2018, Kyabayinze yali mu banoonyereza okuva mu Minisitule y’ebyobulamu n’ekitongole kya Uganda Public Health Fellowship Program abanoonyereza ku bulwadde bw’omusujja mu [[Nwoya (disitulikit)|Disitulikiti y’e Nwoya]] oluvannyuma lw’enkuba okutonnya ennyo n’okutondebwawo kw’ebifo ensiri mwe zizaalira. Era yaweerezaako ku ttiimu y’abawandiisi b’ekiwandiiko kya Minisitule y’ebyobulamu ekifulumya omusujja buli luvannyuma lwa myezi esatu, n’ayambako mu kugabana amawulire agakwata ku kuziyiza n’okulwanyisa omusujja.<ref>{{Cite journal |last=Nsereko |first=Godfrey |last2=Kadobera |first2=Daniel |last3=Okethwangu |first3=Denis |last4=Nguna |first4=Joyce |last5=Rutazaana |first5=Damian |last6=Kyabayinze |first6=Daniel J. |last7=Opigo |first7=Jimmy |last8=Ario |first8=Alex R. |date=2020 |title=Malaria Outbreak Facilitated by Appearance of Vector-Breeding Sites after Heavy Rainfall and Inadequate Preventive Measures: Nwoya District, Northern Uganda, February-May 2018 |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32377206 |journal=Journal of Environmental and Public Health |volume=2020 |pages=5802401 |doi=10.1155/2020/5802401 |issn=1687-9813 |pmc=7193302 |pmid=32377206}}</ref><ref>{{Cite web |last=Reporter |first=NewVision |date=2024-03-18 |title=Health: Uganda unveils youth champions to fight malaria |url=https://www.newvision.co.ug/category/health/uganda-unveils-youth-champions-to-fight-malar-NV_183798_092026 |access-date=2026-09-11 |website=New Vision}}</ref><ref>{{Cite web |title=GUIDELINES FOR MAINSTREAMING MALARIA IN THE MULTISECTORAL NATIONAL AND DISTRICT PLANS {{!}} WHO {{!}} Regional Office for Africa |url=https://www.afro.who.int/countries/uganda/publication/guidelines-mainstreaming-malaria-multisectoral-national-and-district-plans |access-date=2026-09-11 |website=www.afro.who.int |language=en}}</ref> Mu kiseera kya COVID-19, yaliko omuduumizi w’okugema mu ggwanga era mu wekkuminoogumu 2021, Kyabayinze yafuuka Dayirekita w’ebyobulamu mu minisitule y’ebyobulamu. Era mmemba w’ekibiina ky’ebyobulamu eky’ensi yonna ekigaba amagezi ku nteekateeka y’abakugu era yeetaba mu kibiina kya Roll Back Malaria Partnership.<ref>{{Cite web |title=UNAS Fellows |url=https://unas.org.ug/unas-fellows/ |access-date=2026-09-11 |website=UNAS |language=en-US}}</ref><ref name=":22" /><ref name=":23" /><ref name=":12" /><ref name=":43" /><ref>{{Cite web |title=MOH Blames Rising Pollution as 20% of Schoolchildren Battle Asthma : |url=https://ugandaradionetwork.net/story/moh-blames-rising-pollution-as-20-of-schoolchildren-battle-asthma |access-date=2026-09-11 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ugandans Struggle to Access COVID-19 Vaccination Certificates : |url=https://ugandaradionetwork.net/story/ugandans-struggle-to-access-covid-19-vaccination-certificates |access-date=2026-09-11 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref> Kyabayinze akola ng'omusawo wa ttiimu mu kibiina ekifuga okuwuga ekya Uganda Swimming Federation era nga ye ssentebe w’akakiiko akavunaanyizibwa ku by’obujjanjabi n’okukozesa ebiragalalagala mu mirimu gy’empaka z’ekikopo kya Afrika n’empaka z’amawanga ga Afrika mu Uganda.<ref name=":23" /> == Laba ne == * [[Harriet Mayanja-Kizza]] * [[Moses Kamya|Musa R. Kamya]] * [[Fred Wabwire-Mangen]] == Ebijuliziddwa == [[Category:Abantu Abalamu]] [[Category:Abantu abaasomerako ku Ttendekero ly'e Makerere]] [[Category:Abantu abaasomerako ku yunivasite y'e Mbarara]] k3hgdczddd9zxpssa84xpfqxfuxpadw 74688 74686 2026-09-11T15:58:35Z Lillylove256 10862 Ngasseeko Databox 74688 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q141430717}} '''<big>Daniel Kyabayinze</big>''' era amanyiddwa nga Daniel Japheth Kyabayinze [[Munnayuganda]] omusawo omukugu mu ndwadde aweereza nga Dayirekita w'ebyobulamu mu [[Minisitule Evunaanyizibwa ku By'obulamu mu Uganda|Minisitule ya Uganda y'ebyobulamu]].<ref name=":12">{{Cite web |date=2026-06-13 |title=Uganda to deploy medics to DRC |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/oped/commentary/uganda-to-deploy-medics-to-drc-5494780 |access-date=2026-09-11 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref name=":22">{{Cite web |last=URN |date=2024-01-15 |title=Govt dismisses reports of new Covid-19 variant in Uganda |url=https://observer.ug/news/govt-dismisses-reports-of-new-covid-19-variant-in-uganda/ |access-date=2026-09-11 |website=The Observer Media Ltd |language=en-US}}</ref><ref name=":23">{{Cite web |last=URN |date=2024-01-15 |title=Govt dismisses reports of new Covid-19 variant in Uganda |url=https://observer.ug/news/govt-dismisses-reports-of-new-covid-19-variant-in-uganda/ |access-date=2026-09-11 |website=The Observer Media Ltd |language=en-US}}</ref><ref name=":42">{{Cite web |title=Daniel KYABAYINZE {{!}} Global Health Institute {{!}} University of Antwerp |url=https://www.uantwerpen.be/en/research-groups/global-health-institute/research/finalized-phds/daniel-kyabayinze/ |access-date=2026-09-11 |website=www.uantwerpen.be}}</ref><ref name=":43">{{Cite web |title=Daniel KYABAYINZE {{!}} Global Health Institute {{!}} University of Antwerp |url=https://www.uantwerpen.be/en/research-groups/global-health-institute/research/finalized-phds/daniel-kyabayinze/ |access-date=2026-09-11 |website=www.uantwerpen.be}}</ref> == Obuyigirize bwe == Kyabayinze yasoma obusawo mu [[Ssetendekero y’e Mbarara|yunivasite y’e Mbarara eya Sayansi ne Tekinologiya]], gye yafunira diguli mu by’obusawo ne mu by'okulongoosa (MBChB). Oluvannyuma yafuna diguli eyookubiri mu by’obulwadde (clinical epidemiology and biostatistics) okuva mu [[Makerere University, Uganda|yunivasite y’e Makerere]] nga tannafuna diguli eyokusatu mu by’obusawo okuva mu yunivasite y’e Antwerp mu [[Bubirigi]].<ref name=":42" /><ref name=":23" /><ref name=":62">{{Citation |last=System Disorders |first=Institute of Medicine (US) Forum on Neuroscience and Nervous |title=Speaker Biographies |date=2010 |work=Mental, Neurological, and Substance Use Disorders in Sub-Saharan Africa: Reducing the Treatment Gap, Improving Quality of Care: Workshop Summary |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK53433/ |access-date=2026-09-11 |publisher=National Academies Press (US) |language=en |last2=Nutrition |first2=Uganda National Academy of Sciences Forum on Health and}}</ref> Yatendekebwa mu by’obulamu bwa "molecular biology and research" okuva mu yunivasite y’e California era n’amaliriza emisomo gye mu ddwaaliro lya Tameside Hospital e Bungereza. Oluvannyuma yafuna dipulooma mu bukulembeze bw'ebitongole okuva mu Southeastern University mu [[America|Amerika]].<ref name=":62" /><ref name=":23" /> == Emirimu gye == Kyabayinze yatandika omulimu gwe mu 2010 ng’akola ng’omukugu era omunoonyereza ku by'endwadde mu kitongole kya Malaria Consortium–Africa, ng’omulimu gwe ogusinga gwali kukwata ku musujja n’endwadde z’omu bitundu eby’obutiti. Era yali akoze n’ekitongole kya Regional Center for Quality of Health Care n’ekitongole kya Uganda Malaria Surveillance Project ku yunivasite y’e Makerere.<ref name=":62" /> Mu 2018, Kyabayinze yali mu banoonyereza okuva mu Minisitule y’ebyobulamu n’ekitongole kya Uganda Public Health Fellowship Program abanoonyereza ku bulwadde bw’omusujja mu [[Nwoya (disitulikit)|Disitulikiti y’e Nwoya]] oluvannyuma lw’enkuba okutonnya ennyo n’okutondebwawo kw’ebifo ensiri mwe zizaalira. Era yaweerezaako ku ttiimu y’abawandiisi b’ekiwandiiko kya Minisitule y’ebyobulamu ekifulumya omusujja buli luvannyuma lwa myezi esatu, n’ayambako mu kugabana amawulire agakwata ku kuziyiza n’okulwanyisa omusujja.<ref>{{Cite journal |last=Nsereko |first=Godfrey |last2=Kadobera |first2=Daniel |last3=Okethwangu |first3=Denis |last4=Nguna |first4=Joyce |last5=Rutazaana |first5=Damian |last6=Kyabayinze |first6=Daniel J. |last7=Opigo |first7=Jimmy |last8=Ario |first8=Alex R. |date=2020 |title=Malaria Outbreak Facilitated by Appearance of Vector-Breeding Sites after Heavy Rainfall and Inadequate Preventive Measures: Nwoya District, Northern Uganda, February-May 2018 |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32377206 |journal=Journal of Environmental and Public Health |volume=2020 |pages=5802401 |doi=10.1155/2020/5802401 |issn=1687-9813 |pmc=7193302 |pmid=32377206}}</ref><ref>{{Cite web |last=Reporter |first=NewVision |date=2024-03-18 |title=Health: Uganda unveils youth champions to fight malaria |url=https://www.newvision.co.ug/category/health/uganda-unveils-youth-champions-to-fight-malar-NV_183798_092026 |access-date=2026-09-11 |website=New Vision}}</ref><ref>{{Cite web |title=GUIDELINES FOR MAINSTREAMING MALARIA IN THE MULTISECTORAL NATIONAL AND DISTRICT PLANS {{!}} WHO {{!}} Regional Office for Africa |url=https://www.afro.who.int/countries/uganda/publication/guidelines-mainstreaming-malaria-multisectoral-national-and-district-plans |access-date=2026-09-11 |website=www.afro.who.int |language=en}}</ref> Mu kiseera kya COVID-19, yaliko omuduumizi w’okugema mu ggwanga era mu wekkuminoogumu 2021, Kyabayinze yafuuka Dayirekita w’ebyobulamu mu minisitule y’ebyobulamu. Era mmemba w’ekibiina ky’ebyobulamu eky’ensi yonna ekigaba amagezi ku nteekateeka y’abakugu era yeetaba mu kibiina kya Roll Back Malaria Partnership.<ref>{{Cite web |title=UNAS Fellows |url=https://unas.org.ug/unas-fellows/ |access-date=2026-09-11 |website=UNAS |language=en-US}}</ref><ref name=":22" /><ref name=":23" /><ref name=":12" /><ref name=":43" /><ref>{{Cite web |title=MOH Blames Rising Pollution as 20% of Schoolchildren Battle Asthma : |url=https://ugandaradionetwork.net/story/moh-blames-rising-pollution-as-20-of-schoolchildren-battle-asthma |access-date=2026-09-11 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ugandans Struggle to Access COVID-19 Vaccination Certificates : |url=https://ugandaradionetwork.net/story/ugandans-struggle-to-access-covid-19-vaccination-certificates |access-date=2026-09-11 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref> Kyabayinze akola ng'omusawo wa ttiimu mu kibiina ekifuga okuwuga ekya Uganda Swimming Federation era nga ye ssentebe w’akakiiko akavunaanyizibwa ku by’obujjanjabi n’okukozesa ebiragalalagala mu mirimu gy’empaka z’ekikopo kya Afrika n’empaka z’amawanga ga Afrika mu Uganda.<ref name=":23" /> == Laba ne == * [[Harriet Mayanja-Kizza]] * [[Moses Kamya|Musa R. Kamya]] * [[Fred Wabwire-Mangen]] == Ebijuliziddwa == [[Category:Abantu Abalamu]] [[Category:Abantu abaasomerako ku Ttendekero ly'e Makerere]] [[Category:Abantu abaasomerako ku yunivasite y'e Mbarara]] 2y7ka5hutugkfzel1nmmixogcm8ubbr Category:Abantu abaasomerako ku yunivasite y'e Mbarara 14 15880 74687 2026-09-11T15:57:11Z Lillylove256 10862 Ngasseeko amatuluba 74687 wikitext text/x-wiki Bano be bantu abaasomerako ku yunivasite y'e Mbarara i6dkg1fbl1qqrtxvw7q7gaphfh3lihp Anthony Kabanza Mbonye 0 15881 74689 2026-09-11T16:17:26Z Lillylove256 10862 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1374347384|Anthony Kabanza Mbonye]]" 74689 wikitext text/x-wiki   '''Anthony Kabanza Mbonye''' [[Munnayuganda]] eyali omusawo omukugu mu by'obujjanjabi, omunoonyereza era omuyivu nga yaweerezaako nga akola nga Dayirekita w'ebyobulamu mu [[Minisitule Evunaanyizibwa ku By'obulamu mu Uganda|Minisitule ya Uganda ey'ebyobulamu]].<ref name=":02">{{Cite web |date=2021-07-26 |title=Health sector loses gem in Prof Mbonye |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/health-sector-loses-gem-in-prof-mbonye-3486438 |access-date=2026-09-10 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref name=":12">{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2021-07-26 |title=Prof Mbonye forgave MoH tormentors before dying - Wife Nakyobe |url=https://www.independent.co.ug/prof-mbonye-forgave-moh-tormentors-before-dying-wife-nakyobe/ |access-date=2026-09-10 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gyagenda |first=Mivule |date=2018-02-05 |title=Prof Anthony Mbonye Resigns from Ministry of Health After Court Clearance |url=https://softpower.ug/prof-anthony-mbonye-resigns-from-ministry-of-health-after-court-clearance/ |access-date=2026-09-10 |website=SoftPower News |language=en-US}}</ref><ref name=":22">{{Cite news |title=Uganda: Health Sector Loses Gem in Prof Mbonye |url=https://allafrica.com/stories/202107260224.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20221001064717/https://allafrica.com/stories/202107260224.html |archive-date=2022-10-01 |access-date=2026-09-10 |work=allAfrica.com |language=en}}</ref> == Obuto n'obuyigirize bwe == Mbonye yazaalibwa mu kitundu Rwenkobwa mu [[Ibanda (disitulikit)|Disitulikiti y'e Ibanda]] mu bugwanjuba bwa Uganda. Yasomera siniya ye ku [[Ntare School|ssomero lya Ntare]] nga tanaba kwegatta ku [[Makerere University, Uganda|yunivasite y'e Makerere]], gye yafunira diguli mu by'eddagala n'ebyokulongoosa mu 1986.<ref name=":32">{{Cite web |last=Asiimwe |first=George |date=2021-07-25 |title=Dr Anthony Mbonye is Dead |url=https://chimpreports.com/dr-anthony-mbonye-is-dead/ |access-date=2026-09-10 |website=ChimpReports |language=en-US}}</ref><ref name=":42">{{Cite web |date=2021-07-25 |title=Museveni: Prof. Mbonye's death is a big loss to Uganda |url=https://pmldaily.com/news/2021/07/museveni-prof-mbonyes-death-is-a-big-loss-to-uganda.html |access-date=2026-09-10 |website=PML Daily |language=en-US}}</ref> Mu 1994, yafuna diguli eyookubiri mu by’obulamu okuva mu yunivasite y’e Liverpool e [[Great Britain|Bungereza]], nga tannafuna diguli eyookubiri eya "Master of Arts in Demography" okuva mu yunivasite y’e Makerere mu 1995. Oluvannyuma yafuna diguli eyokusatu (PhD) okuva mu yunivasite y’e Copenhagen e [[Denimaaka|Denmark]] mu 2006 ate mu 2017, n’afuuka mmemba waa Royal College of Physicians mu Bungereza mu by’obulamu.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Express |date=2021-07-25 |title=Who is Prof Anthony Mbonye: Full Biography of former director-general Health Services |url=https://dailyexpress.co.ug/2021/07/25/prof-anthony-mbonye-full-biography-of-former-director-general-health-services/ |access-date=2026-09-10 |website=Daily Express |language=en-GB}}</ref><ref name=":12" /> == Emirimu gye == Mbonye yatandika omulimu gwe oluvannyuma lw’okumaliriza emisomo gy’obusawo ng’akola ng’omuyambi w’omusomesa mu kitongole ky’eddagala. Oluvannyuma yakola ng’omusawo mu ddwaaliro ly’e Entebbe Grade B nga tannakuzibwa ku ddaala ly’omusawo omukulu.<ref name=":12" /><ref name=":52">{{Cite web |date=2021-07-26 |title=Nakyobe: Prof. Mbonye forgave his tormentors before his death |url=https://pmldaily.com/news/2021/07/nakyobe-prof-mbonye-forgave-his-tormentors-before-his-death.html |access-date=2026-09-10 |website=PML Daily |language=en-US}}</ref> Okwongerezaako, yaweerezaako ng'omuyambi wa kamisona w'eby'obulamu by'eby'okuzaala okuva mu 2002 okutuuka mu 2008 ate okuva mu 2008, yaweereza nga kamisona w'eby'obulamu era akulira ekitongole ky’ebyobulamu mu kitundu.<ref name=":12" /><ref name=":32" /><ref name=":42" /> Mu Gwomukaaga 2016, Mbonye yalondebwa nga Dayirekita w’ebyobulamu mu minisitule y’ebyobulamu. Ng’oggyeeko emirimu gye egy’obuweereza bwa gavumenti, Mbonye yakolera mu by’ensoma mu mbeera nti yasomesa mu Makerere University’s School of Public Health okuva mu myaka gya 1990 n’oluvannyuma n’afuuka pulofeesa mu College of Health Sciences. Yasomesa ne mu [[Uganda Christian University]].<ref>{{Cite web |last=Kazibwe |first=Kenneth |date=2021-07-25 |title=Prof. Anthony Mbonye is dead |url=https://nilepost.co.ug/news/111084/prof-anthony-mbonye-is-dead |access-date=2026-09-10 |website=Nilepost News |language=en}}</ref><ref name=":62">{{Cite web |date=2021-07-25 |title=Prof Anthony Mbonye is dead |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/prof-anthony-mbonye-is-dead-3485312 |access-date=2026-09-10 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref name=":02" /><ref name=":22" /><ref name=":32" /> == Ebitabo ebifulumizidwa == Mbonye era yawandiika ebitabo nga ''Uganda’s Health Sector Through Turbulent Politics (1958–2018)'' ne ''The History of Rwenkobwa Town''. Era yawandiika ekiwandiiko kye yatuuma “The dilemma of pursuing a double career”.<ref name=":12" /><ref name=":52" /> == Okufa == Mbonye yali mufumbo eri Lucy Nakyobe Mbonye. Yafa nga 25 Ogwomusanvu 2021 oluvannyuma lw’okulwanyisa kookolo w’olubuto. Yafiira mu maka ge e Buziga, mu [[Kampala]].<ref name=":62" /><ref name=":12" /><ref name=":22" /><ref name=":32" /><ref name=":42" /> == Laba ne == * [[Anne Atai Omoruto]] * [[Moses Kamya]] * [[William Bazeyo]] * [[Fred Wabwire-Mangen]] == Ebijuliziddwa == s7g3de42kywilaqbbfhqcplz89d4jbs 74690 74689 2026-09-11T16:18:16Z Lillylove256 10862 Ngasseeko Databox 74690 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q56785292}} '''Anthony Kabanza Mbonye''' [[Munnayuganda]] eyali omusawo omukugu mu by'obujjanjabi, omunoonyereza era omuyivu nga yaweerezaako nga akola nga Dayirekita w'ebyobulamu mu [[Minisitule Evunaanyizibwa ku By'obulamu mu Uganda|Minisitule ya Uganda ey'ebyobulamu]].<ref name=":02">{{Cite web |date=2021-07-26 |title=Health sector loses gem in Prof Mbonye |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/health-sector-loses-gem-in-prof-mbonye-3486438 |access-date=2026-09-10 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref name=":12">{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2021-07-26 |title=Prof Mbonye forgave MoH tormentors before dying - Wife Nakyobe |url=https://www.independent.co.ug/prof-mbonye-forgave-moh-tormentors-before-dying-wife-nakyobe/ |access-date=2026-09-10 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gyagenda |first=Mivule |date=2018-02-05 |title=Prof Anthony Mbonye Resigns from Ministry of Health After Court Clearance |url=https://softpower.ug/prof-anthony-mbonye-resigns-from-ministry-of-health-after-court-clearance/ |access-date=2026-09-10 |website=SoftPower News |language=en-US}}</ref><ref name=":22">{{Cite news |title=Uganda: Health Sector Loses Gem in Prof Mbonye |url=https://allafrica.com/stories/202107260224.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20221001064717/https://allafrica.com/stories/202107260224.html |archive-date=2022-10-01 |access-date=2026-09-10 |work=allAfrica.com |language=en}}</ref> == Obuto n'obuyigirize bwe == Mbonye yazaalibwa mu kitundu Rwenkobwa mu [[Ibanda (disitulikit)|Disitulikiti y'e Ibanda]] mu bugwanjuba bwa Uganda. Yasomera siniya ye ku [[Ntare School|ssomero lya Ntare]] nga tanaba kwegatta ku [[Makerere University, Uganda|yunivasite y'e Makerere]], gye yafunira diguli mu by'eddagala n'ebyokulongoosa mu 1986.<ref name=":32">{{Cite web |last=Asiimwe |first=George |date=2021-07-25 |title=Dr Anthony Mbonye is Dead |url=https://chimpreports.com/dr-anthony-mbonye-is-dead/ |access-date=2026-09-10 |website=ChimpReports |language=en-US}}</ref><ref name=":42">{{Cite web |date=2021-07-25 |title=Museveni: Prof. Mbonye's death is a big loss to Uganda |url=https://pmldaily.com/news/2021/07/museveni-prof-mbonyes-death-is-a-big-loss-to-uganda.html |access-date=2026-09-10 |website=PML Daily |language=en-US}}</ref> Mu 1994, yafuna diguli eyookubiri mu by’obulamu okuva mu yunivasite y’e Liverpool e [[Great Britain|Bungereza]], nga tannafuna diguli eyookubiri eya "Master of Arts in Demography" okuva mu yunivasite y’e Makerere mu 1995. Oluvannyuma yafuna diguli eyokusatu (PhD) okuva mu yunivasite y’e Copenhagen e [[Denimaaka|Denmark]] mu 2006 ate mu 2017, n’afuuka mmemba waa Royal College of Physicians mu Bungereza mu by’obulamu.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Express |date=2021-07-25 |title=Who is Prof Anthony Mbonye: Full Biography of former director-general Health Services |url=https://dailyexpress.co.ug/2021/07/25/prof-anthony-mbonye-full-biography-of-former-director-general-health-services/ |access-date=2026-09-10 |website=Daily Express |language=en-GB}}</ref><ref name=":12" /> == Emirimu gye == Mbonye yatandika omulimu gwe oluvannyuma lw’okumaliriza emisomo gy’obusawo ng’akola ng’omuyambi w’omusomesa mu kitongole ky’eddagala. Oluvannyuma yakola ng’omusawo mu ddwaaliro ly’e Entebbe Grade B nga tannakuzibwa ku ddaala ly’omusawo omukulu.<ref name=":12" /><ref name=":52">{{Cite web |date=2021-07-26 |title=Nakyobe: Prof. Mbonye forgave his tormentors before his death |url=https://pmldaily.com/news/2021/07/nakyobe-prof-mbonye-forgave-his-tormentors-before-his-death.html |access-date=2026-09-10 |website=PML Daily |language=en-US}}</ref> Okwongerezaako, yaweerezaako ng'omuyambi wa kamisona w'eby'obulamu by'eby'okuzaala okuva mu 2002 okutuuka mu 2008 ate okuva mu 2008, yaweereza nga kamisona w'eby'obulamu era akulira ekitongole ky’ebyobulamu mu kitundu.<ref name=":12" /><ref name=":32" /><ref name=":42" /> Mu Gwomukaaga 2016, Mbonye yalondebwa nga Dayirekita w’ebyobulamu mu minisitule y’ebyobulamu. Ng’oggyeeko emirimu gye egy’obuweereza bwa gavumenti, Mbonye yakolera mu by’ensoma mu mbeera nti yasomesa mu Makerere University’s School of Public Health okuva mu myaka gya 1990 n’oluvannyuma n’afuuka pulofeesa mu College of Health Sciences. Yasomesa ne mu [[Uganda Christian University]].<ref>{{Cite web |last=Kazibwe |first=Kenneth |date=2021-07-25 |title=Prof. Anthony Mbonye is dead |url=https://nilepost.co.ug/news/111084/prof-anthony-mbonye-is-dead |access-date=2026-09-10 |website=Nilepost News |language=en}}</ref><ref name=":62">{{Cite web |date=2021-07-25 |title=Prof Anthony Mbonye is dead |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/prof-anthony-mbonye-is-dead-3485312 |access-date=2026-09-10 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref name=":02" /><ref name=":22" /><ref name=":32" /> == Ebitabo ebifulumizidwa == Mbonye era yawandiika ebitabo nga ''Uganda’s Health Sector Through Turbulent Politics (1958–2018)'' ne ''The History of Rwenkobwa Town''. Era yawandiika ekiwandiiko kye yatuuma “The dilemma of pursuing a double career”.<ref name=":12" /><ref name=":52" /> == Okufa == Mbonye yali mufumbo eri Lucy Nakyobe Mbonye. Yafa nga 25 Ogwomusanvu 2021 oluvannyuma lw’okulwanyisa kookolo w’olubuto. Yafiira mu maka ge e Buziga, mu [[Kampala]].<ref name=":62" /><ref name=":12" /><ref name=":22" /><ref name=":32" /><ref name=":42" /> == Laba ne == * [[Anne Atai Omoruto]] * [[Moses Kamya]] * [[William Bazeyo]] * [[Fred Wabwire-Mangen]] == Ebijuliziddwa == 98td2u9r9u5hy7f9k21l0kt4ok5q3e4 74691 74690 2026-09-11T16:19:04Z Lillylove256 10862 added [[Category:Abantu abaasomerako ku Uganda Christian University]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 74691 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q56785292}} '''Anthony Kabanza Mbonye''' [[Munnayuganda]] eyali omusawo omukugu mu by'obujjanjabi, omunoonyereza era omuyivu nga yaweerezaako nga akola nga Dayirekita w'ebyobulamu mu [[Minisitule Evunaanyizibwa ku By'obulamu mu Uganda|Minisitule ya Uganda ey'ebyobulamu]].<ref name=":02">{{Cite web |date=2021-07-26 |title=Health sector loses gem in Prof Mbonye |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/health-sector-loses-gem-in-prof-mbonye-3486438 |access-date=2026-09-10 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref name=":12">{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2021-07-26 |title=Prof Mbonye forgave MoH tormentors before dying - Wife Nakyobe |url=https://www.independent.co.ug/prof-mbonye-forgave-moh-tormentors-before-dying-wife-nakyobe/ |access-date=2026-09-10 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gyagenda |first=Mivule |date=2018-02-05 |title=Prof Anthony Mbonye Resigns from Ministry of Health After Court Clearance |url=https://softpower.ug/prof-anthony-mbonye-resigns-from-ministry-of-health-after-court-clearance/ |access-date=2026-09-10 |website=SoftPower News |language=en-US}}</ref><ref name=":22">{{Cite news |title=Uganda: Health Sector Loses Gem in Prof Mbonye |url=https://allafrica.com/stories/202107260224.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20221001064717/https://allafrica.com/stories/202107260224.html |archive-date=2022-10-01 |access-date=2026-09-10 |work=allAfrica.com |language=en}}</ref> == Obuto n'obuyigirize bwe == Mbonye yazaalibwa mu kitundu Rwenkobwa mu [[Ibanda (disitulikit)|Disitulikiti y'e Ibanda]] mu bugwanjuba bwa Uganda. Yasomera siniya ye ku [[Ntare School|ssomero lya Ntare]] nga tanaba kwegatta ku [[Makerere University, Uganda|yunivasite y'e Makerere]], gye yafunira diguli mu by'eddagala n'ebyokulongoosa mu 1986.<ref name=":32">{{Cite web |last=Asiimwe |first=George |date=2021-07-25 |title=Dr Anthony Mbonye is Dead |url=https://chimpreports.com/dr-anthony-mbonye-is-dead/ |access-date=2026-09-10 |website=ChimpReports |language=en-US}}</ref><ref name=":42">{{Cite web |date=2021-07-25 |title=Museveni: Prof. Mbonye's death is a big loss to Uganda |url=https://pmldaily.com/news/2021/07/museveni-prof-mbonyes-death-is-a-big-loss-to-uganda.html |access-date=2026-09-10 |website=PML Daily |language=en-US}}</ref> Mu 1994, yafuna diguli eyookubiri mu by’obulamu okuva mu yunivasite y’e Liverpool e [[Great Britain|Bungereza]], nga tannafuna diguli eyookubiri eya "Master of Arts in Demography" okuva mu yunivasite y’e Makerere mu 1995. Oluvannyuma yafuna diguli eyokusatu (PhD) okuva mu yunivasite y’e Copenhagen e [[Denimaaka|Denmark]] mu 2006 ate mu 2017, n’afuuka mmemba waa Royal College of Physicians mu Bungereza mu by’obulamu.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Express |date=2021-07-25 |title=Who is Prof Anthony Mbonye: Full Biography of former director-general Health Services |url=https://dailyexpress.co.ug/2021/07/25/prof-anthony-mbonye-full-biography-of-former-director-general-health-services/ |access-date=2026-09-10 |website=Daily Express |language=en-GB}}</ref><ref name=":12" /> == Emirimu gye == Mbonye yatandika omulimu gwe oluvannyuma lw’okumaliriza emisomo gy’obusawo ng’akola ng’omuyambi w’omusomesa mu kitongole ky’eddagala. Oluvannyuma yakola ng’omusawo mu ddwaaliro ly’e Entebbe Grade B nga tannakuzibwa ku ddaala ly’omusawo omukulu.<ref name=":12" /><ref name=":52">{{Cite web |date=2021-07-26 |title=Nakyobe: Prof. Mbonye forgave his tormentors before his death |url=https://pmldaily.com/news/2021/07/nakyobe-prof-mbonye-forgave-his-tormentors-before-his-death.html |access-date=2026-09-10 |website=PML Daily |language=en-US}}</ref> Okwongerezaako, yaweerezaako ng'omuyambi wa kamisona w'eby'obulamu by'eby'okuzaala okuva mu 2002 okutuuka mu 2008 ate okuva mu 2008, yaweereza nga kamisona w'eby'obulamu era akulira ekitongole ky’ebyobulamu mu kitundu.<ref name=":12" /><ref name=":32" /><ref name=":42" /> Mu Gwomukaaga 2016, Mbonye yalondebwa nga Dayirekita w’ebyobulamu mu minisitule y’ebyobulamu. Ng’oggyeeko emirimu gye egy’obuweereza bwa gavumenti, Mbonye yakolera mu by’ensoma mu mbeera nti yasomesa mu Makerere University’s School of Public Health okuva mu myaka gya 1990 n’oluvannyuma n’afuuka pulofeesa mu College of Health Sciences. Yasomesa ne mu [[Uganda Christian University]].<ref>{{Cite web |last=Kazibwe |first=Kenneth |date=2021-07-25 |title=Prof. Anthony Mbonye is dead |url=https://nilepost.co.ug/news/111084/prof-anthony-mbonye-is-dead |access-date=2026-09-10 |website=Nilepost News |language=en}}</ref><ref name=":62">{{Cite web |date=2021-07-25 |title=Prof Anthony Mbonye is dead |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/prof-anthony-mbonye-is-dead-3485312 |access-date=2026-09-10 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref name=":02" /><ref name=":22" /><ref name=":32" /> == Ebitabo ebifulumizidwa == Mbonye era yawandiika ebitabo nga ''Uganda’s Health Sector Through Turbulent Politics (1958–2018)'' ne ''The History of Rwenkobwa Town''. Era yawandiika ekiwandiiko kye yatuuma “The dilemma of pursuing a double career”.<ref name=":12" /><ref name=":52" /> == Okufa == Mbonye yali mufumbo eri Lucy Nakyobe Mbonye. Yafa nga 25 Ogwomusanvu 2021 oluvannyuma lw’okulwanyisa kookolo w’olubuto. Yafiira mu maka ge e Buziga, mu [[Kampala]].<ref name=":62" /><ref name=":12" /><ref name=":22" /><ref name=":32" /><ref name=":42" /> == Laba ne == * [[Anne Atai Omoruto]] * [[Moses Kamya]] * [[William Bazeyo]] * [[Fred Wabwire-Mangen]] == Ebijuliziddwa == [[Category:Abantu abaasomerako ku Uganda Christian University]] bzbsc26j6l7ikbevwhvwkeuoog9t0o8 74692 74691 2026-09-11T16:19:28Z Lillylove256 10862 added [[Category:Abantu abaasomerako ku Ttendekero ly'e Makerere]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 74692 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q56785292}} '''Anthony Kabanza Mbonye''' [[Munnayuganda]] eyali omusawo omukugu mu by'obujjanjabi, omunoonyereza era omuyivu nga yaweerezaako nga akola nga Dayirekita w'ebyobulamu mu [[Minisitule Evunaanyizibwa ku By'obulamu mu Uganda|Minisitule ya Uganda ey'ebyobulamu]].<ref name=":02">{{Cite web |date=2021-07-26 |title=Health sector loses gem in Prof Mbonye |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/health-sector-loses-gem-in-prof-mbonye-3486438 |access-date=2026-09-10 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref name=":12">{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2021-07-26 |title=Prof Mbonye forgave MoH tormentors before dying - Wife Nakyobe |url=https://www.independent.co.ug/prof-mbonye-forgave-moh-tormentors-before-dying-wife-nakyobe/ |access-date=2026-09-10 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gyagenda |first=Mivule |date=2018-02-05 |title=Prof Anthony Mbonye Resigns from Ministry of Health After Court Clearance |url=https://softpower.ug/prof-anthony-mbonye-resigns-from-ministry-of-health-after-court-clearance/ |access-date=2026-09-10 |website=SoftPower News |language=en-US}}</ref><ref name=":22">{{Cite news |title=Uganda: Health Sector Loses Gem in Prof Mbonye |url=https://allafrica.com/stories/202107260224.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20221001064717/https://allafrica.com/stories/202107260224.html |archive-date=2022-10-01 |access-date=2026-09-10 |work=allAfrica.com |language=en}}</ref> == Obuto n'obuyigirize bwe == Mbonye yazaalibwa mu kitundu Rwenkobwa mu [[Ibanda (disitulikit)|Disitulikiti y'e Ibanda]] mu bugwanjuba bwa Uganda. Yasomera siniya ye ku [[Ntare School|ssomero lya Ntare]] nga tanaba kwegatta ku [[Makerere University, Uganda|yunivasite y'e Makerere]], gye yafunira diguli mu by'eddagala n'ebyokulongoosa mu 1986.<ref name=":32">{{Cite web |last=Asiimwe |first=George |date=2021-07-25 |title=Dr Anthony Mbonye is Dead |url=https://chimpreports.com/dr-anthony-mbonye-is-dead/ |access-date=2026-09-10 |website=ChimpReports |language=en-US}}</ref><ref name=":42">{{Cite web |date=2021-07-25 |title=Museveni: Prof. Mbonye's death is a big loss to Uganda |url=https://pmldaily.com/news/2021/07/museveni-prof-mbonyes-death-is-a-big-loss-to-uganda.html |access-date=2026-09-10 |website=PML Daily |language=en-US}}</ref> Mu 1994, yafuna diguli eyookubiri mu by’obulamu okuva mu yunivasite y’e Liverpool e [[Great Britain|Bungereza]], nga tannafuna diguli eyookubiri eya "Master of Arts in Demography" okuva mu yunivasite y’e Makerere mu 1995. Oluvannyuma yafuna diguli eyokusatu (PhD) okuva mu yunivasite y’e Copenhagen e [[Denimaaka|Denmark]] mu 2006 ate mu 2017, n’afuuka mmemba waa Royal College of Physicians mu Bungereza mu by’obulamu.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Express |date=2021-07-25 |title=Who is Prof Anthony Mbonye: Full Biography of former director-general Health Services |url=https://dailyexpress.co.ug/2021/07/25/prof-anthony-mbonye-full-biography-of-former-director-general-health-services/ |access-date=2026-09-10 |website=Daily Express |language=en-GB}}</ref><ref name=":12" /> == Emirimu gye == Mbonye yatandika omulimu gwe oluvannyuma lw’okumaliriza emisomo gy’obusawo ng’akola ng’omuyambi w’omusomesa mu kitongole ky’eddagala. Oluvannyuma yakola ng’omusawo mu ddwaaliro ly’e Entebbe Grade B nga tannakuzibwa ku ddaala ly’omusawo omukulu.<ref name=":12" /><ref name=":52">{{Cite web |date=2021-07-26 |title=Nakyobe: Prof. Mbonye forgave his tormentors before his death |url=https://pmldaily.com/news/2021/07/nakyobe-prof-mbonye-forgave-his-tormentors-before-his-death.html |access-date=2026-09-10 |website=PML Daily |language=en-US}}</ref> Okwongerezaako, yaweerezaako ng'omuyambi wa kamisona w'eby'obulamu by'eby'okuzaala okuva mu 2002 okutuuka mu 2008 ate okuva mu 2008, yaweereza nga kamisona w'eby'obulamu era akulira ekitongole ky’ebyobulamu mu kitundu.<ref name=":12" /><ref name=":32" /><ref name=":42" /> Mu Gwomukaaga 2016, Mbonye yalondebwa nga Dayirekita w’ebyobulamu mu minisitule y’ebyobulamu. Ng’oggyeeko emirimu gye egy’obuweereza bwa gavumenti, Mbonye yakolera mu by’ensoma mu mbeera nti yasomesa mu Makerere University’s School of Public Health okuva mu myaka gya 1990 n’oluvannyuma n’afuuka pulofeesa mu College of Health Sciences. Yasomesa ne mu [[Uganda Christian University]].<ref>{{Cite web |last=Kazibwe |first=Kenneth |date=2021-07-25 |title=Prof. Anthony Mbonye is dead |url=https://nilepost.co.ug/news/111084/prof-anthony-mbonye-is-dead |access-date=2026-09-10 |website=Nilepost News |language=en}}</ref><ref name=":62">{{Cite web |date=2021-07-25 |title=Prof Anthony Mbonye is dead |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/prof-anthony-mbonye-is-dead-3485312 |access-date=2026-09-10 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref name=":02" /><ref name=":22" /><ref name=":32" /> == Ebitabo ebifulumizidwa == Mbonye era yawandiika ebitabo nga ''Uganda’s Health Sector Through Turbulent Politics (1958–2018)'' ne ''The History of Rwenkobwa Town''. Era yawandiika ekiwandiiko kye yatuuma “The dilemma of pursuing a double career”.<ref name=":12" /><ref name=":52" /> == Okufa == Mbonye yali mufumbo eri Lucy Nakyobe Mbonye. Yafa nga 25 Ogwomusanvu 2021 oluvannyuma lw’okulwanyisa kookolo w’olubuto. Yafiira mu maka ge e Buziga, mu [[Kampala]].<ref name=":62" /><ref name=":12" /><ref name=":22" /><ref name=":32" /><ref name=":42" /> == Laba ne == * [[Anne Atai Omoruto]] * [[Moses Kamya]] * [[William Bazeyo]] * [[Fred Wabwire-Mangen]] == Ebijuliziddwa == [[Category:Abantu abaasomerako ku Uganda Christian University]] [[Category:Abantu abaasomerako ku Ttendekero ly'e Makerere]] bzttstf90covdzipy4rgkgaxcsgsptz Category:Abantu abaasomerako ku Uganda Christian University 14 15882 74693 2026-09-11T16:20:08Z Lillylove256 10862 ngasseeeko amatuluba 74693 wikitext text/x-wiki Bano be bantu abaasomerako ku Uganda Christian University 6sj1qbb5nlmo82nr0yvukbqjukdg7n2 Rebecca Mirembe Nyonyintono 0 15883 74694 2026-09-11T16:32:39Z Lillylove256 10862 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1374234360|Rebecca Mirembe Nyonyintono]]" 74694 wikitext text/x-wiki '''<big>Rebecca Mirembe Nyonyintono</big>''' (yazaalibwa 1943) [[Munnayuganda]] omukugu mu by'enjigiriza, embeera z'abantu, munoonyereza era mulwanirizi w'eddembe ly'abaana.<ref name=":02">{{Cite web |date=2021-03-13 |title=Rebecca Nyonyintono: Social scientist retires to book writing |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/life/rebecca-nyonyintono-social-scientist-retires-to-book-writing--3321998 |access-date=2026-09-10 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref name=":03">{{Cite web |date=2021-03-13 |title=Rebecca Nyonyintono: Social scientist retires to book writing |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/life/rebecca-nyonyintono-social-scientist-retires-to-book-writing--3321998 |access-date=2026-09-10 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Gilborn |first=Laelia |last2=Nyonyintono |first2=Rebecca |last3=Kabumbuli |first3=Robert |last4=Jagwe-Wadda |first4=Gabriel |date=2001-01-01 |title=Making a difference for children affected by AIDS: Baseline findings from operations research in Uganda |url=https://knowledgecommons.popcouncil.org/departments_sbsr-hiv/703 |journal=HIV and AIDS |doi=10.31899/hiv2001.1002}}</ref> == Obuto n'obuyigirize bwe == Nyonyintono yazaalibwa mu 1943 eri Besweri Nyonyintono ne Catherine Nyonyintono e Katale mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y'e Wakiso]] mu [[Uganda]]. Okusoma yatandikira ku Jungo Primary School oluvannyuma n’agenda ku Buloba College Primary School e Mityana nga tanaba kwegatta ku [[Gayaza High School]] okusoma siniya, gye yaweereza ng’omumyuka w’omukulembeze w'abayizi abawala n’oluvannyuma nafuuka omukulembeze w'abayizi abawala.<ref name=":02" /> Mu 1965, Nyonyintono yeegatta ku [[Makerere University, Uganda|yunivasite y’e Makerere]], gye yatikkirwa diguli ya Bachelor of Social Sciences mu 1968. Oluvannyuma yagenda mu Amerika okusoma diguli eyookubiri mu State University eya New York e Buffalo gye yafunira diguli eyookubiri mu Sociology of Education and Social Psychology. == Emirimu gye == Nyonyintono yatandika omulimu gw’obusomesa mu [[Makerere University, Uganda|yunivasite y’e Makerere]] mu 1971 gye yasomesa n’okukola okunoonyereza mu by’obulamu. Mu 1972, ku mulembe gwa Idi Amin, yava mu Uganda n’agenda ku Kenyatta University College, gye yakolera ng’omusomesa mu kitongole ky’ebyenjigiriza okuva mu Gwomukaaga 1972 okutuuka mu Gwomunaana 1979.<ref name=":02" /> Okuva mu Gwomusanvu 1984 okutuuka mu Gwomukaaga 1987, yakola ng’omukugu mu mbeera z’abantu mukibangirizi ky’ebyobulamu bwa bamaama n’abaana mu kitongole kya African Medical and Research Foundation (AMREF) e Nairobi. Oluvannyuma lw’okuva mu AMREF, Nyonyintono yakola nga consultant mu [[Kenya]], Uganda ne [[Tanzania]] era omulimu gwe ogw’okwebuuza ku bantu gwalimu okunoonyereza n’okukulaakulanya embeera z’abantu.<ref name=":02" /> Mu 1998, yaddayo ku yunivasite y’e Makerere n’afuuka omusomesa omukulu mu kitongole ky’eby’obulamu. Yagenda mu maaso n’okusomesa n’okukola okunoonyereza mu yunivasite eno okutuusa mu 2005. Mu 2006, Nyonyintono yeegatta ku [[Ndejje University|Yunivasite y’e Ndejje]] ng’omukwanaganya w’okunoonyereza mu ssomero ly’okusoma diguli eyookubiri. Yaweereza mu kifo kino okutuusa mu 2012, ng’akola ku nkulaakulana y’okunoonyereza n’okunoonyereza ku bya diguli.<ref name=":02" /><ref>{{Cite web |last=nyonyintono |first=rebecca m |title=Rebecca M Nyonyintono - Ndejje University |url=https://ndejjeuniversity.academia.edu/RNyonyintono |access-date=2026-09-10 |website=ndejjeuniversity.academia.edu |language=en}}</ref> Mu 2012, yafuuka Dayirekita w’okunoonyereza n’obuyiiya mu yunivasite y’e Ndejje nga tannaweereza nga Dayirekita w’okunoonyereza n’obuyiiya okutuusa mu Gwokusatu 2020, lwe yawummula emirimu gya yunivasite. Okwongerezaako, Yaweereza nga pulezidenti w’ekibiina kya ANPPCAN ekikola okutangira okutulugunya abaana n’okunyweza okukuuma abaana okwetoloola Afrika.<ref name=":02" /> == Ebitabo ebifulumizidwa == Mu 2010, Nyonyintono yafulumya ''Conceptualising the Research Problem: A Step-by-Step Guide'', ekitabo ekigendereddwamu okuyamba abayizi n’abanoonyereza okutegeera engeri y’okuzuula n’okukulaakulanya ebizibu by’okunoonyereza.<ref name=":02" /><ref name=":03" /> == Laba ne == * [[Sarah Nyendwoha Ntiro]] * [[Joyce Mpanga]] * Gladys Nsibirwa Wambuzi * [[Katherine Namuddu]] == Ebijuliziddwa == <references /> [[Category:Abantu Abalamu]] [[Category:Abantu abaasomerako ku Ttendekero ly'e Makerere]] [[Category:Abantu abazaalibwa mu 1943]] 7zzeadi3zwu7v4z88jc681atjn722ir 74695 74694 2026-09-11T16:33:26Z Lillylove256 10862 Ngasseeko Databox 74695 wikitext text/x-wiki {{Datab|item=Q141247059}} '''<big>Rebecca Mirembe Nyonyintono</big>''' (yazaalibwa 1943) [[Munnayuganda]] omukugu mu by'enjigiriza, embeera z'abantu, munoonyereza era mulwanirizi w'eddembe ly'abaana.<ref name=":02">{{Cite web |date=2021-03-13 |title=Rebecca Nyonyintono: Social scientist retires to book writing |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/life/rebecca-nyonyintono-social-scientist-retires-to-book-writing--3321998 |access-date=2026-09-10 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref name=":03">{{Cite web |date=2021-03-13 |title=Rebecca Nyonyintono: Social scientist retires to book writing |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/life/rebecca-nyonyintono-social-scientist-retires-to-book-writing--3321998 |access-date=2026-09-10 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Gilborn |first=Laelia |last2=Nyonyintono |first2=Rebecca |last3=Kabumbuli |first3=Robert |last4=Jagwe-Wadda |first4=Gabriel |date=2001-01-01 |title=Making a difference for children affected by AIDS: Baseline findings from operations research in Uganda |url=https://knowledgecommons.popcouncil.org/departments_sbsr-hiv/703 |journal=HIV and AIDS |doi=10.31899/hiv2001.1002}}</ref> == Obuto n'obuyigirize bwe == Nyonyintono yazaalibwa mu 1943 eri Besweri Nyonyintono ne Catherine Nyonyintono e Katale mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y'e Wakiso]] mu [[Uganda]]. Okusoma yatandikira ku Jungo Primary School oluvannyuma n’agenda ku Buloba College Primary School e Mityana nga tanaba kwegatta ku [[Gayaza High School]] okusoma siniya, gye yaweereza ng’omumyuka w’omukulembeze w'abayizi abawala n’oluvannyuma nafuuka omukulembeze w'abayizi abawala.<ref name=":02" /> Mu 1965, Nyonyintono yeegatta ku [[Makerere University, Uganda|yunivasite y’e Makerere]], gye yatikkirwa diguli ya Bachelor of Social Sciences mu 1968. Oluvannyuma yagenda mu Amerika okusoma diguli eyookubiri mu State University eya New York e Buffalo gye yafunira diguli eyookubiri mu Sociology of Education and Social Psychology. == Emirimu gye == Nyonyintono yatandika omulimu gw’obusomesa mu [[Makerere University, Uganda|yunivasite y’e Makerere]] mu 1971 gye yasomesa n’okukola okunoonyereza mu by’obulamu. Mu 1972, ku mulembe gwa Idi Amin, yava mu Uganda n’agenda ku Kenyatta University College, gye yakolera ng’omusomesa mu kitongole ky’ebyenjigiriza okuva mu Gwomukaaga 1972 okutuuka mu Gwomunaana 1979.<ref name=":02" /> Okuva mu Gwomusanvu 1984 okutuuka mu Gwomukaaga 1987, yakola ng’omukugu mu mbeera z’abantu mukibangirizi ky’ebyobulamu bwa bamaama n’abaana mu kitongole kya African Medical and Research Foundation (AMREF) e Nairobi. Oluvannyuma lw’okuva mu AMREF, Nyonyintono yakola nga consultant mu [[Kenya]], Uganda ne [[Tanzania]] era omulimu gwe ogw’okwebuuza ku bantu gwalimu okunoonyereza n’okukulaakulanya embeera z’abantu.<ref name=":02" /> Mu 1998, yaddayo ku yunivasite y’e Makerere n’afuuka omusomesa omukulu mu kitongole ky’eby’obulamu. Yagenda mu maaso n’okusomesa n’okukola okunoonyereza mu yunivasite eno okutuusa mu 2005. Mu 2006, Nyonyintono yeegatta ku [[Ndejje University|Yunivasite y’e Ndejje]] ng’omukwanaganya w’okunoonyereza mu ssomero ly’okusoma diguli eyookubiri. Yaweereza mu kifo kino okutuusa mu 2012, ng’akola ku nkulaakulana y’okunoonyereza n’okunoonyereza ku bya diguli.<ref name=":02" /><ref>{{Cite web |last=nyonyintono |first=rebecca m |title=Rebecca M Nyonyintono - Ndejje University |url=https://ndejjeuniversity.academia.edu/RNyonyintono |access-date=2026-09-10 |website=ndejjeuniversity.academia.edu |language=en}}</ref> Mu 2012, yafuuka Dayirekita w’okunoonyereza n’obuyiiya mu yunivasite y’e Ndejje nga tannaweereza nga Dayirekita w’okunoonyereza n’obuyiiya okutuusa mu Gwokusatu 2020, lwe yawummula emirimu gya yunivasite. Okwongerezaako, Yaweereza nga pulezidenti w’ekibiina kya ANPPCAN ekikola okutangira okutulugunya abaana n’okunyweza okukuuma abaana okwetoloola Afrika.<ref name=":02" /> == Ebitabo ebifulumizidwa == Mu 2010, Nyonyintono yafulumya ''Conceptualising the Research Problem: A Step-by-Step Guide'', ekitabo ekigendereddwamu okuyamba abayizi n’abanoonyereza okutegeera engeri y’okuzuula n’okukulaakulanya ebizibu by’okunoonyereza.<ref name=":02" /><ref name=":03" /> == Laba ne == * [[Sarah Nyendwoha Ntiro]] * [[Joyce Mpanga]] * Gladys Nsibirwa Wambuzi * [[Katherine Namuddu]] == Ebijuliziddwa == <references /> [[Category:Abantu Abalamu]] [[Category:Abantu abaasomerako ku Ttendekero ly'e Makerere]] [[Category:Abantu abazaalibwa mu 1943]] giehzc96ugrkpoykdagm5czxsfhe3rm 74696 74695 2026-09-11T16:33:44Z Lillylove256 10862 Ngasseeko Databox 74696 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q141247059}} '''<big>Rebecca Mirembe Nyonyintono</big>''' (yazaalibwa 1943) [[Munnayuganda]] omukugu mu by'enjigiriza, embeera z'abantu, munoonyereza era mulwanirizi w'eddembe ly'abaana.<ref name=":02">{{Cite web |date=2021-03-13 |title=Rebecca Nyonyintono: Social scientist retires to book writing |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/life/rebecca-nyonyintono-social-scientist-retires-to-book-writing--3321998 |access-date=2026-09-10 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref name=":03">{{Cite web |date=2021-03-13 |title=Rebecca Nyonyintono: Social scientist retires to book writing |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/life/rebecca-nyonyintono-social-scientist-retires-to-book-writing--3321998 |access-date=2026-09-10 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Gilborn |first=Laelia |last2=Nyonyintono |first2=Rebecca |last3=Kabumbuli |first3=Robert |last4=Jagwe-Wadda |first4=Gabriel |date=2001-01-01 |title=Making a difference for children affected by AIDS: Baseline findings from operations research in Uganda |url=https://knowledgecommons.popcouncil.org/departments_sbsr-hiv/703 |journal=HIV and AIDS |doi=10.31899/hiv2001.1002}}</ref> == Obuto n'obuyigirize bwe == Nyonyintono yazaalibwa mu 1943 eri Besweri Nyonyintono ne Catherine Nyonyintono e Katale mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y'e Wakiso]] mu [[Uganda]]. Okusoma yatandikira ku Jungo Primary School oluvannyuma n’agenda ku Buloba College Primary School e Mityana nga tanaba kwegatta ku [[Gayaza High School]] okusoma siniya, gye yaweereza ng’omumyuka w’omukulembeze w'abayizi abawala n’oluvannyuma nafuuka omukulembeze w'abayizi abawala.<ref name=":02" /> Mu 1965, Nyonyintono yeegatta ku [[Makerere University, Uganda|yunivasite y’e Makerere]], gye yatikkirwa diguli ya Bachelor of Social Sciences mu 1968. Oluvannyuma yagenda mu Amerika okusoma diguli eyookubiri mu State University eya New York e Buffalo gye yafunira diguli eyookubiri mu Sociology of Education and Social Psychology. == Emirimu gye == Nyonyintono yatandika omulimu gw’obusomesa mu [[Makerere University, Uganda|yunivasite y’e Makerere]] mu 1971 gye yasomesa n’okukola okunoonyereza mu by’obulamu. Mu 1972, ku mulembe gwa Idi Amin, yava mu Uganda n’agenda ku Kenyatta University College, gye yakolera ng’omusomesa mu kitongole ky’ebyenjigiriza okuva mu Gwomukaaga 1972 okutuuka mu Gwomunaana 1979.<ref name=":02" /> Okuva mu Gwomusanvu 1984 okutuuka mu Gwomukaaga 1987, yakola ng’omukugu mu mbeera z’abantu mukibangirizi ky’ebyobulamu bwa bamaama n’abaana mu kitongole kya African Medical and Research Foundation (AMREF) e Nairobi. Oluvannyuma lw’okuva mu AMREF, Nyonyintono yakola nga consultant mu [[Kenya]], Uganda ne [[Tanzania]] era omulimu gwe ogw’okwebuuza ku bantu gwalimu okunoonyereza n’okukulaakulanya embeera z’abantu.<ref name=":02" /> Mu 1998, yaddayo ku yunivasite y’e Makerere n’afuuka omusomesa omukulu mu kitongole ky’eby’obulamu. Yagenda mu maaso n’okusomesa n’okukola okunoonyereza mu yunivasite eno okutuusa mu 2005. Mu 2006, Nyonyintono yeegatta ku [[Ndejje University|Yunivasite y’e Ndejje]] ng’omukwanaganya w’okunoonyereza mu ssomero ly’okusoma diguli eyookubiri. Yaweereza mu kifo kino okutuusa mu 2012, ng’akola ku nkulaakulana y’okunoonyereza n’okunoonyereza ku bya diguli.<ref name=":02" /><ref>{{Cite web |last=nyonyintono |first=rebecca m |title=Rebecca M Nyonyintono - Ndejje University |url=https://ndejjeuniversity.academia.edu/RNyonyintono |access-date=2026-09-10 |website=ndejjeuniversity.academia.edu |language=en}}</ref> Mu 2012, yafuuka Dayirekita w’okunoonyereza n’obuyiiya mu yunivasite y’e Ndejje nga tannaweereza nga Dayirekita w’okunoonyereza n’obuyiiya okutuusa mu Gwokusatu 2020, lwe yawummula emirimu gya yunivasite. Okwongerezaako, Yaweereza nga pulezidenti w’ekibiina kya ANPPCAN ekikola okutangira okutulugunya abaana n’okunyweza okukuuma abaana okwetoloola Afrika.<ref name=":02" /> == Ebitabo ebifulumizidwa == Mu 2010, Nyonyintono yafulumya ''Conceptualising the Research Problem: A Step-by-Step Guide'', ekitabo ekigendereddwamu okuyamba abayizi n’abanoonyereza okutegeera engeri y’okuzuula n’okukulaakulanya ebizibu by’okunoonyereza.<ref name=":02" /><ref name=":03" /> == Laba ne == * [[Sarah Nyendwoha Ntiro]] * [[Joyce Mpanga]] * Gladys Nsibirwa Wambuzi * [[Katherine Namuddu]] == Ebijuliziddwa == <references /> [[Category:Abantu Abalamu]] [[Category:Abantu abaasomerako ku Ttendekero ly'e Makerere]] [[Category:Abantu abazaalibwa mu 1943]] 45526ebcyzmct37e73fdie0dibwr5vs Category:Abantu abazaalibwa mu 1943 14 15884 74697 2026-09-11T16:34:15Z Lillylove256 10862 ngasseeeko amatuluba 74697 wikitext text/x-wiki Bano be bantu abazaalibwa mu 1943 fan56g32ngexlqaxzkr6wpnrzfrysxw Gladys Nsibirwa Wambuzi 0 15885 74698 2026-09-11T16:48:29Z Lillylove256 10862 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1374347187|Gladys Nsibirwa Wambuzi]]" 74698 wikitext text/x-wiki '''<big>Gladys Nsibirwa Wambuzi</big>''' era amanyiddwa nga Gladys Wambuzi (9 Ogwomwenda 1932 – Ogwolubereberye 2005) [[Munnayuganda]] eyali omusomesa era omukugu mu by'enjigiriza nga yasomesa mu [[Uganda]], [[Kenya]] ne [[Great Britain|Bungereza]].<ref name=":0">{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Mrs. Wambuzi celebrates golden jubilee of teaching |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-09-09 |website=New Vision}}</ref><ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Half a century of teaching |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-09-09 |website=New Vision}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Kaddu |first=Prof Dr Steven |date=2025-08-27 |title=Tribute to Gladys Wambuzi, an educator who shaped a nation |url=https://observer.ug/news/tribute-to-gladys-wambuzi-an-educator-who-shaped-a-nation/ |access-date=2026-09-10 |website=The Observer Media Ltd |language=en-US}}</ref> == Obuto n'obuyigirize bwe == Gladys yazaalibwa nga 9 Ogwomwenda 1932 mu [[Eddwaliro lya Mengo Hospital|ddwaaliro e Mengo]] mu [[Kampala]], Uganda. Yali muwala wa Martin Luther Nsibirwa OBE, eyaweerezaako nga [[Katikkiro wa Buganda|Katikkiro]] (Ssaabaminisita) wa [[Buganda]].<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Old money still reigns in families of Buganda''s chiefs |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-09-09 |website=New Vision}}</ref><ref name=":1" /> Pulayimale yagitandikira ku Lubiri Primary School nga tannaba kwegatta ku [[King's College, Budo|King’s College Budo]] mu 1938 gye yakolera ng’omulondozi mu Grace House era mmemba wa kkwaaya ya Nightingales. Gladys yava ku King’s College Budo mu 1950 oluvannyuma lw’okufuna satifikeeti ye ey’essomero lya Cambridge era yeegatta ku [[Gayaza High School]] mu 1951. Mu 1952, yeegatta ku Buloba Teachers College ku kkoosi y’okutendeka abasomesa eya siniya eza wansi.<ref name=":0" /> == Emirimu gye == Gladys yatandika omulimu gw’obusomesa mu 1954 ku Ndejje Teachers Training College ne King’s College Budo wakati wa 1954 ne 1955. Mu 1956, yasomesa ku ssomero lya Iganga Girls School n’oluvannyuma ku Agalia Awamu Kasawo. Yagenda mu maaso n'okusomesa ku Matale Junior Secondary School mu 1960 ne Lubiri Secondary School mu 1961.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Wakati wa 1962 ne 1964, Gladys yaweereza ng’akulira essomero lya Nkumba Secondary School, ettendekero oluvannyuma eryakwatagana n’okukulaakulanya [[Nkumba University|yunivasite ya Nkumba]]. Mu 1965, yasomesa ku Muslim Girls School. Mu 1966, yafuuka omukulu w’essomero ly’abawala e Mengo era mu kiseera ky’obukulembeze bwe, essomero lino lyafuulibwa ettendekero ly’ebyenjigiriza awamu ne lifuuka essomero lya Mengo Primary School.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Okuva mu 1976 okutuuka mu 1979, Gladys yasomesa ku ssomero lya Lavington Primary School e Nairobi, [[Kenya]] era okuva mu 1980 okutuuka mu 1993, yakolera ku Kampala Parents School, gye yaweereza nga Dayirekita w’ebyenjigiriza. Mu 1994, yatandikawo Greenhill Academy mu [[Kampala]] ng’ali wamu ne mwannyina Janet Nsibirwa Mdoe n’abasomesa abalala. Bwe yali ku ssomero lino, yaweereza ng’omukulu w’essomero era ssentebe wa Greenhill Holdings.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Half a century of teaching |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-09-10 |website=New Vision}}</ref><ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Half a century of teaching |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-09-10 |website=New Vision}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Green Hill Parents, pupils mourn Wambuzi |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-09-10 |website=New Vision}}</ref> Era yaliko ku lukiiko olufuzi olwa [[Trinity College Nabbingo]] ne King’s College Budo ne ku lukiiko lw’ebyenjigiriza mu masomero g’e Kakira.<ref name=":0" /> == Obulamu obw’omunda == Gladys Nsibirwa yafumbirwa [[Samuel Wako Wambuzi]] oluvannyuma eyafuuka Ssaabalamuzi wa Uganda, mu Gwolubereberye 1956. Embaga yaabwe yali ku St Francis Chapel. Abafumbo bano baazaala abaana okuli William, Marion ne Samson Wambuzi.<ref name=":0" />'''<ref name=":32">{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Former Chief Justice Wambuzi gets wife |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-09-10 |website=New Vision}}</ref>''' == Okufa == Gladys yafa mu Gwolubereberye 2005 ku myaka 72 oluvannyuma lw'okulwala [[Kokolo|kookolo]] era yaziikibwa mu maka ga famire ye e [[Kaliro]] mu [[Kamuli (disitulikit)|Disitulikiti y'e Kamuli]].<ref name=":2" /><ref name=":32" /><ref name=":1" /> == Laba ne == * [[Joyce Mpanga]] * [[Sarah Nyendwoha Ntiro]] * [[Josephine Nambooze omusajja omulala|Josephine Nambooze]] == Ebijuliziddwa == [[Category:Bannayuganda bannabyanjigiriza abakyala]] [[Category:Abantu abaafa mu 2005]] [[Category:Abantu abazaalibwa mu 1932]] 0tnnr82kcr1ab65n5t6n0pkbbyjji90 74699 74698 2026-09-11T16:49:18Z Lillylove256 10862 Ngasseeko Databox 74699 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q141246875}} '''<big>Gladys Nsibirwa Wambuzi</big>''' era amanyiddwa nga Gladys Wambuzi (9 Ogwomwenda 1932 – Ogwolubereberye 2005) [[Munnayuganda]] eyali omusomesa era omukugu mu by'enjigiriza nga yasomesa mu [[Uganda]], [[Kenya]] ne [[Great Britain|Bungereza]].<ref name=":0">{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Mrs. Wambuzi celebrates golden jubilee of teaching |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-09-09 |website=New Vision}}</ref><ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Half a century of teaching |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-09-09 |website=New Vision}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Kaddu |first=Prof Dr Steven |date=2025-08-27 |title=Tribute to Gladys Wambuzi, an educator who shaped a nation |url=https://observer.ug/news/tribute-to-gladys-wambuzi-an-educator-who-shaped-a-nation/ |access-date=2026-09-10 |website=The Observer Media Ltd |language=en-US}}</ref> == Obuto n'obuyigirize bwe == Gladys yazaalibwa nga 9 Ogwomwenda 1932 mu [[Eddwaliro lya Mengo Hospital|ddwaaliro e Mengo]] mu [[Kampala]], Uganda. Yali muwala wa Martin Luther Nsibirwa OBE, eyaweerezaako nga [[Katikkiro wa Buganda|Katikkiro]] (Ssaabaminisita) wa [[Buganda]].<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Old money still reigns in families of Buganda''s chiefs |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-09-09 |website=New Vision}}</ref><ref name=":1" /> Pulayimale yagitandikira ku Lubiri Primary School nga tannaba kwegatta ku [[King's College, Budo|King’s College Budo]] mu 1938 gye yakolera ng’omulondozi mu Grace House era mmemba wa kkwaaya ya Nightingales. Gladys yava ku King’s College Budo mu 1950 oluvannyuma lw’okufuna satifikeeti ye ey’essomero lya Cambridge era yeegatta ku [[Gayaza High School]] mu 1951. Mu 1952, yeegatta ku Buloba Teachers College ku kkoosi y’okutendeka abasomesa eya siniya eza wansi.<ref name=":0" /> == Emirimu gye == Gladys yatandika omulimu gw’obusomesa mu 1954 ku Ndejje Teachers Training College ne King’s College Budo wakati wa 1954 ne 1955. Mu 1956, yasomesa ku ssomero lya Iganga Girls School n’oluvannyuma ku Agalia Awamu Kasawo. Yagenda mu maaso n'okusomesa ku Matale Junior Secondary School mu 1960 ne Lubiri Secondary School mu 1961.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Wakati wa 1962 ne 1964, Gladys yaweereza ng’akulira essomero lya Nkumba Secondary School, ettendekero oluvannyuma eryakwatagana n’okukulaakulanya [[Nkumba University|yunivasite ya Nkumba]]. Mu 1965, yasomesa ku Muslim Girls School. Mu 1966, yafuuka omukulu w’essomero ly’abawala e Mengo era mu kiseera ky’obukulembeze bwe, essomero lino lyafuulibwa ettendekero ly’ebyenjigiriza awamu ne lifuuka essomero lya Mengo Primary School.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Okuva mu 1976 okutuuka mu 1979, Gladys yasomesa ku ssomero lya Lavington Primary School e Nairobi, [[Kenya]] era okuva mu 1980 okutuuka mu 1993, yakolera ku Kampala Parents School, gye yaweereza nga Dayirekita w’ebyenjigiriza. Mu 1994, yatandikawo Greenhill Academy mu [[Kampala]] ng’ali wamu ne mwannyina Janet Nsibirwa Mdoe n’abasomesa abalala. Bwe yali ku ssomero lino, yaweereza ng’omukulu w’essomero era ssentebe wa Greenhill Holdings.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Half a century of teaching |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-09-10 |website=New Vision}}</ref><ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Half a century of teaching |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-09-10 |website=New Vision}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Green Hill Parents, pupils mourn Wambuzi |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-09-10 |website=New Vision}}</ref> Era yaliko ku lukiiko olufuzi olwa [[Trinity College Nabbingo]] ne King’s College Budo ne ku lukiiko lw’ebyenjigiriza mu masomero g’e Kakira.<ref name=":0" /> == Obulamu obw’omunda == Gladys Nsibirwa yafumbirwa [[Samuel Wako Wambuzi]] oluvannyuma eyafuuka Ssaabalamuzi wa Uganda, mu Gwolubereberye 1956. Embaga yaabwe yali ku St Francis Chapel. Abafumbo bano baazaala abaana okuli William, Marion ne Samson Wambuzi.<ref name=":0" />'''<ref name=":32">{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Former Chief Justice Wambuzi gets wife |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-09-10 |website=New Vision}}</ref>''' == Okufa == Gladys yafa mu Gwolubereberye 2005 ku myaka 72 oluvannyuma lw'okulwala [[Kokolo|kookolo]] era yaziikibwa mu maka ga famire ye e [[Kaliro]] mu [[Kamuli (disitulikit)|Disitulikiti y'e Kamuli]].<ref name=":2" /><ref name=":32" /><ref name=":1" /> == Laba ne == * [[Joyce Mpanga]] * [[Sarah Nyendwoha Ntiro]] * [[Josephine Nambooze omusajja omulala|Josephine Nambooze]] == Ebijuliziddwa == [[Category:Bannayuganda bannabyanjigiriza abakyala]] [[Category:Abantu abaafa mu 2005]] [[Category:Abantu abazaalibwa mu 1932]] 0v2s61pj310qe2rordqrijkp12r5tjo Category:Abantu abazaalibwa mu 1932 14 15886 74700 2026-09-11T16:49:44Z Lillylove256 10862 ngasseeeko amatuluba 74700 wikitext text/x-wiki Bano be bantu abazaalibwa mu 1932 pg26yq31jyhjd7uz6vz9uw4vydklvzy Ekisaawe ky'ennyonyi Entebbe 0 15887 74701 2026-09-11T17:26:31Z NKINZIK MARIE 7432 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1369509896|Entebbe International Airport]]" 74701 wikitext text/x-wiki   '''Ekisaawe ky'ennyonyi eky'Entebbe''' ( kye kisaawe ky'ennyonyi kyokka eky'ensi yonna mu [[Uganda]]. Kisangibwa kiromita 6 ( mayiro 3.7 ) mu bukiikaddyo bw’obugwanjuba bw’ekibuga [[Entebbe]], ku bukiikakkono bw'olubalama [[Nnalubaale|lw’ennyanja Victoria]]. Kino kiweza kiromita 40 (25 mi) ku luguudo oluva mu bukiikaddyo bw’amaserengeta g’ekitundu ky’ebyobusuubuzi wakati mu [[Kampala]], ekibuga ekikulu ekya Uganda. Ekitebe ky’ekitongole ky’ennyonyi ekya Civil Aviation Authority of Uganda ekikulu kikyusiddwa ne kitwalibwa mu kifo ekipya okuva ku luguudo olukulu olw’ekisaawe ky’ennyonyi ( [[Entebbe–Kampala Expressway]] ne Tunnel Road), kyokka nga kiriraanye ebifo ebisimbye mu kisaawe ky’ennyonyi. == Ebyafaayo byakyo == [[File:Uganda._Entebbe._Plane_landed_on_aerodrome_LOC_matpc.17429_(cropped).jpg|left|thumb| A Handley Olupapula HP42 olwa Imperial Airways e Entebbe, 1936]] Ekisaawe kino kyaggulwawo abakulu b'amatwale ga Bungereza. Okusinziira ku mukutu gwa Uganda Civil Aviation Authority, olw’okubeera ekisaawe kino ku [[Nnalubaale|nnyanja Victoria]] n’ebifo ebiriwo, gavumenti y’amatwale yasalawo nti ekifo ekisinga okunyumira entambula y’ennyonyi kyali Entebbe.<ref>{{Cite web |title=About Entebbe International Airport |url=https://caa.go.ug/about-entebbe-international-airport/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601025935/https://caa.go.ug/about-entebbe-international-airport/ |archive-date=1 June 2023 |access-date=21 May 2023 |publisher=[[Uganda Civil Aviation Authority]]}}</ref> Nga 10 Ogwekkuminoogumu 1951, ekisaawe kyaggulwawo mu butongole oluvannyuma lw’okugaziya ebifo byakyo. Runway oba ekkubo ennyonyi kwesinziira okusituka oba okukka 12/30 yali ffuuti 9,900 (mayiro 3,000), nga beetegekera obuweereza obukolebwa de Havilland Comet.<ref>{{Cite web |last=Movietone |date=10 December 1951 |title=Africa's Largest Airport |url=http://www.movietone.com/N_search.cfm?ActionFlag=back2ResultsView&start=1&pageStart=1&totalRecords=1&V_DateType=3&V_DECADE=1929&V_FromYear=1928&V_QualifySubject=&V_storyNumber=&V_TermsToOmit=&V_ToYear=1980&V_searchType=1&V_MainSubject=Entebbe&V_Year=1951&V_resultsPerPage=30 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151123035304/http://www.movietone.com/N_search.cfm?ActionFlag=back2ResultsView&start=1&pageStart=1&totalRecords=1&V_DateType=3&V_DECADE=1929&V_FromYear=1928&V_QualifySubject=&V_storyNumber=&V_TermsToOmit=&V_ToYear=1980&V_searchType=1&V_MainSubject=Entebbe&V_Year=1951&V_resultsPerPage=30 |archive-date=23 November 2015 |access-date=10 June 2018 |publisher=Movietone.com |format=Archived from the Original}}</ref> Ekizimbe ekipya ekikulu eky’ekisaawe kino kyakolebwa omukubi w’ebifaananyi Omuyugoslav Montenegro Aleksandar Keković era ne kizimbibwa kkampuni ya Energoprojekt holding mu kiseera kya 1972-1973. Ekisaawe ky'ennyonyi ekikadde Entebbe kikozesebwa amagye ga Uganda. Kye kyali kifo awaali ekikwekweto ky'okutaasa abawambe ekyakolebwa Omuyisirayiri Sayeret Matkal, ekyatuumibwa Operation Entebbe, mu 1976 oluvannyuma lw'Abawalabu n'Abagirimaani okuwamba ennyonyi ya Air France Flight 139 oluvannyuma lw'okuyimirira mu kibuga Athens ekya [[Buyonaani|Greece]] ng'egenda e Paris okuva e Tel Aviv. Ekifo we baadduukirira abantu kyali kifo ekikadde awaali wasimba abasaabaze, ekibadde kimenyeddwa, okuggyako akanaala kwe balondoolera ennyonyi n’ekisenge ky’ekisaawe ky’ennyonyi. Okusinziira ku alipoota eyafulumizibwa mu 2006, enteekateeka zaakolebwa okuzimba ekifo awasimba abasaabaze mu ggwanga mu kifo ekisaawe ky’ennyonyi ekikadde we kyali.<ref>{{Cite web |date=22 September 2006 |title=Mayor of Entebbe: Old Terminal will not be demolished |url=http://www.israeltoday.co.il/NewsItem/tabid/178/nid/9596/Default.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160224204926/http://www.israeltoday.co.il/NewsItem/tabid/178/nid/9596/Default.aspx |archive-date=24 February 2016 |access-date=17 February 2016}}</ref> Ekisaawe kino kyasaanawo ekitundu mu Gwokuna 1979 bwe kyawambibwa amagye ga Tanzania mu [[Olutalo lwa Uganda ne Tanzania|lutalo lwa Uganda ne Tanzania]].<ref>{{Cite news |last=Honey |first=Martha |date=11 April 1979 |title=Entebbe: Tranquility Amid Destruction |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1979/04/11/entebbe-tranquility-amid-destruction/222b27f1-efc2-40d5-ada0-cc2fa2d00ccb/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405084321/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1979/04/11/entebbe-tranquility-amid-destruction/222b27f1-efc2-40d5-ada0-cc2fa2d00ccb/ |archive-date=5 April 2019 |access-date=20 December 2018 |work=The Washington Post}}</ref> Okusinziira ku ''lupapula lwa The Print'' mu Gwekkuminoogumu gwa 2021, amawulire agaafulumira mu mikutu gya Africa gaalaga nti China yali eyinza okutwala ekisaawe kino olw’okulemererwa okusasula looni, ekyegaanibwa minisitule ya China ey’ensonga z’ebweru ne Gavumenti ya Uganda.<ref>{{Cite web |last=Basu |first=Mohana |date=28 November 2021 |title=China to seize Uganda's Entebbe airport after loan default? Viral report officially denied |url=https://theprint.in/world/china-to-seize-ugandas-entebbe-airport-after-loan-default-viral-report-officially-denied/773150/ |access-date=28 November 2021 |website=ThePrint |language=en-US}}</ref> Bloomberg News yategeeza nti gavumenti ya Uganda eyagala okukyusa mu ndagaano y’okuwola obukadde bwa ddoola 200 gye yakola ne Export-Import Bank of China mu 2015, okulaba nga tefiirwa buyinza ku kisaawe kino, ng’ejuliza alipoota okuva mu lupapula lwa ''Daily Monitor'', olupapula lw’amawulire olwa buli lunaku olwa Uganda olwetongodde.<ref>{{Cite web |last=Fred Ojambo |date=28 November 2021 |title=Uganda Asks China to Fix Airport – Loan Clauses, Monitor Says |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-11-28/uganda-asks-china-to-amend-airport-loan-clauses-monitor-reports |access-date=2 December 2021 |website=[[Bloomberg News]]}}</ref> Nga 1 Ogwekkumineebiri 2021, Ssaabawolereza wa Uganda yategeeza nti baalaba emboozi ekwata ku kisaawe ky’ennyonyi mu mawulire era nti gaali mawulire mafu.<ref>{{Cite web |last=Kiwanuka |first=Kiryowa |author-link= |date=December 2021 |title=Entebbe Airport contract with China okay, says Kiryowa |url=https://www.parliament.go.ug/news/5460/entebbe-airport-contract-china-okay-says-kiryowa |url-access= |access-date=11 December 2021 |website=www.parliament.go.ug/ |publisher=[[Parliament of Uganda]] |type=Press Release |quote=According to Kiryowa, the talk of a takeover of the airport is false, wrong, and inconceivable since Uganda has not yet started paying the loan but is still in the grace period. “This contract was signed on 31st March 2015, with a grace period of seven years, the first repayment date is 1st April 2022. Government cannot be in default during the grace period,” Kiryowa said. On the arbitration process that reportedly favors China, Kiryowa said if Uganda’s rights are violated in the contract, Uganda can defend itself in any part of the world and it doesn’t matter if it is in China. |agency=Gov't. of Uganda}}</ref> == Enteekateeka z’okuzza ebintu ku mulembe: 2015–2033 == [[Category:Entebbe]] lkay1jepto3ezqo95nkyrgescjryn7a