Wikipedia lgwiki https://lg.wikipedia.org/wiki/Olupapula_Olusooka MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Media Special Talk User User talk Wikipedia Wikipedia talk File File talk MediaWiki MediaWiki talk Template Template talk Help Help talk Category Category talk TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk EKIKA KY'EMBOGO 0 4423 74759 18347 2026-09-13T14:31:58Z EmausBot 1052 Fixing broken redirect from Ekika ky'embogo to moved target page [[Ekika ky'Embogo]] 74759 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ekika ky'Embogo]] 9vlxm924la2h30u14k3v1ne803ndvua Ivan Bukenya 0 8533 74765 72758 2026-09-13T21:23:01Z Halimah Nampiima 11015 Ngaseeko Databox 74765 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Ivan Bukenya''' (yazaalibwa nga 1 Ogwekkuminoogumu 1991),nga munnayuganda omuzannyi w'omupiira gw'ebigere ogw'ensimbi. Bukenya azannyiddeko mu ttiimu ya Linkoping City, Erbil FC mu Iraq, Kaizer Chiefs mu [[South Africa]] ne East Bengal FC mu Buyindi. == Omupiira gw'ensimbi == Bukenya yatandika okuzannya omupiira mu Gwomusanvu 2007 mu kiseera ky'okukyala kwa Rio Ferdinand. Yali azannyira ttiimu y'abavubuka eya Coca-Cola ey'omutendesi Mike Mutebi n'abantu nga Ibrahim Juma, Andrew Buteera ne Dennis Guma gye baazannyira abavubuka ba ttiimu ya Proline. Okubeera ku ludda lwa Coca-Cola kyali kyoleka ekitone Bukenya kye yalina era yamaliriza nga yeegasse ku ttiimu y'omu Uganda Super League. Ferdinand yasanyukira nnyo ebitone bye yalaba okusobola okukola ku akademi ya Proline, era Bukenya y'omu ku baali bagenda e Bungereza okuzannya ne akademi za Manchester United ne West Ham United mu Gwekkumi omwaka ogwo. Yateebanga mu Uganda Super League era yali wa bulabe mu bbanga mu kusimula amakoona n'ebisobyo ku Proline FC. Okubala omuzannyo Bukenya kwe yalina n'obusobozi bwe obw'okutambuza omupiira mu lulumba ge gamu ku maanyi ge yali asinga okuba nago mu ttiimu ya Mujib Kasule, gye yatandikira okuvaayo. === Arbil SC === Ivan Bukenya yazannyira ttiimu ya Iraq, Arbil SC mu Arbil mu Liigi ya Iraq eya waggulu gye yatuuka mu mpaka za 2012 AFC Cup ne Al Kuwait era n'ayamba okuwangula ekikopo kya Iraqi Premier League ekya 2012 .<ref>Ivan Bukenya – Defender, [http://www.goal.com/en-india/match/77744/arbil-sc-vs-east-bengal/preview Arbil SC – East Bengal Preview: Can the Indian side overcome the Iraqi challenge?], Anselm Noronha, goal.com, 10 April 2012. Retrieved 14 May 2012.</ref> Nga 14 Ogwokubiri 2013, Bukenya yateeba ggoolo ey'obuwanguzi nga bawangula Al-Zawraa ku ggoolo 0-1 mu kisaawe kya Al-Shaab mu Baghdad.<ref>[https://int.soccerway.com/matches/2013/02/14/iraq/iraqi-league/al-zawraa/arbil/1449715/ Al Zawra'a vs. Erbil – 14 February 2013 – Soccerway]. Uk.soccerway.com (14 February 2013).</ref> Nga 5 Ogwokusatu 2013, yateeba ggoolo ey'okubiri mu mupiira gwe baawangula ewaka ku ggoolo 4-0 mu mpaka za 2013 AFC Cup ez'omu bibinja nga bazannya ne Al-Ahli Taizz S.C. okuva mu Yemen. Bukenya yagenda mu maaso n'okuteeba ttiimu y'emu nga 24 Ogwokuna 2013 bwe yateeba ggoolo ey'okuna mu mupiira gwe baawangula ku ggoolo 0-4. Nga 27 Ogwomukaaga 2013, yeetaba era n'ateeba ggoolo ey'okuna mu mupiira gw'ewaka gwe bakyasinze okuwangula ne ggoolo ennyingi era ogwasingamu ggoolo ennyingi mu Iraqi Premier League mu sizoni ya 2012-2013 bwe bakuba Al-Mina'a SC 8-1 mu kisaawe kya Franso Hariri.<ref>[https://int.soccerway.com/matches/2013/06/27/iraq/iraqi-league/arbil/al-minaa/1491289// Erbil vs. Al Minaa Basra – 27 June 2013 – Soccerway]. Uk.soccerway.com (27 June 2013).</ref> === AKaizer Chiefs === Bukenya yatandika okutendekebwa ne ttiimu ya South African Premier Soccer League Kaizer Chiefs nga 12 Ogwomwenda 2013 era n'ateeka omukono ku ndagaano ya myaka 2 ku ttiimu nga 30 Ogwomwenda 2013 oluvannyuma lw'okusikiriza omutendesi Stuart Baxter n'ekibinja ky'abakugu. Ye munnayuganda ow'okubiri oluvannyuma lwa [[David Obua]] okwegatta ku ttiimu y'e South Africa eyo kirimaanyi. Nga 13 Ogwekkumi 2013, Bukenya yasooka kuzannyira mu Macufe Cup ne Bloemfontein Celtic mu kisaawe kya Free State. Aba Chiefs baawangulwa 1-0 ne Bukenya ng'azannyira mu ddakiika 90 zonna era n'awuniikiriza abawagizi ba Amakhosi wamu n'omutendesi. Nga 4 Ogwekkumineebiri 2013, Bukenya yava ku katebe n'ayingira mu kifo kya Charles Mopeli Stadium n'atandika okuzannyira PSL mu buwanguzi bwa 0-2 ku Free State Stars. Nga 8 Ogwokusatu 2014 Bukenya yazannyira mu ddakiika 90 ez'omuzannyo ogwasooka ogwa CAF Champions League 2014 era ttiimu ye yawangula Liga Muçulmana de Maputo eya [[Mozambique]] 3-0 mu muzannyo ogw'okubiri. Bukenya omupiira gwa baliraanwa mu Soweto nga 15 Ogwokusatu 2014 nga Amakhosi ewangula 1-0 mu mpaka za League mu Soccer City. Yateeba ggoolo ye esooka nga 26 Ogwokusatu 2014 mu Nedbank Cup 16 mu buwanguzi bwa 2-1 ku FC Buffalo. Yagamba nti "Ndi mulungi...Nneewulira nga ndi musanyufu era nsuubira okulongoosa emikisa egisubiddwa mu biseera eby'omu maaso. Kikwata ku kukolera awamu n'okuteekateeka kw'abatendesi. Kikwata ku kutendekebwa okutuufu...kino kirungi naye si kye kisinga okusaanira". Nga 10 Ogwokutaano 2014, Bukenya yalondebwa okuba omusajja w'omupiira mu Absa nga Kaizer Chiefs yawangula AmaZulu F.C 3-0 mu muzannyo ogwasembayo ogw'omwaka. Nga 19 Ogwekumi 2014, Bukenya yazannyira mu buwanguzi bwa 0-1 ku Ajax Cape Town okuteekawo likodi empya ey'okuwangula liigi y'e South Afrikan eyababinywera emirundi 15 egy'omuddiriŋŋanwa. === East Bengal === Bukenya yateeka omukono kundagaano ne ttiimu ya I-League East Bengal nga 28 Ogwekkuminoogumu 2016. Bukenya yayabilira Chiefs mu Gwomukaaga, 2016 oluvannyuma lw'akaseera akazibu mwe yatandikira emipiira 22 gyokka kyenkana mu myaka esatu. Oluvannyuma lw'okusumululwa okuva mu Naturena omukubi w'amakkati ono yaddayo ewaabwe e Uganda gye yatendekebwa ne ttiimu ye eyasooka Proline FC nga tanneegatta ku Begal mu Gwekkumineebiri. Olw'okuba I-League yali ewala omuzannyo okuva mu makkati g'omuzannyo, Bukenya yakola kinene nnyo mu kuyamba Bengal okutuuka ku ntikko y'omuzannyo era y'omu ku baddereeva bataano bokka abazannyidde mu mizannyo gyonna. Yawangula emirundi esatu ng'azannya ng'omuzibizi mu I-League, ng'egenda mu maaso okutuuka mu mwezi gw'okutaano nga tannaba kuyingira mu Indian Super League. === Linköping City === Mu Gwokuna 2018, Bukenya yateeka omukono ku ndagaano okumalako sizoni yonna eya 2018 ne ttiimu y'ekibinja kya Sweden ekisooka, FC Linköping City. Bukenya yali wakufuna ntandikwa nnungi nga FC Linköping City ezannya ne '''Nyköping BIS''' mu kibinja ekisooka ekya bukiika kkono. Omupiira gwaggwa 1-1 oluvannyuma lwa City okuwangula Ivan Bukenya oluvannyuma lw'eddakiika 15 n'akuba 1-0 mu kibinja kya '''Ilir Terbunja''', eyagoba Bukenya mu kifo ky'ekibbonerezo. "Owulira bulungi okufuna omupiira gwo, buli kiseera kisanyusa okuteeba, naye ekintu ekisinga obukulu kiri nti ttiimu ekola bulungi", Bukenya bwe yagamba oluvannyuma lw'omupiira. Yateebwa FC Linköping City mu Gwekkumineebiri 2018. Yafa ekiro kya nga 5 Ogwekkumi, 2020 == Ttiimu y'eggwanga == Akiikiridde Uganda ku buli mutendera gw'abavubuka era mu kiseera kino ye muzannyi w'eggwanga omukulu. Bukenya yali mu ttiimu ya Uganda ey'abali wansi w'emyaka 20 eyawangula ekikopo kya CECAFA U-20 mu 2010 ng'awangula eggwanga lya Eritrea abatasukka myaka 20 mu mpaka ez'enkomerero oluvannyuma lw'okuwangula Kenya ey'abali wansi w'emyaka 20 2-1 mu mpaka ez ez'enkomeredde.<ref>[https://web.archive.org/web/20160304034740/http://www.futaa.com/football/article/cecafa-u20-kenya-miss-out-on-finals-after-uganda-loss/ CECAFA U20: Kenya miss out on finals after Uganda loss]. Futaa.com.</ref> Bukenya era yali mu ttiimu ya Uganda ey'abatasukka myaka 23 eyawangula ttiimu ya Tanzania eyabatasukka myaka 23 ku ggoolo 5-2 era n'awangula ttiimu ya Kenya ttiimu y'abatasukka myaka 23 ku ggoolo 5-1 mu kitundu ekisooka nga bagenda mu mizannyo gya All-Africa egyali mu Maputo, Mozambique.<ref>[https://web.archive.org/web/20160303234400/http://www.futaa.com/football/article/u23-uganda-hammer-tanzania/ U23: Uganda hammer Tanzania]. Futaa.com.</ref><ref>[http://www.goal.com/en/news/89/africa/2011/06/28/2551431/kenya-u23-1-5-uganda-u23-cranes-edge-closer-to-all-africa/ Uganda's U-23 humiliate Kenya 5-1 at home to edge closer to All Africa Games qualification Uganda's U-23 team, the Kobs, hammered Kenya 5-1 in the All Africa Games qualifier played at Nyayo National Stadium yesterday. The match had been scheduled for]. Goal.com (28 June 2011).</ref> Oluvannyuma lw'omwaka omulungi ng'ali ne Proline FC, Bobby Williamson yamulonda okuzannyira mu mpaka za African Nations Championship ezaali mu [[Sudaani|Sudan]]<ref>[https://web.archive.org/web/20160202083034/http://www.kawowo.com/index.php/football/item/15805-in-memories-of-cranes-chan-2011-squad.html/ FLASHBACK: A Look at the 2011 CHAN Finals Cranes Squad in Sudan]. Kawowo.com.</ref> mu 2011 gye yazannyira buli muzannyo ng'omukuumi. Nga 1 Ogwomukaaga 2013 yazannyibwa mu mpaka z'okuwangula Libya mu Tripoli era nga zino ze zisooka okugezesa omutendesi omupya Milutin Sredojević nga beetegekera Liberia nga 8 Ogwomukaaba mu mpaka za 2014 FIFA World Cup qualification. == Enzannya ye == Bwe yamaliriza okwegatta ku ttiimu endala, kapiteeni wa Kizer Chiefs ne South Africa Itumeleng Khune yagamba nti "Muzannyi mulungi nnyo; muwanvu, mu mubiri era ayanguwa. Ye muzannyi omutuufu, naye byonna bye nnyinza okugamba kwe kulinda Macufe era ojja kulaba ky'atutereka".<ref>[https://web.archive.org/web/20150611090534/http://www.kickoff.com/news/37783/itumeleng-khune-ivan-bukenya-kaizer-chiefs Itumeleng Khune Ivan Bukenya Kaizer Chiefs – News]. Kick Off (3 October 2013).</ref> == Obulamu bwe == Bukenya yazaalibwa Fred Yiga, omukozi wa gavumenti omwatiikirivu mu Kitongole kya [[Kampala|KCCA]] ne Justine Nantume. Maama we yali muzannyi wa tenisi mu buto bwe era kye kyamuleetera okuwagira n'okuwagira empaka z'omupiira z'abavubuka mu kitundu ky'ewaabwe ekyakubiriza Bukenya okufuuka omuzannyi omutendeke. Omutendesi w'abavubuka Moses Kibirango yagamba nti "Omuzadde nga maama wa Bukenya bw'alaga nti ayagala nnyo okukulaakulanya mutabani we ng'omuzannyi w'omupiira, kyangu omutendesi okukolera awamu n'omukulembeze". Oluvannyuma lw'okufa kwe mu 2010 yalowooza ku kuleka omuzannyo. == Ebikopo == 2014-15 === Ttiimu === '''Kaizer Chiefs''' Absa Premier League '''.Nnantameggwa (1):2014-2015''' .'''MTN( 81):2014''' .'''EMacufe Cup:''' .'''Carling( Black Label Cup1) 2013''' ; Arbil SC * Iraqi Premier League: : Omuwanguzi (1): 201112. : Omuwanguzi ow'okubiri (1): 201213 * Ekikopo kya AFC: :: 2012: Omuwanguzi ow'okubiri :: 2013: Omulundi ogw'ekkumi n'omukaaga :: .'''Proline Fc''' :: '''Omuzannyi Asinga Okubalirirwamu ensimbi (MVP):2011-2012''' === Eggwanga === ; Uganda-U20 * CECAFA U-20 Championship: 2010 == Ebijuliziddwa == {{Reflist|30em}} == Obulandira obulala == * newvision.co.ug at the Wayback Machine (archived 23 June 2011) * [http://en.soccerwiki.org/player.php?pid=56122 en.soccerwiki.org] * Ivan Bukenya ku National-Football-Teams.com [[Category:Omupiira mu Uganda]] et2xrf2yq0clx168b5j7ga9uu4n6mbb Disitulikiti za Uganda 0 9107 74758 55490 2026-09-13T13:44:01Z Milenioscuro 11775 ([[c:GR|GR]]) [[File:Districts of Uganda 2020.png]] → [[File:Uganda district map 2020.svg]] svg 74758 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Okuva mu mwaka gwa 2005, gavumenti ya [[Yuganda|Uganda]] ebadde mu kaweefube w’okugabanya disitulikiti mu butundutundu obutonotono. Okugabanya obuyinza kuno kugendereddwamu okulemesa eby’obugagga okugabibwa okusinga mu bibuga ebikulu n’okuleka buli disitulikiti esigadde nga tefaayo. Buli disitulikiti eyongera okugabanyizibwamu amagombolola ne munisipaali, era buli ssaza lyeyongera okugabanyizibwamu amagombolola amatono. Omukulu omulonde mu disitulikiti ye ssentebe w’Olukiiko lw’Ekitundu ttaano (ebiseera ebisinga luwandiikibwa n’ennamba y’Oluruumi V). Uganda egabanyizibwamu disitulikiti 135 nga kw’ogasse n’ekibuga ekikulu Kampala, nga zino zikuŋŋaanyiziddwa mu bitundu bina ebiddukanya emirimu. [[File:Uganda district map 2020.svg|thumb|Maapu ya Uganda eraga Disitulikiti okuva mu mwaka gwa 2020|center|1024x600px]] {|width=100% |valign="top"| {|class="wikitable sortable" style="font-size:90%;" |+'''Central Region<ref>{{cite web|url=https://www.ubos.org/wp-content/uploads/statistics/SAPs_Central_Region.xlsx|title=Central Region - Parish Level Profiles (Census 2014)|date=5 April 2019|access-date=30 January 2023}}</ref><ref name=PopEst>{{cite web|url=https://www.ubos.org/wp-content/uploads/statistics/Revised_Subcounty_population_2015_2030_146_Districts.xlsx|title=Revised Subcounty Population Projections 2015 to 2030 For 146 Districts|date=2 June 2022|access-date=30 January 2023}}</ref> <br>(pink)''' !Maapu!!Disitulikiti!!Pop (2014)!!Pop(2023 est.) |- |77||[[Buikwe District|Buikwe]]|| 422,771 || 499,800 |- |90||[[Bukomansimbi District|Bukomansimbi]]|| 151,413 || 158,400 |- |92||[[Butambala District|Butambala]]|| 100,840 || 110,900 |- |78||[[Buvuma District|Buvuma]]|| 89,890 || 154,200 |- |93||[[Gomba District|Gomba]]|| 159,922 || 180,300 |- |83||[[Kalangala District|Kalangala]]|| 54,293 || 74,500 |- |91||[[Kalungu District|Kalungu]]|| 183,232 || 189,200 |- |80||'''[[Kampala]]''' || 1,507,080 || 1,766,500 |- |95||[[Kasanda District|Kasanda]]|| 271,544 || 334,100 |- |76||[[Kayunga District|Kayunga]]|| 368,062 || 427,100 |- |97||[[Kiboga District|Kiboga]]|| 148,218 || 183,300 |- |98||[[Kyankwanzi District|Kyankwanzi]]|| 214,693 || 323,900 |- |85||[[Kyotera District|Kyotera]]|| 224,878 || 271,100 |- |100||[[Luwero District|Luweero]]|| 456,958 || 558,100 |- |87||[[Lwengo District|Lwengo]] || 274,953 || 297,200 |- |88||[[Lyantonde District|Lyantonde]]|| 93,753 || 119,600 |- |84||[[Masaka District|Masaka]]|| 297,004 || 364,800 |- |96||[[Mityana District|Mityana]]|| 328,964 || 378,800 |- |82||[[Mpigi District|Mpigi]]|| 250,548 || 305,300 |- |94||[[Mubende District|Mubende]]|| 412,804 || 641,800 |- |79||[[Mukono District|Mukono]]|| 596,804 || 757,500 |- |99||[[Nakaseke District|Nakaseke]]|| 197,373 || 254,900 |- |101||[[Nakasongola District|Nakasongola]]|| 181,795 || 233,400 |- |86||[[Rakai District|Rakai]]|| 291,431 || 338,900 |- |89||[[Sembabule District|Sembabule]]|| 252,597 || 319,300 |- |81||[[Wakiso District|Wakiso]]|| 1,997,418 || 3,519,300 |- ! colspan="2" |Total !9,529,238 !12,762,200 |} | |valign="top"| {|class="wikitable sortable" style="font-size:90%;" |+'''Eastern Region<ref>{{cite web|url=https://www.ubos.org/wp-content/uploads/statistics/SAP_Eastern.xlsx|title=Eastern Region - Parish Level Profiles (Census 2014)|date=5 April 2019|access-date=30 January 2023}}</ref><ref name=PopEst/><br>(green)''' !Maapu!!Disitulikiti!!Pop (2014)!!Pop(2023 est.) |- |42||[[Amuria District|Amuria]]|| 183,348 || 248,500 |- |64||[[Budaka District|Budaka]]|| 207,597 || 278,600 |- |52||[[Bududa District|Bududa]]|| 210,173 || 307,200 |- |58||[[Bugiri District|Bugiri]]|| 382,913 || 536,400 |- |60||[[Bugweri District|Bugweri]]|| 164,886 || 205,600 |- |46||[[Bukedea District|Bukedea]]|| 203,600 || 291,800 |- |50||[[Bukwo District|Bukwa]]|| 89,356 || 137,200 |- |47||[[Bulambuli District|Bulambuli]]|| 174,513 || 264,500 |- |56||[[Busia District, Uganda|Busia]]|| 323,662 || 416,700 |- |62||[[Butaleja District|Butaleja]]|| 244,153 || 332,200 |- |65||[[Butebo District|Butebo]]|| 144,971 || 125,700 |- |70||[[Buyende District|Buyende]]|| 323,067 || 468,400 |- |72||[[Iganga District|Iganga]]|| 339,311 || 436,800 |- |74||[[Jinja District|Jinja]]|| 471,242 || 535,800 |- |39||[[Kaberamaido District|Kaberamaido]]|| 105,152 || 148,700 |- |40||[[Kalaki District|Kalaki]]|| 109,874 || 155,400 |- |71||[[Kaliro District|Kaliro]]|| 236,199 || 317,900 |- |75||[[Kamuli District|Kamuli]]|| 486,319 || 596,100 |- |48||[[Kapchorwa District|Kapchorwa]]|| 105,186 || 133,900 |- |43||[[Kapelebyong District|Kapelebyong]]|| 87,580 || 112,500 |- |44||[[Katakwi District|Katakwi]]|| 166,231 || 209,700 |- |66||[[Kibuku District|Kibuku]]|| 202,033 || 278,200 |- |45||[[Kumi District|Kumi]]|| 239,268 || 309,500 |- |49||[[Kween District|Kween]]|| 93,667 || 118,000 |- |73||[[Luuka District|Luuka]]|| 238,020 || 281,600 |- |54||[[Manafwa District|Manafwa]]|| 153,447 || 186,300 |- |59||[[Mayuge District|Mayuge]]|| 473,239 || 615,200 |- |63||[[Mbale District|Mbale]]|| 488,960 || 639,700 |- |57||[[Namayingo District|Namayingo]]|| 215,443 || 247,400 |- |53||[[Namisindwa District|Namisindwa]]|| 200,378 || 247,900 |- |61||[[Namutumba District|Namutumba]]|| 252,557 || 336,400 |- |68||[[Ngora District|Ngora]]|| 141,919 || 178,400 |- |67||[[Pallisa District|Pallisa]]|| 241,919 || 399,500 |- |69||[[Serere District|Serere]]|| 285,903 || 401,800 |- |51||[[Sironko District|Sironko]]|| 242,421 || 290,500 |- |41||[[Soroti District|Soroti]]|| 296,833 || 401,000 |- |55||[[Tororo District|Tororo]]|| 517,080 || 639,700 |- ! colspan="2" |Total !9,042,420 !11,830,700 |} | |valign="top"| {|class="wikitable sortable" style="font-size:90%;" |+'''Northern Region<ref>{{cite web|url=https://www.ubos.org/wp-content/uploads/statistics/SAP_Northern.xlsx|title=Northern Region - Parish Level Profiles (Census 2014)|date=5 April 2019|access-date=30 January 2023}}</ref><ref name=PopEst/><br>(yellow)''' !Maapu!!Disitulikiti!!Pop (2014)!!Pop(2023 est.) |- |27||[[Abim District|Abim]]|| 107,966 || 182,800 |- |12||[[Adjumani District|Adjumani]]|| 225,251 || 240,000 |- |28||[[Agago District|Agago]]|| 227,792 || 262,500 |- |31||[[Alebtong District|Alebtong]]|| 227,541 || 286,400 |- |38||[[Amolatar District|Amolatar]]|| 147,166 || 182,000 |- |23||[[Amudat District|Amudat]]|| 105,769 || 151,900 |- |13||[[Amuru District|Amuru]]|| 186,696 || 232,500 |- |35||[[Apac District|Apac]]|| 185,322 || 249,600 |- |3||[[Arua District|Arua]]|| 442,586 || 557,900 |- |37||[[Dokolo District|Dokolo]]|| 183,093 || 232,900 |- |16||[[Gulu District|Gulu]]|| 275,613 || 352,500 |- |20||[[Kaabong District|Kaabong]]|| 116,346 || 134,400 |- |19||[[Karenga District|Karenga]]|| 51,533 || 73,100 |- |18||[[Kitgum District|Kitgum]]|| 204,048 || 232,900 |- |1||[[Koboko District|Koboko]]|| 206,495 || 287,500 |- |33||[[Kole District|Kole]]|| 239,327 || 308,800 |- |21||[[Kotido District|Kotido]]|| 181,050 || 219,700 |- |36||[[Kwania District|Kwania]]|| 183,304 || 234,600 |- |17||[[Lamwo District|Lamwo]]|| 134,371 || 148,100 |- |32||[[Lira District|Lira]]|| 408,043 || 516,000 |- |7||[[Madi-Okollo]]|| 140,188 || 176,800 |- |2||[[Maracha District|Maracha]]|| 186,134 || 219,500 |- |22||[[Moroto District|Moroto]]|| 103,432 || 126,300 |- |10||[[Moyo District|Moyo]]|| 95,951 || 116,400 |- |25||[[Nabilatuk District|Nabilatuk]]|| 68,409 || 102,500 |- |24||[[Nakapiripirit District|Nakapiripirit]]|| 88,281 || 128,100 |- |26||[[Napak District|Napak]]|| 142,224 || 166,200 |- |5||[[Nebbi District|Nebbi]]|| 238,757 || 306,300 |- |14||[[Nwoya District|Nwoya]]|| 133,506 || 314,300 |- |11||[[Obongi District|Obongi]]|| 43,061 || 52,300 |- |15||[[Omoro District|Omoro]]|| 160,732 || 216,400 |- |30||[[Otuke District|Otuke]]|| 104,254 || 150,600 |- |34||[[Oyam District|Oyam]]|| 383,644 || 491,600 |- |29||[[Pader District|Pader]]|| 178,004 || 206,700 |- |6||[[Pakwach District|Pakwach]]|| 158,037 || 219,000 |- |8||[[Terego District|Terego]]|| 199,303 || 251,500 |- |9||[[Yumbe District|Yumbe]]|| 484,822 || 775,000 |- |4||[[Zombo District|Zombo]]|| 240,081 || 306,100 |- ! colspan="2" |Total !7,188,132 !9,411,700 |} | |valign="top"| {|class="wikitable sortable" style="font-size:90%;" |+'''Western Region<ref>{{cite web|url=https://www.ubos.org/wp-content/uploads/statistics/SAPs_Western_Region.xlsx|title=Western Region - Parish Level Profiles (Census 2014)|date=5 April 2019|access-date=30 January 2023}}</ref><ref name=PopEst/><br>(purple)''' !Maapu!!Disitulikiti!!Pop (2014)!!Pop(2023 est.) |- |122||[[Buhweju District|Buhweju]]|| 120,720 || 156,900 |- |104||[[Bulisa District|Buliisa]]|| 113,161 || 171,300 |- |111||[[Bundibugyo District|Bundibugyo]]|| 224,387 || 285,000 |- |112||[[Bunyangabu District|Bunyangabu]]|| 170,247 || 208,000 |- |123||[[Bushenyi District|Bushenyi]]|| 234,443 || 254,200 |- |105||[[Hoima District|Hoima]]|| 305,531 || 413,100 |- |118||[[Ibanda District|Ibanda]]|| 249,625 || 290,900 |- |127||[[Isingiro District|Isingiro]]|| 486,360 || 658,100 |- |136||[[Kabale District|Kabale]]|| 230,609 || 256,900 |- |113||[[Kabarole District|Kabarole]]|| 298,989 || 357,500 |- |109||[[Kagadi District|Kagadi]]|| 351,033 || 474,700 |- |107||[[Kakumiro District|Kakumiro]]|| 293,108 || 601,900 |- |116||[[Kamwenge District|Kamwenge]]|| 270,668 || 372,000 |- |132||[[Kanungu District|Kanungu]]|| 252,144 || 235,400 |- |120||[[Kasese District|Kasese]]|| 694,987 || 843,900 |- |117||[[Kazo District|Kazo]]|| 151,023 || 240,400 |- |108||[[Kibale District|Kibaale]]|| 140,947 || 234,800 |- |106||[[Kikuube District|Kikuube]]|| 267,455 || 414,400 |- |126||[[Kiruhura District|Kiruhura]]|| 177,054 || 205,300 |- |102||[[Kiryandongo District|Kiryandongo]]|| 266,197 || 339,200 |- |133||[[Kisoro District|Kisoro]]|| 281,705 || 332,200 |- |119||[[Kitagwenda District|Kitagwenda]]|| 143,786 || 197,800 |- |115||[[Kyegegwa District|Kyegegwa]]|| 281,637 || 551,900 |- |114||[[Kyenjojo District|Kyenjojo]]|| 422,204 || 584,400 |- |103||[[Masindi District|Masindi]]|| 291,113 || 366,900 |- |125||[[Mbarara District|Mbarara]]|| 344,904 || 414,000 |- |130||[[Mitooma District|Mitooma]]|| 183,444 || 198,900 |- |110||[[Ntoroko District|Ntoroko]]|| 67,005 || 80,700 |- |129||[[Ntungamo District|Ntungamo]]|| 483,841 || 569,200 |- |134||[[Rubanda District|Rubanda]]|| 196,896 || 213,400 |- |121||[[Rubirizi District|Rubirizi]]|| 129,149 || 151,500 |- |135||[[Rukiga District|Rukiga]]|| 100,726 || 107,200 |- |131||[[Rukungiri District|Rukungiri]]|| 314,694 || 342,000 |- |128||[[Rwampara district|Rwampara]]|| 127,725 || 153,100 |- |124||[[Sheema District|Sheema]]|| 207,343 || 226,300 |- ! colspan="2" |Total !8,874,860 !11,503,400 |} |} == Ebiwandiiko ebikozesebwa == lozivqrxn5i9h1e8rige1jkxypy1ixc Nte Clan 0 12594 74760 74724 2026-09-13T16:57:32Z Thomas Katongole Lwebuga 11684 /* Laba na bino */ 74760 wikitext text/x-wiki == '''EKIKA KY’ENTE ''(COW CLAN)'':''' == Ekika ky’ Enter kye kimu ku [[:en:Clan|bika]] atanu mwebibiri (52 clans) ebisangaibwa mu [[:en:Buganda|Bwakabaka bwa Buganda]]. Omukulu w’ekika Ky’ Ente ye Mutaka Katongole-Mugatta. Jajja we kika Katongole agambibwa nti yava mu [[:en:Bunyoro_kingdom|Bwakabaka / Obukama bwa Bunyoro-Kitara]]. Entebe y’Omutaka Katongole akulira ekika ky’ Ente esangibwa Mulema mu Buddu. <ref>{{Cite web |title=Nte History |url=https://www.obutaka.com/en/clans/clan-history/nte-history |access-date=2024-02-13 |website=www.obutaka.com |archive-date=2024-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240213104042/https://www.obutaka.com/en/clans/clan-history/nte-history |url-status=dead }}</ref> Mulema kyalo ekisangibwa ku njegoyego y’ebugwanjuba y’enyanja Nalubaala (Lake Victoria). Jjajja w’ekika ky’Ente owokuntiko Omutaka Katongole ava mu Bagabo b’e Mulema. Era kyekyo lwaki Katongole yeddira Nte Nkuggu (etalina mukira). Ebikwata ku Kika ky’ Ente bingi era e Kika kino kirina emitindo gy’ Ente ezeddirwa bingi. Buli mutindo nabuli siga mu Kika birina obuzaale, ennono, wamu n’obulombolombo ebyawukana. Naye newnkubadde nga Ente ezeddirwa nyingi naye Omutaka Katongole - Mugatta ye Katikkiro we Kika ky’ Ente. Era buli mutindo guyita mu Katongole okweyunga kubika ebirala mu Bwakabaka bwa Buganda okutuuka eri Ssabasajja Kabaka, Ssabataka wa Buganda. Entegeka eno ab’ Ente okuba n’obukulembeze obumu kyatekebwawo Ssabasajja Ssekabaka Daudi Chwa II - anti yagamba nti “buli Nte esobola okuzala ginawayo”. Era Ssabasajja yali mutuufu enti Ente Enkuggu (etalina mukira) eyinza okuzaala Ente eya Kayinda, oba eya Busito, oba eya Lubombwe. == '''AB’ETUTUMU MU EKIKA KY’ENTE MU BUGANDA:''' == Abente be bazaala Ssekabaka Edward Frederick William David Walugembe Mutebi Luwangula Muteesa II (19 November 1924 – 21 November 1969). Ssekabaka Muteesa II yalinnya ku Namulondo ya Buganda nga 22 November 1939.  Ssekabaka Muteesa II yayali Pulesidenti wa Uganda eyasooka  okuva mu 1962 okutuuka mu 1966 Milton Obote lweyamujjako obuyinza mu kikangabwa. Maama we Ssekabaka Muteesa yayali Nnabagereka Irene Drusila Namaganda -- (November 11, 1896 – September 15, 1957). Nnabagereka Irene Drusila Namaganda yayali omukyala omukulu owa Ssekabaka Daudi Chwa II. Ate era yafuuka Namasole wa Buganda nga mutabaniwe Ssekabaka Muteesa II atudde ku Namulondo. Bakadde ba Nnabagereka Irene Drusila Namaganda yeyali omwami Yonasani Kayizi (1870 - 1930), ne mukyalawe Ketula Nakato Kayizi (1875 – 1959) abavanga mu Buddu. Omuzilante Kayizi yali Mwawule era Yamuna obwawule mu 1896 nga ye mwawule eyasooka mu Buganda.<ref>{{Cite web |url=https://www.wikitree.com/wiki/Kaidzi-1 |access-date=2026-09-05 |website=www.wikitree.com}}</ref> == '''AMASIGA / EMITINDIRO GY’ EKIKA KY’ ENTE:''' == Ekika ky’ Ente kirimu amasiga agamanyiddwa mu Butongole musanvu (7).<ref>{{Cite book |last=Baral |first=Gehanath |date=2023 |title=Fluid Therapy in Labor |url=https://doi.org/10.1007/978-981-19-6145-8_44 |last2=Singh |first2=Ekika |publisher=Springer Nature Singapore |isbn=978-981-19-6144-1 |location=Singapore |pages=621–631}}</ref> Abantu bonna ebeddira Ente bakulemberwa Katongole-Mugatta (Omukulu ow'ekika ky'E Nte). Buli siga mu kika Ky ‘Ente lirina Omutaka era omukulu wesiga era ono yayunga esiga eri Katongole-Mugatta. Buli siga lirondoola obulombolombo n'empisa zaakyo. Gano wamanga ge masiga mu kika ky’ Ente agasinga okumanyika ennyo newankudde nga ekika kirina n’emitindiro emilala mingi. # '''Ente Enkuggu oba Enkunku''': Eno ye Nte ezalibwa [[:en:Cow|nga]] telina mukira. Abeddira Ente eno tebalya n Yama ya Nte talina mukira. Era tabalyanga kintu kyonna oba ettu erisibiddwa nga tekuli kaayi kayiseeko kuliwa ogwalibadde omukira. # '''Ente ya Lubombwe''': Eno ye Nte efaananamu nga Entulege ku Ddiba lyayo. # '''Ente ya Kaasa''': Eno ye Ente eriko ebbala eryeru ku mutwe. # '''Ente y’ Obusito''': Eno ye Nte eddamu okuwaka oba okuweeka nga tewannayita nnaku mwenda nga emaze okuzaala. Abeddira Ente eno tebanywa mata gavudde munte eno. # '''Ente ya Kayinda:''' Eno ye Nte erina omugongo omuddugavu oba Kawembawemba okuva ku mutwe okutuuka ku mukira. # '''Ente y’ Ekiganja''': Eno ye Nte erina ekinuulo ekimu kiddugavu ekirala kyeru. <ref name=":1">{{Cite web |title=Nte |url=https://www.obutaka.com/en/clans/nte |access-date=2024-02-13 |website=www.obutaka.com |archive-date=2024-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240213104041/https://www.obutaka.com/en/clans/nte |url-status=dead }}</ref> # '''Ente e Mpuula''': ENo ye Nte ebeera neddiba eriringa ettosi. Ssekabaka Daudi Chwa II yagatta abeddira Ente ez’emitindo gino gyonna mu Kika kimu eky’Ente nga kikulirwa Omutaka Katongole - Mugatta. Naye buli mutindo gulina amasiga gagwo ageetuukira ku Katongole. Era buli mutindo gulina era gukuuma obujajja, ennono wamu n’obulombolombo obwago. == '''EBIKULU EBIKWATA KU KIKA KY’ENTE:''' == {| class="wikitable" |+ ! Ekika ! Obubaka |- | Ekika | Nte |- | Akabiro | Ŋŋaali |- | Omukulu w'Ekika (Omutaka). | Katongole Muggata |- | Entebe y'Ekika (Obutaka) | Mulema, [[Buddu]] |- | Omubala | # Wante talina kabi. Mbadde ngaleeta (amata), omusumba aganywedde. # Ekyuma nkiridde, n'omukimba (omusaala) ngulidde. # Bwembirya, bwembiwoza, binsanga mu ssasa. <ref name=":1" /> |} == '''ENSIBUKO Y’EKIKA KY’ENTE:''' == Kigambibwa mubyafaayo nti omu kubasajja abwerekera Kabaka Kintu Kato ne Mugandawe Omukama Rukidi Isingoma (Wasswa) nga bajja munsi eno Jajja eyavaamu abantu abeddira Ente Enkuggu abali mu Buganda Kati yajja awerekera abalangira bano ababiri. Era kigamibibwa nti Kintu Kato ne Rukidi Isingoma bwebaava mu Abisiniya basooka kusisira mu Masaba (Mount Elgon - Elgonyi). Baali banonya ekitundu ekirimu obulamu wamu namatale amalungi. Anti omusajja eyawerekera ba Ssekabaka bano eyali ayitibwa Kiswiga yali Muweesi mukugu. Kintu Kato bweyatuuka mu Muwawa oluvanyuma gyetuuma Buganda, yayawukana ne mugandawe Rukidi Isingoma. Kintu yasigala mu Muwawa (Buganda), ate munne Rukidi Isingoma neyeyngerayo era nakkalira e Bunyoro. Abantu abalala Kintu ne Rukidi bebajja nabo beyawuzaamu, abantu abamu ne basigala ne Kabaka Kintu, ate abalala nebagenda ne Rukidi Wasswa eyalya Obukama bwa Bunyoro-Kitala. Abagenda n’Omukama Rukidi Wasswa mwemwali ne Jajja wekika ky’Ente Kiswiga.<ref>{{Cite book |date=2023-03-02 |title=Katikkiro, n. |url=https://doi.org/10.1093/oed/1122807463 |publisher=Oxford University Press}}</ref> Rukidi Isingoma (Wasswa) nga atuuse e Bunyoro yakuba embugaye e Kibulala mu Singo, era Naalya Obukama bwa Bunyoro-Kitara nayitibwa Omukama Rukidi Chwamale Mwanga Winyi. Ono yeyafuuka Omukama Isingoma (Wasswa) Mugaga Rukidi eyatandika obukulembeze bwa Babito mu Bunyoro-Kitara. Omukama Rukidi yawa musajjawe Kiswiga ettaka ku mutala Kyankere eriri mu Ssingo, anti Kiswiga yali ''Muweesi'' ate nga mu Ssingo mwalimu amayinja gebayitanga amatale nga mangi ddala. Kiswiga yeyawesezanga Omukama Rukidi amafumu, obwambe, nebintu ebirala. Kiswiga yakolanga ebintu bingi muno mwemwali; okukola amafumu, enkumbi, obwambe, okuweta obukomo bwabambejja ate nendege zabalangira. Ku Kyankere Kiswiga gyeyazalira abaana be bano; Lwekana, Bwebale, Kaweesi, Kagolo era nabalala bangi. Kiswiga bweyafa omwanawe Lwekana yeyamusikira. Lwekana nga amaze okusikira kitaawe Kiswiga naye yatuula ku kyalo Kyankere nakkalira. Lwekana yazaala abaana bano abamanyikiddwa; Wangi, Kyumu, Kyamanywa n’abalala bangi. Lwekana bweyafa omwanawe Wangi n’amusikira. Wangi naye yatuula mu Singo era yazaala abaana be bano; Katongole, Lwekana, Njuki, Kitaka, Kalibata, Ddungu, Mulindwa n’abalala bangi. Era Wangi naye yali ''Muweesi'' nga Jajjawe Kiswiga nekitaawe Lwekana. Nga Katongole akuze wamu nebagandabe abamu bayawukuna ku Kitaabwe Wangi nabamuleka e Kyankere ate bbo nebagenda basenga ku mitala Kyaninga, abalala nebeyongerayo nebasenga e Mabona. Kalibata ye yasenga ku lusozi Ngobya. Katongole ne bagandabe bonna baweesezanga ku ngyegoyego z’omugga Lusamule, oguyiwa amazzi mu Mugga omunene Mayanja. Wangi bweyafa mutabaniwe Katongole yeyamusikira. Naye Katongole yali ayagala nnyo Kitawe era nga munganzi nnyo. Kale kitaawe bweyafa omwezi gwali gwa ggabogabo (nga mwetolovu era nga gumemuka ng’enjuba), era kulwo Katongole yagaana okulya emmere mukyalawe gyeyali amutegekedde akawungeezi olw’okukungubagira kitaawe. Era ekiro ekyo yasula kukyoto teyesogga bulili. Olw’okujjukiranga olunaku kitaawe Wangi lweyafirako yagamba nti, “Nze n’abaana bange wamu Nabasumba yange bonna tetujja kulyanga kyagulo nga omwezi gwa ggabogabo.” Era akalombolombo kano kekavirako abaana nabazzukulu ba Katongole okuyitibwa ABAGABO. Era Katongole nabaanabe batandika enkola enkola eyokujjukiranga Wangi nabantu babwe abalala abaana nga babasibira ku mwezi gwe ggabogabo era wabangawo y'okutukuza emyoyo ate nokusabira abalala okufuna ebirungi, obugagga, amaka nebirala omuntu byeyabanga ayagala okwetuusaako. Emikolo gino gyamalanga ennaku ssatu nga omwezi ogwegabogabo (omujuvu) tegunavaayo n'endala ssatu nga guvuddeyo. <ref name=":1" /> Naguno gujjwa Abagabo akalombolombo kano bakasaamu ekitiibwa. == '''AB’ENTE N’OKUWEESA MU BUNYORO-KITARA:''' == Abaweesi (Blacksmith) omugaso gwamanyi nnyo mubyafaayo by’ Obukama bwa Bunyoro-Kitara wamu n’obwa Kabaka bwa Buganda. Omulimu gw’okuweesa guno Gwayamba nnyo okukulakulanya Bunyoro-Kitara muby’ obulimi, obusubuuzi, wamu neby’ amagye. Bunyoro-Kitara yakulakulana mangu ate nemanyika nnyo nga ensibuko yokuweesa n’okusanuusa ebyuma (metal working) mubitundu ebyetolodde enyanja Nalubaale. Kiswiga nabaanabe era nabantu bebatendekanga bebatambuzanga omulimu guno og’omugaso mu Bunyoro-Kitara.<ref>{{Cite book |last=Doyle |first=Shane |date=2011-12-08 |title=Winyi IV, Tito |url=https://doi.org/10.1093/acref/9780195301731.013.50217 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-530173-1}}</ref> Kigambibwa nti Kiswiga nabaanabe wamu nabaweesi beyalungamya mu mulimu guno bakola kinene okuyamba Rukidi Isingoma (Wasswa) okulwana era n’okufuuka Omubito (Omukulembeze) mu Bunyoro-Kitara. Anti Katongole neebanne balina amagezi agasukuluma mukuyiya era n’okusanuusa ebyuma okuva mu mayinja (Amatale). Bakoleranga Rukidi Isingoma ebyokulwanyisa ate n’okutendeka egyelye mukokozesa eby’okulwanyisa bino. Mubyokulwanyisa byebakolnga mwe mwali amafumu, engabo, obusaale, emitego, embazzi nebirala. Essassa lya Katongole lyali mu Singo ku mugga Lusamule okumpi ne Kibulala. Omugga Lusamule mutono naye guyiwa amazi gagwo mu mugga omunene Mayanja. Bali balina okubeera okumpi namazi, anti okuweesa bali beetaaga amayinja ate n’amazi ag’okuwoza ate n’okuyoyota byebabanga bawesezza. Omulimu omulala Oglala omukukutivu eri Katongole nabaanabe kwekulunda ente. == '''AMANNYA AGATUUMIBWA AB’EKIKA KY’ENTE:''' == Amannya ag’ekika ky’ Ente mangi nnyo. Waliwo agabasajja ate nagabakyala. Amannya agasinga gatuumibwa okuva mu milimu oba ebikolwa ba Jjajaffe bye byebakolanga ate n’ebyo ebyaliwo ne bye balabanga munsi mubudde obwo. Amannya gagwa mu biti bino; 1). Agaava kumilimu gwabwe ogw’okuweesa. 2). Agaava kumulimu gwabwe ogw’obulunzi. 3). Agaana mu ngero, oba ag’okugereesa. 4). Agaava mu byaliwo munsi mubudde obwo. 5). Agaava mu Mikago - emikwano. 6). Agaava mukubbula. {| class="wikitable" | valign="top" | {| class="wikitable" | colspan="4" valign="top" |'''AMANNYA G'ABASAJJA''' |- | valign="top" |Aligaweesa | valign="top" |Katema Kansinjo | valign="top" |Lwesabula | valign="top" |Nnyondo |- | valign="top" |Bagonza Kyesero | valign="top" |Katongole | valign="top" |Maganagante | valign="top" |Nsasi |- | valign="top" |Bakaze | valign="top" |Kawaganya | valign="top" |Maganda | valign="top" |Nsinjo |- | valign="top" |Balirondo Bbalakka | valign="top" |Kaweesi | valign="top" |Magezi Ntake | valign="top" |Ntensibe |- | valign="top" |Balunonyeza Mbazzi | valign="top" |Kaweewo | valign="top" |Manda | valign="top" |Ntwata |- | valign="top" |Balyanente | valign="top" |Kayaabula | valign="top" |Mbajo | valign="top" |Ssaaka Kyuma |- | valign="top" |Balyangente | valign="top" |Kayima | valign="top" |Mbalire | valign="top" |Ssazi |- | valign="top" |Bazziwe | valign="top" |Kiganda | valign="top" |Mivubo Gyabaweesi | valign="top" |Ssebiragala |- | valign="top" |Biraalo | valign="top" |Kigodo | valign="top" |Miwanda | valign="top" |Ssebugenyi |- | valign="top" |Birigenda Bitalo | valign="top" |Kigulenkumbi | valign="top" |Mpijja | valign="top" |Ssebuuma |- | valign="top" |Biriggwa | valign="top" |Kitasse Muyima | valign="top" |Mugaati | valign="top" |Ssebyanzi |- | valign="top" |Bivuge Ebidde | valign="top" |Kitunzi | valign="top" |Mugabo | valign="top" |Ssebyayi |- | valign="top" |Bubugga | valign="top" |Kityamuweesi | valign="top" |Muganji | valign="top" |Ssekikubo Kitutente |- | valign="top" |Buggala Nziji | valign="top" |Kiwanyizi | valign="top" |Mugenyi | valign="top" |Ssekyanzi |- | valign="top" |Bukulu Bwante | valign="top" |Kyewalyanga | valign="top" |Mugenyi Asooka | valign="top" |Ssemaganda |- | valign="top" |Buuma | valign="top" |Kyuma | valign="top" |Mugonyi | valign="top" |Ssemanda Agemenyambazzi |- | valign="top" |Bwebale | valign="top" |Lubowa | valign="top" |Mugonza | valign="top" |Ssemata |- | valign="top" |Byuma | valign="top" |Lugasa | valign="top" |Mukimba | valign="top" |Ssempijja |- | valign="top" |Ddungu | valign="top" |Lugomugenyi | valign="top" |Mukooza | valign="top" |Ssenkomera |- | valign="top" |Enteweraga | valign="top" |Lugonvu | valign="top" |Mulema | valign="top" |Ssennyondo |- | valign="top" |Jjesero | valign="top" |Lujuna | valign="top" |Muliro Gwassasa | valign="top" |Ssente |- | valign="top" |Kagayo | valign="top" |Lukyamuzi | valign="top" |Munyagwa | valign="top" |Ssenyana |- | valign="top" |Kagodo | valign="top" |Luliiramunnyana | valign="top" |Musubire | valign="top" |Ssenyondo |- | valign="top" |Kajimbo | valign="top" |Lutangirante | valign="top" |Musumba | valign="top" |Sserugo |- | valign="top" |Kajojo | valign="top" |Luweesi | valign="top" |Mutagubya | valign="top" |Sseruwugge |- | valign="top" |Kakinda | valign="top" |Luwerekera | valign="top" |Muweesi | valign="top" |Ssessazi |- | valign="top" |Kakooza | valign="top" |Luwondera | valign="top" |Muwulya | valign="top" |Ssewalinte |- | valign="top" |Kalegga | valign="top" |Luwugge | valign="top" |Muyira | valign="top" |Ssewannyana |- | valign="top" |Kalugo | valign="top" |Luyima | valign="top" |Mwesezi | valign="top" |Ssewante |- | valign="top" |Kaluma | valign="top" |Lwabisaka | valign="top" |Mwota Ssubi | valign="top" |Tteero Kibira |- | valign="top" |Kaluusi | valign="top" |Lwasamayinja) | valign="top" |Nakaana | valign="top" |Wangi Mu Lubaale |- | valign="top" |Kannyambo | valign="top" |Lwasampijja | valign="top" |Nduusi | valign="top" |Wante Talina Kabi |- | valign="top" |Kasibante | valign="top" |Lwebuga | valign="top" |Njagala | valign="top" |Zzalugo Teziyomba |} | valign="top" | {| class="wikitable" | colspan="4" valign="top" |'''AMANNYA G'ABAKYALA''' |- | valign="top" |Nabagabo | valign="top" |Nakyanzi | valign="top" |Namugenyi | valign="top" |Natoolo |- | valign="top" |Nabagonza | valign="top" |Nakyesero | valign="top" |Namugonza | valign="top" |Natteero |- | valign="top" |Nabakooza | valign="top" |Nakyuma | valign="top" |Namugonza | valign="top" |Navvumbe |- | valign="top" |Nabalamazi | valign="top" |Nalugo | valign="top" |Namukimba | valign="top" |Nawangi |- | valign="top" |Nabasumba | valign="top" |Nalujjuna | valign="top" |Namukooza | valign="top" |Nawante |- | valign="top" |Nabatongole | valign="top" |Nalukwanzi | valign="top" |Namusambante | valign="top" |Nnannyana |- | valign="top" |Nabaweesi | valign="top" |Nalusira | valign="top" |Namusubire | valign="top" |Nnyana |- | valign="top" |Nabbona | valign="top" |Naluweesi | valign="top" |Namusumba | valign="top" |Terinakabi |- | valign="top" |Nabide | valign="top" |Naluwugge | valign="top" |Namuvubo | valign="top" |Wannyana |- | valign="top" |Nabiragala | valign="top" |Naluyijja | valign="top" |Namuweesi | valign="top" | |- | valign="top" |Nabiralo | valign="top" |Naluyima | valign="top" |Namuwulya | valign="top" | |- | valign="top" |Nabiwata | valign="top" |Namagana | valign="top" |Namuyingo | valign="top" | |- | valign="top" |Nabugenyi | valign="top" |Namaganda | valign="top" |Namuyira | valign="top" | |- | valign="top" |Nabuuma | valign="top" |Namalyante | valign="top" |Namuyira | valign="top" | |- | valign="top" |Nabuuma | valign="top" |Namanda | valign="top" |Nanduusi | valign="top" | |- | valign="top" |Nabuyungo | valign="top" |Namasiriba | valign="top" |Nanjagala | valign="top" | |- | valign="top" |Nabyanzi | valign="top" |Namata | valign="top" |Nanjuki | valign="top" | |- | valign="top" |Nabyuma | valign="top" |Nambaje | valign="top" |Nankomera | valign="top" | |- | valign="top" |Naggana | valign="top" |Nambalire | valign="top" |Nankuuwe | valign="top" | |- | valign="top" |Najjesero | valign="top" |Namivubo | valign="top" |Nankwale | valign="top" | |- | valign="top" |Nakabiga | valign="top" |Namiwanda | valign="top" |Nannume | valign="top" | |- | valign="top" |Nakaddu | valign="top" |Namiwanda | valign="top" |Nannyondo | valign="top" | |- | valign="top" |Nakagodo | valign="top" |Namiyingo | valign="top" |Nansasi | valign="top" | |- | valign="top" |Nakasibante | valign="top" |Namiyingo | valign="top" |Nansawa | valign="top" | |- | valign="top" |Nakate | valign="top" |Nampera | valign="top" |Nansinjo | valign="top" | |- | valign="top" |Nakaweesi | valign="top" |Nampijja | valign="top" |Nantensibe | valign="top" | |- | valign="top" |Nakayima | valign="top" |Nampomero | valign="top" |Nantwatwa | valign="top" | |- | valign="top" |Nakayingo | valign="top" |Namugaati | valign="top" |Nanyondo | valign="top" | |- | valign="top" |Nakayondo | valign="top" |Namugabo | valign="top" |Nassaazi | valign="top" | |- | valign="top" |Nakinja | valign="top" |Namuganji | valign="top" |Nassasa | valign="top" | |- | valign="top" |Nabagabo | valign="top" |Nakyanzi | valign="top" |Namugenyi | valign="top" |Natoolo |} <nowiki>*</nowiki>Nakayima – Lino lyali Linnya lya mmandwa ya Kabaka Ndawula eyaberanga ku lusozi Mudende |} == '''KATONGOLE N’ABAANABE BAWANGANGUKA OKUVA E’BUNYORO:''' == Ebyogerwa kukuva kwa Katongole nabantubee Bunyoro biwerako. Biwerako lwansonga nti ebigambo bino tebyawandikibwa nga byakabaawo. Naye naye buli kiragae nti Katongole yanyiza Omukama, ekintu kyeyali tasobola kumusonyiwa. # '''ENTE ENKUNKU EZALIBWA MU KIRALO KYA KATONGOLE;''' Olwali olwo nga ente mukiraro kya Katongole ezaala enyanja nga telina mukira. Ente bwetutyo yali terabwangako mukiralo kyonna era Katongole yamutiisa nnyo. Ente eno etalina mukira yali erabika bubi nnyo era ng’ebeera yetoloddwa ensowera. Abaana ba Katongole ente eno nga tebaagala kugitunulako oba kugitwala kutale kugirunda nante ndala. Katongole ente eno teyagyagala nakatono era yagamba abaanabe nti, “Ente eno nebwerikula tewabanga n’omu annywa amata gaayo oba okulya ennyama yaayo. Bwatyo Katongole nafuula Ente etalina mukira ey’omuziro era akabonero kaabwe akabawula kubantu abalala n’okutusa kati. Naguno gujjwa bazzukulu ba Katongole Abagabo be Mulema tebalya nnyama y’ensolo yonna ezaalibwa nga terina mukira. Nebweliba tooke ona gonja emissa nelitayisayo mpumumpu Abagabo tebalirya. Era akalombolombo kano kagenda nekitundu erisibiddwa nerikunguyira nga teririna kaayi kasoolobyeko, anti nalyo Abagabo ebiriimu tebalirya. Enti eyo etalina mukira ng’ezzaliddwa yasomba bangi okujja okugyerabirako. Naye mwabo mwemwali nebatayagaliza Katongole. Omu kwabo yali mulaguzi w’ Omukama wa Bunyoro-Kitara. Bweyawulira ekyagudde mukiraro kya Katongole nagamba Omukama nti toddamu kunywa mata gava wa Katongole anti bwonaganywa oba kweletera ebizibu. Era yasalako Katongole ebigambo bingi ebyamukyayisa Omukama wa Bunyoro. 2. '''MUWALA WA KATONGOLE AZAALA NAMAGOYE:''' Olwatuuka nga Katongole asiigira Omukama Wanyi II muwalawe Nakayija. Olwali olwo, Nakayija Nasuna olubuto. Eby’embi bweyazaala omwana gweyazala yali Namagoye. Omukama bwebamubulira nti Nakayija omwana gwazadde Namagoye gwe wamma natya nnyo. Bwatyo yayita abalubaale be bamulagule kumwana ono Namagoye ate wamu ne Maama w’ omwana ono. Abalubaale bonna bamugamba kimu nti omwana ono aja kuba wabulabe eri Omukama wamu n’ Obukama bwa Bunyoro. Bamaulugula nti okujjwo obulabe buno omwana ono alina okutugibwa. Era bamugamba nti Nakayija nnyini womwana wamu ne kitaawe Katongole n’abantu ba Katongole bonna battibwe. Katongole ebigambo by’abalubale bwebyamugwa mumatu nakungaanya bakazi be, abaana be, wamu nab’ ekikakye bonna nabategeza nti balina okwabulira Kibulala - Bunyoro. Badduka nga bolekera Buganda. Katongole yawereza abantu eri Kabaka wa Buganda okumubulira era n’okumusaba obubudamo. Olugendo lwali luwanvu ate nga lulimi ebizibu anti balina okwekweka okulaba nti abamow b’ Omukama tebabagwa mubuwufu. Olugendo okugenda okugwa nga Katongole nabantu be bali mu Buddu. Naye abamu kubaana ba Katongole nabantu babwe bagendanga basigalira mukubo nga bakooye. Kalibata yasigala Kiima ku lusozi Kagaba mu Ssingo. Kaweeru ne Kitaka bano baasigala ku kayanja Mutukula akali okumpi ne Nnyanja Mburo. Katongole nabantu be bwebaava e Kagaba gyebaleka Kalibata nebatuuka e Mubende, omuwala Nakayima ne Mugangi webaasigala nabantu babwe. Nga bavudde e Mubende batuuka ku kibira nakasozi Lusiba era wano Nakaddu naababe webasigala. Bwebava ku Lusiba basomoka omugga Nabakazi era nabayita e Bujunuzi nebatuuka e Kawalya okumpi n’e Kisozi. Wano Mugalala ow’ Ensenene yabaniriza mukitundukye era wano Kangologwa naababe webasigala. Katongole bweyasiibula munywanyiwe Mugalula e Kawula basomoka omugga Katonga. Okumpi n’ omugga Katonga Kalwanga, Lwekana babantu baabwe webasimba amakanda. Ate Kalwanga bweyalengera akasozi Buganga nekibira ekyali kiketorodde nasiimawo nga walungi okwekweka, anti yalaba nga waliwo emigga egiyita erudda n’erudda ate nga waliwo nakayanja kale nga kiringa e kizinga era wano ye naababe webasigala. Ate ye Lwera yasalawo kugenda kwekweka ku nnyanja e Nabugabo. Katongole nebeyali nabo nebasooka basigala e Kankobe okumala ekiseera. Oluvanyuma baava e Kankobe nebayongerayo nebayingira mu Buddu. Mubiseera ebyo Buddu yalimu abantu batono ddala era nga mulimu ebyalo bitono era balina okunonya awalungi awokwekweka. Bali balikumpi okumalako Buddu nebatuuka kukibira Tero era wano Katongole wamusanyusa nga basobola okwekweka obulungi ate nga kati ddala baali besulidde ddala okuva e Singo ewali olubiri lw’ Omukama. Bayingira mu Kibira Tero era bakuba Katongole yakuba embuga ku mbibiro z’ akagga Kabira. Nga bagumidde mu Tero era nga Katongole alaba tewali abalondoola ye nabantu be batandika okwetaaya era abaana be nabantu abalala batandika okugenda buli omu gyayagala. Bwatyo Kagayu n’ abaana be Kabona ne Namwala nebasomoka ennyanja Kagera nebayingira mu Kiziba. Kagayu n’ abantu be bayanirizibwa Kabaka Bulungu I eyali alidde obwa kabaka bw’e Kiziba. Kabaka Bulungu I naawe Kagayu ebyalo bisatu; Bukwale, Luzinga wamu ne Ssozi. Kagayu nakuba embugaye n’essasa ku Bukwale, Kabona nazimba ku Luzinga, ate ye Namwala naabeera ku kyalo Ssozi, era nebatandika okuweseza Kabaka Bulungi I ekyayamba obwa Kabaka bwakiziba okwongera okukulakulana n’okusubula n’obwakabaka obulala. Ddungu wamu n’abaana be Wangi ne Nemba bali kwabo abaasigal ne Katongole ku Tero. Ate bwewayita akabange ye Wangi olw’okwagala okuvuba nasenguka okuva e Tero nagenda e Bukoba Kati ekiri mu Tanzania. Ye Nemba yasigala ne kitaawe wamu n’abantu abalala a basigala ne Jajjaffe Katongole ku Tero. Ku Tero Nemba gyeyazalira omwana we omuwala Lukwanzi eyayatikirira ennyo ol’okuba omulwanyi kasiggu. Anti Naguno gujjwa akyayogerwako ng’omulwanyi eya wonya Jajjawe Katongole okutibwa bweyafumita Lukwate effumu namutta. Lukwate yali atumiddwa Omukama we Bunyoro wamu nabambowa abalala okugoberera Katongole era bamutte. Olutalo luno Lukwanzi yeyaluwangula nga lwali mu kibira Tero. Nga wayise ebbanga nga waliabika tewakyali abawondera Ddungu yasalawo okuva mukibira Tero gyeyaleka Katongole n’abantu abalala. Ddungu ne mutabaniwe Nemba basengukira Kooki era nebakuba embuga yabwe ku nnyanja Kijanebarora (kitegeeza ennyanja eyajja nga abantu balaba). Era abantu abalala bebajja nabo nebasasanira mubitundu by’e Kanabulemu. Oluvanyuma ne Wangi yava e Bukoba gyeyali avubira ate nasenga e Kibimba. Mugandawe Namuyira ye n’agenda asenga ku mutala Kakira e Bugabo. Munaabwe Lubowa ye yagenda n’asenga ku mutala Mugombe okulirina omugga Muzira okumpi n’e Minziro. 3. '''KATONGOLE AFUNYISA MUKYALA W’OMUKAMA OLUBUTO;''' Ebyafaayo ebinyumizibwa ebirala bigamba nti Katongole ne muganda we Lukyamuzi baali balangira mu Bwakabaka bwa [[:en:Bunyoro|Bunyoro]]-Kitara. Mukulu waabwe yali [[:en:Omukama_of_Bunyoro|Omukama]] (Kabaka) mu kiseera ekyo, gwe baayamba okutwala entebe mu ntalo z’obulangira nga bakola amafumu n’obusaale obw’omulembe ebyasukkuluma mu buddu obwo. <ref name=":1" /> Katongole yagwa mu mukwano noomu kubakyala b’ [[:en:Omukama_of_Bunyoro|Omukama]]. Omukyala ono lwali olwo nafuna olubuto lwa Katongole. [[:en:Omukama_of_Bunyoro|Omukama]] bwe yakitegeera, yasunguwala nnyo n’alagira Katongole attibwe, wamu nabuli muntu eyali kulusegere lwa Katongole omwali [[:en:Prince|Abalangira]] wamu [[:en:Princess|Nabambejja]]. Katongole yali afulumye mu lubiri nga agenze okunonya ''amayinja ga Matale'' (amayinja mwe basaanuusa ebyuma okukola [[:en:Spear|amafumu]] [[:en:Princess|n'obusaale]] ). Lukyamuzi bweyawulira Omukama kyayogedde yadduka mangu nagenda ategeeza Katongole eyali ku mugga Lukale ebiri mu Lubiri era namugamba nti tosobola kuddayo. Yamubulira n’Omukama bwali omusunguwavu ennyo era nga yali awadde ekiragiro ky'okutta Katongole nabuli akolagana naye. Lukyamuzi yali ku lusegere nnyo ne Katongole era yasalawo okubeera ku ludda lwe. <ref name=":1" /> Ab’oluganda bano bwebamanya nti Omukama munyiivu bwati nabasalawo obutadda mu lubiri mu Singo. Era bwebatyo nebatumya abaana babwe nabakyala ekiro ekyo badduke, ng’ Omukama tategedde nti tebagenda kuno awo okuva ku mugga Lutale gyebawesezanga. Batambulanga mu kiro gyebayitanga Baganda okubalaba ate n’okutemyako abasaale b’omukama. Ebinyonyi bya Ngaali bwebyatandikanga okuyimba kumakya awo nga banguwa okwesogga ebibira oba emigga okulya ate n’okuwumula. Abaluganda bombi nabantu babwe badduka nga baayolekera Obwakabaka bwa Buganda. [[:en:Kabaka_of_Buganda|Kabaka]] wa Buganda bweyawulira nti Katongole ne Lukyamuzi badduse e Bunyoro yabaniriza anti yalaba nti kigenda kumuwa obumanyirivu bw’abaweesi abakugu abasobola okumuyamba wamu n’egyelye okusukuluma ku maanyi g’egye lya Bunyoro. [[:en:Kabaka_of_Buganda|Kabaka]] yabaaniriza era nabagamba nti bagende bagira bewogoma e Mawokota. Kabaka yabasaba bakole nabaweesibe era babayigirize bulungi era omulimu guno baagukola bulungi. Era Kabaka yabasaba okukola amafumu, obusaale wamu n’ebyuma ebirala ebikozesebwa mu ntalo. Eby’okulwanyisa bino byayamba nnyo Kabaka Jjunju mukulwanyisa Bunyoro era n’okuwamba [[:en:Buddu|Buddu]]. Okunonyezebwa n'omutango byasigala ku mitwe gyaabwe e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]] kale nga balina okusenguka ennyo era nga balina kwekweka buli kiseera. Katongole yali akyali mu kweraliikirira n’okutya nti olunaku lumu [[:en:Omukama_of_Bunyoro|Omukama]] ayinza okusindika abasirikale okumunonya ate n’okumtta wamu nabantube. Olw’okutya kuno, baayongera okwolekera obukiikaddyo bwa [[:en:Buganda|Buganda]] nebayingira mu [[:en:Buddu|Buddu]] gye baayingira ekibira Teero ku bubalama lwe Nyanja Nnalubale (Lake Victoria) nebekwekwa mukibira kino okumala ekiseera. Bavanga mu kibira Teero mu [[:en:Buddu|Buddu]] nga bwe banoonya ''Amatale'' (olwazi mwe bagyanga ebyuma). Oluvanyuma nga wayise ebbange ate nga Buganda enyezeza Buddu Katongole ng’ate n’Omukama eyali yawolera e gwanga amaze okuva munsi, Katongole yassa ekikoowe era ye n’abantube nebatandika okwetaaya. Baava mu kibira Teero nebasenga e Bijja kati okumpi n’e [https://mapcarta.com/12815260 Bikira] gye baali basobola okuva okugenda nga boolekera olubalama [[:en:Lake_Victoria|lw’e Nnyanja Nnalubale]] okunoonya amatale. Baazula amatale agasangibwa mu bungi okumpi n’emyalo ku [[:en:Lake_Victoria|Nnyanja Nnalubale (Lake Victoria)]] mu kifo ekiyitibwa Mulema. <ref name=":1" /> Olw’okuba Katongole yali akaddiye, kyali kizibu okutambula olugendo luno okuva e Bijja okugenda e Mulema. Naye yasigira mutoowe Lukyamuzi wamu ne nabaanabe abamu okusenga e Mulema. Naye Mutagubya ne Nakana bakomangawo nnyo e Bijja okulambula ku kitaabwe, era bano e Mulema bavaayo neba era okumpi ne kitaabwe. Mutagubya oluvanyuma yasenga ku mutala Nkenge nga mu kiseera kino waliwo entebe y’ Omutaba gwa Mutagubya. Ate Kigambibwa nti Katongole yaleka alamye nti bwenfanga muganda wange Lukyamuzi ansikiranga bwaba taliwo munju ya Lukyamuzi mwemujjanga omusika wange, anti muganda wange yanjagala nnyo era yali mwetegefu okuwayo obulamu bwe olw’okubera nze. Kati naguno gujjwa Katongole akulira e Kika ky’ Ente ava mu Ssiga lya Lukyamuzi. Katongole yaziikibwa Mulema era ebyafaayo bigamba nti waliwo [[:en:Baobab_tree|omuti omunene ogwa]] ogwamera mu maaso g’entaana ye era n’okutuusa kati guyimiridde. Ate era kigambibwa nti [[:en:Spear|effumu]] lya Katongole n'ensinjo (ekintu ekikozesebwa okusala ebyuma ebyokya) byaziikibwa wansi w'omuti guno. Omuti guno gwakozesebwanga mu mikolo mingi egy’a Bagabo nga okujaguza omwezi omujjuvu ogw’ eggabogabo. Mu kiseera kino, tewali muntu akakasa watuufu wali ntaana ya Katongole weyali. <ref name=":1" /> == '''KATONGOLE N’ABAANA BE BAGENDA E BIJJA N’EMULEMA:''' == Lwali olwo Katongole n’afuna amawulire nti Omukama we Bunyoro eyali amunonya okumutta yali akisizza omukono. Olwo Katongole yassa ekikoowe anti nga tewakyali amunonya kumutta wamu n’abantu be. Era Katongole yatandika okwetaaya obulungi, era yasenguka okuva mu kibira Tero n’asenga ku mutala Kamuganja okumpi n’e Sanje wamu nabantu be. Nga bali ku Kamuganja, Katongole yatuma Lujabuzi okwongera okulambula ebitundu ebibariranye naddala okulaba wa awajjimu ate nebitundu ebirimu amatale. Lujabuzi yetolola ebitundu bingi naye bweyatuuka e Bijja (Kati wano webayita Biikira okulirina ekibuga Kyotera) newamusanyula nnyo, anti waliwo olusozi okwali amayinja amalungi ate nga wetoloddwa emigga webasobola okufuna amazi gebetaaga mu ssassa. Bwatyo Lujabuzi yaddayo e Kamuganja naawa Katongole amawulire gano. Katongole bweyafuna amawulire Lujabuzi geyamuwa yakunganya abaana be n’abantu babwe era nabagamba nti bagenda kusenguka bagende e Bijja. Katongole yakuba embuga ye ku Bijja n’abaana be Nakaana, Lukyamuzi, Lwegaba, Natasha, Lujabuzi ne Kakooza. Wano ku Bijja, Katongole n’abaana be bawesezaawo nnyo. Nga amayinja g’ amatale gugenda gakendeera, Katongole yatuma abaana be Lukyamuzi, Nakaana, ne Lwegaba bagende banonye ebitundu ebirala ewali amatale amalungi. Lukyamuzi ne banne bagoberera omugga oluvanyuma nebatuuka ku Kasozi Mulema okumpi n’ ennyanja Nalubaale. Mulema yabasanyusa nnyo nga balaba walungi nnyo. Olusozi lwali lwetolodwa emigga ate nga waliwo n’ebibira mwebasobola okwokya amanda ag’okukozesa mu ssassa okuttulula eby’byuma. Abaana ba Katongole bano abasatu gwe wamma nebasalawo okusenga ku Mulema. Aboluganda bano baddayo e Bijja okutegeeza kitaabwe Katongole ebikwata ku kyalo Mulema era nga eno bwewali wasinga Bijja mubuli ngeri. Naye Katongole yatuula abaana be nabagamba nti nze nkaddiye era Nkode okusenguka nga, kale ngenda kusigala wano ku Bijja naye mwe mugenda musenge era mukkalire ku Mulema anti tewakyali etutawanya. Bwatyo Katongole yawa abaana be Lukyamuzi, Nakaana ne Lwegaba omukisa bagende okutuula ku Mulema. Abaana ba Katongole bwebwatuuka e Mulema , Lukyamuzi ne Lwegaba bakuba embuga zaabwe ku Luyiga lwebuvanjuba bw’olusozi Mulema. Ate ye Nakaana yakuba embugaye era n’azimba Wanis w’olusozi ku kyalo Kyatokolo okumpi n’e Kyesiiga era yazimba nga atunudde bwenyi bw’oluzosi Mulema. Era abaluganda bano abasatu embuga zaabwe zaali zebulungudde olusozi Mulema era ng’entikko y’olusozi yeyali wakati wabwe okubaawula. Embuga Nakaana gyeyakuba ku Mulema naguno gujjwa tevangako era yansikirino eri abaana n’Abazzukulu be nga bamusikira mukufuga n’okutambuza ekika ky’Ente Enkunku. Mutabani wa Katongole ayitibwa Kajojo yali asigadde ku kyalo Kamwanga okulirana e Kamusoga enti mukyala we yali mulwadde ddala. Mukyala wa Kajojo bweyamala okufuna, Kajojo n’omwana we Luteete nebagoberera bagandabe era nabo nebasenga ku Mulema. Kiswiga, eyali omwana wa Kajojo ye yali yazimba wansi w’olusozi Mulema ku njegoyego z’akagga Kyakisigwa. Naye ebbanga bwelyayita kitaawe yalaba nga wano wafunda ate nga n’enkima ezavanga mu bibira ebyetolodde olusozi Mulema zibalira emmere yaabwe basalawo okuvaawo wamu ne Luteete nebagenda basenga e Ssenyange. Era Kajojo e Ssenyange gyeyafukira omuweesi wa Lubuga wa Kabaka Kimera. Ebbanga nga liyisewo abaana ba Katongole okwali Lujabuzi, Kakooza ne Nataga baava e Bijja nebalekayo kitaabwe. Lujabuzi yasenga Buyingi kati ekiri okumpi n’ekibuga Kyotera. Kakooza ye embuga yagikuba Luti. Ate ye Nataga embuga ye nagikuba ku kyalo Nkenge. Bano abasatu amasiga gaabwe tegakyamanyidwa, gazikirira. Kabaka Jjunju yawa olutabaalo okulwanyisa Bunyoro era nawangula n’atwala Buddu. Mubudde buno Muwulya yeyali omuweesi omukulu era eyali afuga e Mulema. Era Kabaka yalagira Muwulya okuweesa amafumu, okukola empiima wamu n’engabo ebyakozesebwa egye nabagalagala mu lutabaalo. Olutabaalo nga luwedde era nga Buddu eri mu mikono gya Kabaka Jjunju, Muwulya yayanjula eri Kabaka eby’amakula omwali amafumu, enkumbi, embazzi, empiima, n’obwambe, ebikomo, endege wamu nebirala bingi. Pokino Luzige ava mu kika ky’ Endiga ye yayanjula Muwulya, omuweesi owensusso mu Buddu eri Kabaka Jjunju. Kabaka Jjunju bweyalaba eby’amakula Muwulya byeyali akoze gwe wamma nasanyuka nnyo n’okutenda musajjawe Muwulya amagezi abayambi ennyo egye lye okuwangula Bunyoro mu lutabaalo. Era Kabaka Jjunju yawa Muwulya obwami bw’okumyuka omuweesi we omukulu Walukagga, ono ng’ Ava mukika ky’ Akasimba. Muwulya yali mutabani wa Nakaddu. Baagalatabala eyali muto wa Muwulya era nga naye yali mwana wa Nakaddu yesenguka naava e Mulema nasenga ku mutala Kikungwe. Lwali olw’olwo Muwulya yafuna obubaka okuva eri Kabaka nga amusaba amuwe omuweesi anawesezanga Omulongo Ssebukuule okumuwesezanga ebintu ebikoloddwa mu kikomo ng’ endege obukomo ate n amafumu. Bwatyo Muwulya omulimu guno nagukwasa mutoowe Baagalatabala era namusiiga ew’omulongo Ssebukuule. Omulongo Ssebukuule yasiima nnyo Baagalatabala era yamuwa ekiro e Nkoni okumpi n’olubiri lw’ e Nkoni.<ref>{{Cite book |date=2026-08-26 |title=Ssemakookiro of Buganda |url=https://lg.wikipedia.org/w/index.php?title=Ssemakookiro_of_Buganda&oldid=71696 |language=lg}}</ref> Nga Kabaka Ssemakokiro amaze okulya Namulondo ya Buganda, Namasole Nanteza yamusaba amuwe omuweesi w’e Buddu. Bwatyo Kabaka Ssemakokiro nasaba Muwulya omuweesi. Muwulya yasigira omulimu guno mutabaniwe Lwasampijja. Lwasampijja yali avudde ku Mulema nasenga e Kawanga okumpi n’ e Kyanamukaka, ate yalina namaka amalala e Lusaka. Muwulya yasiigira omwana we Lwasampijja ewa Namasole Nanteza. Era Namasole Nanteza yawa Lwasampijja ekyalo Busenene era ekiri okumpi n’e Kyesiga. Emirimu gy’okuweseza Namasole Lwasampijja yagikola bulungi era. Mukusima Emirimu emirungi Namasole yawa Lwasampijja obwa Pokino bw’abaweesi b’e Lusaka mu Buddu. == Laba na bino == * [[Kabaka wa Buganda]] * [[Buganda|Obwakabaka bwa Buganda]] * [[Ekika ky'eMpindi|Ekika ky'E Mpindi]] * [[Mpologoma Clan|Ekika ky'E Mpologoma]] * [[Lugave Clan|Ekika ky'O Lugave]] * [[Nvubu Clan|Ekika ky'E Nvubu]] * [[Njovu Clan|Ekika ky'E Njovu]] == Ebijjuliziddwamu == <references /> [[Category:Ebika by'Abaganda]] [[Category:Buganda]] 59hlusesfp66bxatwl96qsfn3jg2s8e 74761 74760 2026-09-13T17:14:16Z Thomas Katongole Lwebuga 11684 /* EKIKA KY’ENTE (COW CLAN): */ 74761 wikitext text/x-wiki == '''EKIKA KY’ENTE ''(COW CLAN)'':''' == Ekika ky’ Enter kye kimu ku [[:en:Clan|bika]] atanu mwebibiri (52 clans) ebisangaibwa mu [[:en:Buganda|Bwakabaka bwa Buganda]]. Omukulu w’ekika Ky’ Ente ye Mutaka Katongole-Mugatta. Jajja we kika Katongole agambibwa nti yava mu [[:en:Bunyoro_kingdom|Bwakabaka / Obukama bwa Bunyoro-Kitara]]. Entebe y’Omutaka Katongole akulira ekika ky’ Ente esangibwa Mulema mu Buddu. <ref>{{Cite web |title=Nte History |url=https://www.obutaka.com/en/clans/clan-history/nte-history |access-date=2024-02-13 |website=www.obutaka.com |archive-date=2024-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240213104042/https://www.obutaka.com/en/clans/clan-history/nte-history |url-status=dead }}</ref> Mulema kyalo ekisangibwa ku njegoyego y’ebugwanjuba y’enyanja Nalubaala (Lake Victoria). Jjajja w’ekika ky’Ente owokuntiko Omutaka Katongole ava mu Bagabo b’e Mulema. Era kyekyo lwaki Katongole yeddira Nte Nkuggu (etalina mukira). Ebikwata ku Kika ky’ Ente bingi era e Kika kino kirina emitindo gy’ Ente ezeddirwa bingi. Buli mutindo nabuli siga mu Kika birina obuzaale, ennono, wamu n’obulombolombo ebyawukana. Naye newnkubadde nga Ente ezeddirwa nyingi naye Omutaka Katongole - Mugatta ye Katikkiro we Kika ky’ Ente. Era buli mutindo guyita mu Katongole okweyunga kubika ebirala mu Bwakabaka bwa Buganda okutuuka eri Ssabasajja Kabaka, Ssabataka wa Buganda. Entegeka eno ab’ Ente okuba n’obukulembeze obumu kyatekebwawo Ssabasajja Ssekabaka Daudi Chwa II - anti yagamba nti “buli Nte esobola okuzala ginawayo”. Era Ssabasajja yali mutuufu enti Ente Enkuggu (etalina mukira) eyinza okuzaala Ente eya Kayinda, oba eya Busito, oba eya Lubombwe. == '''AB’ETUTUMU MU EKIKA KY’ENTE MU BUGANDA:''' == Abente be bazaala Ssekabaka Edward Frederick William David Walugembe Mutebi Luwangula Muteesa II (19 November 1924 – 21 November 1969). Ssekabaka Muteesa II yalinnya ku Namulondo ya Buganda nga 22 November 1939.  Ssekabaka Muteesa II yayali Pulesidenti wa Uganda eyasooka  okuva mu 1962 okutuuka mu 1966 Milton Obote lweyamujjako obuyinza mu kikangabwa. Maama we Ssekabaka Muteesa yayali Nnabagereka Irene Drusila Namaganda -- (November 11, 1896 – September 15, 1957). Nnabagereka Irene Drusila Namaganda yayali omukyala omukulu owa Ssekabaka Daudi Chwa II. Ate era yafuuka Namasole wa Buganda nga mutabaniwe Ssekabaka Muteesa II atudde ku Namulondo. Bakadde ba Nnabagereka Irene Drusila Namaganda yeyali omwami Yonasani Kayizi (1870 - 1930), ne mukyalawe Ketula Nakato Kayizi (1875 – 1959) abavanga mu Buddu. Omuzilante Kayizi yali Mwawule era Yamuna obwawule mu 1896 nga ye mwawule eyasooka mu Buganda.<ref>{{Cite web |url=https://www.wikitree.com/wiki/Kaidzi-1 |access-date=2026-09-05 |website=www.wikitree.com}}</ref> == '''AMASIGA / EMITINDIRO GY’ EKIKA KY’ ENTE:''' == Ekika ky’ Ente kirimu amasiga agamanyiddwa mu Butongole musanvu (7).<ref>{{Cite book |last=Baral |first=Gehanath |date=2023 |title=Fluid Therapy in Labor |url=https://doi.org/10.1007/978-981-19-6145-8_44 |last2=Singh |first2=Ekika |publisher=Springer Nature Singapore |isbn=978-981-19-6144-1 |location=Singapore |pages=621–631}}</ref> Abantu bonna ebeddira Ente bakulemberwa Katongole-Mugatta (Omukulu ow'ekika ky'E Nte). Buli siga mu kika Ky ‘Ente lirina Omutaka era omukulu wesiga era ono yayunga esiga eri Katongole-Mugatta. Buli siga lirondoola obulombolombo n'empisa zaakyo. Gano wamanga ge masiga mu kika ky’ Ente agasinga okumanyika ennyo newankudde nga ekika kirina n’emitindiro emilala mingi. # '''Ente Enkuggu oba Enkunku''': Eno ye Nte ezalibwa [[:en:Cow|nga]] telina mukira. Abeddira Ente eno tebalya n Yama ya Nte talina mukira. Era tabalyanga kintu kyonna oba ettu erisibiddwa nga tekuli kaayi kayiseeko kuliwa ogwalibadde omukira. # '''Ente ya Lubombwe''': Eno ye Nte efaananamu nga Entulege ku Ddiba lyayo. # '''Ente ya Kaasa''': Eno ye Ente eriko ebbala eryeru ku mutwe. # '''Ente y’ Obusito''': Eno ye Nte eddamu okuwaka oba okuweeka nga tewannayita nnaku mwenda nga emaze okuzaala. Abeddira Ente eno tebanywa mata gavudde munte eno. # '''Ente ya Kayinda:''' Eno ye Nte erina omugongo omuddugavu oba Kawembawemba okuva ku mutwe okutuuka ku mukira. # '''Ente y’ Ekiganja''': Eno ye Nte erina ekinuulo ekimu kiddugavu ekirala kyeru. <ref name=":1">{{Cite web |title=Nte |url=https://www.obutaka.com/en/clans/nte |access-date=2024-02-13 |website=www.obutaka.com |archive-date=2024-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240213104041/https://www.obutaka.com/en/clans/nte |url-status=dead }}</ref> # '''Ente e Mpuula''': ENo ye Nte ebeera neddiba eriringa ettosi. Ssekabaka Daudi Chwa II yagatta abeddira Ente ez’emitindo gino gyonna mu Kika kimu eky’Ente nga kikulirwa Omutaka Katongole - Mugatta. Naye buli mutindo gulina amasiga gagwo ageetuukira ku Katongole. Era buli mutindo gulina era gukuuma obujajja, ennono wamu n’obulombolombo obwago. == '''EBIKULU EBIKWATA KU KIKA KY’ENTE:''' == {| class="wikitable" |+ ! Ekika ! Obubaka |- | Ekika | Nte |- | Akabiro | Ŋŋaali |- | Omukulu w'Ekika (Omutaka). | Katongole Muggata |- | Entebe y'Ekika (Obutaka) | Mulema, [[Buddu]] |- | Omubala | # Wante talina kabi. Mbadde ngaleeta (amata), omusumba aganywedde. # Ekyuma nkiridde, n'omukimba (omusaala) ngulidde. # Bwembirya, bwembiwoza, binsanga mu ssasa. <ref name=":1" /> |} == '''ENSIBUKO Y’EKIKA KY’ENTE:''' == Kigambibwa mubyafaayo nti omu kubasajja abwerekera Kabaka Kintu Kato ne Mugandawe Omukama Rukidi Isingoma (Wasswa) nga bajja munsi eno Jajja eyavaamu abantu abeddira Ente Enkuggu abali mu Buganda Kati yajja awerekera abalangira bano ababiri. Era kigamibibwa nti Kintu Kato ne Rukidi Isingoma bwebaava mu Abisiniya basooka kusisira mu Masaba (Mount Elgon - Elgonyi). Baali banonya ekitundu ekirimu obulamu wamu namatale amalungi. Anti omusajja eyawerekera ba Ssekabaka bano eyali ayitibwa Kiswiga yali Muweesi mukugu. Kintu Kato bweyatuuka mu Muwawa oluvanyuma gyetuuma Buganda, yayawukana ne mugandawe Rukidi Isingoma. Kintu yasigala mu Muwawa (Buganda), ate munne Rukidi Isingoma neyeyngerayo era nakkalira e Bunyoro. Abantu abalala Kintu ne Rukidi bebajja nabo beyawuzaamu, abantu abamu ne basigala ne Kabaka Kintu, ate abalala nebagenda ne Rukidi Wasswa eyalya Obukama bwa Bunyoro-Kitala. Abagenda n’Omukama Rukidi Wasswa mwemwali ne Jajja wekika ky’Ente Kiswiga.<ref>{{Cite book |date=2023-03-02 |title=Katikkiro, n. |url=https://doi.org/10.1093/oed/1122807463 |publisher=Oxford University Press}}</ref> Rukidi Isingoma (Wasswa) nga atuuse e Bunyoro yakuba embugaye e Kibulala mu Singo, era Naalya Obukama bwa Bunyoro-Kitara nayitibwa Omukama Rukidi Chwamale Mwanga Winyi. Ono yeyafuuka Omukama Isingoma (Wasswa) Mugaga Rukidi eyatandika obukulembeze bwa Babito mu Bunyoro-Kitara. Omukama Rukidi yawa musajjawe Kiswiga ettaka ku mutala Kyankere eriri mu Ssingo, anti Kiswiga yali ''Muweesi'' ate nga mu Ssingo mwalimu amayinja gebayitanga amatale nga mangi ddala. Kiswiga yeyawesezanga Omukama Rukidi amafumu, obwambe, nebintu ebirala. Kiswiga yakolanga ebintu bingi muno mwemwali; okukola amafumu, enkumbi, obwambe, okuweta obukomo bwabambejja ate nendege zabalangira. Ku Kyankere Kiswiga gyeyazalira abaana be bano; Lwekana, Bwebale, Kaweesi, Kagolo era nabalala bangi. Kiswiga bweyafa omwanawe Lwekana yeyamusikira. Lwekana nga amaze okusikira kitaawe Kiswiga naye yatuula ku kyalo Kyankere nakkalira. Lwekana yazaala abaana bano abamanyikiddwa; Wangi, Kyumu, Kyamanywa n’abalala bangi. Lwekana bweyafa omwanawe Wangi n’amusikira. Wangi naye yatuula mu Singo era yazaala abaana be bano; Katongole, Lwekana, Njuki, Kitaka, Kalibata, Ddungu, Mulindwa n’abalala bangi. Era Wangi naye yali ''Muweesi'' nga Jajjawe Kiswiga nekitaawe Lwekana. Nga Katongole akuze wamu nebagandabe abamu bayawukuna ku Kitaabwe Wangi nabamuleka e Kyankere ate bbo nebagenda basenga ku mitala Kyaninga, abalala nebeyongerayo nebasenga e Mabona. Kalibata ye yasenga ku lusozi Ngobya. Katongole ne bagandabe bonna baweesezanga ku ngyegoyego z’omugga Lusamule, oguyiwa amazzi mu Mugga omunene Mayanja. Wangi bweyafa mutabaniwe Katongole yeyamusikira. Naye Katongole yali ayagala nnyo Kitawe era nga munganzi nnyo. Kale kitaawe bweyafa omwezi gwali gwa ggabogabo (nga mwetolovu era nga gumemuka ng’enjuba), era kulwo Katongole yagaana okulya emmere mukyalawe gyeyali amutegekedde akawungeezi olw’okukungubagira kitaawe. Era ekiro ekyo yasula kukyoto teyesogga bulili. Olw’okujjukiranga olunaku kitaawe Wangi lweyafirako yagamba nti, “Nze n’abaana bange wamu Nabasumba yange bonna tetujja kulyanga kyagulo nga omwezi gwa ggabogabo.” Era akalombolombo kano kekavirako abaana nabazzukulu ba Katongole okuyitibwa ABAGABO. Era Katongole nabaanabe batandika enkola enkola eyokujjukiranga Wangi nabantu babwe abalala abaana nga babasibira ku mwezi gwe ggabogabo era wabangawo y'okutukuza emyoyo ate nokusabira abalala okufuna ebirungi, obugagga, amaka nebirala omuntu byeyabanga ayagala okwetuusaako. Emikolo gino gyamalanga ennaku ssatu nga omwezi ogwegabogabo (omujuvu) tegunavaayo n'endala ssatu nga guvuddeyo. <ref name=":1" /> Naguno gujjwa Abagabo akalombolombo kano bakasaamu ekitiibwa. == '''AB’ENTE N’OKUWEESA MU BUNYORO-KITARA:''' == Abaweesi (Blacksmith) omugaso gwamanyi nnyo mubyafaayo by’ Obukama bwa Bunyoro-Kitara wamu n’obwa Kabaka bwa Buganda. Omulimu gw’okuweesa guno Gwayamba nnyo okukulakulanya Bunyoro-Kitara muby’ obulimi, obusubuuzi, wamu neby’ amagye. Bunyoro-Kitara yakulakulana mangu ate nemanyika nnyo nga ensibuko yokuweesa n’okusanuusa ebyuma (metal working) mubitundu ebyetolodde enyanja Nalubaale. Kiswiga nabaanabe era nabantu bebatendekanga bebatambuzanga omulimu guno og’omugaso mu Bunyoro-Kitara.<ref>{{Cite book |last=Doyle |first=Shane |date=2011-12-08 |title=Winyi IV, Tito |url=https://doi.org/10.1093/acref/9780195301731.013.50217 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-530173-1}}</ref> Kigambibwa nti Kiswiga nabaanabe wamu nabaweesi beyalungamya mu mulimu guno bakola kinene okuyamba Rukidi Isingoma (Wasswa) okulwana era n’okufuuka Omubito (Omukulembeze) mu Bunyoro-Kitara. Anti Katongole neebanne balina amagezi agasukuluma mukuyiya era n’okusanuusa ebyuma okuva mu mayinja (Amatale). Bakoleranga Rukidi Isingoma ebyokulwanyisa ate n’okutendeka egyelye mukokozesa eby’okulwanyisa bino. Mubyokulwanyisa byebakolnga mwe mwali amafumu, engabo, obusaale, emitego, embazzi nebirala. Essassa lya Katongole lyali mu Singo ku mugga Lusamule okumpi ne Kibulala. Omugga Lusamule mutono naye guyiwa amazi gagwo mu mugga omunene Mayanja. Bali balina okubeera okumpi namazi, anti okuweesa bali beetaaga amayinja ate n’amazi ag’okuwoza ate n’okuyoyota byebabanga bawesezza. Omulimu omulala Oglala omukukutivu eri Katongole nabaanabe kwekulunda ente. == '''AMANNYA AGATUUMIBWA AB’EKIKA KY’ENTE:''' == Amannya ag’ekika ky’ Ente mangi nnyo. Waliwo agabasajja ate nagabakyala. Amannya agasinga gatuumibwa okuva mu milimu oba ebikolwa ba Jjajaffe bye byebakolanga ate n’ebyo ebyaliwo ne bye balabanga munsi mubudde obwo. Amannya gagwa mu biti bino; 1). Agaava kumilimu gwabwe ogw’okuweesa. 2). Agaava kumulimu gwabwe ogw’obulunzi. 3). Agaana mu ngero, oba ag’okugereesa. 4). Agaava mu byaliwo munsi mubudde obwo. 5). Agaava mu Mikago - emikwano. 6). Agaava mukubbula. {| class="wikitable" | valign="top" | {| class="wikitable" | colspan="4" valign="top" |'''AMANNYA G'ABASAJJA''' |- | valign="top" |Aligaweesa | valign="top" |Katema Kansinjo | valign="top" |Lwesabula | valign="top" |Nnyondo |- | valign="top" |Bagonza Kyesero | valign="top" |Katongole | valign="top" |Maganagante | valign="top" |Nsasi |- | valign="top" |Bakaze | valign="top" |Kawaganya | valign="top" |Maganda | valign="top" |Nsinjo |- | valign="top" |Balirondo Bbalakka | valign="top" |Kaweesi | valign="top" |Magezi Ntake | valign="top" |Ntensibe |- | valign="top" |Balunonyeza Mbazzi | valign="top" |Kaweewo | valign="top" |Manda | valign="top" |Ntwata |- | valign="top" |Balyanente | valign="top" |Kayaabula | valign="top" |Mbajo | valign="top" |Ssaaka Kyuma |- | valign="top" |Balyangente | valign="top" |Kayima | valign="top" |Mbalire | valign="top" |Ssazi |- | valign="top" |Bazziwe | valign="top" |Kiganda | valign="top" |Mivubo Gyabaweesi | valign="top" |Ssebiragala |- | valign="top" |Biraalo | valign="top" |Kigodo | valign="top" |Miwanda | valign="top" |Ssebugenyi |- | valign="top" |Birigenda Bitalo | valign="top" |Kigulenkumbi | valign="top" |Mpijja | valign="top" |Ssebuuma |- | valign="top" |Biriggwa | valign="top" |Kitasse Muyima | valign="top" |Mugaati | valign="top" |Ssebyanzi |- | valign="top" |Bivuge Ebidde | valign="top" |Kitunzi | valign="top" |Mugabo | valign="top" |Ssebyayi |- | valign="top" |Bubugga | valign="top" |Kityamuweesi | valign="top" |Muganji | valign="top" |Ssekikubo Kitutente |- | valign="top" |Buggala Nziji | valign="top" |Kiwanyizi | valign="top" |Mugenyi | valign="top" |Ssekyanzi |- | valign="top" |Bukulu Bwante | valign="top" |Kyewalyanga | valign="top" |Mugenyi Asooka | valign="top" |Ssemaganda |- | valign="top" |Buuma | valign="top" |Kyuma | valign="top" |Mugonyi | valign="top" |Ssemanda Agemenyambazzi |- | valign="top" |Bwebale | valign="top" |Lubowa | valign="top" |Mugonza | valign="top" |Ssemata |- | valign="top" |Byuma | valign="top" |Lugasa | valign="top" |Mukimba | valign="top" |Ssempijja |- | valign="top" |Ddungu | valign="top" |Lugomugenyi | valign="top" |Mukooza | valign="top" |Ssenkomera |- | valign="top" |Enteweraga | valign="top" |Lugonvu | valign="top" |Mulema | valign="top" |Ssennyondo |- | valign="top" |Jjesero | valign="top" |Lujuna | valign="top" |Muliro Gwassasa | valign="top" |Ssente |- | valign="top" |Kagayo | valign="top" |Lukyamuzi | valign="top" |Munyagwa | valign="top" |Ssenyana |- | valign="top" |Kagodo | valign="top" |Luliiramunnyana | valign="top" |Musubire | valign="top" |Ssenyondo |- | valign="top" |Kajimbo | valign="top" |Lutangirante | valign="top" |Musumba | valign="top" |Sserugo |- | valign="top" |Kajojo | valign="top" |Luweesi | valign="top" |Mutagubya | valign="top" |Sseruwugge |- | valign="top" |Kakinda | valign="top" |Luwerekera | valign="top" |Muweesi | valign="top" |Ssessazi |- | valign="top" |Kakooza | valign="top" |Luwondera | valign="top" |Muwulya | valign="top" |Ssewalinte |- | valign="top" |Kalegga | valign="top" |Luwugge | valign="top" |Muyira | valign="top" |Ssewannyana |- | valign="top" |Kalugo | valign="top" |Luyima | valign="top" |Mwesezi | valign="top" |Ssewante |- | valign="top" |Kaluma | valign="top" |Lwabisaka | valign="top" |Mwota Ssubi | valign="top" |Tteero Kibira |- | valign="top" |Kaluusi | valign="top" |Lwasamayinja) | valign="top" |Nakaana | valign="top" |Wangi Mu Lubaale |- | valign="top" |Kannyambo | valign="top" |Lwasampijja | valign="top" |Nduusi | valign="top" |Wante Talina Kabi |- | valign="top" |Kasibante | valign="top" |Lwebuga | valign="top" |Njagala | valign="top" |Zzalugo Teziyomba |} | valign="top" | {| class="wikitable" | colspan="4" valign="top" |'''AMANNYA G'ABAKYALA''' |- | valign="top" |Nabagabo | valign="top" |Nakyanzi | valign="top" |Namugenyi | valign="top" |Natoolo |- | valign="top" |Nabagonza | valign="top" |Nakyesero | valign="top" |Namugonza | valign="top" |Natteero |- | valign="top" |Nabakooza | valign="top" |Nakyuma | valign="top" |Namugonza | valign="top" |Navvumbe |- | valign="top" |Nabalamazi | valign="top" |Nalugo | valign="top" |Namukimba | valign="top" |Nawangi |- | valign="top" |Nabasumba | valign="top" |Nalujjuna | valign="top" |Namukooza | valign="top" |Nawante |- | valign="top" |Nabatongole | valign="top" |Nalukwanzi | valign="top" |Namusambante | valign="top" |Nnannyana |- | valign="top" |Nabaweesi | valign="top" |Nalusira | valign="top" |Namusubire | valign="top" |Nnyana |- | valign="top" |Nabbona | valign="top" |Naluweesi | valign="top" |Namusumba | valign="top" |Terinakabi |- | valign="top" |Nabide | valign="top" |Naluwugge | valign="top" |Namuvubo | valign="top" |Wannyana |- | valign="top" |Nabiragala | valign="top" |Naluyijja | valign="top" |Namuweesi | valign="top" | |- | valign="top" |Nabiralo | valign="top" |Naluyima | valign="top" |Namuwulya | valign="top" | |- | valign="top" |Nabiwata | valign="top" |Namagana | valign="top" |Namuyingo | valign="top" | |- | valign="top" |Nabugenyi | valign="top" |Namaganda | valign="top" |Namuyira | valign="top" | |- | valign="top" |Nabuuma | valign="top" |Namalyante | valign="top" |Namuyira | valign="top" | |- | valign="top" |Nabuuma | valign="top" |Namanda | valign="top" |Nanduusi | valign="top" | |- | valign="top" |Nabuyungo | valign="top" |Namasiriba | valign="top" |Nanjagala | valign="top" | |- | valign="top" |Nabyanzi | valign="top" |Namata | valign="top" |Nanjuki | valign="top" | |- | valign="top" |Nabyuma | valign="top" |Nambaje | valign="top" |Nankomera | valign="top" | |- | valign="top" |Naggana | valign="top" |Nambalire | valign="top" |Nankuuwe | valign="top" | |- | valign="top" |Najjesero | valign="top" |Namivubo | valign="top" |Nankwale | valign="top" | |- | valign="top" |Nakabiga | valign="top" |Namiwanda | valign="top" |Nannume | valign="top" | |- | valign="top" |Nakaddu | valign="top" |Namiwanda | valign="top" |Nannyondo | valign="top" | |- | valign="top" |Nakagodo | valign="top" |Namiyingo | valign="top" |Nansasi | valign="top" | |- | valign="top" |Nakasibante | valign="top" |Namiyingo | valign="top" |Nansawa | valign="top" | |- | valign="top" |Nakate | valign="top" |Nampera | valign="top" |Nansinjo | valign="top" | |- | valign="top" |Nakaweesi | valign="top" |Nampijja | valign="top" |Nantensibe | valign="top" | |- | valign="top" |Nakayima | valign="top" |Nampomero | valign="top" |Nantwatwa | valign="top" | |- | valign="top" |Nakayingo | valign="top" |Namugaati | valign="top" |Nanyondo | valign="top" | |- | valign="top" |Nakayondo | valign="top" |Namugabo | valign="top" |Nassaazi | valign="top" | |- | valign="top" |Nakinja | valign="top" |Namuganji | valign="top" |Nassasa | valign="top" | |- | valign="top" |Nabagabo | valign="top" |Nakyanzi | valign="top" |Namugenyi | valign="top" |Natoolo |} <nowiki>*</nowiki>Nakayima – Lino lyali Linnya lya mmandwa ya Kabaka Ndawula eyaberanga ku lusozi Mudende |} == '''KATONGOLE N’ABAANABE BAWANGANGUKA OKUVA E’BUNYORO:''' == Ebyogerwa kukuva kwa Katongole nabantubee Bunyoro biwerako. Biwerako lwansonga nti ebigambo bino tebyawandikibwa nga byakabaawo. Naye naye buli kiragae nti Katongole yanyiza Omukama, ekintu kyeyali tasobola kumusonyiwa. # '''ENTE ENKUNKU EZALIBWA MU KIRALO KYA KATONGOLE;''' Olwali olwo nga ente mukiraro kya Katongole ezaala enyanja nga telina mukira. Ente bwetutyo yali terabwangako mukiralo kyonna era Katongole yamutiisa nnyo. Ente eno etalina mukira yali erabika bubi nnyo era ng’ebeera yetoloddwa ensowera. Abaana ba Katongole ente eno nga tebaagala kugitunulako oba kugitwala kutale kugirunda nante ndala. Katongole ente eno teyagyagala nakatono era yagamba abaanabe nti, “Ente eno nebwerikula tewabanga n’omu annywa amata gaayo oba okulya ennyama yaayo. Bwatyo Katongole nafuula Ente etalina mukira ey’omuziro era akabonero kaabwe akabawula kubantu abalala n’okutusa kati. Naguno gujjwa bazzukulu ba Katongole Abagabo be Mulema tebalya nnyama y’ensolo yonna ezaalibwa nga terina mukira. Nebweliba tooke ona gonja emissa nelitayisayo mpumumpu Abagabo tebalirya. Era akalombolombo kano kagenda nekitundu erisibiddwa nerikunguyira nga teririna kaayi kasoolobyeko, anti nalyo Abagabo ebiriimu tebalirya. Enti eyo etalina mukira ng’ezzaliddwa yasomba bangi okujja okugyerabirako. Naye mwabo mwemwali nebatayagaliza Katongole. Omu kwabo yali mulaguzi w’ Omukama wa Bunyoro-Kitara. Bweyawulira ekyagudde mukiraro kya Katongole nagamba Omukama nti toddamu kunywa mata gava wa Katongole anti bwonaganywa oba kweletera ebizibu. Era yasalako Katongole ebigambo bingi ebyamukyayisa Omukama wa Bunyoro. 2. '''MUWALA WA KATONGOLE AZAALA NAMAGOYE:''' Olwatuuka nga Katongole asiigira Omukama Wanyi II muwalawe Nakayija. Olwali olwo, Nakayija Nasuna olubuto. Eby’embi bweyazaala omwana gweyazala yali Namagoye. Omukama bwebamubulira nti Nakayija omwana gwazadde Namagoye gwe wamma natya nnyo. Bwatyo yayita abalubaale be bamulagule kumwana ono Namagoye ate wamu ne Maama w’ omwana ono. Abalubaale bonna bamugamba kimu nti omwana ono aja kuba wabulabe eri Omukama wamu n’ Obukama bwa Bunyoro. Bamaulugula nti okujjwo obulabe buno omwana ono alina okutugibwa. Era bamugamba nti Nakayija nnyini womwana wamu ne kitaawe Katongole n’abantu ba Katongole bonna battibwe. Katongole ebigambo by’abalubale bwebyamugwa mumatu nakungaanya bakazi be, abaana be, wamu nab’ ekikakye bonna nabategeza nti balina okwabulira Kibulala - Bunyoro. Badduka nga bolekera Buganda. Katongole yawereza abantu eri Kabaka wa Buganda okumubulira era n’okumusaba obubudamo. Olugendo lwali luwanvu ate nga lulimi ebizibu anti balina okwekweka okulaba nti abamow b’ Omukama tebabagwa mubuwufu. Olugendo okugenda okugwa nga Katongole nabantu be bali mu Buddu. Naye abamu kubaana ba Katongole nabantu babwe bagendanga basigalira mukubo nga bakooye. Kalibata yasigala Kiima ku lusozi Kagaba mu Ssingo. Kaweeru ne Kitaka bano baasigala ku kayanja Mutukula akali okumpi ne Nnyanja Mburo. Katongole nabantu be bwebaava e Kagaba gyebaleka Kalibata nebatuuka e Mubende, omuwala Nakayima ne Mugangi webaasigala nabantu babwe. Nga bavudde e Mubende batuuka ku kibira nakasozi Lusiba era wano Nakaddu naababe webasigala. Bwebava ku Lusiba basomoka omugga Nabakazi era nabayita e Bujunuzi nebatuuka e Kawalya okumpi n’e Kisozi. Wano Mugalala ow’ Ensenene yabaniriza mukitundukye era wano Kangologwa naababe webasigala. Katongole bweyasiibula munywanyiwe Mugalula e Kawula basomoka omugga Katonga. Okumpi n’ omugga Katonga Kalwanga, Lwekana babantu baabwe webasimba amakanda. Ate Kalwanga bweyalengera akasozi Buganga nekibira ekyali kiketorodde nasiimawo nga walungi okwekweka, anti yalaba nga waliwo emigga egiyita erudda n’erudda ate nga waliwo nakayanja kale nga kiringa e kizinga era wano ye naababe webasigala. Ate ye Lwera yasalawo kugenda kwekweka ku nnyanja e Nabugabo. Katongole nebeyali nabo nebasooka basigala e Kankobe okumala ekiseera. Oluvanyuma baava e Kankobe nebayongerayo nebayingira mu Buddu. Mubiseera ebyo Buddu yalimu abantu batono ddala era nga mulimu ebyalo bitono era balina okunonya awalungi awokwekweka. Bali balikumpi okumalako Buddu nebatuuka kukibira Tero era wano Katongole wamusanyusa nga basobola okwekweka obulungi ate nga kati ddala baali besulidde ddala okuva e Singo ewali olubiri lw’ Omukama. Bayingira mu Kibira Tero era bakuba Katongole yakuba embuga ku mbibiro z’ akagga Kabira. Nga bagumidde mu Tero era nga Katongole alaba tewali abalondoola ye nabantu be batandika okwetaaya era abaana be nabantu abalala batandika okugenda buli omu gyayagala. Bwatyo Kagayu n’ abaana be Kabona ne Namwala nebasomoka ennyanja Kagera nebayingira mu Kiziba. Kagayu n’ abantu be bayanirizibwa Kabaka Bulungu I eyali alidde obwa kabaka bw’e Kiziba. Kabaka Bulungu I naawe Kagayu ebyalo bisatu; Bukwale, Luzinga wamu ne Ssozi. Kagayu nakuba embugaye n’essasa ku Bukwale, Kabona nazimba ku Luzinga, ate ye Namwala naabeera ku kyalo Ssozi, era nebatandika okuweseza Kabaka Bulungi I ekyayamba obwa Kabaka bwakiziba okwongera okukulakulana n’okusubula n’obwakabaka obulala. Ddungu wamu n’abaana be Wangi ne Nemba bali kwabo abaasigal ne Katongole ku Tero. Ate bwewayita akabange ye Wangi olw’okwagala okuvuba nasenguka okuva e Tero nagenda e Bukoba Kati ekiri mu Tanzania. Ye Nemba yasigala ne kitaawe wamu n’abantu abalala a basigala ne Jajjaffe Katongole ku Tero. Ku Tero Nemba gyeyazalira omwana we omuwala Lukwanzi eyayatikirira ennyo ol’okuba omulwanyi kasiggu. Anti Naguno gujjwa akyayogerwako ng’omulwanyi eya wonya Jajjawe Katongole okutibwa bweyafumita Lukwate effumu namutta. Lukwate yali atumiddwa Omukama we Bunyoro wamu nabambowa abalala okugoberera Katongole era bamutte. Olutalo luno Lukwanzi yeyaluwangula nga lwali mu kibira Tero. Nga wayise ebbanga nga waliabika tewakyali abawondera Ddungu yasalawo okuva mukibira Tero gyeyaleka Katongole n’abantu abalala. Ddungu ne mutabaniwe Nemba basengukira Kooki era nebakuba embuga yabwe ku nnyanja Kijanebarora (kitegeeza ennyanja eyajja nga abantu balaba). Era abantu abalala bebajja nabo nebasasanira mubitundu by’e Kanabulemu. Oluvanyuma ne Wangi yava e Bukoba gyeyali avubira ate nasenga e Kibimba. Mugandawe Namuyira ye n’agenda asenga ku mutala Kakira e Bugabo. Munaabwe Lubowa ye yagenda n’asenga ku mutala Mugombe okulirina omugga Muzira okumpi n’e Minziro. 3. '''KATONGOLE AFUNYISA MUKYALA W’OMUKAMA OLUBUTO;''' Ebyafaayo ebinyumizibwa ebirala bigamba nti Katongole ne muganda we Lukyamuzi baali balangira mu Bwakabaka bwa [[:en:Bunyoro|Bunyoro]]-Kitara. Mukulu waabwe yali [[:en:Omukama_of_Bunyoro|Omukama]] (Kabaka) mu kiseera ekyo, gwe baayamba okutwala entebe mu ntalo z’obulangira nga bakola amafumu n’obusaale obw’omulembe ebyasukkuluma mu buddu obwo. <ref name=":1" /> Katongole yagwa mu mukwano noomu kubakyala b’ [[:en:Omukama_of_Bunyoro|Omukama]]. Omukyala ono lwali olwo nafuna olubuto lwa Katongole. [[:en:Omukama_of_Bunyoro|Omukama]] bwe yakitegeera, yasunguwala nnyo n’alagira Katongole attibwe, wamu nabuli muntu eyali kulusegere lwa Katongole omwali [[:en:Prince|Abalangira]] wamu [[:en:Princess|Nabambejja]]. Katongole yali afulumye mu lubiri nga agenze okunonya ''amayinja ga Matale'' (amayinja mwe basaanuusa ebyuma okukola [[:en:Spear|amafumu]] [[:en:Princess|n'obusaale]] ). Lukyamuzi bweyawulira Omukama kyayogedde yadduka mangu nagenda ategeeza Katongole eyali ku mugga Lukale ebiri mu Lubiri era namugamba nti tosobola kuddayo. Yamubulira n’Omukama bwali omusunguwavu ennyo era nga yali awadde ekiragiro ky'okutta Katongole nabuli akolagana naye. Lukyamuzi yali ku lusegere nnyo ne Katongole era yasalawo okubeera ku ludda lwe. <ref name=":1" /> Ab’oluganda bano bwebamanya nti Omukama munyiivu bwati nabasalawo obutadda mu lubiri mu Singo. Era bwebatyo nebatumya abaana babwe nabakyala ekiro ekyo badduke, ng’ Omukama tategedde nti tebagenda kuno awo okuva ku mugga Lutale gyebawesezanga. Batambulanga mu kiro gyebayitanga Baganda okubalaba ate n’okutemyako abasaale b’omukama. Ebinyonyi bya Ngaali bwebyatandikanga okuyimba kumakya awo nga banguwa okwesogga ebibira oba emigga okulya ate n’okuwumula. Abaluganda bombi nabantu babwe badduka nga baayolekera Obwakabaka bwa Buganda. [[:en:Kabaka_of_Buganda|Kabaka]] wa Buganda bweyawulira nti Katongole ne Lukyamuzi badduse e Bunyoro yabaniriza anti yalaba nti kigenda kumuwa obumanyirivu bw’abaweesi abakugu abasobola okumuyamba wamu n’egyelye okusukuluma ku maanyi g’egye lya Bunyoro. [[:en:Kabaka_of_Buganda|Kabaka]] yabaaniriza era nabagamba nti bagende bagira bewogoma e Mawokota. Kabaka yabasaba bakole nabaweesibe era babayigirize bulungi era omulimu guno baagukola bulungi. Era Kabaka yabasaba okukola amafumu, obusaale wamu n’ebyuma ebirala ebikozesebwa mu ntalo. Eby’okulwanyisa bino byayamba nnyo Kabaka Jjunju mukulwanyisa Bunyoro era n’okuwamba [[:en:Buddu|Buddu]]. Okunonyezebwa n'omutango byasigala ku mitwe gyaabwe e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]] kale nga balina okusenguka ennyo era nga balina kwekweka buli kiseera. Katongole yali akyali mu kweraliikirira n’okutya nti olunaku lumu [[:en:Omukama_of_Bunyoro|Omukama]] ayinza okusindika abasirikale okumunonya ate n’okumtta wamu nabantube. Olw’okutya kuno, baayongera okwolekera obukiikaddyo bwa [[:en:Buganda|Buganda]] nebayingira mu [[:en:Buddu|Buddu]] gye baayingira ekibira Teero ku bubalama lwe Nyanja Nnalubale (Lake Victoria) nebekwekwa mukibira kino okumala ekiseera. Bavanga mu kibira Teero mu [[:en:Buddu|Buddu]] nga bwe banoonya ''Amatale'' (olwazi mwe bagyanga ebyuma). Oluvanyuma nga wayise ebbange ate nga Buganda enyezeza Buddu Katongole ng’ate n’Omukama eyali yawolera e gwanga amaze okuva munsi, Katongole yassa ekikoowe era ye n’abantube nebatandika okwetaaya. Baava mu kibira Teero nebasenga e Bijja kati okumpi n’e [https://mapcarta.com/12815260 Bikira] gye baali basobola okuva okugenda nga boolekera olubalama [[:en:Lake_Victoria|lw’e Nnyanja Nnalubale]] okunoonya amatale. Baazula amatale agasangibwa mu bungi okumpi n’emyalo ku [[:en:Lake_Victoria|Nnyanja Nnalubale (Lake Victoria)]] mu kifo ekiyitibwa Mulema. <ref name=":1" /> Olw’okuba Katongole yali akaddiye, kyali kizibu okutambula olugendo luno okuva e Bijja okugenda e Mulema. Naye yasigira mutoowe Lukyamuzi wamu ne nabaanabe abamu okusenga e Mulema. Naye Mutagubya ne Nakana bakomangawo nnyo e Bijja okulambula ku kitaabwe, era bano e Mulema bavaayo neba era okumpi ne kitaabwe. Mutagubya oluvanyuma yasenga ku mutala Nkenge nga mu kiseera kino waliwo entebe y’ Omutaba gwa Mutagubya. Ate Kigambibwa nti Katongole yaleka alamye nti bwenfanga muganda wange Lukyamuzi ansikiranga bwaba taliwo munju ya Lukyamuzi mwemujjanga omusika wange, anti muganda wange yanjagala nnyo era yali mwetegefu okuwayo obulamu bwe olw’okubera nze. Kati naguno gujjwa Katongole akulira e Kika ky’ Ente ava mu Ssiga lya Lukyamuzi. Katongole yaziikibwa Mulema era ebyafaayo bigamba nti waliwo [[:en:Baobab_tree|omuti omunene ogwa]] ogwamera mu maaso g’entaana ye era n’okutuusa kati guyimiridde. Ate era kigambibwa nti [[:en:Spear|effumu]] lya Katongole n'ensinjo (ekintu ekikozesebwa okusala ebyuma ebyokya) byaziikibwa wansi w'omuti guno. Omuti guno gwakozesebwanga mu mikolo mingi egy’a Bagabo nga okujaguza omwezi omujjuvu ogw’ eggabogabo. Mu kiseera kino, tewali muntu akakasa watuufu wali ntaana ya Katongole weyali. <ref name=":1" /> == '''KATONGOLE N’ABAANA BE BAGENDA E BIJJA N’EMULEMA:''' == Lwali olwo Katongole n’afuna amawulire nti Omukama we Bunyoro eyali amunonya okumutta yali akisizza omukono. Olwo Katongole yassa ekikoowe anti nga tewakyali amunonya kumutta wamu n’abantu be. Era Katongole yatandika okwetaaya obulungi, era yasenguka okuva mu kibira Tero n’asenga ku mutala Kamuganja okumpi n’e Sanje wamu nabantu be. Nga bali ku Kamuganja, Katongole yatuma Lujabuzi okwongera okulambula ebitundu ebibariranye naddala okulaba wa awajjimu ate nebitundu ebirimu amatale. Lujabuzi yetolola ebitundu bingi naye bweyatuuka e Bijja (Kati wano webayita Biikira okulirina ekibuga Kyotera) newamusanyula nnyo, anti waliwo olusozi okwali amayinja amalungi ate nga wetoloddwa emigga webasobola okufuna amazi gebetaaga mu ssassa. Bwatyo Lujabuzi yaddayo e Kamuganja naawa Katongole amawulire gano. Katongole bweyafuna amawulire Lujabuzi geyamuwa yakunganya abaana be n’abantu babwe era nabagamba nti bagenda kusenguka bagende e Bijja. Katongole yakuba embuga ye ku Bijja n’abaana be Nakaana, Lukyamuzi, Lwegaba, Natasha, Lujabuzi ne Kakooza. Wano ku Bijja, Katongole n’abaana be bawesezaawo nnyo. Nga amayinja g’ amatale gugenda gakendeera, Katongole yatuma abaana be Lukyamuzi, Nakaana, ne Lwegaba bagende banonye ebitundu ebirala ewali amatale amalungi. Lukyamuzi ne banne bagoberera omugga oluvanyuma nebatuuka ku Kasozi Mulema okumpi n’ ennyanja Nalubaale. Mulema yabasanyusa nnyo nga balaba walungi nnyo. Olusozi lwali lwetolodwa emigga ate nga waliwo n’ebibira mwebasobola okwokya amanda ag’okukozesa mu ssassa okuttulula eby’byuma. Abaana ba Katongole bano abasatu gwe wamma nebasalawo okusenga ku Mulema. Aboluganda bano baddayo e Bijja okutegeeza kitaabwe Katongole ebikwata ku kyalo Mulema era nga eno bwewali wasinga Bijja mubuli ngeri. Naye Katongole yatuula abaana be nabagamba nti nze nkaddiye era Nkode okusenguka nga, kale ngenda kusigala wano ku Bijja naye mwe mugenda musenge era mukkalire ku Mulema anti tewakyali etutawanya. Bwatyo Katongole yawa abaana be Lukyamuzi, Nakaana ne Lwegaba omukisa bagende okutuula ku Mulema. Abaana ba Katongole bwebwatuuka e Mulema , Lukyamuzi ne Lwegaba bakuba embuga zaabwe ku Luyiga lwebuvanjuba bw’olusozi Mulema. Ate ye Nakaana yakuba embugaye era n’azimba Wanis w’olusozi ku kyalo Kyatokolo okumpi n’e Kyesiiga era yazimba nga atunudde bwenyi bw’oluzosi Mulema. Era abaluganda bano abasatu embuga zaabwe zaali zebulungudde olusozi Mulema era ng’entikko y’olusozi yeyali wakati wabwe okubaawula. Embuga Nakaana gyeyakuba ku Mulema naguno gujjwa tevangako era yansikirino eri abaana n’Abazzukulu be nga bamusikira mukufuga n’okutambuza ekika ky’Ente Enkunku. Mutabani wa Katongole ayitibwa Kajojo yali asigadde ku kyalo Kamwanga okulirana e Kamusoga enti mukyala we yali mulwadde ddala. Mukyala wa Kajojo bweyamala okufuna, Kajojo n’omwana we Luteete nebagoberera bagandabe era nabo nebasenga ku Mulema. Kiswiga, eyali omwana wa Kajojo ye yali yazimba wansi w’olusozi Mulema ku njegoyego z’akagga Kyakisigwa. Naye ebbanga bwelyayita kitaawe yalaba nga wano wafunda ate nga n’enkima ezavanga mu bibira ebyetolodde olusozi Mulema zibalira emmere yaabwe basalawo okuvaawo wamu ne Luteete nebagenda basenga e Ssenyange. Era Kajojo e Ssenyange gyeyafukira omuweesi wa Lubuga wa Kabaka Kimera. Ebbanga nga liyisewo abaana ba Katongole okwali Lujabuzi, Kakooza ne Nataga baava e Bijja nebalekayo kitaabwe. Lujabuzi yasenga Buyingi kati ekiri okumpi n’ekibuga Kyotera. Kakooza ye embuga yagikuba Luti. Ate ye Nataga embuga ye nagikuba ku kyalo Nkenge. Bano abasatu amasiga gaabwe tegakyamanyidwa, gazikirira. Kabaka Jjunju yawa olutabaalo okulwanyisa Bunyoro era nawangula n’atwala Buddu. Mubudde buno Muwulya yeyali omuweesi omukulu era eyali afuga e Mulema. Era Kabaka yalagira Muwulya okuweesa amafumu, okukola empiima wamu n’engabo ebyakozesebwa egye nabagalagala mu lutabaalo. Olutabaalo nga luwedde era nga Buddu eri mu mikono gya Kabaka Jjunju, Muwulya yayanjula eri Kabaka eby’amakula omwali amafumu, enkumbi, embazzi, empiima, n’obwambe, ebikomo, endege wamu nebirala bingi. Pokino Luzige ava mu kika ky’ Endiga ye yayanjula Muwulya, omuweesi owensusso mu Buddu eri Kabaka Jjunju. Kabaka Jjunju bweyalaba eby’amakula Muwulya byeyali akoze gwe wamma nasanyuka nnyo n’okutenda musajjawe Muwulya amagezi abayambi ennyo egye lye okuwangula Bunyoro mu lutabaalo. Era Kabaka Jjunju yawa Muwulya obwami bw’okumyuka omuweesi we omukulu Walukagga, ono ng’ Ava mukika ky’ Akasimba. Muwulya yali mutabani wa Nakaddu. Baagalatabala eyali muto wa Muwulya era nga naye yali mwana wa Nakaddu yesenguka naava e Mulema nasenga ku mutala Kikungwe. Lwali olw’olwo Muwulya yafuna obubaka okuva eri Kabaka nga amusaba amuwe omuweesi anawesezanga Omulongo Ssebukuule okumuwesezanga ebintu ebikoloddwa mu kikomo ng’ endege obukomo ate n amafumu. Bwatyo Muwulya omulimu guno nagukwasa mutoowe Baagalatabala era namusiiga ew’omulongo Ssebukuule. Omulongo Ssebukuule yasiima nnyo Baagalatabala era yamuwa ekiro e Nkoni okumpi n’olubiri lw’ e Nkoni. Nga Kabaka Ssemakokiro amaze okulya Namulondo ya Buganda, Namasole Nanteza yamusaba amuwe omuweesi w’e Buddu. Bwatyo Kabaka Ssemakokiro nasaba Muwulya omuweesi. Muwulya yasigira omulimu guno mutabaniwe Lwasampijja. Lwasampijja yali avudde ku Mulema nasenga e Kawanga okumpi n’ e Kyanamukaka, ate yalina namaka amalala e Lusaka. Muwulya yasiigira omwana we Lwasampijja ewa Namasole Nanteza. Era Namasole Nanteza yawa Lwasampijja ekyalo Busenene era ekiri okumpi n’e Kyesiga. Emirimu gy’okuweseza Namasole Lwasampijja yagikola bulungi era. Mukusima Emirimu emirungi Namasole yawa Lwasampijja obwa Pokino bw’abaweesi b’e Lusaka mu Buddu.<ref>{{Cite book |date=2026-08-26 |title=Ssemakookiro of Buganda |url=https://lg.wikipedia.org/w/index.php?title=Ssemakookiro_of_Buganda&oldid=71696 |language=lg}}</ref> Muwulya yakulembera ekika ky’ Ente ebbanga nelyetolola. Naye yatuuka amanyi nga gamukendeera ng’akaddiye era n’asalawo okulekulira obutaka n’obukulembeze ky’ Ente e Mulema. Era obukulu bw’ ekika yabukwasa mutabani we Kyalo eyali omwana we omulenzi omukulu. Bwatyo Kyalo yatandika obukulembeze bw’e kika ky’ Ente nga kitaawe akyali mulamu. Okuwa Kyalo omwaganya okusala ensonga zekika Muwulya yasenguka naava ku Mulema nagenda nasenga e Kibutamu. Ate nga wayise ekiseera Muwulya yakola amaka amalala nga asenga ku kyalo Bugo ekiri okumpi n’e Mitondo. Muwulya awo naabeera n’amaka abiri e Kibutamu ate n’e Bugo. Muwulya yafiira Kibutamu era gyeyaziikibwa. == Laba na bino == * [[Kabaka wa Buganda]] * [[Buganda|Obwakabaka bwa Buganda]] * [[Ekika ky'eMpindi|Ekika ky'E Mpindi]] * [[Mpologoma Clan|Ekika ky'E Mpologoma]] * [[Lugave Clan|Ekika ky'O Lugave]] * [[Nvubu Clan|Ekika ky'E Nvubu]] * [[Njovu Clan|Ekika ky'E Njovu]] == Ebijjuliziddwamu == <references /> [[Category:Ebika by'Abaganda]] [[Category:Buganda]] 5izt595483arjqn3dwzpz4z9sr60527 74762 74761 2026-09-13T18:46:57Z Thomas Katongole Lwebuga 11684 /* EKIKA KY’ENTE (COW CLAN): */ 74762 wikitext text/x-wiki == '''EKIKA KY’ENTE ''(COW CLAN)'':''' == Ekika ky’ Enter kye kimu ku [[:en:Clan|bika]] atanu mwebibiri (52 clans) ebisangaibwa mu [[:en:Buganda|Bwakabaka bwa Buganda]]. Omukulu w’ekika Ky’ Ente ye Mutaka Katongole-Mugatta. Jajja we kika Katongole agambibwa nti yava mu [[:en:Bunyoro_kingdom|Bwakabaka / Obukama bwa Bunyoro-Kitara]]. Entebe y’Omutaka Katongole akulira ekika ky’ Ente esangibwa Mulema mu Buddu. <ref>{{Cite web |title=Nte History |url=https://www.obutaka.com/en/clans/clan-history/nte-history |access-date=2024-02-13 |website=www.obutaka.com |archive-date=2024-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240213104042/https://www.obutaka.com/en/clans/clan-history/nte-history |url-status=dead }}</ref> Mulema kyalo ekisangibwa ku njegoyego y’ebugwanjuba y’enyanja Nalubaala (Lake Victoria). Jjajja w’ekika ky’Ente owokuntiko Omutaka Katongole ava mu Bagabo b’e Mulema. Era kyekyo lwaki Katongole yeddira Nte Nkuggu (etalina mukira). Ebikwata ku Kika ky’ Ente bingi era e Kika kino kirina emitindo gy’ Ente ezeddirwa bingi. Buli mutindo nabuli siga mu Kika birina obuzaale, ennono, wamu n’obulombolombo ebyawukana. Naye newnkubadde nga Ente ezeddirwa nyingi naye Omutaka Katongole - Mugatta ye Katikkiro we Kika ky’ Ente. Era buli mutindo guyita mu Katongole okweyunga kubika ebirala mu Bwakabaka bwa Buganda okutuuka eri Ssabasajja Kabaka, Ssabataka wa Buganda. Entegeka eno ab’ Ente okuba n’obukulembeze obumu kyatekebwawo Ssabasajja Ssekabaka Daudi Chwa II - anti yagamba nti “buli Nte esobola okuzala ginawayo”. Era Ssabasajja yali mutuufu enti Ente Enkuggu (etalina mukira) eyinza okuzaala Ente eya Kayinda, oba eya Busito, oba eya Lubombwe. == '''AB’ETUTUMU MU EKIKA KY’ENTE MU BUGANDA:''' == Abente be bazaala Ssekabaka Edward Frederick William David Walugembe Mutebi Luwangula Muteesa II (19 November 1924 – 21 November 1969). Ssekabaka Muteesa II yalinnya ku Namulondo ya Buganda nga 22 November 1939.  Ssekabaka Muteesa II yayali Pulesidenti wa Uganda eyasooka  okuva mu 1962 okutuuka mu 1966 Milton Obote lweyamujjako obuyinza mu kikangabwa. Maama we Ssekabaka Muteesa yayali Nnabagereka Irene Drusila Namaganda -- (November 11, 1896 – September 15, 1957). Nnabagereka Irene Drusila Namaganda yayali omukyala omukulu owa Ssekabaka Daudi Chwa II. Ate era yafuuka Namasole wa Buganda nga mutabaniwe Ssekabaka Muteesa II atudde ku Namulondo. Bakadde ba Nnabagereka Irene Drusila Namaganda yeyali omwami Yonasani Kayizi (1870 - 1930), ne mukyalawe Ketula Nakato Kayizi (1875 – 1959) abavanga mu Buddu. Omuzilante Kayizi yali Mwawule era Yamuna obwawule mu 1896 nga ye mwawule eyasooka mu Buganda.<ref>{{Cite web |url=https://www.wikitree.com/wiki/Kaidzi-1 |access-date=2026-09-05 |website=www.wikitree.com}}</ref> == '''AMASIGA / EMITINDIRO GY’ EKIKA KY’ ENTE:''' == Ekika ky’ Ente kirimu amasiga agamanyiddwa mu Butongole musanvu (7).<ref>{{Cite book |last=Baral |first=Gehanath |date=2023 |title=Fluid Therapy in Labor |url=https://doi.org/10.1007/978-981-19-6145-8_44 |last2=Singh |first2=Ekika |publisher=Springer Nature Singapore |isbn=978-981-19-6144-1 |location=Singapore |pages=621–631}}</ref> Abantu bonna ebeddira Ente bakulemberwa Katongole-Mugatta (Omukulu ow'ekika ky'E Nte). Buli siga mu kika Ky ‘Ente lirina Omutaka era omukulu wesiga era ono yayunga esiga eri Katongole-Mugatta. Buli siga lirondoola obulombolombo n'empisa zaakyo. Gano wamanga ge masiga mu kika ky’ Ente agasinga okumanyika ennyo newankudde nga ekika kirina n’emitindiro emilala mingi. # '''Ente Enkuggu oba Enkunku''': Eno ye Nte ezalibwa [[:en:Cow|nga]] telina mukira. Abeddira Ente eno tebalya n Yama ya Nte talina mukira. Era tabalyanga kintu kyonna oba ettu erisibiddwa nga tekuli kaayi kayiseeko kuliwa ogwalibadde omukira. # '''Ente ya Lubombwe''': Eno ye Nte efaananamu nga Entulege ku Ddiba lyayo. # '''Ente ya Kaasa''': Eno ye Ente eriko ebbala eryeru ku mutwe. # '''Ente y’ Obusito''': Eno ye Nte eddamu okuwaka oba okuweeka nga tewannayita nnaku mwenda nga emaze okuzaala. Abeddira Ente eno tebanywa mata gavudde munte eno. # '''Ente ya Kayinda:''' Eno ye Nte erina omugongo omuddugavu oba Kawembawemba okuva ku mutwe okutuuka ku mukira. # '''Ente y’ Ekiganja''': Eno ye Nte erina ekinuulo ekimu kiddugavu ekirala kyeru. <ref name=":1">{{Cite web |title=Nte |url=https://www.obutaka.com/en/clans/nte |access-date=2024-02-13 |website=www.obutaka.com |archive-date=2024-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240213104041/https://www.obutaka.com/en/clans/nte |url-status=dead }}</ref> # '''Ente e Mpuula''': ENo ye Nte ebeera neddiba eriringa ettosi. Ssekabaka Daudi Chwa II yagatta abeddira Ente ez’emitindo gino gyonna mu Kika kimu eky’Ente nga kikulirwa Omutaka Katongole - Mugatta. Naye buli mutindo gulina amasiga gagwo ageetuukira ku Katongole. Era buli mutindo gulina era gukuuma obujajja, ennono wamu n’obulombolombo obwago. == '''EBIKULU EBIKWATA KU KIKA KY’ENTE:''' == {| class="wikitable" |+ ! Ekika ! Obubaka |- | Ekika | Nte |- | Akabiro | Ŋŋaali |- | Omukulu w'Ekika (Omutaka). | Katongole Muggata |- | Entebe y'Ekika (Obutaka) | Mulema, [[Buddu]] |- | Omubala | # Wante talina kabi. Mbadde ngaleeta (amata), omusumba aganywedde. # Ekyuma nkiridde, n'omukimba (omusaala) ngulidde. # Bwembirya, bwembiwoza, binsanga mu ssasa. <ref name=":1" /> |} == '''ENSIBUKO Y’EKIKA KY’ENTE:''' == Kigambibwa mubyafaayo nti omu kubasajja abwerekera Kabaka Kintu Kato ne Mugandawe Omukama Rukidi Isingoma (Wasswa) nga bajja munsi eno Jajja eyavaamu abantu abeddira Ente Enkuggu abali mu Buganda Kati yajja awerekera abalangira bano ababiri. Era kigamibibwa nti Kintu Kato ne Rukidi Isingoma bwebaava mu Abisiniya basooka kusisira mu Masaba (Mount Elgon - Elgonyi). Baali banonya ekitundu ekirimu obulamu wamu namatale amalungi. Anti omusajja eyawerekera ba Ssekabaka bano eyali ayitibwa Kiswiga yali Muweesi mukugu. Kintu Kato bweyatuuka mu Muwawa oluvanyuma gyetuuma Buganda, yayawukana ne mugandawe Rukidi Isingoma. Kintu yasigala mu Muwawa (Buganda), ate munne Rukidi Isingoma neyeyngerayo era nakkalira e Bunyoro. Abantu abalala Kintu ne Rukidi bebajja nabo beyawuzaamu, abantu abamu ne basigala ne Kabaka Kintu, ate abalala nebagenda ne Rukidi Wasswa eyalya Obukama bwa Bunyoro-Kitala. Abagenda n’Omukama Rukidi Wasswa mwemwali ne Jajja wekika ky’Ente Kiswiga.<ref>{{Cite book |date=2023-03-02 |title=Katikkiro, n. |url=https://doi.org/10.1093/oed/1122807463 |publisher=Oxford University Press}}</ref> Rukidi Isingoma (Wasswa) nga atuuse e Bunyoro yakuba embugaye e Kibulala mu Singo, era Naalya Obukama bwa Bunyoro-Kitara nayitibwa Omukama Rukidi Chwamale Mwanga Winyi. Ono yeyafuuka Omukama Isingoma (Wasswa) Mugaga Rukidi eyatandika obukulembeze bwa Babito mu Bunyoro-Kitara. Omukama Rukidi yawa musajjawe Kiswiga ettaka ku mutala Kyankere eriri mu Ssingo, anti Kiswiga yali ''Muweesi'' ate nga mu Ssingo mwalimu amayinja gebayitanga amatale nga mangi ddala. Kiswiga yeyawesezanga Omukama Rukidi amafumu, obwambe, nebintu ebirala. Kiswiga yakolanga ebintu bingi muno mwemwali; okukola amafumu, enkumbi, obwambe, okuweta obukomo bwabambejja ate nendege zabalangira. Ku Kyankere Kiswiga gyeyazalira abaana be bano; Lwekana, Bwebale, Kaweesi, Kagolo era nabalala bangi. Kiswiga bweyafa omwanawe Lwekana yeyamusikira. Lwekana nga amaze okusikira kitaawe Kiswiga naye yatuula ku kyalo Kyankere nakkalira. Lwekana yazaala abaana bano abamanyikiddwa; Wangi, Kyumu, Kyamanywa n’abalala bangi. Lwekana bweyafa omwanawe Wangi n’amusikira. Wangi naye yatuula mu Singo era yazaala abaana be bano; Katongole, Lwekana, Njuki, Kitaka, Kalibata, Ddungu, Mulindwa n’abalala bangi. Era Wangi naye yali ''Muweesi'' nga Jajjawe Kiswiga nekitaawe Lwekana. Nga Katongole akuze wamu nebagandabe abamu bayawukuna ku Kitaabwe Wangi nabamuleka e Kyankere ate bbo nebagenda basenga ku mitala Kyaninga, abalala nebeyongerayo nebasenga e Mabona. Kalibata ye yasenga ku lusozi Ngobya. Katongole ne bagandabe bonna baweesezanga ku ngyegoyego z’omugga Lusamule, oguyiwa amazzi mu Mugga omunene Mayanja. Wangi bweyafa mutabaniwe Katongole yeyamusikira. Naye Katongole yali ayagala nnyo Kitawe era nga munganzi nnyo. Kale kitaawe bweyafa omwezi gwali gwa ggabogabo (nga mwetolovu era nga gumemuka ng’enjuba), era kulwo Katongole yagaana okulya emmere mukyalawe gyeyali amutegekedde akawungeezi olw’okukungubagira kitaawe. Era ekiro ekyo yasula kukyoto teyesogga bulili. Olw’okujjukiranga olunaku kitaawe Wangi lweyafirako yagamba nti, “Nze n’abaana bange wamu Nabasumba yange bonna tetujja kulyanga kyagulo nga omwezi gwa ggabogabo.” Era akalombolombo kano kekavirako abaana nabazzukulu ba Katongole okuyitibwa ABAGABO. Era Katongole nabaanabe batandika enkola enkola eyokujjukiranga Wangi nabantu babwe abalala abaana nga babasibira ku mwezi gwe ggabogabo era wabangawo y'okutukuza emyoyo ate nokusabira abalala okufuna ebirungi, obugagga, amaka nebirala omuntu byeyabanga ayagala okwetuusaako. Emikolo gino gyamalanga ennaku ssatu nga omwezi ogwegabogabo (omujuvu) tegunavaayo n'endala ssatu nga guvuddeyo. <ref name=":1" /> Naguno gujjwa Abagabo akalombolombo kano bakasaamu ekitiibwa. == '''AB’ENTE N’OKUWEESA MU BUNYORO-KITARA:''' == Abaweesi (Blacksmith) omugaso gwamanyi nnyo mubyafaayo by’ Obukama bwa Bunyoro-Kitara wamu n’obwa Kabaka bwa Buganda. Omulimu gw’okuweesa guno Gwayamba nnyo okukulakulanya Bunyoro-Kitara muby’ obulimi, obusubuuzi, wamu neby’ amagye. Bunyoro-Kitara yakulakulana mangu ate nemanyika nnyo nga ensibuko yokuweesa n’okusanuusa ebyuma (metal working) mubitundu ebyetolodde enyanja Nalubaale. Kiswiga nabaanabe era nabantu bebatendekanga bebatambuzanga omulimu guno og’omugaso mu Bunyoro-Kitara.<ref>{{Cite book |last=Doyle |first=Shane |date=2011-12-08 |title=Winyi IV, Tito |url=https://doi.org/10.1093/acref/9780195301731.013.50217 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-530173-1}}</ref> Kigambibwa nti Kiswiga nabaanabe wamu nabaweesi beyalungamya mu mulimu guno bakola kinene okuyamba Rukidi Isingoma (Wasswa) okulwana era n’okufuuka Omubito (Omukulembeze) mu Bunyoro-Kitara. Anti Katongole neebanne balina amagezi agasukuluma mukuyiya era n’okusanuusa ebyuma okuva mu mayinja (Amatale). Bakoleranga Rukidi Isingoma ebyokulwanyisa ate n’okutendeka egyelye mukokozesa eby’okulwanyisa bino. Mubyokulwanyisa byebakolnga mwe mwali amafumu, engabo, obusaale, emitego, embazzi nebirala. Essassa lya Katongole lyali mu Singo ku mugga Lusamule okumpi ne Kibulala. Omugga Lusamule mutono naye guyiwa amazi gagwo mu mugga omunene Mayanja. Bali balina okubeera okumpi namazi, anti okuweesa bali beetaaga amayinja ate n’amazi ag’okuwoza ate n’okuyoyota byebabanga bawesezza. Omulimu omulala Oglala omukukutivu eri Katongole nabaanabe kwekulunda ente. == '''AMANNYA AGATUUMIBWA AB’EKIKA KY’ENTE:''' == Amannya ag’ekika ky’ Ente mangi nnyo. Waliwo agabasajja ate nagabakyala. Amannya agasinga gatuumibwa okuva mu milimu oba ebikolwa ba Jjajaffe bye byebakolanga ate n’ebyo ebyaliwo ne bye balabanga munsi mubudde obwo. Amannya gagwa mu biti bino; 1). Agaava kumilimu gwabwe ogw’okuweesa. 2). Agaava kumulimu gwabwe ogw’obulunzi. 3). Agaana mu ngero, oba ag’okugereesa. 4). Agaava mu byaliwo munsi mubudde obwo. 5). Agaava mu Mikago - emikwano. 6). Agaava mukubbula. {| class="wikitable" | valign="top" | {| class="wikitable" | colspan="4" valign="top" |'''AMANNYA G'ABASAJJA''' |- | valign="top" |Aligaweesa | valign="top" |Katema Kansinjo | valign="top" |Lwesabula | valign="top" |Nnyondo |- | valign="top" |Bagonza Kyesero | valign="top" |Katongole | valign="top" |Maganagante | valign="top" |Nsasi |- | valign="top" |Bakaze | valign="top" |Kawaganya | valign="top" |Maganda | valign="top" |Nsinjo |- | valign="top" |Balirondo Bbalakka | valign="top" |Kaweesi | valign="top" |Magezi Ntake | valign="top" |Ntensibe |- | valign="top" |Balunonyeza Mbazzi | valign="top" |Kaweewo | valign="top" |Manda | valign="top" |Ntwata |- | valign="top" |Balyanente | valign="top" |Kayaabula | valign="top" |Mbajo | valign="top" |Ssaaka Kyuma |- | valign="top" |Balyangente | valign="top" |Kayima | valign="top" |Mbalire | valign="top" |Ssazi |- | valign="top" |Bazziwe | valign="top" |Kiganda | valign="top" |Mivubo Gyabaweesi | valign="top" |Ssebiragala |- | valign="top" |Biraalo | valign="top" |Kigodo | valign="top" |Miwanda | valign="top" |Ssebugenyi |- | valign="top" |Birigenda Bitalo | valign="top" |Kigulenkumbi | valign="top" |Mpijja | valign="top" |Ssebuuma |- | valign="top" |Biriggwa | valign="top" |Kitasse Muyima | valign="top" |Mugaati | valign="top" |Ssebyanzi |- | valign="top" |Bivuge Ebidde | valign="top" |Kitunzi | valign="top" |Mugabo | valign="top" |Ssebyayi |- | valign="top" |Bubugga | valign="top" |Kityamuweesi | valign="top" |Muganji | valign="top" |Ssekikubo Kitutente |- | valign="top" |Buggala Nziji | valign="top" |Kiwanyizi | valign="top" |Mugenyi | valign="top" |Ssekyanzi |- | valign="top" |Bukulu Bwante | valign="top" |Kyewalyanga | valign="top" |Mugenyi Asooka | valign="top" |Ssemaganda |- | valign="top" |Buuma | valign="top" |Kyuma | valign="top" |Mugonyi | valign="top" |Ssemanda Agemenyambazzi |- | valign="top" |Bwebale | valign="top" |Lubowa | valign="top" |Mugonza | valign="top" |Ssemata |- | valign="top" |Byuma | valign="top" |Lugasa | valign="top" |Mukimba | valign="top" |Ssempijja |- | valign="top" |Ddungu | valign="top" |Lugomugenyi | valign="top" |Mukooza | valign="top" |Ssenkomera |- | valign="top" |Enteweraga | valign="top" |Lugonvu | valign="top" |Mulema | valign="top" |Ssennyondo |- | valign="top" |Jjesero | valign="top" |Lujuna | valign="top" |Muliro Gwassasa | valign="top" |Ssente |- | valign="top" |Kagayo | valign="top" |Lukyamuzi | valign="top" |Munyagwa | valign="top" |Ssenyana |- | valign="top" |Kagodo | valign="top" |Luliiramunnyana | valign="top" |Musubire | valign="top" |Ssenyondo |- | valign="top" |Kajimbo | valign="top" |Lutangirante | valign="top" |Musumba | valign="top" |Sserugo |- | valign="top" |Kajojo | valign="top" |Luweesi | valign="top" |Mutagubya | valign="top" |Sseruwugge |- | valign="top" |Kakinda | valign="top" |Luwerekera | valign="top" |Muweesi | valign="top" |Ssessazi |- | valign="top" |Kakooza | valign="top" |Luwondera | valign="top" |Muwulya | valign="top" |Ssewalinte |- | valign="top" |Kalegga | valign="top" |Luwugge | valign="top" |Muyira | valign="top" |Ssewannyana |- | valign="top" |Kalugo | valign="top" |Luyima | valign="top" |Mwesezi | valign="top" |Ssewante |- | valign="top" |Kaluma | valign="top" |Lwabisaka | valign="top" |Mwota Ssubi | valign="top" |Tteero Kibira |- | valign="top" |Kaluusi | valign="top" |Lwasamayinja) | valign="top" |Nakaana | valign="top" |Wangi Mu Lubaale |- | valign="top" |Kannyambo | valign="top" |Lwasampijja | valign="top" |Nduusi | valign="top" |Wante Talina Kabi |- | valign="top" |Kasibante | valign="top" |Lwebuga | valign="top" |Njagala | valign="top" |Zzalugo Teziyomba |} | valign="top" | {| class="wikitable" | colspan="4" valign="top" |'''AMANNYA G'ABAKYALA''' |- | valign="top" |Nabagabo | valign="top" |Nakyanzi | valign="top" |Namugenyi | valign="top" |Natoolo |- | valign="top" |Nabagonza | valign="top" |Nakyesero | valign="top" |Namugonza | valign="top" |Natteero |- | valign="top" |Nabakooza | valign="top" |Nakyuma | valign="top" |Namugonza | valign="top" |Navvumbe |- | valign="top" |Nabalamazi | valign="top" |Nalugo | valign="top" |Namukimba | valign="top" |Nawangi |- | valign="top" |Nabasumba | valign="top" |Nalujjuna | valign="top" |Namukooza | valign="top" |Nawante |- | valign="top" |Nabatongole | valign="top" |Nalukwanzi | valign="top" |Namusambante | valign="top" |Nnannyana |- | valign="top" |Nabaweesi | valign="top" |Nalusira | valign="top" |Namusubire | valign="top" |Nnyana |- | valign="top" |Nabbona | valign="top" |Naluweesi | valign="top" |Namusumba | valign="top" |Terinakabi |- | valign="top" |Nabide | valign="top" |Naluwugge | valign="top" |Namuvubo | valign="top" |Wannyana |- | valign="top" |Nabiragala | valign="top" |Naluyijja | valign="top" |Namuweesi | valign="top" | |- | valign="top" |Nabiralo | valign="top" |Naluyima | valign="top" |Namuwulya | valign="top" | |- | valign="top" |Nabiwata | valign="top" |Namagana | valign="top" |Namuyingo | valign="top" | |- | valign="top" |Nabugenyi | valign="top" |Namaganda | valign="top" |Namuyira | valign="top" | |- | valign="top" |Nabuuma | valign="top" |Namalyante | valign="top" |Namuyira | valign="top" | |- | valign="top" |Nabuuma | valign="top" |Namanda | valign="top" |Nanduusi | valign="top" | |- | valign="top" |Nabuyungo | valign="top" |Namasiriba | valign="top" |Nanjagala | valign="top" | |- | valign="top" |Nabyanzi | valign="top" |Namata | valign="top" |Nanjuki | valign="top" | |- | valign="top" |Nabyuma | valign="top" |Nambaje | valign="top" |Nankomera | valign="top" | |- | valign="top" |Naggana | valign="top" |Nambalire | valign="top" |Nankuuwe | valign="top" | |- | valign="top" |Najjesero | valign="top" |Namivubo | valign="top" |Nankwale | valign="top" | |- | valign="top" |Nakabiga | valign="top" |Namiwanda | valign="top" |Nannume | valign="top" | |- | valign="top" |Nakaddu | valign="top" |Namiwanda | valign="top" |Nannyondo | valign="top" | |- | valign="top" |Nakagodo | valign="top" |Namiyingo | valign="top" |Nansasi | valign="top" | |- | valign="top" |Nakasibante | valign="top" |Namiyingo | valign="top" |Nansawa | valign="top" | |- | valign="top" |Nakate | valign="top" |Nampera | valign="top" |Nansinjo | valign="top" | |- | valign="top" |Nakaweesi | valign="top" |Nampijja | valign="top" |Nantensibe | valign="top" | |- | valign="top" |Nakayima | valign="top" |Nampomero | valign="top" |Nantwatwa | valign="top" | |- | valign="top" |Nakayingo | valign="top" |Namugaati | valign="top" |Nanyondo | valign="top" | |- | valign="top" |Nakayondo | valign="top" |Namugabo | valign="top" |Nassaazi | valign="top" | |- | valign="top" |Nakinja | valign="top" |Namuganji | valign="top" |Nassasa | valign="top" | |- | valign="top" |Nabagabo | valign="top" |Nakyanzi | valign="top" |Namugenyi | valign="top" |Natoolo |} <nowiki>*</nowiki>Nakayima – Lino lyali Linnya lya mmandwa ya Kabaka Ndawula eyaberanga ku lusozi Mudende |} == '''KATONGOLE N’ABAANABE BAWANGANGUKA OKUVA E’BUNYORO:''' == Ebyogerwa kukuva kwa Katongole nabantubee Bunyoro biwerako. Biwerako lwansonga nti ebigambo bino tebyawandikibwa nga byakabaawo. Naye naye buli kiragae nti Katongole yanyiza Omukama, ekintu kyeyali tasobola kumusonyiwa. # '''ENTE ENKUNKU EZALIBWA MU KIRALO KYA KATONGOLE;''' Olwali olwo nga ente mukiraro kya Katongole ezaala enyanja nga telina mukira. Ente bwetutyo yali terabwangako mukiralo kyonna era Katongole yamutiisa nnyo. Ente eno etalina mukira yali erabika bubi nnyo era ng’ebeera yetoloddwa ensowera. Abaana ba Katongole ente eno nga tebaagala kugitunulako oba kugitwala kutale kugirunda nante ndala. Katongole ente eno teyagyagala nakatono era yagamba abaanabe nti, “Ente eno nebwerikula tewabanga n’omu annywa amata gaayo oba okulya ennyama yaayo. Bwatyo Katongole nafuula Ente etalina mukira ey’omuziro era akabonero kaabwe akabawula kubantu abalala n’okutusa kati. Naguno gujjwa bazzukulu ba Katongole Abagabo be Mulema tebalya nnyama y’ensolo yonna ezaalibwa nga terina mukira. Nebweliba tooke ona gonja emissa nelitayisayo mpumumpu Abagabo tebalirya. Era akalombolombo kano kagenda nekitundu erisibiddwa nerikunguyira nga teririna kaayi kasoolobyeko, anti nalyo Abagabo ebiriimu tebalirya. Enti eyo etalina mukira ng’ezzaliddwa yasomba bangi okujja okugyerabirako. Naye mwabo mwemwali nebatayagaliza Katongole. Omu kwabo yali mulaguzi w’ Omukama wa Bunyoro-Kitara. Bweyawulira ekyagudde mukiraro kya Katongole nagamba Omukama nti toddamu kunywa mata gava wa Katongole anti bwonaganywa oba kweletera ebizibu. Era yasalako Katongole ebigambo bingi ebyamukyayisa Omukama wa Bunyoro. 2. '''MUWALA WA KATONGOLE AZAALA NAMAGOYE:''' Olwatuuka nga Katongole asiigira Omukama Wanyi II muwalawe Nakayija. Olwali olwo, Nakayija Nasuna olubuto. Eby’embi bweyazaala omwana gweyazala yali Namagoye. Omukama bwebamubulira nti Nakayija omwana gwazadde Namagoye gwe wamma natya nnyo. Bwatyo yayita abalubaale be bamulagule kumwana ono Namagoye ate wamu ne Maama w’ omwana ono. Abalubaale bonna bamugamba kimu nti omwana ono aja kuba wabulabe eri Omukama wamu n’ Obukama bwa Bunyoro. Bamaulugula nti okujjwo obulabe buno omwana ono alina okutugibwa. Era bamugamba nti Nakayija nnyini womwana wamu ne kitaawe Katongole n’abantu ba Katongole bonna battibwe. Katongole ebigambo by’abalubale bwebyamugwa mumatu nakungaanya bakazi be, abaana be, wamu nab’ ekikakye bonna nabategeza nti balina okwabulira Kibulala - Bunyoro. Badduka nga bolekera Buganda. Katongole yawereza abantu eri Kabaka wa Buganda okumubulira era n’okumusaba obubudamo. Olugendo lwali luwanvu ate nga lulimi ebizibu anti balina okwekweka okulaba nti abamow b’ Omukama tebabagwa mubuwufu. Olugendo okugenda okugwa nga Katongole nabantu be bali mu Buddu. Naye abamu kubaana ba Katongole nabantu babwe bagendanga basigalira mukubo nga bakooye. Kalibata yasigala Kiima ku lusozi Kagaba mu Ssingo. Kaweeru ne Kitaka bano baasigala ku kayanja Mutukula akali okumpi ne Nnyanja Mburo. Katongole nabantu be bwebaava e Kagaba gyebaleka Kalibata nebatuuka e Mubende, omuwala Nakayima ne Mugangi webaasigala nabantu babwe. Nga bavudde e Mubende batuuka ku kibira nakasozi Lusiba era wano Nakaddu naababe webasigala. Bwebava ku Lusiba basomoka omugga Nabakazi era nabayita e Bujunuzi nebatuuka e Kawalya okumpi n’e Kisozi. Wano Mugalala ow’ Ensenene yabaniriza mukitundukye era wano Kangologwa naababe webasigala. Katongole bweyasiibula munywanyiwe Mugalula e Kawula basomoka omugga Katonga. Okumpi n’ omugga Katonga Kalwanga, Lwekana babantu baabwe webasimba amakanda. Ate Kalwanga bweyalengera akasozi Buganga nekibira ekyali kiketorodde nasiimawo nga walungi okwekweka, anti yalaba nga waliwo emigga egiyita erudda n’erudda ate nga waliwo nakayanja kale nga kiringa e kizinga era wano ye naababe webasigala. Ate ye Lwera yasalawo kugenda kwekweka ku nnyanja e Nabugabo. Katongole nebeyali nabo nebasooka basigala e Kankobe okumala ekiseera. Oluvanyuma baava e Kankobe nebayongerayo nebayingira mu Buddu. Mubiseera ebyo Buddu yalimu abantu batono ddala era nga mulimu ebyalo bitono era balina okunonya awalungi awokwekweka. Bali balikumpi okumalako Buddu nebatuuka kukibira Tero era wano Katongole wamusanyusa nga basobola okwekweka obulungi ate nga kati ddala baali besulidde ddala okuva e Singo ewali olubiri lw’ Omukama. Bayingira mu Kibira Tero era bakuba Katongole yakuba embuga ku mbibiro z’ akagga Kabira. Nga bagumidde mu Tero era nga Katongole alaba tewali abalondoola ye nabantu be batandika okwetaaya era abaana be nabantu abalala batandika okugenda buli omu gyayagala. Bwatyo Kagayu n’ abaana be Kabona ne Namwala nebasomoka ennyanja Kagera nebayingira mu Kiziba. Kagayu n’ abantu be bayanirizibwa Kabaka Bulungu I eyali alidde obwa kabaka bw’e Kiziba. Kabaka Bulungu I naawe Kagayu ebyalo bisatu; Bukwale, Luzinga wamu ne Ssozi. Kagayu nakuba embugaye n’essasa ku Bukwale, Kabona nazimba ku Luzinga, ate ye Namwala naabeera ku kyalo Ssozi, era nebatandika okuweseza Kabaka Bulungi I ekyayamba obwa Kabaka bwakiziba okwongera okukulakulana n’okusubula n’obwakabaka obulala. Ddungu wamu n’abaana be Wangi ne Nemba bali kwabo abaasigal ne Katongole ku Tero. Ate bwewayita akabange ye Wangi olw’okwagala okuvuba nasenguka okuva e Tero nagenda e Bukoba Kati ekiri mu Tanzania. Ye Nemba yasigala ne kitaawe wamu n’abantu abalala a basigala ne Jajjaffe Katongole ku Tero. Ku Tero Nemba gyeyazalira omwana we omuwala Lukwanzi eyayatikirira ennyo ol’okuba omulwanyi kasiggu. Anti Naguno gujjwa akyayogerwako ng’omulwanyi eya wonya Jajjawe Katongole okutibwa bweyafumita Lukwate effumu namutta. Lukwate yali atumiddwa Omukama we Bunyoro wamu nabambowa abalala okugoberera Katongole era bamutte. Olutalo luno Lukwanzi yeyaluwangula nga lwali mu kibira Tero. Nga wayise ebbanga nga waliabika tewakyali abawondera Ddungu yasalawo okuva mukibira Tero gyeyaleka Katongole n’abantu abalala. Ddungu ne mutabaniwe Nemba basengukira Kooki era nebakuba embuga yabwe ku nnyanja Kijanebarora (kitegeeza ennyanja eyajja nga abantu balaba). Era abantu abalala bebajja nabo nebasasanira mubitundu by’e Kanabulemu. Oluvanyuma ne Wangi yava e Bukoba gyeyali avubira ate nasenga e Kibimba. Mugandawe Namuyira ye n’agenda asenga ku mutala Kakira e Bugabo. Munaabwe Lubowa ye yagenda n’asenga ku mutala Mugombe okulirina omugga Muzira okumpi n’e Minziro. 3. '''KATONGOLE AFUNYISA MUKYALA W’OMUKAMA OLUBUTO;''' Ebyafaayo ebinyumizibwa ebirala bigamba nti Katongole ne muganda we Lukyamuzi baali balangira mu Bwakabaka bwa [[:en:Bunyoro|Bunyoro]]-Kitara. Mukulu waabwe yali [[:en:Omukama_of_Bunyoro|Omukama]] (Kabaka) mu kiseera ekyo, gwe baayamba okutwala entebe mu ntalo z’obulangira nga bakola amafumu n’obusaale obw’omulembe ebyasukkuluma mu buddu obwo. <ref name=":1" /> Katongole yagwa mu mukwano noomu kubakyala b’ [[:en:Omukama_of_Bunyoro|Omukama]]. Omukyala ono lwali olwo nafuna olubuto lwa Katongole. [[:en:Omukama_of_Bunyoro|Omukama]] bwe yakitegeera, yasunguwala nnyo n’alagira Katongole attibwe, wamu nabuli muntu eyali kulusegere lwa Katongole omwali [[:en:Prince|Abalangira]] wamu [[:en:Princess|Nabambejja]]. Katongole yali afulumye mu lubiri nga agenze okunonya ''amayinja ga Matale'' (amayinja mwe basaanuusa ebyuma okukola [[:en:Spear|amafumu]] [[:en:Princess|n'obusaale]] ). Lukyamuzi bweyawulira Omukama kyayogedde yadduka mangu nagenda ategeeza Katongole eyali ku mugga Lukale ebiri mu Lubiri era namugamba nti tosobola kuddayo. Yamubulira n’Omukama bwali omusunguwavu ennyo era nga yali awadde ekiragiro ky'okutta Katongole nabuli akolagana naye. Lukyamuzi yali ku lusegere nnyo ne Katongole era yasalawo okubeera ku ludda lwe. <ref name=":1" /> Ab’oluganda bano bwebamanya nti Omukama munyiivu bwati nabasalawo obutadda mu lubiri mu Singo. Era bwebatyo nebatumya abaana babwe nabakyala ekiro ekyo badduke, ng’ Omukama tategedde nti tebagenda kuno awo okuva ku mugga Lutale gyebawesezanga. Batambulanga mu kiro gyebayitanga Baganda okubalaba ate n’okutemyako abasaale b’omukama. Ebinyonyi bya Ngaali bwebyatandikanga okuyimba kumakya awo nga banguwa okwesogga ebibira oba emigga okulya ate n’okuwumula. Abaluganda bombi nabantu babwe badduka nga baayolekera Obwakabaka bwa Buganda. [[:en:Kabaka_of_Buganda|Kabaka]] wa Buganda bweyawulira nti Katongole ne Lukyamuzi badduse e Bunyoro yabaniriza anti yalaba nti kigenda kumuwa obumanyirivu bw’abaweesi abakugu abasobola okumuyamba wamu n’egyelye okusukuluma ku maanyi g’egye lya Bunyoro. [[:en:Kabaka_of_Buganda|Kabaka]] yabaaniriza era nabagamba nti bagende bagira bewogoma e Mawokota. Kabaka yabasaba bakole nabaweesibe era babayigirize bulungi era omulimu guno baagukola bulungi. Era Kabaka yabasaba okukola amafumu, obusaale wamu n’ebyuma ebirala ebikozesebwa mu ntalo. Eby’okulwanyisa bino byayamba nnyo Kabaka Jjunju mukulwanyisa Bunyoro era n’okuwamba [[:en:Buddu|Buddu]]. Okunonyezebwa n'omutango byasigala ku mitwe gyaabwe e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]] kale nga balina okusenguka ennyo era nga balina kwekweka buli kiseera. Katongole yali akyali mu kweraliikirira n’okutya nti olunaku lumu [[:en:Omukama_of_Bunyoro|Omukama]] ayinza okusindika abasirikale okumunonya ate n’okumtta wamu nabantube. Olw’okutya kuno, baayongera okwolekera obukiikaddyo bwa [[:en:Buganda|Buganda]] nebayingira mu [[:en:Buddu|Buddu]] gye baayingira ekibira Teero ku bubalama lwe Nyanja Nnalubale (Lake Victoria) nebekwekwa mukibira kino okumala ekiseera. Bavanga mu kibira Teero mu [[:en:Buddu|Buddu]] nga bwe banoonya ''Amatale'' (olwazi mwe bagyanga ebyuma). Oluvanyuma nga wayise ebbange ate nga Buganda enyezeza Buddu Katongole ng’ate n’Omukama eyali yawolera e gwanga amaze okuva munsi, Katongole yassa ekikoowe era ye n’abantube nebatandika okwetaaya. Baava mu kibira Teero nebasenga e Bijja kati okumpi n’e [https://mapcarta.com/12815260 Bikira] gye baali basobola okuva okugenda nga boolekera olubalama [[:en:Lake_Victoria|lw’e Nnyanja Nnalubale]] okunoonya amatale. Baazula amatale agasangibwa mu bungi okumpi n’emyalo ku [[:en:Lake_Victoria|Nnyanja Nnalubale (Lake Victoria)]] mu kifo ekiyitibwa Mulema. <ref name=":1" /> Olw’okuba Katongole yali akaddiye, kyali kizibu okutambula olugendo luno okuva e Bijja okugenda e Mulema. Naye yasigira mutoowe Lukyamuzi wamu ne nabaanabe abamu okusenga e Mulema. Naye Mutagubya ne Nakana bakomangawo nnyo e Bijja okulambula ku kitaabwe, era bano e Mulema bavaayo neba era okumpi ne kitaabwe. Mutagubya oluvanyuma yasenga ku mutala Nkenge nga mu kiseera kino waliwo entebe y’ Omutaba gwa Mutagubya. Ate Kigambibwa nti Katongole yaleka alamye nti bwenfanga muganda wange Lukyamuzi ansikiranga bwaba taliwo munju ya Lukyamuzi mwemujjanga omusika wange, anti muganda wange yanjagala nnyo era yali mwetegefu okuwayo obulamu bwe olw’okubera nze. Kati naguno gujjwa Katongole akulira e Kika ky’ Ente ava mu Ssiga lya Lukyamuzi. Katongole yaziikibwa Mulema era ebyafaayo bigamba nti waliwo [[:en:Baobab_tree|omuti omunene ogwa]] ogwamera mu maaso g’entaana ye era n’okutuusa kati guyimiridde. Ate era kigambibwa nti [[:en:Spear|effumu]] lya Katongole n'ensinjo (ekintu ekikozesebwa okusala ebyuma ebyokya) byaziikibwa wansi w'omuti guno. Omuti guno gwakozesebwanga mu mikolo mingi egy’a Bagabo nga okujaguza omwezi omujjuvu ogw’ eggabogabo. Mu kiseera kino, tewali muntu akakasa watuufu wali ntaana ya Katongole weyali. <ref name=":1" /> == '''KATONGOLE N’ABAANA BE BAGENDA E BIJJA N’EMULEMA:''' == Lwali olwo Katongole n’afuna amawulire nti Omukama we Bunyoro eyali amunonya okumutta yali akisizza omukono. Olwo Katongole yassa ekikoowe anti nga tewakyali amunonya kumutta wamu n’abantu be. Era Katongole yatandika okwetaaya obulungi, era yasenguka okuva mu kibira Tero n’asenga ku mutala Kamuganja okumpi n’e Sanje wamu nabantu be. Nga bali ku Kamuganja, Katongole yatuma Lujabuzi okwongera okulambula ebitundu ebibariranye naddala okulaba wa awajjimu ate nebitundu ebirimu amatale. Lujabuzi yetolola ebitundu bingi naye bweyatuuka e Bijja (Kati wano webayita Biikira okulirina ekibuga Kyotera) newamusanyula nnyo, anti waliwo olusozi okwali amayinja amalungi ate nga wetoloddwa emigga webasobola okufuna amazi gebetaaga mu ssassa. Bwatyo Lujabuzi yaddayo e Kamuganja naawa Katongole amawulire gano. Katongole bweyafuna amawulire Lujabuzi geyamuwa yakunganya abaana be n’abantu babwe era nabagamba nti bagenda kusenguka bagende e Bijja. Katongole yakuba embuga ye ku Bijja n’abaana be Nakaana, Lukyamuzi, Lwegaba, Natasha, Lujabuzi ne Kakooza. Wano ku Bijja, Katongole n’abaana be bawesezaawo nnyo. Nga amayinja g’ amatale gugenda gakendeera, Katongole yatuma abaana be Lukyamuzi, Nakaana, ne Lwegaba bagende banonye ebitundu ebirala ewali amatale amalungi. Lukyamuzi ne banne bagoberera omugga oluvanyuma nebatuuka ku Kasozi Mulema okumpi n’ ennyanja Nalubaale. Mulema yabasanyusa nnyo nga balaba walungi nnyo. Olusozi lwali lwetolodwa emigga ate nga waliwo n’ebibira mwebasobola okwokya amanda ag’okukozesa mu ssassa okuttulula eby’byuma. Abaana ba Katongole bano abasatu gwe wamma nebasalawo okusenga ku Mulema. Aboluganda bano baddayo e Bijja okutegeeza kitaabwe Katongole ebikwata ku kyalo Mulema era nga eno bwewali wasinga Bijja mubuli ngeri. Naye Katongole yatuula abaana be nabagamba nti nze nkaddiye era Nkode okusenguka nga, kale ngenda kusigala wano ku Bijja naye mwe mugenda musenge era mukkalire ku Mulema anti tewakyali etutawanya. Bwatyo Katongole yawa abaana be Lukyamuzi, Nakaana ne Lwegaba omukisa bagende okutuula ku Mulema. Abaana ba Katongole bwebwatuuka e Mulema , Lukyamuzi ne Lwegaba bakuba embuga zaabwe ku Luyiga lwebuvanjuba bw’olusozi Mulema. Ate ye Nakaana yakuba embugaye era n’azimba Wanis w’olusozi ku kyalo Kyatokolo okumpi n’e Kyesiiga era yazimba nga atunudde bwenyi bw’oluzosi Mulema. Era abaluganda bano abasatu embuga zaabwe zaali zebulungudde olusozi Mulema era ng’entikko y’olusozi yeyali wakati wabwe okubaawula. Embuga Nakaana gyeyakuba ku Mulema naguno gujjwa tevangako era yansikirino eri abaana n’Abazzukulu be nga bamusikira mukufuga n’okutambuza ekika ky’Ente Enkunku. Mutabani wa Katongole ayitibwa Kajojo yali asigadde ku kyalo Kamwanga okulirana e Kamusoga enti mukyala we yali mulwadde ddala. Mukyala wa Kajojo bweyamala okufuna, Kajojo n’omwana we Luteete nebagoberera bagandabe era nabo nebasenga ku Mulema. Kiswiga, eyali omwana wa Kajojo ye yali yazimba wansi w’olusozi Mulema ku njegoyego z’akagga Kyakisigwa. Naye ebbanga bwelyayita kitaawe yalaba nga wano wafunda ate nga n’enkima ezavanga mu bibira ebyetolodde olusozi Mulema zibalira emmere yaabwe basalawo okuvaawo wamu ne Luteete nebagenda basenga e Ssenyange. Era Kajojo e Ssenyange gyeyafukira omuweesi wa Lubuga wa Kabaka Kimera. Ebbanga nga liyisewo abaana ba Katongole okwali Lujabuzi, Kakooza ne Nataga baava e Bijja nebalekayo kitaabwe. Lujabuzi yasenga Buyingi kati ekiri okumpi n’ekibuga Kyotera. Kakooza ye embuga yagikuba Luti. Ate ye Nataga embuga ye nagikuba ku kyalo Nkenge. Bano abasatu amasiga gaabwe tegakyamanyidwa, gazikirira. Kabaka Jjunju yawa olutabaalo okulwanyisa Bunyoro era nawangula n’atwala Buddu. Mubudde buno Muwulya yeyali omuweesi omukulu era eyali afuga e Mulema. Era Kabaka yalagira Muwulya okuweesa amafumu, okukola empiima wamu n’engabo ebyakozesebwa egye nabagalagala mu lutabaalo. Olutabaalo nga luwedde era nga Buddu eri mu mikono gya Kabaka Jjunju, Muwulya yayanjula eri Kabaka eby’amakula omwali amafumu, enkumbi, embazzi, empiima, n’obwambe, ebikomo, endege wamu nebirala bingi. Pokino Luzige ava mu kika ky’ Endiga ye yayanjula Muwulya, omuweesi owensusso mu Buddu eri Kabaka Jjunju. Kabaka Jjunju bweyalaba eby’amakula Muwulya byeyali akoze gwe wamma nasanyuka nnyo n’okutenda musajjawe Muwulya amagezi abayambi ennyo egye lye okuwangula Bunyoro mu lutabaalo. Era Kabaka Jjunju yawa Muwulya obwami bw’okumyuka omuweesi we omukulu Walukagga, ono ng’ Ava mukika ky’ Akasimba. Muwulya yali mutabani wa Nakaddu. Baagalatabala eyali muto wa Muwulya era nga naye yali mwana wa Nakaddu yesenguka naava e Mulema nasenga ku mutala Kikungwe. Lwali olw’olwo Muwulya yafuna obubaka okuva eri Kabaka nga amusaba amuwe omuweesi anawesezanga Omulongo Ssebukuule okumuwesezanga ebintu ebikoloddwa mu kikomo ng’ endege obukomo ate n amafumu. Bwatyo Muwulya omulimu guno nagukwasa mutoowe Baagalatabala era namusiiga ew’omulongo Ssebukuule. Omulongo Ssebukuule yasiima nnyo Baagalatabala era yamuwa ekiro e Nkoni okumpi n’olubiri lw’ e Nkoni. Nga Kabaka Ssemakokiro amaze okulya Namulondo ya Buganda, Namasole Nanteza yamusaba amuwe omuweesi w’e Buddu. Bwatyo Kabaka Ssemakokiro nasaba Muwulya omuweesi. Muwulya yasigira omulimu guno mutabaniwe Lwasampijja. Lwasampijja yali avudde ku Mulema nasenga e Kawanga okumpi n’ e Kyanamukaka, ate yalina namaka amalala e Lusaka. Muwulya yasiigira omwana we Lwasampijja ewa Namasole Nanteza. Era Namasole Nanteza yawa Lwasampijja ekyalo Busenene era ekiri okumpi n’e Kyesiga. Emirimu gy’okuweseza Namasole Lwasampijja yagikola bulungi era. Mukusima Emirimu emirungi Namasole yawa Lwasampijja obwa Pokino bw’abaweesi b’e Lusaka mu Buddu.<ref>{{Cite book |date=2026-08-26 |title=Ssemakookiro of Buganda |url=https://lg.wikipedia.org/w/index.php?title=Ssemakookiro_of_Buganda&oldid=71696 |language=lg}}</ref> Muwulya yakulembera ekika ky’ Ente nga Katongole ebbanga nelyetolola. Naye yatuuka amanyi nga gamukendeera ng’akaddiye era n’asalawo okulekulira obutaka n’obukulembeze ky’ Ente e Mulema. Era obukulu bw’ ekika yabukwasa mutabani we Kyalo eyali omwana we omulenzi omukulu. Bwatyo Kyalo ng’afuuse Katongole yatandika obukulembeze bw’e kika ky’ Ente nga kitaawe akyali mulamu. Okuwa Kyalo omwaganya okusala ensonga zekika Muwulya yasenguka naava ku Mulema nagenda nasenga e Kibutamu. Ate nga wayise ekiseera Muwulya yakola amaka amalala nga asenga ku kyalo Bugo ekiri okumpi n’e Mitondo. Muwulya awo naabeera n’amaka abiri e Kibutamu ate n’e Bugo. Muwulya yafiira Kibutamu era gyeyaziikibwa. Muwulya bweyafa, omwana we omukulu Kyalo yeyamusikira. Naye ol’okuba nti Kyalo yeyali yakwasibwa obukulu bwe kika e Mulema yasigala ku Mulema teyagenda Kibutamu kitaawe gyeyazikibwa.<ref>{{Cite book |last=Katongole |first=Emmanuel |date=2022-02-22 |title=Emmanuel Katongole |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1x67csn.26 |publisher=Fortress Press |isbn=978-1-5064-7880-7 |pages=164–169}}</ref> Nga Kyalo Katongole ye Muweesi omukulu e Mulema eyali Pokino yali Luwalira eyavanga mu kika ky’ Endiga. Pokino Luwalira yatumwa Kabaka Ssemakokiro okugenda okutabala e Bulondoganyi. Mulutabalo luno Pokino Luwalira yagenda nabantu bangi abaali abalwanyi siggwa mu Buddu. Era omu kubantu Pokino beyasaba okumwegattako mwemwali ne Katongole Kyalo. Anti yamuleeta okukakasa nti enawesezanga abalwanyi eby’okulwanyisa. Era Kyalo omulimu yagukola bulungi bwatyo Pokino namuwa e kyalo Mukulubitu okumpi n’e Semuto ekyali mu Bulondoganyi. Kabaka Ssemakokiro yafuna amawulire nti Pokino Luwalira yagenda nabaweesi e Bulondogany. Kabaka teyasanyukira kikolwa kya Pokino kutwala baweesibe mu lutabaalo. Era Kabaka yatumira Pokino Luwalira abaweesi abasindike bakomewo e Buddu mbagirawo. Mulungendo lw’okudda e Buddu Katongole Kyalo yalwala era n’affira ku kyalo Mabanda ekiri mu Butambala era eno gyeyazikibwa. Nga Katongole Kyalo affudde ate omwanawe Kibaya yamuskira. Kibaya ng’asikidde kitaawe yeetikka obukulembeze bw’ekika ky’ Ente e Mulema. Katongole Kibaya ng’asikidde kitaawe Kyalo yayingira mu mbuga ya kitaawe ku lusozi Mulema. Naye nga wayise ebbanga Katongole Kibaya yafuna obuttakanya nebagandabe wamu ne Pokino Mukasa muntambuza yemirimo gy’abaweesi, yadduka okuva e Mulema. Kibaya bweyadduka e Mulema yagenda nasenga e Maganda era eno gyefiira n’okuzikibwa gyeyaziikibwa. Katongole Kibaya yaffa talese mwana era omusikawe bamulonda mu baana ba bagandabe. Lugaaya Walusimbi yeyamusikira, ng’ono yali mwana wa mugandawe Kigulenkumbi. Bwatyo Lugaaya Walusimbi ng’ amaze okusikira kitaawe omuto Kibaya yafuna obwa Katongole n’obulembeze bw’ekika ky’ Ente. Katongole Lugaaya Walusimbi yakulembera ekika okutuusa lweyaffa nga 2.3.1922. <ref>{{Cite journal |last=Stoltzfus |first=Ky B |date=2014-02-27 |title=Rethinking Blood Transfusions |url=https://doi.org/10.17161/kjm.v7i1.11482 |journal=Kansas Journal of Medicine |volume=7 |issue=1 |pages=28–38 |doi=10.17161/kjm.v7i1.11482 |issn=1948-2035}}</ref> Katongole Lugaaya Walusimbi yasikirwa omwanawe Ssedulaka Kigulenkumbi Kibuuka nga 23.10.1922. Katongole Ssedulaka Kigulenkumbi Kibuuka bwatyo nafuna obukulembeze bw’ abagabo be Mulema. Era Katongole Ssedulaka Kigulenkumbi Kibuuka obukulembeze yabulwako okutuusa lweyafa nga 25.10.1952 gy’ emyaka asatu malambirira. Katongole Ssedulaka Kigulenkumbi Kibuuka ng’ afudde, yasikirwa omwanawe Ayinea A. Kigulenkumbi. Katongole Ayinea A. Kigulenkumbi yatambuza emirimu n’obukulembeze bw’ ekika ky’ Ente bulungi okumala emyaka asatu mu mukaaga - 36 beddu. Katongole Ayinea A. Kigulenkumbi yaffa nga 12.9.1988. Nga Katongole Ayinea A. Kigulenkumbi afudde ate omwanawe Samuel R. Miranda yeyamusikira. Miwanda yatuzibwa kubwa Katongole nga 25.6.1989. Omutaka Samuel Miwanda Katongole - Mugatta, okuva lwe yatandika okukulembeera ekika ky’Ente mu mwaka gwa 1988, akoze ebintu bingi eby’amaanyi ebiyambye ennyo okukuuma obumu bw’abazzukulu b’Ente. Ebimu ku bintu byakoze ’amaanyi mwe muli bino: * '''Okukuuma n'okulabirira Ettaka ly’Obutaka:''' Katongole - Mugatta alina n’omulimu omunene ogw’okulaba nti ettaka n’ebintu by ’ekika ebiri kubutaka e Mulema mu Buddu wamu n'ettaka ly’ekika ebirala ebisangibwa mu bitundu nga Katwe e Kampala likuumibwa. * '''Okwetaba mu Kuzzaawo Obwakabaka bwa Buganda (1993):''' Omutaka Samuel Miwanda Katongole y'omu ku bataka ab’ebika abaaliwo ku mwanjo nga Kabaka Ronald Muwenda Mutebi II atuzibwa ku Ntebe y’Abajajja be e Naggalabi mu 1993. Abadde akulembera abazzukulu b'Ente okwongera amaanyi mu mirimu gye Mengo n'Obwakabaka obutwaliza awamu. * '''Okukuuma Ennono z'Abazzukulu:''' abadde n'omulimu gw'okuyigiriza abazzukulu obulombolombo obukwata ku kika ky'Ente ekitalina mukira (Enkunku) okulaba nga tebuseerereba kitiibwa. * '''Okugatta Amasiga n'Emituba gy'Ekika:''' Abadde atambula mu bitundu by'enjawulo okulambula bazzukulu be n'okutabaganya enzirukanya y'emirimu mu kika gitamula bulungi. Era agezezaako okulaba nti ebifo by'abaami bamasiga, okugeza Bugabo, Nkenge, ne Kabonero bikola n'obumu. == Laba na bino == * [[Kabaka wa Buganda]] * [[Buganda|Obwakabaka bwa Buganda]] * [[Ekika ky'eMpindi|Ekika ky'E Mpindi]] * [[Mpologoma Clan|Ekika ky'E Mpologoma]] * [[Lugave Clan|Ekika ky'O Lugave]] * [[Nvubu Clan|Ekika ky'E Nvubu]] * [[Njovu Clan|Ekika ky'E Njovu]] == Ebijjuliziddwamu == <references /> [[Category:Ebika by'Abaganda]] [[Category:Buganda]] 23a4we9mbbfx3t62z87t3r2fgb4znmq 74763 74762 2026-09-13T18:57:59Z Thomas Katongole Lwebuga 11684 /* EKIKA KY’ENTE (COW CLAN): */ 74763 wikitext text/x-wiki == '''EKIKA KY’ENTE ''(COW CLAN)'':''' == ''— Ebimu kubiwandiikidwa wano byagibwa mu katabo - “Ebyafaayo By’Ekika Ky’Ente” ebyategekebwa Zadok Kagya Muwulya Kiwanuka Katikkiro e’ekika ky’Ente nga ali wamu n’abamasiga 28 mu kika ky’Ente. Ebirala byava mu Kitabo ekyawadiibwa Michael Bazzebulala Nsimbi “Amannya Amaganda n’Ennono Zaago”. —''<ref>{{Cite book |last=Nsimbi |first=M. B. |date=1956 |title=Amannya amaganda n'ennono zaago |url=https://books.google.com/books/about/Amannya_amaganda_n_ennono_zaago.html?id=37jANQAACAAJ |publisher=Uganda Society |language=lg}}</ref> Ekika ky’ Enter kye kimu ku [[:en:Clan|bika]] atanu mwebibiri (52 clans) ebisangaibwa mu [[:en:Buganda|Bwakabaka bwa Buganda]]. Omukulu w’ekika Ky’ Ente ye Mutaka Katongole-Mugatta. Jajja we kika Katongole agambibwa nti yava mu [[:en:Bunyoro_kingdom|Bwakabaka / Obukama bwa Bunyoro-Kitara]]. Entebe y’Omutaka Katongole akulira ekika ky’ Ente esangibwa Mulema mu Buddu. <ref>{{Cite web |title=Nte History |url=https://www.obutaka.com/en/clans/clan-history/nte-history |access-date=2024-02-13 |website=www.obutaka.com |archive-date=2024-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240213104042/https://www.obutaka.com/en/clans/clan-history/nte-history |url-status=dead }}</ref> Mulema kyalo ekisangibwa ku njegoyego y’ebugwanjuba y’enyanja Nalubaala (Lake Victoria). Jjajja w’ekika ky’Ente owokuntiko Omutaka Katongole ava mu Bagabo b’e Mulema. Era kyekyo lwaki Katongole yeddira Nte Nkuggu (etalina mukira). Ebikwata ku Kika ky’ Ente bingi era e Kika kino kirina emitindo gy’ Ente ezeddirwa bingi. Buli mutindo nabuli siga mu Kika birina obuzaale, ennono, wamu n’obulombolombo ebyawukana. Naye newnkubadde nga Ente ezeddirwa nyingi naye Omutaka Katongole - Mugatta ye Katikkiro we Kika ky’ Ente. Era buli mutindo guyita mu Katongole okweyunga kubika ebirala mu Bwakabaka bwa Buganda okutuuka eri Ssabasajja Kabaka, Ssabataka wa Buganda. Entegeka eno ab’ Ente okuba n’obukulembeze obumu kyatekebwawo Ssabasajja Ssekabaka Daudi Chwa II - anti yagamba nti “buli Nte esobola okuzala ginawayo”. Era Ssabasajja yali mutuufu enti Ente Enkuggu (etalina mukira) eyinza okuzaala Ente eya Kayinda, oba eya Busito, oba eya Lubombwe. == '''AB’ETUTUMU MU EKIKA KY’ENTE MU BUGANDA:''' == Abente be bazaala Ssekabaka Edward Frederick William David Walugembe Mutebi Luwangula Muteesa II (19 November 1924 – 21 November 1969). Ssekabaka Muteesa II yalinnya ku Namulondo ya Buganda nga 22 November 1939.  Ssekabaka Muteesa II yayali Pulesidenti wa Uganda eyasooka  okuva mu 1962 okutuuka mu 1966 Milton Obote lweyamujjako obuyinza mu kikangabwa. Maama we Ssekabaka Muteesa yayali Nnabagereka Irene Drusila Namaganda -- (November 11, 1896 – September 15, 1957). Nnabagereka Irene Drusila Namaganda yayali omukyala omukulu owa Ssekabaka Daudi Chwa II. Ate era yafuuka Namasole wa Buganda nga mutabaniwe Ssekabaka Muteesa II atudde ku Namulondo. Bakadde ba Nnabagereka Irene Drusila Namaganda yeyali omwami Yonasani Kayizi (1870 - 1930), ne mukyalawe Ketula Nakato Kayizi (1875 – 1959) abavanga mu Buddu. Omuzilante Kayizi yali Mwawule era Yamuna obwawule mu 1896 nga ye mwawule eyasooka mu Buganda.<ref>{{Cite web |url=https://www.wikitree.com/wiki/Kaidzi-1 |access-date=2026-09-05 |website=www.wikitree.com}}</ref> == '''AMASIGA / EMITINDIRO GY’ EKIKA KY’ ENTE:''' == Ekika ky’ Ente kirimu amasiga agamanyiddwa mu Butongole musanvu (7).<ref>{{Cite book |last=Baral |first=Gehanath |date=2023 |title=Fluid Therapy in Labor |url=https://doi.org/10.1007/978-981-19-6145-8_44 |last2=Singh |first2=Ekika |publisher=Springer Nature Singapore |isbn=978-981-19-6144-1 |location=Singapore |pages=621–631}}</ref> Abantu bonna ebeddira Ente bakulemberwa Katongole-Mugatta (Omukulu ow'ekika ky'E Nte). Buli siga mu kika Ky ‘Ente lirina Omutaka era omukulu wesiga era ono yayunga esiga eri Katongole-Mugatta. Buli siga lirondoola obulombolombo n'empisa zaakyo. Gano wamanga ge masiga mu kika ky’ Ente agasinga okumanyika ennyo newankudde nga ekika kirina n’emitindiro emilala mingi. # '''Ente Enkuggu oba Enkunku''': Eno ye Nte ezalibwa [[:en:Cow|nga]] telina mukira. Abeddira Ente eno tebalya n Yama ya Nte talina mukira. Era tabalyanga kintu kyonna oba ettu erisibiddwa nga tekuli kaayi kayiseeko kuliwa ogwalibadde omukira. # '''Ente ya Lubombwe''': Eno ye Nte efaananamu nga Entulege ku Ddiba lyayo. # '''Ente ya Kaasa''': Eno ye Ente eriko ebbala eryeru ku mutwe. # '''Ente y’ Obusito''': Eno ye Nte eddamu okuwaka oba okuweeka nga tewannayita nnaku mwenda nga emaze okuzaala. Abeddira Ente eno tebanywa mata gavudde munte eno. # '''Ente ya Kayinda:''' Eno ye Nte erina omugongo omuddugavu oba Kawembawemba okuva ku mutwe okutuuka ku mukira. # '''Ente y’ Ekiganja''': Eno ye Nte erina ekinuulo ekimu kiddugavu ekirala kyeru. <ref name=":1">{{Cite web |title=Nte |url=https://www.obutaka.com/en/clans/nte |access-date=2024-02-13 |website=www.obutaka.com |archive-date=2024-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240213104041/https://www.obutaka.com/en/clans/nte |url-status=dead }}</ref> # '''Ente e Mpuula''': ENo ye Nte ebeera neddiba eriringa ettosi. Ssekabaka Daudi Chwa II yagatta abeddira Ente ez’emitindo gino gyonna mu Kika kimu eky’Ente nga kikulirwa Omutaka Katongole - Mugatta. Naye buli mutindo gulina amasiga gagwo ageetuukira ku Katongole. Era buli mutindo gulina era gukuuma obujajja, ennono wamu n’obulombolombo obwago. == '''EBIKULU EBIKWATA KU KIKA KY’ENTE:''' == {| class="wikitable" |+ ! Ekika ! Obubaka |- | Ekika | Nte |- | Akabiro | Ŋŋaali |- | Omukulu w'Ekika (Omutaka). | Katongole Muggata |- | Entebe y'Ekika (Obutaka) | Mulema, [[Buddu]] |- | Omubala | # Wante talina kabi. Mbadde ngaleeta (amata), omusumba aganywedde. # Ekyuma nkiridde, n'omukimba (omusaala) ngulidde. # Bwembirya, bwembiwoza, binsanga mu ssasa. <ref name=":1" /> |} == '''ENSIBUKO Y’EKIKA KY’ENTE:''' == Kigambibwa mubyafaayo nti omu kubasajja abwerekera Kabaka Kintu Kato ne Mugandawe Omukama Rukidi Isingoma (Wasswa) nga bajja munsi eno Jajja eyavaamu abantu abeddira Ente Enkuggu abali mu Buganda Kati yajja awerekera abalangira bano ababiri. Era kigamibibwa nti Kintu Kato ne Rukidi Isingoma bwebaava mu Abisiniya basooka kusisira mu Masaba (Mount Elgon - Elgonyi). Baali banonya ekitundu ekirimu obulamu wamu namatale amalungi. Anti omusajja eyawerekera ba Ssekabaka bano eyali ayitibwa Kiswiga yali Muweesi mukugu. Kintu Kato bweyatuuka mu Muwawa oluvanyuma gyetuuma Buganda, yayawukana ne mugandawe Rukidi Isingoma. Kintu yasigala mu Muwawa (Buganda), ate munne Rukidi Isingoma neyeyngerayo era nakkalira e Bunyoro. Abantu abalala Kintu ne Rukidi bebajja nabo beyawuzaamu, abantu abamu ne basigala ne Kabaka Kintu, ate abalala nebagenda ne Rukidi Wasswa eyalya Obukama bwa Bunyoro-Kitala. Abagenda n’Omukama Rukidi Wasswa mwemwali ne Jajja wekika ky’Ente Kiswiga.<ref>{{Cite book |date=2023-03-02 |title=Katikkiro, n. |url=https://doi.org/10.1093/oed/1122807463 |publisher=Oxford University Press}}</ref> Rukidi Isingoma (Wasswa) nga atuuse e Bunyoro yakuba embugaye e Kibulala mu Singo, era Naalya Obukama bwa Bunyoro-Kitara nayitibwa Omukama Rukidi Chwamale Mwanga Winyi. Ono yeyafuuka Omukama Isingoma (Wasswa) Mugaga Rukidi eyatandika obukulembeze bwa Babito mu Bunyoro-Kitara. Omukama Rukidi yawa musajjawe Kiswiga ettaka ku mutala Kyankere eriri mu Ssingo, anti Kiswiga yali ''Muweesi'' ate nga mu Ssingo mwalimu amayinja gebayitanga amatale nga mangi ddala. Kiswiga yeyawesezanga Omukama Rukidi amafumu, obwambe, nebintu ebirala. Kiswiga yakolanga ebintu bingi muno mwemwali; okukola amafumu, enkumbi, obwambe, okuweta obukomo bwabambejja ate nendege zabalangira. Ku Kyankere Kiswiga gyeyazalira abaana be bano; Lwekana, Bwebale, Kaweesi, Kagolo era nabalala bangi. Kiswiga bweyafa omwanawe Lwekana yeyamusikira. Lwekana nga amaze okusikira kitaawe Kiswiga naye yatuula ku kyalo Kyankere nakkalira. Lwekana yazaala abaana bano abamanyikiddwa; Wangi, Kyumu, Kyamanywa n’abalala bangi. Lwekana bweyafa omwanawe Wangi n’amusikira. Wangi naye yatuula mu Singo era yazaala abaana be bano; Katongole, Lwekana, Njuki, Kitaka, Kalibata, Ddungu, Mulindwa n’abalala bangi. Era Wangi naye yali ''Muweesi'' nga Jajjawe Kiswiga nekitaawe Lwekana. Nga Katongole akuze wamu nebagandabe abamu bayawukuna ku Kitaabwe Wangi nabamuleka e Kyankere ate bbo nebagenda basenga ku mitala Kyaninga, abalala nebeyongerayo nebasenga e Mabona. Kalibata ye yasenga ku lusozi Ngobya. Katongole ne bagandabe bonna baweesezanga ku ngyegoyego z’omugga Lusamule, oguyiwa amazzi mu Mugga omunene Mayanja. Wangi bweyafa mutabaniwe Katongole yeyamusikira. Naye Katongole yali ayagala nnyo Kitawe era nga munganzi nnyo. Kale kitaawe bweyafa omwezi gwali gwa ggabogabo (nga mwetolovu era nga gumemuka ng’enjuba), era kulwo Katongole yagaana okulya emmere mukyalawe gyeyali amutegekedde akawungeezi olw’okukungubagira kitaawe. Era ekiro ekyo yasula kukyoto teyesogga bulili. Olw’okujjukiranga olunaku kitaawe Wangi lweyafirako yagamba nti, “Nze n’abaana bange wamu Nabasumba yange bonna tetujja kulyanga kyagulo nga omwezi gwa ggabogabo.” Era akalombolombo kano kekavirako abaana nabazzukulu ba Katongole okuyitibwa ABAGABO. Era Katongole nabaanabe batandika enkola enkola eyokujjukiranga Wangi nabantu babwe abalala abaana nga babasibira ku mwezi gwe ggabogabo era wabangawo y'okutukuza emyoyo ate nokusabira abalala okufuna ebirungi, obugagga, amaka nebirala omuntu byeyabanga ayagala okwetuusaako. Emikolo gino gyamalanga ennaku ssatu nga omwezi ogwegabogabo (omujuvu) tegunavaayo n'endala ssatu nga guvuddeyo. <ref name=":1" /> Naguno gujjwa Abagabo akalombolombo kano bakasaamu ekitiibwa. == '''AB’ENTE N’OKUWEESA MU BUNYORO-KITARA:''' == Abaweesi (Blacksmith) omugaso gwamanyi nnyo mubyafaayo by’ Obukama bwa Bunyoro-Kitara wamu n’obwa Kabaka bwa Buganda. Omulimu gw’okuweesa guno Gwayamba nnyo okukulakulanya Bunyoro-Kitara muby’ obulimi, obusubuuzi, wamu neby’ amagye. Bunyoro-Kitara yakulakulana mangu ate nemanyika nnyo nga ensibuko yokuweesa n’okusanuusa ebyuma (metal working) mubitundu ebyetolodde enyanja Nalubaale. Kiswiga nabaanabe era nabantu bebatendekanga bebatambuzanga omulimu guno og’omugaso mu Bunyoro-Kitara.<ref>{{Cite book |last=Doyle |first=Shane |date=2011-12-08 |title=Winyi IV, Tito |url=https://doi.org/10.1093/acref/9780195301731.013.50217 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-530173-1}}</ref> Kigambibwa nti Kiswiga nabaanabe wamu nabaweesi beyalungamya mu mulimu guno bakola kinene okuyamba Rukidi Isingoma (Wasswa) okulwana era n’okufuuka Omubito (Omukulembeze) mu Bunyoro-Kitara. Anti Katongole neebanne balina amagezi agasukuluma mukuyiya era n’okusanuusa ebyuma okuva mu mayinja (Amatale). Bakoleranga Rukidi Isingoma ebyokulwanyisa ate n’okutendeka egyelye mukokozesa eby’okulwanyisa bino. Mubyokulwanyisa byebakolnga mwe mwali amafumu, engabo, obusaale, emitego, embazzi nebirala. Essassa lya Katongole lyali mu Singo ku mugga Lusamule okumpi ne Kibulala. Omugga Lusamule mutono naye guyiwa amazi gagwo mu mugga omunene Mayanja. Bali balina okubeera okumpi namazi, anti okuweesa bali beetaaga amayinja ate n’amazi ag’okuwoza ate n’okuyoyota byebabanga bawesezza. Omulimu omulala Oglala omukukutivu eri Katongole nabaanabe kwekulunda ente. == '''AMANNYA AGATUUMIBWA AB’EKIKA KY’ENTE:''' == Amannya ag’ekika ky’ Ente mangi nnyo. Waliwo agabasajja ate nagabakyala. Amannya agasinga gatuumibwa okuva mu milimu oba ebikolwa ba Jjajaffe bye byebakolanga ate n’ebyo ebyaliwo ne bye balabanga munsi mubudde obwo. Amannya gagwa mu biti bino; 1). Agaava kumilimu gwabwe ogw’okuweesa. 2). Agaava kumulimu gwabwe ogw’obulunzi. 3). Agaana mu ngero, oba ag’okugereesa. 4). Agaava mu byaliwo munsi mubudde obwo. 5). Agaava mu Mikago - emikwano. 6). Agaava mukubbula. {| class="wikitable" | valign="top" | {| class="wikitable" | colspan="4" valign="top" |'''AMANNYA G'ABASAJJA''' |- | valign="top" |Aligaweesa | valign="top" |Katema Kansinjo | valign="top" |Lwesabula | valign="top" |Nnyondo |- | valign="top" |Bagonza Kyesero | valign="top" |Katongole | valign="top" |Maganagante | valign="top" |Nsasi |- | valign="top" |Bakaze | valign="top" |Kawaganya | valign="top" |Maganda | valign="top" |Nsinjo |- | valign="top" |Balirondo Bbalakka | valign="top" |Kaweesi | valign="top" |Magezi Ntake | valign="top" |Ntensibe |- | valign="top" |Balunonyeza Mbazzi | valign="top" |Kaweewo | valign="top" |Manda | valign="top" |Ntwata |- | valign="top" |Balyanente | valign="top" |Kayaabula | valign="top" |Mbajo | valign="top" |Ssaaka Kyuma |- | valign="top" |Balyangente | valign="top" |Kayima | valign="top" |Mbalire | valign="top" |Ssazi |- | valign="top" |Bazziwe | valign="top" |Kiganda | valign="top" |Mivubo Gyabaweesi | valign="top" |Ssebiragala |- | valign="top" |Biraalo | valign="top" |Kigodo | valign="top" |Miwanda | valign="top" |Ssebugenyi |- | valign="top" |Birigenda Bitalo | valign="top" |Kigulenkumbi | valign="top" |Mpijja | valign="top" |Ssebuuma |- | valign="top" |Biriggwa | valign="top" |Kitasse Muyima | valign="top" |Mugaati | valign="top" |Ssebyanzi |- | valign="top" |Bivuge Ebidde | valign="top" |Kitunzi | valign="top" |Mugabo | valign="top" |Ssebyayi |- | valign="top" |Bubugga | valign="top" |Kityamuweesi | valign="top" |Muganji | valign="top" |Ssekikubo Kitutente |- | valign="top" |Buggala Nziji | valign="top" |Kiwanyizi | valign="top" |Mugenyi | valign="top" |Ssekyanzi |- | valign="top" |Bukulu Bwante | valign="top" |Kyewalyanga | valign="top" |Mugenyi Asooka | valign="top" |Ssemaganda |- | valign="top" |Buuma | valign="top" |Kyuma | valign="top" |Mugonyi | valign="top" |Ssemanda Agemenyambazzi |- | valign="top" |Bwebale | valign="top" |Lubowa | valign="top" |Mugonza | valign="top" |Ssemata |- | valign="top" |Byuma | valign="top" |Lugasa | valign="top" |Mukimba | valign="top" |Ssempijja |- | valign="top" |Ddungu | valign="top" |Lugomugenyi | valign="top" |Mukooza | valign="top" |Ssenkomera |- | valign="top" |Enteweraga | valign="top" |Lugonvu | valign="top" |Mulema | valign="top" |Ssennyondo |- | valign="top" |Jjesero | valign="top" |Lujuna | valign="top" |Muliro Gwassasa | valign="top" |Ssente |- | valign="top" |Kagayo | valign="top" |Lukyamuzi | valign="top" |Munyagwa | valign="top" |Ssenyana |- | valign="top" |Kagodo | valign="top" |Luliiramunnyana | valign="top" |Musubire | valign="top" |Ssenyondo |- | valign="top" |Kajimbo | valign="top" |Lutangirante | valign="top" |Musumba | valign="top" |Sserugo |- | valign="top" |Kajojo | valign="top" |Luweesi | valign="top" |Mutagubya | valign="top" |Sseruwugge |- | valign="top" |Kakinda | valign="top" |Luwerekera | valign="top" |Muweesi | valign="top" |Ssessazi |- | valign="top" |Kakooza | valign="top" |Luwondera | valign="top" |Muwulya | valign="top" |Ssewalinte |- | valign="top" |Kalegga | valign="top" |Luwugge | valign="top" |Muyira | valign="top" |Ssewannyana |- | valign="top" |Kalugo | valign="top" |Luyima | valign="top" |Mwesezi | valign="top" |Ssewante |- | valign="top" |Kaluma | valign="top" |Lwabisaka | valign="top" |Mwota Ssubi | valign="top" |Tteero Kibira |- | valign="top" |Kaluusi | valign="top" |Lwasamayinja) | valign="top" |Nakaana | valign="top" |Wangi Mu Lubaale |- | valign="top" |Kannyambo | valign="top" |Lwasampijja | valign="top" |Nduusi | valign="top" |Wante Talina Kabi |- | valign="top" |Kasibante | valign="top" |Lwebuga | valign="top" |Njagala | valign="top" |Zzalugo Teziyomba |} | valign="top" | {| class="wikitable" | colspan="4" valign="top" |'''AMANNYA G'ABAKYALA''' |- | valign="top" |Nabagabo | valign="top" |Nakyanzi | valign="top" |Namugenyi | valign="top" |Natoolo |- | valign="top" |Nabagonza | valign="top" |Nakyesero | valign="top" |Namugonza | valign="top" |Natteero |- | valign="top" |Nabakooza | valign="top" |Nakyuma | valign="top" |Namugonza | valign="top" |Navvumbe |- | valign="top" |Nabalamazi | valign="top" |Nalugo | valign="top" |Namukimba | valign="top" |Nawangi |- | valign="top" |Nabasumba | valign="top" |Nalujjuna | valign="top" |Namukooza | valign="top" |Nawante |- | valign="top" |Nabatongole | valign="top" |Nalukwanzi | valign="top" |Namusambante | valign="top" |Nnannyana |- | valign="top" |Nabaweesi | valign="top" |Nalusira | valign="top" |Namusubire | valign="top" |Nnyana |- | valign="top" |Nabbona | valign="top" |Naluweesi | valign="top" |Namusumba | valign="top" |Terinakabi |- | valign="top" |Nabide | valign="top" |Naluwugge | valign="top" |Namuvubo | valign="top" |Wannyana |- | valign="top" |Nabiragala | valign="top" |Naluyijja | valign="top" |Namuweesi | valign="top" | |- | valign="top" |Nabiralo | valign="top" |Naluyima | valign="top" |Namuwulya | valign="top" | |- | valign="top" |Nabiwata | valign="top" |Namagana | valign="top" |Namuyingo | valign="top" | |- | valign="top" |Nabugenyi | valign="top" |Namaganda | valign="top" |Namuyira | valign="top" | |- | valign="top" |Nabuuma | valign="top" |Namalyante | valign="top" |Namuyira | valign="top" | |- | valign="top" |Nabuuma | valign="top" |Namanda | valign="top" |Nanduusi | valign="top" | |- | valign="top" |Nabuyungo | valign="top" |Namasiriba | valign="top" |Nanjagala | valign="top" | |- | valign="top" |Nabyanzi | valign="top" |Namata | valign="top" |Nanjuki | valign="top" | |- | valign="top" |Nabyuma | valign="top" |Nambaje | valign="top" |Nankomera | valign="top" | |- | valign="top" |Naggana | valign="top" |Nambalire | valign="top" |Nankuuwe | valign="top" | |- | valign="top" |Najjesero | valign="top" |Namivubo | valign="top" |Nankwale | valign="top" | |- | valign="top" |Nakabiga | valign="top" |Namiwanda | valign="top" |Nannume | valign="top" | |- | valign="top" |Nakaddu | valign="top" |Namiwanda | valign="top" |Nannyondo | valign="top" | |- | valign="top" |Nakagodo | valign="top" |Namiyingo | valign="top" |Nansasi | valign="top" | |- | valign="top" |Nakasibante | valign="top" |Namiyingo | valign="top" |Nansawa | valign="top" | |- | valign="top" |Nakate | valign="top" |Nampera | valign="top" |Nansinjo | valign="top" | |- | valign="top" |Nakaweesi | valign="top" |Nampijja | valign="top" |Nantensibe | valign="top" | |- | valign="top" |Nakayima | valign="top" |Nampomero | valign="top" |Nantwatwa | valign="top" | |- | valign="top" |Nakayingo | valign="top" |Namugaati | valign="top" |Nanyondo | valign="top" | |- | valign="top" |Nakayondo | valign="top" |Namugabo | valign="top" |Nassaazi | valign="top" | |- | valign="top" |Nakinja | valign="top" |Namuganji | valign="top" |Nassasa | valign="top" | |- | valign="top" |Nabagabo | valign="top" |Nakyanzi | valign="top" |Namugenyi | valign="top" |Natoolo |} <nowiki>*</nowiki>Nakayima – Lino lyali Linnya lya mmandwa ya Kabaka Ndawula eyaberanga ku lusozi Mudende |} == '''KATONGOLE N’ABAANABE BAWANGANGUKA OKUVA E’BUNYORO:''' == Ebyogerwa kukuva kwa Katongole nabantubee Bunyoro biwerako. Biwerako lwansonga nti ebigambo bino tebyawandikibwa nga byakabaawo. Naye naye buli kiragae nti Katongole yanyiza Omukama, ekintu kyeyali tasobola kumusonyiwa. # '''ENTE ENKUNKU EZALIBWA MU KIRALO KYA KATONGOLE;''' Olwali olwo nga ente mukiraro kya Katongole ezaala enyanja nga telina mukira. Ente bwetutyo yali terabwangako mukiralo kyonna era Katongole yamutiisa nnyo. Ente eno etalina mukira yali erabika bubi nnyo era ng’ebeera yetoloddwa ensowera. Abaana ba Katongole ente eno nga tebaagala kugitunulako oba kugitwala kutale kugirunda nante ndala. Katongole ente eno teyagyagala nakatono era yagamba abaanabe nti, “Ente eno nebwerikula tewabanga n’omu annywa amata gaayo oba okulya ennyama yaayo. Bwatyo Katongole nafuula Ente etalina mukira ey’omuziro era akabonero kaabwe akabawula kubantu abalala n’okutusa kati. Naguno gujjwa bazzukulu ba Katongole Abagabo be Mulema tebalya nnyama y’ensolo yonna ezaalibwa nga terina mukira. Nebweliba tooke ona gonja emissa nelitayisayo mpumumpu Abagabo tebalirya. Era akalombolombo kano kagenda nekitundu erisibiddwa nerikunguyira nga teririna kaayi kasoolobyeko, anti nalyo Abagabo ebiriimu tebalirya. Enti eyo etalina mukira ng’ezzaliddwa yasomba bangi okujja okugyerabirako. Naye mwabo mwemwali nebatayagaliza Katongole. Omu kwabo yali mulaguzi w’ Omukama wa Bunyoro-Kitara. Bweyawulira ekyagudde mukiraro kya Katongole nagamba Omukama nti toddamu kunywa mata gava wa Katongole anti bwonaganywa oba kweletera ebizibu. Era yasalako Katongole ebigambo bingi ebyamukyayisa Omukama wa Bunyoro. 2. '''MUWALA WA KATONGOLE AZAALA NAMAGOYE:''' Olwatuuka nga Katongole asiigira Omukama Wanyi II muwalawe Nakayija. Olwali olwo, Nakayija Nasuna olubuto. Eby’embi bweyazaala omwana gweyazala yali Namagoye. Omukama bwebamubulira nti Nakayija omwana gwazadde Namagoye gwe wamma natya nnyo. Bwatyo yayita abalubaale be bamulagule kumwana ono Namagoye ate wamu ne Maama w’ omwana ono. Abalubaale bonna bamugamba kimu nti omwana ono aja kuba wabulabe eri Omukama wamu n’ Obukama bwa Bunyoro. Bamaulugula nti okujjwo obulabe buno omwana ono alina okutugibwa. Era bamugamba nti Nakayija nnyini womwana wamu ne kitaawe Katongole n’abantu ba Katongole bonna battibwe. Katongole ebigambo by’abalubale bwebyamugwa mumatu nakungaanya bakazi be, abaana be, wamu nab’ ekikakye bonna nabategeza nti balina okwabulira Kibulala - Bunyoro. Badduka nga bolekera Buganda. Katongole yawereza abantu eri Kabaka wa Buganda okumubulira era n’okumusaba obubudamo. Olugendo lwali luwanvu ate nga lulimi ebizibu anti balina okwekweka okulaba nti abamow b’ Omukama tebabagwa mubuwufu. Olugendo okugenda okugwa nga Katongole nabantu be bali mu Buddu. Naye abamu kubaana ba Katongole nabantu babwe bagendanga basigalira mukubo nga bakooye. Kalibata yasigala Kiima ku lusozi Kagaba mu Ssingo. Kaweeru ne Kitaka bano baasigala ku kayanja Mutukula akali okumpi ne Nnyanja Mburo. Katongole nabantu be bwebaava e Kagaba gyebaleka Kalibata nebatuuka e Mubende, omuwala Nakayima ne Mugangi webaasigala nabantu babwe. Nga bavudde e Mubende batuuka ku kibira nakasozi Lusiba era wano Nakaddu naababe webasigala. Bwebava ku Lusiba basomoka omugga Nabakazi era nabayita e Bujunuzi nebatuuka e Kawalya okumpi n’e Kisozi. Wano Mugalala ow’ Ensenene yabaniriza mukitundukye era wano Kangologwa naababe webasigala. Katongole bweyasiibula munywanyiwe Mugalula e Kawula basomoka omugga Katonga. Okumpi n’ omugga Katonga Kalwanga, Lwekana babantu baabwe webasimba amakanda. Ate Kalwanga bweyalengera akasozi Buganga nekibira ekyali kiketorodde nasiimawo nga walungi okwekweka, anti yalaba nga waliwo emigga egiyita erudda n’erudda ate nga waliwo nakayanja kale nga kiringa e kizinga era wano ye naababe webasigala. Ate ye Lwera yasalawo kugenda kwekweka ku nnyanja e Nabugabo. Katongole nebeyali nabo nebasooka basigala e Kankobe okumala ekiseera. Oluvanyuma baava e Kankobe nebayongerayo nebayingira mu Buddu. Mubiseera ebyo Buddu yalimu abantu batono ddala era nga mulimu ebyalo bitono era balina okunonya awalungi awokwekweka. Bali balikumpi okumalako Buddu nebatuuka kukibira Tero era wano Katongole wamusanyusa nga basobola okwekweka obulungi ate nga kati ddala baali besulidde ddala okuva e Singo ewali olubiri lw’ Omukama. Bayingira mu Kibira Tero era bakuba Katongole yakuba embuga ku mbibiro z’ akagga Kabira. Nga bagumidde mu Tero era nga Katongole alaba tewali abalondoola ye nabantu be batandika okwetaaya era abaana be nabantu abalala batandika okugenda buli omu gyayagala. Bwatyo Kagayu n’ abaana be Kabona ne Namwala nebasomoka ennyanja Kagera nebayingira mu Kiziba. Kagayu n’ abantu be bayanirizibwa Kabaka Bulungu I eyali alidde obwa kabaka bw’e Kiziba. Kabaka Bulungu I naawe Kagayu ebyalo bisatu; Bukwale, Luzinga wamu ne Ssozi. Kagayu nakuba embugaye n’essasa ku Bukwale, Kabona nazimba ku Luzinga, ate ye Namwala naabeera ku kyalo Ssozi, era nebatandika okuweseza Kabaka Bulungi I ekyayamba obwa Kabaka bwakiziba okwongera okukulakulana n’okusubula n’obwakabaka obulala. Ddungu wamu n’abaana be Wangi ne Nemba bali kwabo abaasigal ne Katongole ku Tero. Ate bwewayita akabange ye Wangi olw’okwagala okuvuba nasenguka okuva e Tero nagenda e Bukoba Kati ekiri mu Tanzania. Ye Nemba yasigala ne kitaawe wamu n’abantu abalala a basigala ne Jajjaffe Katongole ku Tero. Ku Tero Nemba gyeyazalira omwana we omuwala Lukwanzi eyayatikirira ennyo ol’okuba omulwanyi kasiggu. Anti Naguno gujjwa akyayogerwako ng’omulwanyi eya wonya Jajjawe Katongole okutibwa bweyafumita Lukwate effumu namutta. Lukwate yali atumiddwa Omukama we Bunyoro wamu nabambowa abalala okugoberera Katongole era bamutte. Olutalo luno Lukwanzi yeyaluwangula nga lwali mu kibira Tero. Nga wayise ebbanga nga waliabika tewakyali abawondera Ddungu yasalawo okuva mukibira Tero gyeyaleka Katongole n’abantu abalala. Ddungu ne mutabaniwe Nemba basengukira Kooki era nebakuba embuga yabwe ku nnyanja Kijanebarora (kitegeeza ennyanja eyajja nga abantu balaba). Era abantu abalala bebajja nabo nebasasanira mubitundu by’e Kanabulemu. Oluvanyuma ne Wangi yava e Bukoba gyeyali avubira ate nasenga e Kibimba. Mugandawe Namuyira ye n’agenda asenga ku mutala Kakira e Bugabo. Munaabwe Lubowa ye yagenda n’asenga ku mutala Mugombe okulirina omugga Muzira okumpi n’e Minziro. 3. '''KATONGOLE AFUNYISA MUKYALA W’OMUKAMA OLUBUTO;''' Ebyafaayo ebinyumizibwa ebirala bigamba nti Katongole ne muganda we Lukyamuzi baali balangira mu Bwakabaka bwa [[:en:Bunyoro|Bunyoro]]-Kitara. Mukulu waabwe yali [[:en:Omukama_of_Bunyoro|Omukama]] (Kabaka) mu kiseera ekyo, gwe baayamba okutwala entebe mu ntalo z’obulangira nga bakola amafumu n’obusaale obw’omulembe ebyasukkuluma mu buddu obwo. <ref name=":1" /> Katongole yagwa mu mukwano noomu kubakyala b’ [[:en:Omukama_of_Bunyoro|Omukama]]. Omukyala ono lwali olwo nafuna olubuto lwa Katongole. [[:en:Omukama_of_Bunyoro|Omukama]] bwe yakitegeera, yasunguwala nnyo n’alagira Katongole attibwe, wamu nabuli muntu eyali kulusegere lwa Katongole omwali [[:en:Prince|Abalangira]] wamu [[:en:Princess|Nabambejja]]. Katongole yali afulumye mu lubiri nga agenze okunonya ''amayinja ga Matale'' (amayinja mwe basaanuusa ebyuma okukola [[:en:Spear|amafumu]] [[:en:Princess|n'obusaale]] ). Lukyamuzi bweyawulira Omukama kyayogedde yadduka mangu nagenda ategeeza Katongole eyali ku mugga Lukale ebiri mu Lubiri era namugamba nti tosobola kuddayo. Yamubulira n’Omukama bwali omusunguwavu ennyo era nga yali awadde ekiragiro ky'okutta Katongole nabuli akolagana naye. Lukyamuzi yali ku lusegere nnyo ne Katongole era yasalawo okubeera ku ludda lwe. <ref name=":1" /> Ab’oluganda bano bwebamanya nti Omukama munyiivu bwati nabasalawo obutadda mu lubiri mu Singo. Era bwebatyo nebatumya abaana babwe nabakyala ekiro ekyo badduke, ng’ Omukama tategedde nti tebagenda kuno awo okuva ku mugga Lutale gyebawesezanga. Batambulanga mu kiro gyebayitanga Baganda okubalaba ate n’okutemyako abasaale b’omukama. Ebinyonyi bya Ngaali bwebyatandikanga okuyimba kumakya awo nga banguwa okwesogga ebibira oba emigga okulya ate n’okuwumula. Abaluganda bombi nabantu babwe badduka nga baayolekera Obwakabaka bwa Buganda. [[:en:Kabaka_of_Buganda|Kabaka]] wa Buganda bweyawulira nti Katongole ne Lukyamuzi badduse e Bunyoro yabaniriza anti yalaba nti kigenda kumuwa obumanyirivu bw’abaweesi abakugu abasobola okumuyamba wamu n’egyelye okusukuluma ku maanyi g’egye lya Bunyoro. [[:en:Kabaka_of_Buganda|Kabaka]] yabaaniriza era nabagamba nti bagende bagira bewogoma e Mawokota. Kabaka yabasaba bakole nabaweesibe era babayigirize bulungi era omulimu guno baagukola bulungi. Era Kabaka yabasaba okukola amafumu, obusaale wamu n’ebyuma ebirala ebikozesebwa mu ntalo. Eby’okulwanyisa bino byayamba nnyo Kabaka Jjunju mukulwanyisa Bunyoro era n’okuwamba [[:en:Buddu|Buddu]]. Okunonyezebwa n'omutango byasigala ku mitwe gyaabwe e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]] kale nga balina okusenguka ennyo era nga balina kwekweka buli kiseera. Katongole yali akyali mu kweraliikirira n’okutya nti olunaku lumu [[:en:Omukama_of_Bunyoro|Omukama]] ayinza okusindika abasirikale okumunonya ate n’okumtta wamu nabantube. Olw’okutya kuno, baayongera okwolekera obukiikaddyo bwa [[:en:Buganda|Buganda]] nebayingira mu [[:en:Buddu|Buddu]] gye baayingira ekibira Teero ku bubalama lwe Nyanja Nnalubale (Lake Victoria) nebekwekwa mukibira kino okumala ekiseera. Bavanga mu kibira Teero mu [[:en:Buddu|Buddu]] nga bwe banoonya ''Amatale'' (olwazi mwe bagyanga ebyuma). Oluvanyuma nga wayise ebbange ate nga Buganda enyezeza Buddu Katongole ng’ate n’Omukama eyali yawolera e gwanga amaze okuva munsi, Katongole yassa ekikoowe era ye n’abantube nebatandika okwetaaya. Baava mu kibira Teero nebasenga e Bijja kati okumpi n’e [https://mapcarta.com/12815260 Bikira] gye baali basobola okuva okugenda nga boolekera olubalama [[:en:Lake_Victoria|lw’e Nnyanja Nnalubale]] okunoonya amatale. Baazula amatale agasangibwa mu bungi okumpi n’emyalo ku [[:en:Lake_Victoria|Nnyanja Nnalubale (Lake Victoria)]] mu kifo ekiyitibwa Mulema. <ref name=":1" /> Olw’okuba Katongole yali akaddiye, kyali kizibu okutambula olugendo luno okuva e Bijja okugenda e Mulema. Naye yasigira mutoowe Lukyamuzi wamu ne nabaanabe abamu okusenga e Mulema. Naye Mutagubya ne Nakana bakomangawo nnyo e Bijja okulambula ku kitaabwe, era bano e Mulema bavaayo neba era okumpi ne kitaabwe. Mutagubya oluvanyuma yasenga ku mutala Nkenge nga mu kiseera kino waliwo entebe y’ Omutaba gwa Mutagubya. Ate Kigambibwa nti Katongole yaleka alamye nti bwenfanga muganda wange Lukyamuzi ansikiranga bwaba taliwo munju ya Lukyamuzi mwemujjanga omusika wange, anti muganda wange yanjagala nnyo era yali mwetegefu okuwayo obulamu bwe olw’okubera nze. Kati naguno gujjwa Katongole akulira e Kika ky’ Ente ava mu Ssiga lya Lukyamuzi. Katongole yaziikibwa Mulema era ebyafaayo bigamba nti waliwo [[:en:Baobab_tree|omuti omunene ogwa]] ogwamera mu maaso g’entaana ye era n’okutuusa kati guyimiridde. Ate era kigambibwa nti [[:en:Spear|effumu]] lya Katongole n'ensinjo (ekintu ekikozesebwa okusala ebyuma ebyokya) byaziikibwa wansi w'omuti guno. Omuti guno gwakozesebwanga mu mikolo mingi egy’a Bagabo nga okujaguza omwezi omujjuvu ogw’ eggabogabo. Mu kiseera kino, tewali muntu akakasa watuufu wali ntaana ya Katongole weyali. <ref name=":1" /> == '''KATONGOLE N’ABAANA BE BAGENDA E BIJJA N’EMULEMA:''' == Lwali olwo Katongole n’afuna amawulire nti Omukama we Bunyoro eyali amunonya okumutta yali akisizza omukono. Olwo Katongole yassa ekikoowe anti nga tewakyali amunonya kumutta wamu n’abantu be. Era Katongole yatandika okwetaaya obulungi, era yasenguka okuva mu kibira Tero n’asenga ku mutala Kamuganja okumpi n’e Sanje wamu nabantu be. Nga bali ku Kamuganja, Katongole yatuma Lujabuzi okwongera okulambula ebitundu ebibariranye naddala okulaba wa awajjimu ate nebitundu ebirimu amatale. Lujabuzi yetolola ebitundu bingi naye bweyatuuka e Bijja (Kati wano webayita Biikira okulirina ekibuga Kyotera) newamusanyula nnyo, anti waliwo olusozi okwali amayinja amalungi ate nga wetoloddwa emigga webasobola okufuna amazi gebetaaga mu ssassa. Bwatyo Lujabuzi yaddayo e Kamuganja naawa Katongole amawulire gano. Katongole bweyafuna amawulire Lujabuzi geyamuwa yakunganya abaana be n’abantu babwe era nabagamba nti bagenda kusenguka bagende e Bijja. Katongole yakuba embuga ye ku Bijja n’abaana be Nakaana, Lukyamuzi, Lwegaba, Natasha, Lujabuzi ne Kakooza. Wano ku Bijja, Katongole n’abaana be bawesezaawo nnyo. Nga amayinja g’ amatale gugenda gakendeera, Katongole yatuma abaana be Lukyamuzi, Nakaana, ne Lwegaba bagende banonye ebitundu ebirala ewali amatale amalungi. Lukyamuzi ne banne bagoberera omugga oluvanyuma nebatuuka ku Kasozi Mulema okumpi n’ ennyanja Nalubaale. Mulema yabasanyusa nnyo nga balaba walungi nnyo. Olusozi lwali lwetolodwa emigga ate nga waliwo n’ebibira mwebasobola okwokya amanda ag’okukozesa mu ssassa okuttulula eby’byuma. Abaana ba Katongole bano abasatu gwe wamma nebasalawo okusenga ku Mulema. Aboluganda bano baddayo e Bijja okutegeeza kitaabwe Katongole ebikwata ku kyalo Mulema era nga eno bwewali wasinga Bijja mubuli ngeri. Naye Katongole yatuula abaana be nabagamba nti nze nkaddiye era Nkode okusenguka nga, kale ngenda kusigala wano ku Bijja naye mwe mugenda musenge era mukkalire ku Mulema anti tewakyali etutawanya. Bwatyo Katongole yawa abaana be Lukyamuzi, Nakaana ne Lwegaba omukisa bagende okutuula ku Mulema. Abaana ba Katongole bwebwatuuka e Mulema , Lukyamuzi ne Lwegaba bakuba embuga zaabwe ku Luyiga lwebuvanjuba bw’olusozi Mulema. Ate ye Nakaana yakuba embugaye era n’azimba Wanis w’olusozi ku kyalo Kyatokolo okumpi n’e Kyesiiga era yazimba nga atunudde bwenyi bw’oluzosi Mulema. Era abaluganda bano abasatu embuga zaabwe zaali zebulungudde olusozi Mulema era ng’entikko y’olusozi yeyali wakati wabwe okubaawula. Embuga Nakaana gyeyakuba ku Mulema naguno gujjwa tevangako era yansikirino eri abaana n’Abazzukulu be nga bamusikira mukufuga n’okutambuza ekika ky’Ente Enkunku. Mutabani wa Katongole ayitibwa Kajojo yali asigadde ku kyalo Kamwanga okulirana e Kamusoga enti mukyala we yali mulwadde ddala. Mukyala wa Kajojo bweyamala okufuna, Kajojo n’omwana we Luteete nebagoberera bagandabe era nabo nebasenga ku Mulema. Kiswiga, eyali omwana wa Kajojo ye yali yazimba wansi w’olusozi Mulema ku njegoyego z’akagga Kyakisigwa. Naye ebbanga bwelyayita kitaawe yalaba nga wano wafunda ate nga n’enkima ezavanga mu bibira ebyetolodde olusozi Mulema zibalira emmere yaabwe basalawo okuvaawo wamu ne Luteete nebagenda basenga e Ssenyange. Era Kajojo e Ssenyange gyeyafukira omuweesi wa Lubuga wa Kabaka Kimera. Ebbanga nga liyisewo abaana ba Katongole okwali Lujabuzi, Kakooza ne Nataga baava e Bijja nebalekayo kitaabwe. Lujabuzi yasenga Buyingi kati ekiri okumpi n’ekibuga Kyotera. Kakooza ye embuga yagikuba Luti. Ate ye Nataga embuga ye nagikuba ku kyalo Nkenge. Bano abasatu amasiga gaabwe tegakyamanyidwa, gazikirira. Kabaka Jjunju yawa olutabaalo okulwanyisa Bunyoro era nawangula n’atwala Buddu. Mubudde buno Muwulya yeyali omuweesi omukulu era eyali afuga e Mulema. Era Kabaka yalagira Muwulya okuweesa amafumu, okukola empiima wamu n’engabo ebyakozesebwa egye nabagalagala mu lutabaalo. Olutabaalo nga luwedde era nga Buddu eri mu mikono gya Kabaka Jjunju, Muwulya yayanjula eri Kabaka eby’amakula omwali amafumu, enkumbi, embazzi, empiima, n’obwambe, ebikomo, endege wamu nebirala bingi. Pokino Luzige ava mu kika ky’ Endiga ye yayanjula Muwulya, omuweesi owensusso mu Buddu eri Kabaka Jjunju. Kabaka Jjunju bweyalaba eby’amakula Muwulya byeyali akoze gwe wamma nasanyuka nnyo n’okutenda musajjawe Muwulya amagezi abayambi ennyo egye lye okuwangula Bunyoro mu lutabaalo. Era Kabaka Jjunju yawa Muwulya obwami bw’okumyuka omuweesi we omukulu Walukagga, ono ng’ Ava mukika ky’ Akasimba. Muwulya yali mutabani wa Nakaddu. Baagalatabala eyali muto wa Muwulya era nga naye yali mwana wa Nakaddu yesenguka naava e Mulema nasenga ku mutala Kikungwe. Lwali olw’olwo Muwulya yafuna obubaka okuva eri Kabaka nga amusaba amuwe omuweesi anawesezanga Omulongo Ssebukuule okumuwesezanga ebintu ebikoloddwa mu kikomo ng’ endege obukomo ate n amafumu. Bwatyo Muwulya omulimu guno nagukwasa mutoowe Baagalatabala era namusiiga ew’omulongo Ssebukuule. Omulongo Ssebukuule yasiima nnyo Baagalatabala era yamuwa ekiro e Nkoni okumpi n’olubiri lw’ e Nkoni. Nga Kabaka Ssemakokiro amaze okulya Namulondo ya Buganda, Namasole Nanteza yamusaba amuwe omuweesi w’e Buddu. Bwatyo Kabaka Ssemakokiro nasaba Muwulya omuweesi. Muwulya yasigira omulimu guno mutabaniwe Lwasampijja. Lwasampijja yali avudde ku Mulema nasenga e Kawanga okumpi n’ e Kyanamukaka, ate yalina namaka amalala e Lusaka. Muwulya yasiigira omwana we Lwasampijja ewa Namasole Nanteza. Era Namasole Nanteza yawa Lwasampijja ekyalo Busenene era ekiri okumpi n’e Kyesiga. Emirimu gy’okuweseza Namasole Lwasampijja yagikola bulungi era. Mukusima Emirimu emirungi Namasole yawa Lwasampijja obwa Pokino bw’abaweesi b’e Lusaka mu Buddu.<ref>{{Cite book |date=2026-08-26 |title=Ssemakookiro of Buganda |url=https://lg.wikipedia.org/w/index.php?title=Ssemakookiro_of_Buganda&oldid=71696 |language=lg}}</ref> Muwulya yakulembera ekika ky’ Ente nga Katongole ebbanga nelyetolola. Naye yatuuka amanyi nga gamukendeera ng’akaddiye era n’asalawo okulekulira obutaka n’obukulembeze ky’ Ente e Mulema. Era obukulu bw’ ekika yabukwasa mutabani we Kyalo eyali omwana we omulenzi omukulu. Bwatyo Kyalo ng’afuuse Katongole yatandika obukulembeze bw’e kika ky’ Ente nga kitaawe akyali mulamu. Okuwa Kyalo omwaganya okusala ensonga zekika Muwulya yasenguka naava ku Mulema nagenda nasenga e Kibutamu. Ate nga wayise ekiseera Muwulya yakola amaka amalala nga asenga ku kyalo Bugo ekiri okumpi n’e Mitondo. Muwulya awo naabeera n’amaka abiri e Kibutamu ate n’e Bugo. Muwulya yafiira Kibutamu era gyeyaziikibwa. Muwulya bweyafa, omwana we omukulu Kyalo yeyamusikira. Naye ol’okuba nti Kyalo yeyali yakwasibwa obukulu bwe kika e Mulema yasigala ku Mulema teyagenda Kibutamu kitaawe gyeyazikibwa.<ref>{{Cite book |last=Katongole |first=Emmanuel |date=2022-02-22 |title=Emmanuel Katongole |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1x67csn.26 |publisher=Fortress Press |isbn=978-1-5064-7880-7 |pages=164–169}}</ref> Nga Kyalo Katongole ye Muweesi omukulu e Mulema eyali Pokino yali Luwalira eyavanga mu kika ky’ Endiga. Pokino Luwalira yatumwa Kabaka Ssemakokiro okugenda okutabala e Bulondoganyi. Mulutabalo luno Pokino Luwalira yagenda nabantu bangi abaali abalwanyi siggwa mu Buddu. Era omu kubantu Pokino beyasaba okumwegattako mwemwali ne Katongole Kyalo. Anti yamuleeta okukakasa nti enawesezanga abalwanyi eby’okulwanyisa. Era Kyalo omulimu yagukola bulungi bwatyo Pokino namuwa e kyalo Mukulubitu okumpi n’e Semuto ekyali mu Bulondoganyi. Kabaka Ssemakokiro yafuna amawulire nti Pokino Luwalira yagenda nabaweesi e Bulondogany. Kabaka teyasanyukira kikolwa kya Pokino kutwala baweesibe mu lutabaalo. Era Kabaka yatumira Pokino Luwalira abaweesi abasindike bakomewo e Buddu mbagirawo. Mulungendo lw’okudda e Buddu Katongole Kyalo yalwala era n’affira ku kyalo Mabanda ekiri mu Butambala era eno gyeyazikibwa. Nga Katongole Kyalo affudde ate omwanawe Kibaya yamuskira. Kibaya ng’asikidde kitaawe yeetikka obukulembeze bw’ekika ky’ Ente e Mulema. Katongole Kibaya ng’asikidde kitaawe Kyalo yayingira mu mbuga ya kitaawe ku lusozi Mulema. Naye nga wayise ebbanga Katongole Kibaya yafuna obuttakanya nebagandabe wamu ne Pokino Mukasa muntambuza yemirimo gy’abaweesi, yadduka okuva e Mulema. Kibaya bweyadduka e Mulema yagenda nasenga e Maganda era eno gyefiira n’okuzikibwa gyeyaziikibwa. Katongole Kibaya yaffa talese mwana era omusikawe bamulonda mu baana ba bagandabe. Lugaaya Walusimbi yeyamusikira, ng’ono yali mwana wa mugandawe Kigulenkumbi. Bwatyo Lugaaya Walusimbi ng’ amaze okusikira kitaawe omuto Kibaya yafuna obwa Katongole n’obulembeze bw’ekika ky’ Ente. Katongole Lugaaya Walusimbi yakulembera ekika okutuusa lweyaffa nga 2.3.1922. <ref>{{Cite journal |last=Stoltzfus |first=Ky B |date=2014-02-27 |title=Rethinking Blood Transfusions |url=https://doi.org/10.17161/kjm.v7i1.11482 |journal=Kansas Journal of Medicine |volume=7 |issue=1 |pages=28–38 |doi=10.17161/kjm.v7i1.11482 |issn=1948-2035}}</ref> Katongole Lugaaya Walusimbi yasikirwa omwanawe Ssedulaka Kigulenkumbi Kibuuka nga 23.10.1922. Katongole Ssedulaka Kigulenkumbi Kibuuka bwatyo nafuna obukulembeze bw’ abagabo be Mulema. Era Katongole Ssedulaka Kigulenkumbi Kibuuka obukulembeze yabulwako okutuusa lweyafa nga 25.10.1952 gy’ emyaka asatu malambirira. Katongole Ssedulaka Kigulenkumbi Kibuuka ng’ afudde, yasikirwa omwanawe Ayinea A. Kigulenkumbi. Katongole Ayinea A. Kigulenkumbi yatambuza emirimu n’obukulembeze bw’ ekika ky’ Ente bulungi okumala emyaka asatu mu mukaaga - 36 beddu. Katongole Ayinea A. Kigulenkumbi yaffa nga 12.9.1988. Nga Katongole Ayinea A. Kigulenkumbi afudde ate omwanawe Samuel R. Miranda yeyamusikira. Miwanda yatuzibwa kubwa Katongole nga 25.6.1989. Omutaka Samuel Miwanda Katongole - Mugatta, okuva lwe yatandika okukulembeera ekika ky’Ente mu mwaka gwa 1988, akoze ebintu bingi eby’amaanyi ebiyambye ennyo okukuuma obumu bw’abazzukulu b’Ente. Ebimu ku bintu byakoze ’amaanyi mwe muli bino: * '''Okukuuma n'okulabirira Ettaka ly’Obutaka:''' Katongole - Mugatta alina n’omulimu omunene ogw’okulaba nti ettaka n’ebintu by ’ekika ebiri kubutaka e Mulema mu Buddu wamu n'ettaka ly’ekika ebirala ebisangibwa mu bitundu nga Katwe e Kampala likuumibwa. * '''Okwetaba mu Kuzzaawo Obwakabaka bwa Buganda (1993):''' Omutaka Samuel Miwanda Katongole y'omu ku bataka ab’ebika abaaliwo ku mwanjo nga Kabaka Ronald Muwenda Mutebi II atuzibwa ku Ntebe y’Abajajja be e Naggalabi mu 1993. Abadde akulembera abazzukulu b'Ente okwongera amaanyi mu mirimu gye Mengo n'Obwakabaka obutwaliza awamu. * '''Okukuuma Ennono z'Abazzukulu:''' abadde n'omulimu gw'okuyigiriza abazzukulu obulombolombo obukwata ku kika ky'Ente ekitalina mukira (Enkunku) okulaba nga tebuseerereba kitiibwa. * '''Okugatta Amasiga n'Emituba gy'Ekika:''' Abadde atambula mu bitundu by'enjawulo okulambula bazzukulu be n'okutabaganya enzirukanya y'emirimu mu kika gitamula bulungi. Era agezezaako okulaba nti ebifo by'abaami bamasiga, okugeza Bugabo, Nkenge, ne Kabonero bikola n'obumu. == Laba na bino == * [[Kabaka wa Buganda]] * [[Buganda|Obwakabaka bwa Buganda]] * [[Ekika ky'eMpindi|Ekika ky'E Mpindi]] * [[Mpologoma Clan|Ekika ky'E Mpologoma]] * [[Lugave Clan|Ekika ky'O Lugave]] * [[Nvubu Clan|Ekika ky'E Nvubu]] * [[Njovu Clan|Ekika ky'E Njovu]] == Ebijjuliziddwamu == <references /> [[Category:Ebika by'Abaganda]] [[Category:Buganda]] 7u4mfdh1s61s0shi9ydlyver3e94xhd 74764 74763 2026-09-13T19:01:52Z Thomas Katongole Lwebuga 11684 /* EKIKA KY’ENTE (COW CLAN): */ 74764 wikitext text/x-wiki == '''EKIKA KY’ENTE ''(COW CLAN)'':''' == ''— Ebimu kubiwandiikidwa wano byagibwa mu katabo - “Ebyafaayo By’Ekika Ky’Ente” ebyategekebwa Zadok Kagya Muwulya Kiwanuka Katikkiro e’ekika ky’Ente nga ali wamu n’abamasiga 28 mu kika ky’Ente. Ebirala byava mu Kitabo ekyawadiibwa Michael Bazzebulala Nsimbi “Amannya Amaganda n’Ennono Zaago”. —''<ref>{{Cite book |last=Nsimbi |first=M. B. |date=1956 |title=Amannya amaganda n'ennono zaago |url=https://books.google.com/books/about/Amannya_amaganda_n_ennono_zaago.html?id=37jANQAACAAJ |publisher=Uganda Society |language=lg}}</ref> Ekika ky’ Enter kye kimu ku [[:en:Clan|bika]] atanu mwebibiri (52 clans) ebisangaibwa mu [[:en:Buganda|Bwakabaka bwa Buganda]]. Omukulu w’ekika Ky’ Ente ye Mutaka Katongole-Mugatta. Jajja we kika Katongole agambibwa nti yava mu [[:en:Bunyoro_kingdom|Bwakabaka / Obukama bwa Bunyoro-Kitara]]. Entebe y’Omutaka Katongole akulira ekika ky’ Ente esangibwa Mulema mu Buddu. <ref>{{Cite web |title=Nte History |url=https://www.obutaka.com/en/clans/clan-history/nte-history |access-date=2024-02-13 |website=www.obutaka.com |archive-date=2024-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240213104042/https://www.obutaka.com/en/clans/clan-history/nte-history |url-status=dead }}</ref> Mulema kyalo ekisangibwa ku njegoyego y’ebugwanjuba y’enyanja Nalubaala (Lake Victoria). Jjajja w’ekika ky’Ente owokuntiko Omutaka Katongole ava mu Bagabo b’e Mulema. Era kyekyo lwaki Katongole yeddira Nte Nkuggu (etalina mukira). Ebikwata ku Kika ky’ Ente bingi era e Kika kino kirina emitindo gy’ Ente ezeddirwa bingi. Buli mutindo nabuli siga mu Kika birina obuzaale, ennono, wamu n’obulombolombo ebyawukana. Naye newnkubadde nga Ente ezeddirwa nyingi naye Omutaka Katongole - Mugatta ye Katikkiro we Kika ky’ Ente. Era buli mutindo guyita mu Katongole okweyunga kubika ebirala mu Bwakabaka bwa Buganda okutuuka eri Ssabasajja Kabaka, Ssabataka wa Buganda. Entegeka eno ab’ Ente okuba n’obukulembeze obumu kyatekebwawo Ssabasajja Ssekabaka Daudi Chwa II - anti yagamba nti “buli Nte esobola okuzala ginawayo”. Era Ssabasajja yali mutuufu enti Ente Enkuggu (etalina mukira) eyinza okuzaala Ente eya Kayinda, oba eya Busito, oba eya Lubombwe. == '''AB’ETUTUMU MU EKIKA KY’ENTE MU BUGANDA:''' == Abente be bazaala Ssekabaka Edward Frederick William David Walugembe Mutebi Luwangula Muteesa II (19 November 1924 – 21 November 1969). Ssekabaka Muteesa II yalinnya ku Namulondo ya Buganda nga 22 November 1939.  Ssekabaka Muteesa II yayali Pulesidenti wa Uganda eyasooka  okuva mu 1962 okutuuka mu 1966 Milton Obote lweyamujjako obuyinza mu kikangabwa. Maama we Ssekabaka Muteesa yayali Nnabagereka Irene Drusila Namaganda -- (November 11, 1896 – September 15, 1957). Nnabagereka Irene Drusila Namaganda yayali omukyala omukulu owa Ssekabaka Daudi Chwa II. Ate era yafuuka Namasole wa Buganda nga mutabaniwe Ssekabaka Muteesa II atudde ku Namulondo. Bakadde ba Nnabagereka Irene Drusila Namaganda yeyali omwami Yonasani Kayizi (1870 - 1930), ne mukyalawe Ketula Nakato Kayizi (1875 – 1959) abavanga mu Buddu. Omuzilante Kayizi yali Mwawule era Yamuna obwawule mu 1896 nga ye mwawule eyasooka mu Buganda.<ref>{{Cite web |url=https://www.wikitree.com/wiki/Kaidzi-1 |access-date=2026-09-05 |website=www.wikitree.com}}</ref> == '''AMASIGA / EMITINDIRO GY’ EKIKA KY’ ENTE:''' == Ekika ky’ Ente kirimu amasiga agamanyiddwa mu Butongole musanvu (7).<ref>{{Cite book |last=Baral |first=Gehanath |date=2023 |title=Fluid Therapy in Labor |url=https://doi.org/10.1007/978-981-19-6145-8_44 |last2=Singh |first2=Ekika |publisher=Springer Nature Singapore |isbn=978-981-19-6144-1 |location=Singapore |pages=621–631}}</ref> Abantu bonna ebeddira Ente bakulemberwa Katongole-Mugatta (Omukulu ow'ekika ky'E Nte). Buli siga mu kika Ky ‘Ente lirina Omutaka era omukulu wesiga era ono yayunga esiga eri Katongole-Mugatta. Buli siga lirondoola obulombolombo n'empisa zaakyo. Gano wamanga ge masiga mu kika ky’ Ente agasinga okumanyika ennyo newankudde nga ekika kirina n’emitindiro emilala mingi. # '''Ente Enkuggu oba Enkunku''': Eno ye Nte ezalibwa [[:en:Cow|nga]] telina mukira. Abeddira Ente eno tebalya n Yama ya Nte talina mukira. Era tabalyanga kintu kyonna oba ettu erisibiddwa nga tekuli kaayi kayiseeko kuliwa ogwalibadde omukira. # '''Ente ya Lubombwe''': Eno ye Nte efaananamu nga Entulege ku Ddiba lyayo. # '''Ente ya Kaasa''': Eno ye Ente eriko ebbala eryeru ku mutwe. # '''Ente y’ Obusito''': Eno ye Nte eddamu okuwaka oba okuweeka nga tewannayita nnaku mwenda nga emaze okuzaala. Abeddira Ente eno tebanywa mata gavudde munte eno. # '''Ente ya Kayinda:''' Eno ye Nte erina omugongo omuddugavu oba Kawembawemba okuva ku mutwe okutuuka ku mukira. # '''Ente y’ Ekiganja''': Eno ye Nte erina ekinuulo ekimu kiddugavu ekirala kyeru. <ref name=":1">{{Cite web |title=Nte |url=https://www.obutaka.com/en/clans/nte |access-date=2024-02-13 |website=www.obutaka.com |archive-date=2024-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240213104041/https://www.obutaka.com/en/clans/nte |url-status=dead }}</ref> # '''Ente e Mpuula''': ENo ye Nte ebeera neddiba eriringa ettosi. Ssekabaka Daudi Chwa II yagatta abeddira Ente ez’emitindo gino gyonna mu Kika kimu eky’Ente nga kikulirwa Omutaka Katongole - Mugatta. Naye buli mutindo gulina amasiga gagwo ageetuukira ku Katongole. Era buli mutindo gulina era gukuuma obujajja, ennono wamu n’obulombolombo obwago. == '''EBIKULU EBIKWATA KU KIKA KY’ENTE:''' == {| class="wikitable" |+ ! Ekika ! Obubaka |- | Ekika | Nte |- | Akabiro | Ŋŋaali |- | Omukulu w'Ekika (Omutaka). | Katongole Muggata |- | Entebe y'Ekika (Obutaka) | Mulema, [[Buddu]] |- | Omubala | # Wante talina kabi. Mbadde ngaleeta (amata), omusumba aganywedde. # Ekyuma nkiridde, n'omukimba (omusaala) ngulidde. # Bwembirya, bwembiwoza, binsanga mu ssasa. <ref name=":1" /> |} == '''ENSIBUKO Y’EKIKA KY’ENTE:''' == Kigambibwa mubyafaayo nti omu kubasajja abwerekera Kabaka Kintu Kato ne Mugandawe Omukama Rukidi Isingoma (Wasswa) nga bajja munsi eno Jajja eyavaamu abantu abeddira Ente Enkuggu abali mu Buganda Kati yajja awerekera abalangira bano ababiri. Era kigamibibwa nti Kintu Kato ne Rukidi Isingoma bwebaava mu Abisiniya basooka kusisira mu Masaba (Mount Elgon - Elgonyi). Baali banonya ekitundu ekirimu obulamu wamu namatale amalungi. Anti omusajja eyawerekera ba Ssekabaka bano eyali ayitibwa Kiswiga yali Muweesi mukugu. Kintu Kato bweyatuuka mu Muwawa oluvanyuma gyetuuma Buganda, yayawukana ne mugandawe Rukidi Isingoma. Kintu yasigala mu Muwawa (Buganda), ate munne Rukidi Isingoma neyeyngerayo era nakkalira e Bunyoro. Abantu abalala Kintu ne Rukidi bebajja nabo beyawuzaamu, abantu abamu ne basigala ne Kabaka Kintu, ate abalala nebagenda ne Rukidi Wasswa eyalya Obukama bwa Bunyoro-Kitala. Abagenda n’Omukama Rukidi Wasswa mwemwali ne Jajja wekika ky’Ente Kiswiga.<ref>{{Cite book |date=2023-03-02 |title=Katikkiro, n. |url=https://doi.org/10.1093/oed/1122807463 |publisher=Oxford University Press}}</ref> Rukidi Isingoma (Wasswa) nga atuuse e Bunyoro yakuba embugaye e Kibulala mu Singo, era Naalya Obukama bwa Bunyoro-Kitara nayitibwa Omukama Rukidi Chwamale Mwanga Winyi. Ono yeyafuuka Omukama Isingoma (Wasswa) Mugaga Rukidi eyatandika obukulembeze bwa Babito mu Bunyoro-Kitara. Omukama Rukidi yawa musajjawe Kiswiga ettaka ku mutala Kyankere eriri mu Ssingo, anti Kiswiga yali ''Muweesi'' ate nga mu Ssingo mwalimu amayinja gebayitanga amatale nga mangi ddala. Kiswiga yeyawesezanga Omukama Rukidi amafumu, obwambe, nebintu ebirala. Kiswiga yakolanga ebintu bingi muno mwemwali; okukola amafumu, enkumbi, obwambe, okuweta obukomo bwabambejja ate nendege zabalangira. Ku Kyankere Kiswiga gyeyazalira abaana be bano; Lwekana, Bwebale, Kaweesi, Kagolo era nabalala bangi. Kiswiga bweyafa omwanawe Lwekana yeyamusikira. Lwekana nga amaze okusikira kitaawe Kiswiga naye yatuula ku kyalo Kyankere nakkalira. Lwekana yazaala abaana bano abamanyikiddwa; Wangi, Kyumu, Kyamanywa n’abalala bangi. Lwekana bweyafa omwanawe Wangi n’amusikira. Wangi naye yatuula mu Singo era yazaala abaana be bano; Katongole, Lwekana, Njuki, Kitaka, Kalibata, Ddungu, Mulindwa n’abalala bangi. Era Wangi naye yali ''Muweesi'' nga Jajjawe Kiswiga nekitaawe Lwekana. Nga Katongole akuze wamu nebagandabe abamu bayawukuna ku Kitaabwe Wangi nabamuleka e Kyankere ate bbo nebagenda basenga ku mitala Kyaninga, abalala nebeyongerayo nebasenga e Mabona. Kalibata ye yasenga ku lusozi Ngobya. Katongole ne bagandabe bonna baweesezanga ku ngyegoyego z’omugga Lusamule, oguyiwa amazzi mu Mugga omunene Mayanja. Wangi bweyafa mutabaniwe Katongole yeyamusikira. Naye Katongole yali ayagala nnyo Kitawe era nga munganzi nnyo. Kale kitaawe bweyafa omwezi gwali gwa ggabogabo (nga mwetolovu era nga gumemuka ng’enjuba), era kulwo Katongole yagaana okulya emmere mukyalawe gyeyali amutegekedde akawungeezi olw’okukungubagira kitaawe. Era ekiro ekyo yasula kukyoto teyesogga bulili. Olw’okujjukiranga olunaku kitaawe Wangi lweyafirako yagamba nti, “Nze n’abaana bange wamu Nabasumba yange bonna tetujja kulyanga kyagulo nga omwezi gwa ggabogabo.” Era akalombolombo kano kekavirako abaana nabazzukulu ba Katongole okuyitibwa ABAGABO. Era Katongole nabaanabe batandika enkola enkola eyokujjukiranga Wangi nabantu babwe abalala abaana nga babasibira ku mwezi gwe ggabogabo era wabangawo y'okutukuza emyoyo ate nokusabira abalala okufuna ebirungi, obugagga, amaka nebirala omuntu byeyabanga ayagala okwetuusaako. Emikolo gino gyamalanga ennaku ssatu nga omwezi ogwegabogabo (omujuvu) tegunavaayo n'endala ssatu nga guvuddeyo. <ref name=":1" /> Naguno gujjwa Abagabo akalombolombo kano bakasaamu ekitiibwa. == '''AB’ENTE N’OKUWEESA MU BUNYORO-KITARA:''' == Abaweesi (Blacksmith) omugaso gwamanyi nnyo mubyafaayo by’ Obukama bwa Bunyoro-Kitara wamu n’obwa Kabaka bwa Buganda. Omulimu gw’okuweesa guno Gwayamba nnyo okukulakulanya Bunyoro-Kitara muby’ obulimi, obusubuuzi, wamu neby’ amagye. Bunyoro-Kitara yakulakulana mangu ate nemanyika nnyo nga ensibuko yokuweesa n’okusanuusa ebyuma (metal working) mubitundu ebyetolodde enyanja Nalubaale. Kiswiga nabaanabe era nabantu bebatendekanga bebatambuzanga omulimu guno og’omugaso mu Bunyoro-Kitara.<ref>{{Cite book |last=Doyle |first=Shane |date=2011-12-08 |title=Winyi IV, Tito |url=https://doi.org/10.1093/acref/9780195301731.013.50217 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-530173-1}}</ref> Kigambibwa nti Kiswiga nabaanabe wamu nabaweesi beyalungamya mu mulimu guno bakola kinene okuyamba Rukidi Isingoma (Wasswa) okulwana era n’okufuuka Omubito (Omukulembeze) mu Bunyoro-Kitara. Anti Katongole neebanne balina amagezi agasukuluma mukuyiya era n’okusanuusa ebyuma okuva mu mayinja (Amatale). Bakoleranga Rukidi Isingoma ebyokulwanyisa ate n’okutendeka egyelye mukokozesa eby’okulwanyisa bino. Mubyokulwanyisa byebakolnga mwe mwali amafumu, engabo, obusaale, emitego, embazzi nebirala. Essassa lya Katongole lyali mu Singo ku mugga Lusamule okumpi ne Kibulala. Omugga Lusamule mutono naye guyiwa amazi gagwo mu mugga omunene Mayanja. Bali balina okubeera okumpi namazi, anti okuweesa bali beetaaga amayinja ate n’amazi ag’okuwoza ate n’okuyoyota byebabanga bawesezza. Omulimu omulala Oglala omukukutivu eri Katongole nabaanabe kwekulunda ente. == '''AMANNYA AGATUUMIBWA AB’EKIKA KY’ENTE:''' == Amannya ag’ekika ky’ Ente mangi nnyo. Waliwo agabasajja ate nagabakyala. Amannya agasinga gatuumibwa okuva mu milimu oba ebikolwa ba Jjajaffe bye byebakolanga ate n’ebyo ebyaliwo ne bye balabanga munsi mubudde obwo. Amannya gagwa mu biti bino; 1). Agaava kumilimu gwabwe ogw’okuweesa. 2). Agaava kumulimu gwabwe ogw’obulunzi. 3). Agaana mu ngero, oba ag’okugereesa. 4). Agaava mu byaliwo munsi mubudde obwo. 5). Agaava mu Mikago - emikwano. 6). Agaava mukubbula. {| class="wikitable" | valign="top" | {| class="wikitable" | colspan="4" valign="top" |'''AMANNYA G'ABASAJJA''' |- | valign="top" |Aligaweesa | valign="top" |Katema Kansinjo | valign="top" |Lwesabula | valign="top" |Nnyondo |- | valign="top" |Bagonza Kyesero | valign="top" |Katongole | valign="top" |Maganagante | valign="top" |Nsasi |- | valign="top" |Bakaze | valign="top" |Kawaganya | valign="top" |Maganda | valign="top" |Nsinjo |- | valign="top" |Balirondo Bbalakka | valign="top" |Kaweesi | valign="top" |Magezi Ntake | valign="top" |Ntensibe |- | valign="top" |Balunonyeza Mbazzi | valign="top" |Kaweewo | valign="top" |Manda | valign="top" |Ntwata |- | valign="top" |Balyanente | valign="top" |Kayaabula | valign="top" |Mbajo | valign="top" |Ssaaka Kyuma |- | valign="top" |Balyangente | valign="top" |Kayima | valign="top" |Mbalire | valign="top" |Ssazi |- | valign="top" |Bazziwe | valign="top" |Kiganda | valign="top" |Mivubo Gyabaweesi | valign="top" |Ssebiragala |- | valign="top" |Biraalo | valign="top" |Kigodo | valign="top" |Miwanda | valign="top" |Ssebugenyi |- | valign="top" |Birigenda Bitalo | valign="top" |Kigulenkumbi | valign="top" |Mpijja | valign="top" |Ssebuuma |- | valign="top" |Biriggwa | valign="top" |Kitasse Muyima | valign="top" |Mugaati | valign="top" |Ssebyanzi |- | valign="top" |Bivuge Ebidde | valign="top" |Kitunzi | valign="top" |Mugabo | valign="top" |Ssebyayi |- | valign="top" |Bubugga | valign="top" |Kityamuweesi | valign="top" |Muganji | valign="top" |Ssekikubo Kitutente |- | valign="top" |Buggala Nziji | valign="top" |Kiwanyizi | valign="top" |Mugenyi | valign="top" |Ssekyanzi |- | valign="top" |Bukulu Bwante | valign="top" |Kyewalyanga | valign="top" |Mugenyi Asooka | valign="top" |Ssemaganda |- | valign="top" |Buuma | valign="top" |Kyuma | valign="top" |Mugonyi | valign="top" |Ssemanda Agemenyambazzi |- | valign="top" |Bwebale | valign="top" |Lubowa | valign="top" |Mugonza | valign="top" |Ssemata |- | valign="top" |Byuma | valign="top" |Lugasa | valign="top" |Mukimba | valign="top" |Ssempijja |- | valign="top" |Ddungu | valign="top" |Lugomugenyi | valign="top" |Mukooza | valign="top" |Ssenkomera |- | valign="top" |Enteweraga | valign="top" |Lugonvu | valign="top" |Mulema | valign="top" |Ssennyondo |- | valign="top" |Jjesero | valign="top" |Lujuna | valign="top" |Muliro Gwassasa | valign="top" |Ssente |- | valign="top" |Kagayo | valign="top" |Lukyamuzi | valign="top" |Munyagwa | valign="top" |Ssenyana |- | valign="top" |Kagodo | valign="top" |Luliiramunnyana | valign="top" |Musubire | valign="top" |Ssenyondo |- | valign="top" |Kajimbo | valign="top" |Lutangirante | valign="top" |Musumba | valign="top" |Sserugo |- | valign="top" |Kajojo | valign="top" |Luweesi | valign="top" |Mutagubya | valign="top" |Sseruwugge |- | valign="top" |Kakinda | valign="top" |Luwerekera | valign="top" |Muweesi | valign="top" |Ssessazi |- | valign="top" |Kakooza | valign="top" |Luwondera | valign="top" |Muwulya | valign="top" |Ssewalinte |- | valign="top" |Kalegga | valign="top" |Luwugge | valign="top" |Muyira | valign="top" |Ssewannyana |- | valign="top" |Kalugo | valign="top" |Luyima | valign="top" |Mwesezi | valign="top" |Ssewante |- | valign="top" |Kaluma | valign="top" |Lwabisaka | valign="top" |Mwota Ssubi | valign="top" |Tteero Kibira |- | valign="top" |Kaluusi | valign="top" |Lwasamayinja) | valign="top" |Nakaana | valign="top" |Wangi Mu Lubaale |- | valign="top" |Kannyambo | valign="top" |Lwasampijja | valign="top" |Nduusi | valign="top" |Wante Talina Kabi |- | valign="top" |Kasibante | valign="top" |Lwebuga | valign="top" |Njagala | valign="top" |Zzalugo Teziyomba |} | valign="top" | {| class="wikitable" | colspan="4" valign="top" |'''AMANNYA G'ABAKYALA''' |- | valign="top" |Nabagabo | valign="top" |Nakyanzi | valign="top" |Namugenyi | valign="top" |Natoolo |- | valign="top" |Nabagonza | valign="top" |Nakyesero | valign="top" |Namugonza | valign="top" |Natteero |- | valign="top" |Nabakooza | valign="top" |Nakyuma | valign="top" |Namugonza | valign="top" |Navvumbe |- | valign="top" |Nabalamazi | valign="top" |Nalugo | valign="top" |Namukimba | valign="top" |Nawangi |- | valign="top" |Nabasumba | valign="top" |Nalujjuna | valign="top" |Namukooza | valign="top" |Nawante |- | valign="top" |Nabatongole | valign="top" |Nalukwanzi | valign="top" |Namusambante | valign="top" |Nnannyana |- | valign="top" |Nabaweesi | valign="top" |Nalusira | valign="top" |Namusubire | valign="top" |Nnyana |- | valign="top" |Nabbona | valign="top" |Naluweesi | valign="top" |Namusumba | valign="top" |Terinakabi |- | valign="top" |Nabide | valign="top" |Naluwugge | valign="top" |Namuvubo | valign="top" |Wannyana |- | valign="top" |Nabiragala | valign="top" |Naluyijja | valign="top" |Namuweesi | valign="top" | |- | valign="top" |Nabiralo | valign="top" |Naluyima | valign="top" |Namuwulya | valign="top" | |- | valign="top" |Nabiwata | valign="top" |Namagana | valign="top" |Namuyingo | valign="top" | |- | valign="top" |Nabugenyi | valign="top" |Namaganda | valign="top" |Namuyira | valign="top" | |- | valign="top" |Nabuuma | valign="top" |Namalyante | valign="top" |Namuyira | valign="top" | |- | valign="top" |Nabuuma | valign="top" |Namanda | valign="top" |Nanduusi | valign="top" | |- | valign="top" |Nabuyungo | valign="top" |Namasiriba | valign="top" |Nanjagala | valign="top" | |- | valign="top" |Nabyanzi | valign="top" |Namata | valign="top" |Nanjuki | valign="top" | |- | valign="top" |Nabyuma | valign="top" |Nambaje | valign="top" |Nankomera | valign="top" | |- | valign="top" |Naggana | valign="top" |Nambalire | valign="top" |Nankuuwe | valign="top" | |- | valign="top" |Najjesero | valign="top" |Namivubo | valign="top" |Nankwale | valign="top" | |- | valign="top" |Nakabiga | valign="top" |Namiwanda | valign="top" |Nannume | valign="top" | |- | valign="top" |Nakaddu | valign="top" |Namiwanda | valign="top" |Nannyondo | valign="top" | |- | valign="top" |Nakagodo | valign="top" |Namiyingo | valign="top" |Nansasi | valign="top" | |- | valign="top" |Nakasibante | valign="top" |Namiyingo | valign="top" |Nansawa | valign="top" | |- | valign="top" |Nakate | valign="top" |Nampera | valign="top" |Nansinjo | valign="top" | |- | valign="top" |Nakaweesi | valign="top" |Nampijja | valign="top" |Nantensibe | valign="top" | |- | valign="top" |Nakayima | valign="top" |Nampomero | valign="top" |Nantwatwa | valign="top" | |- | valign="top" |Nakayingo | valign="top" |Namugaati | valign="top" |Nanyondo | valign="top" | |- | valign="top" |Nakayondo | valign="top" |Namugabo | valign="top" |Nassaazi | valign="top" | |- | valign="top" |Nakinja | valign="top" |Namuganji | valign="top" |Nassasa | valign="top" | |- | valign="top" |Nabagabo | valign="top" |Nakyanzi | valign="top" |Namugenyi | valign="top" |Natoolo |} <nowiki>*</nowiki>Nakayima – Lino lyali Linnya lya mmandwa ya Kabaka Ndawula eyaberanga ku lusozi Mudende |} == '''KATONGOLE N’ABAANABE BAWANGANGUKA OKUVA E’BUNYORO:''' == Ebyogerwa kukuva kwa Katongole nabantubee Bunyoro biwerako. Biwerako lwansonga nti ebigambo bino tebyawandikibwa nga byakabaawo. Naye naye buli kiragae nti Katongole yanyiza Omukama, ekintu kyeyali tasobola kumusonyiwa. # '''ENTE ENKUNKU EZALIBWA MU KIRALO KYA KATONGOLE;''' Olwali olwo nga ente mukiraro kya Katongole ezaala enyanja nga telina mukira. Ente bwetutyo yali terabwangako mukiralo kyonna era Katongole yamutiisa nnyo. Ente eno etalina mukira yali erabika bubi nnyo era ng’ebeera yetoloddwa ensowera. Abaana ba Katongole ente eno nga tebaagala kugitunulako oba kugitwala kutale kugirunda nante ndala. Katongole ente eno teyagyagala nakatono era yagamba abaanabe nti, “Ente eno nebwerikula tewabanga n’omu annywa amata gaayo oba okulya ennyama yaayo. Bwatyo Katongole nafuula Ente etalina mukira ey’omuziro era akabonero kaabwe akabawula kubantu abalala n’okutusa kati. Naguno gujjwa bazzukulu ba Katongole Abagabo be Mulema tebalya nnyama y’ensolo yonna ezaalibwa nga terina mukira. Nebweliba tooke ona gonja emissa nelitayisayo mpumumpu Abagabo tebalirya. Era akalombolombo kano kagenda nekitundu erisibiddwa nerikunguyira nga teririna kaayi kasoolobyeko, anti nalyo Abagabo ebiriimu tebalirya. Enti eyo etalina mukira ng’ezzaliddwa yasomba bangi okujja okugyerabirako. Naye mwabo mwemwali nebatayagaliza Katongole. Omu kwabo yali mulaguzi w’ Omukama wa Bunyoro-Kitara. Bweyawulira ekyagudde mukiraro kya Katongole nagamba Omukama nti toddamu kunywa mata gava wa Katongole anti bwonaganywa oba kweletera ebizibu. Era yasalako Katongole ebigambo bingi ebyamukyayisa Omukama wa Bunyoro. 2. '''MUWALA WA KATONGOLE AZAALA NAMAGOYE:''' Olwatuuka nga Katongole asiigira Omukama Wanyi II muwalawe Nakayija. Olwali olwo, Nakayija Nasuna olubuto. Eby’embi bweyazaala omwana gweyazala yali Namagoye. Omukama bwebamubulira nti Nakayija omwana gwazadde Namagoye gwe wamma natya nnyo. Bwatyo yayita abalubaale be bamulagule kumwana ono Namagoye ate wamu ne Maama w’ omwana ono. Abalubaale bonna bamugamba kimu nti omwana ono aja kuba wabulabe eri Omukama wamu n’ Obukama bwa Bunyoro. Bamaulugula nti okujjwo obulabe buno omwana ono alina okutugibwa. Era bamugamba nti Nakayija nnyini womwana wamu ne kitaawe Katongole n’abantu ba Katongole bonna battibwe. Katongole ebigambo by’abalubale bwebyamugwa mumatu nakungaanya bakazi be, abaana be, wamu nab’ ekikakye bonna nabategeza nti balina okwabulira Kibulala - Bunyoro. Badduka nga bolekera Buganda. Katongole yawereza abantu eri Kabaka wa Buganda okumubulira era n’okumusaba obubudamo. Olugendo lwali luwanvu ate nga lulimi ebizibu anti balina okwekweka okulaba nti abamow b’ Omukama tebabagwa mubuwufu. Olugendo okugenda okugwa nga Katongole nabantu be bali mu Buddu. Naye abamu kubaana ba Katongole nabantu babwe bagendanga basigalira mukubo nga bakooye. Kalibata yasigala Kiima ku lusozi Kagaba mu Ssingo. Kaweeru ne Kitaka bano baasigala ku kayanja Mutukula akali okumpi ne Nnyanja Mburo. Katongole nabantu be bwebaava e Kagaba gyebaleka Kalibata nebatuuka e Mubende, omuwala Nakayima ne Mugangi webaasigala nabantu babwe. Nga bavudde e Mubende batuuka ku kibira nakasozi Lusiba era wano Nakaddu naababe webasigala. Bwebava ku Lusiba basomoka omugga Nabakazi era nabayita e Bujunuzi nebatuuka e Kawalya okumpi n’e Kisozi. Wano Mugalala ow’ Ensenene yabaniriza mukitundukye era wano Kangologwa naababe webasigala. Katongole bweyasiibula munywanyiwe Mugalula e Kawula basomoka omugga Katonga. Okumpi n’ omugga Katonga Kalwanga, Lwekana babantu baabwe webasimba amakanda. Ate Kalwanga bweyalengera akasozi Buganga nekibira ekyali kiketorodde nasiimawo nga walungi okwekweka, anti yalaba nga waliwo emigga egiyita erudda n’erudda ate nga waliwo nakayanja kale nga kiringa e kizinga era wano ye naababe webasigala. Ate ye Lwera yasalawo kugenda kwekweka ku nnyanja e Nabugabo. Katongole nebeyali nabo nebasooka basigala e Kankobe okumala ekiseera. Oluvanyuma baava e Kankobe nebayongerayo nebayingira mu Buddu. Mubiseera ebyo Buddu yalimu abantu batono ddala era nga mulimu ebyalo bitono era balina okunonya awalungi awokwekweka. Bali balikumpi okumalako Buddu nebatuuka kukibira Tero era wano Katongole wamusanyusa nga basobola okwekweka obulungi ate nga kati ddala baali besulidde ddala okuva e Singo ewali olubiri lw’ Omukama. Bayingira mu Kibira Tero era bakuba Katongole yakuba embuga ku mbibiro z’ akagga Kabira. Nga bagumidde mu Tero era nga Katongole alaba tewali abalondoola ye nabantu be batandika okwetaaya era abaana be nabantu abalala batandika okugenda buli omu gyayagala. Bwatyo Kagayu n’ abaana be Kabona ne Namwala nebasomoka ennyanja Kagera nebayingira mu Kiziba. Kagayu n’ abantu be bayanirizibwa Kabaka Bulungu I eyali alidde obwa kabaka bw’e Kiziba. Kabaka Bulungu I naawe Kagayu ebyalo bisatu; Bukwale, Luzinga wamu ne Ssozi. Kagayu nakuba embugaye n’essasa ku Bukwale, Kabona nazimba ku Luzinga, ate ye Namwala naabeera ku kyalo Ssozi, era nebatandika okuweseza Kabaka Bulungi I ekyayamba obwa Kabaka bwakiziba okwongera okukulakulana n’okusubula n’obwakabaka obulala. Ddungu wamu n’abaana be Wangi ne Nemba bali kwabo abaasigal ne Katongole ku Tero. Ate bwewayita akabange ye Wangi olw’okwagala okuvuba nasenguka okuva e Tero nagenda e Bukoba Kati ekiri mu Tanzania. Ye Nemba yasigala ne kitaawe wamu n’abantu abalala a basigala ne Jajjaffe Katongole ku Tero. Ku Tero Nemba gyeyazalira omwana we omuwala Lukwanzi eyayatikirira ennyo ol’okuba omulwanyi kasiggu. Anti Naguno gujjwa akyayogerwako ng’omulwanyi eya wonya Jajjawe Katongole okutibwa bweyafumita Lukwate effumu namutta. Lukwate yali atumiddwa Omukama we Bunyoro wamu nabambowa abalala okugoberera Katongole era bamutte. Olutalo luno Lukwanzi yeyaluwangula nga lwali mu kibira Tero. Nga wayise ebbanga nga waliabika tewakyali abawondera Ddungu yasalawo okuva mukibira Tero gyeyaleka Katongole n’abantu abalala. Ddungu ne mutabaniwe Nemba basengukira Kooki era nebakuba embuga yabwe ku nnyanja Kijanebarora (kitegeeza ennyanja eyajja nga abantu balaba). Era abantu abalala bebajja nabo nebasasanira mubitundu by’e Kanabulemu. Oluvanyuma ne Wangi yava e Bukoba gyeyali avubira ate nasenga e Kibimba. Mugandawe Namuyira ye n’agenda asenga ku mutala Kakira e Bugabo. Munaabwe Lubowa ye yagenda n’asenga ku mutala Mugombe okulirina omugga Muzira okumpi n’e Minziro. 3. '''KATONGOLE AFUNYISA MUKYALA W’OMUKAMA OLUBUTO;''' Ebyafaayo ebinyumizibwa ebirala bigamba nti Katongole ne muganda we Lukyamuzi baali balangira mu Bwakabaka bwa [[:en:Bunyoro|Bunyoro]]-Kitara. Mukulu waabwe yali [[:en:Omukama_of_Bunyoro|Omukama]] (Kabaka) mu kiseera ekyo, gwe baayamba okutwala entebe mu ntalo z’obulangira nga bakola amafumu n’obusaale obw’omulembe ebyasukkuluma mu buddu obwo. <ref name=":1" /> Katongole yagwa mu mukwano noomu kubakyala b’ [[:en:Omukama_of_Bunyoro|Omukama]]. Omukyala ono lwali olwo nafuna olubuto lwa Katongole. [[:en:Omukama_of_Bunyoro|Omukama]] bwe yakitegeera, yasunguwala nnyo n’alagira Katongole attibwe, wamu nabuli muntu eyali kulusegere lwa Katongole omwali [[:en:Prince|Abalangira]] wamu [[:en:Princess|Nabambejja]]. Katongole yali afulumye mu lubiri nga agenze okunonya ''amayinja ga Matale'' (amayinja mwe basaanuusa ebyuma okukola [[:en:Spear|amafumu]] [[:en:Princess|n'obusaale]] ). Lukyamuzi bweyawulira Omukama kyayogedde yadduka mangu nagenda ategeeza Katongole eyali ku mugga Lukale ebiri mu Lubiri era namugamba nti tosobola kuddayo. Yamubulira n’Omukama bwali omusunguwavu ennyo era nga yali awadde ekiragiro ky'okutta Katongole nabuli akolagana naye. Lukyamuzi yali ku lusegere nnyo ne Katongole era yasalawo okubeera ku ludda lwe. <ref name=":1" /> Ab’oluganda bano bwebamanya nti Omukama munyiivu bwati nabasalawo obutadda mu lubiri mu Singo. Era bwebatyo nebatumya abaana babwe nabakyala ekiro ekyo badduke, ng’ Omukama tategedde nti tebagenda kuno awo okuva ku mugga Lutale gyebawesezanga. Batambulanga mu kiro gyebayitanga Baganda okubalaba ate n’okutemyako abasaale b’omukama. Ebinyonyi bya Ngaali bwebyatandikanga okuyimba kumakya awo nga banguwa okwesogga ebibira oba emigga okulya ate n’okuwumula. Abaluganda bombi nabantu babwe badduka nga baayolekera Obwakabaka bwa Buganda. [[:en:Kabaka_of_Buganda|Kabaka]] wa Buganda bweyawulira nti Katongole ne Lukyamuzi badduse e Bunyoro yabaniriza anti yalaba nti kigenda kumuwa obumanyirivu bw’abaweesi abakugu abasobola okumuyamba wamu n’egyelye okusukuluma ku maanyi g’egye lya Bunyoro. [[:en:Kabaka_of_Buganda|Kabaka]] yabaaniriza era nabagamba nti bagende bagira bewogoma e Mawokota. Kabaka yabasaba bakole nabaweesibe era babayigirize bulungi era omulimu guno baagukola bulungi. Era Kabaka yabasaba okukola amafumu, obusaale wamu n’ebyuma ebirala ebikozesebwa mu ntalo. Eby’okulwanyisa bino byayamba nnyo Kabaka Jjunju mukulwanyisa Bunyoro era n’okuwamba [[:en:Buddu|Buddu]]. Okunonyezebwa n'omutango byasigala ku mitwe gyaabwe e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]] kale nga balina okusenguka ennyo era nga balina kwekweka buli kiseera. Katongole yali akyali mu kweraliikirira n’okutya nti olunaku lumu [[:en:Omukama_of_Bunyoro|Omukama]] ayinza okusindika abasirikale okumunonya ate n’okumtta wamu nabantube. Olw’okutya kuno, baayongera okwolekera obukiikaddyo bwa [[:en:Buganda|Buganda]] nebayingira mu [[:en:Buddu|Buddu]] gye baayingira ekibira Teero ku bubalama lwe Nyanja Nnalubale (Lake Victoria) nebekwekwa mukibira kino okumala ekiseera. Bavanga mu kibira Teero mu [[:en:Buddu|Buddu]] nga bwe banoonya ''Amatale'' (olwazi mwe bagyanga ebyuma). Oluvanyuma nga wayise ebbange ate nga Buganda enyezeza Buddu Katongole ng’ate n’Omukama eyali yawolera e gwanga amaze okuva munsi, Katongole yassa ekikoowe era ye n’abantube nebatandika okwetaaya. Baava mu kibira Teero nebasenga e Bijja kati okumpi n’e [https://mapcarta.com/12815260 Bikira] gye baali basobola okuva okugenda nga boolekera olubalama [[:en:Lake_Victoria|lw’e Nnyanja Nnalubale]] okunoonya amatale. Baazula amatale agasangibwa mu bungi okumpi n’emyalo ku [[:en:Lake_Victoria|Nnyanja Nnalubale (Lake Victoria)]] mu kifo ekiyitibwa Mulema. <ref name=":1" /> Olw’okuba Katongole yali akaddiye, kyali kizibu okutambula olugendo luno okuva e Bijja okugenda e Mulema. Naye yasigira mutoowe Lukyamuzi wamu ne nabaanabe abamu okusenga e Mulema. Naye Mutagubya ne Nakana bakomangawo nnyo e Bijja okulambula ku kitaabwe, era bano e Mulema bavaayo neba era okumpi ne kitaabwe. Mutagubya oluvanyuma yasenga ku mutala Nkenge nga mu kiseera kino waliwo entebe y’ Omutaba gwa Mutagubya. Ate Kigambibwa nti Katongole yaleka alamye nti bwenfanga muganda wange Lukyamuzi ansikiranga bwaba taliwo munju ya Lukyamuzi mwemujjanga omusika wange, anti muganda wange yanjagala nnyo era yali mwetegefu okuwayo obulamu bwe olw’okubera nze. Kati naguno gujjwa Katongole akulira e Kika ky’ Ente ava mu Ssiga lya Lukyamuzi. Katongole yaziikibwa Mulema era ebyafaayo bigamba nti waliwo [[:en:Baobab_tree|omuti omunene ogwa]] ogwamera mu maaso g’entaana ye era n’okutuusa kati guyimiridde. Ate era kigambibwa nti [[:en:Spear|effumu]] lya Katongole n'ensinjo (ekintu ekikozesebwa okusala ebyuma ebyokya) byaziikibwa wansi w'omuti guno. Omuti guno gwakozesebwanga mu mikolo mingi egy’a Bagabo nga okujaguza omwezi omujjuvu ogw’ eggabogabo. Mu kiseera kino, tewali muntu akakasa watuufu wali ntaana ya Katongole weyali. <ref name=":1" /> == '''KATONGOLE N’ABAANA BE BAGENDA E BIJJA N’EMULEMA:''' == Lwali olwo Katongole n’afuna amawulire nti Omukama we Bunyoro eyali amunonya okumutta yali akisizza omukono. Olwo Katongole yassa ekikoowe anti nga tewakyali amunonya kumutta wamu n’abantu be. Era Katongole yatandika okwetaaya obulungi, era yasenguka okuva mu kibira Tero n’asenga ku mutala Kamuganja okumpi n’e Sanje wamu nabantu be. Nga bali ku Kamuganja, Katongole yatuma Lujabuzi okwongera okulambula ebitundu ebibariranye naddala okulaba wa awajjimu ate nebitundu ebirimu amatale. Lujabuzi yetolola ebitundu bingi naye bweyatuuka e Bijja (Kati wano webayita Biikira okulirina ekibuga Kyotera) newamusanyula nnyo, anti waliwo olusozi okwali amayinja amalungi ate nga wetoloddwa emigga webasobola okufuna amazi gebetaaga mu ssassa. Bwatyo Lujabuzi yaddayo e Kamuganja naawa Katongole amawulire gano. Katongole bweyafuna amawulire Lujabuzi geyamuwa yakunganya abaana be n’abantu babwe era nabagamba nti bagenda kusenguka bagende e Bijja. Katongole yakuba embuga ye ku Bijja n’abaana be Nakaana, Lukyamuzi, Lwegaba, Natasha, Lujabuzi ne Kakooza. Wano ku Bijja, Katongole n’abaana be bawesezaawo nnyo. Nga amayinja g’ amatale gugenda gakendeera, Katongole yatuma abaana be Lukyamuzi, Nakaana, ne Lwegaba bagende banonye ebitundu ebirala ewali amatale amalungi. Lukyamuzi ne banne bagoberera omugga oluvanyuma nebatuuka ku Kasozi Mulema okumpi n’ ennyanja Nalubaale. Mulema yabasanyusa nnyo nga balaba walungi nnyo. Olusozi lwali lwetolodwa emigga ate nga waliwo n’ebibira mwebasobola okwokya amanda ag’okukozesa mu ssassa okuttulula eby’byuma. Abaana ba Katongole bano abasatu gwe wamma nebasalawo okusenga ku Mulema. Aboluganda bano baddayo e Bijja okutegeeza kitaabwe Katongole ebikwata ku kyalo Mulema era nga eno bwewali wasinga Bijja mubuli ngeri. Naye Katongole yatuula abaana be nabagamba nti nze nkaddiye era Nkode okusenguka nga, kale ngenda kusigala wano ku Bijja naye mwe mugenda musenge era mukkalire ku Mulema anti tewakyali etutawanya. Bwatyo Katongole yawa abaana be Lukyamuzi, Nakaana ne Lwegaba omukisa bagende okutuula ku Mulema. Abaana ba Katongole bwebwatuuka e Mulema , Lukyamuzi ne Lwegaba bakuba embuga zaabwe ku Luyiga lwebuvanjuba bw’olusozi Mulema. Ate ye Nakaana yakuba embugaye era n’azimba Wanis w’olusozi ku kyalo Kyatokolo okumpi n’e Kyesiiga era yazimba nga atunudde bwenyi bw’oluzosi Mulema. Era abaluganda bano abasatu embuga zaabwe zaali zebulungudde olusozi Mulema era ng’entikko y’olusozi yeyali wakati wabwe okubaawula. Embuga Nakaana gyeyakuba ku Mulema naguno gujjwa tevangako era yansikirino eri abaana n’Abazzukulu be nga bamusikira mukufuga n’okutambuza ekika ky’Ente Enkunku. Mutabani wa Katongole ayitibwa Kajojo yali asigadde ku kyalo Kamwanga okulirana e Kamusoga enti mukyala we yali mulwadde ddala. Mukyala wa Kajojo bweyamala okufuna, Kajojo n’omwana we Luteete nebagoberera bagandabe era nabo nebasenga ku Mulema. Kiswiga, eyali omwana wa Kajojo ye yali yazimba wansi w’olusozi Mulema ku njegoyego z’akagga Kyakisigwa. Naye ebbanga bwelyayita kitaawe yalaba nga wano wafunda ate nga n’enkima ezavanga mu bibira ebyetolodde olusozi Mulema zibalira emmere yaabwe basalawo okuvaawo wamu ne Luteete nebagenda basenga e Ssenyange. Era Kajojo e Ssenyange gyeyafukira omuweesi wa Lubuga wa Kabaka Kimera. Ebbanga nga liyisewo abaana ba Katongole okwali Lujabuzi, Kakooza ne Nataga baava e Bijja nebalekayo kitaabwe. Lujabuzi yasenga Buyingi kati ekiri okumpi n’ekibuga Kyotera. Kakooza ye embuga yagikuba Luti. Ate ye Nataga embuga ye nagikuba ku kyalo Nkenge. Bano abasatu amasiga gaabwe tegakyamanyidwa, gazikirira. Kabaka Jjunju yawa olutabaalo okulwanyisa Bunyoro era nawangula n’atwala Buddu. Mubudde buno Muwulya yeyali omuweesi omukulu era eyali afuga e Mulema. Era Kabaka yalagira Muwulya okuweesa amafumu, okukola empiima wamu n’engabo ebyakozesebwa egye nabagalagala mu lutabaalo. Olutabaalo nga luwedde era nga Buddu eri mu mikono gya Kabaka Jjunju, Muwulya yayanjula eri Kabaka eby’amakula omwali amafumu, enkumbi, embazzi, empiima, n’obwambe, ebikomo, endege wamu nebirala bingi. Pokino Luzige ava mu kika ky’ Endiga ye yayanjula Muwulya, omuweesi owensusso mu Buddu eri Kabaka Jjunju. Kabaka Jjunju bweyalaba eby’amakula Muwulya byeyali akoze gwe wamma nasanyuka nnyo n’okutenda musajjawe Muwulya amagezi abayambi ennyo egye lye okuwangula Bunyoro mu lutabaalo. Era Kabaka Jjunju yawa Muwulya obwami bw’okumyuka omuweesi we omukulu Walukagga, ono ng’ Ava mukika ky’ Akasimba. Muwulya yali mutabani wa Nakaddu. Baagalatabala eyali muto wa Muwulya era nga naye yali mwana wa Nakaddu yesenguka naava e Mulema nasenga ku mutala Kikungwe. Lwali olw’olwo Muwulya yafuna obubaka okuva eri Kabaka nga amusaba amuwe omuweesi anawesezanga Omulongo Ssebukuule okumuwesezanga ebintu ebikoloddwa mu kikomo ng’ endege obukomo ate n amafumu. Bwatyo Muwulya omulimu guno nagukwasa mutoowe Baagalatabala era namusiiga ew’omulongo Ssebukuule. Omulongo Ssebukuule yasiima nnyo Baagalatabala era yamuwa ekiro e Nkoni okumpi n’olubiri lw’ e Nkoni. Nga Kabaka Ssemakokiro amaze okulya Namulondo ya Buganda, Namasole Nanteza yamusaba amuwe omuweesi w’e Buddu. Bwatyo Kabaka Ssemakokiro nasaba Muwulya omuweesi. Muwulya yasigira omulimu guno mutabaniwe Lwasampijja. Lwasampijja yali avudde ku Mulema nasenga e Kawanga okumpi n’ e Kyanamukaka, ate yalina namaka amalala e Lusaka. Muwulya yasiigira omwana we Lwasampijja ewa Namasole Nanteza. Era Namasole Nanteza yawa Lwasampijja ekyalo Busenene era ekiri okumpi n’e Kyesiga. Emirimu gy’okuweseza Namasole Lwasampijja yagikola bulungi era. Mukusima Emirimu emirungi Namasole yawa Lwasampijja obwa Pokino bw’abaweesi b’e Lusaka mu Buddu.<ref>{{Cite book |date=2026-08-26 |title=Ssemakookiro of Buganda |url=https://lg.wikipedia.org/w/index.php?title=Ssemakookiro_of_Buganda&oldid=71696 |language=lg}}</ref> Muwulya yakulembera ekika ky’ Ente nga Katongole ebbanga nelyetolola. Naye yatuuka amanyi nga gamukendeera ng’akaddiye era n’asalawo okulekulira obutaka n’obukulembeze ky’ Ente e Mulema. Era obukulu bw’ ekika yabukwasa mutabani we Kyalo eyali omwana we omulenzi omukulu. Bwatyo Kyalo ng’afuuse Katongole yatandika obukulembeze bw’e kika ky’ Ente nga kitaawe akyali mulamu. Okuwa Kyalo omwaganya okusala ensonga zekika Muwulya yasenguka naava ku Mulema nagenda nasenga e Kibutamu. Ate nga wayise ekiseera Muwulya yakola amaka amalala nga asenga ku kyalo Bugo ekiri okumpi n’e Mitondo. Muwulya awo naabeera n’amaka abiri e Kibutamu ate n’e Bugo. Muwulya yafiira Kibutamu era gyeyaziikibwa. Muwulya bweyafa, omwana we omukulu Kyalo yeyamusikira. Naye ol’okuba nti Kyalo yeyali yakwasibwa obukulu bwe kika e Mulema yasigala ku Mulema teyagenda Kibutamu kitaawe gyeyazikibwa.<ref>{{Cite book |last=Katongole |first=Emmanuel |date=2022-02-22 |title=Emmanuel Katongole |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1x67csn.26 |publisher=Fortress Press |isbn=978-1-5064-7880-7 |pages=164–169}}</ref> Nga Kyalo Katongole ye Muweesi omukulu e Mulema eyali Pokino yali Luwalira eyavanga mu kika ky’ Endiga. Pokino Luwalira yatumwa Kabaka Ssemakokiro okugenda okutabala e Bulondoganyi. Mulutabalo luno Pokino Luwalira yagenda nabantu bangi abaali abalwanyi siggwa mu Buddu. Era omu kubantu Pokino beyasaba okumwegattako mwemwali ne Katongole Kyalo. Anti yamuleeta okukakasa nti enawesezanga abalwanyi eby’okulwanyisa. Era Kyalo omulimu yagukola bulungi bwatyo Pokino namuwa e kyalo Mukulubitu okumpi n’e Semuto ekyali mu Bulondoganyi. Kabaka Ssemakokiro yafuna amawulire nti Pokino Luwalira yagenda nabaweesi e Bulondogany. Kabaka teyasanyukira kikolwa kya Pokino kutwala baweesibe mu lutabaalo. Era Kabaka yatumira Pokino Luwalira abaweesi abasindike bakomewo e Buddu mbagirawo. Mulungendo lw’okudda e Buddu Katongole Kyalo yalwala era n’affira ku kyalo Mabanda ekiri mu Butambala era eno gyeyazikibwa. Nga Katongole Kyalo affudde ate omwanawe Kibaya yamuskira. Kibaya ng’asikidde kitaawe yeetikka obukulembeze bw’ekika ky’ Ente e Mulema. Katongole Kibaya ng’asikidde kitaawe Kyalo yayingira mu mbuga ya kitaawe ku lusozi Mulema. Naye nga wayise ebbanga Katongole Kibaya yafuna obuttakanya nebagandabe wamu ne Pokino Mukasa muntambuza yemirimo gy’abaweesi, yadduka okuva e Mulema. Kibaya bweyadduka e Mulema yagenda nasenga e Maganda era eno gyefiira n’okuzikibwa gyeyaziikibwa. Katongole Kibaya yaffa talese mwana era omusikawe bamulonda mu baana ba bagandabe. Lugaaya Walusimbi yeyamusikira, ng’ono yali mwana wa mugandawe Kigulenkumbi. Bwatyo Lugaaya Walusimbi ng’ amaze okusikira kitaawe omuto Kibaya yafuna obwa Katongole n’obulembeze bw’ekika ky’ Ente. Katongole Lugaaya Walusimbi yakulembera ekika okutuusa lweyaffa nga 2.3.1922. <ref>{{Cite journal |last=Stoltzfus |first=Ky B |date=2014-02-27 |title=Rethinking Blood Transfusions |url=https://doi.org/10.17161/kjm.v7i1.11482 |journal=Kansas Journal of Medicine |volume=7 |issue=1 |pages=28–38 |doi=10.17161/kjm.v7i1.11482 |issn=1948-2035}}</ref> Katongole Lugaaya Walusimbi yasikirwa omwanawe Ssedulaka Kigulenkumbi Kibuuka nga 23.10.1922. Katongole Ssedulaka Kigulenkumbi Kibuuka bwatyo nafuna obukulembeze bw’ abagabo be Mulema. Era Katongole Ssedulaka Kigulenkumbi Kibuuka obukulembeze yabulwako okutuusa lweyafa nga 25.10.1952 gy’ emyaka asatu malambirira. Katongole Ssedulaka Kigulenkumbi Kibuuka ng’ afudde, yasikirwa omwanawe Ayinea A. Kigulenkumbi. Katongole Ayinea A. Kigulenkumbi yatambuza emirimu n’obukulembeze bw’ ekika ky’ Ente bulungi okumala emyaka asatu mu mukaaga - 36 beddu. Katongole Ayinea A. Kigulenkumbi yaffa nga 12.9.1988. Nga Katongole Ayinea A. Kigulenkumbi afudde ate omwanawe Samuel R. Miranda yeyamusikira. Miwanda yatuzibwa kubwa Katongole nga 25.6.1989. Omutaka Samuel Miwanda Katongole - Mugatta, okuva lwe yatandika okukulembeera ekika ky’Ente mu mwaka gwa 1988, akoze ebintu bingi eby’amaanyi ebiyambye ennyo okukuuma obumu bw’abazzukulu b’Ente. Ebimu ku bintu byakoze ’amaanyi mwe muli bino: * '''Okukuuma n'okulabirira Ettaka ly’Obutaka:''' Katongole - Mugatta alina n’omulimu omunene ogw’okulaba nti ettaka n’ebintu by ’ekika ebiri kubutaka e Mulema mu Buddu wamu n'ettaka ly’ekika ebirala ebisangibwa mu bitundu nga Katwe e Kampala likuumibwa. * '''Okwetaba mu Kuzzaawo Obwakabaka bwa Buganda (1993):''' Omutaka Samuel Miwanda Katongole y'omu ku bataka ab’ebika abaaliwo ku mwanjo nga Kabaka Ronald Muwenda Mutebi II atuzibwa ku Ntebe y’Abajajja be e Naggalabi mu 1993. Abadde akulembera abazzukulu b'Ente okwongera amaanyi mu mirimu gye Mengo n'Obwakabaka obutwaliza awamu. * '''Okukuuma Ennono z'Abazzukulu:''' abadde n'omulimu gw'okuyigiriza abazzukulu obulombolombo obukwata ku kika ky'Ente ekitalina mukira (Enkunku) okulaba nga tebuseerereba kitiibwa. * '''Okugatta Amasiga n'Emituba gy'Ekika:''' Abadde atambula mu bitundu by'enjawulo okulambula bazzukulu be n'okutabaganya enzirukanya y'emirimu mu kika gitamula bulungi. Era agezezaako okulaba nti ebifo by'abaami bamasiga, okugeza Bugabo, Nkenge, ne Kabonero bikola n'obumu. Laba ebiffa ku SSIGA LYA KAGOLO - [[Essiga lya Kagolo]] == Laba na bino == * [[Kabaka wa Buganda]] * [[Buganda|Obwakabaka bwa Buganda]] * [[Ekika ky'eMpindi|Ekika ky'E Mpindi]] * [[Mpologoma Clan|Ekika ky'E Mpologoma]] * [[Lugave Clan|Ekika ky'O Lugave]] * [[Nvubu Clan|Ekika ky'E Nvubu]] * [[Njovu Clan|Ekika ky'E Njovu]] == Ebijjuliziddwamu == <references /> [[Category:Ebika by'Abaganda]] [[Category:Buganda]] 5mfl353bgybxn9dewe50pvnnqi6fk2r