Wikipedia lgwiki https://lg.wikipedia.org/wiki/Olupapula_Olusooka MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Media Special Talk User User talk Wikipedia Wikipedia talk File File talk MediaWiki MediaWiki talk Template Template talk Help Help talk Category Category talk TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Bukedde 0 3548 75016 54474 2026-09-20T19:54:59Z MichealKal 6850 75016 wikitext text/x-wiki {{Infobox amawulire | erinnya = Bukedde | enkola = Olupapula lw’amawulire olwa nnaku zonna | olulimi = [[Oluganda]] | ekibuga = [[Kampala]] | ensi = [[Yuganda]] | nnyini = | omwaka = 1994 | yatandikibwa = | omukutu = [https://www.bukedde.co.ug bukedde.co.ug] }} {{Databox}} [[Bukedde]] lwe lupapula lw'olulimi [[Oluganda]] olusinga okutunda mu nsi yonna. Lwatandikibwawo mu [[Uganda]] mu [[1994]] mu kitongole ky'ebyamawulire ekya [[New Vision]] kati ekimanyiddwa nga [[Vision Group]]. Lwe lupapula mu lulimi [[Oluganda]] olutunda kkopi ezikunukkiriza mu 40,000 buli lunaku. [[Bukedde]] lwe lupapula lw'omuntu waabulijjo, oluvumu, oluwa amawulire amanyuvu agayigiriza ate nga geesigika. bhp0du91scd935pu52d258y4nwcvq8m 75017 75016 2026-09-20T19:55:16Z MichealKal 6850 75017 wikitext text/x-wiki {{Infobox amawulire | erinnya = Bukedde | enkola = Olupapula lw’amawulire olwa nnaku zonna | olulimi = [[Oluganda]] | ekibuga = [[Kampala]] | ensi = [[Yuganda]] | nnyini = | omwaka = 1994 | yatandikibwa = | omukutu = [https://www.bukedde.co.ug bukedde.co.ug] }} [[Bukedde]] lwe lupapula lw'olulimi [[Oluganda]] olusinga okutunda mu nsi yonna. Lwatandikibwawo mu [[Uganda]] mu [[1994]] mu kitongole ky'ebyamawulire ekya [[New Vision]] kati ekimanyiddwa nga [[Vision Group]]. Lwe lupapula mu lulimi [[Oluganda]] olutunda kkopi ezikunukkiriza mu 40,000 buli lunaku. [[Bukedde]] lwe lupapula lw'omuntu waabulijjo, oluvumu, oluwa amawulire amanyuvu agayigiriza ate nga geesigika. mg4ifoxsw1gddplabejz2b2z8kgkhj6 75021 75017 2026-09-20T20:02:27Z MichealKal 6850 added [[Category:Amawulire aga buli lunaku agafulumizibwa mu Yuganda]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 75021 wikitext text/x-wiki {{Infobox amawulire | erinnya = Bukedde | enkola = Olupapula lw’amawulire olwa nnaku zonna | olulimi = [[Oluganda]] | ekibuga = [[Kampala]] | ensi = [[Yuganda]] | nnyini = | omwaka = 1994 | yatandikibwa = | omukutu = [https://www.bukedde.co.ug bukedde.co.ug] }} [[Bukedde]] lwe lupapula lw'olulimi [[Oluganda]] olusinga okutunda mu nsi yonna. Lwatandikibwawo mu [[Uganda]] mu [[1994]] mu kitongole ky'ebyamawulire ekya [[New Vision]] kati ekimanyiddwa nga [[Vision Group]]. Lwe lupapula mu lulimi [[Oluganda]] olutunda kkopi ezikunukkiriza mu 40,000 buli lunaku. [[Bukedde]] lwe lupapula lw'omuntu waabulijjo, oluvumu, oluwa amawulire amanyuvu agayigiriza ate nga geesigika. [[Category:Amawulire aga buli lunaku agafulumizibwa mu Yuganda]] 0hckqexzwxdhck1c0misl5kmh4p1pe3 75022 75021 2026-09-20T20:02:44Z MichealKal 6850 added [[Category:Amawulire mu Yuganda]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 75022 wikitext text/x-wiki {{Infobox amawulire | erinnya = Bukedde | enkola = Olupapula lw’amawulire olwa nnaku zonna | olulimi = [[Oluganda]] | ekibuga = [[Kampala]] | ensi = [[Yuganda]] | nnyini = | omwaka = 1994 | yatandikibwa = | omukutu = [https://www.bukedde.co.ug bukedde.co.ug] }} [[Bukedde]] lwe lupapula lw'olulimi [[Oluganda]] olusinga okutunda mu nsi yonna. Lwatandikibwawo mu [[Uganda]] mu [[1994]] mu kitongole ky'ebyamawulire ekya [[New Vision]] kati ekimanyiddwa nga [[Vision Group]]. Lwe lupapula mu lulimi [[Oluganda]] olutunda kkopi ezikunukkiriza mu 40,000 buli lunaku. [[Bukedde]] lwe lupapula lw'omuntu waabulijjo, oluvumu, oluwa amawulire amanyuvu agayigiriza ate nga geesigika. [[Category:Amawulire aga buli lunaku agafulumizibwa mu Yuganda]] [[Category:Amawulire mu Yuganda]] cdz761ssmegx8uhpdva55n2e4qay6xa 75023 75022 2026-09-20T20:03:20Z MichealKal 6850 added [[Category:Empapula ezifulumizibwa mu Yuganda]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 75023 wikitext text/x-wiki {{Infobox amawulire | erinnya = Bukedde | enkola = Olupapula lw’amawulire olwa nnaku zonna | olulimi = [[Oluganda]] | ekibuga = [[Kampala]] | ensi = [[Yuganda]] | nnyini = | omwaka = 1994 | yatandikibwa = | omukutu = [https://www.bukedde.co.ug bukedde.co.ug] }} [[Bukedde]] lwe lupapula lw'olulimi [[Oluganda]] olusinga okutunda mu nsi yonna. Lwatandikibwawo mu [[Uganda]] mu [[1994]] mu kitongole ky'ebyamawulire ekya [[New Vision]] kati ekimanyiddwa nga [[Vision Group]]. Lwe lupapula mu lulimi [[Oluganda]] olutunda kkopi ezikunukkiriza mu 40,000 buli lunaku. [[Bukedde]] lwe lupapula lw'omuntu waabulijjo, oluvumu, oluwa amawulire amanyuvu agayigiriza ate nga geesigika. [[Category:Amawulire aga buli lunaku agafulumizibwa mu Yuganda]] [[Category:Amawulire mu Yuganda]] [[Category:Empapula ezifulumizibwa mu Yuganda]] c2oaitgpxgdhv9w81rxj5yzxhj05re0 Bakisimba 0 10421 75012 53924 2026-09-20T19:44:14Z MichealKal 6850 75012 wikitext text/x-wiki {{Infobox amazina | erinnya = Bakisimba | | ekifaananyi = Muwogola_Kiganda_dance.jpg | erinnya_lyennono = Bakisimba | enkola = Amazina ga kinnansi ga Baganda | ensibuko = [[Buganda]], [[Yuganda]] | eyasooka = [[Kabaka Ssuuna]] (okusinziira ku nnono) | ebikozesebwa = Ensaasi, [[engalabi]], empuunyi, Nankasa, embuutu | agaliraanye = [[Nankasa]], [[Muwogola]], [[Amaggunju]] | ennono = | omwaka = }} '''Amazina ga Bakisimba''' agabiibizibwa wamu ne '''Nankasa''' oba '''Muwogola''' mazina ga kinnansi agasibuka mu [[Baganda]] mu [[Buganda|Bwakabaka bwa Buganda]] mu masekkati ga [[:en:Uganda|Uganda]] . <ref>{{Cite web|title=Off to dance|url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/undefined|access-date=2024-01-09|website=New Vision|language=en|archive-date=2022-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220428104839/https://www.newvision.co.ug/articledetails/undefined|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Traditional Dance of the Uganda people - text in English|url=http://www.face-music.ch/instrum/uganda_danceen.html|access-date=2024-01-12|website=www.face-music.ch}}</ref> gakkirizibwa okuba nga gaasibuka mu ntambula za [[:en:Suuna_I_of_Buganda|Kabaka Ssuuna]] owa [[Buganda|Bwakabaka bwa Buganda]] eyali atamidde . <ref name=":0">{{Cite web|date=2017-08-26|title=Traditional Dances of Uganda - Popular Dances {{!}} Guide to Uganda|url=https://www.guidetouganda.com/about-uganda/culture/traditional-dances/|access-date=2024-01-09|language=en-US|archive-date=2023-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230625082156/https://www.guidetouganda.com/about-uganda/culture/traditional-dances/|url-status=live}}</ref> <ref>https://www.guidetouganda.com/about-uganda/culture/traditional-dances/</ref>Amazina gano gaasooka kuzannyibwa mu Lubiri lwa mu biffo by'abalangila babuganda mu biseera eby’edda nga galina obukulu obw’amaanyi mu by’obuwangwa n’embeera z’abantu mu kitundu era gatera okubiibizibwa mu mikolo gy’[[:en:Tribe|ebika]], ebikujjuko, n’emikolo gy’ennaku enkulu. <ref name=":0" /> <ref>{{Cite book|last=Nannyonga-Tamusuza|first=Sylvia A.|url=https://searchworks.stanford.edu/view/6314592|title=Baakisimba: gender in the music and dance of the Baganda people of Uganda|date=2005|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-96776-1|series=Current research in ethnomusicology|location=New York|access-date=2024-01-09|archive-date=2024-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20240110073727/https://searchworks.stanford.edu/view/6314592|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite web|date=2021-01-05|title=Bakisimba dance inspired by the drunkard’s quick steps|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/bakisimba-dance-inspired-by-the-drunkard-s-quick-steps-1548384|access-date=2024-01-09|website=Monitor|language=en|archive-date=2024-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20240110073711/https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/bakisimba-dance-inspired-by-the-drunkard-s-quick-steps-1548384|url-status=live}}</ref> == Ebyafaayo == Ensibuko y’amazina ga Bakisimba elondolwa okuva mu byasa ebiwerako emabega, era emirandira gyago gisimbye nnyo mu nnono [[Baganda|z’Abaganda]] . Amazina gano gabadde kitundu kikulu mu [[Baganda|buwangwa bwa Baganda]] okumala ebyasa. Gani g'egamu ku mazina g'ekinnansi agasinga okumanyibwa era agasinga okukolebwa mu [[Yuganda|Uganda]] . <ref name=":1">{{Cite web|last=Makanga|first=Samuel|date=2014-03-19|title=The Baganda Bakisimba Traditional Dance - Uganda safaris News|url=https://www.primeugandasafaris.com/the-baganda-bakisimba-traditional-dance-uganda-safari-news/|access-date=2024-01-09|website=Prime Uganda Safaris|language=en-US|archive-date=2024-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20240110073711/https://www.primeugandasafaris.com/the-baganda-bakisimba-traditional-dance-uganda-safari-news/|url-status=live}}</ref> Kiteeberezebwa nti amazina gano gasibuka mu ntambula za Kabaka Ssuuna owa [[Buganda|Buganda Kingdom]] eyali atamidde . Mu kusooka gaali mazina ga mubiffo by'abalangila babuganda mu biseera eby’edda era kirowoozebwa nti amazina gano gaasooka kukolebwa kussa kitiibwa mu mizimu ne bajjajja, nga banoonya emikisa n’obukuumi okuva gye bali. Ekiseera bwe kigenze kiyitawo, gazze g'eyubula negafuuka akabonero ak’obumu, ekitiibwa, n’okukuuma obuwangwa. <ref name=":2">{{Cite web|date=2021-01-04|title=Why we dance the way we do|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/entertainment/why-we-dance-the-way-we-do--1608312|access-date=2024-01-09|website=Monitor|language=en|archive-date=2024-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20240107151525/https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/entertainment/why-we-dance-the-way-we-do--1608312|url-status=live}}</ref> == Engeri amazina gano gye gabiibizibwamu == Amazina ga Bakisimba gamanyiddwa olw’entambuza y'ekiwato ey’amaanyi, omudigido n'entambuza y'ebigere ey'amaanyi ebikolebwa abasajja n’abakazi. Abazinyi batera okukola omwetoloolo nga buli muzinnyi afunayo akadde okugenda mu makkati okwolesa obukugu bwe mu mazina nga abalala bakuba mu ngalo, okuyimba n’okubawerekeza ebivuga. Amazina gano galimu obubonero obw’enjawulo obw’emikono, okubuuka n’okutambuza ekiwato nga kino kiletawo okunyumisa n'aokusamaliriza abalabi nga guwerekerwako ebivuga eby’enjawulo nga ensaasi, engalabi n’engooma ez’enjawulo nga empuunyi, Nankasa n'embuutu. <ref name=":1" /> == Amakulu n’omugaso gw’obuwangwa == Amazina ga Bakisimba galina omugaso mu buwangwa bwa [[Baganda]] ogutagambika.<ref>{{Cite web|title=Rhythms that beat with true Ugandan spirit|url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/undefined|access-date=2024-01-09|website=New Vision|language=en|archive-date=2022-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220428104839/https://www.newvision.co.ug/articledetails/undefined|url-status=live}}</ref> Gakola ng’engeri y’okunyumya emboozi, okulaga empulira y'omuntu, n’okujaguza ebikulu ebituuse ku bulamu bw’abantu ssekinnoomu oba ekitundu okutwaliza awamu. Amazina gano galimu omwoyo gw’okubeera awamu, okutumbula enkolagana, n’okunyweza omukwano wakati w’emirembe egy'enjawulo. Era gakola ng’ensibuko y’endagamuntu, okusobozesa abantu b’omu kitundu okukwatagana n’obusika bwabwe n’okukuuma ennono zaabwe ez’obuwangwa. == Amaanyi == Amazina ga Bakisimba makulu nnyo mu [[Baganda|buwangwa bwa Baganda]] . Gakolebwa ku mikolo egy'enjawulo gamba ng’embaga, okutuuza Kabaka ku Nnamulondo, n’emikolo emirala egy’obuwangwa. Amazina gano era gakozesebwa okujaguza sizoni y’amakungula. Amazina gano kirowoozebwa nti galeeta emikisa n’okugaggawala mu kitundu.[https://www.primeugandasafaris.com/the-baganda-bakisimba-traditional-dance-uganda-safari-news/] Mu myaka egiyise, amazina ga Bakisimba gafunye ettutumu okusukka abantu ba Buganda era gafuuse ekitundu ekikulu mu by’obuwangwa bya Uganda. Gatera okubiibizibwa ku mikolo gy’Eggwanga, ku bikujjuko by'ensi yonna, ne ku myoleso, nga gakiikirira eby’obuwangwa by’Eggwanga lino eby'enjawulo. Amazina gano era gasikirizza abayimbi ab’omulembe guno, abakozesa amaloboozi ga Bakisimba mu nnyimba zaabwe, ne bongera okugabunyisa. == Ebijuliziddwa == <references /> == Soma Ebisingawo == * Smith, Yokaana. "Amazina ga Bakisimba: Okukuza eby'obuwangwa by'Abaganda". ''Journal of Okunoonyereza ku Afirika'' . '''42''' (2): 45-62. * Johnson, Maria, ne muwandiisi w’ebitabo. "Ennono mu ntambula: Enkulaakulana y'amazina ga Bakisimba." Olukungaana lw’ensi yonna ku kukuuma eby’obuwangwa, 2017, pp. 123-136. * Ntanda, Yusufu. "Amakulu g'amazina ga Bakisimba mu Baganda." Journal of Okunoonyereza ku by’obuwangwa bwa Afirika, vol. 28, nnamba. 4, 2015, olupapula 89-102. * [[iarchive:cd_traditional-songs-and-dances-from-africa_adzido|Ennyimba N'amazina Ez'ekinnansi Okuva mu Africa okuva eri Adzido]] [[Category:Buganda]] h8ujyeh7a6m9928ch7cbop3rtfzrwi3 Amaggunju 0 10424 75009 64951 2026-09-20T19:28:24Z MichealKal 6850 75009 wikitext text/x-wiki {{Infobox amazina | erinnya = Amaggunju | erinnya_lyennono = Amaggunju | enkola = Amazina ga kinnansi ga Baganda | ensibuko = [[Buganda]], [[Yuganda]] | omwaka = 1582 | eyasooka = Abantu b’ekika ky’Obutiko mu lubiri lwa [[Ssekaabaka Mulondo]] | ebikozesebwa = Obugoma, engoma ennene, [[engalabi]], ensaasi, endege | ennono = Endege zaateekebwa ku magulu okusanyusa omulangira | agaliraanye = }} {{Databox}} '''Amazina Amaggunju''' ga kinnansi era gazinibwa mu [[Buganda|Baganda]], olubu lw'abatu olusinga obunene mu [[Uganda]] . <ref name=":2">{{Cite web|title=Cultural dance: Celebrating unity in diversity|url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/undefined|access-date=2024-01-23|website=New Vision|language=en}}</ref> <ref name=":3">{{Cite web|date=2021-01-04|title=Why we dance the way we do|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/entertainment/why-we-dance-the-way-we-do--1608312|access-date=2024-01-23|website=Monitor|language=en}}</ref> Amazina gano gazinibwa ku mikolo emikulu nga okutuuza kabaka ku Nnamulondo, embaga, n’emikolo emirala egy’obuwangwa. <ref name=":0">{{Cite web|title=Amaggunju dance -- [Digital Collection of East African Recordings]|url=https://diglib.library.vanderbilt.edu/displayitem.pl?RC=274|access-date=2024-01-23|website=diglib.library.vanderbilt.edu}}</ref> Ebikulu ebimanyiddwa ku mazina gano, y'engeri y'omudigido n'amaanyi amazina gano bwe gazinibwamu, nga gazinibwa abazinyi abasajja n’abakazi. <ref name=":0" /> <ref name=":5">{{Cite web|title=Akadinda Traditional Dances|url=https://akadinda1.tripod.com/traditionaldances.html|access-date=2024-01-23|website=akadinda1.tripod.com}}</ref> == Ebyafaayo == Amazina ga Amaggunju gasibuka mu [[Baganda]] era galina amakulu ga'maanyi kuba gaasooka kuyiiyizibwa mu lubiri lwa [[Kabaka wa Buganda|kabaka]]. <ref name=":1">{{Cite web|title=Music & Dance in Buganda Culture – BEING AFRICAN|url=https://beingafrican.com/music-art-and-dance-in-the-buganda-culture/|access-date=2024-01-23|language=en-US|archive-date=2023-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20231130170338/https://beingafrican.com/music-art-and-dance-in-the-buganda-culture/|url-status=dead}}</ref> Ebyafaayo by’amazina gano biraga nti gatandikira mu mwaka gwa 1582, ku mulembe gwa Ssekaabaka Mulondo . Yakirira ezzirakkumwa nga talese musika yenna newankubadde nga mu kiseera ekyo bakyalabe abawerako baali mbuto. Abalaguzi n'abasamize bagezaako okuteebereza ku bakyala bano abaali embuto ani yali alina olubuto lw'omwana omulenzi olw'ensonga nti kyali kikontana n'obuwangwa omwana omuwala okutuula ku Nnamulondo.<ref name=":32">{{Cite web |date=2021-01-04|title=Why we dance the way we do|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/entertainment/why-we-dance-the-way-we-do--1608312|access-date=2024-01-23|website=Monitor|language=en}}</ref><ref name=":1" /> N’ekyavaamu, omu ku bakyala bakabaka, eyali asuubira omwana omulenzi, yatuuzibwa ku ntebe, era abantu bo bakitwala nti omwana eyali mu lubuto yeyali afuga mu kifo kye. Omulangira bwe yazalibwa yatandikirawo obukulembeze. <ref name=":1" /> [[Baganda|Abaganda]] bakiriza nti Kabaka talina kulukusa maziga, anti kiwanuzibwa nti kireeta ebikolimo mu bwakabaka. N’olwekyo, okusobola okulaba ng'omulangira asigala musanyufu n’okwewala okukaaba, ba kojja ne bassenga b’omulangira bateekanga endege ku magulu gaabwe okwetaba mu mazina agasanyusa omulangira. <ref name=":1" /> <ref>{{Cite web|last=Thoughts|first=Angel's|date=2016-07-27|title=WHEN UGANDANS DANCE|url=https://angelinahblog.wordpress.com/2016/07/27/when-ugandans-dance/|access-date=2024-01-23|website=AngeI'S THOUGHTS|language=en}}</ref> Amazina gano agamanyibwa nga ‘amaggunju’, mu kusooka gaali gazinibwa abantu ab’ekika ky‘Obutiko’ ([[:en:Mushroom|Obutiko]]) era nga gazinibwa nga mu lubiri mwokka. Mu mulembe guno amazina gano geeyongedde okusaasaana, ng’abantu bangi aba bulijjo bagetaba mu. <ref name=":1" /> == Emitendera gy'amazina n'okuyimba == Amazina gano gakolebwa ekibinja ky'abazinyi abatambula mu ngeri ey'enkulungo okwetoloola abakubi b'[[ENGOMA|engooma]] . Amazina gano gamanyiddwa olw’entambula zaago ez’amaanyi n’ennyimba ezikwatagana obulungi n’abazinyi abasajja n’abakazi. Bakwatagana entambula y’ebigere n’entambula y’emikono n’okuvuga kw’engooma. <ref name=":4">{{Cite journal|last=Lubwama|first=Godfrey|date=Sep 2020|title=Visual Narratives of Traditional Royal Dances in Uganda: A case of claymated Amaggunju Dance|url=https://kyuspace.kyu.ac.ug/bitstream/handle/20.500.12504/982/LUBWAMA%20COLLECTION%20%20GMID%202021.pdf?sequence=1|journal=Kyambogo University|access-date=2024-01-23|archive-date=2024-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240123081326/https://kyuspace.kyu.ac.ug/bitstream/handle/20.500.12504/982/LUBWAMA%20COLLECTION%20%20GMID%202021.pdf?sequence=1|url-status=dead}}</ref> == Ebivuga ebikubibwa == [[File:Traditional drums.JPG|thumb|'''Engoma z'ekinnansi''']] Amazina gano gawerekerwako n'ebivuga eby’enjawulo, nga obugoma,engoma ennene ez’amaloboozi ag’enjawulo, engalabi n'ensaasi. Engoma zikubibwa mu ngeri ey’ennyimba ezikwatagana ezituukana n’entambula z’abazinyi. Ensaasi zikubibwa okwongera okunyumisa omuddigiddo.<ref name=":0" /><ref name=":4" /> == Amakulu == Amazina gano makulu nnyo mu buwangwa bw\'a Baganda era gayitibwa mazina gabwakabaka. Amazina gano gazinibwa ku mikolo egy’amaanyi ng’okutuuza Kabaka ku Nnamulondo n’embaga, olw'engeri gye gabiibizibwamu n'enkuba y'engoma esikiriza, amazina gano ag'abalangira gabiibizibwa ku buli mukolo omukulu ogw'obuwangwa ogw'ekitiibwa nga gakola ng’ekkubo eri Abaganda okujaguza eby’obuwangwa byabwe eby’obugagga n’okukuuma empisa zaabwe eri emirembe egijja. Kiyimiridde ng’obujulizi ku nnono za bajjajjaabwe ez’Abaganda. <ref name=":4" /><ref name=":4" /> == Laba ne == * Baganda music == Ebijuliziddwa == <references /> == Soma ebisingawo == * [https://theschaefercenter.org/wp-content/uploads/2021/03/African_Child_Choir_Program-copy.pdf Olugendo Lw'essuubi mu Kivvulu] * [https://libcat.kyu.ac.ug/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=31097&shelfbrowse_itemnumber=69752 Ennyiriri ezirabika ku mazina g'obwakabaka ag'ennono mu Uganda] * [https://www.jstor.org/stable/41700090 Okuddamu okuyiiya Omuziki n'amazina ga Baakisimba] [[Category:Buganda]] [[Category:Abaganda]] [[Category:Bassekabaka]] [[Category:Kabaka]] [[Category:Abalangira]] 4sqvcgb1ojc4hbb40u52qjohioac7wm 75024 75009 2026-09-20T20:10:12Z MichealKal 6850 75024 wikitext text/x-wiki {{Infobox amazina | erinnya = Amaggunju | erinnya_lyennono = Amaggunju | enkola = Amazina ga kinnansi ga Baganda | ensibuko = [[Buganda]], [[Yuganda]] | omwaka = 1582 | eyasooka = Abantu b’ekika ky’Obutiko mu lubiri lwa [[Ssekaabaka Mulondo]] | ebikozesebwa = Obugoma, engoma ennene, [[engalabi]], ensaasi, endege | ennono = Endege zaateekebwa ku magulu okusanyusa omulangira | agaliraanye = }} '''Amazina Amaggunju''' ga kinnansi era gazinibwa mu [[Buganda|Baganda]], olubu lw'abatu olusinga obunene mu [[Uganda]] . <ref name=":2">{{Cite web|title=Cultural dance: Celebrating unity in diversity|url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/undefined|access-date=2024-01-23|website=New Vision|language=en}}</ref> <ref name=":3">{{Cite web|date=2021-01-04|title=Why we dance the way we do|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/entertainment/why-we-dance-the-way-we-do--1608312|access-date=2024-01-23|website=Monitor|language=en}}</ref> Amazina gano gazinibwa ku mikolo emikulu nga okutuuza kabaka ku Nnamulondo, embaga, n’emikolo emirala egy’obuwangwa. <ref name=":0">{{Cite web|title=Amaggunju dance -- [Digital Collection of East African Recordings]|url=https://diglib.library.vanderbilt.edu/displayitem.pl?RC=274|access-date=2024-01-23|website=diglib.library.vanderbilt.edu}}</ref> Ebikulu ebimanyiddwa ku mazina gano, y'engeri y'omudigido n'amaanyi amazina gano bwe gazinibwamu, nga gazinibwa abazinyi abasajja n’abakazi. <ref name=":0" /> <ref name=":5">{{Cite web|title=Akadinda Traditional Dances|url=https://akadinda1.tripod.com/traditionaldances.html|access-date=2024-01-23|website=akadinda1.tripod.com}}</ref> == Ebyafaayo == Amazina ga Amaggunju gasibuka mu [[Baganda]] era galina amakulu ga'maanyi kuba gaasooka kuyiiyizibwa mu lubiri lwa [[Kabaka wa Buganda|kabaka]]. <ref name=":1">{{Cite web|title=Music & Dance in Buganda Culture – BEING AFRICAN|url=https://beingafrican.com/music-art-and-dance-in-the-buganda-culture/|access-date=2024-01-23|language=en-US|archive-date=2023-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20231130170338/https://beingafrican.com/music-art-and-dance-in-the-buganda-culture/|url-status=dead}}</ref> Ebyafaayo by’amazina gano biraga nti gatandikira mu mwaka gwa 1582, ku mulembe gwa Ssekaabaka Mulondo . Yakirira ezzirakkumwa nga talese musika yenna newankubadde nga mu kiseera ekyo bakyalabe abawerako baali mbuto. Abalaguzi n'abasamize bagezaako okuteebereza ku bakyala bano abaali embuto ani yali alina olubuto lw'omwana omulenzi olw'ensonga nti kyali kikontana n'obuwangwa omwana omuwala okutuula ku Nnamulondo.<ref name=":32">{{Cite web |date=2021-01-04|title=Why we dance the way we do|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/entertainment/why-we-dance-the-way-we-do--1608312|access-date=2024-01-23|website=Monitor|language=en}}</ref><ref name=":1" /> N’ekyavaamu, omu ku bakyala bakabaka, eyali asuubira omwana omulenzi, yatuuzibwa ku ntebe, era abantu bo bakitwala nti omwana eyali mu lubuto yeyali afuga mu kifo kye. Omulangira bwe yazalibwa yatandikirawo obukulembeze. <ref name=":1" /> [[Baganda|Abaganda]] bakiriza nti Kabaka talina kulukusa maziga, anti kiwanuzibwa nti kireeta ebikolimo mu bwakabaka. N’olwekyo, okusobola okulaba ng'omulangira asigala musanyufu n’okwewala okukaaba, ba kojja ne bassenga b’omulangira bateekanga endege ku magulu gaabwe okwetaba mu mazina agasanyusa omulangira. <ref name=":1" /> <ref>{{Cite web|last=Thoughts|first=Angel's|date=2016-07-27|title=WHEN UGANDANS DANCE|url=https://angelinahblog.wordpress.com/2016/07/27/when-ugandans-dance/|access-date=2024-01-23|website=AngeI'S THOUGHTS|language=en}}</ref> Amazina gano agamanyibwa nga ‘amaggunju’, mu kusooka gaali gazinibwa abantu ab’ekika ky‘Obutiko’ ([[:en:Mushroom|Obutiko]]) era nga gazinibwa nga mu lubiri mwokka. Mu mulembe guno amazina gano geeyongedde okusaasaana, ng’abantu bangi aba bulijjo bagetaba mu. <ref name=":1" /> == Emitendera gy'amazina n'okuyimba == Amazina gano gakolebwa ekibinja ky'abazinyi abatambula mu ngeri ey'enkulungo okwetoloola abakubi b'[[ENGOMA|engooma]] . Amazina gano gamanyiddwa olw’entambula zaago ez’amaanyi n’ennyimba ezikwatagana obulungi n’abazinyi abasajja n’abakazi. Bakwatagana entambula y’ebigere n’entambula y’emikono n’okuvuga kw’engooma. <ref name=":4">{{Cite journal|last=Lubwama|first=Godfrey|date=Sep 2020|title=Visual Narratives of Traditional Royal Dances in Uganda: A case of claymated Amaggunju Dance|url=https://kyuspace.kyu.ac.ug/bitstream/handle/20.500.12504/982/LUBWAMA%20COLLECTION%20%20GMID%202021.pdf?sequence=1|journal=Kyambogo University|access-date=2024-01-23|archive-date=2024-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240123081326/https://kyuspace.kyu.ac.ug/bitstream/handle/20.500.12504/982/LUBWAMA%20COLLECTION%20%20GMID%202021.pdf?sequence=1|url-status=dead}}</ref> == Ebivuga ebikubibwa == [[File:Traditional drums.JPG|thumb|'''Engoma z'ekinnansi''']] Amazina gano gawerekerwako n'ebivuga eby’enjawulo, nga obugoma,engoma ennene ez’amaloboozi ag’enjawulo, engalabi n'ensaasi. Engoma zikubibwa mu ngeri ey’ennyimba ezikwatagana ezituukana n’entambula z’abazinyi. Ensaasi zikubibwa okwongera okunyumisa omuddigiddo.<ref name=":0" /><ref name=":4" /> == Amakulu == Amazina gano makulu nnyo mu buwangwa bw\'a Baganda era gayitibwa mazina gabwakabaka. Amazina gano gazinibwa ku mikolo egy’amaanyi ng’okutuuza Kabaka ku Nnamulondo n’embaga, olw'engeri gye gabiibizibwamu n'enkuba y'engoma esikiriza, amazina gano ag'abalangira gabiibizibwa ku buli mukolo omukulu ogw'obuwangwa ogw'ekitiibwa nga gakola ng’ekkubo eri Abaganda okujaguza eby’obuwangwa byabwe eby’obugagga n’okukuuma empisa zaabwe eri emirembe egijja. Kiyimiridde ng’obujulizi ku nnono za bajjajjaabwe ez’Abaganda. <ref name=":4" /><ref name=":4" /> == Laba ne == * Baganda music == Ebijuliziddwa == <references /> == Soma ebisingawo == * [https://theschaefercenter.org/wp-content/uploads/2021/03/African_Child_Choir_Program-copy.pdf Olugendo Lw'essuubi mu Kivvulu] * [https://libcat.kyu.ac.ug/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=31097&shelfbrowse_itemnumber=69752 Ennyiriri ezirabika ku mazina g'obwakabaka ag'ennono mu Uganda] * [https://www.jstor.org/stable/41700090 Okuddamu okuyiiya Omuziki n'amazina ga Baakisimba] [[Category:Buganda]] [[Category:Abaganda]] [[Category:Bassekabaka]] [[Category:Kabaka]] [[Category:Abalangira]] 1xi31zmomkeizfa69irndzfvz0v2bvm Martin Okoth Ochola 0 10909 75039 68844 2026-09-21T07:30:27Z MichealKal 6850 added [[Category:Bassaabaduumizi ba Poliisi (Yuganda)]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 75039 wikitext text/x-wiki '''Martin Okoth Ochola''' yali [[:en:Policeman|muserikale wa poliisi]] [[Yuganda|mu Uganda]]. Ono weyannyukira obuweereza mu [[:en:Uganda_Police_Force|Poliisi ya Uganda]] nga ye 4 ogwokusatu 2024 ye yali [[:en:Inspector_general_of_police|ssaabadumizi]] w'ekitongole kya gavumenti kino ekivunaanyizibwa okukuuma obutebenkevu n'okukwasisa amateeka era nga obukulu buno yabuliko okuva nga 4 March 2018.<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/ochola-bids-farewell-as-he-retires-4545784</ref> <ref name="Re">{{cite web|url=http://chimpreports.com/uganda-reacts-to-kayihura-tumukunde-exit/|title=Uganda Reacts to Kayihura, Tumukunde Exit|access-date=5 March 2018|date=4 March 2018|last=Wasswa|first=Sam|publisher=Chimp Reports Uganda|location=Kampala}}</ref> Ochola okufuuka omuduumizi wa poliisi yadda mu bigere bya General [[:en:Kale_Kayihura|Kale Kayihura]] . era nga mu biseera bya Kayihura ebyasembayo ng'omuduumizi wa Poliisi Ochola ye yali amumyuka oluvanyuma lw'okusikira Julius Odwee mu 2011.<ref>https://www.independent.co.ug/end-of-an-era-igp-martin-okoth-ocholas-legacy-and-the-road-ahead/</ref> <ref name="Out">{{cite web|title=Museveni fires Kayihura, Tumukunde|date=4 March 2018|newspaper=[[Daily Monitor]]|url=http://www.monitor.co.ug/News/National/Museveni-fires-Kayihura--Tumukunde/688334-4328396-8ig9p9z/index.html|access-date=5 March 2018|author=Monitor Reporter|location=Kampala}}</ref> == Ensibuko n’obuyigirize == Ochola yazaalibwa nga 19 Ogwomwenda 1958, ku kyalo Agumati, mu ggombolola Mulanda, e Budama mu [[Tororo (disitulikit)|Disitulikiti y’e Tororo]] . Yasomera mu Abweli Primary School, Rock View Primary School ne Kisoko Boys Primary School, eno gyeyava okwegatta ku ssomero lya [[Namilyango College]], gye yamalira emisomo gya siniya. <ref>https://hicginewsagency.com/2024/03/06/martin-okoth-ochola-a-journey-through-the-ranks-of-ugandas-police-force/</ref> Ochola bweyava e Namilyango yegatta ku [[Makerere y'akubiri ku ssemazinga|yunivasite y’e Makerere]] era natikkirwa diguli mu byamateeka ([[:en:Bachelor_of_Laws|Bachelor of Laws]]) mu mwaka 1983 olwo nagenda ku [[:en:Law_Development_Centre|Law Development Center]] okufuna obukugu obusobozesa munna mateeka okuwoza emisango mu kooti . <ref>https://charmarnews.com/what-you-didnt-know-about-former-igp-ochola/</ref> == Emirimu n'obuweereza == Ochola oluvannyuma lwokumaliriza okusoma yakolako ng’omuyambi mu by’amateeka mu kampuni yabannamateeka eya ''Owori and company advocates'' e [[Mbale]] okumala emyezi nga ebiri. Oluvannyuma yafuna omulimu mu [[Kampala]] era nga yali akolera kitongole ekyali kiddukanya ekibuga ki Kampala City Council nga omuyambi ku nsonga zamateeka era omulimu guno yagukolera emyaka esatu<ref>https://charmarnews.com/what-you-didnt-know-about-former-igp-ochola/</ref> ono oluvanyuma yeegatta ku [[:en:Uganda_Police_Force|Poliisi ya Uganda]] mu mwaka 1988 era oluvannyuma lwokumaliriza okutendekebwa yasindikibwa ku [[:en:Entebbe_International_Airport|kisaawe ky’ennyonyi Entebbe]] nga avunaanyizibwa kubyokwerinda era bwatyo najja mpola nga alinnya amadaala mu poliisi era nga mu bimu ku bifo byeyalimu mulimu; okubeera omumyuka wa ssabadduumizi wa poliisi, akulira ekitongole ekyemirimu egyenkizo,okukulira ekitongole ekinoonyereza ku buzzzi bw'emisango, omumyuka w'akulira ekitongole ekinoonyereza ku buzzi bw'emisango, yakolako mu ofiisi ya poliisi evunaanyizibwa ku byamateeka n'ebifo ebirala ebyenkizo. == '''Ebimujjukirwako''' == Okot Ochola ajjukirwa olw'enkola ye eyemirimu etaalimu kwagala nnyo kubeera mu mawulire obutafaanana n'oyo gwe yaddira mu bigere. Mu biseera binji abamyuuka ba Ochola kubwa ssaabadduumizi ba Poliisi okwali Sabiiti Muzeyi, [[:en:Paul_Lokech|Gen.Paul Lokech]], ne Tumisiime Katsigazi baalabikiranga nnyo mu mawulire okwogera ku nsonga ezikwata ku poliisi nga ye Ochola nga ssaabadduumizi tanyeze.<ref>https://www.independent.co.ug/end-of-an-era-igp-martin-okoth-ocholas-legacy-and-the-road-ahead/ </ref> Pulezidenti [[Yoweri Museveni]] okulonda Ochola era kwaggulawo essuula empya mu bukulembeze bwa Poliisi kuba ekitongole kino kyali kirudde nga obukulembeze bwakyo bumaamiddwa bannamagye okuva ku [[Katumba Wamala|Gen Katumba Wamala]] ne Gen. [[:en:Kale_Kayihura|Kale Kayihura]] eyamuddira mu bigere. Kino kyali bwekiti kuba Ochola ye yali mu poliisi omutendeke; okwawukana nebanne abaali bajjiddwa mu majje okujja okuduumira poliisi. Essuula eno yagenda mu maaso oluvannyuma lwa Ochola okuwummula kuba neyamusikira ku bukulu buno Abbas Byakagaba mu poliisi ataava mu maje ga Uganda.<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/museveni-names-byakagaba-new-igp-4626432</ref><ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/ochola-s-long-walk-to-become-igp-1743542</ref> Ochola era ajjukirwa olw'okuggalawo mu butongole ekkomera lye '''Nalufenya''' mu kibuga [[Jinja]]. Ekkomera lino lyali lyegulidde erinnya mu biseera bya [[:en:Kale_Kayihura|General Kayihura]] olw'ebyawulirwanga nti lyali lifuuse kifo kya kutulugunyizibwamu basibe abali batwalibwayo nga mubbo mwalimu bannabyabufuzi naddala ku ludda oluvuganya gavumenti, abateeberezebwa okuzza emisango nga abo abaali bavunaanibwa okutta '''Felix Kaweesi''' eyali omwogezi wa poliisi ya Uganda nabalala ekikolwa kino kyawa Ochola obubonero naddala okuva mu balwanirizi b'eddembe<ref>https://www.hrw.org/news/2018/04/12/closing-nalufenya-will-not-end-torture-uganda </ref><ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/why-igp-ochola-closed-nalufenya-1753222</ref>. Ochola era ajjukirwa ng'omuntu eyayagalanga okugoberera amateeka agafuga omulimu gwe. Kino kyeyoleka ku lunaku ekisanja kye nga ssabadduumizi lwe kyaggwaako bweyakomawo e Kampala okuwaayo ofiisi eri omumyuka we yadde nga yali afiiriddwa kitaawe nga tannaba na kuziikibwa. Mikwano gye gyategeeza nti teyayagala kunaanula kisanja kye yadde okuyisamu olunaku olumu yadde nga aba kukikola ssi yeyandibadde asoose kuba waliwo kko ekiseera nga ofiisi zabakungu mu poliisi ku madaala agawaggulu abazirimu bali wabweeru wamateeka.<ref>https://chimpreports.com/lawyers-want-senior-police-officers-with-expired-contracts-to-leave-office/</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://spyreports.co.ug/igp-ochola-secretly-hands-over-office |access-date=2024-09-06 |archive-date=2024-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240906175515/https://spyreports.co.ug/igp-ochola-secretly-hands-over-office |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/museveni-eulogises-former-igp-father-as-great-leader-4553644</ref> Ochola era ajjukirwa olw'ebigambo bye yayogera nti poliisi yali yakukuba bannamawulire bannamawulire 'okubazzaamu amagezi kulw'obulunji bwabwe' bino Ochola yabyogera nga ayanukula ku kwemulugunya kwabannamawulire abaali bagamba nti ab'ebyokwerinda baali basusse okubakolako obulumbaganyi nga bakola emirimu gyabwe mu kiseera kyakalulu ka 2021. Ebigambo bino bannamawulire tebyabasanyusa era nebazirako n'enkungaana za Poliisi wabula oluvannyuma embeera yadda mu nteeko.<ref>https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/news/africa/-police-will-continue-beating-you-for-your-own-safety-uganda-s-igp-tell-journalists-3251298</ref><ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/police-will-beat-you-for-own-safety-igp-ochola-tells-journalists-3251102</ref> == Laba ne; == * [[:en:Uganda_Police_Force|Uganda Police Force]] * [[Katumba Wamala]] * [[:en:Luke_Kercan_Ofungi|Luke Kercan Ofungi]] == Ebiwandiiko ebijuliziddwa == [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] [[Category:Bassaabaduumizi ba Poliisi (Yuganda)]] 8mprlouhpm6dajy58wxhwbywb3s5bqe 75040 75039 2026-09-21T07:30:45Z MichealKal 6850 added [[Category:Poliisi ya Yuganda]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 75040 wikitext text/x-wiki '''Martin Okoth Ochola''' yali [[:en:Policeman|muserikale wa poliisi]] [[Yuganda|mu Uganda]]. Ono weyannyukira obuweereza mu [[:en:Uganda_Police_Force|Poliisi ya Uganda]] nga ye 4 ogwokusatu 2024 ye yali [[:en:Inspector_general_of_police|ssaabadumizi]] w'ekitongole kya gavumenti kino ekivunaanyizibwa okukuuma obutebenkevu n'okukwasisa amateeka era nga obukulu buno yabuliko okuva nga 4 March 2018.<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/ochola-bids-farewell-as-he-retires-4545784</ref> <ref name="Re">{{cite web|url=http://chimpreports.com/uganda-reacts-to-kayihura-tumukunde-exit/|title=Uganda Reacts to Kayihura, Tumukunde Exit|access-date=5 March 2018|date=4 March 2018|last=Wasswa|first=Sam|publisher=Chimp Reports Uganda|location=Kampala}}</ref> Ochola okufuuka omuduumizi wa poliisi yadda mu bigere bya General [[:en:Kale_Kayihura|Kale Kayihura]] . era nga mu biseera bya Kayihura ebyasembayo ng'omuduumizi wa Poliisi Ochola ye yali amumyuka oluvanyuma lw'okusikira Julius Odwee mu 2011.<ref>https://www.independent.co.ug/end-of-an-era-igp-martin-okoth-ocholas-legacy-and-the-road-ahead/</ref> <ref name="Out">{{cite web|title=Museveni fires Kayihura, Tumukunde|date=4 March 2018|newspaper=[[Daily Monitor]]|url=http://www.monitor.co.ug/News/National/Museveni-fires-Kayihura--Tumukunde/688334-4328396-8ig9p9z/index.html|access-date=5 March 2018|author=Monitor Reporter|location=Kampala}}</ref> == Ensibuko n’obuyigirize == Ochola yazaalibwa nga 19 Ogwomwenda 1958, ku kyalo Agumati, mu ggombolola Mulanda, e Budama mu [[Tororo (disitulikit)|Disitulikiti y’e Tororo]] . Yasomera mu Abweli Primary School, Rock View Primary School ne Kisoko Boys Primary School, eno gyeyava okwegatta ku ssomero lya [[Namilyango College]], gye yamalira emisomo gya siniya. <ref>https://hicginewsagency.com/2024/03/06/martin-okoth-ochola-a-journey-through-the-ranks-of-ugandas-police-force/</ref> Ochola bweyava e Namilyango yegatta ku [[Makerere y'akubiri ku ssemazinga|yunivasite y’e Makerere]] era natikkirwa diguli mu byamateeka ([[:en:Bachelor_of_Laws|Bachelor of Laws]]) mu mwaka 1983 olwo nagenda ku [[:en:Law_Development_Centre|Law Development Center]] okufuna obukugu obusobozesa munna mateeka okuwoza emisango mu kooti . <ref>https://charmarnews.com/what-you-didnt-know-about-former-igp-ochola/</ref> == Emirimu n'obuweereza == Ochola oluvannyuma lwokumaliriza okusoma yakolako ng’omuyambi mu by’amateeka mu kampuni yabannamateeka eya ''Owori and company advocates'' e [[Mbale]] okumala emyezi nga ebiri. Oluvannyuma yafuna omulimu mu [[Kampala]] era nga yali akolera kitongole ekyali kiddukanya ekibuga ki Kampala City Council nga omuyambi ku nsonga zamateeka era omulimu guno yagukolera emyaka esatu<ref>https://charmarnews.com/what-you-didnt-know-about-former-igp-ochola/</ref> ono oluvanyuma yeegatta ku [[:en:Uganda_Police_Force|Poliisi ya Uganda]] mu mwaka 1988 era oluvannyuma lwokumaliriza okutendekebwa yasindikibwa ku [[:en:Entebbe_International_Airport|kisaawe ky’ennyonyi Entebbe]] nga avunaanyizibwa kubyokwerinda era bwatyo najja mpola nga alinnya amadaala mu poliisi era nga mu bimu ku bifo byeyalimu mulimu; okubeera omumyuka wa ssabadduumizi wa poliisi, akulira ekitongole ekyemirimu egyenkizo,okukulira ekitongole ekinoonyereza ku buzzzi bw'emisango, omumyuka w'akulira ekitongole ekinoonyereza ku buzzi bw'emisango, yakolako mu ofiisi ya poliisi evunaanyizibwa ku byamateeka n'ebifo ebirala ebyenkizo. == '''Ebimujjukirwako''' == Okot Ochola ajjukirwa olw'enkola ye eyemirimu etaalimu kwagala nnyo kubeera mu mawulire obutafaanana n'oyo gwe yaddira mu bigere. Mu biseera binji abamyuuka ba Ochola kubwa ssaabadduumizi ba Poliisi okwali Sabiiti Muzeyi, [[:en:Paul_Lokech|Gen.Paul Lokech]], ne Tumisiime Katsigazi baalabikiranga nnyo mu mawulire okwogera ku nsonga ezikwata ku poliisi nga ye Ochola nga ssaabadduumizi tanyeze.<ref>https://www.independent.co.ug/end-of-an-era-igp-martin-okoth-ocholas-legacy-and-the-road-ahead/ </ref> Pulezidenti [[Yoweri Museveni]] okulonda Ochola era kwaggulawo essuula empya mu bukulembeze bwa Poliisi kuba ekitongole kino kyali kirudde nga obukulembeze bwakyo bumaamiddwa bannamagye okuva ku [[Katumba Wamala|Gen Katumba Wamala]] ne Gen. [[:en:Kale_Kayihura|Kale Kayihura]] eyamuddira mu bigere. Kino kyali bwekiti kuba Ochola ye yali mu poliisi omutendeke; okwawukana nebanne abaali bajjiddwa mu majje okujja okuduumira poliisi. Essuula eno yagenda mu maaso oluvannyuma lwa Ochola okuwummula kuba neyamusikira ku bukulu buno Abbas Byakagaba mu poliisi ataava mu maje ga Uganda.<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/museveni-names-byakagaba-new-igp-4626432</ref><ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/ochola-s-long-walk-to-become-igp-1743542</ref> Ochola era ajjukirwa olw'okuggalawo mu butongole ekkomera lye '''Nalufenya''' mu kibuga [[Jinja]]. Ekkomera lino lyali lyegulidde erinnya mu biseera bya [[:en:Kale_Kayihura|General Kayihura]] olw'ebyawulirwanga nti lyali lifuuse kifo kya kutulugunyizibwamu basibe abali batwalibwayo nga mubbo mwalimu bannabyabufuzi naddala ku ludda oluvuganya gavumenti, abateeberezebwa okuzza emisango nga abo abaali bavunaanibwa okutta '''Felix Kaweesi''' eyali omwogezi wa poliisi ya Uganda nabalala ekikolwa kino kyawa Ochola obubonero naddala okuva mu balwanirizi b'eddembe<ref>https://www.hrw.org/news/2018/04/12/closing-nalufenya-will-not-end-torture-uganda </ref><ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/why-igp-ochola-closed-nalufenya-1753222</ref>. Ochola era ajjukirwa ng'omuntu eyayagalanga okugoberera amateeka agafuga omulimu gwe. Kino kyeyoleka ku lunaku ekisanja kye nga ssabadduumizi lwe kyaggwaako bweyakomawo e Kampala okuwaayo ofiisi eri omumyuka we yadde nga yali afiiriddwa kitaawe nga tannaba na kuziikibwa. Mikwano gye gyategeeza nti teyayagala kunaanula kisanja kye yadde okuyisamu olunaku olumu yadde nga aba kukikola ssi yeyandibadde asoose kuba waliwo kko ekiseera nga ofiisi zabakungu mu poliisi ku madaala agawaggulu abazirimu bali wabweeru wamateeka.<ref>https://chimpreports.com/lawyers-want-senior-police-officers-with-expired-contracts-to-leave-office/</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://spyreports.co.ug/igp-ochola-secretly-hands-over-office |access-date=2024-09-06 |archive-date=2024-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240906175515/https://spyreports.co.ug/igp-ochola-secretly-hands-over-office |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/museveni-eulogises-former-igp-father-as-great-leader-4553644</ref> Ochola era ajjukirwa olw'ebigambo bye yayogera nti poliisi yali yakukuba bannamawulire bannamawulire 'okubazzaamu amagezi kulw'obulunji bwabwe' bino Ochola yabyogera nga ayanukula ku kwemulugunya kwabannamawulire abaali bagamba nti ab'ebyokwerinda baali basusse okubakolako obulumbaganyi nga bakola emirimu gyabwe mu kiseera kyakalulu ka 2021. Ebigambo bino bannamawulire tebyabasanyusa era nebazirako n'enkungaana za Poliisi wabula oluvannyuma embeera yadda mu nteeko.<ref>https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/news/africa/-police-will-continue-beating-you-for-your-own-safety-uganda-s-igp-tell-journalists-3251298</ref><ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/police-will-beat-you-for-own-safety-igp-ochola-tells-journalists-3251102</ref> == Laba ne; == * [[:en:Uganda_Police_Force|Uganda Police Force]] * [[Katumba Wamala]] * [[:en:Luke_Kercan_Ofungi|Luke Kercan Ofungi]] == Ebiwandiiko ebijuliziddwa == [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] [[Category:Bassaabaduumizi ba Poliisi (Yuganda)]] [[Category:Poliisi ya Yuganda]] adf445fzgb23u179dgdf5r4pkrrb22o 75041 75040 2026-09-21T07:31:02Z MichealKal 6850 added [[Category:Abakungu ba gavumenti mu Yuganda]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 75041 wikitext text/x-wiki '''Martin Okoth Ochola''' yali [[:en:Policeman|muserikale wa poliisi]] [[Yuganda|mu Uganda]]. Ono weyannyukira obuweereza mu [[:en:Uganda_Police_Force|Poliisi ya Uganda]] nga ye 4 ogwokusatu 2024 ye yali [[:en:Inspector_general_of_police|ssaabadumizi]] w'ekitongole kya gavumenti kino ekivunaanyizibwa okukuuma obutebenkevu n'okukwasisa amateeka era nga obukulu buno yabuliko okuva nga 4 March 2018.<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/ochola-bids-farewell-as-he-retires-4545784</ref> <ref name="Re">{{cite web|url=http://chimpreports.com/uganda-reacts-to-kayihura-tumukunde-exit/|title=Uganda Reacts to Kayihura, Tumukunde Exit|access-date=5 March 2018|date=4 March 2018|last=Wasswa|first=Sam|publisher=Chimp Reports Uganda|location=Kampala}}</ref> Ochola okufuuka omuduumizi wa poliisi yadda mu bigere bya General [[:en:Kale_Kayihura|Kale Kayihura]] . era nga mu biseera bya Kayihura ebyasembayo ng'omuduumizi wa Poliisi Ochola ye yali amumyuka oluvanyuma lw'okusikira Julius Odwee mu 2011.<ref>https://www.independent.co.ug/end-of-an-era-igp-martin-okoth-ocholas-legacy-and-the-road-ahead/</ref> <ref name="Out">{{cite web|title=Museveni fires Kayihura, Tumukunde|date=4 March 2018|newspaper=[[Daily Monitor]]|url=http://www.monitor.co.ug/News/National/Museveni-fires-Kayihura--Tumukunde/688334-4328396-8ig9p9z/index.html|access-date=5 March 2018|author=Monitor Reporter|location=Kampala}}</ref> == Ensibuko n’obuyigirize == Ochola yazaalibwa nga 19 Ogwomwenda 1958, ku kyalo Agumati, mu ggombolola Mulanda, e Budama mu [[Tororo (disitulikit)|Disitulikiti y’e Tororo]] . Yasomera mu Abweli Primary School, Rock View Primary School ne Kisoko Boys Primary School, eno gyeyava okwegatta ku ssomero lya [[Namilyango College]], gye yamalira emisomo gya siniya. <ref>https://hicginewsagency.com/2024/03/06/martin-okoth-ochola-a-journey-through-the-ranks-of-ugandas-police-force/</ref> Ochola bweyava e Namilyango yegatta ku [[Makerere y'akubiri ku ssemazinga|yunivasite y’e Makerere]] era natikkirwa diguli mu byamateeka ([[:en:Bachelor_of_Laws|Bachelor of Laws]]) mu mwaka 1983 olwo nagenda ku [[:en:Law_Development_Centre|Law Development Center]] okufuna obukugu obusobozesa munna mateeka okuwoza emisango mu kooti . <ref>https://charmarnews.com/what-you-didnt-know-about-former-igp-ochola/</ref> == Emirimu n'obuweereza == Ochola oluvannyuma lwokumaliriza okusoma yakolako ng’omuyambi mu by’amateeka mu kampuni yabannamateeka eya ''Owori and company advocates'' e [[Mbale]] okumala emyezi nga ebiri. Oluvannyuma yafuna omulimu mu [[Kampala]] era nga yali akolera kitongole ekyali kiddukanya ekibuga ki Kampala City Council nga omuyambi ku nsonga zamateeka era omulimu guno yagukolera emyaka esatu<ref>https://charmarnews.com/what-you-didnt-know-about-former-igp-ochola/</ref> ono oluvanyuma yeegatta ku [[:en:Uganda_Police_Force|Poliisi ya Uganda]] mu mwaka 1988 era oluvannyuma lwokumaliriza okutendekebwa yasindikibwa ku [[:en:Entebbe_International_Airport|kisaawe ky’ennyonyi Entebbe]] nga avunaanyizibwa kubyokwerinda era bwatyo najja mpola nga alinnya amadaala mu poliisi era nga mu bimu ku bifo byeyalimu mulimu; okubeera omumyuka wa ssabadduumizi wa poliisi, akulira ekitongole ekyemirimu egyenkizo,okukulira ekitongole ekinoonyereza ku buzzzi bw'emisango, omumyuka w'akulira ekitongole ekinoonyereza ku buzzi bw'emisango, yakolako mu ofiisi ya poliisi evunaanyizibwa ku byamateeka n'ebifo ebirala ebyenkizo. == '''Ebimujjukirwako''' == Okot Ochola ajjukirwa olw'enkola ye eyemirimu etaalimu kwagala nnyo kubeera mu mawulire obutafaanana n'oyo gwe yaddira mu bigere. Mu biseera binji abamyuuka ba Ochola kubwa ssaabadduumizi ba Poliisi okwali Sabiiti Muzeyi, [[:en:Paul_Lokech|Gen.Paul Lokech]], ne Tumisiime Katsigazi baalabikiranga nnyo mu mawulire okwogera ku nsonga ezikwata ku poliisi nga ye Ochola nga ssaabadduumizi tanyeze.<ref>https://www.independent.co.ug/end-of-an-era-igp-martin-okoth-ocholas-legacy-and-the-road-ahead/ </ref> Pulezidenti [[Yoweri Museveni]] okulonda Ochola era kwaggulawo essuula empya mu bukulembeze bwa Poliisi kuba ekitongole kino kyali kirudde nga obukulembeze bwakyo bumaamiddwa bannamagye okuva ku [[Katumba Wamala|Gen Katumba Wamala]] ne Gen. [[:en:Kale_Kayihura|Kale Kayihura]] eyamuddira mu bigere. Kino kyali bwekiti kuba Ochola ye yali mu poliisi omutendeke; okwawukana nebanne abaali bajjiddwa mu majje okujja okuduumira poliisi. Essuula eno yagenda mu maaso oluvannyuma lwa Ochola okuwummula kuba neyamusikira ku bukulu buno Abbas Byakagaba mu poliisi ataava mu maje ga Uganda.<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/museveni-names-byakagaba-new-igp-4626432</ref><ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/ochola-s-long-walk-to-become-igp-1743542</ref> Ochola era ajjukirwa olw'okuggalawo mu butongole ekkomera lye '''Nalufenya''' mu kibuga [[Jinja]]. Ekkomera lino lyali lyegulidde erinnya mu biseera bya [[:en:Kale_Kayihura|General Kayihura]] olw'ebyawulirwanga nti lyali lifuuse kifo kya kutulugunyizibwamu basibe abali batwalibwayo nga mubbo mwalimu bannabyabufuzi naddala ku ludda oluvuganya gavumenti, abateeberezebwa okuzza emisango nga abo abaali bavunaanibwa okutta '''Felix Kaweesi''' eyali omwogezi wa poliisi ya Uganda nabalala ekikolwa kino kyawa Ochola obubonero naddala okuva mu balwanirizi b'eddembe<ref>https://www.hrw.org/news/2018/04/12/closing-nalufenya-will-not-end-torture-uganda </ref><ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/why-igp-ochola-closed-nalufenya-1753222</ref>. Ochola era ajjukirwa ng'omuntu eyayagalanga okugoberera amateeka agafuga omulimu gwe. Kino kyeyoleka ku lunaku ekisanja kye nga ssabadduumizi lwe kyaggwaako bweyakomawo e Kampala okuwaayo ofiisi eri omumyuka we yadde nga yali afiiriddwa kitaawe nga tannaba na kuziikibwa. Mikwano gye gyategeeza nti teyayagala kunaanula kisanja kye yadde okuyisamu olunaku olumu yadde nga aba kukikola ssi yeyandibadde asoose kuba waliwo kko ekiseera nga ofiisi zabakungu mu poliisi ku madaala agawaggulu abazirimu bali wabweeru wamateeka.<ref>https://chimpreports.com/lawyers-want-senior-police-officers-with-expired-contracts-to-leave-office/</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://spyreports.co.ug/igp-ochola-secretly-hands-over-office |access-date=2024-09-06 |archive-date=2024-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240906175515/https://spyreports.co.ug/igp-ochola-secretly-hands-over-office |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/museveni-eulogises-former-igp-father-as-great-leader-4553644</ref> Ochola era ajjukirwa olw'ebigambo bye yayogera nti poliisi yali yakukuba bannamawulire bannamawulire 'okubazzaamu amagezi kulw'obulunji bwabwe' bino Ochola yabyogera nga ayanukula ku kwemulugunya kwabannamawulire abaali bagamba nti ab'ebyokwerinda baali basusse okubakolako obulumbaganyi nga bakola emirimu gyabwe mu kiseera kyakalulu ka 2021. Ebigambo bino bannamawulire tebyabasanyusa era nebazirako n'enkungaana za Poliisi wabula oluvannyuma embeera yadda mu nteeko.<ref>https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/news/africa/-police-will-continue-beating-you-for-your-own-safety-uganda-s-igp-tell-journalists-3251298</ref><ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/police-will-beat-you-for-own-safety-igp-ochola-tells-journalists-3251102</ref> == Laba ne; == * [[:en:Uganda_Police_Force|Uganda Police Force]] * [[Katumba Wamala]] * [[:en:Luke_Kercan_Ofungi|Luke Kercan Ofungi]] == Ebiwandiiko ebijuliziddwa == [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] [[Category:Bassaabaduumizi ba Poliisi (Yuganda)]] [[Category:Poliisi ya Yuganda]] [[Category:Abakungu ba gavumenti mu Yuganda]] 65ifu635v89s1oeg3oruka3cg8r1bvy Kale Kayihura 0 11051 75036 72912 2026-09-21T07:25:14Z MichealKal 6850 75036 wikitext text/x-wiki '''Edward Kalekezi Kayihura''' amanyiddwa ennyo nga '''Kale Kayihura''' [[:en:Lawyer|munnamateeka]] mu Uganda,era munamaje eyagawummulira ku ddala lya [[:en:Military_officer|Genero]] nga aweerezza okumala emyaka 41, yaliko [[:en:Policeman|omupoliisi]] era najidduumira ku ddala lya [[:en:Inspector_General|Ssabaddumizi]] wa [[:en:Uganda_Police_Force|Poliisi ya Uganda]] okuva mu 2005 okutuuka nga 5 March 2018. <ref>https://nilepost.co.ug/news/170217/gen-kayihura-finally-retires-from-updf-after-41-years</ref><ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/gen-kayihura-10-others-exit-army-4354734</ref> == Ebimukwatako == Kale Kayihura yazaalibwa mu [[Kisoro (disitulikit)|Disitulikiti y’e Kisoro]], mu bugwanjuba bwa Uganda, nga 26 Ogwekuminebiri 1955. Kayihura mutabani wa Catherine Mukarwamo ne Johnson Komuluyange Kalekezi omu ku Bannayuganda abaalwanirira obwetwaze bw’eggwanga Uganda bwelyafuna nga 9 Ogwekumi 1962. Kitaawe yafiira mu kabenje k’ennyonyi mu kibuga [[:en:Kiev|Kiev]] ekya [[:en:Ukraine|Ukraine]] nga 17 Ogwomunaana 1960 era nga mu budde buno yali Kayihura yali wa myaka ena gyokka. Nnyina ye mwana omubereberye owa Nyamihana eyali omutaka w’ekyalo Nyakabande era nga yali azaalibwa n'omulamuzi Joseph Mulenga Nyamihana, eyaliko Pulezidenti wa [[:en:East_African_Court_of_Justice|kooti yamawanga agali mu mukago gw'obuvanjuba bwa Afirika]] era kojja wa Kayihura ono yafa nga 29 Ogwomunaana 2012. <ref name="Man">http://williamkituuka.blogspot.com/2012/08/kaihura-smack-ob.html</ref> == Okusoma kwe == Kayihura emisomo gya pulayimale yajitandikira ku Gasiza Primary School mu [[Kisoro (disitulikit)|Disitulikiti y'e Kisoro]] . oluvannyuma gyeyava okwegatta ku ssomero lya Buhinga Primary School mu [[Kabarole (disitulikit)|Disitulikiti y'e Kabarole]] . Oluvannyuma lwokumaliriza pulayimale yagenda ku Mutolere Secondary School, e [[:en:Mutolere|Mutolere]], mu Disitulikiti y’e Kisoro, gyeyamalira siniya eyokuna era nga yabeeranga ne jjajjaawe azaala nnyina nga ono ye mugenzi ''Sofia Nyamihana'' . Kayihura yali mugezi nnyo mu kibiina era kino kyasikiriza kitaawe omuto ''Frank Gasasira'' ono yali omu ku bakozi ba gavumenti abagundiivu okusalawo okumuwereera. Mu 1974, Kale Kayihura yaweebwa ekifo ku ssomero li [[:en:St._Mary's_College_Kisubi|St. Marys college Kisubi]] gyeyasomera era eno yasoma amasomo okwali [[:en:Drama|Katemba (Drama)]], [[:en:History|Ebyafaayo]] (History), [[:en:English_Literature|Olulimi Olungereza]](English literature) kwossa [[:en:Economics|n'Eby'enfuna]] . Yakola bulungi era bweyamaliriza emisomo e Kisubi yegatta ku [[Makerere y'akubiri ku ssemazinga|yunivasite e Makerere]] okusoma diguli mu mateeka eya [[:en:Bachelor_of_Laws|Bachelor of Laws]] (LLB) era natikkirwa mu mwaka 1978 n’agenda ku [[:en:London_School_of_Economics|London School of Economics]] gye yatikkirwa diguli eyokubiri mu mateeka eya [[:en:Master_of_Laws|''Master of Laws'']] (LLM), mu 1982, nga aweza emyaka 26 gyokka. == Emisomo egikwatagana n'ebyekijaasi == General Kayihura yali mu matendekero gabanamaje agenjawulo era nasoma emisomo egyenjawulo okuli; <ref>https://web.archive.org/web/20140513095022/http://www.observer.ug/index.php?option=com_content&view=article&id=25566%3A-new-army-big-wigs-who-are-they</ref> * Emisomo mu kuduumira amaje mu ttendekero ly’abaduumizi b’amagye, e [[:en:Nanjing|Nanjing]] mu ggwanga lya [[Cayina|China]] * ''The combined arms course'' guno gukwata ku nkwata na nkozesa ya byakulwanyisa nga emmundu. * ''The Brigade/Battalion Commander's Course'' omusomo gwabadduumizi b'ebibinja bya maje. * Omusomo gw'okugonjoola obukuubagano n'enzirukanya yemirimu ku [[:en:Nasser_Military_Academy|Nasser Military Academy]]<nowiki/>e [[:en:Cairo|Cairo]] mu [[Egypt|Misiri]] (''Conflict Resolution and Management Course'') * ''The Command and Staff Course'' ku [[:en:Maxwell_Air_Force_Base|Maxwell Air Force Base]], [[:en:Montgomery,_Alabama|Montgomery, Alabama]], [[Amerika]], okuva mu 2000 okutuuka mu 2001. == Obuweereza bwe mu gavumenti == Kayihura nga ali London ku misomo yeggatta ku kibiina kya bba mwoyo gwa Afirika ki ''<nowiki/>'Pan African activists''' Mu 1982, oluvannyuma lw’okumaliriza diguli ye ey'okubiri mu mateeka mu gwanga lya Bungereza yasalawo okwegatta ku bayeekera ba [[:en:National_Resistance_Army|National Resistance Army]], abaali baggude olutalo ku gavumenti ya [[Milton Obote|Milton Obote II]] gyebalanga okubba akalulu mu akakubwa mu mwaka 1980. Abayeekera bano abaali bakulirwa [[Yoweri Museveni]] bawamba obuyinza mu mwaka 1986 era okuva olwo Kayihura natandika mu butongole obuweereza mu maje ga Uganda ne gavumenti okutwaliza awamu era bino byebimu kubifo byeyaweerezaamu;<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/how-gen-kale-kayihura-became-so-powerful-4326874 </ref><ref>https://dailyexpress.co.ug/2023/07/04/who-is-kale-kayihura-the-retiring-nra-bush-war-general/</ref> * [[:en:Aide_de_Camp|Omuyambi omukulu]] eri [[Salim Saleh]] Omuduumizi w'ekibinja kyabayekera ekya ''Mobile Brigade'', okuva mu 1982 okutuuka mu 1986. * Avunaanyizibwa ku bakozi mu ofiisi ya Minisita omubeezi ow’ebyokwerinda, okuva mu 1986 okutuuka mu 1988. * Avunaanyizibwa ku nsonga z'ebyobufuzi n'okusoma mu kibinja kyabayeekera ekya [[:en:National_Resistance_Army|National Resistance Army]] . * Yadduumirako ebikwekweeto byamaje ga UPDF mu [[:en:Ituri_Province|ssaza Ituri]] mu ggwanga lya [[Democratic Republic of Congo|Democratic Republic of the Congo]] * Yaliko omuyambi wa [[Pulezidenti wa Uganda]] ku nsonga z'ekijaasi era nga akulembera ekitongole ekirwanyisa okukukusa ebintu ekya ''Special Revenue Police Services''. Yaliko Omuddumizi ow'okuntikko owa [[:en:Uganda_Police_Force|Poliisi ya Uganda]] . <ref>https://web.archive.org/web/20140314210401/http://www.independent.co.ug/cover-story/8648-gen-kayihuras-moment-has-come</ref> Ekifo kya ssabadduumizi wa Poliisi yakijjamu oluvanyuma lwokusikira [[Katumba Wamala|General Edward Katumba Wamala]] mu mwaka 2005 era nakibeeramu okutuuka mu mwaka 2018. Ono ye mujaasi (munamaje) owokubiri okuweereza nga omuduumizi wa poliisi ya Uganda mu byafaayo by’eggwanga lino. Ono yannyuka amaje mu butongole mu mwaka 2023 <ref>https://nilepost.co.ug/news/170217/gen-kayihura-finally-retires-from-updf-after-41-years</ref><ref>https://web.archive.org/web/20131126165827/http://observer.ug/index.php?option=com_content&view=article&id=25947:ssemujju-nganda-should-the-police-celebrate-kayihura-promotion&catid=93:columnists </ref> == Obukuubagano == Kale Kayihura okutwaliza awamu yalabibwanga omusajja wa Pulezidenti Museveni eyali amaliridde okukola buli ekisoboka okulaba nga ebiruubirirwa bya mukama we [[Yoweri Museveni]] bituukirira n'okulemesa bannabyabufuzi ku ludda oluvuganya gavumenti okwetaaya. Mu kulonda kwa bonna okwa 2016 Kayihura nga ayita mu teeka erya ''Public Order Management Act'' (POMA) Palamenti ya Uganda lyeyali eyisizza mu mwaka 2013 yalinnyirira nnyo eddembe lya banna Uganda naddala ery'okukungaana ku nkungaana z'ebyobufuzi era Poliisi gyeyali adduumira yakozesa obukambwe obwamanyi ku banna Uganda abakungaanira ku nkungaana z'ebyobufuzi naddala ez'oludda oluvuganya gavumenti.<ref>{{Cite web |url=https://chapterfouruganda.org/timelines/public-order-management-act-2013-timeline/parliament-passes-public-order-management-bill |title=Archive copy |access-date=2024-09-30 |archive-date=2023-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230331220621/https://chapterfouruganda.org/timelines/public-order-management-act-2013-timeline/parliament-passes-public-order-management-bill |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/police-block-besigye-rally-as-one-is-killed-scores-injured-1640590</ref> <ref>https://www.bbc.com/news/world-africa-23587166</ref> Eteeka lino Kayihura kweyasinziiranga okugumbulula enkungaana za bannabyabufuzi naddala abali ku ludda oluvuganya oluvanyuma lyazuulwa nga lyalimu obuwaayiro obumenya ssemateeka wa Uganda naddala kuddembe ly'okukungaana era bwetyo kooti ya ssemateeka mu Uganda nesazaamu obuwaayiro obwo mu mwaka 2020 yadde nga gavumenti ya Uganda yajulira mu Kooti ensukkulumu.<ref>https://www.csostandard.org/cso-standard/constitutional-cort-nullifies-the-public-order-management-act-in-the-republic-of-uganda/</ref><ref>https://cepiluganda.org/news-blog/constitutional-court-finds-section-8-of-the-public-order-management-act-2013-unconstitutional/ </ref><ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/government-appeals-constitutional-court-ruling-on-poma-1885510</ref> <ref>https://ugandaradionetwork.net/story/constitutional-court-nullifies-a-section-under-poma-act-</ref>Kayihura era yalabika nga omuntu eyali omukambwe ekisukkiridde era ataalina kisa naddala ku nsonga z'okugumbulula abeekalakaasi ku ludda oluvuganya gavumenti. Lumu Kayihura yatuuza olukiiko lwa banna mawulire nabategeeza mu lwatu nti poliisi ye gye yali adduumira ye yali ajiragidde okukuba emiggo abawagizi b'omukulembeze w'oludda oluvuganya gavumenti mu budde obwo era munna FDC Dr. [[Kizza Besigye]].<ref>http://www.monitor.co.ug/News/National/Police-okayed-beating-of-citizens--says-Kayihura/688334-3295338-v2yu4vz/index.html</ref><ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/officers-accused-of-beating-besigye-supporters-removed-from-their-positions-1659590</ref><ref>{{Cite web |url=https://redpepper.co.ug/police-severely-beat-kizza-besigye-supporters/67243/ |title=Archive copy |access-date=2024-09-30 |archive-date=2024-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207201606/https://redpepper.co.ug/police-severely-beat-kizza-besigye-supporters/67243/ |url-status=dead }}</ref> Wabula oluvannyuma Kayihura bannansi bamusaako akazito era namenyawo ebigambo ebyo era naasubiza okukola okunoonyereza ku baserikale era abanaazuulibwa nga beetabye mu kikolwa ekyo bakkangavvulwe.<ref>https://ugandaradionetwork.net/story/kayihura-suspends-commanders-charged-for-beating-besigye-supporters-</ref><ref>https://www.independent.co.ug/video-police-put-trial-besigye-supporters-beating/</ref> Kayihura yassaawo akakiiko nekanoonyereza ku baserikale abanokolwayo era abamu emisango gyabasinga era nebaweebwa ebibonerezo yadde nga abamu ku banna Uganda omwali ne Dr Besigye baagamba nti ebibonerezo tebyali bikakali kimala kukoma ku baserikale bano kukomya kutulugunya bantu. <ref>https://chimpreports.com/besigye-decries-light-punishments-for-officers-who-beat-his-supporters/</ref><ref>https://eagle.co.ug/2016/09/06/police-tormentors-besigye-supporters-case-answer-police-says/</ref><ref>https://chimpreports.com/police-reshuffle-is-kayihura-under-pressure-over-besigye-supporters/</ref>Ekikolwa kya Kayihura okukangavvula basajja be nabamu okubasa amaddaala tekyalobera bamu ku bannamateeka kukuba Kayihura n’abaduumizi abalala ab’oku ntikko mu Poliisi ya Uganda mu kooti olw'okukuba abantu okwaliwo mu Gwomusanvu 2016. Kooti e Makindye omusango gyegwawabwa yafulumya ebbaluwa eziyita Kayihura ne banne abalala musanvu okulabikako mu kkooti beewozeeko ku emisango gy’okutulugunya abantu kyokka bonna tebaalabikako mu kkooti.<ref>https://www.watchdoguganda.com/news/20160811/2434/gen-kayihura-i-didnt-snub-court-i-wasnt-just-served-with-summons.html</ref><ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/gen-kayihura-snubs-court-as-his-supporters-overwhelm-security--1661834 </ref> Ku lunaku Kayihura lwatalabikako mu kooti waaliiwo akavuyo abavubuka abeeyita abawagizi be bwebajja mu bunji ku kooti nebakola effujjo nga bawakanya ekya kooti okuyita omuntu waabwe. Kayihura mu kwewozaako lwaki yali talabise mu kooti yategeeza nti yali tafunye mpapula zimuyita mu kooti nga n'olwekyo yali tayina nsonga emutwalayo.<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/was-kayihura-served-criminal-summons--1662200</ref><ref>https://www.en.umuseke.rw/gen-kayihura-snubs-court-as-his-supporters-overwhelm-security.html</ref> Emisango egyali givunaanibwa Kayihura oluvannyuma gyayimirizibwa eyali omumyuka wa Ssaabalamuzi wa Uganda mu budde obwo Steven Kavuma mu ngeri etateegerekeka bulunji yadde nga ne ssabawaabi wa gavumenti yali amaze okuteekamu okusaba okweddiza emisango gyegimu.<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/dpp-moves-to-take-over-kayihura-case-1661938</ref><ref>https://www.independent.co.ug/dep-chief-justice-issues-interim-court-order-stop-prosecution-igp-kayihura/</ref><ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/justice-kavuma-stops-kayihura-prosecution-1663986</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170307084415/https://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2016/af/265314.htm</ref> Nga 13 Ogwomukaaga 2018 oluvannyuma lw'okugobwa ku bwa ssabaddumizi wa Poliisi Kayihura yakwatibwa ku bigambibwa nti yali ateeberezebwa okuba n'omukono mu kufa kweyali omwogezi wa poliisi ya Uganda [[:en:Andrew_Felix_Kaweesi|Andrew Felix Kaweesi]] mu Gwokusatu 2017. <ref>http://www.africanews.com/2018/06/14/uganda-ex-police-chief-arrested-over-police-spokesman-s-killing/</ref> Kale Kayihura yalabikako mu kkooti y’amaje mu Kampala mu Uganda nga 24 Ogwomunaana 2018 oluvannyuma nayimbulwa ku kakalu ka kkooti oluvannyuma lw’okumala ennaku 76 mu busibe ku misango gy’okulemererwa okukuuma ebyokulwanyisa ebikozesebwa mu ntalo n’okuyambako mu kuwamba abantu naddala bannansi b'eggwanga lya [[Rwanda]]. Oluvannyuma oludda oluwaabi emisango gino lwagigyamu enta era Kayihura nayimbulwa<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/state-drops-charges-against-gen-kayihura-s-men-4546764</ref> <ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/military-court-frees-ex-police-boss-gen-kayihura-4352474</ref><ref>https://www.voanews.com/africa/ugandas-former-police-chief-released-bail</ref> == Okugobwa ku bwa Ssabaduumizi wa Poliisi == Nga 4 Ogwokusatu 2018, Pulezidenti [[Yoweri Museveni]] yakuza [[Martin Okoth Ochola]], eyali amyuuka okufuuka ssabaduumizi wa Poliisi ya Uganda omujjuvu. Mu nkyukakyuuka z'ezimu ne ''Lieutenant General'' [[Henry Tumukunde]] yagobwa ku bwa Minisita w'obutebenkevu mu ggwanga.<ref>https://www.myuganda.co.ug/kale-kaihura-tukukunde-fired/</ref><ref>https://observer.ug/news/headlines/57086-museveni-fires-police-boss-kayihura-security-minister-tumukunde.html</ref> Kino kyaddirira embeera y'ebyokwerinda okuba nga yali edoboonkanye nnyo nga abantu bawambibwa, abamu batulugunyizibwa, abalala batemulwa ate nga abakola ebikolobero ebyo tebakwatibwa ekintu ekyayolesa obunafu mu bitongole by'ebyokwerinda mu Uganda. <ref name="Out">http://www.monitor.co.ug/News/National/Museveni-fires-Kayihura--Tumukunde/688334-4328396-8ig9p9z/index.html</ref> == Obulamu obwabulijjo == Kayihura musajja mufumbo era mukyala we ye Angella Kayihura, [[Kenya|Munsi wa kenya]] asibuka mu ggwanga lya [[Rwanda]] . omukyala ono alina oluganda ku [[:en:Rudahigwa|Rudahigwa]], omu ku bakulembeze ab'ennono abafuganga mu ggwanga lya Rwanda nga terinafuna mefuga. Kayihura ne mukyala we balina baana babiri. Era alina ne faamu mu kitungu ekiyitibwa kasagama mu [[Lyantonde (disitulikit)|Disitulikiti y’e Lyantonde]], gyeyawummulira oluvannyuma lw'okuwummula emirimu gyamaje ne Poliisi era nga eno alinayo embuzi, ebirime, ente kwossa n'okukola ebintu ebiva mu bulimu nga ''Yoghurt''. == Envumbo okuva mu Amerika == Nga 13 Ogwomwenda 2019, Kayihura yassibwako envumbo okuva mu gavumenti ya America nga eyita mu kitongole kya ''Department of Treasury'' nga bamulanga kutyoboola ennyo eddembe ly’obuntu bwe yali adduumira [[:en:Uganda_Police_Force|Poliisi ya Uganda]] (UPF). Envumbo zino zeekuusa ku Kayihura okwenyigira mu okudduumira ekitongole ki ''Flying Squad Unit'' okutulugunya Bannayuganda mu bifo ebyenjawulo nga amakomera n'obuddukulu kwossa ebifo omwasibirwanga abantu ebyayitibwanga ''safe house'' mu bimu ku bifo ebyanokolwayo mwalimu '''''Nalufenya Special Investigations Centre''''' e [[Jinja]] mu buvanjuba bwa Uganda. Envumbo zino era zatwaliramu okukwata n'okubowa eby'obugagga bya Kayihura byonna mu ggwanga lya Amerika kwossa nebyo byalina mu makampuni nga yasinzamu emigabo obo ebyo ebyabantu abali ennyo ku lusegere lwe. <ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/us-imposes-sanctions-on-kayihura-1847586</ref><ref>https://home.treasury.gov/news/press-releases/sm775</ref> == Laba ne == * [[:en:Uganda_National_Police|Poliisi ya Uganda]] * [[:en:List_of_military_schools_in_Uganda|Olukalala lw'amatendekero g'amaje mu Uganda]] * [[:en:Luke_Kercan_Ofungi|Luke Kercan Ofungi]] * [[Kisoro (disitulikit)|Disitulikiti y'e Kisoro]] * [[:en:Johnson_Omuhunde_Rwashote_Byabashaija|Johnson Byabashaija]] == Ebiwandiiko ebikozesebwa == [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] [[Category:Bannamateeka ba Uganda]] [[Category:Bannayuganda bannamagye]] <references /> [[Category:Bassaabaduumizi ba Poliisi (Yuganda)]] [[Category:Poliisi ya Yuganda]] [[Category:Abakungu ba gavumenti mu Yuganda]] b8h6a0hyjssei3kbk5ps3cdp044gpno Ekika ky'ente 0 12594 75008 74774 2026-09-20T19:18:43Z Thomas Katongole Lwebuga 11684 /* Katongole n'abaana be bagenda e bijja n'emulema */ 75008 wikitext text/x-wiki == EKIKA KY’ENTE == '''<big>Ekika ky’ente</big>''' kye kimu ku [[:en:Clan|bika]] atanu mwebibiri (52 clans) ebisangaibwa mu [[:en:Buganda|Bwakabaka bwa Buganda]]. Omukulu w’ekika Ky’ Ente ye Mutaka Katongole-Mugatta. Jajja we kika Katongole agambibwa nti yava mu [[:en:Bunyoro_kingdom|Bwakabaka / Obukama bwa Bunyoro-Kitara]]. Entebe y’Omutaka Katongole akulira ekika ky’ Ente esangibwa Mulema mu Buddu.<ref>{{Cite web |title=Nte History |url=https://www.obutaka.com/en/clans/clan-history/nte-history |access-date=2024-02-13 |website=www.obutaka.com |archive-date=2024-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240213104042/https://www.obutaka.com/en/clans/clan-history/nte-history |url-status=dead }}</ref> Mulema kyalo ekisangibwa ku njegoyego y’ebugwanjuba y’enyanja Nalubaala (Lake Victoria). Ekika: '''Nte''' Enkunku (ezalibwa nga telina mukira) Akabbiro: Ngaali Omutaka: Katongole Mugatta Obutaka: Mulema, mu Buddu Jjajja w’ekika ky’Ente owokuntiko Omutaka Katongole ava mu Bagabo b’e Mulema. Era kyekyo lwaki Katongole yeddira Nte Nkuggu (etalina mukira). Ebikwata ku Kika ky’ Ente bingi era e Kika kino kirina emitindo gy’ Ente ezeddirwa bingi. Buli mutindo nabuli siga mu Kika birina obuzaale, ennono, wamu n’obulombolombo ebyawukana. Naye newnkubadde nga Ente ezeddirwa nyingi naye Omutaka Katongole - Mugatta ye Katikkiro we Kika ky’ Ente. Era buli mutindo guyita mu Katongole okweyunga kubika ebirala mu Bwakabaka bwa Buganda okutuuka eri Ssabasajja Kabaka, Ssabataka wa Buganda. Entegeka eno ab’ Ente okuba n’obukulembeze obumu kyatekebwawo Ssabasajja Ssekabaka Daudi Chwa II - anti yagamba nti “buli Nte esobola okuzala ginawayo”. Era Ssabasajja yali mutuufu enti Ente Enkuggu (etalina mukira) eyinza okuzaala Ente eya Kayinda, oba eya Busito, oba eya Lubombwe. == AKABBIRO K’EKIKA KY’ENTE == Akabbiro kebeddira ekika ky’ Ente y’ennyoni Ngaali. Era Ngaali ayagwalwa nnyo ab’ Ente era kino kyajja bwekiti. Katongole n’abaana be wamu n’abantube bonna beyava nabo e Bunyoro okugenda e Buddu batambulanga mu budde bwa matumbi olw’ensonga nti balina okwekengera n’okwekwekaka abasirikale b’Omukama wa Bunyoro eyali anonya Katongole n’abantube okubatta. Okwewala abakessi b’omukama okubalaba ebiseera eby’emisana bakwekanga mu bisaka oba mu ntobazzi ebeera ebinyonyi bya Ngaali. Kale Mambya bweyasalanga awo nga bekweka era n’okuwumula. Naye mu matumbi budde ng’obudde butuuse mu mattansejjere ebinyonyi bya Ngaali bwebyatandikanga okukaaba awo nga bazukuka nga batandika okutambula. Mama bye bweyabeeranga esala ate awo nebanonya awokwekweka era n’okuwumula. Bwabatuuka e Buddu Katongole yagamba abaana be n’abantu be bonna nti “tulina okusiima ennyo ennyonyi Ngaali anti zatuyamba nnyo kudduka kwaffe, n’olwensonga eya Ngaali tulina okusasula ekitiibwa era okumwagala enti yatuwonya.”. Katongole yalagira abaana be n’abazzukulu bonna obutalyanga nnyonyi era obutagikolangako bulabe bwonna. Naguno gujjwa ab’ ekika ky’ Ente Ngaali bagiwa ekitiibwa era bagyenyumirizaamu nnyo. == OMUBALA GW’ EKIKA KY’ ENTE == Omubala gw’ ekika ky’ Ente era n’engoma ekubibwa mu mikolo emikulu egy’eikka okugeza mukutuuza omukulu w’ ekika, okwaniriza omukulu w’ekika, okwbya ennyimbe mu kika, oba emikolo egy’ essanyu nga embaga wamu n’emikolo emirala mu kika. Omubala gwab’ Ente gulimu ebisoko bina; # Wante talina kabi. # Amata mbadde ngaleeta, omusumba aganywedde. # Ekyuma nkiridde n’omukimba ngulidde (Omukimba gubeera musaala oba ensimbi omuntu zasasula omuweesi okumuweseza ekintu kyaba ayagala). # Bwembirya, bwembiwoza, binsanga mu Ssasa. Ate omukubiriza w’omubala amanyi eby’ekika ky’ Ente obulungi asobola okwongerako ebisoko ebirala ebitendereza ekika ky’ Ente wamu nakabbiro Ngaali. == OMULIMU GW’EKIKA KY’ENTE MU BUGANDA == Ab’ ekika ky’Ente omulimu gwabwe ku Kabaka gwa buweesi. Era ab’ente bebaweesa enkumbi etemwa mu lugya nga Kabaka ayabya olumbe lwa Kitaawe. == Ab'etutumu mu kika ky'ente == Abente be bazaala Ssekabaka Edward Frederick William David Walugembe Mutebi Luwangula Muteesa II (19 November 1924 – 21 November 1969). Ssekabaka Muteesa II yalinnya ku Namulondo ya Buganda nga 22 November 1939.  Ssekabaka Muteesa II yayali Pulesidenti wa Uganda eyasooka  okuva mu 1962 okutuuka mu 1966 Milton Obote lweyamujjako obuyinza mu kikangabwa. Maama we Ssekabaka Muteesa yayali Nnabagereka Irene Drusila Namaganda -- (November 11, 1896 – September 15, 1957). Nnabagereka Irene Drusila Namaganda yayali omukyala omukulu owa Ssekabaka Daudi Chwa II. Ate era yafuuka Namasole wa Buganda nga mutabaniwe Ssekabaka Muteesa II atudde ku Namulondo. Bakadde ba Nnabagereka Irene Drusila Namaganda yeyali omwami Yonasani Kayizi (1870 - 1930), ne mukyalawe Ketula Nakato Kayizi (1875 – 1959) abavanga mu Buddu. Omuzilante Kayizi yali Mwawule era Yamuna obwawule mu 1896 nga ye mwawule eyasooka mu Buganda.<ref>{{Cite web |url=https://www.wikitree.com/wiki/Kaidzi-1 |access-date=2026-09-05 |website=www.wikitree.com|title=Yonasani Kaidzi (abt. 1870 - abt. 1930)}}</ref> == Amasiga/emitindiro gy'ekika ky'ente == Ekika ky’ Ente kirimu amasiga agamanyiddwa mu Butongole musanvu (7).<ref>{{Cite book |last=Baral |first=Gehanath |date=2023 |title=Fluid Therapy in Labor |url=https://doi.org/10.1007/978-981-19-6145-8_44 |last2=Singh |first2=Ekika |publisher=Springer Nature Singapore |isbn=978-981-19-6144-1 |location=Singapore |pages=621–631}}</ref> Abantu bonna ebeddira Ente bakulemberwa Katongole-Mugatta (Omukulu ow'ekika ky'E Nte). Buli siga mu kika Ky ‘Ente lirina Omutaka era omukulu wesiga era ono yayunga esiga eri Katongole-Mugatta. Buli siga lirondoola obulombolombo n'empisa zaakyo. Gano wamanga ge masiga mu kika ky’ Ente agasinga okumanyika ennyo newankudde nga ekika kirina n’emitindiro emilala mingi. # '''Ente Enkuggu oba Enkunku''': Eno ye Nte ezalibwa [[:en:Cow|nga]] telina mukira. Abeddira Ente eno tebalya n Yama ya Nte talina mukira. Era tabalyanga kintu kyonna oba ettu erisibiddwa nga tekuli kaayi kayiseeko kuliwa ogwalibadde omukira. # '''Ente ya Lubombwe''': Eno ye Nte efaananamu nga Entulege ku Ddiba lyayo. # '''Ente ya Kaasa''': Eno ye Ente eriko ebbala eryeru ku mutwe. # '''Ente y’ Obusito''': Eno ye Nte eddamu okuwaka oba okuweeka nga tewannayita nnaku mwenda nga emaze okuzaala. Abeddira Ente eno tebanywa mata gavudde munte eno. # '''Ente ya Kayinda:''' Eno ye Nte erina omugongo omuddugavu oba Kawembawemba okuva ku mutwe okutuuka ku mukira. # '''Ente y’ Ekiganja''': Eno ye Nte erina ekinuulo ekimu kiddugavu ekirala kyeru. <ref name=":1">{{Cite web |title=Nte |url=https://www.obutaka.com/en/clans/nte |access-date=2024-02-13 |website=www.obutaka.com |archive-date=2024-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240213104041/https://www.obutaka.com/en/clans/nte |url-status=dead }}</ref> # '''Ente e Mpuula''': ENo ye Nte ebeera neddiba eriringa ettosi. Ssekabaka Daudi Chwa II yagatta abeddira Ente ez’emitindo gino gyonna mu Kika kimu eky’Ente nga kikulirwa Omutaka Katongole - Mugatta. Naye buli mutindo gulina amasiga gagwo ageetuukira ku Katongole. Era buli mutindo gulina era gukuuma obujajja, ennono wamu n’obulombolombo obwago. == Ebikulu ebikwata ku kika Ky'ente == {| class="wikitable" |+ ! Ekika ! Obubaka |- | Ekika | Nte |- | Akabiro | Ŋŋaali |- | Omukulu w'Ekika (Omutaka). | Katongole Muggata |- | Entebe y'Ekika (Obutaka) | Mulema, [[Buddu]] |- | Omubala | # Wante talina kabi. Mbadde ngaleeta (amata), omusumba aganywedde. # Ekyuma nkiridde, n'omukimba (omusaala) ngulidde. # Bwembirya, bwembiwoza, binsanga mu ssasa. <ref name=":1" /> |} == Ensibuko y'ekika ky'ente == Kigambibwa mubyafaayo nti omu kubasajja abwerekera Kabaka Kintu Kato ne Mugandawe Omukama Rukidi Isingoma (Wasswa) nga bajja munsi eno Jajja eyavaamu abantu abeddira Ente Enkuggu abali mu Buganda Kati yajja awerekera abalangira bano ababiri. Era kigamibibwa nti Kintu Kato ne Rukidi Isingoma bwebaava mu Abisiniya basooka kusisira mu Masaba (Mount Elgon - Elgonyi). Baali banonya ekitundu ekirimu obulamu wamu namatale amalungi. Anti omusajja eyawerekera ba Ssekabaka bano eyali ayitibwa Kiswiga yali Muweesi mukugu. Kintu Kato bweyatuuka mu Muwawa oluvanyuma gyetuuma Buganda, yayawukana ne mugandawe Rukidi Isingoma. Kintu yasigala mu Muwawa (Buganda), ate munne Rukidi Isingoma neyeyngerayo era nakkalira e Bunyoro. Abantu abalala Kintu ne Rukidi bebajja nabo beyawuzaamu, abantu abamu ne basigala ne Kabaka Kintu, ate abalala nebagenda ne Rukidi Wasswa eyalya Obukama bwa Bunyoro-Kitala. Abagenda n’Omukama Rukidi Wasswa mwemwali ne Jajja wekika ky’Ente Kiswiga.<ref>{{Cite book |date=2023-03-02 |title=Katikkiro, n. |url=https://doi.org/10.1093/oed/1122807463 |publisher=Oxford University Press}}</ref> Rukidi Isingoma (Wasswa) nga atuuse e Bunyoro yakuba embugaye e Kibulala mu Singo, era Naalya Obukama bwa Bunyoro-Kitara nayitibwa Omukama Rukidi Chwamale Mwanga Winyi. Ono yeyafuuka Omukama Isingoma (Wasswa) Mugaga Rukidi eyatandika obukulembeze bwa Babito mu Bunyoro-Kitara. Omukama Rukidi yawa musajjawe Kiswiga ettaka ku mutala Kyankere eriri mu Ssingo, anti Kiswiga yali ''Muweesi'' ate nga mu Ssingo mwalimu amayinja gebayitanga amatale nga mangi ddala. Kiswiga yeyawesezanga Omukama Rukidi amafumu, obwambe, nebintu ebirala. Kiswiga yakolanga ebintu bingi muno mwemwali; okukola amafumu, enkumbi, obwambe, okuweta obukomo bwabambejja ate nendege zabalangira. Ku Kyankere Kiswiga gyeyazalira abaana be bano; Lwekana, Bwebale, Kaweesi, Kagolo era nabalala bangi. Kiswiga bweyafa omwanawe Lwekana yeyamusikira. Lwekana nga amaze okusikira kitaawe Kiswiga naye yatuula ku kyalo Kyankere nakkalira. Lwekana yazaala abaana bano abamanyikiddwa; Wangi, Kyumu, Kyamanywa n’abalala bangi. Lwekana bweyafa omwanawe Wangi n’amusikira. Wangi naye yatuula mu Singo era yazaala abaana be bano; Katongole, Lwekana, Njuki, Kitaka, Kalibata, Ddungu, Mulindwa n’abalala bangi. Era Wangi naye yali ''Muweesi'' nga Jajjawe Kiswiga nekitaawe Lwekana. Nga Katongole akuze wamu nebagandabe abamu bayawukuna ku Kitaabwe Wangi nabamuleka e Kyankere ate bbo nebagenda basenga ku mitala Kyaninga, abalala nebeyongerayo nebasenga e Mabona. Kalibata ye yasenga ku lusozi Ngobya. Katongole ne bagandabe bonna baweesezanga ku ngyegoyego z’omugga Lusamule, oguyiwa amazzi mu Mugga omunene Mayanja. Wangi bweyafa mutabaniwe Katongole yeyamusikira. Naye Katongole yali ayagala nnyo Kitawe era nga munganzi nnyo. Kale kitaawe bweyafa omwezi gwali gwa ggabogabo (nga mwetolovu era nga gumemuka ng’enjuba), era kulwo Katongole yagaana okulya emmere mukyalawe gyeyali amutegekedde akawungeezi olw’okukungubagira kitaawe. Era ekiro ekyo yasula kukyoto teyesogga bulili. Olw’okujjukiranga olunaku kitaawe Wangi lweyafirako yagamba nti, “Nze n’abaana bange wamu Nabasumba yange bonna tetujja kulyanga kyagulo nga omwezi gwa ggabogabo.” Era akalombolombo kano kekavirako abaana nabazzukulu ba Katongole okuyitibwa ABAGABO. Era Katongole nabaanabe batandika enkola enkola eyokujjukiranga Wangi nabantu babwe abalala abaana nga babasibira ku mwezi gwe ggabogabo era wabangawo y'okutukuza emyoyo ate nokusabira abalala okufuna ebirungi, obugagga, amaka nebirala omuntu byeyabanga ayagala okwetuusaako. Emikolo gino gyamalanga ennaku ssatu nga omwezi ogwegabogabo (omujuvu) tegunavaayo n'endala ssatu nga guvuddeyo. <ref name=":1" /> Naguno gujjwa Abagabo akalombolombo kano bakasaamu ekitiibwa. == Ab'ente n'okuweesa mu Bunyoto-Kitara == Abaweesi (Blacksmith) omugaso gwamanyi nnyo mubyafaayo by’ Obukama bwa Bunyoro-Kitara wamu n’obwa Kabaka bwa Buganda. Omulimu gw’okuweesa guno Gwayamba nnyo okukulakulanya Bunyoro-Kitara muby’ obulimi, obusubuuzi, wamu neby’ amagye. Bunyoro-Kitara yakulakulana mangu ate nemanyika nnyo nga ensibuko yokuweesa n’okusanuusa ebyuma (metal working) mubitundu ebyetolodde enyanja Nalubaale. Kiswiga nabaanabe era nabantu bebatendekanga bebatambuzanga omulimu guno og’omugaso mu Bunyoro-Kitara.<ref>{{Cite book |last=Doyle |first=Shane |date=2011-12-08 |title=Winyi IV, Tito |url=https://doi.org/10.1093/acref/9780195301731.013.50217 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-530173-1}}</ref> Kigambibwa nti Kiswiga nabaanabe wamu nabaweesi beyalungamya mu mulimu guno bakola kinene okuyamba Rukidi Isingoma (Wasswa) okulwana era n’okufuuka Omubito (Omukulembeze) mu Bunyoro-Kitara. Anti Katongole neebanne balina amagezi agasukuluma mukuyiya era n’okusanuusa ebyuma okuva mu mayinja (Amatale). Bakoleranga Rukidi Isingoma ebyokulwanyisa ate n’okutendeka egyelye mukokozesa eby’okulwanyisa bino. Mubyokulwanyisa byebakolnga mwe mwali amafumu, engabo, obusaale, emitego, embazzi nebirala. Essassa lya Katongole lyali mu Singo ku mugga Lusamule okumpi ne Kibulala. Omugga Lusamule mutono naye guyiwa amazi gagwo mu mugga omunene Mayanja. Bali balina okubeera okumpi namazi, anti okuweesa bali beetaaga amayinja ate n’amazi ag’okuwoza ate n’okuyoyota byebabanga bawesezza. Omulimu omulala Oglala omukukutivu eri Katongole nabaanabe kwekulunda ente. == Amannya agatuumibwa ab'kika ky'ente == Amannya ag’ekika ky’ Ente mangi nnyo. Waliwo agabasajja ate nagabakyala. Amannya agasinga gatuumibwa okuva mu milimu oba ebikolwa ba Jjajaffe bye byebakolanga ate n’ebyo ebyaliwo ne bye balabanga munsi mubudde obwo. Amannya gagwa mu biti bino; # Agaava kumilimu gwabwe ogw’okuweesa. # Agaava kumulimu gwabwe ogw’obulunzi. # Agaana mu ngero, oba ag’okugereesa. # Agaava mu byaliwo munsi mubudde obwo. # Agaava mu Mikago - emikwano. # Agaava mukubbula. {| class="wikitable" | valign="top" | {| class="wikitable" | colspan="4" valign="top" |'''Amannya g'abasajja''' |- | valign="top" |Aligaweesa | valign="top" |Katema Kansinjo | valign="top" |Lwesabula | valign="top" |Nnyondo |- | valign="top" |Bagonza Kyesero | valign="top" |Katongole | valign="top" |Maganagante | valign="top" |Nsasi |- | valign="top" |Bakaze | valign="top" |Kawaganya | valign="top" |Maganda | valign="top" |Nsinjo |- | valign="top" |Balirondo Bbalakka | valign="top" |Kaweesi | valign="top" |Magezi Ntake | valign="top" |Ntensibe |- | valign="top" |Balunonyeza Mbazzi | valign="top" |Kaweewo | valign="top" |Manda | valign="top" |Ntwata |- | valign="top" |Balyanente | valign="top" |Kayaabula | valign="top" |Mbajo | valign="top" |Ssaaka Kyuma |- | valign="top" |Balyangente | valign="top" |Kayima | valign="top" |Mbalire | valign="top" |Ssazi |- | valign="top" |Bazziwe | valign="top" |Kiganda | valign="top" |Mivubo Gyabaweesi | valign="top" |Ssebiragala |- | valign="top" |Biraalo | valign="top" |Kigodo | valign="top" |Miwanda | valign="top" |Ssebugenyi |- | valign="top" |Birigenda Bitalo | valign="top" |Kigulenkumbi | valign="top" |Mpijja | valign="top" |Ssebuuma |- | valign="top" |Biriggwa | valign="top" |Kitasse Muyima | valign="top" |Mugaati | valign="top" |Ssebyanzi |- | valign="top" |Bivuge Ebidde | valign="top" |Kitunzi | valign="top" |Mugabo | valign="top" |Ssebyayi |- | valign="top" |Bubugga | valign="top" |Kityamuweesi | valign="top" |Muganji | valign="top" |Ssekikubo Kitutente |- | valign="top" |Buggala Nziji | valign="top" |Kiwanyizi | valign="top" |Mugenyi | valign="top" |Ssekyanzi |- | valign="top" |Bukulu Bwante | valign="top" |Kyewalyanga | valign="top" |Mugenyi Asooka | valign="top" |Ssemaganda |- | valign="top" |Buuma | valign="top" |Kyuma | valign="top" |Mugonyi | valign="top" |Ssemanda Agemenyambazzi |- | valign="top" |Bwebale | valign="top" |Lubowa | valign="top" |Mugonza | valign="top" |Ssemata |- | valign="top" |Byuma | valign="top" |Lugasa | valign="top" |Mukimba | valign="top" |Ssempijja |- | valign="top" |Ddungu | valign="top" |Lugomugenyi | valign="top" |Mukooza | valign="top" |Ssenkomera |- | valign="top" |Enteweraga | valign="top" |Lugonvu | valign="top" |Mulema | valign="top" |Ssennyondo |- | valign="top" |Jjesero | valign="top" |Lujuna | valign="top" |Muliro Gwassasa | valign="top" |Ssente |- | valign="top" |Kagayo | valign="top" |Lukyamuzi | valign="top" |Munyagwa | valign="top" |Ssenyana |- | valign="top" |Kagodo | valign="top" |Luliiramunnyana | valign="top" |Musubire | valign="top" |Ssenyondo |- | valign="top" |Kajimbo | valign="top" |Lutangirante | valign="top" |Musumba | valign="top" |Sserugo |- | valign="top" |Kajojo | valign="top" |Luweesi | valign="top" |Mutagubya | valign="top" |Sseruwugge |- | valign="top" |Kakinda | valign="top" |Luwerekera | valign="top" |Muweesi | valign="top" |Ssessazi |- | valign="top" |Kakooza | valign="top" |Luwondera | valign="top" |Muwulya | valign="top" |Ssewalinte |- | valign="top" |Kalegga | valign="top" |Luwugge | valign="top" |Muyira | valign="top" |Ssewannyana |- | valign="top" |Kalugo | valign="top" |Luyima | valign="top" |Mwesezi | valign="top" |Ssewante |- | valign="top" |Kaluma | valign="top" |Lwabisaka | valign="top" |Mwota Ssubi | valign="top" |Tteero Kibira |- | valign="top" |Kaluusi | valign="top" |Lwasamayinja) | valign="top" |Nakaana | valign="top" |Wangi Mu Lubaale |- | valign="top" |Kannyambo | valign="top" |Lwasampijja | valign="top" |Nduusi | valign="top" |Wante Talina Kabi |- | valign="top" |Kasibante | valign="top" |Lwebuga | valign="top" |Njagala | valign="top" |Zzalugo Teziyomba |} | valign="top" | {| class="wikitable" | colspan="4" valign="top" |'''Amannya g'abakyala''' |- | valign="top" |Nabagabo | valign="top" |Nakyanzi | valign="top" |Namugenyi | valign="top" |Natoolo |- | valign="top" |Nabagonza | valign="top" |Nakyesero | valign="top" |Namugonza | valign="top" |Natteero |- | valign="top" |Nabakooza | valign="top" |Nakyuma | valign="top" |Namugonza | valign="top" |Navvumbe |- | valign="top" |Nabalamazi | valign="top" |Nalugo | valign="top" |Namukimba | valign="top" |Nawangi |- | valign="top" |Nabasumba | valign="top" |Nalujjuna | valign="top" |Namukooza | valign="top" |Nawante |- | valign="top" |Nabatongole | valign="top" |Nalukwanzi | valign="top" |Namusambante | valign="top" |Nnannyana |- | valign="top" |Nabaweesi | valign="top" |Nalusira | valign="top" |Namusubire | valign="top" |Nnyana |- | valign="top" |Nabbona | valign="top" |Naluweesi | valign="top" |Namusumba | valign="top" |Terinakabi |- | valign="top" |Nabide | valign="top" |Naluwugge | valign="top" |Namuvubo | valign="top" |Wannyana |- | valign="top" |Nabiragala | valign="top" |Naluyijja | valign="top" |Namuweesi | valign="top" | |- | valign="top" |Nabiralo | valign="top" |Naluyima | valign="top" |Namuwulya | valign="top" | |- | valign="top" |Nabiwata | valign="top" |Namagana | valign="top" |Namuyingo | valign="top" | |- | valign="top" |Nabugenyi | valign="top" |Namaganda | valign="top" |Namuyira | valign="top" | |- | valign="top" |Nabuuma | valign="top" |Namalyante | valign="top" |Namuyira | valign="top" | |- | valign="top" |Nabuuma | valign="top" |Namanda | valign="top" |Nanduusi | valign="top" | |- | valign="top" |Nabuyungo | valign="top" |Namasiriba | valign="top" |Nanjagala | valign="top" | |- | valign="top" |Nabyanzi | valign="top" |Namata | valign="top" |Nanjuki | valign="top" | |- | valign="top" |Nabyuma | valign="top" |Nambaje | valign="top" |Nankomera | valign="top" | |- | valign="top" |Naggana | valign="top" |Nambalire | valign="top" |Nankuuwe | valign="top" | |- | valign="top" |Najjesero | valign="top" |Namivubo | valign="top" |Nankwale | valign="top" | |- | valign="top" |Nakabiga | valign="top" |Namiwanda | valign="top" |Nannume | valign="top" | |- | valign="top" |Nakaddu | valign="top" |Namiwanda | valign="top" |Nannyondo | valign="top" | |- | valign="top" |Nakagodo | valign="top" |Namiyingo | valign="top" |Nansasi | valign="top" | |- | valign="top" |Nakasibante | valign="top" |Namiyingo | valign="top" |Nansawa | valign="top" | |- | valign="top" |Nakate | valign="top" |Nampera | valign="top" |Nansinjo | valign="top" | |- | valign="top" |Nakaweesi | valign="top" |Nampijja | valign="top" |Nantensibe | valign="top" | |- | valign="top" |Nakayima | valign="top" |Nampomero | valign="top" |Nantwatwa | valign="top" | |- | valign="top" |Nakayingo | valign="top" |Namugaati | valign="top" |Nanyondo | valign="top" | |- | valign="top" |Nakayondo | valign="top" |Namugabo | valign="top" |Nassaazi | valign="top" | |- | valign="top" |Nakinja | valign="top" |Namuganji | valign="top" |Nassasa | valign="top" | |- | valign="top" |Nabagabo | valign="top" |Nakyanzi | valign="top" |Namugenyi | valign="top" |Natoolo |} <nowiki>*</nowiki>Nakayima – Lino lyali Linnya lya mmandwa ya Kabaka Ndawula eyaberanga ku lusozi Mudende |} == Katongole n'abaanabe bawanganguka okuva e'Bunyoro == Ebyogerwa kukuva kwa Katongole nabantubee Bunyoro biwerako. Biwerako lwansonga nti ebigambo bino tebyawandikibwa nga byakabaawo. Naye naye buli kiragae nti Katongole yanyiza Omukama, ekintu kyeyali tasobola kumusonyiwa. === Ente enkunku ezalibwa mu kiralo kya Katongole === Olwali olwo nga ente mukiraro kya Katongole ezaala enyanja nga telina mukira. Ente bwetutyo yali terabwangako mukiralo kyonna era Katongole yamutiisa nnyo. Ente eno etalina mukira yali erabika bubi nnyo era ng’ebeera yetoloddwa ensowera. Abaana ba Katongole ente eno nga tebaagala kugitunulako oba kugitwala kutale kugirunda nante ndala. Katongole ente eno teyagyagala nakatono era yagamba abaanabe nti, “Ente eno nebwerikula tewabanga n’omu annywa amata gaayo oba okulya ennyama yaayo. Bwatyo Katongole nafuula Ente etalina mukira ey’omuziro era akabonero kaabwe akabawula kubantu abalala n’okutusa kati. Naguno gujjwa bazzukulu ba Katongole Abagabo be Mulema tebalya nnyama y’ensolo yonna ezaalibwa nga terina mukira. Nebweliba tooke ona gonja emissa nelitayisayo mpumumpu Abagabo tebalirya. Era akalombolombo kano kagenda nekitundu erisibiddwa nerikunguyira nga teririna kaayi kasoolobyeko, anti nalyo Abagabo ebiriimu tebalirya. Enti eyo etalina mukira ng’ezzaliddwa yasomba bangi okujja okugyerabirako. Naye mwabo mwemwali nebatayagaliza Katongole. Omu kwabo yali mulaguzi w’ Omukama wa Bunyoro-Kitara. Bweyawulira ekyagudde mukiraro kya Katongole nagamba Omukama nti toddamu kunywa mata gava wa Katongole anti bwonaganywa oba kweletera ebizibu. Era yasalako Katongole ebigambo bingi ebyamukyayisa Omukama wa Bunyoro. === Muwala wa Katongole azaala Namagoye === Olwatuuka nga Katongole asiigira Omukama Wanyi II muwalawe Nakayija. Olwali olwo, Nakayija Nasuna olubuto. Eby’embi bweyazaala omwana gweyazala yali Namagoye. Omukama bwebamubulira nti Nakayija omwana gwazadde Namagoye gwe wamma natya nnyo. Bwatyo yayita abalubaale be bamulagule kumwana ono Namagoye ate wamu ne Maama w’ omwana ono. Abalubaale bonna bamugamba kimu nti omwana ono aja kuba wabulabe eri Omukama wamu n’ Obukama bwa Bunyoro. Bamaulugula nti okujjwo obulabe buno omwana ono alina okutugibwa. Era bamugamba nti Nakayija nnyini womwana wamu ne kitaawe Katongole n’abantu ba Katongole bonna battibwe. Katongole ebigambo by’abalubale bwebyamugwa mumatu nakungaanya bakazi be, abaana be, wamu nab’ ekikakye bonna nabategeza nti balina okwabulira Kibulala - Bunyoro. Badduka nga bolekera Buganda. Katongole yawereza abantu eri Kabaka wa Buganda okumubulira era n’okumusaba obubudamo. Olugendo lwali luwanvu ate nga lulimi ebizibu anti balina okwekweka okulaba nti abamow b’ Omukama tebabagwa mubuwufu. Olugendo okugenda okugwa nga Katongole nabantu be bali mu Buddu. Naye abamu kubaana ba Katongole nabantu babwe bagendanga basigalira mukubo nga bakooye. Kalibata yasigala Kiima ku lusozi Kagaba mu Ssingo. Kaweeru ne Kitaka bano baasigala ku kayanja Mutukula akali okumpi ne Nnyanja Mburo. Katongole nabantu be bwebaava e Kagaba gyebaleka Kalibata nebatuuka e Mubende, omuwala Nakayima ne Mugangi webaasigala nabantu babwe. Nga bavudde e Mubende batuuka ku kibira nakasozi Lusiba era wano Nakaddu naababe webasigala. Bwebava ku Lusiba basomoka omugga Nabakazi era nabayita e Bujunuzi nebatuuka e Kawalya okumpi n’e Kisozi. Wano Mugalala ow’ Ensenene yabaniriza mukitundukye era wano Kangologwa naababe webasigala. Katongole bweyasiibula munywanyiwe Mugalula e Kawula basomoka omugga Katonga. Okumpi n’ omugga Katonga Kalwanga, Lwekana babantu baabwe webasimba amakanda. Ate Kalwanga bweyalengera akasozi Buganga nekibira ekyali kiketorodde nasiimawo nga walungi okwekweka, anti yalaba nga waliwo emigga egiyita erudda n’erudda ate nga waliwo nakayanja kale nga kiringa e kizinga era wano ye naababe webasigala. Ate ye Lwera yasalawo kugenda kwekweka ku nnyanja e Nabugabo. Katongole nebeyali nabo nebasooka basigala e Kankobe okumala ekiseera. Oluvanyuma baava e Kankobe nebayongerayo nebayingira mu Buddu. Mubiseera ebyo Buddu yalimu abantu batono ddala era nga mulimu ebyalo bitono era balina okunonya awalungi awokwekweka. Bali balikumpi okumalako Buddu nebatuuka kukibira Tero era wano Katongole wamusanyusa nga basobola okwekweka obulungi ate nga kati ddala baali besulidde ddala okuva e Singo ewali olubiri lw’ Omukama. Bayingira mu Kibira Tero era bakuba Katongole yakuba embuga ku mbibiro z’ akagga Kabira. Nga bagumidde mu Tero era nga Katongole alaba tewali abalondoola ye nabantu be batandika okwetaaya era abaana be nabantu abalala batandika okugenda buli omu gyayagala. Bwatyo Kagayu n’ abaana be Kabona ne Namwala nebasomoka ennyanja Kagera nebayingira mu Kiziba. Kagayu n’ abantu be bayanirizibwa Kabaka Bulungu I eyali alidde obwa kabaka bw’e Kiziba. Kabaka Bulungu I naawe Kagayu ebyalo bisatu; Bukwale, Luzinga wamu ne Ssozi. Kagayu nakuba embugaye n’essasa ku Bukwale, Kabona nazimba ku Luzinga, ate ye Namwala naabeera ku kyalo Ssozi, era nebatandika okuweseza Kabaka Bulungi I ekyayamba obwa Kabaka bwakiziba okwongera okukulakulana n’okusubula n’obwakabaka obulala. Ddungu wamu n’abaana be Wangi ne Nemba bali kwabo abaasigal ne Katongole ku Tero. Ate bwewayita akabange ye Wangi olw’okwagala okuvuba nasenguka okuva e Tero nagenda e Bukoba Kati ekiri mu Tanzania. Ye Nemba yasigala ne kitaawe wamu n’abantu abalala a basigala ne Jajjaffe Katongole ku Tero. Ku Tero Nemba gyeyazalira omwana we omuwala Lukwanzi eyayatikirira ennyo ol’okuba omulwanyi kasiggu. Anti Naguno gujjwa akyayogerwako ng’omulwanyi eya wonya Jajjawe Katongole okutibwa bweyafumita Lukwate effumu namutta. Lukwate yali atumiddwa Omukama we Bunyoro wamu nabambowa abalala okugoberera Katongole era bamutte. Olutalo luno Lukwanzi yeyaluwangula nga lwali mu kibira Tero. Nga wayise ebbanga nga waliabika tewakyali abawondera Ddungu yasalawo okuva mukibira Tero gyeyaleka Katongole n’abantu abalala. Ddungu ne mutabaniwe Nemba basengukira Kooki era nebakuba embuga yabwe ku nnyanja Kijanebarora (kitegeeza ennyanja eyajja nga abantu balaba). Era abantu abalala bebajja nabo nebasasanira mubitundu by’e Kanabulemu. Oluvanyuma ne Wangi yava e Bukoba gyeyali avubira ate nasenga e Kibimba. Mugandawe Namuyira ye n’agenda asenga ku mutala Kakira e Bugabo. Munaabwe Lubowa ye yagenda n’asenga ku mutala Mugombe okulirina omugga Muzira okumpi n’e Minziro. === Katongole afunyisa mukyala w'omukama olubuto === Ebyafaayo ebinyumizibwa ebirala bigamba nti Katongole ne muganda we Lukyamuzi baali balangira mu Bwakabaka bwa Bunyoro-Kitara. Mukulu waabwe yali Omukama (Kabaka) mu kiseera ekyo, gwe baayamba okutwala entebe mu ntalo z’obulangira nga bakola amafumu n’obusaale obw’omulembe ebyasukkuluma mu buddu obwo.<ref name=":1" /> Katongole yagwa mu mukwano noomu kubakyala b’ Omukama. Omukyala ono lwali olwo nafuna olubuto lwa Katongole. Omukama bwe yakitegeera, yasunguwala nnyo n’alagira Katongole attibwe, wamu nabuli muntu eyali kulusegere lwa Katongole omwali Abalangira wamu Nabambejja. Katongole yali afulumye mu lubiri nga agenze okunonya ''amayinja ga Matale'' (amayinja mwe basaanuusa ebyuma okukola amafumu n'obusaale ). Lukyamuzi bweyawulira Omukama kyayogedde yadduka mangu nagenda ategeeza Katongole eyali ku mugga Lukale ebiri mu Lubiri era namugamba nti tosobola kuddayo. Yamubulira n’Omukama bwali omusunguwavu ennyo era nga yali awadde ekiragiro ky'okutta Katongole nabuli akolagana naye. Lukyamuzi yali ku lusegere nnyo ne Katongole era yasalawo okubeera ku ludda lwe.<ref name=":1" /> Ab’oluganda bano bwebamanya nti Omukama munyiivu bwati nabasalawo obutadda mu lubiri mu Singo. Era bwebatyo nebatumya abaana babwe nabakyala ekiro ekyo badduke, ng’ Omukama tategedde nti tebagenda kuno awo okuva ku mugga Lutale gyebawesezanga. Batambulanga mu kiro gyebayitanga Baganda okubalaba ate n’okutemyako abasaale b’omukama. Ebinyonyi bya Ngaali bwebyatandikanga okuyimba kumakya awo nga banguwa okwesogga ebibira oba emigga okulya ate n’okuwumula. Abaluganda bombi nabantu babwe badduka nga baayolekera Obwakabaka bwa Buganda. Kabaka wa Buganda bweyawulira nti Katongole ne Lukyamuzi badduse e Bunyoro yabaniriza anti yalaba nti kigenda kumuwa obumanyirivu bw’abaweesi abakugu abasobola okumuyamba wamu n’egyelye okusukuluma ku maanyi g’egye lya Bunyoro. Kabaka yabaaniriza era nabagamba nti bagende bagira bewogoma e Mawokota. Kabaka yabasaba bakole nabaweesibe era babayigirize bulungi era omulimu guno baagukola bulungi. Era Kabaka yabasaba okukola amafumu, obusaale wamu n’ebyuma ebirala ebikozesebwa mu ntalo. Eby’okulwanyisa bino byayamba nnyo Kabaka Jjunju mukulwanyisa Bunyoro era n’okuwamba Buddu. Okunonyezebwa n'omutango byasigala ku mitwe gyaabwe e Bunyoro kale nga balina okusenguka ennyo era nga balina kwekweka buli kiseera. Katongole yali akyali mu kweraliikirira n’okutya nti olunaku lumu Omukama ayinza okusindika abasirikale okumunonya ate n’okumtta wamu nabantube. Olw’okutya kuno, baayongera okwolekera obukiikaddyo bwa [[Buganda]] nebayingira mu [[Buddu]] gye baayingira ekibira Teero ku bubalama lwe Nyanja Nnalubale (Lake Victoria) nebekwekwa mukibira kino okumala ekiseera. Bavanga mu kibira Teero mu Buddu nga bwe banoonya ''Amatale'' (olwazi mwe bagyanga ebyuma). Oluvanyuma nga wayise ebbange ate nga Buganda enyezeza Buddu Katongole ng’ate n’Omukama eyali yawolera e gwanga amaze okuva munsi, Katongole yassa ekikoowe era ye n’abantube nebatandika okwetaaya. Baava mu kibira Teero nebasenga e Bijja kati okumpi n’e Bikira gye baali basobola okuva okugenda nga boolekera olubalama lw’e Nnyanja Nnalubale okunoonya amatale. Baazula amatale agasangibwa mu bungi okumpi n’emyalo ku Nnyanja Nnalubale (Lake Victoria) mu kifo ekiyitibwa Mulema.<ref name=":1" /> Olw’okuba Katongole yali akaddiye, kyali kizibu okutambula olugendo luno okuva e Bijja okugenda e Mulema. Naye yasigira mutoowe Lukyamuzi wamu ne nabaanabe abamu okusenga e Mulema. Naye Mutagubya ne Nakana bakomangawo nnyo e Bijja okulambula ku kitaabwe, era bano e Mulema bavaayo neba era okumpi ne kitaabwe. Mutagubya oluvanyuma yasenga ku mutala Nkenge nga mu kiseera kino waliwo entebe y’ Omutaba gwa Mutagubya. Ate Kigambibwa nti Katongole yaleka alamye nti bwenfanga muganda wange Lukyamuzi ansikiranga bwaba taliwo munju ya Lukyamuzi mwemujjanga omusika wange, anti muganda wange yanjagala nnyo era yali mwetegefu okuwayo obulamu bwe olw’okubera nze. Kati naguno gujjwa Katongole akulira e Kika ky’ Ente ava mu Ssiga lya Lukyamuzi. Katongole yaziikibwa Mulema era ebyafaayo bigamba nti waliwo omuti omunene ogwa ogwamera mu maaso g’entaana ye era n’okutuusa kati guyimiridde. Ate era kigambibwa nti [[effumu]] lya Katongole n'ensinjo (ekintu ekikozesebwa okusala ebyuma ebyokya) byaziikibwa wansi w'omuti guno. Omuti guno gwakozesebwanga mu mikolo mingi egy’a Bagabo nga okujaguza omwezi omujjuvu ogw’ eggabogabo. Mu kiseera kino, tewali muntu akakasa watuufu wali ntaana ya Katongole weyali. <ref name=":1" /> == Katongole n'abaana be bagenda e bijja n'emulema == Lwali olwo Katongole n’afuna amawulire nti Omukama we Bunyoro eyali amunonya okumutta yali akisizza omukono. Olwo Katongole yassa ekikoowe anti nga tewakyali amunonya kumutta wamu n’abantu be. Era Katongole yatandika okwetaaya obulungi, era yasenguka okuva mu kibira Tero n’asenga ku mutala Kamuganja okumpi n’e Sanje wamu nabantu be. Nga bali ku Kamuganja, Katongole yatuma Lujabuzi okwongera okulambula ebitundu ebibariranye naddala okulaba wa awajjimu ate nebitundu ebirimu amatale. Lujabuzi yetolola ebitundu bingi naye bweyatuuka e Bijja (Kati wano webayita Biikira okulirina ekibuga Kyotera) newamusanyula nnyo, anti waliwo olusozi okwali amayinja amalungi ate nga wetoloddwa emigga webasobola okufuna amazi gebetaaga mu ssassa. Bwatyo Lujabuzi yaddayo e Kamuganja naawa Katongole amawulire gano. Katongole bweyafuna amawulire Lujabuzi geyamuwa yakunganya abaana be n’abantu babwe era nabagamba nti bagenda kusenguka bagende e Bijja. Katongole yakuba embuga ye ku Bijja n’abaana be Nakaana, Lukyamuzi, Lwegaba, Natasha, Lujabuzi ne Kakooza. Wano ku Bijja, Katongole n’abaana be bawesezaawo nnyo. Nga amayinja g’ amatale gugenda gakendeera, Katongole yatuma abaana be Lukyamuzi, Nakaana, ne Lwegaba bagende banonye ebitundu ebirala ewali amatale amalungi. Lukyamuzi ne banne bagoberera omugga oluvanyuma nebatuuka ku Kasozi Mulema okumpi n’ ennyanja Nalubaale. Mulema yabasanyusa nnyo nga balaba walungi nnyo. Olusozi lwali lwetolodwa emigga ate nga waliwo n’ebibira mwebasobola okwokya amanda ag’okukozesa mu ssassa okuttulula eby’byuma. Abaana ba Katongole bano abasatu gwe wamma nebasalawo okusenga ku Mulema. Aboluganda bano baddayo e Bijja okutegeeza kitaabwe Katongole ebikwata ku kyalo Mulema era nga eno bwewali wasinga Bijja mubuli ngeri. Naye Katongole yatuula abaana be nabagamba nti nze nkaddiye era Nkode okusenguka nga, kale ngenda kusigala wano ku Bijja naye mwe mugenda musenge era mukkalire ku Mulema anti tewakyali etutawanya. Bwatyo Katongole yawa abaana be Lukyamuzi, Nakaana ne Lwegaba omukisa bagende okutuula ku Mulema. Abaana ba Katongole bwebwatuuka e Mulema , Lukyamuzi ne Lwegaba bakuba embuga zaabwe ku Luyiga lwebuvanjuba bw’olusozi Mulema. Ate ye Nakaana yakuba embugaye era n’azimba Wanis w’olusozi ku kyalo Kyatokolo okumpi n’e Kyesiiga era yazimba nga atunudde bwenyi bw’oluzosi Mulema. Era abaluganda bano abasatu embuga zaabwe zaali zebulungudde olusozi Mulema era ng’entikko y’olusozi yeyali wakati wabwe okubaawula. Embuga Nakaana gyeyakuba ku Mulema naguno gujjwa tevangako era yansikirino eri abaana n’Abazzukulu be nga bamusikira mukufuga n’okutambuza ekika ky’Ente Enkunku. Mutabani wa Katongole ayitibwa Kajojo yali asigadde ku kyalo Kamwanga okulirana e Kamusoga enti mukyala we yali mulwadde ddala. Mukyala wa Kajojo bweyamala okufuna, Kajojo n’omwana we Luteete nebagoberera bagandabe era nabo nebasenga ku Mulema. Kiswiga, eyali omwana wa Kajojo ye yali yazimba wansi w’olusozi Mulema ku njegoyego z’akagga Kyakisigwa. Naye ebbanga bwelyayita kitaawe yalaba nga wano wafunda ate nga n’enkima ezavanga mu bibira ebyetolodde olusozi Mulema zibalira emmere yaabwe basalawo okuvaawo wamu ne Luteete nebagenda basenga e Ssenyange. Era Kajojo e Ssenyange gyeyafukira omuweesi wa Lubuga wa Kabaka Kimera. Ebbanga nga liyisewo abaana ba Katongole okwali Lujabuzi, Kakooza ne Nataga baava e Bijja nebalekayo kitaabwe. Lujabuzi yasenga Buyingi kati ekiri okumpi n’ekibuga Kyotera. Kakooza ye embuga yagikuba Luti. Ate ye Nataga embuga ye nagikuba ku kyalo Nkenge. Bano abasatu amasiga gaabwe tegakyamanyidwa, gazikirira. Kabaka Jjunju yawa olutabaalo okulwanyisa Bunyoro era nawangula n’atwala Buddu. Mubudde buno Muwulya yeyali omuweesi omukulu era eyali afuga e Mulema. Era Kabaka yalagira Muwulya okuweesa amafumu, okukola empiima wamu n’engabo ebyakozesebwa egye nabagalagala mu lutabaalo. Olutabaalo nga luwedde era nga Buddu eri mu mikono gya Kabaka Jjunju, Muwulya yayanjula eri Kabaka eby’amakula omwali amafumu, enkumbi, embazzi, empiima, n’obwambe, ebikomo, endege wamu nebirala bingi. Pokino Luzige ava mu kika ky’ Endiga ye yayanjula Muwulya, omuweesi owensusso mu Buddu eri Kabaka Jjunju. Kabaka Jjunju bweyalaba eby’amakula Muwulya byeyali akoze gwe wamma nasanyuka nnyo n’okutenda musajjawe Muwulya amagezi abayambi ennyo egye lye okuwangula Bunyoro mu lutabaalo. Era Kabaka Jjunju yawa Muwulya obwami bw’okumyuka omuweesi we omukulu Walukagga, ono ng’ Ava mukika ky’ Akasimba. Muwulya yali mutabani wa Nakaddu. Baagalatabala eyali muto wa Muwulya era nga naye yali mwana wa Nakaddu yesenguka naava e Mulema nasenga ku mutala Kikungwe. Lwali olw’olwo Muwulya yafuna obubaka okuva eri Kabaka nga amusaba amuwe omuweesi anawesezanga Omulongo Ssebukuule okumuwesezanga ebintu ebikoloddwa mu kikomo ng’ endege obukomo ate n amafumu. Bwatyo Muwulya omulimu guno nagukwasa mutoowe Baagalatabala era namusiiga ew’omulongo Ssebukuule. Omulongo Ssebukuule yasiima nnyo Baagalatabala era yamuwa ekiro e Nkoni okumpi n’olubiri lw’ e Nkoni. Nga Kabaka Ssemakokiro amaze okulya Namulondo ya Buganda, Namasole Nanteza yamusaba amuwe omuweesi w’e Buddu. Bwatyo Kabaka Ssemakokiro nasaba Muwulya omuweesi. Muwulya yasigira omulimu guno mutabaniwe Lwasampijja. Lwasampijja yali avudde ku Mulema nasenga e Kawanga okumpi n’ e Kyanamukaka, ate yalina namaka amalala e Lusaka. Muwulya yasiigira omwana we Lwasampijja ewa Namasole Nanteza. Era Namasole Nanteza yawa Lwasampijja ekyalo Busenene era ekiri okumpi n’e Kyesiga. Emirimu gy’okuweseza Namasole Lwasampijja yagikola bulungi era. Mukusima Emirimu emirungi Namasole yawa Lwasampijja obwa Pokino bw’abaweesi b’e Lusaka mu Buddu.<ref>{{Cite book |date=2026-08-26 |title=Ssemakookiro of Buganda |url=https://lg.wikipedia.org/w/index.php?title=Ssemakookiro_of_Buganda&oldid=71696 |language=lg}}</ref> Muwulya yakulembera ekika ky’ Ente nga Katongole ebbanga nelyetolola. Naye yatuuka amanyi nga gamukendeera ng’akaddiye era n’asalawo okulekulira obutaka n’obukulembeze ky’ Ente e Mulema. Era obukulu bw’ ekika yabukwasa mutabani we Kyalo eyali omwana we omulenzi omukulu. Bwatyo Kyalo ng’afuuse Katongole yatandika obukulembeze bw’e kika ky’ Ente nga kitaawe akyali mulamu. Okuwa Kyalo omwaganya okusala ensonga zekika Muwulya yasenguka naava ku Mulema nagenda nasenga e Kibutamu. Ate nga wayise ekiseera Muwulya yakola amaka amalala nga asenga ku kyalo Bugo ekiri okumpi n’e Mitondo. Muwulya awo naabeera n’amaka abiri e Kibutamu ate n’e Bugo. Muwulya yafiira Kibutamu era gyeyaziikibwa. Muwulya bweyafa, omwana we omukulu Kyalo yeyamusikira. Naye ol’okuba nti Kyalo yeyali yakwasibwa obukulu bwe kika e Mulema yasigala ku Mulema teyagenda Kibutamu kitaawe gyeyazikibwa.<ref>{{Cite book |last=Katongole |first=Emmanuel |date=2022-02-22 |title=Emmanuel Katongole |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1x67csn.26 |publisher=Fortress Press |isbn=978-1-5064-7880-7 |pages=164–169}}</ref> Nga Kyalo Katongole ye Muweesi omukulu e Mulema eyali Pokino yali Luwalira eyavanga mu kika ky’ Endiga. Pokino Luwalira yatumwa Kabaka Ssemakokiro okugenda okutabala e Bulondoganyi. Mulutabalo luno Pokino Luwalira yagenda nabantu bangi abaali abalwanyi siggwa mu Buddu. Era omu kubantu Pokino beyasaba okumwegattako mwemwali ne Katongole Kyalo. Anti yamuleeta okukakasa nti enawesezanga abalwanyi eby’okulwanyisa. Era Kyalo omulimu yagukola bulungi bwatyo Pokino namuwa e kyalo Mukulubitu okumpi n’e Semuto ekyali mu Bulondoganyi. Kabaka Ssemakokiro yafuna amawulire nti Pokino Luwalira yagenda nabaweesi e Bulondogany. Kabaka teyasanyukira kikolwa kya Pokino kutwala baweesibe mu lutabaalo. Era Kabaka yatumira Pokino Luwalira abaweesi abasindike bakomewo e Buddu mbagirawo. Mulungendo lw’okudda e Buddu Katongole Kyalo yalwala era n’affira ku kyalo Mabanda ekiri mu Butambala era eno gyeyazikibwa. Nga Katongole Kyalo affudde ate omwanawe Kibaya yamuskira. Kibaya ng’asikidde kitaawe yeetikka obukulembeze bw’ekika ky’ Ente e Mulema. Katongole Kibaya ng’asikidde kitaawe Kyalo yayingira mu mbuga ya kitaawe ku lusozi Mulema. Naye nga wayise ebbanga Katongole Kibaya yafuna obuttakanya nebagandabe wamu ne Pokino Mukasa muntambuza yemirimo gy’abaweesi, yadduka okuva e Mulema. Kibaya bweyadduka e Mulema yagenda nasenga e Maganda era eno gyefiira n’okuzikibwa gyeyaziikibwa. Katongole Kibaya yaffa talese mwana era omusikawe bamulonda mu baana ba bagandabe. Lugaaya Walusimbi yeyamusikira, ng’ono yali mwana wa mugandawe Kigulenkumbi. Bwatyo Lugaaya Walusimbi ng’ amaze okusikira kitaawe omuto Kibaya yafuna obwa Katongole n’obulembeze bw’ekika ky’ Ente. Katongole Lugaaya Walusimbi yakulembera ekika okutuusa lweyaffa nga 2.3.1922. <ref>{{Cite journal |last=Stoltzfus |first=Ky B |date=2014-02-27 |title=Rethinking Blood Transfusions |url=https://doi.org/10.17161/kjm.v7i1.11482 |journal=Kansas Journal of Medicine |volume=7 |issue=1 |pages=28–38 |doi=10.17161/kjm.v7i1.11482 |issn=1948-2035}}</ref> Katongole Lugaaya Walusimbi yasikirwa omwanawe Ssedulaka Kigulenkumbi Kibuuka nga 23.10.1922. Katongole Ssedulaka Kigulenkumbi Kibuuka bwatyo nafuna obukulembeze bw’ abagabo be Mulema. Era Katongole Ssedulaka Kigulenkumbi Kibuuka obukulembeze yabulwako okutuusa lweyafa nga 25.10.1952 gy’ emyaka asatu malambirira. Katongole Ssedulaka Kigulenkumbi Kibuuka ng’ afudde, yasikirwa omwanawe Ayinea A. Kigulenkumbi. Katongole Ayinea A. Kigulenkumbi yatambuza emirimu n’obukulembeze bw’ ekika ky’ Ente bulungi okumala emyaka asatu mu mukaaga - 36 beddu. Katongole Ayinea A. Kigulenkumbi yaffa nga 12.9.1988. Nga Katongole Ayinea A. Kigulenkumbi afudde ate omwanawe Samuel R. Miranda yeyamusikira. Miwanda yatuzibwa kubwa Katongole nga 25.6.1989. Omutaka Samuel Miwanda Katongole - Mugatta, okuva lwe yatandika okukulembeera ekika ky’Ente mu mwaka gwa 1988, akoze ebintu bingi eby’amaanyi ebiyambye ennyo okukuuma obumu bw’abazzukulu b’Ente. Ebimu ku bintu byakoze ’amaanyi mwe muli bino: * '''Okukuuma n'okulabirira Ettaka ly’Obutaka:''' Katongole - Mugatta alina n’omulimu omunene ogw’okulaba nti ettaka n’ebintu by ’ekika ebiri kubutaka e Mulema mu Buddu wamu n'ettaka ly’ekika ebirala ebisangibwa mu bitundu nga Katwe e Kampala likuumibwa. * '''Okwetaba mu Kuzzaawo Obwakabaka bwa Buganda (1993):''' Omutaka Samuel Miwanda Katongole y'omu ku bataka ab’ebika abaaliwo ku mwanjo nga Kabaka Ronald Muwenda Mutebi II atuzibwa ku Ntebe y’Abajajja be e Naggalabi mu 1993. Abadde akulembera abazzukulu b'Ente okwongera amaanyi mu mirimu gye Mengo n'Obwakabaka obutwaliza awamu. * '''Okukuuma Ennono z'Abazzukulu:''' abadde n'omulimu gw'okuyigiriza abazzukulu obulombolombo obukwata ku kika ky'Ente ekitalina mukira (Enkunku) okulaba nga tebuseerereba kitiibwa. * '''Okugatta Amasiga n'Emituba gy'Ekika:''' Abadde atambula mu bitundu by'enjawulo okulambula bazzukulu be n'okutabaganya enzirukanya y'emirimu mu kika gitamula bulungi. Era agezezaako okulaba nti ebifo by'abaami bamasiga, okugeza Bugabo, Nkenge, ne Kabonero bikola n'obumu. == Laba na bino == * [[Essiga lya Kagolo]] * [[Buganda|Obwakabaka bwa Buganda]] * [[Ekika ky'eMpindi|Ekika ky'E Mpindi]] * [[Mpologoma Clan|Ekika ky'E Mpologoma]] * [[Lugave Clan|Ekika ky'O Lugave]] * [[Nvubu Clan|Ekika ky'E Nvubu]] * [[Njovu Clan|Ekika ky'E Njovu]] == Soma bino == * ''Ebimu kubiwandiikidwa wano byagibwa mu katabo - “Ebyafaayo By’Ekika Ky’Ente” ebyategekebwa Zadok Kagya Muwulya Kiwanuka Katikkiro e’ekika ky’Ente nga ali wamu n’abamasiga 28 mu kika ky’Ente. Ebirala byava mu Kitabo ekyawadiibwa Michael Bazzebulala Nsimbi “Amannya Amaganda n’Ennono Zaago”.''<ref>{{Cite book |last=Nsimbi |first=M. B. |date=1956 |title=Amannya amaganda n'ennono zaago |url=https://books.google.com/books/about/Amannya_amaganda_n_ennono_zaago.html?id=37jANQAACAAJ |publisher=Uganda Society |language=lg}}</ref> == Ebijjuliziddwamu == <references /> [[Category:Ebika by'Abaganda]] [[Category:Buganda]] t8vobfcdhft98g9i18o02oqx18f8tue Template:Infobox amazina 10 15915 75006 2026-09-20T19:16:53Z MichealKal 6850 Created page with "{{Infobox | bodyclass = vevent | title = {{{erinnya|{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}} | titleclass = summary | image = {{#if:{{{ekifaananyi|{{{image|}}}}}}|[[File:{{{ekifaananyi|{{{image|}}}}}}|{{{obunene|frameless}}}|alt={{{alt|}}}]]}} | caption = {{{okunnyonnyola|{{{caption|}}}}}} | label1 = Erinnya ly’ennono | data1 = {{{erinnya_lyennono|{{{native_name|}}}}}} | label2 = Ennono y’erinnya | data2 = {{{ennono|{{{etymology|}}}}}} | label3 = Enkola..." 75006 wikitext text/x-wiki {{Infobox | bodyclass = vevent | title = {{{erinnya|{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}} | titleclass = summary | image = {{#if:{{{ekifaananyi|{{{image|}}}}}}|[[File:{{{ekifaananyi|{{{image|}}}}}}|{{{obunene|frameless}}}|alt={{{alt|}}}]]}} | caption = {{{okunnyonnyola|{{{caption|}}}}}} | label1 = Erinnya ly’ennono | data1 = {{{erinnya_lyennono|{{{native_name|}}}}}} | label2 = Ennono y’erinnya | data2 = {{{ennono|{{{etymology|}}}}}} | label3 = Enkola | data3 = {{{enkola|{{{genre|}}}}}} | label4 = Obubonero bw’ekiseera | data4 = {{{obubonero|{{{signature|}}}}}} | label5 = Tempo | data5 = {{{tempo|}}} | label6 = Ebikozesebwa | data6 = {{{ebikozesebwa|{{{instruments|}}}}}} | label7 = Eyasooka okukitegeka | data7 = {{{eyasooka|{{{inventor|}}}}}} | label8 = Om//waka | data8 = {{{omwaka|{{{year|}}}}}} | label9 = Ensibuko | data9 = {{{ensibuko|{{{origin|}}}}}} | label10 = Amazina agaliraanye | data10 = {{{agaliraanye|{{{related_dances|}}}}}} }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> ekwkgc4ll2jog2oyasad01of8yzpjxp 75010 75006 2026-09-20T19:29:42Z MichealKal 6850 75010 wikitext text/x-wiki {{Infobox | bodyclass = vevent | title = {{{erinnya|{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}} | titleclass = summary | image = {{#if:{{{ekifaananyi|{{{image|}}}}}}|[[File:{{{ekifaananyi|{{{image|}}}}}}|{{{obunene|frameless}}}|alt={{{alt|}}}]]}} | caption = {{{okunnyonnyola|{{{caption|}}}}}} | label1 = Erinnya ly’ennono | data1 = {{{erinnya_lyennono|{{{native_name|}}}}}} | label2 = Ennono y’erinnya | data2 = {{{ennono|{{{etymology|}}}}}} | label3 = Enkola | data3 = {{{enkola|{{{genre|}}}}}} | label4 = Obubonero bw’ekiseera | data4 = {{{obubonero|{{{signature|}}}}}} | label5 = Tempo | data5 = {{{tempo|}}} | label6 = Ebikozesebwa | data6 = {{{ebikozesebwa|{{{instruments|}}}}}} | label7 = Eyasooka okukitegeka | data7 = {{{eyasooka|{{{inventor|}}}}}} | label8 = Om//waka | data8 = {{{omwaka|{{{year|}}}}}} | label9 = Ensibuko | data9 = {{{ensibuko|{{{origin|}}}}}} | label10 = Amazina agaliraanye | data10 = {{{agaliraanye|{{{related_dances|}}}}}} }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 3rnbtkwqb7m3g7qq2n84yz4dfrm341z 75027 75010 2026-09-20T20:18:14Z Fiktube 6272 Typo 75027 wikitext text/x-wiki {{Infobox | bodyclass = vevent | title = {{{erinnya|{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}} | titleclass = summary | image = {{#if:{{{ekifaananyi|{{{image|}}}}}}|[[File:{{{ekifaananyi|{{{image|}}}}}}|{{{obunene|frameless}}}|alt={{{alt|}}}]]}} | caption = {{{okunnyonnyola|{{{caption|}}}}}} | label1 = Erinnya ly’ennono | data1 = {{{erinnya_lyennono|{{{native_name|}}}}}} | label2 = Ennono y’erinnya | data2 = {{{ennono|{{{etymology|}}}}}} | label3 = Enkola | data3 = {{{enkola|{{{genre|}}}}}} | label4 = Obubonero bw’ekiseera | data4 = {{{obubonero|{{{signature|}}}}}} | label5 = Tempo | data5 = {{{tempo|}}} | label6 = Ebikozesebwa | data6 = {{{ebikozesebwa|{{{instruments|}}}}}} | label7 = Eyasooka okukitegeka | data7 = {{{eyasooka|{{{inventor|}}}}}} | label8 = Omwaka | data8 = {{{omwaka|{{{year|}}}}}} | label9 = Ensibuko | data9 = {{{ensibuko|{{{origin|}}}}}} | label10 = Amazina agaliraanye | data10 = {{{agaliraanye|{{{related_dances|}}}}}} }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 5zd2bckxb2znro10ij1kin73erq3n5j Template:Infobox amazina/doc 10 15916 75007 2026-09-20T19:18:10Z MichealKal 6850 Created page with "{{Infobox amazina | erinnya = Amaggunju | ekifaananyi = | okunnyonnyola = Abazinyi ba Amaggunju | erinnya_lyennono = Amaggunju | enkola = Amazina ga kinnansi | ensibuko = Buganda, Yuganda | omwaka = 1582 | agaliraanye = Bakisimba, Nankasa }}" 75007 wikitext text/x-wiki {{Infobox amazina | erinnya = Amaggunju | ekifaananyi = | okunnyonnyola = Abazinyi ba Amaggunju | erinnya_lyennono = Amaggunju | enkola = Amazina ga kinnansi | ensibuko = Buganda, Yuganda | omwaka = 1582 | agaliraanye = Bakisimba, Nankasa }} lqv72jqy3rstfcqxg6ctc96y0fqw0oi 75011 75007 2026-09-20T19:35:02Z MichealKal 6850 75011 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} {{Uses TemplateStyles|Template:Infobox/styles.css}} == Enkozesa == <template> {{Infobox amazina | erinnya = | ekifaananyi = | alt = | okunnyonnyola = | erinnya_lyennono = | ennono = | enkola = | obubonero = | tempo = | ebikozesebwa = | eyasooka = | omwaka = | ensibuko = | agaliraanye = }} </template> <pre> {{Infobox amazina | erinnya = | ekifaananyi = | alt = | okunnyonnyola = | erinnya_lyennono = | ennono = | enkola = | obubonero = | tempo = | ebikozesebwa = | eyasooka = | omwaka = | ensibuko = | agaliraanye = }} </pre> == Ekyokulabirako == <pre> {{Infobox amazina | erinnya = Amaggunju | enkola = Amazina ga kinnansi ga Baganda | ensibuko = [[Buganda]], [[Yuganda]] | omwaka = 1582 | eyasooka = Abantu b’ekika ky’Obutiko mu lubiri lwa [[Ssekaabaka Mulondo]] | ebikozesebwa = Obugoma, engoma ennene, [[engalabi]], ensaasi, endege | ennono = Endege zaateekebwa ku magulu okusanyusa omulangira }} </pre> <templatedata> { "description": "Infobox y’amazina", "params": { "erinnya": { "label": "Erinnya", "type": "string" }, "ekifaananyi": { "label": "Ekifaananyi", "type": "wiki-file-name" }, "alt": { "label": "Alt", "type": "string" }, "okunnyonnyola": { "label": "Okunnyonnyola", "type": "string" }, "erinnya_lyennono": { "label": "Erinnya ly’ennono", "type": "string" }, "ennono": { "label": "Ennono y’erinnya", "type": "string" }, "enkola": { "label": "Enkola", "type": "string" }, "obubonero": { "label": "Obubonero bw’ekiseera", "type": "string" }, "tempo": { "label": "Tempo", "type": "string" }, "ebikozesebwa": { "label": "Ebikozesebwa", "type": "string" }, "eyasooka": { "label": "Eyasooka okukitegeka", "type": "string" }, "omwaka": { "label": "Omwaka", "type": "string" }, "ensibuko": { "label": "Ensibuko", "type": "string" }, "agaliraanye": { "label": "Amazina agaliraanye", "type": "string" } }, "format": "block" } </templatedata> [[Category:Infobox templates]] 6tn3lnrf6z88vyhg6xa9a7h6u860bj8 75025 75011 2026-09-20T20:13:47Z MichealKal 6850 /* Enkozesa */ 75025 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} {{Uses TemplateStyles|Template:Infobox/styles.css}} == Enkozesa == {{Infobox amazina | erinnya = | ekifaananyi = | alt = | okunnyonnyola = | erinnya_lyennono = | ennono = | enkola = | obubonero = | tempo = | ebikozesebwa = | eyasooka = | omwaka = | ensibuko = | agaliraanye = }} </template> <pre> {{Infobox amazina | erinnya = | ekifaananyi = | alt = | okunnyonnyola = | erinnya_lyennono = | ennono = | enkola = | obubonero = | tempo = | ebikozesebwa = | eyasooka = | omwaka = | ensibuko = | agaliraanye = }} </pre> == Ekyokulabirako == <pre> {{Infobox amazina | erinnya = Amaggunju | enkola = Amazina ga kinnansi ga Baganda | ensibuko = [[Buganda]], [[Yuganda]] | omwaka = 1582 | eyasooka = Abantu b’ekika ky’Obutiko mu lubiri lwa [[Ssekaabaka Mulondo]] | ebikozesebwa = Obugoma, engoma ennene, [[engalabi]], ensaasi, endege | ennono = Endege zaateekebwa ku magulu okusanyusa omulangira }} </pre> <templatedata> { "description": "Infobox y’amazina", "params": { "erinnya": { "label": "Erinnya", "type": "string" }, "ekifaananyi": { "label": "Ekifaananyi", "type": "wiki-file-name" }, "alt": { "label": "Alt", "type": "string" }, "okunnyonnyola": { "label": "Okunnyonnyola", "type": "string" }, "erinnya_lyennono": { "label": "Erinnya ly’ennono", "type": "string" }, "ennono": { "label": "Ennono y’erinnya", "type": "string" }, "enkola": { "label": "Enkola", "type": "string" }, "obubonero": { "label": "Obubonero bw’ekiseera", "type": "string" }, "tempo": { "label": "Tempo", "type": "string" }, "ebikozesebwa": { "label": "Ebikozesebwa", "type": "string" }, "eyasooka": { "label": "Eyasooka okukitegeka", "type": "string" }, "omwaka": { "label": "Omwaka", "type": "string" }, "ensibuko": { "label": "Ensibuko", "type": "string" }, "agaliraanye": { "label": "Amazina agaliraanye", "type": "string" } }, "format": "block" } </templatedata> [[Category:Infobox templates]] su4m5di1rwmyn31fhjerut38tr5dli5 75026 75025 2026-09-20T20:14:28Z MichealKal 6850 /* Enkozesa */ 75026 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} {{Uses TemplateStyles|Template:Infobox/styles.css}} == Enkozesa == {{Infobox amazina | erinnya = | ekifaananyi = | alt = | okunnyonnyola = | erinnya_lyennono = | ennono = | enkola = | obubonero = | tempo = | ebikozesebwa = | eyasooka = | omwaka = | ensibuko = | agaliraanye = }} <pre> {{Infobox amazina | erinnya = | ekifaananyi = | alt = | okunnyonnyola = | erinnya_lyennono = | ennono = | enkola = | obubonero = | tempo = | ebikozesebwa = | eyasooka = | omwaka = | ensibuko = | agaliraanye = }} </pre> == Ekyokulabirako == <pre> {{Infobox amazina | erinnya = Amaggunju | enkola = Amazina ga kinnansi ga Baganda | ensibuko = [[Buganda]], [[Yuganda]] | omwaka = 1582 | eyasooka = Abantu b’ekika ky’Obutiko mu lubiri lwa [[Ssekaabaka Mulondo]] | ebikozesebwa = Obugoma, engoma ennene, [[engalabi]], ensaasi, endege | ennono = Endege zaateekebwa ku magulu okusanyusa omulangira }} </pre> <templatedata> { "description": "Infobox y’amazina", "params": { "erinnya": { "label": "Erinnya", "type": "string" }, "ekifaananyi": { "label": "Ekifaananyi", "type": "wiki-file-name" }, "alt": { "label": "Alt", "type": "string" }, "okunnyonnyola": { "label": "Okunnyonnyola", "type": "string" }, "erinnya_lyennono": { "label": "Erinnya ly’ennono", "type": "string" }, "ennono": { "label": "Ennono y’erinnya", "type": "string" }, "enkola": { "label": "Enkola", "type": "string" }, "obubonero": { "label": "Obubonero bw’ekiseera", "type": "string" }, "tempo": { "label": "Tempo", "type": "string" }, "ebikozesebwa": { "label": "Ebikozesebwa", "type": "string" }, "eyasooka": { "label": "Eyasooka okukitegeka", "type": "string" }, "omwaka": { "label": "Omwaka", "type": "string" }, "ensibuko": { "label": "Ensibuko", "type": "string" }, "agaliraanye": { "label": "Amazina agaliraanye", "type": "string" } }, "format": "block" } </templatedata> [[Category:Infobox templates]] rji9xaijrtn5o92yrxbejy1p0f7j8f0 Template:Infobox amawulire 10 15917 75013 2026-09-20T19:51:12Z MichealKal 6850 Created page with "{{Infobox | bodyclass = vcard | title = {{{erinnya|{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}} | titleclass = fn org | titlestyle = font-style: italic; | image = {{#if:{{{logo|}}}|[[File:{{{logo}}}|{{{logo_size|250x50px}}}|alt={{{logo_alt|}}}]]}} | caption = {{{logo_caption|}}} | image2 = {{#if:{{{ekifaananyi|{{{image|}}}}}}|[[File:{{{ekifaananyi|{{{image|}}}}}}|{{{obunene|{{{image_size|frameless}}}}}}|alt={{{alt|{{{image_alt|}}}}}}]]}} | caption2 = {{{okunnyonny..." 75013 wikitext text/x-wiki {{Infobox | bodyclass = vcard | title = {{{erinnya|{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}} | titleclass = fn org | titlestyle = font-style: italic; | image = {{#if:{{{logo|}}}|[[File:{{{logo}}}|{{{logo_size|250x50px}}}|alt={{{logo_alt|}}}]]}} | caption = {{{logo_caption|}}} | image2 = {{#if:{{{ekifaananyi|{{{image|}}}}}}|[[File:{{{ekifaananyi|{{{image|}}}}}}|{{{obunene|{{{image_size|frameless}}}}}}|alt={{{alt|{{{image_alt|}}}}}}]]}} | caption2 = {{{okunnyonnyola|{{{caption|}}}}}} | subheader = {{{motto|}}} | label1 = Erinnya ly’ennono | data1 = {{{erinnya_lyennono|{{{native_name|}}}}}} | label2 = Enkola | data2 = {{{enkola|{{{type|}}}}}} | label3 = Enfaanana | data3 = {{{enfaanana|{{{format|}}}}}} | label4 = Nnyini | data4 = {{{nnyini|{{{owner|{{{owners|}}}}}}}}} | label5 = Eyasooka | data5 = {{{eyasooka|{{{founder|{{{founders|}}}}}}}}} | label6 = Omuwandisi / Publisher | data6 = {{{omuwandisi|{{{publisher|}}}}}} | label7 = Omukulu w’ebiwandiiko | data7 = {{{omukulu|{{{chief_editor|{{{editor|}}}}}}}}} | label8 = Yatandikibwa | data8 = {{{yatandikibwa|{{{founded|}}}}}} | label9 = Yakoma okufulumya | data9 = {{{yakoma|{{{ceased_publication|}}}}}} | label10 = Olulimi | data10 = {{{olulimi|{{{language|}}}}}} | label11 = Ekitebe | data11 = {{{ekitebe|{{{headquarters|}}}}}} | label12 = Ekibuga | data12 = {{{ekibuga|{{{publishing_city|}}}}}} | label13 = Ensi | data13 = {{{ensi|{{{publishing_country|}}}}}} | label14 = Omuwendo ogufulumizibwa | data14 = {{{omuwendo|{{{circulation|}}}}}} | label15 = Ebeeyi | data15 = {{{ebeeyi|{{{price|}}}}}} | label16 = Amanya agaliraanye | data16 = {{{agaliraanye|{{{sister_newspapers|}}}}}} | label17 = ISSN | data17 = {{{issn|{{{ISSN|}}}}}} | label18 = Omukutu | data18 = {{{omukutu|{{{website|}}}}}} }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> f1gigki485a11qji0kvqo9thiz3cs9h Template:Infobox amawulire/doc 10 15918 75014 2026-09-20T19:51:38Z MichealKal 6850 Created page with "{{Documentation subpage}} == Enkozesa == <pre> {{Infobox amawulire | erinnya = | logo = | ekifaananyi = | okunnyonnyola = | erinnya_lyennono = | motto = | enkola = | enfaanana = | nnyini = | eyasooka = | omuwandisi = | omukulu = | yatandikibwa = | yakoma = | olulimi = | ekitebe = | ekibuga = | ensi = | omuwendo..." 75014 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} == Enkozesa == <pre> {{Infobox amawulire | erinnya = | logo = | ekifaananyi = | okunnyonnyola = | erinnya_lyennono = | motto = | enkola = | enfaanana = | nnyini = | eyasooka = | omuwandisi = | omukulu = | yatandikibwa = | yakoma = | olulimi = | ekitebe = | ekibuga = | ensi = | omuwendo = | ebeeyi = | agaliraanye = | issn = | omukutu = }} </pre> == Ekyokulabirako == <pre> {{Infobox amawulire | erinnya = Bukedde | enkola = Olupapula lw’amawulire olwa nnaku zonna | olulimi = Oluganda | ensi = Yuganda | ekibuga = Kampala }} </pre> [[Category:Infobox templates]] rcqozpyqtpcra67nid84bnjoe6kxghu 75015 75014 2026-09-20T19:54:51Z MichealKal 6850 75015 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} == Enkozesa == <pre> {{Infobox amawulire | erinnya = | logo = | ekifaananyi = | okunnyonnyola = | erinnya_lyennono = | motto = | enkola = | enfaanana = | omwaka = | nnyini = | eyasooka = | omuwandisi = | omukulu = | yatandikibwa = | yakoma = | olulimi = | ekitebe = | ekibuga = | ensi = | omuwendo = | ebeeyi = | agaliraanye = | issn = | omukutu = }} </pre> == Ekyokulabirako == <pre> {{Infobox amawulire | erinnya = Bukedde | enkola = Olupapula lw’amawulire olwa nnaku zonna | olulimi = Oluganda | ensi = Yuganda | ekibuga = Kampala }} </pre> [[Category:Infobox templates]] cndmsejy5jh8pordpt3cacfq8ek5px5 Category:Amawulire aga buli lunaku agafulumizibwa mu Yuganda 14 15919 75018 2026-09-20T20:00:42Z MichealKal 6850 Created page with "Olukalala lw’empapula z’amawulire ezifulumizibwa buli lunaku mu [[Yuganda]]. [[Category:Amawulire mu Yuganda]] [[Category:Empapula ezifulumizibwa mu Yuganda]]" 75018 wikitext text/x-wiki Olukalala lw’empapula z’amawulire ezifulumizibwa buli lunaku mu [[Yuganda]]. [[Category:Amawulire mu Yuganda]] [[Category:Empapula ezifulumizibwa mu Yuganda]] 8fp5xmtl2rj7khtdessg3sf1r6xm6f8 Category:Empapula ezifulumizibwa mu Yuganda 14 15920 75019 2026-09-20T20:01:12Z MichealKal 6850 Created page with "Empapula ezifulumizibwa mu Yuganda" 75019 wikitext text/x-wiki Empapula ezifulumizibwa mu Yuganda ljfgxvpbekvzdomtac2r1ewmzh9m0nq Category:Amawulire mu Yuganda 14 15921 75020 2026-09-20T20:01:50Z MichealKal 6850 Created page with "Amawulire mu Yuganda" 75020 wikitext text/x-wiki Amawulire mu Yuganda owan2yc3r5zabdprxj6iccjbdg68648 Noah Babadi Kasule 0 15922 75028 2026-09-21T04:02:11Z ESTHER NAKITENDE 9175 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1318754076|Noah Babadi Kasule]]" 75028 wikitext text/x-wiki  <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>  '''Noah Babadi Kasule''' (yazaalibwa 15 ogwokutaano 1985) [[Munnayuganda]] omuzannyi w'omupiira eyawummula nga mu kiseera kino akola ng'omutendesi wa dduyiro n'okukwata goola mu ttiimu y'eggwanga eya U-20, emanyiddwa nga Hippos.<ref>{{Cite web |last=Strack-Zimmermann |first=Benjamin |title=Noah Babadi Kasule (Player) |url=https://www.national-football-teams.com/player/6910/Noah_Babadi_Kasule.html |access-date=2025-10-25 |website=www.national-football-teams.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Noah Babadi Kasule - Profile and Statistics - SoccerPunter.com |url=https://www.soccerpunter.com/players/40962-Noah-Babadi-Kasule |access-date=2025-10-25 |website=www.soccerpunter.com |language=en-US}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Muyita |first=Joel |date=2024-09-16 |title=Matia Lule named new Uganda Hippos head coach |url=https://kawowo.com/2024/09/16/matia-lule-named-new-uganda-hippos-head-coach/ |access-date=2025-10-25 |website=Kawowo Sports |language=en-US}}</ref> == Omulimu == Kasule omupiira yagutandikira mu tiimu ya [[Kampala Capital City Authority FC|Kampala City Council]], yazannya okuva mu 2001 okutuuka mu 2005 mu 2006 yeegatta ku [[Uganda Revenue Authority SC]]. Mu 2007, Kasule yagenda e Armenia, gyeyamala emyaka ena(4) mu Banants era mu 2011 yeegatta ku kiraabu ya Gandzasar Kapan. Bwe yakomawo mu Uganda, yeegatta ku Saints FC (oluvannyuma eyatwalibwa UPDF FC),ng'eno ye kiraabu gye yasigalamu okutuusa lweyagenda mu sizoni ya 2017/18.<ref name=":0">{{Cite web |date=2021-02-20 |title=Mubiru, Kasule and Senyonjo were primarily holding midfielders |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/sports/soccer/mubiru-kasule-and-senyonjo-were-primarily-holding-midfielders-3298382 |access-date=2025-10-25 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Babadi keen to add experience to Saints |url=http://newvision-web-nuxt3.us-east-1.elasticbeanstalk.com/news/1437577/babadi-keen-add-experience-saints |access-date=2025-10-25 |website=New Vision}}</ref><ref>{{Cite web |last=Muyita |first=Joel |date=2017-07-12 |title=UPDF Football Club Release Six Players |url=https://chimpreports.com/updf-football-club-release-six-players/ |access-date=2025-10-25 |website=ChimpReports |language=en-US}}</ref> Ng'awumudde eby'okuzannya, Kasule yakyuka n’adda mu butendesi. Yafuuka omutendesi wa dduyiro n'okukwata ggoolo mu ttiimu y’eggwanga eya Uganda U-20, emanyiddwa nga Hippos, nga beetegekera empaka za CECAFA U-20 Championship eza 2024.<ref>{{Cite web |last=Abdusalam |first=Kigozi |date=2024-09-15 |title=Matia Lule handed Uganda Hippos for AFCON U20 Qualifiers |url=https://chimpreports.com/matia-lule-handed-uganda-hippos-for-afcon-u20-qualifiers/ |access-date=2025-10-25 |website=ChimpReports |language=en-US}}</ref><ref name=":1" /> == Ebibalo by’emirimu == === ku mutendera gwensi yonna === {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="3" |[[Uganda Cranes ettiimu y'eggwanga|Ttiimu y'eggwanga lya Uganda]] |- ! Omwaka ! Apps ! Goolo |- | 2001 | 3 | 0 |- | 2002 | 0 | 0 |- | 2003 | 4 | 0 |- | 2004 | 3 | 0 |- | 2005 | 3 | 0 |- | 2006 | 7 | 0 |- | 2007 | 5 | 0 |- | 2008 | 1 | 0 |- ! Okugatta ! 26 ! 0 |} ''Ebibalo ebituufu okuva ku mupiira ogwazannyibwa nga 31 ogwokutaano 2008.''<ref>{{Cite web |last=Strack-Zimmermann |first=Benjamin |title=Noah Babadi Kasule (Player) |url=https://www.national-football-teams.com/player/6910/Noah_Babadi_Kasule.html |access-date=2026-09-21 |website=www.national-football-teams.com |language=en}}</ref> == Byatuseeko n’Ebitiibwa == Yawangula Uganda Premier liigi ng'ali ne Uganda Revenue Authority SC (URA) mu '''2006''' ne '''2007.'''<ref name=":0" /> Yafuna ebikopo 26 mu ttiimu y’eggwanga ey’omupiira ya Uganda (“The Cranes”) wakati wa 2001–2008.<ref name=":0" /> Yaweebwa engule y’omuzannyi asinga obumanyirivu mu mpaka z’omupiira eza Moses Oloya eza 2021 (okusiimibwa mu mpaka z’abaazirwanako).<ref>{{Cite web |last=Isabirye |first=David |date=2021-10-11 |title=Jinja Veterans triumph in inaugural Moses Oloya Football Tournament |url=https://kawowo.com/2021/10/11/jinja-veterans-triumph-in-inaugural-moses-oloya-football-tournament/ |access-date=2025-10-25 |website=Kawowo Sports |language=en-US}}</ref> == Ebiwandiiko ebikozeseddwa == {{Reflist}} == Ebiyungo eby’ebweru == * Noah Babadi Kasule at National-Football-Teams.com * Noah Babadi Kasule at Soccerway [[Category:Abantu Abalamu]] [[Category:Abazalibwa mu 1985]] [[Category:Abazanyi ba Kampala Capital City Authority FC]] bhugjkxhj14x3iqqrnavgz7723w6ewi 75029 75028 2026-09-21T04:05:26Z ESTHER NAKITENDE 9175 75029 wikitext text/x-wiki {{databox}} <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>  '''Noah Babadi Kasule''' (yazaalibwa 15 ogwokutaano 1985) [[Munnayuganda]] omuzannyi w'omupiira eyawummula nga mu kiseera kino akola ng'omutendesi wa dduyiro n'okukwata goola mu ttiimu y'eggwanga eya U-20, emanyiddwa nga Hippos.<ref>{{Cite web |last=Strack-Zimmermann |first=Benjamin |title=Noah Babadi Kasule (Player) |url=https://www.national-football-teams.com/player/6910/Noah_Babadi_Kasule.html |access-date=2025-10-25 |website=www.national-football-teams.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Noah Babadi Kasule - Profile and Statistics - SoccerPunter.com |url=https://www.soccerpunter.com/players/40962-Noah-Babadi-Kasule |access-date=2025-10-25 |website=www.soccerpunter.com |language=en-US}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Muyita |first=Joel |date=2024-09-16 |title=Matia Lule named new Uganda Hippos head coach |url=https://kawowo.com/2024/09/16/matia-lule-named-new-uganda-hippos-head-coach/ |access-date=2025-10-25 |website=Kawowo Sports |language=en-US}}</ref> == Omulimu == Kasule omupiira yagutandikira mu tiimu ya [[Kampala Capital City Authority FC|Kampala City Council]], yazannya okuva mu 2001 okutuuka mu 2005 mu 2006 yeegatta ku [[Uganda Revenue Authority SC]]. Mu 2007, Kasule yagenda e Armenia, gyeyamala emyaka ena(4) mu Banants era mu 2011 yeegatta ku kiraabu ya Gandzasar Kapan. Bwe yakomawo mu Uganda, yeegatta ku Saints FC (oluvannyuma eyatwalibwa UPDF FC),ng'eno ye kiraabu gye yasigalamu okutuusa lweyagenda mu sizoni ya 2017/18.<ref name=":0">{{Cite web |date=2021-02-20 |title=Mubiru, Kasule and Senyonjo were primarily holding midfielders |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/sports/soccer/mubiru-kasule-and-senyonjo-were-primarily-holding-midfielders-3298382 |access-date=2025-10-25 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Babadi keen to add experience to Saints |url=http://newvision-web-nuxt3.us-east-1.elasticbeanstalk.com/news/1437577/babadi-keen-add-experience-saints |access-date=2025-10-25 |website=New Vision}}</ref><ref>{{Cite web |last=Muyita |first=Joel |date=2017-07-12 |title=UPDF Football Club Release Six Players |url=https://chimpreports.com/updf-football-club-release-six-players/ |access-date=2025-10-25 |website=ChimpReports |language=en-US}}</ref> Ng'awumudde eby'okuzannya, Kasule yakyuka n’adda mu butendesi. Yafuuka omutendesi wa dduyiro n'okukwata ggoolo mu ttiimu y’eggwanga eya Uganda U-20, emanyiddwa nga Hippos, nga beetegekera empaka za CECAFA U-20 Championship eza 2024.<ref>{{Cite web |last=Abdusalam |first=Kigozi |date=2024-09-15 |title=Matia Lule handed Uganda Hippos for AFCON U20 Qualifiers |url=https://chimpreports.com/matia-lule-handed-uganda-hippos-for-afcon-u20-qualifiers/ |access-date=2025-10-25 |website=ChimpReports |language=en-US}}</ref><ref name=":1" /> == Ebibalo by’emirimu == === ku mutendera gwensi yonna === {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="3" |[[Uganda Cranes ettiimu y'eggwanga|Ttiimu y'eggwanga lya Uganda]] |- ! Omwaka ! Apps ! Goolo |- | 2001 | 3 | 0 |- | 2002 | 0 | 0 |- | 2003 | 4 | 0 |- | 2004 | 3 | 0 |- | 2005 | 3 | 0 |- | 2006 | 7 | 0 |- | 2007 | 5 | 0 |- | 2008 | 1 | 0 |- ! Okugatta ! 26 ! 0 |} ''Ebibalo ebituufu okuva ku mupiira ogwazannyibwa nga 31 ogwokutaano 2008.''<ref>{{Cite web |last=Strack-Zimmermann |first=Benjamin |title=Noah Babadi Kasule (Player) |url=https://www.national-football-teams.com/player/6910/Noah_Babadi_Kasule.html |access-date=2026-09-21 |website=www.national-football-teams.com |language=en}}</ref> == Byatuseeko n’Ebitiibwa == Yawangula Uganda Premier liigi ng'ali ne Uganda Revenue Authority SC (URA) mu '''2006''' ne '''2007.'''<ref name=":0" /> Yafuna ebikopo 26 mu ttiimu y’eggwanga ey’omupiira ya Uganda (“The Cranes”) wakati wa 2001–2008.<ref name=":0" /> Yaweebwa engule y’omuzannyi asinga obumanyirivu mu mpaka z’omupiira eza Moses Oloya eza 2021 (okusiimibwa mu mpaka z’abaazirwanako).<ref>{{Cite web |last=Isabirye |first=David |date=2021-10-11 |title=Jinja Veterans triumph in inaugural Moses Oloya Football Tournament |url=https://kawowo.com/2021/10/11/jinja-veterans-triumph-in-inaugural-moses-oloya-football-tournament/ |access-date=2025-10-25 |website=Kawowo Sports |language=en-US}}</ref> == Ebiwandiiko ebikozeseddwa == {{Reflist}} == Ebiyungo eby’ebweru == * Noah Babadi Kasule at National-Football-Teams.com * Noah Babadi Kasule at Soccerway [[Category:Abantu Abalamu]] [[Category:Abazalibwa mu 1985]] [[Category:Abazanyi ba Kampala Capital City Authority FC]] 6ytr2x59szcekvhir6472otgs2b6rip Template:Infobox engeri y'okuggyamu olubuto 10 15923 75030 2026-09-21T06:07:23Z MichealKal 6850 Created page with "{{Infobox | autoheaders = yes | title = {{{erinnya|{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}} | subheader = {{{erinnya_eddala|{{{AKA/Abbreviation|}}}}}} | header1 = Ebyafaayo | label2 = Enkola | data2 = {{{enkola|{{{Abortion_type|}}}}}} | label3 = Yasooka okukozesebwa | data3 = {{{yasooka|{{{Date_first_use|}}}}}} | label4 = Yakoma okukozesebwa | data4 = {{{yakoma|{{{Date_last_use|}}}}}} | label5 = Ebbanga ly’olubuto | data5 = {{{ebbanga|{{{Gestational_age|}}}}..." 75030 wikitext text/x-wiki {{Infobox | autoheaders = yes | title = {{{erinnya|{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}} | subheader = {{{erinnya_eddala|{{{AKA/Abbreviation|}}}}}} | header1 = Ebyafaayo | label2 = Enkola | data2 = {{{enkola|{{{Abortion_type|}}}}}} | label3 = Yasooka okukozesebwa | data3 = {{{yasooka|{{{Date_first_use|}}}}}} | label4 = Yakoma okukozesebwa | data4 = {{{yakoma|{{{Date_last_use|}}}}}} | label5 = Ebbanga ly’olubuto | data5 = {{{ebbanga|{{{Gestational_age|}}}}}} | header6 = Enkozesa | data7 = {{{okunnyonnyola|{{{Usage_notes|}}}}}} | label8 = Yuganda | data8 = {{#if:{{{Use_UG%|}}}|{{{Use_UG%}}}% ({{{Use_UG_date|}}})}} | label9 = Australia | data9 = {{#if:{{{Use_AU%|}}}|{{{Use_AU%}}}% ({{{Use_AU_date|}}})}} | label10 = Canada | data10 = {{#if:{{{Use_CA%|}}}|{{{Use_CA%}}}% ({{{Use_CA_date|}}})}} | label11 = Bungereza | data11 = {{#if:{{{Use_EW%|}}}|{{{Use_EW%}}}% ({{{Use_EW_date|}}})}} | label12 = Amerika | data12 = {{#if:{{{Use_US%|}}}|{{{Use_US%}}}% ({{{Use_US_date|}}})}} | header13 = Eby’obujjanjabi | data14 = {{{ebyobujjanjabi|{{{Medical_notes|}}}}}} }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> kx23w6jsdg7pwb5ujook6byb7mm2dpm 75032 75030 2026-09-21T06:09:38Z MichealKal 6850 75032 wikitext text/x-wiki {{Infobox | autoheaders = yes | title = {{{erinnya|{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}} | subheader = {{{erinnya_eddala|{{{AKA/Abbreviation|}}}}}} | header1 = Ebyafaayo | label2 = Enkola | data2 = {{{enkola|{{{Abortion_type|}}}}}} | label3 = Yasooka okukozesebwa | data3 = {{{yasooka|{{{Date_first_use|}}}}}} | label4 = Yakoma okukozesebwa | data4 = {{{yakoma|{{{Date_last_use|}}}}}} | label5 = Ebbanga ly’olubuto | data5 = {{{ebbanga|{{{Gestational_age|}}}}}} | header6 = Enkozesa | data7 = {{{okunnyonnyola|{{{Usage_notes|}}}}}} | label8 = Yuganda | data8 = {{#if:{{{Use_UG%|}}}|{{{Use_UG%}}}% ({{{Use_UG_date|}}})}} | label9 = Australia | data9 = {{#if:{{{Use_AU%|}}}|{{{Use_AU%}}}% ({{{Use_AU_date|}}})}} | label10 = Canada | data10 = {{#if:{{{Use_CA%|}}}|{{{Use_CA%}}}% ({{{Use_CA_date|}}})}} | label11 = Bungereza | data11 = {{#if:{{{Use_EW%|}}}|{{{Use_EW%}}}% ({{{Use_EW_date|}}})}} | label12 = Amerika | data12 = {{#if:{{{Use_US%|}}}|{{{Use_US%}}}% ({{{Use_US_date|}}})}} | header13 = Eby’obujjanjabi | data14 = {{{ebyobujjanjabi|{{{Medical_notes|}}}}}} }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> == Ekyokulabirako == {{Infobox engeri y'okuggyamu olubuto | erinnya = Vacuum aspiration | enkola = Ey’okulongoosa | yasooka = | ebbanga = }} 6ge11r7h7oyrtqolnh0zmfnz78ogx8x 75033 75032 2026-09-21T06:10:02Z MichealKal 6850 75033 wikitext text/x-wiki {{Infobox | autoheaders = yes | title = {{{erinnya|{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}} | subheader = {{{erinnya_eddala|{{{AKA/Abbreviation|}}}}}} | header1 = Ebyafaayo | label2 = Enkola | data2 = {{{enkola|{{{Abortion_type|}}}}}} | label3 = Yasooka okukozesebwa | data3 = {{{yasooka|{{{Date_first_use|}}}}}} | label4 = Yakoma okukozesebwa | data4 = {{{yakoma|{{{Date_last_use|}}}}}} | label5 = Ebbanga ly’olubuto | data5 = {{{ebbanga|{{{Gestational_age|}}}}}} | header6 = Enkozesa | data7 = {{{okunnyonnyola|{{{Usage_notes|}}}}}} | label8 = Yuganda | data8 = {{#if:{{{Use_UG%|}}}|{{{Use_UG%}}}% ({{{Use_UG_date|}}})}} | label9 = Australia | data9 = {{#if:{{{Use_AU%|}}}|{{{Use_AU%}}}% ({{{Use_AU_date|}}})}} | label10 = Canada | data10 = {{#if:{{{Use_CA%|}}}|{{{Use_CA%}}}% ({{{Use_CA_date|}}})}} | label11 = Bungereza | data11 = {{#if:{{{Use_EW%|}}}|{{{Use_EW%}}}% ({{{Use_EW_date|}}})}} | label12 = Amerika | data12 = {{#if:{{{Use_US%|}}}|{{{Use_US%}}}% ({{{Use_US_date|}}})}} | header13 = Eby’obujjanjabi | data14 = {{{ebyobujjanjabi|{{{Medical_notes|}}}}}} }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> kx23w6jsdg7pwb5ujook6byb7mm2dpm Template:Infobox engeri y'okuggyamu olubuto/doc 10 15924 75031 2026-09-21T06:07:41Z MichealKal 6850 Created page with "{{Documentation subpage}} == Enkozesa == <pre> {{Infobox engeri y'okuggyamu olubuto | erinnya = | erinnya_eddala = | enkola = | yasooka = | yakoma = | ebbanga = | okunnyonnyola = | Use_UG% = | Use_UG_date = | ebyobujjanjabi = }} </pre> [[Category:Infobox templates]]" 75031 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} == Enkozesa == <pre> {{Infobox engeri y'okuggyamu olubuto | erinnya = | erinnya_eddala = | enkola = | yasooka = | yakoma = | ebbanga = | okunnyonnyola = | Use_UG% = | Use_UG_date = | ebyobujjanjabi = }} </pre> [[Category:Infobox templates]] srpddjayrb35ynsseruay6h54bgmv2k 75034 75031 2026-09-21T06:10:53Z MichealKal 6850 /* Enkozesa */ 75034 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} == Enkozesa == <pre> {{Infobox engeri y'okuggyamu olubuto | erinnya = | erinnya_eddala = | enkola = | yasooka = | yakoma = | ebbanga = | okunnyonnyola = | Use_UG% = | Use_UG_date = | ebyobujjanjabi = }} </pre> == Ekyokulabirako == {{Infobox engeri y'okuggyamu olubuto | erinnya = Vacuum aspiration | enkola = Ey’okulongoosa | yasooka = | ebbanga = }} [[Category:Infobox templates]] nj38iyfh56pgxivm68c98urbcjaeowo Category:Bassaabaduumizi ba Poliisi (Yuganda) 14 15925 75035 2026-09-21T07:23:36Z MichealKal 6850 Created page with "Abantu abaweereza nga [[Ssaabaduumizi w'Ekirembawazo(Inspector General of Police)|Ssaabaduumizi wa Poliisi]] mu [[Yuganda]]. [[Category:Poliisi ya Yuganda]] [[Category:Abakungu ba gavumenti mu Yuganda]]" 75035 wikitext text/x-wiki Abantu abaweereza nga [[Ssaabaduumizi w'Ekirembawazo(Inspector General of Police)|Ssaabaduumizi wa Poliisi]] mu [[Yuganda]]. [[Category:Poliisi ya Yuganda]] [[Category:Abakungu ba gavumenti mu Yuganda]] omgfxyyn2kcdgi2gkz6fyu4znpwhb18 Category:Poliisi ya Yuganda 14 15926 75037 2026-09-21T07:25:43Z MichealKal 6850 Created page with "Poliisi ya Yuganda" 75037 wikitext text/x-wiki Poliisi ya Yuganda hatzvqoillti114muatls1c1nea1t6p Category:Abakungu ba gavumenti mu Yuganda 14 15927 75038 2026-09-21T07:26:04Z MichealKal 6850 Created page with "Abakungu ba gavumenti mu Yuganda" 75038 wikitext text/x-wiki Abakungu ba gavumenti mu Yuganda 07fr1xefm2e2p9bo0g53f6tbpgkord0