Wikipedia lgwiki https://lg.wikipedia.org/wiki/Olupapula_Olusooka MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter Media Special Talk User User talk Wikipedia Wikipedia talk File File talk MediaWiki MediaWiki talk Template Template talk Help Help talk Category Category talk TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 22 (ennamba) 0 2805 75408 69227 2026-09-26T10:38:51Z Giumi Chris 11853 added citation and removed external link 75408 wikitext text/x-wiki {{databox}} 22 (amakumi abiri mu bbiri) ye namba ey’obutonde egoberera [[21 (ennamba)|21]] n’ekulembera [[23 (ennamba)|23]].<ref>{{Cite journal |last=Ardenne |first=M. |last2=Reitnauer |first2=P. G. |date=1975-09 |title=[Demonstration of tumor inhibiting properties of a strongly immunostimulating low-molecular weight substance. Comparative studies with ifosfamide on the immuno-labile DS carcinosarcoma. Stimulation of the autoimmune activity for approx. 20 days by BA 1, a N-(2-cyanoethylene)-urea. Novel prophylactic possibilities] |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22 |journal=Arzneimittel-Forschung |volume=25 |issue=9 |pages=1369–1379 |issn=0004-4172 |pmid=22}}</ref> == Mu kubala == 22 ye namba ya semiprime,<ref>{{Cite OEIS|sequencenumber=A001358}}</ref> namba ya Smith, ne namba ya Erdős–Woods.<ref>{{Cite OEIS|A006753|Smith numbers|access-date=2016-05-31}}</ref><ref>{{Cite OEIS|A059756|Erdős-Woods numbers|access-date=2016-05-31}}</ref> <math>{\displaystyle {\frac {22}{7}}=3.14{\color {red}28}\ldots }</math> ye kugerageranya okukozesebwa ennyo okwa namba etali irrational number ''{{pi}}'', omugerageranyo gw’enkulungo y’enkulungo ku dayamita yaayo. 22 esobola okusomebwa nga "biri biri", nga eno ye nsonga (look-and-say function) yokka etakyukakyuka eya John Conway.<ref>{{Cite OEIS|A010861|Look-and-say constant sequence 22|access-date=2022-07-21}}</ref> Ennamba 22 erabika nnyo mu bibinja ebitali bimu. Ekibinja kya Mathieu M<sub>22</sub> kye kimu ku bibinja 26 eby’enjawulo ebikoma (sporadic finite simple groups), etegeezebwa nga ekifaananyi ky’enkyukakyuka 3 ku nsonga 22.<ref>{{Cite web |last=Weisstein |first=Eric W. |title=Mathieu Groups |url=https://mathworld.wolfram.com/MathieuGroups.html |access-date=2022-07-02 |website=mathworld.wolfram.com |language=en}}</ref> Waliwo ne apeirohedra 22 eza bulijjo.<ref>{{Citation|last=Coxeter|first=H.S.M.|title=Regular Complex Polytopes|page=140|year=1991|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-39490-2|authorlink=Harold Scott MacDonald Coxeter}}</ref> == Mu buwangwa ne mu ddiini == 22 nnamba enkulu mu by’ennamba.<ref>{{Cite book |last=Sharp |first=Damian |year=2001 |title=Simple Numerology: A Simple Wisdom book (A Simple Wisdom Book series) |publisher=Red Wheel |isbn=978-1-57324-560-9 |page=7 |language=English}}</ref> Waliwo kaadi 22 mu ddeeke ya kaadi eza Arcana ezikozesebwa mu buwangwa bwa tarot, wadde nga zitera okuba n’ennamba 0-21. == Mu bintu ebirala == * Waliwo amino asidi 22 eziwandiikiddwa mu buzaale mu bulamu bwonna obumanyiddwa ezikola obutoffaali mu kiseera ky’okuvvuunula RNA.<ref>{{cite journal |vauthors=Ambrogelly A, Palioura S, Söll D |date=January 2007 |title=Natural expansion of the genetic code |journal=Nature Chemical Biology |volume=3 |issue=1 |pages=29–35 |doi=10.1038/nchembio847 |pmid=17173027}}</ref> * Mu lujegere mulimu yaadi 22.<ref>{{Cite web |title=Definition of CHAIN |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/chain |access-date=2020-08-19 |website=www.merriam-webster.com |language=en |quote=a unit of length equal to 66 feet}}</ref> * Catch-22 (1961), ekitabo kya Joseph Heller, n'okukyusibwa kwayo mu firimu mu 1970 byavaamu okwolesebwa kw'ensonga "catch-22".<ref>{{Cite web |title=Definition of CATCH-22 |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/catch-22 |access-date=2020-08-12 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}</ref> * 22 equal temperament ye microtonal tuning temperament eyettanirwa ennyo olw’okugerageranya kwayo okulungi okw’obutafaanagana bwa harmonic (harmonic intervals), naddala obw’enjawulo obw’amazzi (septimal intervals). * Mu lulimi Olufaransa, "22" ekozesebwa ng'ekigambo okulabula ku kujja kwa poliisi (mu ngeri entuufu "22, v'là les flics !", mu Lungereza: "5-0! Cops!") * Mu kalulu ne bingo mu Spain, 22 eyitibwa los dos patitos, ‘obubaata obutono obubbiri’ oluvannyuma lw’engeri gye labikaamu.<ref name="Cuartas">{{Cite news |last1=Cuartas |first1=Javier |date=1990-01-05 |title=La suerte de los dos patitos |trans-title=The luck of the two little ducks |url=https://elpais.com/diario/1990/01/06/agenda/631580402_850215.html |access-date=17 September 2020 |work=El País |location=Oviedo |language=es}}</ref><ref name="Sanz">{{Cite web |last1=Sanz |first1=Elena |date=26 April 2010 |title=Los dos patitos, la niña bonita, la mala pata... |url=https://www.muyinteresante.es/cultura/arte-cultura/articulo/los-dos-patitos-la-nina-bonita-la-mala-pata |access-date=17 September 2020 |website=Muy Interesante |language=es |quote=Lo más normal es que el nombre tuviera que ver con la forma del número. Por ejemplo, el 11 era las banderillas, y el 22, los dos patitos o las monjas arrodilladas.}}</ref> == Laba ne == * [[21 (ennamba)|21]] * [[23 (ennamba)|23]] * [[24 (ennamba)|24]] == Ebijuliziddwa == == Ebijuliziddwa ebweeru == * Ennamba 22 ku The Database of Number Correlations. * Sayansi w’empisa ennungi. [[Category:Ennamba]] kisono7v4tstonw8ijqta483tf9t2iw 24 (ennamba) 0 2890 75425 53349 2026-09-26T10:42:19Z Morgan jonathan 11855 75425 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Amakumi abiri mu nnya (24)''', [[Entababutonde|ennamba]] (amakumi n'ensuusuuba). [[Category:Ennamba]] mf6nhazcjc2dxr0mja4uh40hsf5drwy Survival of the Fattest (okunyigiriza Kwa Nagwano) 0 3129 75413 30651 2026-09-26T10:39:33Z Wiki.lukron 11854 removed external link. 75413 wikitext text/x-wiki '''Survival of the Fattest (Okunyigiriza kwa Nagwano)''' ekibumbe kino kyakalenzi kanywalufu oba kayite akayala,nga kakongoze ekkazi linagwadda era ekibumbe kino nakyo kyakolwa Jens Galschiøt,ne Lars Calmar,mu 2002, nga kabonero akalaga obutenkaya mungabana yebikozesebwa munsi eno. [[File:Survival_of_the_fattest.jpg|thumb|in China 2005]] == Ekibumbe no Bubonero == Mitta 3.5 obuwanvu bwekibumbe kino nga kyakolwa mukikomo mumwaka 2002 era kiraga ogukazi gunagwadda nga Guzungu ngagukongojebwa akalenzi akayala ennyo era nga ko kava munsi zabakadugala oba Abafirika.Gunagwano guno ngagukute minzani mumuno gwagwo ogwadyo akbonero akalaga obwenkanya,naye guzibiriza amasso okwefura nampurilazibi okutwarila amateeka mungalo nokweyagariza gwogwoka. Ekibumbe kino kisindika obubaka eri babinyonkondo munsi yonna,era nokwongera okujukiza banagwano mukuvabira kwebavabiramu ngate eliyo,abelya enkuta no kuffa munsi ezikyakula.Kubutalibwenkanya nkungabanya yebikozesebwa munsi,abazungu munsi zabwe bali bulungi nnyo,era banyigiriza nnyo abavu mubyensubuligana munsi.Ensi engagga zibinika omusolo kubye baguza abavu ate bo'bwebatuka okugula nebabagyerega nga babagula obussente butuno nnyo.<ref>http://www.aidoh.dk/new-struct/About-Jens-Galschiot/CV.pdf the official CV of Jens Galschiot</ref> == Omwoleso ku COP15 == Mu 2009 ku (cop15) kyekyasilisidwa wali wagulu ekigwayo nti"15th Climate Change Conference"ogwo gwali mwoleso ogwomulungi ogwekuumi netaano([[2009 United Nations Climate Change Conference|COP15]]), Jens Galschiot yayolesa ekibumbe ekilala mumannya [[SevenMeters(Mitta Musanvu)]],naye nga "Survival of the Fattest" (Okunyigiriza kwa Nagwano)kyekyasinga okwata abantu omubabiro. Survival of the Fattest(Okunyigiriza Kwa Nagwano) kyatekwa kumwalo gwa Copenhagen,okurilana ekibumbe ekimanyidwa ennyo eDenmark ekiyitibwa next to"The Little Mermaid".Ekibumbe "The Little Mermaid"kyakolwa ngabasinsira ku lugero lwo mussajja omuwandisi we ngero omu Denmark ayitibwa Hans Christian Andersen. "The Little Mermaid"kyafuka kijukizo kyansi ya Denmark era nga kigambibwa nti buli mwaka kirabwa abalambuzi abawera akakade akalamba. Okuteeka ekibumbe kino mumazzi next to The Little Mermaid, Galschiot yali mukakafu nti eno manduso okutwala obubaka bwe bweyayisa mukibumbe kye, eri ensi yonna.Ekikolwa kino kyasisimula abatesa era nebatandika okutunurila ebigendelerwa byensi zinagwadda mu lukiko lwe nkyukakyuka zobudde munsi"Climate Change".<ref>https://web.archive.org/web/20120126151107/http://art-for-a-change.com/blog/2009/12/cop15-survival-of-the-fattest.html an article from art-for-a-change.com</ref> ==Laba Nawano== * [[Jens Galschiot]] * [[My inner beast(Omutima Gwefubitizi)]] * [[The Color Orange( Langi Ya Kakyungwa)]] * [[Pillar of shame( Empagi yo Buswavu)]] * [[Fundamentalism(Okwesukulumya)]] == Ebijuliziddwa == {{Reflist}} [[Category:Danish sculptors]] [[Category:Danish human rights activists]] [[Category:Environmental conferences]] [[Category:2009 in the environment]] e6umm7och5myofpylmjzwy4frgl4ej9 Luganda 0 3495 75400 75064 2026-09-26T10:37:03Z DEPIARZ 11865 Removed Link 75400 wikitext text/x-wiki {{Infobox lulimi | erinnya = Oluganda | erinnya_lyennono = Oluganda | eggwanga = [[Yuganda]] | ekitundu = [[Buganda]] | abayogera = | enkola = Niger–Congo | ennyiriri = Niger–Congo | ennyiriri2 = Bantu | ennyiriri3 = Great Lakes Bantu | ennukuta = Latin | iso1 = lg | iso2 = lug | iso3 = lug }} [[File:Flag of Uganda.svg|thumb|225x225px|uganda national flag]] '''Luganda/Oluganda''' lwe lulimi olwogerwa [[baganda|Abaganda]] e [[Yuganda]]. Oluganda lukozesebwa nnyo mu masekkati ga Yuganda. Lwe lulimi olukozesebwa okusinga mu nsi ya Yuganda. Olugaganda luva ku linnya ly'Abaganda, abalwogera okuva edda nnyo. Olw'okuba ebibuga ebikulu ebya Yuganda mu myaka gyonna bisangibwa mu [[Buganda]], olulimi lwayambuka nnyo mu byetaagisa mu Yuganda yonna, kuba kati lukozesebwa nnyo mu by'obusuubuzi mu maduuka, ne mu butale obw'enjawulo mu Yuganda. Abantu abasinga okwogera Oluganda bava mu masekkati ga Yuganda okuli ebifo eby'enjawulo nga Kampala, Mukono, Kayunga, Masaka, Kalangala, Mpigi, Sembabule, n'ebilala. == Ebijuliziddwa == * ''The Word in Luganda'', by Larry M. Hyman & Francis X. Katamba * An excellent online summary of the Luganda language can be found at <nowiki>https://web.archive.org/web/20101124071115/http://www.buganda.com/luganda.htm</nowiki>. * Luganda–English Dictionary * The website of a team developing Luganda language capability for computers is at <nowiki>https://web.archive.org/web/20080209115256/http://www.kizito.uklinux.net/</nowiki> * <nowiki>https://web.archive.org/web/20110727163222/http://www.panafril10n.org/wikidoc/pmwiki.php/PanAfrLoc/Ganda</nowiki> PanAfrican L10n page on Ganda [[Category:Lulimi]] [[Category:Ebitundu bya Uganda eby'enjawulo]] [[Category:Buganda]] tgsnk8gr2srgkz467ww85dqu3vshhz4 ENTOBAZI 0 3631 75421 55776 2026-09-26T10:41:20Z Elaju 11867 added a citation #WUCBU26 75421 wikitext text/x-wiki {{Databox}} [[File:Fog over papyrus reeds in a swamp in western Uganda.jpg|thumb|olutobazi]] ENTOBAZI {WETLANDS} N’ ETEEKA ERYAKOLEBWA OKUSOBOLA OKUKUUMA N’OKULABIRIRA ENTOBAZI ERYA LUKUMI MU KYENDA MU ETAANO -1995 MU {UGANDA}<ref>{{Cite web |title=UARISTS {{!}} |url=https://naroinfohub.naro.go.ug/RepDetails?pn=1005 |access-date=2026-09-26 |website=naroinfohub.naro.go.ug}}</ref> { NATIONAL POLICY FOR THE CONSERVATION AND MANAGEMENT OF WETLAND RESOUCRES IN UGANDA} <ref>{{Cite web |title=National Policy for the Conservation and Management of Wetland Resources, 1995 {{!}} UNEP Law and Environment Assistance Platform |url=https://leap.unep.org/en/countries/ug/national-legislation/national-policy-conservation-and-management-wetland-resources |access-date=2026-09-26 |website=leap.unep.org}}</ref> Eteeka lino lyabagibwa minisitule evunanyizjbwa ku’butonde bwensi. Enyanjula Entobazi tuzingiramu ebidibba, emigga, ebiibira, enyanja,era nga bino byamugaso nnyo. Abantu abasinga beyunye nnyo entobazi olw’emigaso emingi zebiyina era nga abantu abamu bakozesa entobazi zino kubanga basobola okujjamu ebintu ebisoobola okuzimba, ebintu ebisoobola okukozesebwa mu kuluka nga enjulu eziruka ebibbo, ensansa eziruka emikeeka, ebitoogo ebiruka ebiwempe, n’ebintu ebirala bingi ebiyinza okukolebwa mu bintu ebisangibwa mu’ntobazi. Ebiibira nabyo emirundi egisinga tuyinza okubitwalira mu’ntobazi kubanga emigga egisinga n’enzizzi bitandiikira mu biibira. Ebiibira bino biyina emigaso mingi okugeeza tujjamu emmere, biyamba okuyonja empeewo, bituteerekera ebisolo byaffe, tujjamu ebintu ebikozesebwa mu ‘makolero g’ebibajje. Ate mu m’igga namwo tusangamu ebyenyanja n’ebisolo ebirala ebisangibwa mu mazzi. Mu 1986, abakkugu balambiika nti embeera y’emigga n’ebiibira yali ekosebbwa nnyo era nga emirimu tegigenda bulungi, era n’obutonde bw’ensi bwaali tebufiibwako nakamu. Mu kiseera ekyo wabagibwawo amateeka agakugira abantu obutayoonona butonde bw’nsi mu 1995, gamba nga okuzimba mu ‘ntobazi n’okulima mu’ntobazi. Amateeka gano gabagibwa okusoboola okukendeeza okwongera okwonoona obutonde era gagenderela okuteekawo enkola obutonde bw’esi gye bwaali bulina okukuumibwa okusoobola okuyamba abantu abensangi ezo, abensangi zino okuzikozesa mu nnkulakulana ate era ne mubiseera eby’omumaa nabo okuzisanga n’ekibasobozesa okuzikozesa obulungi {Sustainable Development} Amateeka gano gagendererwa kwongera ku migaso gy’obutonde nga mwotwalidde n’entobazi. Emigaso gy’entobazi Emigaso gino giyinza okwawulibwamu mu bitti bibbiri: Ejateekebwawo obutonde {ecological} N’Abantu gy’ebafunnyemu omugaso {social – economical} Entobazi ziyamba amazzi okubeera awamu era kiyamba ebimera okufunna amazzi. Entobazi ziyamba ettaka obutakulukuta naddala nga waliwo emiti. Emiti gino giyamba okukwata ettaka eryalikulukuse. Entobazi zikuuma ebimera n’ebisolo ebisangibwamu mu mbeera ennungi. Mu ntobazi tufunamu ebitoogo eby’eyambisibwa mu kuluka ebintu by’emikono nga okuluka emikeeka, ebibbo, tufuna enjulu era n’emiti egiyinza okukozesebwa mu kuzimba. Mu ntobazi tufunamu ebyenyanja ebituyamba okutuzamu amanyi. Ebisolo ebisinga bitwalibwa ku ntobazi nebisobola okufuna eky’okuzza eri omumwa naddala mu budde obw’ekkyeeya. Entobazi zituwa amazzi agatuyambako mu makolero , mu birime era n’ebisolo. Abalambuzi bajja nnyo okulaba entobazi zino era nebasasula ssente okusoboola okuzilaba, kino kiyamba nnyo eggwanga okulakkulanna. Newankubadde entobazi zirina emigaso mingi, naye ate era n’ebizibu ebisangibwamu biyitirivu. Abantu abasinga tebamanyi mugaso gwa ntobazi era bazonoona nga bazijjawo n’ebazimbamu amayumba n’okulima emmere, ekiretedde entobazi azisinga okusanawo, kino kitureteddwa ensonga y’obwaavu n’obufunda bw’ettaka. Ebigendererwa bya Gavumenti ku’mateeka agafuga obutonde bw’ensi. Gavumenti ya {Uganda} eteeka bino mu kukola: Okunyweezza amateeka agaakolebwa okusobola okukuuma obutonde era n’okukozesa obutonde okusoboola okuberawo kati ne jebulijja. Okubonerezza abantu abasangibwa nga bonoona obutonde okusobola okumalawo abazi be misango. Okukuuma emigaso gy’entobazi. Okukuuma obulamu bw’ebintu ebisangibwa mu ntobazi nga ensolo n’ebimera. Gavumenti ekiriza emirimu egitasanyawo butonde bw’ansi, gamba okufuna amazzi aganywebwa, okuvuuba mu nvuba ennungi n’okulunda. Era ekubirizza abantu n’ebitonole ebya nnakyewa okwongera okwogera ennyo n’okusasannya ku migaso gy’entobazi. Ref:WWF/lvceep igcapckhi9ubl5tk52xs1nzguhuz6sw Omuyembe 0 3977 75382 33826 2026-09-26T10:32:29Z Wiki.lukron 11854 removed duplicated link. 75382 wikitext text/x-wiki [[File:Hapus Mango.jpg|thumb|'''Hapus Mango.''']] [[File:Green Mangoes (Mangifera indica).jpg|thumb|emiyembe]] [[Omuyembe]] [[kibala]] era nga kyetanirwa kumpi buli[[ muntu]] mu nsi eno [[Uganda]] n'amawnaga amalala. Omuyembe gunno mwattu simanyi lwaki okusingira dda gwetanilwa nnyo ebintonde ebikazzi naddala omuyembe omutoototo. Wesanga nga enamba esinga ey'[[abkazzi]] bagiwomera nnyo. Omuyembe mwatu guwooma nnyo naddala nga ofunye ekika ekirungi. [[Emiyembe]] girina amannya agenjawulo era nga gano wamanga gegamu kumanya; 1. Gwoogwa 2. Kkoona 3. Kifuta 4. Kalambo 5. nemirara mingi munange omuyembe guvaamu omubisi omulungi ate nga guwoma nnyo era nga gulina n'eddekende. lz9pg30ll3ccb4d4x08s2pgc8p2re60 Omulimi Owedda n'owaleero 0 4049 75396 33902 2026-09-26T10:36:17Z Zain0024 11879 added acitation 75396 wikitext text/x-wiki [[File:Digging out a tree stump with a hoe.jpg|thumb|edda balimisanga nkumbi ]] [[File:024 Bizon combine harvester - Mähdrescher.jpg|thumb|leero ebyuma byebilima]] ==OMULIMI OWEDDA N’OWALEERO== [Ancient and present sustainable farmers] Omulimi owedda obutafaanana n’owaleero, yalimanga lwakufuna kyakulya nakufuna nsigo zakutereka olwamasimba agomumaaso. Naye omulimi owa leero alima olwokufuuna ekyokulya, okutereka ensigo ezembala wamu n’okugaziya enfunaye. ‘’Ani Mulimi?’’ Omulimi era yemulunzi, n’lwekyo omulimi ateekwa okubeera n’ekisolo oba n’e bisolo byalabirira, olwokufunako ebigimusa nga obusa , omusulo n’ebirala byateeka mu nimiro zze ez’enva oba mulusuku nawalala asobole okuzza obugya attaka lyalimirako. ‘’’Ebimu kubisolo omulimi byasobola okubeera nabyo’’’ Embizzi, endiga, enkoko, obumyu, ente, embuzi, ebyennyanja, sekkoko,embaata nebirala bingi.. ‘’’Emiti gyebibala n’enva endiirwa’’’ Omulimi ateekwa okusimba emitigy’ebibala n’enva endirwa, nga bino bituyamba okwewala endwadde era nokwongera okugaziya obwongo mubykuyga, naddala abaana baffe , era n;okwongera kumanyi g’obutonde mu nkula eyektonde ekisajja. Enve endiirw n’ebibala bikulu nnyo ku buli kijulo. Enva endiirwa tezisaana kusiikibwa namuzigo oba samuli yenna , wabula kugerekebwa. <nowiki><ref>maaif</nowiki><ref>{{Cite web |last=Ślusarczyk |first=Marek |date=2021-07-31 |title=English: Bizon combine harvester harvesting rapeseed field in Tarnowskie Góry, Poland. |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:024_Bizon_combine_harvester_-_M%C3%A4hdrescher.jpg |access-date=2026-09-26}}</ref> Joyce Nanjobe Kawooya 14ncl6ja6h2x02ycjxr4anfuor6hgj5 Emmanvu 0 4199 75369 55725 2026-09-26T10:28:26Z Elaju 11867 added a citation #WUCBU26 75369 wikitext text/x-wiki {{Databox}} [[File:Fishing boats, morning, Beach, Rincon de la Victoria, Andalusia, Spain.jpg|thumb|emmanvu ]] '''Emmanvu''' (''fishing boat'') Abavubi wamu n'abalunnyanja abalala basaabalira(ekikolwa ekyokutambulira ku mazzi omuganda akiyita kusaabala) ku maato okusubola okusomoka amazzi okuva ku luuyi olumu okudda ku lulala. Amaato agamu gabajjibwa mu miti, amalala gabeera gabajjiddwa mu ngeri ya kizungu. Waliwo ate nagabajjibwa mu muti ogumu nga munene. Eryato ery’okumazzi eribajjibwa mu muti ogumu nga munene lino lyo lye liyitibwa EMMANVU Bino bimu ku bigambo by’Oluganda ebikusiike<ref>{{Cite web |title=fishing vessel |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q1420024 |access-date=2026-09-26 |website=www.wikidata.org |language=en}}</ref> tn0hlmrf6ftc52kgj3i2tdaf84k5btp Ennyingo Okuzimba 0 4374 75342 34978 2026-09-26T10:15:58Z Giumi Chris 11853 added reference 75342 wikitext text/x-wiki [[File:Ankle Joint Arthritis.jpg|thumb]] == [[ Ennyingo]] Okuzimba== [[Arthritis]] Buno obulwadde bw’ennyingo okuzimba buyitibwa [[Amakajja]]. Obulwadde buno bubeera bulumi nga bungi ate nga buzimba mu’nnyingo. Laba omusawo mu bwangu era kozesa ne ku ddagala nga,<ref>{{Cite web |date=2026-07-06 |title=Obulumi bw’omugongo buva ku buzibu mu binywa? (Ebizibu eby’awamu) K... |url=https://nirogilanka.com/lg/back-pain-joint-problems/ |access-date=2026-09-26 |website=Nirogi Lanka |language=lg}}</ref> # [[Entangawuzi]] [[Gnger]]. <ref:Zingiber officnale/> pjjx9ky0fa4ha6jlp84ukj1tblokiyi Ddaaza 0 4459 75351 55125 2026-09-26T10:19:59Z Wiki.lukron 11854 removed a link and added a link 75351 wikitext text/x-wiki {{Databox}} ==Ddaaza==[[week]] Ddaaza ly'erinnya eddala erya week oba [[Ssabiiti]]<ref>{{Cite web |date=2026-09-16 |title=week |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/week |access-date=2026-09-26 |website=dictionary.cambridge.org |language=en}}</ref> <rf:wwf/lvceep> 1m12dhyataadkqwge1h2ysxq8wl3bpp Bukedea (disitulikit) 0 4542 75368 71350 2026-09-26T10:27:33Z MalindeJeyR 11875 Added links 75368 wikitext text/x-wiki {{Databox}} == Bukedea District == '''Bukedea District''' kitundu ku ggwanga [[Yuganda|Uganda]] era nga esangibwa mu '''buvanjuba''' bweggwanga lino. Ekitebe ekikulu ekya disitulikiti eno eri mu kitundu kya '''Teso''' kisangibwa mu kabuga Bukedea era wano wewava erinnya lyayo distulikiti eno yasalwa ku Kumi mu mwaka 2006.<ref>https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/migration/ug/UNDPUganda-2014-Teso-HRV-Report---Bukedea.pdf</ref> == Omuwendo gwabantu == Okusinziira ku byava mu kubala abantu okwakolebwa ekitongole ky'ebibalo mu Uganda ki UBOS mu mwaka 2024, Bukedea erimu abantu emitwalo 283,166 nga kubano 144,505 bakyala ate nga 138,661 baami.<ref>https://www.ubos.org/wp-content/uploads/publications/National-Population-and-Housing-Census-2024-Preliminary-Report.pdf</ref> == Enkulakulana == Yadde nga Disitulikiti ya Bukedea esobola okubalibwa nga emu ku ezo eziri mu byalo kuba yesudde kiromita 285 okuva mu [[kampala]] ekibuga ekikulu ekya Uganda, Disitulikiti eno erimu ebifo ebiwerako eby'oleka enkulakulana. Kuno kuliko Eddwaliro ewasomesezebwa abasawo li Bukedea teaching hospital, ekisaawe ky'ebyemizannyo ki Bukedea Sports Complex kino nga wewazannyirwa emizannyo gyamasomero mu bugwanjuba bwa Afirika mu mwaka 2024, wamu n'essomero li Amus College School nga lino lyegulidde erinnya mu byemizannyo ensangi zino.<ref>https://chimpreports.com/museveni-to-flag-off-2024-feasssa-games-commission-bukedea-sports-park/</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://amuscollegeschool.simdif.com/ |access-date=2024-09-05 |archive-date=2024-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240414074034/https://amuscollegeschool.simdif.com/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://elixnews.com/museveni-commissions-bukedea-teaching-hospital/ |access-date=2024-09-05 |archive-date=2024-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241127165622/https://elixnews.com/museveni-commissions-bukedea-teaching-hospital/ |url-status=dead }}</ref><ref>https://kawowo.com/2024/08/27/how-uganda-won-the-2024-feassa-games-overall-title-in-bukedea/</ref> == Ebyobufuzi == [[File:Anita Annet Among.jpg|thumb|Sipiika Anita Among omu ku babaka ba paalimenti abava e Bukedea]] Bukedea oluvannyuma lw'omubaka Omukyala ajikikiirira [[Anita Among|Rt. Hon. Anita Annet Among]] okufuuka omukubiriza wa Paalimenti ya Uganda nga asikira omugenzi Jacob Oulanyah yafuukira ddala entabiro y'ebyobufuzi era abakungu abamaanyi mu byobufuzi by'eggwanga Uganda nebakyalayo kko.<ref>{{Cite web |date=2023-08-19 |title=Explaining Among’s power play in Bukedea |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/explaining-among-s-power-play-in-bukedea-4340506 |access-date=2026-09-26 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2022-03-25 |title=Anita Among is Uganda's new Speaker with 401 votes |url=https://www.independent.co.ug/anita-among-is-ugandas-new-speaker-with-401-votes/ |access-date=2026-09-26 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref> Kubatabuusibwa maaso kuliko Pulezidenti wa Uganda Kennyini [[Yoweri Museveni|Gen.Yoweri Kaguta Museveni Tibuhaburwa]], mutabani we era omuduumizi w'amagye ga Uganda '''[[:en:Muhoozi_Kainerugaba|Gen. Muhoozi Kainerugaba]]''', kwossa n'ababaka ba paalimenti ne ba minisita abeetaba mu bunji mu kuggulawo enju ya Sipiika Among kukyalo Aereere mu ggombolola Kamutur mu mwaka 2023<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=NewVision |date=2023-08-14 |title=News: 📷 Gen. Muhoozi arrives in Bukedea |url=https://www.newvision.co.ug/category/news/gen-muhoozi-arrives-in-bukedea-NV_167469_092026 |access-date=2026-09-26 |website=New Vision}}</ref><ref>{{Cite web |last=Muhairwe |first=Ramson |date=2024-03-24 |title=Museveni commissions hospital in Bukedea defends Among |url=https://nilepost.co.ug/news/192999/museveni-commissions-hospital-in-bukedea-defends-among |access-date=2026-09-26 |website=Nilepost News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Reporter |first=NewVision |date=2023-08-13 |title=News: Speaker Anita Among's house unveiled |url=https://www.newvision.co.ug/category/news/speaker-anita-amongs-house-unveiled-NV_167413_082026 |access-date=2026-09-26 |website=New Vision}}</ref><ref>{{Cite web |last=Isaano |first=Francis |date=2023-08-18 |title=PICTORIAL: Speaker Anita Among unveils magnificent country home in Bukedea |url=https://nilepost.co.ug/lifestyle/168807/pictorial-speaker-anita-among-unveils-magnificent-country-home-in-bukedea |access-date=2026-09-26 |website=Nilepost News |language=en}}</ref> [[Category:Disitulikiti za Uganda]] [[Category:Baminisita ba Uganda]] juo8a3tez3ozkp7lgpqilsetmjfczqf Gulu (disitulikit) 0 4581 75362 71364 2026-09-26T10:26:01Z Elaju 11867 converted reference, added citation, removed external link #WUCBU26 75362 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Gulu''' [[Disitulikiti mu Yuganda|disitulikit]] mu bukiikakkono bwa [[Uganda]]. Ekitebe kya yo kisangibwa mu kibuga [[Gulu]], ekibuga ekiddukanya emirimu mu bukiikakkono bwa Uganda. Ekibuga kirina divizoni enkulu bbiri okuli West Gulu ne East Gulu.<ref>{{Cite web |last=Makanga |first=Samuel |date=2018-01-19 |title=Gulu District |url=https://www.primeugandasafaris.com/gulu-district/ |access-date=2026-09-26 |website=Prime Uganda Safaris |language=en-US}}</ref> {{Stub}} [[Category:Disitulikiti za Uganda]] == Ekifo == Disitulikiti y’e Gulu egabana ensalo ne [[Lamwo (disitulikit)|Disitulikiti y’e Lamwo]] mu bukiikakkono, [[Pader (disitulikit)|Disitulikiti y’e Pader]] ne Disitulikiti y’e Omoro mu buvanjuba, [[Oyam (disitulikit)|Disitulikiti y’e Oyam]] mu bukiikaddyo, [[Nwoya (disitulikit)|Disitulikiti y’e Nwoya]] mu bukiikaddyo bw'obuggwanjuba, ne [[Amuru (disitulikit)|Disitulikiti y’e Amuru]] mu bugwanjuba. Ekitebe kya disitulikiti eno mu kibuga Gulu kiri ku kilometers 333 (207 mi), ku luguudo, mu bukiikakkono bw’ekibuga Kya Uganda ekikulu, [[Kampala]] .<ref name="2R">{{Cite web |date=26 November 2019 |title=Distance between Kampala, Uganda and Gulu, Uganda |url=https://distancecalculator.globefeed.com/Uganda_Distance_Result.asp?vr=apes&fromplace=Kampala,%20UGA&toplace=Gulu,%20UGA |access-date=26 November 2019 |publisher=Globefeed.com}}</ref> Endagiriro za Disitulikiti eno, okumpi n'ekibuga Gulu ku maapu ziri: 02°49'50.0"N, 32°19'13.0"E (Latitude:2.830556; Longitude:32.320278).<ref name="3R">{{Cite web |title=Google Maps |url=https://www.google.com/maps/place/2%C2%B049'50.0%22N+32%C2%B019'13.0%22E/@2.9120491,32.4960988,10.21z/data=!4m5!3m4!1s0x0:0x0!8m2!3d2.8305556!4d32.3202778?hl=en&authuser=0 |access-date=2026-09-26 |website=Google Maps |language=en}}</ref> == Okulambika == Webwatukira muggwekkuminogumu gwa 2019, disitulikiti eno yali emu ku disitulikiti omunaana ezikola ekitundu kya Acholi sub-region, ekitundu awali ebyafaayo by’eggwanga ly’Abaacholi . Mu Disitulikiti eno mulimu '''Aswa County''' ne [[Gulu|Gulu Municipal Council]] . Ebyenfuna by'abantu abakola ebitundu 90 ku 100 mu disitulikiti eno bulimi obw'okweyimirizaawo.<ref name="4R">{{Cite web |date=2019 |title=GULU DISTRICT |url=http://www.ugandatravelguide.com/gulu-district.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240203234155/http://www.ugandatravelguide.com/gulu-district.html |archive-date=3 February 2024 |access-date=26 November 2019 |publisher=Uganda Travel Guide |place=Kampala}}</ref> Disitulikiti eno yebadde esinga okubaamu okulwanagana wakati w'amagye ga Uganda n'eggye lya Lord's Resistance Army . Abantu abasoba mu 90 ku buli 100 bakomawo mu byalo byabwe oluvannyuma lw'emyaka egisoba mu makumi abiri nga babeera mu bifo ebyatumibwa "Internally Displaced People Camps."<ref>{{Cite journal |last=Branch |first=Adam |date=2013 |title=Gulu in War ... and Peace? The Town as Camp in Northern Uganda |url=https://www.jstor.org/stable/26145651 |journal=Urban Studies |volume=50 |issue=15 |pages=3152–3167 |doi=10.1177/0042098013487777 |issn=0042-0980 |jstor=26145651 |url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite web |title=Two decades of conflict take toll on northern Uganda {{!}} MSF |url=https://www.msf.org/two-decades-conflict-take-toll-northern-uganda |access-date=2022-02-13 |website=Médecins Sans Frontières (MSF) International |language=en}}</ref> == Obungi bw'abantu == Okubala abantu mu ggwanga okwakolebwa mu mwaka gwa 2002 kwalaga nti omuwendo gw’abantu wona awamu mu Disitulikiti eno gwali 193,337. Mu kunoonyereza okwakolebwa ku kubala abantu mu ggwanga lyonna n’amaka mu 2014, omuwendo gw’abantu mu Disitulikiti y’e Gulu gwabalirirwa mu 275,613.<ref name="5R">{{Cite web |last=Uganda Bureau of Statistics |author-link=Uganda Bureau of Statistics |date=11 March 2019 |title=Population of Gulu District In 2002 & 2014 |url=http://www.citypopulation.de/php/uganda-admin.php?adm2id=005 |access-date=26 November 2019 |publisher=Citypopulation.de |place=Kampala}}</ref> == Eby'enfuna == * Okutunda mu kamukamu ne mu bungi * Bizinensi y'okuvuga Boda-boda * Obuzimbi * [[Obulimi]] * Eby'entambula n’empuliziganya == Obulunzi == * [[Ente]] * [[Embizzi]] * Endiga * Embuzi == Laba ne == * [[Disitulikiti mu Yuganda|Disitulikiti za Uganda]] == Ebiyungo eb'ebweru == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles>  * Omukutu gwa Disitulikiti y'e Gulu Archived == Ebijuliziddwa == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} * 0wgfbnbryyfftjtsbbwnp3rhkrgnefe Pader District 0 4598 75365 71434 2026-09-26T10:26:31Z YacoubaBU 11870 remove duplicated link 75365 wikitext text/x-wiki {{databox}} <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{Infobox settlement|name=Pader District|settlement_type=[[Districts of Uganda|District]]|native_name=|image_skyline=Sunrise in Patongo, Pader.jpg|image_caption=Sunrise in [[Patongo]] [[internally displaced person]]s camp (now [[Agago District]]).|image_flag=|image_seal=|image_map=Pader District in Uganda.svg|map_caption=District location in Uganda|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Uganda}}|subdivision_type1=[[Regions of Uganda|Region]]|subdivision_name1=[[Northern Region, Uganda|Northern Uganda]]|subdivision_type2=[[Sub-region]]|subdivision_name2=[[Acholi sub-region]]|seat_type=[[Capital city|Capital]]|seat=[[Pader, Uganda|Pader]]|leader_title=|leader_name=|established_title=|established_date=|area_total_km2=3362.5|area_land_km2=|area_water_km2=|population_as_of=2012 Estimate|population_note=|population_total=231700|population_metro=|population_density_km2=68.9|timezone=[[East Africa Time|EAT]]|utc_offset=+3|timezone_DST=|utc_offset_DST=|elevation_m=|website={{URL|http://www.pader.go.ug}}|footnotes=}}'''Pader''' [[Disitulikiti mu Yuganda|disitulikiti]] esangibwa mu Bukiikakkono bwa Uganda.Yatuumibwa Pader, munisipaali enkulu eddukanya emirimu n’ebyobusuubuzi mu disitulikiti eno, era ekitebe kya disitulikiti eno mwekiri. == Ekifo == [[File:Aruu_Falls_in_Pader_District.jpg|thumb|250x250px| Aruu Falls mu Disitulikiti y’e Pader.]] Disitulikiti y’e Pader egabana ensalo ne [[Lamwo (disitulikit)|Disitulikiti y’e Lamwo]] mu bukiikakkono bw’obugwanjuba, [[Kitgum (disitulikit)|Disitulikiti y’e Kitgum]] mu bukiikakkono bw’obuvanjuba, [[Agago (disitulikit)|Disitulikiti y’e Agago]] mu buvanjuba, [[Otuke (disitulikit)|Disitulikiti y’e Otuke]] mu bukiikaddyo bw’obuvanjuba, [[Lira (disitulikit)|Disitulikiti y’e Lira]] mu bugwanjuba, [[Oyam (disitulikit)|Disitulikiti y’e Oyam]] mu bukiikaddyo bw’obugwanjuba ne [[Gulu (disitulikit)|Disitulikiti y’e Gulu]] mu maserengeta.<ref>[[Districts of Uganda|Uganda District Map]]</ref> Ekitebe kya disitulikiti y'e Pader kikunukiriza kilometres 130 (81 mi), ku luguudo, mu bukiikakkono bw’obuvanjuba bwa [[Gulu]], ekibuga ekisinga obunene mu kitundu kino.<ref>{{Cite web |title=Road Distance Between Gulu And Pader With Map |url=http://www.distancecalculator.globefeed.com/Uganda_Distance_Result.asp?fromplace=Gulu%20(Gulu)&toplace=Pader%20(Pader)&fromlat=2.7666667&tolat=3.05&fromlng=32.3055556&tolng=33.2166667 |access-date=22 May 2014 |publisher=Globefeed.com}}</ref> Ensengeka ya disitulikiti eno ku maapu eri :02 50N, 33 05E. == Okulambika okutwaliza awamu == Disitulikiti eno mpya,nga yali kitundu ku [[Kitgum (disitulikit)|Disitulikiti y'e Kitgum.]] Ku nkomerero ya 2001, e ggombolola lya Aruu ne Agago byagibwako ku Disitulikiti ya Kitgum ne bikola Disitulikiti ya Pader. Ekitebe kya disitulikiti gavumenti mu [[Pader (disitulikit)|Pader]] kisangibwa wakati mu Disitulikiti. Disitulikiti eno wamu ne Disitulikiti ye [[Amuru (disitulikit)|Amuru,]][[Agago (disitulikit)|Agago]], [[Gulu (disitulikit)|Gulu,]] [[Lamwo (disitulikit)|Lamwo]], [[Nwoya (disitulikit)|Nwoya,]] ne Kitgum bye bikola ekitundutundu kya Acholi, ekitwalibwa okuba nga yewali ebyafaayo by'ensibuko y'Abachooli n'amaka g'abantu abasuka mu million 1.1 mu 2002, okusinziira ku kubala abantu okwakolebwa mu mwaka ogwo == Obungi bw'abantu == Okubala abantu okwakolebwa mu 1991 kwalaga nti abantu mu disitulikiti eno bali 80,900. Ate okubala abantu okwakolebwa mu ggwanga lyonna mu 2002 kwalaga nti abantu ba disitulikiti eno baali mu 142,300. Okumala ekitundu ky’emyaka ekkumi egyasooka egya 2000, abantu abasinga obungi mu disitulikiti eno babadde babeera mu nkambi z’abantu ababundabunda munda mu ggwanga (IDP), nga kino kyava ku lutalo lwa Lord's Resistance War. Olwa kawefube wokukomya olutalo wakati w’amagye ga LRA ne [[Eggye lya Uganda People's Defense Force|UPDF]] mu 2006, abantu abasinga obungi mu nkambi z’ababundabunda basenguka ne badda mu maka gaabwe.<ref>{{Cite web |title=Estimated Population of Pader District In 1991, 2002 & 2012 |url=http://www.citypopulation.de/php/uganda-admin.php?adm2id=050 |access-date=22 May 2014 |publisher=Citypopulation.de}}</ref> == Emirimu gy’ebyenfuna == Ebyenfuna bya Disitulikiti eno biyimiridde ku bulimi. Ebitundu by'abantu 90 ku 100 mu disitulikiti beenyigira mu bulimi. Ebirime by’emmere ebirimibwa mulimu bino wammanga:<ref>{{Cite web |last=Owot |first=Robert |date=30 March 2014 |title=Pader: Where Cotton Is Still A Major Earner |url=http://www.monitor.co.ug/News/National/Pader--Where-cotton-is-still-a-major-earner/-/688334/2263206/-/y05afpz/-/index.html |access-date=22 May 2014 |publisher=[[Daily Monitor]]}}</ref> [[File:Women_pounding_Soghum_in_Pader_in_the_afternoon.jpg|thumb| Abakyala nga bakuba Obulo .]] <templatestyles src="Div col/styles.css" />  [[Ebijanjalo]] Kawo [[Muwogo]] Obulo [[Kasooli yara 42|Kasooli]] Enva endiirwa Ebirime eby’ensimbi mulimu: Ppamba, [[Ebinyeebwa|Ebinyebwa]], Sunflower, Omuceere, Taaba, Soya ne Simsim . Okulunda ebyennyanja n’okuyigga nabyo bitera okukolebwa. == Ebisolo ebirundibwa == * Embuzi * Endiga * Embizzi * [[Ente]] * Endogoyi * [[Enkoko]] == Laba ne == <templatestyles src="Div col/styles.css" /> [[Patongo]] [[Disitulikiti mu Yuganda|Disitulikiti mu Uganda]] [[Palamenti ya Uganda]] == Ebiwandiiko ebikozeseddwa == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} == Ebiyungo eby’ebweru == * Omukutu gw'amawulire mu Disitulikiti y'e Pader {{Disitulikiti mu Yuganda}} [[Category:Disitulikiti za Uganda]] [[Category:Obukiikakkono bwa Uganda]] [[Category:Disitulikiti ya pader]] [[Category:Disitulikiti ya kitgum]] 0wnv1p36pkzcugkmpydvt2qylaolou2 Arua 0 5158 75293 71133 2026-09-25T14:27:09Z Kinenkey 10423 Ntereezezza Empandiika 75293 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Arua''', kibuga era kifo kya busuubuzi mu Disitulikiti y'e [[Arua]] mu Bukiikakkono bwa [[Uganda]].[2][3] * [[File:Motorcyclists in Arua District.jpg|alt=Disitulikiti ya Arua mu Kibuga.|thumb|Disitulikiti ya Arua mu Kibuga.]]Abantu: 62.657 (2014) {{stub}} [[Category:Ebitundu bya Uganda eby'enjawulo]] pfogivhqo98bcuoskpfctyosa9kvsb2 75294 75293 2026-09-25T14:38:46Z Kinenkey 10423 Nyongeddemu ekitundu "Ekifo" 75294 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Arua''', kibuga era kifo kya busuubuzi mu Disitulikiti y'e [[Arua]] mu Bukiikakkono bwa [[Uganda]].[2][3] == Ekifo == Arua eri mu kiromita nga 475 (mayiro 295) mu bukiikakkono bw' Obugwanjuba bwa Kampala, ekibuga ekikulu era ekisinga obunene mu Uganda,[4] Arua eri ku kiromita nga 228 (mayiro 142), bwoba ogoberedde oluguudo, mu Bugwanjuba bwa Gulu, ekibuga ekisinga obunene mu kitundu kya Uganda eky'obukiikakkono.[5] Ensengeka z'ebitundu by'ekibuga Arua ziri 03°02'07.0"N, 30°54'39.0"E (Latitude:3.035278; Longitude:30.910833).[6] Arua etudde ku buwanvu bwa mita 1,310 (fuuti 4,298) waggulu w'obugulumivu bw'ennyanja.[7] Arua eri ku nsalo nnyo ne Democratic Republic of Congo mu Bugwanjuba ne South Sudan mu bukiikakkono, ekigifuula ekifo ekirungi ennyo mu bizinensi wakati wa Uganda ne baliraanwa baayo ababiri mu Bugwanjuba n’obukiikakkono.[8] Olw'ekifo kyayo ekirungi, Arua era kitundu ku nteekateeka y'ababundabunda ey'okukyaza ababundabunda abawera 20% abayingira Uganda buli mwaka.[9] {{stub}} [[Category:Ebitundu bya Uganda eby'enjawulo]] 10gerkuu01315nt9sz8zdzdo5dt8or0 75295 75294 2026-09-25T14:44:39Z Kinenkey 10423 Nyongeddemu ekitundu "Okutwalira awamu" 75295 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Arua''', kibuga era kifo kya busuubuzi mu Disitulikiti y'e [[Arua]] mu Bukiikakkono bwa [[Uganda]].[2][3] == Ekifo == Arua eri mu kiromita nga 475 (mayiro 295) mu bukiikakkono bw' Obugwanjuba bwa Kampala, ekibuga ekikulu era ekisinga obunene mu Uganda,[4] Arua eri ku kiromita nga 228 (mayiro 142), bwoba ogoberedde oluguudo, mu Bugwanjuba bwa Gulu, ekibuga ekisinga obunene mu kitundu kya Uganda eky'obukiikakkono.[5] Ensengeka z'ebitundu by'ekibuga Arua ziri 03°02'07.0"N, 30°54'39.0"E (Latitude:3.035278; Longitude:30.910833).[6] Arua etudde ku buwanvu bwa mita 1,310 (fuuti 4,298) waggulu w'obugulumivu bw'ennyanja.[7] Arua eri ku nsalo nnyo ne Democratic Republic of Congo mu Bugwanjuba ne South Sudan mu bukiikakkono, ekigifuula ekifo ekirungi ennyo mu bizinensi wakati wa Uganda ne baliraanwa baayo ababiri mu Bugwanjuba n’obukiikakkono.[8] Olw'ekifo kyayo ekirungi, Arua era kitundu ku nteekateeka y'ababundabunda ey'okukyaza ababundabunda abawera 20% abayingira Uganda buli mwaka.[9] {{stub}} == Okutwalira awamu == Arua kifo kikulu nnyo eri ebibiina ebitali bya gavumenti ebikola mu kitundu kya West Nile oba ebiweereza Western Equatoria mu South Sudan n’obukiikakkono bw’obuvanjuba bwa Democratic Republic of Congo. Yafuuka ekifo ekikulu eky’ebyobusuubuzi n’ekkubo ly’entambula ng’oluguudo lwa Juba - Yei - Morobo - Kaya lugguddwawo, ne kisobozesa ebintu okujja mu Juba okuva mu bukiikaddyo ku luguudo lwa Kaya Highway mu kifo ky’okuyita mu Khartoum okuva mu bukiikakkono.[7] [[Category:Ebitundu bya Uganda eby'enjawulo]] cqypm8l8s901ceino0bdrgszn0lvq0e 75296 75295 2026-09-25T15:03:10Z Kinenkey 10423 Nyongeddemu ekitundu "Entambula" 75296 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Arua''', kibuga era kifo kya busuubuzi mu Disitulikiti y'e [[Arua]] mu Bukiikakkono bwa [[Uganda]].[2][3] == Ekifo == Arua eri mu kiromita nga 475 (mayiro 295) mu bukiikakkono bw' Obugwanjuba bwa Kampala, ekibuga ekikulu era ekisinga obunene mu Uganda,[4] Arua eri ku kiromita nga 228 (mayiro 142), bwoba ogoberedde oluguudo, mu Bugwanjuba bwa Gulu, ekibuga ekisinga obunene mu kitundu kya Uganda eky'obukiikakkono.[5] Ensengeka z'ebitundu by'ekibuga Arua ziri 03°02'07.0"N, 30°54'39.0"E (Latitude:3.035278; Longitude:30.910833).[6] Arua etudde ku buwanvu bwa mita 1,310 (fuuti 4,298) waggulu w'obugulumivu bw'ennyanja.[7] Arua eri ku nsalo nnyo ne Democratic Republic of Congo mu Bugwanjuba ne South Sudan mu bukiikakkono, ekigifuula ekifo ekirungi ennyo mu bizinensi wakati wa Uganda ne baliraanwa baayo ababiri mu Bugwanjuba n’obukiikakkono.[8] Olw'ekifo kyayo ekirungi, Arua era kitundu ku nteekateeka y'ababundabunda ey'okukyaza ababundabunda abawera 20% abayingira Uganda buli mwaka.[9] {{stub}} == Okutwalira awamu == Arua kifo kikulu nnyo eri ebibiina ebitali bya gavumenti ebikola mu kitundu kya West Nile oba ebiweereza Western Equatoria mu South Sudan n’obukiikakkono bw’obuvanjuba bwa Democratic Republic of Congo. Yafuuka ekifo ekikulu eky’ebyobusuubuzi n’ekkubo ly’entambula ng’oluguudo lwa Juba - Yei - Morobo - Kaya lugguddwawo, ne kisobozesa ebintu okujja mu Juba okuva mu bukiikaddyo ku luguudo lwa Kaya Highway mu kifo ky’okuyita mu Khartoum okuva mu bukiikakkono.[7] == Entambula == Ettabi ly'eggaali y'omukka erya Uganda Railways lyali lya kugaziyizibwa okutuuka e Arua mu biseera by' oluvannyuma lwa 1964,[10] naye tewabaddewo mpeereza ya gaali y'omukka ey'abasaabaze okumala emyaka mingi mu Uganda .[11] Oluguudo lwa Vurra–Arua–Koboko–Oraba luyita mu kibuga, mu ludda olw’obukiikadyo–obukiikakkono.[12] Arua eyungibwa ku bibuga ebirala ebiri mu West Nile ku nguudo omuli: Nebbi, Pakwach, Paidha, Koboko, Yumbe, Moyo, Obongi, Adjumani n’obubuga obulala obutono. Waliwo entambula y’oku nguudo eya bulijjo wakati wa Arua ne Kampala, Gulu, Masindi ne Hoima Ekibuga kino kikozesa ekisaawe ky'ennyonyi ekya Arua, ekirina enteekateeka y'ennyonyi.[13] Ekisaawe ky'ennyonyi ekya Arua kibadde kyakubiri mu Uganda okukola emirimu emingi oluvannyuma lw'entebbe. Ekisaawe kino kyali kya kulongoosebwa n’ekifuulibwa ekisaawe ky’ennyonyi eky’ensi yonna. [[Category:Ebitundu bya Uganda eby'enjawulo]] a4r81yjvqbss3d2bfh4ia4vr286yjee 75297 75296 2026-09-25T15:12:18Z Kinenkey 10423 Nyongeddemu ekitundu "Obungi bw'abantu" 75297 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Arua''', kibuga era kifo kya busuubuzi mu Disitulikiti y'e [[Arua]] mu Bukiikakkono bwa [[Uganda]].[2][3] == Ekifo == Arua eri mu kiromita nga 475 (mayiro 295) mu bukiikakkono bw' Obugwanjuba bwa Kampala, ekibuga ekikulu era ekisinga obunene mu Uganda,[4] Arua eri ku kiromita nga 228 (mayiro 142), bwoba ogoberedde oluguudo, mu Bugwanjuba bwa Gulu, ekibuga ekisinga obunene mu kitundu kya Uganda eky'obukiikakkono.[5] Ensengeka z'ebitundu by'ekibuga Arua ziri 03°02'07.0"N, 30°54'39.0"E (Latitude:3.035278; Longitude:30.910833).[6] Arua etudde ku buwanvu bwa mita 1,310 (fuuti 4,298) waggulu w'obugulumivu bw'ennyanja.[7] Arua eri ku nsalo nnyo ne Democratic Republic of Congo mu Bugwanjuba ne South Sudan mu bukiikakkono, ekigifuula ekifo ekirungi ennyo mu bizinensi wakati wa Uganda ne baliraanwa baayo ababiri mu Bugwanjuba n’obukiikakkono.[8] Olw'ekifo kyayo ekirungi, Arua era kitundu ku nteekateeka y'ababundabunda ey'okukyaza ababundabunda abawera 20% abayingira Uganda buli mwaka.[9] {{stub}} == Okutwalira awamu == Arua kifo kikulu nnyo eri ebibiina ebitali bya gavumenti ebikola mu kitundu kya West Nile oba ebiweereza Western Equatoria mu South Sudan n’obukiikakkono bw’obuvanjuba bwa Democratic Republic of Congo. Yafuuka ekifo ekikulu eky’ebyobusuubuzi n’ekkubo ly’entambula ng’oluguudo lwa Juba - Yei - Morobo - Kaya lugguddwawo, ne kisobozesa ebintu okujja mu Juba okuva mu bukiikaddyo ku luguudo lwa Kaya Highway mu kifo ky’okuyita mu Khartoum okuva mu bukiikakkono.[7] == Entambula == Ettabi ly'eggaali y'omukka erya Uganda Railways lyali lya kugaziyizibwa okutuuka e Arua mu biseera by' oluvannyuma lwa 1964,[10] naye tewabaddewo mpeereza ya gaali y'omukka ey'abasaabaze okumala emyaka mingi mu Uganda .[11] Oluguudo lwa Vurra–Arua–Koboko–Oraba luyita mu kibuga, mu ludda olw’obukiikadyo–obukiikakkono.[12] Arua eyungibwa ku bibuga ebirala ebiri mu West Nile ku nguudo omuli: Nebbi, Pakwach, Paidha, Koboko, Yumbe, Moyo, Obongi, Adjumani n’obubuga obulala obutono. Waliwo entambula y’oku nguudo eya bulijjo wakati wa Arua ne Kampala, Gulu, Masindi ne Hoima Ekibuga kino kikozesa ekisaawe ky'ennyonyi ekya Arua, ekirina enteekateeka y'ennyonyi.[13] Ekisaawe ky'ennyonyi ekya Arua kibadde kyakubiri mu Uganda okukola emirimu emingi oluvannyuma lw'entebbe. Ekisaawe kino kyali kya kulongoosebwa n’ekifuulibwa ekisaawe ky’ennyonyi eky’ensi yonna. == Obungi bw'abantu == Okubala abantu mu ggwanga mu 1969 kwabala omuwendo gw’abantu mu kibuga Arua nga 10,837. Mu 1991, okubala abantu kwabala abantu 22,217 mu kibuga kino. Mu 2002, omuwendo gw’abantu gwali gweyongedde okutuuka ku 43,929. Okunoonyereza okwakolebwa mu Gwomusanvu 2014 mu kubala abantu be ggwanga lyonna n’amaka kwabala nti omuwendo gw’abantu mu Arua Town Council gwali 61,962. Mu mwaka gwa 2020, ekitongole ekivunaanyizibwa ku bibalo ekya Uganda Bureau of Statistics (UBOS) kyabalirira nti abantu abali mu makkati g’omwaka baali 72,400. UBOS yabalirira nti omuwendo gw’abantu mu Munisipaali y’e Arua gwakula ku kigero kya wakati wa bitundu 2.7 ku buli 100 buli mwaka, wakati wa 2014 ne 2020.[1] [[Category:Ebitundu bya Uganda eby'enjawulo]] 35cxgwmiwlsnbtl4hlu3gho8fkmwxyd 75300 75297 2026-09-25T15:15:41Z Kinenkey 10423 Ntereezeza ekifo kya "Stub" 75300 wikitext text/x-wiki {{stub}}{{Databox}} '''Arua''', kibuga era kifo kya busuubuzi mu Disitulikiti y'e [[Arua]] mu Bukiikakkono bwa [[Uganda]].[2][3] == Ekifo == Arua eri mu kiromita nga 475 (mayiro 295) mu bukiikakkono bw' Obugwanjuba bwa Kampala, ekibuga ekikulu era ekisinga obunene mu Uganda,[4] Arua eri ku kiromita nga 228 (mayiro 142), bwoba ogoberedde oluguudo, mu Bugwanjuba bwa Gulu, ekibuga ekisinga obunene mu kitundu kya Uganda eky'obukiikakkono.[5] Ensengeka z'ebitundu by'ekibuga Arua ziri 03°02'07.0"N, 30°54'39.0"E (Latitude:3.035278; Longitude:30.910833).[6] Arua etudde ku buwanvu bwa mita 1,310 (fuuti 4,298) waggulu w'obugulumivu bw'ennyanja.[7] Arua eri ku nsalo nnyo ne Democratic Republic of Congo mu Bugwanjuba ne South Sudan mu bukiikakkono, ekigifuula ekifo ekirungi ennyo mu bizinensi wakati wa Uganda ne baliraanwa baayo ababiri mu Bugwanjuba n’obukiikakkono.[8] Olw'ekifo kyayo ekirungi, Arua era kitundu ku nteekateeka y'ababundabunda ey'okukyaza ababundabunda abawera 20% abayingira Uganda buli mwaka.[9] == Okutwalira awamu == Arua kifo kikulu nnyo eri ebibiina ebitali bya gavumenti ebikola mu kitundu kya West Nile oba ebiweereza Western Equatoria mu South Sudan n’obukiikakkono bw’obuvanjuba bwa Democratic Republic of Congo. Yafuuka ekifo ekikulu eky’ebyobusuubuzi n’ekkubo ly’entambula ng’oluguudo lwa Juba - Yei - Morobo - Kaya lugguddwawo, ne kisobozesa ebintu okujja mu Juba okuva mu bukiikaddyo ku luguudo lwa Kaya Highway mu kifo ky’okuyita mu Khartoum okuva mu bukiikakkono.[7] == Entambula == Ettabi ly'eggaali y'omukka erya Uganda Railways lyali lya kugaziyizibwa okutuuka e Arua mu biseera by' oluvannyuma lwa 1964,[10] naye tewabaddewo mpeereza ya gaali y'omukka ey'abasaabaze okumala emyaka mingi mu Uganda .[11] Oluguudo lwa Vurra–Arua–Koboko–Oraba luyita mu kibuga, mu ludda olw’obukiikadyo–obukiikakkono.[12] Arua eyungibwa ku bibuga ebirala ebiri mu West Nile ku nguudo omuli: Nebbi, Pakwach, Paidha, Koboko, Yumbe, Moyo, Obongi, Adjumani n’obubuga obulala obutono. Waliwo entambula y’oku nguudo eya bulijjo wakati wa Arua ne Kampala, Gulu, Masindi ne Hoima Ekibuga kino kikozesa ekisaawe ky'ennyonyi ekya Arua, ekirina enteekateeka y'ennyonyi.[13] Ekisaawe ky'ennyonyi ekya Arua kibadde kyakubiri mu Uganda okukola emirimu emingi oluvannyuma lw'entebbe. Ekisaawe kino kyali kya kulongoosebwa n’ekifuulibwa ekisaawe ky’ennyonyi eky’ensi yonna. == Obungi bw'abantu == Okubala abantu mu ggwanga mu 1969 kwabala omuwendo gw’abantu mu kibuga Arua nga 10,837. Mu 1991, okubala abantu kwabala abantu 22,217 mu kibuga kino. Mu 2002, omuwendo gw’abantu gwali gweyongedde okutuuka ku 43,929. Okunoonyereza okwakolebwa mu Gwomusanvu 2014 mu kubala abantu be ggwanga lyonna n’amaka kwabala nti omuwendo gw’abantu mu Arua Town Council gwali 61,962. Mu mwaka gwa 2020, ekitongole ekivunaanyizibwa ku bibalo ekya Uganda Bureau of Statistics (UBOS) kyabalirira nti abantu abali mu makkati g’omwaka baali 72,400. UBOS yabalirira nti omuwendo gw’abantu mu Munisipaali y’e Arua gwakula ku kigero kya wakati wa bitundu 2.7 ku buli 100 buli mwaka, wakati wa 2014 ne 2020.[1] [[Category:Ebitundu bya Uganda eby'enjawulo]] gaaybzeyqhvc6hvwqewtzrh74k42fp0 75301 75300 2026-09-25T15:18:53Z Kinenkey 10423 Ntereezeza ekifo kya "Stub" 75301 wikitext text/x-wiki {{stub}} <br> {{Databox}} '''Arua''', kibuga era kifo kya busuubuzi mu Disitulikiti y'e [[Arua]] mu Bukiikakkono bwa [[Uganda]].[2][3] == Ekifo == Arua eri mu kiromita nga 475 (mayiro 295) mu bukiikakkono bw' Obugwanjuba bwa Kampala, ekibuga ekikulu era ekisinga obunene mu Uganda,[4] Arua eri ku kiromita nga 228 (mayiro 142), bwoba ogoberedde oluguudo, mu Bugwanjuba bwa Gulu, ekibuga ekisinga obunene mu kitundu kya Uganda eky'obukiikakkono.[5] Ensengeka z'ebitundu by'ekibuga Arua ziri 03°02'07.0"N, 30°54'39.0"E (Latitude:3.035278; Longitude:30.910833).[6] Arua etudde ku buwanvu bwa mita 1,310 (fuuti 4,298) waggulu w'obugulumivu bw'ennyanja.[7] Arua eri ku nsalo nnyo ne Democratic Republic of Congo mu Bugwanjuba ne South Sudan mu bukiikakkono, ekigifuula ekifo ekirungi ennyo mu bizinensi wakati wa Uganda ne baliraanwa baayo ababiri mu Bugwanjuba n’obukiikakkono.[8] Olw'ekifo kyayo ekirungi, Arua era kitundu ku nteekateeka y'ababundabunda ey'okukyaza ababundabunda abawera 20% abayingira Uganda buli mwaka.[9] == Okutwalira awamu == Arua kifo kikulu nnyo eri ebibiina ebitali bya gavumenti ebikola mu kitundu kya West Nile oba ebiweereza Western Equatoria mu South Sudan n’obukiikakkono bw’obuvanjuba bwa Democratic Republic of Congo. Yafuuka ekifo ekikulu eky’ebyobusuubuzi n’ekkubo ly’entambula ng’oluguudo lwa Juba - Yei - Morobo - Kaya lugguddwawo, ne kisobozesa ebintu okujja mu Juba okuva mu bukiikaddyo ku luguudo lwa Kaya Highway mu kifo ky’okuyita mu Khartoum okuva mu bukiikakkono.[7] == Entambula == Ettabi ly'eggaali y'omukka erya Uganda Railways lyali lya kugaziyizibwa okutuuka e Arua mu biseera by' oluvannyuma lwa 1964,[10] naye tewabaddewo mpeereza ya gaali y'omukka ey'abasaabaze okumala emyaka mingi mu Uganda .[11] Oluguudo lwa Vurra–Arua–Koboko–Oraba luyita mu kibuga, mu ludda olw’obukiikadyo–obukiikakkono.[12] Arua eyungibwa ku bibuga ebirala ebiri mu West Nile ku nguudo omuli: Nebbi, Pakwach, Paidha, Koboko, Yumbe, Moyo, Obongi, Adjumani n’obubuga obulala obutono. Waliwo entambula y’oku nguudo eya bulijjo wakati wa Arua ne Kampala, Gulu, Masindi ne Hoima Ekibuga kino kikozesa ekisaawe ky'ennyonyi ekya Arua, ekirina enteekateeka y'ennyonyi.[13] Ekisaawe ky'ennyonyi ekya Arua kibadde kyakubiri mu Uganda okukola emirimu emingi oluvannyuma lw'entebbe. Ekisaawe kino kyali kya kulongoosebwa n’ekifuulibwa ekisaawe ky’ennyonyi eky’ensi yonna. == Obungi bw'abantu == Okubala abantu mu ggwanga mu 1969 kwabala omuwendo gw’abantu mu kibuga Arua nga 10,837. Mu 1991, okubala abantu kwabala abantu 22,217 mu kibuga kino. Mu 2002, omuwendo gw’abantu gwali gweyongedde okutuuka ku 43,929. Okunoonyereza okwakolebwa mu Gwomusanvu 2014 mu kubala abantu be ggwanga lyonna n’amaka kwabala nti omuwendo gw’abantu mu Arua Town Council gwali 61,962. Mu mwaka gwa 2020, ekitongole ekivunaanyizibwa ku bibalo ekya Uganda Bureau of Statistics (UBOS) kyabalirira nti abantu abali mu makkati g’omwaka baali 72,400. UBOS yabalirira nti omuwendo gw’abantu mu Munisipaali y’e Arua gwakula ku kigero kya wakati wa bitundu 2.7 ku buli 100 buli mwaka, wakati wa 2014 ne 2020.[1] [[Category:Ebitundu bya Uganda eby'enjawulo]] 9thrpf6ycdqsv15vpmpsh6du9bj3fjv 75304 75301 2026-09-25T15:41:27Z Kinenkey 10423 Nyongeddemu ekitundu "Ebyokukola" 75304 wikitext text/x-wiki {{stub}} <br> {{Databox}} '''Arua''', kibuga era kifo kya busuubuzi mu Disitulikiti y'e [[Arua]] mu Bukiikakkono bwa [[Uganda]].[2][3] == Ekifo == Arua eri mu kiromita nga 475 (mayiro 295) mu bukiikakkono bw' Obugwanjuba bwa Kampala, ekibuga ekikulu era ekisinga obunene mu Uganda,[4] Arua eri ku kiromita nga 228 (mayiro 142), bwoba ogoberedde oluguudo, mu Bugwanjuba bwa Gulu, ekibuga ekisinga obunene mu kitundu kya Uganda eky'obukiikakkono.[5] Ensengeka z'ebitundu by'ekibuga Arua ziri 03°02'07.0"N, 30°54'39.0"E (Latitude:3.035278; Longitude:30.910833).[6] Arua etudde ku buwanvu bwa mita 1,310 (fuuti 4,298) waggulu w'obugulumivu bw'ennyanja.[7] Arua eri ku nsalo nnyo ne Democratic Republic of Congo mu Bugwanjuba ne South Sudan mu bukiikakkono, ekigifuula ekifo ekirungi ennyo mu bizinensi wakati wa Uganda ne baliraanwa baayo ababiri mu Bugwanjuba n’obukiikakkono.[8] Olw'ekifo kyayo ekirungi, Arua era kitundu ku nteekateeka y'ababundabunda ey'okukyaza ababundabunda abawera 20% abayingira Uganda buli mwaka.[9] == Okutwalira awamu == Arua kifo kikulu nnyo eri ebibiina ebitali bya gavumenti ebikola mu kitundu kya West Nile oba ebiweereza Western Equatoria mu South Sudan n’obukiikakkono bw’obuvanjuba bwa Democratic Republic of Congo. Yafuuka ekifo ekikulu eky’ebyobusuubuzi n’ekkubo ly’entambula ng’oluguudo lwa Juba - Yei - Morobo - Kaya lugguddwawo, ne kisobozesa ebintu okujja mu Juba okuva mu bukiikaddyo ku luguudo lwa Kaya Highway mu kifo ky’okuyita mu Khartoum okuva mu bukiikakkono.[7] == Entambula == Ettabi ly'eggaali y'omukka erya Uganda Railways lyali lya kugaziyizibwa okutuuka e Arua mu biseera by' oluvannyuma lwa 1964,[10] naye tewabaddewo mpeereza ya gaali y'omukka ey'abasaabaze okumala emyaka mingi mu Uganda .[11] Oluguudo lwa Vurra–Arua–Koboko–Oraba luyita mu kibuga, mu ludda olw’obukiikadyo–obukiikakkono.[12] Arua eyungibwa ku bibuga ebirala ebiri mu West Nile ku nguudo omuli: Nebbi, Pakwach, Paidha, Koboko, Yumbe, Moyo, Obongi, Adjumani n’obubuga obulala obutono. Waliwo entambula y’oku nguudo eya bulijjo wakati wa Arua ne Kampala, Gulu, Masindi ne Hoima Ekibuga kino kikozesa ekisaawe ky'ennyonyi ekya Arua, ekirina enteekateeka y'ennyonyi.[13] Ekisaawe ky'ennyonyi ekya Arua kibadde kyakubiri mu Uganda okukola emirimu emingi oluvannyuma lw'entebbe. Ekisaawe kino kyali kya kulongoosebwa n’ekifuulibwa ekisaawe ky’ennyonyi eky’ensi yonna. == Obungi bw'abantu == Okubala abantu mu ggwanga mu 1969 kwabala omuwendo gw’abantu mu kibuga Arua nga 10,837. Mu 1991, okubala abantu kwabala abantu 22,217 mu kibuga kino. Mu 2002, omuwendo gw’abantu gwali gweyongedde okutuuka ku 43,929. Okunoonyereza okwakolebwa mu Gwomusanvu 2014 mu kubala abantu be ggwanga lyonna n’amaka kwabala nti omuwendo gw’abantu mu Arua Town Council gwali 61,962. Mu mwaka gwa 2020, ekitongole ekivunaanyizibwa ku bibalo ekya Uganda Bureau of Statistics (UBOS) kyabalirira nti abantu abali mu makkati g’omwaka baali 72,400. UBOS yabalirira nti omuwendo gw’abantu mu Munisipaali y’e Arua gwakula ku kigero kya wakati wa bitundu 2.7 ku buli 100 buli mwaka, wakati wa 2014 ne 2020.[1] Embeera y'obudde Arua erina embeera y’obudde ey’obutiti mu savanna (Köppen climate classification Aw). == Ebyokukola == ==== Enfuga y' ebyokukola ==== Enfuga zino wammanga zitudde mu Arua: * Ofiisi za Arua Town Council * Ekitebe kya Disitulikiti y'e Arua * Ekitebe ky’obulabirizi bwa Roman Catholic Diocese of Arua ne Church of Uganda’s Madi ne West Nile Diocese ==== Emirimu emirala egy’obusuubuzi n’okusomesa ==== Etterekero ly’ebitabo ery’olukale erya Arua * Arua Campus essomero ly'ebyobusuubuzi mu yunivasite y'e Makerere * Uganda Christian University Arua Campus e Ringili ku ttendekero lya St. Paul's Theological College * Arua Campus ya Yunivasite y'e Bugema * Muni University, yunivasite ya gavumenti ey’omukaaga eyatandikibwawo gavumenti ya Uganda * Essomero ly'abasawo n'abazaalisa erya Kuluva * Yunivasite y'Obusiraamu mu Uganda * PostBank Uganda * Ensawo y’eggwanga ey’obukuumi bw’abantu * Akatale ka Arua Central * Arua Currency Center, ekifo ekitereka n'okulongoosa ssente, nga kya Bank of Uganda, bbanka enkulu eya Uganda era nga kiddukanyizibwa.[16] * Arua Hospital, eddwaliro ly’olukale, erya regional referral hospital eririmu ebitanda 128 nga liddukanyizibwa minisitule y’ebyobulamu mu Uganda * Bbiici ya Ragem * United Media Consultants And Trainers(UMCAT) Essomero ly'ebyamawulire n'empuliziganya mu bantu. [17] Emikutu gy’amawulire [[Category:Ebitundu bya Uganda eby'enjawulo]] i1exwai4ecy0bbbsg2d8miiw3na4t29 75305 75304 2026-09-25T15:53:55Z Kinenkey 10423 Nyongeddemu ekitundu "Emikutu gy’amawulire" 75305 wikitext text/x-wiki {{stub}} <br> {{Databox}} '''Arua''', kibuga era kifo kya busuubuzi mu Disitulikiti y'e [[Arua]] mu Bukiikakkono bwa [[Uganda]].[2][3] == Ekifo == Arua eri mu kiromita nga 475 (mayiro 295) mu bukiikakkono bw' Obugwanjuba bwa Kampala, ekibuga ekikulu era ekisinga obunene mu Uganda,[4] Arua eri ku kiromita nga 228 (mayiro 142), bwoba ogoberedde oluguudo, mu Bugwanjuba bwa Gulu, ekibuga ekisinga obunene mu kitundu kya Uganda eky'obukiikakkono.[5] Ensengeka z'ebitundu by'ekibuga Arua ziri 03°02'07.0"N, 30°54'39.0"E (Latitude:3.035278; Longitude:30.910833).[6] Arua etudde ku buwanvu bwa mita 1,310 (fuuti 4,298) waggulu w'obugulumivu bw'ennyanja.[7] Arua eri ku nsalo nnyo ne Democratic Republic of Congo mu Bugwanjuba ne South Sudan mu bukiikakkono, ekigifuula ekifo ekirungi ennyo mu bizinensi wakati wa Uganda ne baliraanwa baayo ababiri mu Bugwanjuba n’obukiikakkono.[8] Olw'ekifo kyayo ekirungi, Arua era kitundu ku nteekateeka y'ababundabunda ey'okukyaza ababundabunda abawera 20% abayingira Uganda buli mwaka.[9] == Okutwalira awamu == Arua kifo kikulu nnyo eri ebibiina ebitali bya gavumenti ebikola mu kitundu kya West Nile oba ebiweereza Western Equatoria mu South Sudan n’obukiikakkono bw’obuvanjuba bwa Democratic Republic of Congo. Yafuuka ekifo ekikulu eky’ebyobusuubuzi n’ekkubo ly’entambula ng’oluguudo lwa Juba - Yei - Morobo - Kaya lugguddwawo, ne kisobozesa ebintu okujja mu Juba okuva mu bukiikaddyo ku luguudo lwa Kaya Highway mu kifo ky’okuyita mu Khartoum okuva mu bukiikakkono.[7] == Entambula == Ettabi ly'eggaali y'omukka erya Uganda Railways lyali lya kugaziyizibwa okutuuka e Arua mu biseera by' oluvannyuma lwa 1964,[10] naye tewabaddewo mpeereza ya gaali y'omukka ey'abasaabaze okumala emyaka mingi mu Uganda .[11] Oluguudo lwa Vurra–Arua–Koboko–Oraba luyita mu kibuga, mu ludda olw’obukiikadyo–obukiikakkono.[12] Arua eyungibwa ku bibuga ebirala ebiri mu West Nile ku nguudo omuli: Nebbi, Pakwach, Paidha, Koboko, Yumbe, Moyo, Obongi, Adjumani n’obubuga obulala obutono. Waliwo entambula y’oku nguudo eya bulijjo wakati wa Arua ne Kampala, Gulu, Masindi ne Hoima Ekibuga kino kikozesa ekisaawe ky'ennyonyi ekya Arua, ekirina enteekateeka y'ennyonyi.[13] Ekisaawe ky'ennyonyi ekya Arua kibadde kyakubiri mu Uganda okukola emirimu emingi oluvannyuma lw'entebbe. Ekisaawe kino kyali kya kulongoosebwa n’ekifuulibwa ekisaawe ky’ennyonyi eky’ensi yonna. == Obungi bw'abantu == Okubala abantu mu ggwanga mu 1969 kwabala omuwendo gw’abantu mu kibuga Arua nga 10,837. Mu 1991, okubala abantu kwabala abantu 22,217 mu kibuga kino. Mu 2002, omuwendo gw’abantu gwali gweyongedde okutuuka ku 43,929. Okunoonyereza okwakolebwa mu Gwomusanvu 2014 mu kubala abantu be ggwanga lyonna n’amaka kwabala nti omuwendo gw’abantu mu Arua Town Council gwali 61,962. Mu mwaka gwa 2020, ekitongole ekivunaanyizibwa ku bibalo ekya Uganda Bureau of Statistics (UBOS) kyabalirira nti abantu abali mu makkati g’omwaka baali 72,400. UBOS yabalirira nti omuwendo gw’abantu mu Munisipaali y’e Arua gwakula ku kigero kya wakati wa bitundu 2.7 ku buli 100 buli mwaka, wakati wa 2014 ne 2020.[1] Embeera y'obudde Arua erina embeera y’obudde ey’obutiti mu savanna (Köppen climate classification Aw). == Ebyokukola == ==== Enfuga y' ebyokukola ==== Enfuga zino wammanga zitudde mu Arua: * Ofiisi za Arua Town Council * Ekitebe kya Disitulikiti y'e Arua * Ekitebe ky’obulabirizi bwa Roman Catholic Diocese of Arua ne Church of Uganda’s Madi ne West Nile Diocese ==== Emirimu emirala egy’obusuubuzi n’okusomesa ==== Etterekero ly’ebitabo ery’olukale erya Arua * Arua Campus essomero ly'ebyobusuubuzi mu yunivasite y'e Makerere * Uganda Christian University Arua Campus e Ringili ku ttendekero lya St. Paul's Theological College * Arua Campus ya Yunivasite y'e Bugema * Muni University, yunivasite ya gavumenti ey’omukaaga eyatandikibwawo gavumenti ya Uganda * Essomero ly'abasawo n'abazaalisa erya Kuluva * Yunivasite y'Obusiraamu mu Uganda * PostBank Uganda * Ensawo y’eggwanga ey’obukuumi bw’abantu * Akatale ka Arua Central * Arua Currency Center, ekifo ekitereka n'okulongoosa ssente, nga kya Bank of Uganda, bbanka enkulu eya Uganda era nga kiddukanyizibwa.[16] * Arua Hospital, eddwaliro ly’olukale, erya regional referral hospital eririmu ebitanda 128 nga liddukanyizibwa minisitule y’ebyobulamu mu Uganda * Bbiici ya Ragem * United Media Consultants And Trainers(UMCAT) Essomero ly'ebyamawulire n'empuliziganya mu bantu. [17] == Emikutu gy’amawulire == Emikutu gya analog egy’obwereere, egyasibuka mu Kampala, gyalimu WBS TV (mu kiseera kino eggaddwa), UBC TV, ne NTV. Ku ntandikwa ya 2014, MBC 2 yalagibwa mu Arua ng'okugezesa okuweereza okuggulawo ekkubo eri Vision Group's Urban TV nga tebannaba kusenguka kwa digito mu ggwanga lyonna mu 2015.[18] BTN ye TV ya wano eyasooka okuva mu 2003. Oluvannyuma Westnile TV yavaayo nga TV Station yokka ekola ku ttaka mu Arua ate Host TV, Online TV Station nayo yasooka mu Arua ng’eyamba mu nkyukakyuka ya digito. Voice of Life 100.9 FM, leediyo eyatandikibwawo Ekkanisa ya Uganda, ye yatandika okuweereza FM mu Arua okuva mu 1997.[19] Arua One (88.7 FM), Nile FM (94.1) ne Radio Pacis (90.9 awamu ne 94.5 FM) nazo zaabeegattako nga n’endala tezinnaba kubooga oluvannyuma okuli Access (96.3 FM) ne Host Radio, Web Radio eri ku mutimbagano eddukanyizibwa kkampuni ya Host Hub Innovations. Okusoma [[Category:Ebitundu bya Uganda eby'enjawulo]] qqwq7kp02cwe3k29wpphbq4o90a7sra 75306 75305 2026-09-25T16:00:35Z Kinenkey 10423 Nyongeddemu ekitundu "Okusoma" 75306 wikitext text/x-wiki {{stub}} <br> {{Databox}} '''Arua''', kibuga era kifo kya busuubuzi mu Disitulikiti y'e [[Arua]] mu Bukiikakkono bwa [[Uganda]].[2][3] == Ekifo == Arua eri mu kiromita nga 475 (mayiro 295) mu bukiikakkono bw' Obugwanjuba bwa Kampala, ekibuga ekikulu era ekisinga obunene mu Uganda,[4] Arua eri ku kiromita nga 228 (mayiro 142), bwoba ogoberedde oluguudo, mu Bugwanjuba bwa Gulu, ekibuga ekisinga obunene mu kitundu kya Uganda eky'obukiikakkono.[5] Ensengeka z'ebitundu by'ekibuga Arua ziri 03°02'07.0"N, 30°54'39.0"E (Latitude:3.035278; Longitude:30.910833).[6] Arua etudde ku buwanvu bwa mita 1,310 (fuuti 4,298) waggulu w'obugulumivu bw'ennyanja.[7] Arua eri ku nsalo nnyo ne Democratic Republic of Congo mu Bugwanjuba ne South Sudan mu bukiikakkono, ekigifuula ekifo ekirungi ennyo mu bizinensi wakati wa Uganda ne baliraanwa baayo ababiri mu Bugwanjuba n’obukiikakkono.[8] Olw'ekifo kyayo ekirungi, Arua era kitundu ku nteekateeka y'ababundabunda ey'okukyaza ababundabunda abawera 20% abayingira Uganda buli mwaka.[9] == Okutwalira awamu == Arua kifo kikulu nnyo eri ebibiina ebitali bya gavumenti ebikola mu kitundu kya West Nile oba ebiweereza Western Equatoria mu South Sudan n’obukiikakkono bw’obuvanjuba bwa Democratic Republic of Congo. Yafuuka ekifo ekikulu eky’ebyobusuubuzi n’ekkubo ly’entambula ng’oluguudo lwa Juba - Yei - Morobo - Kaya lugguddwawo, ne kisobozesa ebintu okujja mu Juba okuva mu bukiikaddyo ku luguudo lwa Kaya Highway mu kifo ky’okuyita mu Khartoum okuva mu bukiikakkono.[7] == Entambula == Ettabi ly'eggaali y'omukka erya Uganda Railways lyali lya kugaziyizibwa okutuuka e Arua mu biseera by' oluvannyuma lwa 1964,[10] naye tewabaddewo mpeereza ya gaali y'omukka ey'abasaabaze okumala emyaka mingi mu Uganda .[11] Oluguudo lwa Vurra–Arua–Koboko–Oraba luyita mu kibuga, mu ludda olw’obukiikadyo–obukiikakkono.[12] Arua eyungibwa ku bibuga ebirala ebiri mu West Nile ku nguudo omuli: Nebbi, Pakwach, Paidha, Koboko, Yumbe, Moyo, Obongi, Adjumani n’obubuga obulala obutono. Waliwo entambula y’oku nguudo eya bulijjo wakati wa Arua ne Kampala, Gulu, Masindi ne Hoima Ekibuga kino kikozesa ekisaawe ky'ennyonyi ekya Arua, ekirina enteekateeka y'ennyonyi.[13] Ekisaawe ky'ennyonyi ekya Arua kibadde kyakubiri mu Uganda okukola emirimu emingi oluvannyuma lw'entebbe. Ekisaawe kino kyali kya kulongoosebwa n’ekifuulibwa ekisaawe ky’ennyonyi eky’ensi yonna. == Obungi bw'abantu == Okubala abantu mu ggwanga mu 1969 kwabala omuwendo gw’abantu mu kibuga Arua nga 10,837. Mu 1991, okubala abantu kwabala abantu 22,217 mu kibuga kino. Mu 2002, omuwendo gw’abantu gwali gweyongedde okutuuka ku 43,929. Okunoonyereza okwakolebwa mu Gwomusanvu 2014 mu kubala abantu be ggwanga lyonna n’amaka kwabala nti omuwendo gw’abantu mu Arua Town Council gwali 61,962. Mu mwaka gwa 2020, ekitongole ekivunaanyizibwa ku bibalo ekya Uganda Bureau of Statistics (UBOS) kyabalirira nti abantu abali mu makkati g’omwaka baali 72,400. UBOS yabalirira nti omuwendo gw’abantu mu Munisipaali y’e Arua gwakula ku kigero kya wakati wa bitundu 2.7 ku buli 100 buli mwaka, wakati wa 2014 ne 2020.[1] Embeera y'obudde Arua erina embeera y’obudde ey’obutiti mu savanna (Köppen climate classification Aw). == Ebyokukola == ==== Enfuga y' ebyokukola ==== Enfuga zino wammanga zitudde mu Arua: * Ofiisi za Arua Town Council * Ekitebe kya Disitulikiti y'e Arua * Ekitebe ky’obulabirizi bwa Roman Catholic Diocese of Arua ne Church of Uganda’s Madi ne West Nile Diocese ==== Emirimu emirala egy’obusuubuzi n’okusomesa ==== Etterekero ly’ebitabo ery’olukale erya Arua * Arua Campus essomero ly'ebyobusuubuzi mu yunivasite y'e Makerere * Uganda Christian University Arua Campus e Ringili ku ttendekero lya St. Paul's Theological College * Arua Campus ya Yunivasite y'e Bugema * Muni University, yunivasite ya gavumenti ey’omukaaga eyatandikibwawo gavumenti ya Uganda * Essomero ly'abasawo n'abazaalisa erya Kuluva * Yunivasite y'Obusiraamu mu Uganda * PostBank Uganda * Ensawo y’eggwanga ey’obukuumi bw’abantu * Akatale ka Arua Central * Arua Currency Center, ekifo ekitereka n'okulongoosa ssente, nga kya Bank of Uganda, bbanka enkulu eya Uganda era nga kiddukanyizibwa.[16] * Arua Hospital, eddwaliro ly’olukale, erya regional referral hospital eririmu ebitanda 128 nga liddukanyizibwa minisitule y’ebyobulamu mu Uganda * Bbiici ya Ragem * United Media Consultants And Trainers(UMCAT) Essomero ly'ebyamawulire n'empuliziganya mu bantu. [17] == Emikutu gy’amawulire == Emikutu gya analog egy’obwereere, egyasibuka mu Kampala, gyalimu WBS TV (mu kiseera kino eggaddwa), UBC TV, ne NTV. Ku ntandikwa ya 2014, MBC 2 yalagibwa mu Arua ng'okugezesa okuweereza okuggulawo ekkubo eri Vision Group's Urban TV nga tebannaba kusenguka kwa digito mu ggwanga lyonna mu 2015.[18] BTN ye TV ya wano eyasooka okuva mu 2003. Oluvannyuma Westnile TV yavaayo nga TV Station yokka ekola ku ttaka mu Arua ate Host TV, Online TV Station nayo yasooka mu Arua ng’eyamba mu nkyukakyuka ya digito. Voice of Life 100.9 FM, leediyo eyatandikibwawo Ekkanisa ya Uganda, ye yatandika okuweereza FM mu Arua okuva mu 1997.[19] Arua One (88.7 FM), Nile FM (94.1) ne Radio Pacis (90.9 awamu ne 94.5 FM) nazo zaabeegattako nga n’endala tezinnaba kubooga oluvannyuma okuli Access (96.3 FM) ne Host Radio, Web Radio eri ku mutimbagano eddukanyizibwa kkampuni ya Host Hub Innovations. == Okusoma == Mu Arua mulimu amasomero ga Gavumenti n’ag’obwannannyini agawerako. Okusinziira ku mukutu gwa disitulikiti, amasomero gali 437. 105 ku gano amasomero ga Nursery, 261 ga Primary, ate Secondary schools 60. Omukutu gwa disitulikiti era guyogera ku masomero 2 aga Btvet, amasomero ga tertiary 3 wamu n’amasomero 3 aga Teacher College.[20] ku masomero gano kuliko St. Joseph's College Ombaci, Muni Girls Secondary School[21], Arua Secondary School, Arua Primary School, African Ajai Foundation Ltd.[22] Laba ne [[Category:Ebitundu bya Uganda eby'enjawulo]] c0xs2p7a5ysy8ixg1yzogtsvym7uhjd 75307 75306 2026-09-25T16:03:20Z Kinenkey 10423 Nyongeddemu ekitundu "Laba ne" 75307 wikitext text/x-wiki {{stub}} <br> {{Databox}} '''Arua''', kibuga era kifo kya busuubuzi mu Disitulikiti y'e [[Arua]] mu Bukiikakkono bwa [[Uganda]].[2][3] == Ekifo == Arua eri mu kiromita nga 475 (mayiro 295) mu bukiikakkono bw' Obugwanjuba bwa Kampala, ekibuga ekikulu era ekisinga obunene mu Uganda,[4] Arua eri ku kiromita nga 228 (mayiro 142), bwoba ogoberedde oluguudo, mu Bugwanjuba bwa Gulu, ekibuga ekisinga obunene mu kitundu kya Uganda eky'obukiikakkono.[5] Ensengeka z'ebitundu by'ekibuga Arua ziri 03°02'07.0"N, 30°54'39.0"E (Latitude:3.035278; Longitude:30.910833).[6] Arua etudde ku buwanvu bwa mita 1,310 (fuuti 4,298) waggulu w'obugulumivu bw'ennyanja.[7] Arua eri ku nsalo nnyo ne Democratic Republic of Congo mu Bugwanjuba ne South Sudan mu bukiikakkono, ekigifuula ekifo ekirungi ennyo mu bizinensi wakati wa Uganda ne baliraanwa baayo ababiri mu Bugwanjuba n’obukiikakkono.[8] Olw'ekifo kyayo ekirungi, Arua era kitundu ku nteekateeka y'ababundabunda ey'okukyaza ababundabunda abawera 20% abayingira Uganda buli mwaka.[9] == Okutwalira awamu == Arua kifo kikulu nnyo eri ebibiina ebitali bya gavumenti ebikola mu kitundu kya West Nile oba ebiweereza Western Equatoria mu South Sudan n’obukiikakkono bw’obuvanjuba bwa Democratic Republic of Congo. Yafuuka ekifo ekikulu eky’ebyobusuubuzi n’ekkubo ly’entambula ng’oluguudo lwa Juba - Yei - Morobo - Kaya lugguddwawo, ne kisobozesa ebintu okujja mu Juba okuva mu bukiikaddyo ku luguudo lwa Kaya Highway mu kifo ky’okuyita mu Khartoum okuva mu bukiikakkono.[7] == Entambula == Ettabi ly'eggaali y'omukka erya Uganda Railways lyali lya kugaziyizibwa okutuuka e Arua mu biseera by' oluvannyuma lwa 1964,[10] naye tewabaddewo mpeereza ya gaali y'omukka ey'abasaabaze okumala emyaka mingi mu Uganda .[11] Oluguudo lwa Vurra–Arua–Koboko–Oraba luyita mu kibuga, mu ludda olw’obukiikadyo–obukiikakkono.[12] Arua eyungibwa ku bibuga ebirala ebiri mu West Nile ku nguudo omuli: Nebbi, Pakwach, Paidha, Koboko, Yumbe, Moyo, Obongi, Adjumani n’obubuga obulala obutono. Waliwo entambula y’oku nguudo eya bulijjo wakati wa Arua ne Kampala, Gulu, Masindi ne Hoima Ekibuga kino kikozesa ekisaawe ky'ennyonyi ekya Arua, ekirina enteekateeka y'ennyonyi.[13] Ekisaawe ky'ennyonyi ekya Arua kibadde kyakubiri mu Uganda okukola emirimu emingi oluvannyuma lw'entebbe. Ekisaawe kino kyali kya kulongoosebwa n’ekifuulibwa ekisaawe ky’ennyonyi eky’ensi yonna. == Obungi bw'abantu == Okubala abantu mu ggwanga mu 1969 kwabala omuwendo gw’abantu mu kibuga Arua nga 10,837. Mu 1991, okubala abantu kwabala abantu 22,217 mu kibuga kino. Mu 2002, omuwendo gw’abantu gwali gweyongedde okutuuka ku 43,929. Okunoonyereza okwakolebwa mu Gwomusanvu 2014 mu kubala abantu be ggwanga lyonna n’amaka kwabala nti omuwendo gw’abantu mu Arua Town Council gwali 61,962. Mu mwaka gwa 2020, ekitongole ekivunaanyizibwa ku bibalo ekya Uganda Bureau of Statistics (UBOS) kyabalirira nti abantu abali mu makkati g’omwaka baali 72,400. UBOS yabalirira nti omuwendo gw’abantu mu Munisipaali y’e Arua gwakula ku kigero kya wakati wa bitundu 2.7 ku buli 100 buli mwaka, wakati wa 2014 ne 2020.[1] Embeera y'obudde Arua erina embeera y’obudde ey’obutiti mu savanna (Köppen climate classification Aw). == Ebyokukola == ==== Enfuga y' ebyokukola ==== Enfuga zino wammanga zitudde mu Arua: * Ofiisi za Arua Town Council * Ekitebe kya Disitulikiti y'e Arua * Ekitebe ky’obulabirizi bwa Roman Catholic Diocese of Arua ne Church of Uganda’s Madi ne West Nile Diocese ==== Emirimu emirala egy’obusuubuzi n’okusomesa ==== Etterekero ly’ebitabo ery’olukale erya Arua * Arua Campus essomero ly'ebyobusuubuzi mu yunivasite y'e Makerere * Uganda Christian University Arua Campus e Ringili ku ttendekero lya St. Paul's Theological College * Arua Campus ya Yunivasite y'e Bugema * Muni University, yunivasite ya gavumenti ey’omukaaga eyatandikibwawo gavumenti ya Uganda * Essomero ly'abasawo n'abazaalisa erya Kuluva * Yunivasite y'Obusiraamu mu Uganda * PostBank Uganda * Ensawo y’eggwanga ey’obukuumi bw’abantu * Akatale ka Arua Central * Arua Currency Center, ekifo ekitereka n'okulongoosa ssente, nga kya Bank of Uganda, bbanka enkulu eya Uganda era nga kiddukanyizibwa.[16] * Arua Hospital, eddwaliro ly’olukale, erya regional referral hospital eririmu ebitanda 128 nga liddukanyizibwa minisitule y’ebyobulamu mu Uganda * Bbiici ya Ragem * United Media Consultants And Trainers(UMCAT) Essomero ly'ebyamawulire n'empuliziganya mu bantu. [17] == Emikutu gy’amawulire == Emikutu gya analog egy’obwereere, egyasibuka mu Kampala, gyalimu WBS TV (mu kiseera kino eggaddwa), UBC TV, ne NTV. Ku ntandikwa ya 2014, MBC 2 yalagibwa mu Arua ng'okugezesa okuweereza okuggulawo ekkubo eri Vision Group's Urban TV nga tebannaba kusenguka kwa digito mu ggwanga lyonna mu 2015.[18] BTN ye TV ya wano eyasooka okuva mu 2003. Oluvannyuma Westnile TV yavaayo nga TV Station yokka ekola ku ttaka mu Arua ate Host TV, Online TV Station nayo yasooka mu Arua ng’eyamba mu nkyukakyuka ya digito. Voice of Life 100.9 FM, leediyo eyatandikibwawo Ekkanisa ya Uganda, ye yatandika okuweereza FM mu Arua okuva mu 1997.[19] Arua One (88.7 FM), Nile FM (94.1) ne Radio Pacis (90.9 awamu ne 94.5 FM) nazo zaabeegattako nga n’endala tezinnaba kubooga oluvannyuma okuli Access (96.3 FM) ne Host Radio, Web Radio eri ku mutimbagano eddukanyizibwa kkampuni ya Host Hub Innovations. == Okusoma == Mu Arua mulimu amasomero ga Gavumenti n’ag’obwannannyini agawerako. Okusinziira ku mukutu gwa disitulikiti, amasomero gali 437. 105 ku gano amasomero ga Nursery, 261 ga Primary, ate Secondary schools 60. Omukutu gwa disitulikiti era guyogera ku masomero 2 aga Btvet, amasomero ga tertiary 3 wamu n’amasomero 3 aga Teacher College.[20] ku masomero gano kuliko St. Joseph's College Ombaci, Muni Girls Secondary School[21], Arua Secondary School, Arua Primary School, African Ajai Foundation Ltd.[22] == Laba ne == * Omunaala gw'ekibuga Arua * Olukalala lw'ebibuga n'obubuga mu Uganda * Olukalala lwa leediyo mu Uganda * Enclave ya Lado * Ebifo by'eggaali y'omukka mu Uganda * Uganda * Ekitundu ekitono ekya West Nile Ebijuliziddwa [[Category:Ebitundu bya Uganda eby'enjawulo]] f5oxakcjl29y1e0y2zw94o5vwr5rdw6 75308 75307 2026-09-25T16:09:57Z Kinenkey 10423 Nyongeddemu ebifananyi 75308 wikitext text/x-wiki {{stub}} <br> {{Databox}} '''Arua''', kibuga era kifo kya busuubuzi mu Disitulikiti y'e [[Arua]] mu Bukiikakkono bwa [[Uganda]].[2][3] == Ekifo == Arua eri mu kiromita nga 475 (mayiro 295) mu bukiikakkono bw' Obugwanjuba bwa Kampala, ekibuga ekikulu era ekisinga obunene mu Uganda,[4] Arua eri ku kiromita nga 228 (mayiro 142), bwoba ogoberedde oluguudo, mu Bugwanjuba bwa Gulu, ekibuga ekisinga obunene mu kitundu kya Uganda eky'obukiikakkono.[5] Ensengeka z'ebitundu by'ekibuga Arua ziri 03°02'07.0"N, 30°54'39.0"E (Latitude:3.035278; Longitude:30.910833).[6] Arua etudde ku buwanvu bwa mita 1,310 (fuuti 4,298) waggulu w'obugulumivu bw'ennyanja.[7] Arua eri ku nsalo nnyo ne Democratic Republic of Congo mu Bugwanjuba ne South Sudan mu bukiikakkono, ekigifuula ekifo ekirungi ennyo mu bizinensi wakati wa Uganda ne baliraanwa baayo ababiri mu Bugwanjuba n’obukiikakkono.[8] Olw'ekifo kyayo ekirungi, Arua era kitundu ku nteekateeka y'ababundabunda ey'okukyaza ababundabunda abawera 20% abayingira Uganda buli mwaka.[9] == Okutwalira awamu == [[File:Arua_Hill.jpg|thumb|View of Arua Hill]] [[File:A_road_in_Arua.jpg|thumb|A road in Arua]] Arua kifo kikulu nnyo eri ebibiina ebitali bya gavumenti ebikola mu kitundu kya West Nile oba ebiweereza Western Equatoria mu South Sudan n’obukiikakkono bw’obuvanjuba bwa Democratic Republic of Congo. Yafuuka ekifo ekikulu eky’ebyobusuubuzi n’ekkubo ly’entambula ng’oluguudo lwa Juba - Yei - Morobo - Kaya lugguddwawo, ne kisobozesa ebintu okujja mu Juba okuva mu bukiikaddyo ku luguudo lwa Kaya Highway mu kifo ky’okuyita mu Khartoum okuva mu bukiikakkono.[7] == Entambula == Ettabi ly'eggaali y'omukka erya Uganda Railways lyali lya kugaziyizibwa okutuuka e Arua mu biseera by' oluvannyuma lwa 1964,[10] naye tewabaddewo mpeereza ya gaali y'omukka ey'abasaabaze okumala emyaka mingi mu Uganda .[11] Oluguudo lwa Vurra–Arua–Koboko–Oraba luyita mu kibuga, mu ludda olw’obukiikadyo–obukiikakkono.[12] Arua eyungibwa ku bibuga ebirala ebiri mu West Nile ku nguudo omuli: Nebbi, Pakwach, Paidha, Koboko, Yumbe, Moyo, Obongi, Adjumani n’obubuga obulala obutono. Waliwo entambula y’oku nguudo eya bulijjo wakati wa Arua ne Kampala, Gulu, Masindi ne Hoima Ekibuga kino kikozesa ekisaawe ky'ennyonyi ekya Arua, ekirina enteekateeka y'ennyonyi.[13] Ekisaawe ky'ennyonyi ekya Arua kibadde kyakubiri mu Uganda okukola emirimu emingi oluvannyuma lw'entebbe. Ekisaawe kino kyali kya kulongoosebwa n’ekifuulibwa ekisaawe ky’ennyonyi eky’ensi yonna. == Obungi bw'abantu == [[File:Boda,car_and_bicycle_on_move.jpg|alt=Boda, car and bicycle moving on Arua Main Street|thumb|'''Boda, car and bicycle moving on Arua Main Street''']] Okubala abantu mu ggwanga mu 1969 kwabala omuwendo gw’abantu mu kibuga Arua nga 10,837. Mu 1991, okubala abantu kwabala abantu 22,217 mu kibuga kino. Mu 2002, omuwendo gw’abantu gwali gweyongedde okutuuka ku 43,929. Okunoonyereza okwakolebwa mu Gwomusanvu 2014 mu kubala abantu be ggwanga lyonna n’amaka kwabala nti omuwendo gw’abantu mu Arua Town Council gwali 61,962. Mu mwaka gwa 2020, ekitongole ekivunaanyizibwa ku bibalo ekya Uganda Bureau of Statistics (UBOS) kyabalirira nti abantu abali mu makkati g’omwaka baali 72,400. UBOS yabalirira nti omuwendo gw’abantu mu Munisipaali y’e Arua gwakula ku kigero kya wakati wa bitundu 2.7 ku buli 100 buli mwaka, wakati wa 2014 ne 2020.[1] Embeera y'obudde Arua erina embeera y’obudde ey’obutiti mu savanna (Köppen climate classification Aw). == Ebyokukola == ==== Enfuga y' ebyokukola ==== Enfuga zino wammanga zitudde mu Arua: * Ofiisi za Arua Town Council * Ekitebe kya Disitulikiti y'e Arua * Ekitebe ky’obulabirizi bwa Roman Catholic Diocese of Arua ne Church of Uganda’s Madi ne West Nile Diocese ==== Emirimu emirala egy’obusuubuzi n’okusomesa ==== Etterekero ly’ebitabo ery’olukale erya Arua [[File:Arua_Public_Library_01.jpg|thumb|Arua Public Library]] * Arua Campus essomero ly'ebyobusuubuzi mu yunivasite y'e Makerere * Uganda Christian University Arua Campus e Ringili ku ttendekero lya St. Paul's Theological College * Arua Campus ya Yunivasite y'e Bugema * Muni University, yunivasite ya gavumenti ey’omukaaga eyatandikibwawo gavumenti ya Uganda * Essomero ly'abasawo n'abazaalisa erya Kuluva * Yunivasite y'Obusiraamu mu Uganda * PostBank Uganda * Ensawo y’eggwanga ey’obukuumi bw’abantu * Akatale ka Arua Central * Arua Currency Center, ekifo ekitereka n'okulongoosa ssente, nga kya Bank of Uganda, bbanka enkulu eya Uganda era nga kiddukanyizibwa.[16] * Arua Hospital, eddwaliro ly’olukale, erya regional referral hospital eririmu ebitanda 128 nga liddukanyizibwa minisitule y’ebyobulamu mu Uganda * Bbiici ya Ragem * United Media Consultants And Trainers(UMCAT) Essomero ly'ebyamawulire n'empuliziganya mu bantu. [17] == Emikutu gy’amawulire == [[File:BTN_TV_Arua.jpg|thumb|BTN TV and Nile FM studios in Anyafio Village, Arua Hill Division where they began]] Emikutu gya analog egy’obwereere, egyasibuka mu Kampala, gyalimu WBS TV (mu kiseera kino eggaddwa), UBC TV, ne NTV. Ku ntandikwa ya 2014, MBC 2 yalagibwa mu Arua ng'okugezesa okuweereza okuggulawo ekkubo eri Vision Group's Urban TV nga tebannaba kusenguka kwa digito mu ggwanga lyonna mu 2015.[18] BTN ye TV ya wano eyasooka okuva mu 2003. Oluvannyuma Westnile TV yavaayo nga TV Station yokka ekola ku ttaka mu Arua ate Host TV, Online TV Station nayo yasooka mu Arua ng’eyamba mu nkyukakyuka ya digito. Voice of Life 100.9 FM, leediyo eyatandikibwawo Ekkanisa ya Uganda, ye yatandika okuweereza FM mu Arua okuva mu 1997.[19] Arua One (88.7 FM), Nile FM (94.1) ne Radio Pacis (90.9 awamu ne 94.5 FM) nazo zaabeegattako nga n’endala tezinnaba kubooga oluvannyuma okuli Access (96.3 FM) ne Host Radio, Web Radio eri ku mutimbagano eddukanyizibwa kkampuni ya Host Hub Innovations. == Okusoma == Mu Arua mulimu amasomero ga Gavumenti n’ag’obwannannyini agawerako. Okusinziira ku mukutu gwa disitulikiti, amasomero gali 437. 105 ku gano amasomero ga Nursery, 261 ga Primary, ate Secondary schools 60. Omukutu gwa disitulikiti era guyogera ku masomero 2 aga Btvet, amasomero ga tertiary 3 wamu n’amasomero 3 aga Teacher College.[20] ku masomero gano kuliko St. Joseph's College Ombaci, Muni Girls Secondary School[21], Arua Secondary School, Arua Primary School, African Ajai Foundation Ltd.[22] == Laba ne == * Omunaala gw'ekibuga Arua * Olukalala lw'ebibuga n'obubuga mu Uganda * Olukalala lwa leediyo mu Uganda * Enclave ya Lado * Ebifo by'eggaali y'omukka mu Uganda * Uganda * Ekitundu ekitono ekya West Nile Ebijuliziddwa [[Category:Ebitundu bya Uganda eby'enjawulo]] sbz77lsr236t6tj66x84wj8upugba3g 75309 75308 2026-09-25T16:14:49Z Kinenkey 10423 Nyongeddemu omutwe "Embeera y'obudde" 75309 wikitext text/x-wiki {{stub}} <br> {{Databox}} '''Arua''', kibuga era kifo kya busuubuzi mu Disitulikiti y'e [[Arua]] mu Bukiikakkono bwa [[Uganda]].[2][3] == Ekifo == Arua eri mu kiromita nga 475 (mayiro 295) mu bukiikakkono bw' Obugwanjuba bwa Kampala, ekibuga ekikulu era ekisinga obunene mu Uganda,[4] Arua eri ku kiromita nga 228 (mayiro 142), bwoba ogoberedde oluguudo, mu Bugwanjuba bwa Gulu, ekibuga ekisinga obunene mu kitundu kya Uganda eky'obukiikakkono.[5] Ensengeka z'ebitundu by'ekibuga Arua ziri 03°02'07.0"N, 30°54'39.0"E (Latitude:3.035278; Longitude:30.910833).[6] Arua etudde ku buwanvu bwa mita 1,310 (fuuti 4,298) waggulu w'obugulumivu bw'ennyanja.[7] Arua eri ku nsalo nnyo ne Democratic Republic of Congo mu Bugwanjuba ne South Sudan mu bukiikakkono, ekigifuula ekifo ekirungi ennyo mu bizinensi wakati wa Uganda ne baliraanwa baayo ababiri mu Bugwanjuba n’obukiikakkono.[8] Olw'ekifo kyayo ekirungi, Arua era kitundu ku nteekateeka y'ababundabunda ey'okukyaza ababundabunda abawera 20% abayingira Uganda buli mwaka.[9] == Okutwalira awamu == [[File:Arua_Hill.jpg|thumb|View of Arua Hill]] [[File:A_road_in_Arua.jpg|thumb|A road in Arua]] Arua kifo kikulu nnyo eri ebibiina ebitali bya gavumenti ebikola mu kitundu kya West Nile oba ebiweereza Western Equatoria mu South Sudan n’obukiikakkono bw’obuvanjuba bwa Democratic Republic of Congo. Yafuuka ekifo ekikulu eky’ebyobusuubuzi n’ekkubo ly’entambula ng’oluguudo lwa Juba - Yei - Morobo - Kaya lugguddwawo, ne kisobozesa ebintu okujja mu Juba okuva mu bukiikaddyo ku luguudo lwa Kaya Highway mu kifo ky’okuyita mu Khartoum okuva mu bukiikakkono.[7] == Entambula == Ettabi ly'eggaali y'omukka erya Uganda Railways lyali lya kugaziyizibwa okutuuka e Arua mu biseera by' oluvannyuma lwa 1964,[10] naye tewabaddewo mpeereza ya gaali y'omukka ey'abasaabaze okumala emyaka mingi mu Uganda .[11] Oluguudo lwa Vurra–Arua–Koboko–Oraba luyita mu kibuga, mu ludda olw’obukiikadyo–obukiikakkono.[12] Arua eyungibwa ku bibuga ebirala ebiri mu West Nile ku nguudo omuli: Nebbi, Pakwach, Paidha, Koboko, Yumbe, Moyo, Obongi, Adjumani n’obubuga obulala obutono. Waliwo entambula y’oku nguudo eya bulijjo wakati wa Arua ne Kampala, Gulu, Masindi ne Hoima Ekibuga kino kikozesa ekisaawe ky'ennyonyi ekya Arua, ekirina enteekateeka y'ennyonyi.[13] Ekisaawe ky'ennyonyi ekya Arua kibadde kyakubiri mu Uganda okukola emirimu emingi oluvannyuma lw'entebbe. Ekisaawe kino kyali kya kulongoosebwa n’ekifuulibwa ekisaawe ky’ennyonyi eky’ensi yonna. == Obungi bw'abantu == [[File:Boda,car_and_bicycle_on_move.jpg|alt=Boda, car and bicycle moving on Arua Main Street|thumb|'''Boda, car and bicycle moving on Arua Main Street''']] Okubala abantu mu ggwanga mu 1969 kwabala omuwendo gw’abantu mu kibuga Arua nga 10,837. Mu 1991, okubala abantu kwabala abantu 22,217 mu kibuga kino. Mu 2002, omuwendo gw’abantu gwali gweyongedde okutuuka ku 43,929. Okunoonyereza okwakolebwa mu Gwomusanvu 2014 mu kubala abantu be ggwanga lyonna n’amaka kwabala nti omuwendo gw’abantu mu Arua Town Council gwali 61,962. Mu mwaka gwa 2020, ekitongole ekivunaanyizibwa ku bibalo ekya Uganda Bureau of Statistics (UBOS) kyabalirira nti abantu abali mu makkati g’omwaka baali 72,400. UBOS yabalirira nti omuwendo gw’abantu mu Munisipaali y’e Arua gwakula ku kigero kya wakati wa bitundu 2.7 ku buli 100 buli mwaka, wakati wa 2014 ne 2020.[1] {{Historical populations|1969|10,837|1991|22,217|2002|43,929|2014|61,962|2020|72,400|||align=none|footnote=source:<ref name="PopR"/>}} == Embeera y'obudde == Arua erina embeera y’obudde ey’obutiti mu savanna (Köppen climate classification Aw). {{Weather box|location=Arua (1961–1990)|single line=Yes|metric first=Yes|Jan record high C=34.4|Feb record high C=36.1|Mar record high C=37.8|Apr record high C=35.6|May record high C=33.3|Jun record high C=30.6|Jul record high C=30.0|Aug record high C=31.1|Sep record high C=30.6|Oct record high C=32.4|Nov record high C=33.3|Dec record high C=33.6|year record high C=37.8|Jan high C=30.5|Feb high C=31.1|Mar high C=30.2|Apr high C=28.8|May high C=27.9|Jun high C=27.1|Jul high C=26.1|Aug high C=26.3|Sep high C=27.2|Oct high C=27.9|Nov high C=28.4|Dec high C=29.1|year high C=28.4|Jan low C=17.4|Feb low C=18.0|Mar low C=18.3|Apr low C=18.0|May low C=17.5|Jun low C=16.9|Jul low C=16.4|Aug low C=16.3|Sep low C=16.5|Oct low C=16.9|Nov low C=17.2|Dec low C=17.0|year low C=17.2|Jan record low C=12.8|Feb record low C=11.1|Mar record low C=13.9|Apr record low C=13.9|May record low C=14.4|Jun record low C=13.2|Jul record low C=11.7|Aug record low C=11.1|Sep record low C=12.2|Oct record low C=14.1|Nov record low C=14.4|Dec record low C=12.8|year record low C=11.1|precipitation colour=green|Jan precipitation mm=17.5|Feb precipitation mm=36.6|Mar precipitation mm=90.7|Apr precipitation mm=120.4|May precipitation mm=127.6|Jun precipitation mm=146.4|Jul precipitation mm=154.5|Aug precipitation mm=216.9|Sep precipitation mm=173.0|Oct precipitation mm=209.5|Nov precipitation mm=125.1|Dec precipitation mm=29.8|year precipitation mm=1448.0|unit precipitation days=1.0 mm|Jan precipitation days=1.4|Feb precipitation days=3.0|Mar precipitation days=7.0|Apr precipitation days=9.0|May precipitation days=8.7|Jun precipitation days=8.5|Jul precipitation days=11.3|Aug precipitation days=12.6|Sep precipitation days=11.5|Oct precipitation days=13.8|Nov precipitation days=9.7|Dec precipitation days=3.1|year precipitation days=99.6|time day=14:00|Jan humidity=38|Feb humidity=36|Mar humidity=44|Apr humidity=56|May humidity=60|Jun humidity=63|Jul humidity=67|Aug humidity=66|Sep humidity=62|Oct humidity=60|Nov humidity=53|Dec humidity=46|year humidity=54|source 1=[[World Meteorological Organization]]<ref name = WMO > {{cite web | url=http://worldweather.wmo.int/en/city.html?cityId=1936 | title=World Weather Information Service – Arua | publisher=World Meteorological Organization | access-date=1 September 2016}}</ref>|source 2=[[Deutscher Wetterdienst]] (extremes and humidity)<ref name = DWD> {{cite web | url=https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_636020_kt.pdf | title=Klimatafel von Arua / Uganda | work=Baseline climate means (1961-1990) from stations all over the world | publisher=Deutscher Wetterdienst | language=de | access-date=1 September 2016}}</ref>}} == Ebyokukola == ==== Enfuga y' ebyokukola ==== Enfuga zino wammanga zitudde mu Arua: * Ofiisi za Arua Town Council * Ekitebe kya Disitulikiti y'e Arua * Ekitebe ky’obulabirizi bwa Roman Catholic Diocese of Arua ne Church of Uganda’s Madi ne West Nile Diocese ==== Emirimu emirala egy’obusuubuzi n’okusomesa ==== Etterekero ly’ebitabo ery’olukale erya Arua [[File:Arua_Public_Library_01.jpg|thumb|Arua Public Library]] * Arua Campus essomero ly'ebyobusuubuzi mu yunivasite y'e Makerere * Uganda Christian University Arua Campus e Ringili ku ttendekero lya St. Paul's Theological College * Arua Campus ya Yunivasite y'e Bugema * Muni University, yunivasite ya gavumenti ey’omukaaga eyatandikibwawo gavumenti ya Uganda * Essomero ly'abasawo n'abazaalisa erya Kuluva * Yunivasite y'Obusiraamu mu Uganda * PostBank Uganda * Ensawo y’eggwanga ey’obukuumi bw’abantu * Akatale ka Arua Central * Arua Currency Center, ekifo ekitereka n'okulongoosa ssente, nga kya Bank of Uganda, bbanka enkulu eya Uganda era nga kiddukanyizibwa.[16] * Arua Hospital, eddwaliro ly’olukale, erya regional referral hospital eririmu ebitanda 128 nga liddukanyizibwa minisitule y’ebyobulamu mu Uganda * Bbiici ya Ragem * United Media Consultants And Trainers(UMCAT) Essomero ly'ebyamawulire n'empuliziganya mu bantu. [17] == Emikutu gy’amawulire == [[File:BTN_TV_Arua.jpg|thumb|BTN TV and Nile FM studios in Anyafio Village, Arua Hill Division where they began]] Emikutu gya analog egy’obwereere, egyasibuka mu Kampala, gyalimu WBS TV (mu kiseera kino eggaddwa), UBC TV, ne NTV. Ku ntandikwa ya 2014, MBC 2 yalagibwa mu Arua ng'okugezesa okuweereza okuggulawo ekkubo eri Vision Group's Urban TV nga tebannaba kusenguka kwa digito mu ggwanga lyonna mu 2015.[18] BTN ye TV ya wano eyasooka okuva mu 2003. Oluvannyuma Westnile TV yavaayo nga TV Station yokka ekola ku ttaka mu Arua ate Host TV, Online TV Station nayo yasooka mu Arua ng’eyamba mu nkyukakyuka ya digito. Voice of Life 100.9 FM, leediyo eyatandikibwawo Ekkanisa ya Uganda, ye yatandika okuweereza FM mu Arua okuva mu 1997.[19] Arua One (88.7 FM), Nile FM (94.1) ne Radio Pacis (90.9 awamu ne 94.5 FM) nazo zaabeegattako nga n’endala tezinnaba kubooga oluvannyuma okuli Access (96.3 FM) ne Host Radio, Web Radio eri ku mutimbagano eddukanyizibwa kkampuni ya Host Hub Innovations. == Okusoma == Mu Arua mulimu amasomero ga Gavumenti n’ag’obwannannyini agawerako. Okusinziira ku mukutu gwa disitulikiti, amasomero gali 437. 105 ku gano amasomero ga Nursery, 261 ga Primary, ate Secondary schools 60. Omukutu gwa disitulikiti era guyogera ku masomero 2 aga Btvet, amasomero ga tertiary 3 wamu n’amasomero 3 aga Teacher College.[20] ku masomero gano kuliko St. Joseph's College Ombaci, Muni Girls Secondary School[21], Arua Secondary School, Arua Primary School, African Ajai Foundation Ltd.[22] == Laba ne == * Omunaala gw'ekibuga Arua * Olukalala lw'ebibuga n'obubuga mu Uganda * Olukalala lwa leediyo mu Uganda * Enclave ya Lado * Ebifo by'eggaali y'omukka mu Uganda * Uganda * Ekitundu ekitono ekya West Nile Ebijuliziddwa [[Category:Ebitundu bya Uganda eby'enjawulo]] tl1usf969v4hvezuwh7c4r4keqwkatk 75310 75309 2026-09-25T16:19:33Z Kinenkey 10423 Nyongeddemu Ebijuliziddwa 75310 wikitext text/x-wiki {{stub}} <br> {{Databox}} '''Arua''', kibuga era kifo kya busuubuzi mu Disitulikiti y'e [[Arua]] mu Bukiikakkono bwa [[Uganda]].<ref name="1R">{{cite web |last=Ampurire |first=Paul |date=22 May 2019 |title=Cabinet Approves Phased Creation Of Nine New Cities Beginning 2020 |url=https://www.softpower.ug/cabinet-approves-phased-creation-of-9-new-cities-beginning-2020/ |access-date=22 May 2019 |publisher=SoftPower Uganda |location=Kampala}}</ref><ref name="2R">{{cite web |author=Uganda Radio Network |date=21 May 2019 |title=Cabinet approves creation of nine cities |url=https://www.monitor.co.ug/News/National/Cabinet-Museveni-Butime-Gulu-Mbale-Entebbe-nine-cities/688334-5124276-tvet8w/ |access-date=22 May 2019 |newspaper=[[Daily Monitor]] Quoting [[Uganda Radio Network]] |location=Kampala}}</ref> == Ekifo == Arua eri mu kiromita nga 475 (mayiro 295) mu bukiikakkono bw' Obugwanjuba bwa Kampala, ekibuga ekikulu era ekisinga obunene mu Uganda,<ref>{{google maps|url=https://www.google.com/maps/dir/Kampala/Arua/@1.6696311,30.4916189,8z/data=!3m1!4b1!4m14!4m13!1m5!1m1!1s0x177dbc0f9d74b39b:0x4538903dd96b6fec!2m2!1d32.5825197!2d0.3475964!1m5!1m1!1s0x176e6265a178c769:0xaa1e18867d91929c!2m2!1d30.907304!2d3.0303299!3e0|title=Road Distance Between Kampala, Uganda And Arua, Uganda|access-date=15 June 2021}}</ref> Arua eri ku kiromita nga 228 (mayiro 142), bwoba ogoberedde oluguudo, mu Bugwanjuba bwa Gulu, ekibuga ekisinga obunene mu kitundu kya Uganda eky'obukiikakkono.<ref>{{google maps|url=https://www.google.com/maps/dir/Gulu/Arua/@2.7407677,31.0372314,9z/data=!3m1!4b1!4m14!4m13!1m5!1m1!1s0x1771a65c0fc42a27:0xce6ef3d1c3d80e06!2m2!1d32.2880726!2d2.7724038!1m5!1m1!1s0x176e6265a178c769:0xaa1e18867d91929c!2m2!1d30.907304!2d3.0303299!3e0|title=Road Distance Between Gulu, Uganda And Arua, Uganda|access-date=15 June 2021}}</ref> Ensengeka z'ebitundu by'ekibuga Arua ziri 03°02'07.0"N, 30°54'39.0"E (Latitude:3.035278; Longitude:30.910833).<ref>{{google maps|title=Location of the City of Arua, Uganda|url=https://www.google.com/maps/place/3%C2%B002'07.0%22N+30%C2%B054'39.0%22E/@3.0352832,30.90865,17z/data=!4m5!3m4!1s0x0:0x0!8m2!3d3.0352778!4d30.9108333|access-date=5 June 2019}}</ref> Arua etudde ku buwanvu bwa mita 1,310 (fuuti 4,298) waggulu w'obugulumivu bw'ennyanja.<ref name="8R">{{cite web |author=((The Editors of Encyclopaedia Britannica)) |date=2019 |title=Profile of Arua, Uganda |url=https://www.britannica.com/place/Arua |access-date=5 June 2019 |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |location=Chicago}}</ref> Arua eri ku nsalo nnyo ne Democratic Republic of Congo mu Bugwanjuba ne South Sudan mu bukiikakkono, ekigifuula ekifo ekirungi ennyo mu bizinensi wakati wa Uganda ne baliraanwa baayo ababiri mu Bugwanjuba n’obukiikakkono.<ref>{{Cite web |last=Namakula |first=Juliette |date=2020-07-07 |title=Muni University hosts launch of Arua city |url=https://www.education.co.ug/2020/07/07/arua-city-launched-at-muni-university/ |access-date=2020-07-07 |website=Education News Uganda |language=en-US}}</ref> Olw'ekifo kyayo ekirungi, Arua era kitundu ku nteekateeka y'ababundabunda ey'okukyaza ababundabunda abawera 20% abayingira Uganda buli mwaka.<ref>{{cite web |author=ENU EDITOR |date=2020-05-04 |title=In Uganda, a refugee camp becomes a city |url=https://www.education.co.ug/2020/05/04/in-uganda-a-refugee-camp-becomes-a-city/ |access-date=2020-07-07 |website=Education News Uganda |language=en-US}}</ref> == Okutwalira awamu == [[File:Arua_Hill.jpg|thumb|View of Arua Hill]] [[File:A_road_in_Arua.jpg|thumb|A road in Arua]] Arua kifo kikulu nnyo eri ebibiina ebitali bya gavumenti ebikola mu kitundu kya West Nile oba ebiweereza Western Equatoria mu South Sudan n’obukiikakkono bw’obuvanjuba bwa Democratic Republic of Congo. Yafuuka ekifo ekikulu eky’ebyobusuubuzi n’ekkubo ly’entambula ng’oluguudo lwa Juba - Yei - Morobo - Kaya lugguddwawo, ne kisobozesa ebintu okujja mu Juba okuva mu bukiikaddyo ku luguudo lwa Kaya Highway mu kifo ky’okuyita mu Khartoum okuva mu bukiikakkono. == Entambula == Ettabi ly'eggaali y'omukka erya Uganda Railways lyali lya kugaziyizibwa okutuuka e Arua mu biseera by' oluvannyuma lwa 1964,[10] naye tewabaddewo mpeereza ya gaali y'omukka ey'abasaabaze okumala emyaka mingi mu Uganda .[11] Oluguudo lwa Vurra–Arua–Koboko–Oraba luyita mu kibuga, mu ludda olw’obukiikadyo–obukiikakkono.[12] Arua eyungibwa ku bibuga ebirala ebiri mu West Nile ku nguudo omuli: Nebbi, Pakwach, Paidha, Koboko, Yumbe, Moyo, Obongi, Adjumani n’obubuga obulala obutono. Waliwo entambula y’oku nguudo eya bulijjo wakati wa Arua ne Kampala, Gulu, Masindi ne Hoima Ekibuga kino kikozesa ekisaawe ky'ennyonyi ekya Arua, ekirina enteekateeka y'ennyonyi.[13] Ekisaawe ky'ennyonyi ekya Arua kibadde kyakubiri mu Uganda okukola emirimu emingi oluvannyuma lw'entebbe. Ekisaawe kino kyali kya kulongoosebwa n’ekifuulibwa ekisaawe ky’ennyonyi eky’ensi yonna. == Obungi bw'abantu == [[File:Boda,car_and_bicycle_on_move.jpg|alt=Boda, car and bicycle moving on Arua Main Street|thumb|'''Boda, car and bicycle moving on Arua Main Street''']] Okubala abantu mu ggwanga mu 1969 kwabala omuwendo gw’abantu mu kibuga Arua nga 10,837. Mu 1991, okubala abantu kwabala abantu 22,217 mu kibuga kino. Mu 2002, omuwendo gw’abantu gwali gweyongedde okutuuka ku 43,929. Okunoonyereza okwakolebwa mu Gwomusanvu 2014 mu kubala abantu be ggwanga lyonna n’amaka kwabala nti omuwendo gw’abantu mu Arua Town Council gwali 61,962. Mu mwaka gwa 2020, ekitongole ekivunaanyizibwa ku bibalo ekya Uganda Bureau of Statistics (UBOS) kyabalirira nti abantu abali mu makkati g’omwaka baali 72,400. UBOS yabalirira nti omuwendo gw’abantu mu Munisipaali y’e Arua gwakula ku kigero kya wakati wa bitundu 2.7 ku buli 100 buli mwaka, wakati wa 2014 ne 2020.[1] {{Historical populations|1969|10,837|1991|22,217|2002|43,929|2014|61,962|2020|72,400|||align=none|footnote=source:<ref name="PopR"/>}} == Embeera y'obudde == Arua erina embeera y’obudde ey’obutiti mu savanna (Köppen climate classification Aw). {{Weather box|location=Arua (1961–1990)|single line=Yes|metric first=Yes|Jan record high C=34.4|Feb record high C=36.1|Mar record high C=37.8|Apr record high C=35.6|May record high C=33.3|Jun record high C=30.6|Jul record high C=30.0|Aug record high C=31.1|Sep record high C=30.6|Oct record high C=32.4|Nov record high C=33.3|Dec record high C=33.6|year record high C=37.8|Jan high C=30.5|Feb high C=31.1|Mar high C=30.2|Apr high C=28.8|May high C=27.9|Jun high C=27.1|Jul high C=26.1|Aug high C=26.3|Sep high C=27.2|Oct high C=27.9|Nov high C=28.4|Dec high C=29.1|year high C=28.4|Jan low C=17.4|Feb low C=18.0|Mar low C=18.3|Apr low C=18.0|May low C=17.5|Jun low C=16.9|Jul low C=16.4|Aug low C=16.3|Sep low C=16.5|Oct low C=16.9|Nov low C=17.2|Dec low C=17.0|year low C=17.2|Jan record low C=12.8|Feb record low C=11.1|Mar record low C=13.9|Apr record low C=13.9|May record low C=14.4|Jun record low C=13.2|Jul record low C=11.7|Aug record low C=11.1|Sep record low C=12.2|Oct record low C=14.1|Nov record low C=14.4|Dec record low C=12.8|year record low C=11.1|precipitation colour=green|Jan precipitation mm=17.5|Feb precipitation mm=36.6|Mar precipitation mm=90.7|Apr precipitation mm=120.4|May precipitation mm=127.6|Jun precipitation mm=146.4|Jul precipitation mm=154.5|Aug precipitation mm=216.9|Sep precipitation mm=173.0|Oct precipitation mm=209.5|Nov precipitation mm=125.1|Dec precipitation mm=29.8|year precipitation mm=1448.0|unit precipitation days=1.0 mm|Jan precipitation days=1.4|Feb precipitation days=3.0|Mar precipitation days=7.0|Apr precipitation days=9.0|May precipitation days=8.7|Jun precipitation days=8.5|Jul precipitation days=11.3|Aug precipitation days=12.6|Sep precipitation days=11.5|Oct precipitation days=13.8|Nov precipitation days=9.7|Dec precipitation days=3.1|year precipitation days=99.6|time day=14:00|Jan humidity=38|Feb humidity=36|Mar humidity=44|Apr humidity=56|May humidity=60|Jun humidity=63|Jul humidity=67|Aug humidity=66|Sep humidity=62|Oct humidity=60|Nov humidity=53|Dec humidity=46|year humidity=54|source 1=[[World Meteorological Organization]]<ref name = WMO > {{cite web | url=http://worldweather.wmo.int/en/city.html?cityId=1936 | title=World Weather Information Service – Arua | publisher=World Meteorological Organization | access-date=1 September 2016}}</ref>|source 2=[[Deutscher Wetterdienst]] (extremes and humidity)<ref name = DWD> {{cite web | url=https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_636020_kt.pdf | title=Klimatafel von Arua / Uganda | work=Baseline climate means (1961-1990) from stations all over the world | publisher=Deutscher Wetterdienst | language=de | access-date=1 September 2016}}</ref>}} == Ebyokukola == ==== Enfuga y' ebyokukola ==== Enfuga zino wammanga zitudde mu Arua: * Ofiisi za Arua Town Council * Ekitebe kya Disitulikiti y'e Arua * Ekitebe ky’obulabirizi bwa Roman Catholic Diocese of Arua ne Church of Uganda’s Madi ne West Nile Diocese ==== Emirimu emirala egy’obusuubuzi n’okusomesa ==== Etterekero ly’ebitabo ery’olukale erya Arua [[File:Arua_Public_Library_01.jpg|thumb|Arua Public Library]] * Arua Campus essomero ly'ebyobusuubuzi mu yunivasite y'e Makerere * Uganda Christian University Arua Campus e Ringili ku ttendekero lya St. Paul's Theological College * Arua Campus ya Yunivasite y'e Bugema * Muni University, yunivasite ya gavumenti ey’omukaaga eyatandikibwawo gavumenti ya Uganda * Essomero ly'abasawo n'abazaalisa erya Kuluva * Yunivasite y'Obusiraamu mu Uganda * PostBank Uganda * Ensawo y’eggwanga ey’obukuumi bw’abantu * Akatale ka Arua Central * Arua Currency Center, ekifo ekitereka n'okulongoosa ssente, nga kya Bank of Uganda, bbanka enkulu eya Uganda era nga kiddukanyizibwa.[16] * Arua Hospital, eddwaliro ly’olukale, erya regional referral hospital eririmu ebitanda 128 nga liddukanyizibwa minisitule y’ebyobulamu mu Uganda * Bbiici ya Ragem * United Media Consultants And Trainers(UMCAT) Essomero ly'ebyamawulire n'empuliziganya mu bantu. [17] == Emikutu gy’amawulire == [[File:BTN_TV_Arua.jpg|thumb|BTN TV and Nile FM studios in Anyafio Village, Arua Hill Division where they began]] Emikutu gya analog egy’obwereere, egyasibuka mu Kampala, gyalimu WBS TV (mu kiseera kino eggaddwa), UBC TV, ne NTV. Ku ntandikwa ya 2014, MBC 2 yalagibwa mu Arua ng'okugezesa okuweereza okuggulawo ekkubo eri Vision Group's Urban TV nga tebannaba kusenguka kwa digito mu ggwanga lyonna mu 2015.[18] BTN ye TV ya wano eyasooka okuva mu 2003. Oluvannyuma Westnile TV yavaayo nga TV Station yokka ekola ku ttaka mu Arua ate Host TV, Online TV Station nayo yasooka mu Arua ng’eyamba mu nkyukakyuka ya digito. Voice of Life 100.9 FM, leediyo eyatandikibwawo Ekkanisa ya Uganda, ye yatandika okuweereza FM mu Arua okuva mu 1997.[19] Arua One (88.7 FM), Nile FM (94.1) ne Radio Pacis (90.9 awamu ne 94.5 FM) nazo zaabeegattako nga n’endala tezinnaba kubooga oluvannyuma okuli Access (96.3 FM) ne Host Radio, Web Radio eri ku mutimbagano eddukanyizibwa kkampuni ya Host Hub Innovations. == Okusoma == Mu Arua mulimu amasomero ga Gavumenti n’ag’obwannannyini agawerako. Okusinziira ku mukutu gwa disitulikiti, amasomero gali 437. 105 ku gano amasomero ga Nursery, 261 ga Primary, ate Secondary schools 60. Omukutu gwa disitulikiti era guyogera ku masomero 2 aga Btvet, amasomero ga tertiary 3 wamu n’amasomero 3 aga Teacher College.[20] ku masomero gano kuliko St. Joseph's College Ombaci, Muni Girls Secondary School[21], Arua Secondary School, Arua Primary School, African Ajai Foundation Ltd.[22] == Laba ne == * Omunaala gw'ekibuga Arua * Olukalala lw'ebibuga n'obubuga mu Uganda * Olukalala lwa leediyo mu Uganda * Enclave ya Lado * Ebifo by'eggaali y'omukka mu Uganda * Uganda * Ekitundu ekitono ekya West Nile Ebijuliziddwa [[Category:Ebitundu bya Uganda eby'enjawulo]] ni9rryst5x4z28xjktfbsfla2t6sdoj Togo 0 5698 75436 71110 2026-09-26T10:44:03Z Morgan jonathan 11855 75436 wikitext text/x-wiki [[File:Togo flag.png|thumb|Togo flag]] '''Togo''' ggwanga mu [[Afriart Gallery|Afirika]]. {{Amawanga g'Afirika}} [[Category:Ensi za Afirika]] n7ysbymbampd2fnxzzzjkqncwue9k5h SIKO SEERO 0 5925 75345 34342 2026-09-26T10:17:15Z Edith bae 11859 i have added a citation 75345 wikitext text/x-wiki [[File:Sickle cells illustration.jpg|thumb|'''Sickle cells illustration.''']] SIKO SEERO (SICKLE CELL). <nowiki>[[SIKO SEERO]]</nowiki> (Sickle cell) bulwadde bwa nsikirano omuntu bwafuna mu kutataaganyizibwa kw’omusaayi nga obutoffaali bw’omusaayi obumyufu buzaala ekirungo ekimyufu ekisusse (abnormal haemoglobin) Obutoffali omumyufu bufuula omusaayi okuba omumyufu era butambuza omukka gwetussa mu mubiri. Bulina ekirungo ekiyitibwa ‘haemoglobin’ ekibuwa langi emyufu era n’okutambuza omukka ogussibwa. Bwetooloovu, bunaanuuka, era bulina obwangu, ekibusobozesa okuyita mu misuwa ne mu busuwa obutono. Wabula, mu bantu abalina obulwadde bwa sickle cell, obutoffaali bwabwe omumyufu bwefaananyirizaako ng’ekiwabyo. Agamba nti obutoffaali bwabwe obumyufu bwekumiira ekitabusobozesa kuyita mu misuwa ne mu busuwa obutono. Buwunzika buzibikidde emisuwa, ekitataaganya entambula y’omusaayi, ne kiremesa omusaayi n’omukka gw’obulamu okubuna ebitundu by’omubiri. Okuzibikira kw’emisuwa n’okumenyeka kw’obutoffaali obumyufu obwekiwabyo bye bivaako obubonero n’obuvune oba okulumizibwa kw’obulwadde buno obwa ‘Sickle cell’. Omuntu afuna atya obulwadde bwa Sickle cell? Obulwadde bwa (Sickle cell) bwa nsikirano, buleetebwa singa omuntu asikira obutoffaali obulimu obulwadde okuva mu bazadde bombi mu kaseera k’okufuna olubuto. Singa abazadde baba n’obulwadde obw’omusaayi basobola okuzaala omwana n’obulwadde bwa sickle cell. Omukisa gw’abazadde bano okuzaala omwana abulina guli 25%. Ekyennaku abaana ebitundu 80% bafa mu mwaka ogusooka olw’okulwawo okukeberebwa era ne bakwatibwa bubi. Omuntu alina obulwadde bwa Sickle cell yandikoze bino okuwangaala: Dr. Ndugwa ne Dr. Nanyeenya abe Rubaga bagamba nti okujjanjaba n’okutangira obulwadde bwa sickle cell bigenderera okutangira obulumi mu mubiri, obulwadde bwa omusujja gwa malaria n’okutta obuwuka obuba bulumbye omubiri. Endabirira y’omulwadde alina obuwuka bwa Sickle cell  Muwe eddagala ly’omusaayi buli lunaku okwewala okuggwebwamu omusaayi.  Alina okunywa wakati wa lita 3 – 5 olunaku okwewala okuggwebwamu amazzi.  Ffaayo ku ndya y’omulwadde ng’omuwa emmere erimu ebirungo ebiriisa omubiri, ng’era esingamu ebirungo ebizimba omubiri (proteins)  Alina okukuumwa nga muyonjo okwewala obuwuka obusirikitu obulumba omubiri.  Genderera embuguma y’omubiri gwe, omusujja kayinza okuba akabonero k’omusujja oba obuwuka mu mubiri.  Genderera enkula ye.  Mutangire omusujja gwa malaria ogusobola omuviirako okuggwebwamu omusaayi.  Alina okukeberebwa enkyukakyuka mu mbeera buli bbanga.<ref>{{Cite web |date=2025-10-18 |title=VIDEO: Mbosso – Siko Single - citiMuzik |url=https://www.citimuzik.com/2025/10/video-mbosso-siko-single.html |access-date=2026-09-26 |language=en-US}}</ref> hdh396vdezprrxzj26uta3kzdu8c7jl Endwadde y'okusiiyibwa amaaso 0 6025 75445 33169 2026-09-26T10:45:06Z Ajambo Bridget 11873 I converted references 75445 wikitext text/x-wiki [[File:An eye with viral conjunctivitis.jpg|thumb|'''An eye with viral conjunctivitis''']] Okusiiyibwa amaaso [[Conjunctivitis]] y'endwadde ekwata amaaso omuntu n'afuna okusiiyibwa n'obuzimbu ku kitundu ky'eriiso ekyeru ate ne munda w'obususu obubikka ku liiso.<ref>{{Cite web |title=Wikipedia:WikiProject Medicine/Translation task force/RTT/Simple Conjunctivitis - Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:WikiProject_Medicine/Translation_task_force/RTT/Simple_Conjunctivitis |archive-url=http://web.archive.org/web/20201027044257/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:WikiProject_Medicine/Translation_task_force/RTT/Simple_Conjunctivitis |archive-date=2020-10-27 |access-date=2026-09-26 |website=en.wikipedia.org |language=en}}</ref> Endwadde eno efuula eriiso okuba mu langi eya pinka (pink) oba erimyufu. Era eriiso liba liruma, libabuukirira era nga lisiiwa. Eriiso eddwadde liba livaamu amaziga naddala kumakya era wandibaawo n'okuzimba kw'ekitundu ky'eriiso ekyeru. Kyokka endwadde eno yandikwatako eriiso limu oba gombi. Obulwadde buno busiigibwa buwuka bukasaasaanya ndwadde(viruses and bacterium) era ng'obuwuka buno kyangu nnyo okusaasaana mu bantu. Ate era singa eriiso ligwamu akooya k'ensolo yonna, nakyo kireeta nnyo endwadde eno. Okunoonyereza ensibuko y'endwadde eno, basinziira ku bubonero obweyolekera ku liiso eddwadde. Ezimu ku ngeri z'okweziyizaamu obulwadde buno mwe muli: okunaabanga engalo bulijjo(lunye) naye ng'obujjanjabi businziira ku nsibuko eba ezuuliddwa. Ebiseera ebimu ng'obulwadde buno buleeteddwa buwuka bwa ''bacteria'', endwadde eno etera okugenda yokka nga tewali ddagala likozeseddwa lyonna. Mu bantu abakulu, endwadde y'okusiiyibwa amaaso etera kuva ku buwuka obuyitibwa ''viruses'' ng'ate mu bato, businga kuleetebwa buwuka obwa ''bacteria'' ng'obulwadde buno butera kukendeerera mu bbanga lya wiiki ng'emu. Singa wabaawo embeera nga ey'okuziba amaaso(ng'omuntu takyalaba), okulumwa amaaso okutasalako, okukaluubirirwa ng'atunula mu kitangaala, okufuna amabwa ku maaso, oba ng'omuntu talaga ssuubi lya kuwona lyonna oluvannyuma lw'ebbanga erya wiiki emu, olwo wabeerawo okunoonyereza ku nsibuko y'endwadde eyo era n'obujjanjabi bukyukamu. Kyokka ssinga omwana azaalibwa ng'ayina obulwadde buno obw'okusiiyibwa amaaso, waba wayina okubaawo obujjanjabi ob'enjawulo. 84p491zz0cxnpafb21fesdhhnztxena LWENGO ETTENDEKERO LYEBYEMIKONO 0 6098 75405 72464 2026-09-26T10:38:27Z Elaju 11867 added a citation #WUCBU26 75405 wikitext text/x-wiki [[File:Lwengo District in Uganda.svg|thumb|Lwengo is located in Uganda]] Ettendekero lino lisangibwa mu Disitulikiti ye Lwengo,kilomita ssatu{3}okuva mu kibuga Mbiriizi. Lyatandikibwa mu mwaaka 2010.<ref>http://www.monitor.co.ug/News/Education/5-000-to-get-free-vocational-training/688336-2461114-ldaxvg/index.html</ref> Lyawebwa olukusa okuva mu kitongoole ekyebyenjigiriza mu masomo g'ebyemikono. Litwaala abawaala n'abalenzi. Lisomesa amasomo gano wammanga; *Okutunga *Ebyamasannyalaze *Obubazzi *Ebyokufumba *Ebyatekinologiya. Abayizi abayise ebigezo bino bafuluma ne safutiketi ne dipuloma okukakasa ebyo byebaba bayize. Tebakoma awo bafuna emirimu mu matendekero amalala nebongera okubangula banaabwe okuva mw'ebyo byebakugukamu nga eno bwebafuna ejjamba.<ref>{{Cite web |title=plans for the future {{!}} Lwerudeso |url=https://www.lwengo-uganda.com/plans-for-the-future |access-date=2026-09-26 |website=www.lwengo-uganda.com |language=en-GB}}</ref> [[Category:Ebyenjigiriza bya Uganda]] 0e7lupjb0jyzh764yalbpylrlpavp98 DEED 0 6547 75422 54907 2026-09-26T10:41:26Z Zain0024 11879 75422 wikitext text/x-wiki {{Databox}} DEED kiva mu bigambo by'Olungereza "Double Exposure Education. Wano mu [[Uganda]] kyasalibwawo abaana ab'ebibiina ebya wansi abatandika basomesebwa mu nnimi zaabwe ez'obuzaaliranwa zokka naye ffe abamu tulowooza nti mu essomeso lye limu omwana omulamwa nga "endwadde y'ettalo" bagubanjulire mu Lulimi lwabwe nga Oluganda era baweebwe ekyagaanya okugukubako ebirowoozo. Kino bwe kiggwa omusomesa alyoke abanjulira omulamwa gwe gumu mu Lungereza kiyambe omwana okugutegeera mu Lulimi lwe oluzaaliranwa n'olungereza okusobola okugutegeera obulungi.<ref>{{Cite web |title=deed |url=https://www.law.cornell.edu/wex/deed |access-date=2026-09-26 |website=LII / Legal Information Institute |language=en}}</ref> Eyo ye Double Exposure Education(DEED) IALI NGO gy'egoberera mu nteekateeka zaayo!!<ref>{{Cite web |title=deed |url=https://www.law.cornell.edu/wex/deed |access-date=2026-09-26 |website=LII / Legal Information Institute |language=en}}</ref> 46jx04q1mhm46q3ueswqp6cblhn50bz Omusuja gw’enkaka (Yellow fever) 0 6649 75434 74420 2026-09-26T10:43:56Z N3wvans 11871 i have added citations 75434 wikitext text/x-wiki __FORCETOC__ [[File:YellowFeverVirus.jpg|thumb|YellowFeverVirus]] === Obubonero n’enfaanana === Buno bulwadde obuleetebwa akawuka era nga butera okujja n’obubonero okuli: omusujja, obutayagala kulya, okusinduukirirwa emmeeme, okulumizibwa mu nnyingo, omutwe oguluma. Obubonero buno businga kweyolekera mu nnaku ezitasukka ttaano, kyoka mu bantu abamu, mu lunaku obulwadde buno we bweyongera, bafuna omusujja mungi, olubuto oluluma n’okukosa ekibumba kutandika ekireetera olususu okufuuka olwa kyenvu. Kino bwe kibaawo , olwo n’akatyabaga k’okuvaamu omusaayi wamu n’okulwala kwensigo kweyongera.<ref>{{Cite web |last=CDC |date=2026-06-23 |title=Symptoms of Yellow Fever |url=https://www.cdc.gov/yellow-fever/signs-symptoms/index.html |access-date=2026-09-26 |website=Yellow Fever Virus |language=en-us}}</ref> === Ekibuleeta === Obulwadde buno buleetebwa akawuka akayitibwa yellow fever virus era ne kasaasaanyizibwa ensiri enkazi, singa eluma omuntu.Obulwadde buno bukwata bantu,ebisolo ebirala ebigwa mu luse lw’abantu n’ebimu ku bika byensiri.Obulwadde buno bwandiba obuzibu bw’okuzuulirawo, okujjako ng’omuntu amaze kufuna bubonero obwo waggulu, era okubukakasa omulwadde bamala kumujjako omusaayi ne gukeberebwa.<ref>{{Cite web |last=CDC |date=2026-07-15 |title=Yellow Fever: Causes and How It Spreads |url=https://www.cdc.gov/yellow-fever/causes-and-spread/index.html |access-date=2026-09-26 |website=Yellow Fever Virus |language=en-us}}</ref> === Okugema === Lyo eddagala erigema obulwadde buno gyeriri era mu mawanga agamu kiba kya buwaze eri abatambuze (abalambuzi) okugemebwa. Enkola endala ez’okwewalamu omusujja guno, kuliko okutta ensiri ezibusaasaanya. Yo mu bifo ewali abalwadde abangi ng’ate tewaaliyo kugema, abalwadde bakeberebwa mangu era n’okugema abantu mu bungi kikorebwa okwongera okubuziyiza. Eyo mu bitundu gye buba bukutte ennyo ate abantu ne batafuna bujjanjabi, abalwadde ebitundu ataano ku buli kikumi bafa.<ref>{{Cite web |last=CDC |date=2026-05-12 |title=Yellow Fever Vaccine Information for Healthcare Providers |url=https://www.cdc.gov/yellow-fever/hcp/vaccine/index.html |access-date=2026-09-26 |website=Yellow Fever Virus |language=en-us}}</ref> 4cfl9udb7y9q22muwcbqhfnx890eg8e Obutaffaali obw'eggabo=Obutaffaali obulemawavu(Sickle cells) 0 6873 75458 34787 2026-09-26T10:46:20Z Alice.m.wijukye 11856 added a citation 75458 wikitext text/x-wiki [[File:Sickle cell 01-es.png|thumb|320x320px|Sickle cells]] Obutaffaali obw'eggabo (Sickle cells) Ffe tetujja kubuyita butaffaali bwa najjolo .Mu Luganda, "Obutaffaali obw'eggabo" kakensa Charles Muwanga era bw'ayise "obutaffaali obulemuwavu"(obulemu ekiwanvu) oba "obutaffaali obulemawavu"(obulema ekiwanvu), olwokuba nga buba bwalemala mu nkula yaabwo ne bwewetamu ate nga bubugaanye mu musaayi mu mubiri gwonna, era mu Luganda bwe tuyinza okuyita "obutaffaali obw'eggabo"(sickle cells) kuba bwalemala ne buba mu nkula ey'eggabo nga ery'eggaali.<ref>{{Cite web |title=Sickle-cell disease |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/sickle-cell-disease |access-date=2026-09-26 |website=www.who.int |language=en}}</ref> 9zs5cwx8k4tf87n4g9162niyh2aocpe Godfrey Binaisa 0 7700 75462 72182 2026-09-26T10:49:15Z Mmukwa59 9008 added citation 75462 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Godfrey Lukongwa Binaisa''', [[Pulezidenti wa Uganda]] (1979–1980)<ref>{{Cite news |last=Adenekan |first=Shola |date=2010-10-03 |title=Godfrey Binaisa |url=https://www.theguardian.com/world/2010/oct/03/godfrey-binaisa-obituary |access-date=2026-09-26 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> [[Category:Bannabyabufuzi]] [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] [[Category:Buganda]] nmvyudla8v9xfr0tiuwm0xz0ucyaqhd Abu Kawenja 0 7796 75414 62755 2026-09-26T10:40:00Z Morgan jonathan 11855 75414 wikitext text/x-wiki {{databox}} Abu Kawenja munnayuganda munnakatemba era muwereeza ku leediyo == Obulamu bwe n'okusoma kwe == Kawenja yazaalibwa abagenzi Mohamed Nalumoso ne Aisha Nakitto.<ref name=":0">https://observer.ug/lifestyle/56520-behind-the-scenes-with-kaliisoliiso-crew</ref> Kawenja yasomerako ku Shimoni Demonstration School gye yava okwegatta ku Kampala High School. Ng'avudde eyo, yeeyongerayo ku Light Bureau of Accountancy mpozzi ne [[Makerere University]].<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.observer.ug/component/content/article?id=23920:quick-talk-girls-in-love-with-my-tummy-kawenja |access-date=2020-10-26 |archive-date=2020-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029211734/https://www.observer.ug/component/content/article?id=23920:quick-talk-girls-in-love-with-my-tummy-kawenja |url-status=dead |last2=...}}</ref> Kawenja mwami mufumbo era alina abaana mukaaga. == Emirimu gye == Mu myaka gye kyenda, Kawenja yatandika okuwereza ku mukutu gwa Radio One ku pulogulaamu eya Serugogonola. Eyo gye yava mu 2001 okwegatta ku CBS Leediyo.<ref>https://www.newvision.co.ug/news/1033570/morning-sanyu-radio-shake</ref> Ku CBS Leediyo, aweereza pulogulaamu emanyiddwa nga "Bwakedde mpulira". === Munnakatemba === Kawenja emirimu gye egya katemba yagitandika mu 1994 mu kibiina ekya Theatricals. Oluvannyuma yatondawo ekibiina ekimanyiddwa nga Adzido Performers.<ref name=":0" /> Mu mirimu gye ne Adzido Performers, baazannya omuzannyo ogumanyiddwa nga Bemba Musota era omuzannyo gwe gumu gumaze emyaka 15 nga gusomesebwa mu masomero e Uganda. Kawenja yaliko mu kibiina ekya Bakayimbira Dramactors era nga yenyumiriza nnyo mu Charles James Senkubuge gw'agamba nti yali kyakulabirako nnyo gyali.<ref name=":0" /> === Musomesa === Kawenja mwami musomesa era nga ye dayirekita w'ettendekero lya Uganda Radio, Television and Film (RTF) Training Centre.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.observer.ug/education/85-education/23873-kawenja-urges-rtf-graduates-to-embrace-self-employment |access-date=2020-10-26 |archive-date=2020-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029195218/https://www.observer.ug/education/85-education/23873-kawenja-urges-rtf-graduates-to-embrace-self-employment |url-status=dead }}</ref> == Ebijuliziddwa == [[Category:Bannayuganda abasomesa]] [[Category:Abasomesa]] 42m53rmzm99aqbkj9rlehdoubts1j31 75419 75414 2026-09-26T10:41:07Z Morgan jonathan 11855 /* Musomesa */ 75419 wikitext text/x-wiki {{databox}} Abu Kawenja munnayuganda munnakatemba era muwereeza ku leediyo == Obulamu bwe n'okusoma kwe == Kawenja yazaalibwa abagenzi Mohamed Nalumoso ne Aisha Nakitto.<ref name=":0">https://observer.ug/lifestyle/56520-behind-the-scenes-with-kaliisoliiso-crew</ref> Kawenja yasomerako ku Shimoni Demonstration School gye yava okwegatta ku Kampala High School. Ng'avudde eyo, yeeyongerayo ku Light Bureau of Accountancy mpozzi ne [[Makerere University]].<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.observer.ug/component/content/article?id=23920:quick-talk-girls-in-love-with-my-tummy-kawenja |access-date=2020-10-26 |archive-date=2020-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029211734/https://www.observer.ug/component/content/article?id=23920:quick-talk-girls-in-love-with-my-tummy-kawenja |url-status=dead |last2=...}}</ref> Kawenja mwami mufumbo era alina abaana mukaaga. == Emirimu gye == Mu myaka gye kyenda, Kawenja yatandika okuwereza ku mukutu gwa Radio One ku pulogulaamu eya Serugogonola. Eyo gye yava mu 2001 okwegatta ku CBS Leediyo.<ref>https://www.newvision.co.ug/news/1033570/morning-sanyu-radio-shake</ref> Ku CBS Leediyo, aweereza pulogulaamu emanyiddwa nga "Bwakedde mpulira". === Munnakatemba === Kawenja emirimu gye egya katemba yagitandika mu 1994 mu kibiina ekya Theatricals. Oluvannyuma yatondawo ekibiina ekimanyiddwa nga Adzido Performers.<ref name=":0" /> Mu mirimu gye ne Adzido Performers, baazannya omuzannyo ogumanyiddwa nga Bemba Musota era omuzannyo gwe gumu gumaze emyaka 15 nga gusomesebwa mu masomero e Uganda. Kawenja yaliko mu kibiina ekya Bakayimbira Dramactors era nga yenyumiriza nnyo mu Charles James Senkubuge gw'agamba nti yali kyakulabirako nnyo gyali.<ref name=":0" /> === Musomesa === Kawenja mwami musomesa era nga ye dayirekita w'ettendekero lya Uganda Radio, Television and Film (RTF) Training Centre.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.observer.ug/education/85-education/23873-kawenja-urges-rtf-graduates-to-embrace-self-employment |access-date=2020-10-26 |archive-date=2020-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029195218/https://www.observer.ug/education/85-education/23873-kawenja-urges-rtf-graduates-to-embrace-self-employment |url-status=dead }}</ref> == Ebijuliziddwa == [[Category:Bannayuganda abasomesa]] [[Category:Abasomesa]] <references responsive /> qn9zggltcmujt3rhirqjrgdxqp9i2af Idah Nantaba 0 7857 75392 70394 2026-09-26T10:34:29Z MalindeJeyR 11875 Converted Reference 75392 wikitext text/x-wiki [[File:Nantaba Idah Erios.jpg|thumb|Nantaba Idah Erio]]   '''Ida Erios Nantaba''' munabyabufuzi [[:en:Uganda|Omunayuganda]]. Yeeyali [[:en:Ministry_of_Information_and_Communications_Technology_(Uganda)|Minisita Omubeezi mu Minisitule ya Uganda evunaanyizibwa ku by'obubaka n'eby'empulizigana]]. Yatekebwa mu kifo kino nga 6 mu Gwomukaaga mu 2016.<ref name="New">https://web.archive.org/web/20161007121926/http://www.monitor.co.ug/blob/view/-/3235304/data/1345443/-/3o16hn/-/Museveni%27s+cabinet.pdf</ref> Nga tanatuuka ku ekyo, okuva 15 Ogwomunaana mu 2012 okutuuka nga 6 Ogwomukaaga mu 2016, yeeyali [[:en:Ministry_of_Lands,_Housing_and_Urban_Development_(Uganda)|Minisita Omubeezi avunaanyizibwa ku by'ettaka]] mu [[:en:Cabinet_of_Uganda|Kabineeti ya Uganda]].<ref>{{Cite news |last=Butagira, |first=Tabu |title=Museveni reshuffles Cabinet, makes marginal changes |url=http://www.monitor.co.ug/News/National/Museveni+reshuffles+Cabinet++makes+marginal+changes/-/688334/1480036/-/jh8op4/-/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120816010806/http://www.monitor.co.ug/News/National/Museveni+reshuffles+Cabinet++makes+marginal+changes/-/688334/1480036/-/jh8op4/-/index.html |archive-date=2012-08-16 |access-date=2026-09-26 |language=en}}</ref> Nantaba era ye Mubaka wa Paalamenti omukyala eyalondebwa okukiikirira [[:en:Kayunga_District|konsitituweensi ya Disitulikiti y'e Kayunga]].<ref name="Profile"/> == Obulamu bwe n'okusoma kwe == Yazaalibwa mu [[:en:Kayunga_District|Disitulikiti y'e Kayunga]] nga 20 Ogwekumineebiri mu 1979.<ref name="Profile"/> Kitaawe yafa mu 1984 nebamulekera maama we eyamulabirira ng'ali wamu ne muganda we omulenzi Samuel Kabenge Bamulumbye eyali omusika wa kitaabwe. Yasomera ku Ndeeba Primary School mu Disitulikiti y'e Kayunga okuva mu 1986 okutuuka mu 1992, gyeyatuulira P7. Wabula, maama we ne mukulu we tebaalina ssente zimala kusobola kumutwala ku somero lya siniya nuungu, era weyeegatira ku Ndeeba Senior [[:en:Secondary_school|Secondary School]] gyeyasomera S1 mu 1993. Yasenguka n'agenda okubeera ne mwanyina eyali mukulu we ng'asinganibwa ku kyalo kyebayita Kisoga era mu Disitulikiti y'e [[:en:Kayunga_District|Kayunga]]. Banakyali e [[:en:Kisoga,_Mukono|Kisoga]] bajukira nga mwanyina bweyali amutwalira ku [[:en:Bicycle|kagaali]] ng'amutwala kusomeronga bavugawo kiromita 14 za mayiro 8.7okuva ewaka waabwe buli lunaki. Mu 1994, maama wa Nantaba yafuna kussente n'amugya kusomero lya Ndeeba SSS okumutwala ku Katikamu SDA SSS gyeyasomera okuva mu S2 okutuuka mu S4 gyeyagimalira. Yaweebwa ekifo ku [[:en:Mukono_Town|Mukono]] Town Academy gyeyasomera S6, ng'eno yagimaliriza mu Gwokuminoogumu mu 1998. Nga 26 Ogwomwenda mu 1999, Nantaba yagenda ku [[:en:Makerere_University|Yunivasite y'e Makerere]], okusoma Diguli mu by'obulambuzi. Yayongerako n'okusoma kw'abayizi okw'okubiri mu kunoonyereza ku pulojekiti eyali ku ddagala erigibwa mu birime mungeri y'okusikiriza abalambuzi: n'esira yali wakuliteeka kuterekero ly'ebisolo erya Uganda Wildlife Educational Center (UWEC), eyali erondoolwa Omukenkufu J. B. Nyakaana. Nantaba alina Diguli mu By'obulambuzi, gyeyafuna mu 2003 ku [[:en:Makerere_University|Yunivasite y'e Makerere]].<ref name="Profile" /><ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Who is Idah Nantaba? |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/who-is-idah-nantaba--1528416 |access-date=2026-09-26 |website=Monitor |language=en}}</ref> == Emirimu gye == Mu 2003, oluvannyuma lw'okutikirwa okuva e Makerere, Yakolako nga avunaanyizibwa ku by'obulambuzi ne kampuni ya Pearl of Africa Tours and Travel Limited. Yalekulira omulimu guno mu 2003 nga agwaako.Kuntandikwa ya 2005, yawereza ku kakiio [[:en:Board_of_directors|k'abakulu abadukanya emirimu]] mu kampuni ya Jordan Laboratories Limited, eyali ekola mu by'okufulumya ebyuma ebukuba [[:en:Photography|ebifanannyi]] n'okukola ebiwandiiko. Mu 2010, yeegata ku [[:en:Politics|by'obufuzi]] nga yeesibawo ku [[:en:Kayunga_District|ky'omukyala eyalin agenda okukiikirira Konsitituweensi ya Disitulikiti y'e Kayunga]]. Yawangula akamyuufu k'ekibiina kya NRM oluvannyuma lw'okuwangula eyali mu kifo kino, Florence Naiga. Mu 2011, yalondebwa mukaseera k'okulonda kwa bonna.<ref name="Profile">{{Cite web |title=Parliament of Uganda |url=https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=249 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190301013451/https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=249 |archive-date=2019-03-01 |access-date=2026-09-26 |website=www.parliament.go.ug}}</ref> Mu kukola [[:en:Cabinet_reshuffle|enkyuka kyuka mu Kabineeti]] nga 15 Ogwomunaana mu 2012, yaweebwa eky'okubeera Minisita Omubeezi Ow'eby'ettaka,<ref>https://www.facebook.com/notes/the-new-vision/full-uganda-cabinet-list-as-of-15th-august-2012/10151137578009078</ref> ng'adira [[:en:Sarah_Opendi_Achieng|Sarah Opendi Achieng]]<nowiki/>mu bigere.<ref name="Profile" /> Oluvannyuma lwa wiiki empaanvu ez'okuwuliriza, akakiiko akakola ku by'okuwa ebifo mu [[:en:Parliament_of_Uganda|Paalamenti,]] kaamukakasa mu kifo kino nga 23 Ogwomwenda mu 2012.<ref>http://www.newvision.co.ug/news/636721-appointments-committee-rescinds-position-on-nantaba.html</ref> === Okuva 2015 okutuuka kati === Mukaseera k'okulonda ababaka ba Paalamenti mu 2016, Nantaba yawangulwa bwebaali mu kamyuufu akaategekebwa ab'ekibiina kye ekya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] (NRM), mu kaseera ako .<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.monitor.co.ug/News/National/Kayunga-top-leaders-lose-NRM-primary-elections/688334-2919810-hba29x/index.html |access-date=2023-10-15 |archive-date=2016-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161021002208/http://www.monitor.co.ug/News/National/Kayunga-top-leaders-lose-NRM-primary-elections/688334-2919810-hba29x/index.html |url-status=dead }}</ref> Yalekulira ekibiina kino, nga abalumiriza okubeera nga baakwata mu bululu buno obw'akamyuufu,<ref>{{Cite news |title=Minister cites vote rigging at the district polls |url=http://mobile.monitor.co.ug/News/Lands-State-minister--floored-in-Kayunga--quits-NRM/2466686-2879714-format-xhtml-l6oxcoz/index.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20161105204331/http://mobile.monitor.co.ug/News/Lands-State-minister--floored-in-Kayunga--quits-NRM/2466686-2879714-format-xhtml-l6oxcoz/index.html |archive-date=2016-11-05 |access-date=2026-09-26 |language=en}}</ref> nga bweyalabula mu kusooka.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.observer.ug/news-headlines/39578-nantaba-warns-nrm-over-2016 |access-date=2024-03-29 |archive-date=2016-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161021004030/http://www.observer.ug/news-headlines/39578-nantaba-warns-nrm-over-2016 |url-status=dead }}</ref> Mu kaseera k'okulonda kwa bonna nga 18 Ogwokubiri mu 2016, Nantaba, eyeesimbawo nga atalina kibiina , yafuna obululu 86,057 n'asinga Ruth Nakacwa, eyali afunye obululu 13,184.<ref>http://www.monitor.co.ug/News/National/Minister-Nantaba-trounces-NRM-candidate-/688334-3084210-pcp7mcz/index.html</ref> Wadde nga yali yalekulira ekibiina kya NRM, yaweebwa eky'okubeera Minisita omubeezi avunaanyizibwa ku tekinologiya obubaka n'eby'empuliziganya nga 6 Ogwomukaaga mu 2016.<ref name="New"/> Nga 24 Ogwokusatu mu 2019, Nantaba yeenyiira munsonga emu eyavirako omuntu ataalina musango okutekebwaako enpiing, era poliisi ya Uganda nemukuba esasi n'afa.<ref name=":0">{{Cite news |last=App |first=Daily Monitor |title=Mourners curse Nantaba, police for Ssebulime murder |url=https://mobile.monitor.co.ug/News/Mourners-curse-Nantaba-police-Ssebulime-murder/2466686-5045384-format-xhtml-qqegtj/index.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20190402192453/https://mobile.monitor.co.ug/News/Mourners-curse-Nantaba-police-Ssebulime-murder/2466686-5045384-format-xhtml-qqegtj/index.html |archive-date=2019-04-02 |access-date=2026-09-26 |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite news|title=Murder by police in Uganda|date=2 April 2019|work=Africa Insiders' Newsletter by African Arguments}}</ref> Nantaba yali ateebereza mu bukyamu nti omusajja ono, Ronald Ssebulime, yali abagoberera ng'ali ku piki piki mu [[:en:Kayunga_District|Disitulikiti y'e Kayunga]].<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Oluvannyuma lw'okumugoberera, n'okumuzuula, Ssebulime yakatibwa, nebamuteeka kunpiingu, omusirikale n'amukuba amasasi gamirundi ebbiri mu kifuba.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Abakungu bagezaako okubikirira ensonga eno, nga bagamba baali bagezaako kwewala butemu.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Wabula oluvannyuma lw'okukola okunoonyereza, poliisi yafulumya ekiwandiiko nga kigamba omusirikale yeeyali avunaanyizibwa.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web |last=Kamusiime |first=Wilfred |date=2019-03-27 |title=Police Corrects Narrative on Incident Of Murder |url=https://upf.go.ug/police-corrects-narrative-on-incident-of-murder/ |access-date=2026-09-26 |website=Uganda Police Force |language=en-US}}</ref> Aidah Nantaba simukyala mufumbo. Akiririza mu ddiini yaba [[:en:Seventh-day_Adventist|Adiventi.]] Atuula mu Paalamenti eyekumi okuva mu 2016 okutuuka mu 2021 nga omubaka atalina kibiina kyeyagiramu.Awereza ku bukiiko bwa Paalementi obw'enjawulo nga:<ref name="Profile"/> * Akakiiko akadukanya eby'obulambuzi, obusuubuzi n'amakolero * Akakiiko akalwanyisa obulwadde bwa siriimu n'akawuka kamukenenya wamu n'ensonga ezekuusa ko == Laba ne bino == * [[:en:Kayunga_District|Disitulikiti y'e Kayunga]] * [[:en:Parliament_of_Uganda|Paalamenti ya Uganda]] * [[:en:List_of_members_of_the_tenth_Parliament_of_Uganda|Olukalala lwa babaka ba Paalamenti ya Uganda eyekumi]] == Ebijuliziddwaamu == {{Reflist}} == Ewalala w'oyinza okubigya == * [https://web.archive.org/web/20150315101104/http://www.parliament.go.ug/new/ Ku mikutu gya yintaneeti egya Paalamenti ya Uganda] * [http://4.bp.blogspot.com/-jQA3ZmoegHg/UIerJ6XRsKI/AAAAAAAAArw/QN5KtHxrKq0/s1600/Nantaba.png Ekifannanyi kya Aidah Nantaba mu 2012] [[Category:Bannabyabufuzi]] [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] [[Category:Baminisita ba Uganda]] fue8s1z2duua7afc8ckjoj7aikybjvb Emma Boona 0 7871 75403 60499 2026-09-26T10:37:36Z Wiki.lukron 11854 converted references 75403 wikitext text/x-wiki [[File:HON.BOONA EMMA.jpg|alt=Boona Emma|thumb|Boona Emma]] '''Emma Boona''' (Eyazalibwa enakuzomwezi 17 omwezi gwa mukutulansanja 1954) musomesa muna Yuganda era muna'byabufuzi. Yaliko omubaaka omukyala owa [[Mbarara (disitulikit)|Mbarara District]]<ref name=":0">{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.parliament.go.ug/mpdata/mps.hei?p=t&n=t&details=t&j=407&const=Woman+Representative&dist_id=61&distname=Mbarara |access-date=2021-04-07 |archive-date=2017-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170818214621/http://www.parliament.go.ug/mpdata/mps.hei?p=t&n=t&details=t&j=407&const=Woman+Representative&dist_id=61&distname=Mbarara |url-status=dead }}</ref> mu palamenti ey'omunana neye kumi era omukiise wa National Resistance Movement (NRM), ekibbina ky'ebyobufuzi ekifuga Uganda.<ref>{{Cite news |last=Nahamya |first=Joshua |date=2015-10-28 |title=Mbarara: Incumbents Emma Boona, Kyamadidi Floored |url=https://chimpreports.com/mbarara-incumbents-emma-boona-kyamadidi-floored/ |archive-url=http://web.archive.org/web/20250120042048/https://chimpreports.com/mbarara-incumbents-emma-boona-kyamadidi-floored/ |archive-date=2025-01-20 |access-date=2026-09-26 |work=ChimpReports |language=en-US}}</ref> Ng'akyali omubaka, yawereza ng'omumyuka wa sentebbe wakakiiko akakwasaganya ebyemilimu ne Gavumenti yamakati atte yali mukiise ku kakiiko k'ebyensimbi, entekateka wamu n'enkulakulana mu byenfuna wamu n'akakiko akalondola ensasanya ya Gavumenti mu palamenti ya Yuganda.<ref>{{Cite web |title=Emma Boona – Thoughts from Katanga |url=https://katangathoughts.wordpress.com/tag/emma-boona/ |access-date=2026-09-26 |website=Thoughts from Katanga |language=en-US}}</ref> Yali mukiise ku kiwayi kya NRM mu palamenti era omukise mu kibbina ekigata ababaka abakyala mu palamenti ya Uganda(Uganda Women's Parliamentary Association (UWOPA).<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.afrinspire.org.uk/11/index.php/who-we-are/32-news/132-uganda-parliament-internship |access-date=2021-04-07 |archive-date=2017-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170818175128/http://www.afrinspire.org.uk/11/index.php/who-we-are/32-news/132-uganda-parliament-internship |url-status=dead }}</ref> Boona era yaliko Omumyuka wa sentebbe w'olukiiko lwa district y'embarara (Local Council Five (LC5), era yaliko n'omomyuka wa mayor wa Mbarara Munisipali. Yawerazako ng'omukulu w'esomero lya Mbarara Secondary School era yali musomesa mumasomero agawerako mu bugwa'njuba bwa Uganda.<ref>https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1081101/mbarara-text-books-worth-sh60m</ref><ref>https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1030774/serve-milk-parties-lc5-boss</ref> == Obulamu bwe obw'edda n'okusoma kwe == Boona bamuzalira mu disitulikiti ye [[Bushenyi]], mu Ankole ng'enaku zomwezi 17 mukutulansanja 1954 mu maka g'enzikiriza y'eki kulisitayo. okusoma kwe yakutandikira ku St. Cecilia Girls' School Kitabi-Bushenyi ne St. Helen's Primary School – Mbarara, we'yatulira ebibuzo bye eby'ekina ky'omusanvu (PLE certification) mu 1967. Yamala neyeyunga ku Maryhill High School okusooma siniya esooka paaka ku y'okuna (O-Level) mu 1971, namala nada Trinity College Nabbingo weyasoomera siniya ey'okutano paaka ku y'omukaaga (A-Level) mu 1973. Boona yeyongerayo okusooma neyeyunga ku [[Makerere y'akubiri ku ssemazinga|Makerere University]] weyasoomera diguli ne dipuloma mu byenjigiriza gyeya'tikirwa mu 1977. Mu 2006, yatikirwa diguli ey'okubiri mu kubalirira n'okudukanya eby'enjigiriza okuva mu Ssetendekero wa Mbarara University of Science and Technology (MUST).<ref name=":0" /> == Gyenvundde we' mu by'obufuzi == Nga yakatikirwa digtuli ye esooka mu 1977, Boona ya'somesa mu zi siniya z'omubugwa'njuba bwa Uganda okutusa 1984 lwe yalondebwa okuba omukulu w'esomero lya Mbarara Secondary School lye yakulira okumala emyaka kumi n'enna. Mu 1991, Yafuka omumyuka wa mayor wa munisipali y'eMbarara. yawereza mu kifo kino paaka 1998 bweyalondebwa ng'omumyuka wa ssentebbe wa LC eyokutaano owa disitulikiti y'embarara. Okuva 2002 okutusa 2008, Boona yali akiikirira Uganda mu kiibbina ky'ensi yona ekikwasaganya eby'okubalilira mu kuzaala (International Planned Parenthood Federation) – Mu kibangirizi ky'africa (IPPFAR) nga nakywewa mu kitingole kya Reproductive Health Uganda (RHU). Mu 2006, Boona yagenda mumaso nokuwereza abantu b'eMbarara era yesimbawo ng'omubaka w'abakyala ba disitulikiti y'e Mbarara ngali ku kakonge ka NRM era nawangula akalulu k'anakwata bendera ya NRM mu 2005 atte nawangula n'akalulu ka boona mu 2006 okufuka omubaka mu palamenti ya Uganda ey'omunana. Mu 2011, abantu b'e Mbarara bamulonda ku kiisanja eky'okubiri eky'emyaka etaano. Mu 2015, Rosette Kajungu Mutambi yasinga Emma Boona mu kalulu k'okulonda anakwatira NRM bendera mu kalulu ka 2016 kubw'omubaka omukyala owa disitulikiti y'eMbarara.<ref>https://chimpreports.com/students-sue-ndejje-university-over-tuition/</ref><ref>https://ugandaradionetwork.com/story/mbarara-leaders-divided-over-proposed-rwampara-district</ref> Mu palamenti ey'omunnana n'ey'omwenda, Boona yali mukkise ku kakkiko ku by'ensimbi,okubalirira n'ebyenkulakulana wamu n'akakkiko ku nsasanya ya gavumenti mu palamenti. yali mukiise ow'ekiiwayi kya NRM mu palamenti atte wamu n'ekkibbina ky'ababaka abakyala mu palamenti kyebayita (UWOPA). Mu palamenti eyo munnana, Boona yali awereza ng'omumyuka wa ssentebe w'akkiko akalondola ekitongole kya Gavumenti ekkikwasaganya eby'emilimo wamu n'akakkiko ku Gavumenti ez'ebitundu. Era yali akkikirira bugwa'njuba bwa Uganda mu kibbina ekigata ababaka abakyala mu palamenti ekya UWOPA. == Ebimukwatako Ng'omuntu == Emma Boona mukyala wa' Chris Boona era balina abaana. akulira wamu nokuwa amagezi ebibbina by'obwegasi ebitereka n'okuwola sente (SACCOs) mu disitulikiti y'e Mbarara era ali ku' bukkiko obudukanya amasomero obw'amasomero mangyi. == Laba nebiino == * [[Mbarara (disitulikit)|Mbarara District]] == Ebijulizo == [[Category:Bannabyabufuzi]] [[Category:Bannayuganda abasomesa]] [[Category:Abasomesa]] cvqfblav99qw449uaifa578ytc7h8iq Kevin Ojinga Kaala 0 7874 75366 61149 2026-09-26T10:26:39Z Mackedia 11849 Converted a reference and removed a link. 75366 wikitext text/x-wiki [[File:Kaala Kevin Ojinga.jpg|thumb|Kaala Kevin Ojinga]] '''Kevin Ojinga Kaala''' Munnayuganda , Munnabyabufuzi era mmemba wa Paalamenti. [[:en:2021_Ugandan_general_election|Mu kulonda kwa bonna okwa 2021]], yalondebwa okubeera mmemba wa Paalamenti ng'akiikirira [[:en:Pallisa_District|Disituliki y'e Paliisa]] mu Paalamenti ng'omubaka waayo Omukazi.<ref>{{Cite web |title=Asiimwe Musiime Molly - 2021 General Election - Visible Polls |url=https://visiblepolls.org/ug/2021-general-election/candidates/asiimwe-musiime-molly-10686/ |access-date=2026-09-26 |website=visiblepolls.org |language=en}}</ref><ref>https://www.ec.or.ug/sites/default/files/press/Nominated%20Candidates%20for%20Parliamentary%20Elections%202021.ver18.11.2020.pdf</ref> Mmemba wa kibiina kya byabufuzi ekiri mu buyinza ekya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]].<ref>{{Cite web |url=https://archives.visiongroup.co.ug/vision/NewVisionaApi/v1/uploads/NV040518pg13.pdf |title=Archive copy |access-date=2021-04-08 |archive-date=2025-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221103525/https://archives.visiongroup.co.ug/vision/NewVisionaApi/v1/uploads/NV040518pg13.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.ugandadecides.com/aspirant.php?profile=2548 |access-date=2026-09-26 |website=www.ugandadecides.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://uchaguzi.go.ug/candidates/mp |access-date=2021-04-08 |archive-date=2021-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210419100713/https://uchaguzi.go.ug/candidates/mp |url-status=dead }}</ref> == Laba na bino == * Olukalala lwa bammemba ba Paalamenti ya Uganda ey'ekkumineemu * [[:en:Faith_Alupo|Faith Alupo]] * [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] * [[:en:Pallisa_District|Paliisa District]] * Mmemba wa Paalamenti * [[:en:Parliament_of_Uganda|Paalamenti ya Uganda]] == Ebijuliziddwamu ==   == Akalandirwako == * Website of the Parliament of Uganda<br /><br /> [[Category:Bannabyabufuzi]] [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] t9i46xcv3ye1c1pt1pocxcl5t8l74dz Pamela Nasiyo Kamugo 0 7877 75383 70610 2026-09-26T10:32:51Z Okwel Noah 11850 I have added references and an external link 75383 wikitext text/x-wiki [[File:Kamugo Pamela Nasiyo.jpg|thumb]]   '''Pamela Nasiyo Kamugo''' yazaalibwa nga 23 Ogwokutaano mu 1984<ref name=":0">{{Cite web |title=Parliament of Uganda |url=https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=117 |archive-url=http://web.archive.org/web/20210428013014/https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=117 |archive-date=2021-04-28 |access-date=2026-09-26 |website=www.parliament.go.ug}}</ref> nga Munayuganda akola o[[:en:Social_work|gw'okuyamba abantu abalina ebizibu ebitali bimu]] nga kuno kwateeka n'okubeera ku [[:en:Legislator|kakiiko akakola amateeka]]. Wabula mu Gwokuna mu 2020, yawereza ng'omukyala [[:en:Member_of_parliament|omubaka wa Paalamenti]] owa [[:en:Budaka_District|Disitulikiti ya Budaka]] mu [[:en:List_of_members_of_the_tenth_Parliament_of_Uganda|Paalamenti ya Uganda eyekumi.]]<ref>{{Cite web |date=2020-09-16 |title=Minister cautions Budaka youth on People Power |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/minister-cautions-budaka-youth-on-people-power-1830408 |access-date=2026-09-26 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref name=":0" /><ref>{{Cite web |title=Kamugo Pamela Nasiyo - 2021 General Election - Visible Polls |url=https://visiblepolls.org/ug/2021-general-election/candidates/kamugo-pamela-nasiyo-10140/ |access-date=2026-09-26 |website=visiblepolls.org |language=en}}</ref> Yalina akakwate ku kibiina ky'ebyobufuzi ekiri mu buyinza mu Uganda ekya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]],<ref>http://ugandaradionetwork.com/story/mp-ndobolis-u-turn-surprises-voters</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.nrm.ug/organ/nrm-parliamentary-caucus |access-date=2024-03-24 |archive-date=2020-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406122850/https://www.nrm.ug/organ/nrm-parliamentary-caucus |url-status=dead }}</ref> ekikulemberwa [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]], pulezidenti w'eggwanga<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Museveni summons NRM leaders for national conference |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-09-26 |website=New Vision}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pamela Nasiyo Kamugo |url=https://theyworkforyou.github.io/uganda-parliament-watch/mp/5b90cbb5-0d68-4aa8-81d5-1304da8be75c/ |access-date=2026-09-26 |website=theyworkforyou.github.io}}</ref> == Okusoma kwe == Pamela Nasiyo yatandika okusoma kwe okwa pulayimale ku [[:en:Kamonkoli|Kamonkoli]] mixed primary school gyeyatuulira ebibuuzo bye ebya P7 mu 1996. Oluvannyua yagenda ku St. Johns Secondary School e Ntebetebe mu Kampala gyeyafunira [[:en:Uganda_Certificate_of_Education|ebaluwa ya S4]] mu 2000 n'eya [[:en:Uganda_Advanced_Certificate_of_Education|S6]] mu 2003. Oluvannyuma n'agenda ku [[:en:Uganda_Christian_University|Uganda Christian University]] gyeyatikirwa ne Diguli mu by'okumannya n'okudukanya ensonga z'abantu n'ebintu mu 2007.<ref name=":0" /> == Emirimu gye == Nga tanaba kwegata ku byabufuzi, Kamugo yali [[:en:Social_worker|akola ku byansonga z'abantu]] mu [[:en:Mbale_District|Disitulikiti y'e Mbale]].<ref name=":0" /> Mu 2016, yavuganya era n'awangula entebbe [[:en:Member_of_parliament|y'omubaka omukyala mu Paalamenti]] ng'akiikirira Disitulikiti ya Budaka, n'adira [[:en:Sarah_Kataike_Ndoboli|Sarah Kataike Ndoboli]], eyaliko minisita omubeezi owa [[:en:Luwero_Triangle|Luwero Triangle]].<ref>https://www.monitor.co.ug/News/National/Minister-loses-NRM-election--stoned-by-mob/688334-2877050-3iv6ak/index.html</ref><ref>http://parliamentwatch.ug/mps/page/4/</ref> Mu Paalamenti eyekumi yali awereza nga ssentebe w'ekibiina [[:en:Uganda_Women_Parliamentary_Association|Ekigatta Abakyala mu Paalamenti]].<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://uwopa.or.ug/content/uwopa-executive-10th-parliament |access-date=2024-03-24 |archive-date=2020-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406101714/http://uwopa.or.ug/content/uwopa-executive-10th-parliament |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=UBC Television Uganda |date=2020-10-19 |title=SERVICE ABOVE SELF: BUDAKA WOMAN MP PAMELA NASIYO BRACES FOR CLEAN POLITICS |url=https://www.youtube.com/watch?v=33em41oFbK4 |access-date=2026-09-26}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.uwopa.or.ug/news/uwopa-elects-new-executive-11th-parliament-uganda |title=Archive copy |access-date=2024-03-24 |archive-date=2024-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240412141803/http://www.uwopa.or.ug/news/uwopa-elects-new-executive-11th-parliament-uganda |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.kfm.co.ug/news/uwopa-chair-to-move-a-private-bill-on-uwep-merger.html |access-date=2024-03-24 |archive-date=2023-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230204134238/https://www.kfm.co.ug/news/uwopa-chair-to-move-a-private-bill-on-uwep-merger.html |url-status=dead }}</ref> Y'omu kubali ku kakiiko akalwanyiza ekirwadde kya mukenenya n'eddwadde endala, nga kuno kwekuli n'ebyokwerinda wamu n'ensonga z'omunda mu ggwanga.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |last=Paskazia |date=2018-09-24 |title=HIV/AIDS Committee |url=https://www.parliament.go.ug/committee/2731/hivaids-committee |archive-url=http://web.archive.org/web/20240910004543/https://www.parliament.go.ug/committee/2731/hivaids-committee |archive-date=2024-09-10 |access-date=2026-09-26 |website=www.parliament.go.ug |language=en}}</ref> Mu 2017, yakwatibwa ng'ali wamu nebane abalala basatu webali ku kakiiko akakola amateeka nga babavunaana okukunga abantu okwegugunga olw'embeera embi oluguudo lwa Mbale-Tirinyi-Kampala gyerwalimu.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=MPs arrested over Tirinyi Road demo |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-09-26 |website=New Vision}}</ref> Mu 2019, yaleeta omulamwa ogwavirako okuyitibwa [[:en:Ambassador|kw'omubaka]] wa Uganda mu ggwanga lya [[:en:Burundi|Burundi]] nga bamulanga kuyisa bubi omusirikale omukyala akola kuluguudo.<ref>{{Cite web |last=URN |date=2019-02-28 |title=MPs resolve to recall ambassador Kyaligonza from Burundi |url=https://observer.ug/news/mps-resolve-to-recall-ambassador-kyaligonza-from-burundi/ |access-date=2026-09-26 |website=The Observer Media Ltd |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://regionweek.com/ugandan-ambassador-to-burundi-recalled-from-bujumbura-urged-to-resign/ |access-date=2021-04-08 |archive-date=2019-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190228211430/https://regionweek.com/ugandan-ambassador-to-burundi-recalled-from-bujumbura-urged-to-resign/ |url-status=dead }}</ref> Nga [[:en:Member_of_parliament|omubaka wa Paalamenti]], Pamela Nasiyo yeenyigidde mu bwegugungo obw'enjawulo nga bulwanirira okulaba ng'abantu ba wansi babeera mu mbeera enungi era eyeyagaza, nga kuno kwekwali n'okwekalakaasa olw'embeera embi [[:en:Tirinyi–Pallisa–Kamonkoli–Kumi_Road|oluguudo lwa Tirinyi]] gyerwalimu, nga luno lugatta Disitulikiti nnya mu Buvanjuba bwa Uganda.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=MPs arrested over Tirinyi Road demo |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-09-26 |website=New Vision}}</ref> Yayisa n'ekiteeso mu Paalamenti eky'okuyitayo Major-General Matayo Kyaligonza okuva mu kifo kye ng'a [[:en:Ambassador|Omubaka]] wa [[:en:Burundi|Burundi]] olw'okulumya omukyala omusirikale akola ku luguudo eyali kumulimu gwe.<ref>{{Cite web |last=URN |date=2019-02-28 |title=MPs resolve to recall ambassador Kyaligonza from Burundi |url=https://observer.ug/news/mps-resolve-to-recall-ambassador-kyaligonza-from-burundi/ |access-date=2026-09-26 |website=The Observer Media Ltd |language=en-US}}</ref> == Ebijuliziddwaamu == <references /> == Ewalala w'oyinza okubigya == * Salem brotherhood Uganda limited, Kamugo gyeyali akola nga ayamba abantu abalina ensonga ezitali zimu. [[Category:Bannabyabufuzi]] [[Category:Baminisita ba Uganda]] p14f0h7gnq6kfrwh29dnepudijhyf2v Monica Musenero 0 7943 75358 68451 2026-09-26T10:23:34Z Deujmpagi 11858 75358 wikitext text/x-wiki '''Monica Musenero Masanza''' munnayuganda era nga kiteeberezebwa okuba nga yazaalibwa mu 1965, [[musawo wa bisolo]], [[musawo wa buwuka]] era nga mu kutangira obulwaddeakwata kisooka. Ono akola nga eyebuuzibwako mu kutangira endwadde mu gavumenti ya uganda era akola nga omuwabuzi wa pulezidenti wa uganda ku kubalukawo kw'[[endwadde mu ggwanga]]. Emabegako ye yali akulira okunoonyereza ku ndwadde ezireetebwa obuwuka era nga ye amyuka Komisona w'okunoonyereza mu [[Minisitule y'eby'obulamu mu Uganda]].<ref name=":0">{{Cite book |date=2026-08-21 |title=New Vision |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=New_Vision&oldid=1370565151 |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2020-08-14 |title=Let’s embrace preventive healthcare, says expert |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/let-s-embrace-preventive-healthcare-says-expert-1918648 |access-date=2026-09-26 |website=Monitor |language=en}}</ref> Akoze mu bifo ebiwerako emabegako mu kulwanyisa ekilwadde kya [[Ebola]] mu [[Uganda]], [[Democratic Republic of Congo]] ne mu nsi y'obugwanjuba bwa Afirika eya [[Sierra Leone]].<ref name=":0" /> == Obuto bwe n'obuyigirize bwe. == Musenero yazaalibwa mu disitulikiti katieyitibwa [[Butebo Disitulikiti]] (eyali ekitundu kya [[Pallisa (disitulikit)|Pallisa Disitulikiti]]), mu [[Buvanjuba]] bwa [[Uganda]].<ref>{{Cite book |date=2026-08-21 |title=New Vision |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=New_Vision&oldid=1370565151 |language=en}}</ref> Nga amaze okusoma pulayimale, O level ye yagisomera ku Bubulo Girls Secondary School. Yasomera Alevel ku [[Nabumali High School]] era n'atikkirwa ne [[Dipuloma y'okusoma kw'awagggulu]] mu 1987.<ref>{{Cite web |date=2021-01-04 |title=Dr Musenero: fighting Ebola in Sierra Leone |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/heart-to-heart/dr-musenero-fighting-ebola-in-sierra-leone-1851040 |access-date=2026-09-26 |website=Monitor |language=en}}</ref> Bwe yava awo n'aweebwa ekifo okusomera e [[Makerere University]], Yunivasite ya Uganda esinga obunene n'obukulu, eno yatikkirwa ne [[Ddiguli mu busawo bw'ebisolo]]. Oluvannyuma, yavuna [[Ddiguli ey'okubiri mu bulamu bw'abantu]] e Makerere University. Yakola ne ddiguli ya [[Masters mu kulwanisa obuwuka obuleeta endwadde]] okuva mu [[Cornell University]] mu 1997.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.castlethinktank.org/team-member/dr-monica-musenero-masanza/ |access-date=2021-08-12 |archive-date=2022-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224235657/https://www.castlethinktank.org/team-member/dr-monica-musenero-masanza/ |url-status=dead }}</ref> == Emirimu gye == Mu 2008, Musenero yafuna omulimu mu [[African Field Epidemiology Network (AFENET)]] ekiri mu Kampala Uganda, nga eno yali yebuuzibwako ku ndwadde ezibalukawo ate nga ye Senior Program Officer. Mu 2011, yakuzibwa ku bwa Regional Epidemiology Director, yakola mu kifo ekyo okutuusa mu 2013. Mu 2014 yakola nga eyeebuuzibwako mu [[Kitongole ky'ebyobulamu mu nsi yonna]] mu biseera by'akawuka ka [[Ebola]] mu [[Sierra Leone]]. Awo we yava n'apangisibwa nga Principal Epidemiologist ate nga Amyuka Komisona wa Epidemiology and Surveillance mu kitongole ky'eby'obulamu mu Uganda mu 2015.<ref>https://www.linkedin.com/in/monica-musenero-masanza-26769565/?originalSubdomain=ug</ref> == Ebirala == Mu 2014, mu kiseera ky'okubalukawo kwa Ebola mu [[Guinea]], [[Liberiya|Liberia]] ne [[Sierra Leone]], nga Musenero amaze emirimu gye mu Kitongole ky'eby'obulamu mu Uganda, yaddamu n'ayitibwa okukola nga omuwabuzi mu West Africa, olw'obumanyirivu bwe yalina mu kukwasaganya ekirwadde kya Ebola.<ref>{{Cite book |date=2026-08-21 |title=New Vision |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=New_Vision&oldid=1370565151 |language=en}}</ref><ref>https://www.monitor.co.ug/artsculture/Heart-to-Heart/Dr-Musenero-fighting-Ebola-Sierra-Leone/691230-5297270-vt1aaoz/index.html</ref> Mu 2020 nga atandika, nga Uganda tennaba kufuna mulwadde wa [[:en:COVID-19|COVID-19]] asooka, Dr. Musenero yalondebwa nga omuwabuzi wa pulezidenti wa Uganda ku bikwata ku kirwadde ekyo. Yakulemberamu ekibiina ky'abakugu abaategeka engeri ne bawabula pulezidenti ku kiki ekirina okukolebwa.<ref>{{Cite book |date=2026-08-21 |title=New Vision |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=New_Vision&oldid=1370565151 |language=en}}</ref><ref>https://www.monitor.co.ug/artsculture/Heart-to-Heart/Dr-Musenero-fighting-Ebola-Sierra-Leone/691230-5297270-vt1aaoz/index.html</ref> == Amaka == Monica Musenero yafumbirwa Micheal Masanza era bombi balina ezzadde lya baana basatu.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/New_Vision_(newspaper)</ref> == Laba bino == * [[Eby'obulamu mu Uganda]] == Ebijuliziddwa ==  {{Reflist}} == Link endala == * [https://www.pbs.org/frontlineworld/stories/uganda901/musenero.html Interview with Dr. Monica Musenero, Senior Program Officer for the African Field Epidemiology Network, an NGO] [[Category:Bannabyabufuzi]] [[Category:Abasawo mu Uganda]] [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] sqyagsb74ubi2k58mexjtqnu49stt4e Mary Begumisa 0 7958 75389 69562 2026-09-26T10:34:08Z Ajambo Bridget 11873 Removed the link 75389 wikitext text/x-wiki '''Mary Begumisa''' (yazaalibwa 1976) munnabyabufuzi mu Uganda era omukyala omubaka wa paalamenti. Ofiisi gye yatuukako oluvannyuma lw’okulondebwa ng’omukyala akiikirira disitulikiti y’e [[:en:Sembabule|Sembabule]] mu kulonda kwa Uganda okwa 2021 mu Gwoluberyeberye.<ref>{{Cite web |url=https://entebbepost.com/mary-begumisa-daring-hanifa-kawooya-to-serve-sembabule/ |title=Archive copy |access-date=2021-08-17 |archive-date=2021-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210817181053/https://entebbepost.com/mary-begumisa-daring-hanifa-kawooya-to-serve-sembabule/ |url-status=dead }}</ref> Mmemba w’ekibiina ky’ebyobufuzi ekiri mu buyinza ekya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] .<ref>{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2021-01-17 |title=PARLIAMENT: 24 ministers, 3 NRM bigwigs kicked out |url=https://www.independent.co.ug/parliament-23-ministers-3-nrm-bigwigs-kicked-out/ |access-date=2026-09-26 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref> == Okusoma == Mary yamaliriza emisomo gye [[:en:Primary_school|egya pulayimale]] (PLE) mu Lwebitakuli primary school, n’amaliriza [[:en:Uganda_Certificate_of_Education|Uganda Certificate of Education]] (UCE) mu by’enjigiriza ebya wansi mu Bukulula secondary school e [[:en:Masaka|Masaka]].<ref>{{Cite web |url=https://pearltimes.co.ug/mary-begumisa-is-nrm-sembabule-woman-parliamentary-flag-bearer/ |title=Archive copy |access-date=2021-08-17 |archive-date=2021-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210817181047/https://pearltimes.co.ug/mary-begumisa-is-nrm-sembabule-woman-parliamentary-flag-bearer/ |url-status=dead }}</ref> essomero oluvannyuma gye yamalira eddaala lye erya siniya [[:en:Advanced|ey'okuntikko]] eryamanyibwa nga [[:en:Uganda_Advanced_Certificate_of_Education|Uganda Advanced Certification of Education]] (UACE).Begumisa yatikkirwa mu [[:en:Makerere_University|yunivasite y'e Makerere]] n'afuna diguli ya bachelor's mu Social Sciences .<ref>{{Cite web |url=https://entebbepost.com/mary-begumisa-daring-hanifa-kawooya-to-serve-sembabule/ |title=Archive copy |access-date=2021-08-17 |archive-date=2021-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210817181053/https://entebbepost.com/mary-begumisa-daring-hanifa-kawooya-to-serve-sembabule/ |url-status=dead }}</ref> == Omulimu == Omulimu gwa Mary gwatandika okutambula mu 2000, oluvannyuma lw’okulondebwa nga sub county chief mu disitulikiti y’e [[:en:Rakai|Rakai]] . Oluvannyuma lw'okutikkirwa mu [[:en:Makerere_University|yunivasite y'e Makerere]] mu 2003, yalekulira n'asalawo okwenyigira mu bizinensi y'okulambula n'okutambula ne bba Wilbur Begumisa era oluvannyuma ne batandikawo ekibiina kya Gorilla Trek Africa Adventure Safaris <ref>{{Cite web |date=17 January 2021 |title=PARLIAMENT: 24 ministers, 3 NRM bigwigs kicked out |url=https://www.independent.co.ug/parliament-23-ministers-3-nrm-bigwigs-kicked-out/ |access-date=13 March 2021 |website=www.independent.co.ug}}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-11-03 |title=Why NUP candidate pulled out of Sembabule District Woman MP race |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/why-nup-candidate-pulled-out-of-sembabule-district-woman-mp-race-2729968 |access-date=2026-09-26 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2015-12-14 |title=Gorilla Trek Africa Staff List {{!}} Rwanda Gorilla Tour |url=https://www.rwandagorilla.com/about-us/staff/ |access-date=2026-09-26 |language=en-US}}</ref> == Laba ne == * Omubaka wa Paalamenti. * [[:en:Parliament_of_Uganda|Palamenti ya Uganda]] . * [[:en:Sembabule_District|Disitulikiti y’e Sembabule]] * [[:en:National_Resistance_Movement|Ekibiina ky’eggwanga eky’okuziyiza ekya National Resistance Movement]] * [[:en:List_of_members_of_the_eleventh_Parliament_of_Uganda|Olukalala lw’abakiise mu Palamenti ya Uganda ey’ekkumi n’emu]] == Ebijulizidwa == {{Reflist}} == Ebiyungo eby’ebweru == * Omukutu gwa Palamenti ya Uganda. * Mary Begumisa ku mukutu gwa Twitter * Mary Begumisa ku Facebook [[Category:Bannabyabufuzi]] [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] [[Category:Ababaka ba Paalamenti ya Uganda ey'ekkumi]] [[Category:Ababaka ba Paalamenti ya Uganda ey'ekkumi n'emu]] jrl3b32m50vbakcmy65v64sc7hvhg5g Alice Kaboyo 0 8089 75325 70193 2026-09-25T19:04:57Z B722N 6898 removed [[Category:Bannayuganda bannabyabufuzi mu kyaasa eky'abiri mu ekimu]]; added [[Category:Bannayuganda bannabyabufuzi ab'ekyasa ky'abiri mu ekimu]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 75325 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Alice Kaboyo''' Munnayuganda, munnabyabufuzi. Ye Minisita omubeezi mu Offiisi ya Ssaabaminisita ku nsonga za Luweero Triangle n'ekitundu kya Rwenzori. Yaliko omukulembeze alina obumanyirivu mu kukwanaganya, okukunga n'okulondoola obuweereza bw'abantu saako n'ogwa kalabaalaba w'emirimu gya Minisitule y'e Luweero Triangle.<ref>{{Cite web |title=The Cabinet |url=https://www.statehouse.go.ug/government/cabinet |access-date=2025-12-15 |website=State House of Uganda |publisher=Government of Uganda}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-07-24 |title=Minister Kaboyo hands over Seventh Civilian Veteran House in ongoing effort to honour Civilian Veterans |url=https://opm.go.ug/minister-kaboyo-hands-over-seventh-civilian-veteran-house-in-ongoing-effort-to-honour-civilian-veterans/ |access-date=2025-12-15 |website=Office of the Prime Minister |publisher=Government of Uganda}}</ref> == Ebyafaayo == Alice Kaboyo Kizibwe w'omukyala w'omukulembeze w'eggwanga era minisita w'ebyenjigiriza n'ebyemizannyo, [[Janet Museveni]]. == Emirimu egyasooka == Kaboyo yakolako nga omuweereza mu state house.<ref>{{Cite web |date=2021-06-17 |title=Parliament rejects Kaboyo ministerial appointment |url=https://www.independent.co.ug/parliament-rejects-kaboyo-ministerial-appointment/ |access-date=2025-12-15 |website=The Independent}}</ref> [[:en:Uganda_Radio_Network|Uganda Radio Network]] yafulumyaako nti yeyali akulira ekitongole kya NRA Archives era nga akola ng’omuwabuzi wa pulezidenti omukulu akwatagana n’emirimu gy’ennono mu NRA, omuli okutegeka olugendo lw’abaazirwanako n’enteekateeka z’okuzimba museum ya NRA e Kanyara, [[:en:Nakaseke_District|Nakaseke District]].<ref>{{Cite web |date=2020-01-11 |title=Museveni, Bush War Veterans End Six-Day Long Trek |url=https://ugandaradionetwork.net/story/museveni-bush-war-veterans-end-six-day-long-trek?districtId=470 |access-date=2025-12-15 |website=Uganda Radio Network}}</ref> == Minisita w'eggwanga == President Yoweri Museveni yalonda Kaboyo okuweereza nga Minisits w'Eggwanga mu ofiisi ya Ssaabaminisita w'ekitundu kya Luweero Triangle-Rwenzori nga 8 Ogwomukaaga 2021.<ref>{{Cite web |date=2021-06-17 |title=Parliament Rejects Kaboyo Ministerial Appointment |url=https://ugandaradionetwork.net/a/story/parliament-rejects-kaboyo-ministerial-appointment?districtId=728 |access-date=2025-12-15 |website=Uganda Radio Network}}</ref> Akakiiko ka Palamenti akavunaanyizibwa ku kulondebwa kaasooka kugaana kukkiriza kulondebwa kwe mu Ogwomukaaga 2021.<ref>{{Cite web |date=2021-06-17 |title=Parliament Rejects Kaboyo Ministerial Appointment |url=https://ugandaradionetwork.net/a/story/parliament-rejects-kaboyo-ministerial-appointment?districtId=728 |access-date=2025-12-15 |website=Uganda Radio Network}}</ref> Nga 6 Ogwomusanvu 2021, Uganda Radio Network yategeeza nti akakiiko kakkiriza okulondebwa kwe oluvannyuma lw'okuddamu okwetegereza.<ref>{{Cite web |date=2021-07-06 |title=Parliament Makes U-Turn on Kaboyo's Ministerial Appointment |url=https://ugandaradionetwork.net/story/parliament-makes-u-turn-on-kaboyos-ministerial-appointment |access-date=2025-12-15 |website=Uganda Radio Network}}</ref> Nga Minisita, Kaboyo yadukanya neyetaba mu nteeketeeka za gavumenti mu bitundu by’omulimu gwe, omuli okuwagira abaazirwanako n’enteekateeka z’ebizimbibwa bya gavumenti.<ref>{{Cite web |date=2025-07-24 |title=Minister Kaboyo hands over Seventh Civilian Veteran House in ongoing effort to honour Civilian Veterans |url=https://opm.go.ug/minister-kaboyo-hands-over-seventh-civilian-veteran-house-in-ongoing-effort-to-honour-civilian-veterans/ |access-date=2025-12-15 |website=Office of the Prime Minister |publisher=Government of Uganda}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-12-02 |title=Minister Kaboyo Commissions New Classroom Blocks for Historic Kasese School |url=https://opm.go.ug/minister-kaboyo-commissions-new-classroom-blocks-for-historic-kasese-school/ |access-date=2025-12-15 |website=Office of the Prime Minister |publisher=Government of Uganda}}</ref> == Palamenti == Kaboyo alabikira ku lukalala lwa Palamenti ya Uganda olw’ababaka ba Palamenti ey’ekkumi n’ekimu ng’omukiise eyaliko memba.<ref>{{Cite web|title=Members of the 11th Parliament as at 03 August 2021|url=https://www.parliament.go.ug/sites/default/files/2023-07/Members_0_0.pdf|website=Parliament of Uganda|format=PDF|access-date=2025-12-15}}</ref> == Obukuubagano == Kaboyo nga tannaba kufuuka minisita, okulondebwa kwe kwagaanibwa nga kino kyava ku nsonga z'obutaba mwesimbu n'obuli bw'enguzi. Newankubadde gwali gutyo, erinnya lye lyakomezebwawo mu Lukiiko lw'eggwanga olukulu okukakasibwa, Olukiiko olulonda lwakubirizibwa Omumyuka w'omwogezi w'Olukiiko lw'eggwanga Olukulu [[Anita Among]] era eyagaana okulondebwa kwa Alice nga entabwe eva ku kubeera nti Kkooti erwanyisa obuli bw'enguzi yali yamuvunaanako mu mwaka gwa 2012. Yavunaanibwa omusango gw'okukozesa obubi yaafeesi ye bwe yeenyigira mu mivuyo gy'obuli bw'enguzi mu buvujjirizi okuva mu kitongole ki Global Alliance for Vaccines and Immunization (GAVI).<ref>https://www.newvision.co.ug/news/1302478/gavi-kaboyo-guilty-fined-sh20m</ref> Yavunaanibwa nga ali wamu n'abantu abalala basatu okuli, eyaliko minisita w'ebyobulamu,, [[Jim Muhwezi]], wamu n'abamyuka be, Mike Mukula ne Alex Kamugisa.<ref>https://ulii.org/en/akn/ug/judgment/ughcacd/2013/6/eng@2013-03-13</ref> == Laba ne == * [https://opm.go.ug/ Office of the Prime Minister (Uganda)] * [[:en:Luwero_Triangle|Luwero_Triangle]] == Ebijuliziddwamu == {{Reflist}} [[Category:Bannabyabufuzi]] [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] [[Category:Abantu abalamu]] [[Category:Bannayuganda bannabyabufuzi ab'ekyasa ky'abiri mu ekimu]] [[Category:Baminisita ba Uganda]] oo18q3xa42t81uny4vizfns7i8by1j1 Eleanor Nabwiso 0 8171 75291 72442 2026-09-25T14:01:08Z Berniter 10779 75291 wikitext text/x-wiki {{Databox}}   '''Eleanor Vaal Nansibo Nabwiso'''<ref>Eleanor Nabwiso</ref> [[:en:Uganda|munayuganda]] omuzannyi wa firimu, mutandisi, mukulembeze era nga muzannyi wa firimu ku ttivi mu [[Yuganda|Uganda]]. Amanyiddwa olw'omulimu gwe yakola ku The Hostel,<ref>Eleanor Nabwiso</ref> Rain, [[:en:Beneath_The_Lies_-_The_Series|Beneath the Lies - The Series]] ne [[:en:Bed_of_Thorns|Bed of Thorns]] nga dayirekita.<ref name=":0">{{Cite web}}</ref> Era alina kkampuni eyitibwa Nabwiso Films gye yatandikawo n'omwami we [[:en:Matthew_Nabwiso|Matthew Nabwiso.]]<ref>Eleanor Nabwiso</ref> [[Category:Articles with hCards]] [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] [[Category:Eddiini mu Buganda]] == Obulamu n'obuvo == Nabwiso yazaalibwa mu ddwaliro lya [[:en:Mengo_Hospital|Sir Albert Cook Mengo]] mu maka ga munnabyabufuzi eyawummulako, Rev. Dr. Kefa Sempangi ne Jane Frances Nakamya.<ref name=":1">[[Eleanor]] Nabwiso</ref> Nabwiso ye mwana owokusatu ku baana bataano. Kitaawe, eyatandikawo [[:en:Presbyterian_Church_in_Uganda|Ekkanisa ya Presbyterian mu Uganda]], era yali wa mugaso nnyo mu buweereza eri abaana b'oku nguudo mu Uganda mu 1971 wansi w'akabonero ka The Africa Foundation.<ref>Eleanor Nabwiso</ref> == Okusoma == Nabwiso yamaliriza emisomo gye egya pulayimale mu Namagunga Girls' Primary School. Oluvannyuma yagenda mu Seeta High School Mukono ku O ne A Levels gye yagenda ne [[:en:Sikkim_Manipal_University|Sikkim Manipal University]] gye yafuna diguli mu bya sayansi mu IT.<ref>Eleanor Nabwiso</ref><ref name=":1">[[Eleanor]] Nabwiso</ref> == Emirimu gye == Olugendo lwe olw'okuzannya firimu n'okufulumya firimu lwatandika ng'akyali mu myaka gye egy'obutiini. Mu luwummula lwe olwa Senior Six yalondebwa okufulumya programu ya wiikendi, K-Files ku WBS TV.<ref name=":1">[[Eleanor]] Nabwiso</ref> Yazannyira mu firimu ya [[:en:The_Hostel_(TV_series)|The Hostel]] eya Uganda eya Sabiiti "MMC" Moses ne Emanuel "BUUBA" Egwel ekwata ku bulamu bw'abayizi ba yunivasite mu bifo byabwe. Yazannyira mu [[:en:Kyaddala|Kyaddala]] omuzannyo gwa ttivvi gwa [[:en:Pan-Africanism|pan-African]] ogwa Emmanuel Ikubese ku Emmanuel Ikubese Films ne [[:en:Reach_a_Hand_Uganda|Reach a Hand Uganda]] nga Bursar, #Family (Hashtag Family) omuzannyo gw'oku ttivvi ogwa Jackie Mpanga, [[:en:Beneath_The_Lies_-_The_Series|Beneath The Lies]] omuzannyo ogw'ekyama ogwa ttivvi wa Uganda ogwa [[:en:Nana_Kagga|Nana Kagga Macpherson]] nga Nancy, Watch Over Me nga Lynnet. [[:en:Bed_of_Thorns|Bed of Thorns]] (#Tosirika) ye firimu y'abakazi eya Uganda eyafulumizibwa mu Nabwiso Films. == Awaadi n'okulondebwa == Yawangula ekirabo kya Best Actress in TV Drama mu [[:en:Uganda_Film_Festival_Awards|Uganda Film Festival Awards]] 2019,<ref>Eleanor Nabwiso</ref> era yalondebwa era n'awangula ekirabo ca London Arthouse Film Festivale Award, Africa Focus Award for Best Feature Film, byombi olw'omuzannyo Bed of Thorns.<ref name=":0">{{Cite web}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.monitor.co.ug/Magazines/Full-Woman/Eleanor-and-Matthew-Nabwiso-s-fairytale/689842-1906064-37mfmk/index.html|title=Eleanor and Matthew Nabwiso's fairytale|website=Daily Monitor|language=en|access-date=2020-03-07}}</ref><ref>{{Cite web}}</ref> == Obulamu bwe == Yafumbirwa omuzannyi wa firimu era omuyimbi [[:en:Matthew_Nabwiso|Matthew Nabwiso]] era balina abaana bana.<ref>Eleanor Nabwiso</ref><ref>Eleanor Nabwiso</ref> == Ebijuliziddwa == <references responsive="1"></references> 2xrkp0yiubploo28xrqfcgpxe2tig4j 75292 75291 2026-09-25T14:03:51Z Berniter 10779 75292 wikitext text/x-wiki {{Databox}}   '''Eleanor Vaal Nansibo Nabwiso'''<ref>Eleanor Nabwiso</ref>(yazaalibwa 24 Ogwokubiri 1989) [[:en:Uganda|munayuganda]] omuzannyi wa firimu, mutandisi, mukulembeze era nga muzannyi wa firimu ku ttivi mu [[Yuganda|Uganda]]. Amanyiddwa olw'omulimu gwe yakola ku The Hostel,<ref>Eleanor Nabwiso</ref> Rain, [[:en:Beneath_The_Lies_-_The_Series|Beneath the Lies - The Series]] ne [[:en:Bed_of_Thorns|Bed of Thorns]] nga dayirekita.<ref name=":0">{{Cite web}}</ref> Era alina kkampuni eyitibwa Nabwiso Films gye yatandikawo n'omwami we [[:en:Matthew_Nabwiso|Matthew Nabwiso.]]<ref>Eleanor Nabwiso</ref> [[Category:Articles with hCards]] [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] [[Category:Eddiini mu Buganda]] == Obulamu n'obuvo == Nabwiso yazaalibwa mu ddwaliro lya [[:en:Mengo_Hospital|Sir Albert Cook Mengo]] mu maka ga munnabyabufuzi eyawummulako, Rev. Dr. Kefa Sempangi ne Jane Frances Nakamya.<ref name=":1">[[Eleanor]] Nabwiso</ref> Nabwiso ye mwana owokusatu ku baana bataano. Kitaawe, eyatandikawo [[:en:Presbyterian_Church_in_Uganda|Ekkanisa ya Presbyterian mu Uganda]], era yali wa mugaso nnyo mu buweereza eri abaana b'oku nguudo mu Uganda mu 1971 wansi w'akabonero ka The Africa Foundation.<ref>Eleanor Nabwiso</ref> == Okusoma == Nabwiso yamaliriza emisomo gye egya pulayimale mu Namagunga Girls' Primary School. Oluvannyuma yagenda mu Seeta High School Mukono ku O ne A Levels gye yagenda ne [[:en:Sikkim_Manipal_University|Sikkim Manipal University]] gye yafuna diguli mu bya sayansi mu IT.<ref>Eleanor Nabwiso</ref><ref name=":1">[[Eleanor]] Nabwiso</ref> == Emirimu gye == Olugendo lwe olw'okuzannya firimu n'okufulumya firimu lwatandika ng'akyali mu myaka gye egy'obutiini. Mu luwummula lwe olwa Senior Six yalondebwa okufulumya programu ya wiikendi, K-Files ku WBS TV.<ref name=":1">[[Eleanor]] Nabwiso</ref> Yazannyira mu firimu ya [[:en:The_Hostel_(TV_series)|The Hostel]] eya Uganda eya Sabiiti "MMC" Moses ne Emanuel "BUUBA" Egwel ekwata ku bulamu bw'abayizi ba yunivasite mu bifo byabwe. Yazannyira mu [[:en:Kyaddala|Kyaddala]] omuzannyo gwa ttivvi gwa [[:en:Pan-Africanism|pan-African]] ogwa Emmanuel Ikubese ku Emmanuel Ikubese Films ne [[:en:Reach_a_Hand_Uganda|Reach a Hand Uganda]] nga Bursar, #Family (Hashtag Family) omuzannyo gw'oku ttivvi ogwa Jackie Mpanga, [[:en:Beneath_The_Lies_-_The_Series|Beneath The Lies]] omuzannyo ogw'ekyama ogwa ttivvi wa Uganda ogwa [[:en:Nana_Kagga|Nana Kagga Macpherson]] nga Nancy, Watch Over Me nga Lynnet. [[:en:Bed_of_Thorns|Bed of Thorns]] (#Tosirika) ye firimu y'abakazi eya Uganda eyafulumizibwa mu Nabwiso Films. == Awaadi n'okulondebwa == Yawangula ekirabo kya Best Actress in TV Drama mu [[:en:Uganda_Film_Festival_Awards|Uganda Film Festival Awards]] 2019,<ref>Eleanor Nabwiso</ref> era yalondebwa era n'awangula ekirabo ca London Arthouse Film Festivale Award, Africa Focus Award for Best Feature Film, byombi olw'omuzannyo Bed of Thorns.<ref name=":0">{{Cite web}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.monitor.co.ug/Magazines/Full-Woman/Eleanor-and-Matthew-Nabwiso-s-fairytale/689842-1906064-37mfmk/index.html|title=Eleanor and Matthew Nabwiso's fairytale|website=Daily Monitor|language=en|access-date=2020-03-07}}</ref><ref>{{Cite web}}</ref> == Obulamu bwe == Yafumbirwa omuzannyi wa firimu era omuyimbi [[:en:Matthew_Nabwiso|Matthew Nabwiso]] era balina abaana bana.<ref>Eleanor Nabwiso</ref><ref>Eleanor Nabwiso</ref> == Ebijuliziddwa == <references responsive="1"></references> gpja7yp29awisfxofos4x06dyzyth96 75302 75292 2026-09-25T15:24:45Z Berniter 10779 75302 wikitext text/x-wiki {{Databox}}   '''Eleanor Vaal Nansibo Nabwiso'''<ref>Eleanor Nabwiso</ref>(yazaalibwa 24 Ogwokubiri 1989) [[:en:Uganda|munayuganda]] omuzannyi wa firimu, mukozi wa  firimu,mutereeza wa firimu era muntu amanyiddwa ennyo ku ttivvi Amanyiddwa olw'omulimu gwe yakola ku The Hostel,<ref>Eleanor Nabwiso</ref> Rain, [[:en:Beneath_The_Lies_-_The_Series|Beneath the Lies - The Series]] ne [[:en:Bed_of_Thorns|Bed of Thorns]] nga dayirekita.<ref name=":0">{{Cite web}}</ref> Era alina kkampuni eyitibwa Nabwiso Films gye yatandikawo n'omwami we [[:en:Matthew_Nabwiso|Matthew Nabwiso.]]<ref>Eleanor Nabwiso</ref> [[Category:Articles with hCards]] [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] [[Category:Eddiini mu Buganda]] == Obulamu n'obuvo == Nabwiso yazaalibwa mu ddwaliro lya [[:en:Mengo_Hospital|Sir Albert Cook Mengo]] mu maka ga munnabyabufuzi eyawummulako, Rev. Dr. Kefa Sempangi ne Jane Frances Nakamya.<ref name=":1">[[Eleanor]] Nabwiso</ref> Nabwiso ye mwana owokusatu ku baana bataano. Kitaawe, eyatandikawo [[:en:Presbyterian_Church_in_Uganda|Ekkanisa ya Presbyterian mu Uganda]], era yali wa mugaso nnyo mu buweereza eri abaana b'oku nguudo mu Uganda mu 1971 wansi w'akabonero ka The Africa Foundation.<ref>Eleanor Nabwiso</ref> == Okusoma == Nabwiso yamaliriza emisomo gye egya pulayimale mu Namagunga Girls' Primary School. Oluvannyuma yagenda mu Seeta High School Mukono ku O ne A Levels gye yagenda ne [[:en:Sikkim_Manipal_University|Sikkim Manipal University]] gye yafuna diguli mu bya sayansi mu IT.<ref>Eleanor Nabwiso</ref><ref name=":1">[[Eleanor]] Nabwiso</ref> == Emirimu gye == Olugendo lwe olw'okuzannya firimu n'okufulumya firimu lwatandika ng'akyali mu myaka gye egy'obutiini. Mu luwummula lwe olwa Senior Six yalondebwa okufulumya programu ya wiikendi, K-Files ku WBS TV.<ref name=":1">[[Eleanor]] Nabwiso</ref> Yazannyira mu firimu ya [[:en:The_Hostel_(TV_series)|The Hostel]] eya Uganda eya Sabiiti "MMC" Moses ne Emanuel "BUUBA" Egwel ekwata ku bulamu bw'abayizi ba yunivasite mu bifo byabwe. Yazannyira mu [[:en:Kyaddala|Kyaddala]] omuzannyo gwa ttivvi gwa [[:en:Pan-Africanism|pan-African]] ogwa Emmanuel Ikubese ku Emmanuel Ikubese Films ne [[:en:Reach_a_Hand_Uganda|Reach a Hand Uganda]] nga Bursar, #Family (Hashtag Family) omuzannyo gw'oku ttivvi ogwa Jackie Mpanga, [[:en:Beneath_The_Lies_-_The_Series|Beneath The Lies]] omuzannyo ogw'ekyama ogwa ttivvi wa Uganda ogwa [[:en:Nana_Kagga|Nana Kagga Macpherson]] nga Nancy, Watch Over Me nga Lynnet. [[:en:Bed_of_Thorns|Bed of Thorns]] (#Tosirika) ye firimu y'abakazi eya Uganda eyafulumizibwa mu Nabwiso Films. == Awaadi n'okulondebwa == Yawangula ekirabo kya Best Actress in TV Drama mu [[:en:Uganda_Film_Festival_Awards|Uganda Film Festival Awards]] 2019,<ref>Eleanor Nabwiso</ref> era yalondebwa era n'awangula ekirabo ca London Arthouse Film Festivale Award, Africa Focus Award for Best Feature Film, byombi olw'omuzannyo Bed of Thorns.<ref name=":0">{{Cite web}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.monitor.co.ug/Magazines/Full-Woman/Eleanor-and-Matthew-Nabwiso-s-fairytale/689842-1906064-37mfmk/index.html|title=Eleanor and Matthew Nabwiso's fairytale|website=Daily Monitor|language=en|access-date=2020-03-07}}</ref><ref>{{Cite web}}</ref> == Obulamu bwe == Yafumbirwa omuzannyi wa firimu era omuyimbi [[:en:Matthew_Nabwiso|Matthew Nabwiso]] era balina abaana bana.<ref>Eleanor Nabwiso</ref><ref>Eleanor Nabwiso</ref> == Ebijuliziddwa == <references responsive="1"></references> qcuamiv7wu4klq83gke6w0qg52o4nbh 75303 75302 2026-09-25T15:26:28Z Berniter 10779 75303 wikitext text/x-wiki {{Databox}}   '''Eleanor Vaal Nansibo Nabwiso'''<ref>Eleanor Nabwiso</ref>(yazaalibwa 24 Ogwokubiri 1989) [[:en:Uganda|munayuganda]] omuzannyi wa firimu, mukozi wa  firimu,mutereeza wa firimu era muntu amanyiddwa ennyo ku ttivvi.Amanyiddwa olw'omulimu gwe yakola ku The Hostel,<ref>Eleanor Nabwiso</ref> Rain, [[:en:Beneath_The_Lies_-_The_Series|Beneath the Lies - The Series]] ne [[:en:Bed_of_Thorns|Bed of Thorns]] nga dayirekita.<ref name=":0">{{Cite web}}</ref> Era alina kkampuni eyitibwa Nabwiso Films gye yatandikawo n'omwami we [[:en:Matthew_Nabwiso|Matthew Nabwiso.]]<ref>Eleanor Nabwiso</ref> [[Category:Articles with hCards]] [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] [[Category:Eddiini mu Buganda]] == Obulamu n'obuvo == Nabwiso yazaalibwa mu ddwaliro lya [[:en:Mengo_Hospital|Sir Albert Cook Mengo]] mu maka ga munnabyabufuzi eyawummulako, Rev. Dr. Kefa Sempangi ne Jane Frances Nakamya.<ref name=":1">[[Eleanor]] Nabwiso</ref> Nabwiso ye mwana owokusatu ku baana bataano. Kitaawe, eyatandikawo [[:en:Presbyterian_Church_in_Uganda|Ekkanisa ya Presbyterian mu Uganda]], era yali wa mugaso nnyo mu buweereza eri abaana b'oku nguudo mu Uganda mu 1971 wansi w'akabonero ka The Africa Foundation.<ref>Eleanor Nabwiso</ref> == Okusoma == Nabwiso yamaliriza emisomo gye egya pulayimale mu Namagunga Girls' Primary School. Oluvannyuma yagenda mu Seeta High School Mukono ku O ne A Levels gye yagenda ne [[:en:Sikkim_Manipal_University|Sikkim Manipal University]] gye yafuna diguli mu bya sayansi mu IT.<ref>Eleanor Nabwiso</ref><ref name=":1">[[Eleanor]] Nabwiso</ref> == Emirimu gye == Olugendo lwe olw'okuzannya firimu n'okufulumya firimu lwatandika ng'akyali mu myaka gye egy'obutiini. Mu luwummula lwe olwa Senior Six yalondebwa okufulumya programu ya wiikendi, K-Files ku WBS TV.<ref name=":1">[[Eleanor]] Nabwiso</ref> Yazannyira mu firimu ya [[:en:The_Hostel_(TV_series)|The Hostel]] eya Uganda eya Sabiiti "MMC" Moses ne Emanuel "BUUBA" Egwel ekwata ku bulamu bw'abayizi ba yunivasite mu bifo byabwe. Yazannyira mu [[:en:Kyaddala|Kyaddala]] omuzannyo gwa ttivvi gwa [[:en:Pan-Africanism|pan-African]] ogwa Emmanuel Ikubese ku Emmanuel Ikubese Films ne [[:en:Reach_a_Hand_Uganda|Reach a Hand Uganda]] nga Bursar, #Family (Hashtag Family) omuzannyo gw'oku ttivvi ogwa Jackie Mpanga, [[:en:Beneath_The_Lies_-_The_Series|Beneath The Lies]] omuzannyo ogw'ekyama ogwa ttivvi wa Uganda ogwa [[:en:Nana_Kagga|Nana Kagga Macpherson]] nga Nancy, Watch Over Me nga Lynnet. [[:en:Bed_of_Thorns|Bed of Thorns]] (#Tosirika) ye firimu y'abakazi eya Uganda eyafulumizibwa mu Nabwiso Films. == Awaadi n'okulondebwa == Yawangula ekirabo kya Best Actress in TV Drama mu [[:en:Uganda_Film_Festival_Awards|Uganda Film Festival Awards]] 2019,<ref>Eleanor Nabwiso</ref> era yalondebwa era n'awangula ekirabo ca London Arthouse Film Festivale Award, Africa Focus Award for Best Feature Film, byombi olw'omuzannyo Bed of Thorns.<ref name=":0">{{Cite web}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.monitor.co.ug/Magazines/Full-Woman/Eleanor-and-Matthew-Nabwiso-s-fairytale/689842-1906064-37mfmk/index.html|title=Eleanor and Matthew Nabwiso's fairytale|website=Daily Monitor|language=en|access-date=2020-03-07}}</ref><ref>{{Cite web}}</ref> == Obulamu bwe == Yafumbirwa omuzannyi wa firimu era omuyimbi [[:en:Matthew_Nabwiso|Matthew Nabwiso]] era balina abaana bana.<ref>Eleanor Nabwiso</ref><ref>Eleanor Nabwiso</ref> == Ebijuliziddwa == <references responsive="1"></references> ok3g6ii53wp6qihz2gbo8hi71wv1tqd 75331 75303 2026-09-26T08:15:05Z Berniter 10779 75331 wikitext text/x-wiki {{Databox}}   '''Eleanor Vaal Nansibo Nabwiso'''<ref>Eleanor Nabwiso</ref>(yazaalibwa 24 Ogwokubiri 1989) [[:en:Uganda|munayuganda]] omuzannyi wa firimu, mukozi wa  firimu,mutereeza wa firimu era muntu amanyiddwa ennyo ku ttivvi. [[Category:Articles with hCards]] [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] [[Category:Eddiini mu Buganda]] == Obulamu n'obuvo == Nabwiso yazaalibwa mu ddwaliro lya [[:en:Mengo_Hospital|Sir Albert Cook Mengo]] mu maka ga munnabyabufuzi eyawummulako, Rev. Dr. Kefa Sempangi ne Jane Frances Nakamya.<ref name=":1">[[Eleanor]] Nabwiso</ref> Nabwiso ye mwana owokusatu ku baana bataano. Kitaawe, eyatandikawo [[:en:Presbyterian_Church_in_Uganda|Ekkanisa ya Presbyterian mu Uganda]], era yali wa mugaso nnyo mu buweereza eri abaana b'oku nguudo mu Uganda mu 1971 wansi w'akabonero ka The Africa Foundation.<ref>Eleanor Nabwiso</ref> == Okusoma == Nabwiso yamaliriza emisomo gye egya pulayimale mu Namagunga Girls' Primary School. Oluvannyuma yagenda mu Seeta High School Mukono ku O ne A Levels gye yagenda ne [[:en:Sikkim_Manipal_University|Sikkim Manipal University]] gye yafuna diguli mu bya sayansi mu IT.<ref>Eleanor Nabwiso</ref><ref name=":1">[[Eleanor]] Nabwiso</ref> == Emirimu gye == Olugendo lwe olw'okuzannya firimu n'okufulumya firimu lwatandika ng'akyali mu myaka gye egy'obutiini. Mu luwummula lwe olwa Senior Six yalondebwa okufulumya programu ya wiikendi, K-Files ku WBS TV.<ref name=":1">[[Eleanor]] Nabwiso</ref> Yazannyira mu firimu ya [[:en:The_Hostel_(TV_series)|The Hostel]] eya Uganda eya Sabiiti "MMC" Moses ne Emanuel "BUUBA" Egwel ekwata ku bulamu bw'abayizi ba yunivasite mu bifo byabwe. Yazannyira mu [[:en:Kyaddala|Kyaddala]] omuzannyo gwa ttivvi gwa [[:en:Pan-Africanism|pan-African]] ogwa Emmanuel Ikubese ku Emmanuel Ikubese Films ne [[:en:Reach_a_Hand_Uganda|Reach a Hand Uganda]] nga Bursar, #Family (Hashtag Family) omuzannyo gw'oku ttivvi ogwa Jackie Mpanga, [[:en:Beneath_The_Lies_-_The_Series|Beneath The Lies]] omuzannyo ogw'ekyama ogwa ttivvi wa Uganda ogwa [[:en:Nana_Kagga|Nana Kagga Macpherson]] nga Nancy, Watch Over Me nga Lynnet. [[:en:Bed_of_Thorns|Bed of Thorns]] (#Tosirika) ye firimu y'abakazi eya Uganda eyafulumizibwa mu Nabwiso Films. == Awaadi n'okulondebwa == Yawangula ekirabo kya Best Actress in TV Drama mu [[:en:Uganda_Film_Festival_Awards|Uganda Film Festival Awards]] 2019,<ref>Eleanor Nabwiso</ref> era yalondebwa era n'awangula ekirabo ca London Arthouse Film Festivale Award, Africa Focus Award for Best Feature Film, byombi olw'omuzannyo Bed of Thorns.<ref name=":0">{{Cite web}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.monitor.co.ug/Magazines/Full-Woman/Eleanor-and-Matthew-Nabwiso-s-fairytale/689842-1906064-37mfmk/index.html|title=Eleanor and Matthew Nabwiso's fairytale|website=Daily Monitor|language=en|access-date=2020-03-07}}</ref><ref>{{Cite web}}</ref> == Obulamu bwe == Yafumbirwa omuzannyi wa firimu era omuyimbi [[:en:Matthew_Nabwiso|Matthew Nabwiso]] era balina abaana bana.<ref>Eleanor Nabwiso</ref><ref>Eleanor Nabwiso</ref> == Ebijuliziddwa == <references responsive="1"></references> jmti89rp2vv5f4mz20bf4k5yzwhgm2i 75332 75331 2026-09-26T08:35:58Z Berniter 10779 75332 wikitext text/x-wiki {{Databox}}   '''Eleanor Vaal Nansibo Nabwiso'''<ref>Eleanor Nabwiso</ref>(yazaalibwa 24 Ogwokubiri 1989) [[:en:Uganda|munayuganda]] omuzannyi wa firimu, mukozi wa  firimu,mutereeza wa firimu era muntu amanyiddwa ennyo ku ttivvi.Amanyiddwa nnyo olw’emirimu gye yakola nga director mu The Hostel, Rain, Beneath the Lies – Series, ne Bed of Thorns.” [[Category:Articles with hCards]] [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] [[Category:Eddiini mu Buganda]] == Obulamu n'obuvo == Nabwiso yazaalibwa mu ddwaliro lya [[:en:Mengo_Hospital|Sir Albert Cook Mengo]] mu maka ga munnabyabufuzi eyawummulako, Rev. Dr. Kefa Sempangi ne Jane Frances Nakamya.<ref name=":1">[[Eleanor]] Nabwiso</ref> Nabwiso ye mwana owokusatu ku baana bataano. Kitaawe, eyatandikawo [[:en:Presbyterian_Church_in_Uganda|Ekkanisa ya Presbyterian mu Uganda]], era yali wa mugaso nnyo mu buweereza eri abaana b'oku nguudo mu Uganda mu 1971 wansi w'akabonero ka The Africa Foundation.<ref>Eleanor Nabwiso</ref> == Okusoma == Nabwiso yamaliriza emisomo gye egya pulayimale mu Namagunga Girls' Primary School. Oluvannyuma yagenda mu Seeta High School Mukono ku O ne A Levels gye yagenda ne [[:en:Sikkim_Manipal_University|Sikkim Manipal University]] gye yafuna diguli mu bya sayansi mu IT.<ref>Eleanor Nabwiso</ref><ref name=":1">[[Eleanor]] Nabwiso</ref> == Emirimu gye == Olugendo lwe olw'okuzannya firimu n'okufulumya firimu lwatandika ng'akyali mu myaka gye egy'obutiini. Mu luwummula lwe olwa Senior Six yalondebwa okufulumya programu ya wiikendi, K-Files ku WBS TV.<ref name=":1">[[Eleanor]] Nabwiso</ref> Yazannyira mu firimu ya [[:en:The_Hostel_(TV_series)|The Hostel]] eya Uganda eya Sabiiti "MMC" Moses ne Emanuel "BUUBA" Egwel ekwata ku bulamu bw'abayizi ba yunivasite mu bifo byabwe. Yazannyira mu [[:en:Kyaddala|Kyaddala]] omuzannyo gwa ttivvi gwa [[:en:Pan-Africanism|pan-African]] ogwa Emmanuel Ikubese ku Emmanuel Ikubese Films ne [[:en:Reach_a_Hand_Uganda|Reach a Hand Uganda]] nga Bursar, #Family (Hashtag Family) omuzannyo gw'oku ttivvi ogwa Jackie Mpanga, [[:en:Beneath_The_Lies_-_The_Series|Beneath The Lies]] omuzannyo ogw'ekyama ogwa ttivvi wa Uganda ogwa [[:en:Nana_Kagga|Nana Kagga Macpherson]] nga Nancy, Watch Over Me nga Lynnet. [[:en:Bed_of_Thorns|Bed of Thorns]] (#Tosirika) ye firimu y'abakazi eya Uganda eyafulumizibwa mu Nabwiso Films. == Awaadi n'okulondebwa == Yawangula ekirabo kya Best Actress in TV Drama mu [[:en:Uganda_Film_Festival_Awards|Uganda Film Festival Awards]] 2019,<ref>Eleanor Nabwiso</ref> era yalondebwa era n'awangula ekirabo ca London Arthouse Film Festivale Award, Africa Focus Award for Best Feature Film, byombi olw'omuzannyo Bed of Thorns.<ref name=":0">{{Cite web}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.monitor.co.ug/Magazines/Full-Woman/Eleanor-and-Matthew-Nabwiso-s-fairytale/689842-1906064-37mfmk/index.html|title=Eleanor and Matthew Nabwiso's fairytale|website=Daily Monitor|language=en|access-date=2020-03-07}}</ref><ref>{{Cite web}}</ref> == Obulamu bwe == Yafumbirwa omuzannyi wa firimu era omuyimbi [[:en:Matthew_Nabwiso|Matthew Nabwiso]] era balina abaana bana.<ref>Eleanor Nabwiso</ref><ref>Eleanor Nabwiso</ref> == Ebijuliziddwa == <references responsive="1"></references> qugx9w1dgyc2mksg2znruo9f008cowd 75333 75332 2026-09-26T09:32:55Z Berniter 10779 75333 wikitext text/x-wiki {{Databox}}   '''Eleanor Vaal Nansibo Nabwiso'''<ref>Eleanor Nabwiso</ref>(yazaalibwa 24 Ogwokubiri 1989) [[:en:Uganda|munayuganda]] omuzannyi wa firimu, mukozi wa  firimu,mutereeza wa firimu era muntu amanyiddwa ennyo ku ttivvi.Amanyiddwa nnyo olw’emirimu gye yakola nga director mu The Hostel, Rain, Beneath the Lies – Series, ne Bed of Thorns.”Alina kampuni ekola firimu eyitibwa Nabwiso Films gye yatandikawo wamu n’omwami we Matthew Nabwiso. Obulamu n'obuvo [[Category:Articles with hCards]] [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] [[Category:Eddiini mu Buganda]] Nabwiso yazaalibwa mu ddwaliro lya [[:en:Mengo_Hospital|Sir Albert Cook Mengo]] mu maka ga munnabyabufuzi eyawummulako, Rev. Dr. Kefa Sempangi ne Jane Frances Nakamya.<ref name=":1">[[Eleanor]] Nabwiso</ref> Nabwiso ye mwana owokusatu ku baana bataano. Kitaawe, eyatandikawo [[:en:Presbyterian_Church_in_Uganda|Ekkanisa ya Presbyterian mu Uganda]], era yali wa mugaso nnyo mu buweereza eri abaana b'oku nguudo mu Uganda mu 1971 wansi w'akabonero ka The Africa Foundation.<ref>Eleanor Nabwiso</ref> == Okusoma == Nabwiso yamaliriza emisomo gye egya pulayimale mu Namagunga Girls' Primary School. Oluvannyuma yagenda mu Seeta High School Mukono ku O ne A Levels gye yagenda ne [[:en:Sikkim_Manipal_University|Sikkim Manipal University]] gye yafuna diguli mu bya sayansi mu IT.<ref>Eleanor Nabwiso</ref><ref name=":1">[[Eleanor]] Nabwiso</ref> == Emirimu gye == Olugendo lwe olw'okuzannya firimu n'okufulumya firimu lwatandika ng'akyali mu myaka gye egy'obutiini. Mu luwummula lwe olwa Senior Six yalondebwa okufulumya programu ya wiikendi, K-Files ku WBS TV.<ref name=":1">[[Eleanor]] Nabwiso</ref> Yazannyira mu firimu ya [[:en:The_Hostel_(TV_series)|The Hostel]] eya Uganda eya Sabiiti "MMC" Moses ne Emanuel "BUUBA" Egwel ekwata ku bulamu bw'abayizi ba yunivasite mu bifo byabwe. Yazannyira mu [[:en:Kyaddala|Kyaddala]] omuzannyo gwa ttivvi gwa [[:en:Pan-Africanism|pan-African]] ogwa Emmanuel Ikubese ku Emmanuel Ikubese Films ne [[:en:Reach_a_Hand_Uganda|Reach a Hand Uganda]] nga Bursar, #Family (Hashtag Family) omuzannyo gw'oku ttivvi ogwa Jackie Mpanga, [[:en:Beneath_The_Lies_-_The_Series|Beneath The Lies]] omuzannyo ogw'ekyama ogwa ttivvi wa Uganda ogwa [[:en:Nana_Kagga|Nana Kagga Macpherson]] nga Nancy, Watch Over Me nga Lynnet. [[:en:Bed_of_Thorns|Bed of Thorns]] (#Tosirika) ye firimu y'abakazi eya Uganda eyafulumizibwa mu Nabwiso Films. == Awaadi n'okulondebwa == Yawangula ekirabo kya Best Actress in TV Drama mu [[:en:Uganda_Film_Festival_Awards|Uganda Film Festival Awards]] 2019,<ref>Eleanor Nabwiso</ref> era yalondebwa era n'awangula ekirabo ca London Arthouse Film Festivale Award, Africa Focus Award for Best Feature Film, byombi olw'omuzannyo Bed of Thorns.<ref name=":0">{{Cite web}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.monitor.co.ug/Magazines/Full-Woman/Eleanor-and-Matthew-Nabwiso-s-fairytale/689842-1906064-37mfmk/index.html|title=Eleanor and Matthew Nabwiso's fairytale|website=Daily Monitor|language=en|access-date=2020-03-07}}</ref><ref>{{Cite web}}</ref> == Obulamu bwe == Yafumbirwa omuzannyi wa firimu era omuyimbi [[:en:Matthew_Nabwiso|Matthew Nabwiso]] era balina abaana bana.<ref>Eleanor Nabwiso</ref><ref>Eleanor Nabwiso</ref> == Ebijuliziddwa == <references responsive="1"></references> do9nohmr7kaewsrjyg6cxqr80fxe5cn 75334 75333 2026-09-26T09:34:12Z Berniter 10779 75334 wikitext text/x-wiki {{Databox}}   '''Eleanor Vaal Nansibo Nabwiso'''<ref>Eleanor Nabwiso</ref>(yazaalibwa 24 Ogwokubiri 1989) [[:en:Uganda|munayuganda]] omuzannyi wa firimu, mukozi wa  firimu,mutereeza wa firimu era muntu amanyiddwa ennyo ku ttivvi.Amanyiddwa nnyo olw’emirimu gye yakola nga director mu The Hostel, Rain, Beneath the Lies – Series, ne Bed of Thorns.”Alina kampuni ekola firimu eyitibwa Nabwiso Films gye yatandikawo wamu n’omwami we Matthew Nabwiso. [[Category:Articles with hCards]] [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] [[Category:Eddiini mu Buganda]] == Okusoma == Nabwiso yamaliriza emisomo gye egya pulayimale mu Namagunga Girls' Primary School. Oluvannyuma yagenda mu Seeta High School Mukono ku O ne A Levels gye yagenda ne [[:en:Sikkim_Manipal_University|Sikkim Manipal University]] gye yafuna diguli mu bya sayansi mu IT.<ref>Eleanor Nabwiso</ref><ref name=":1">[[Eleanor]] Nabwiso</ref> == Emirimu gye == Olugendo lwe olw'okuzannya firimu n'okufulumya firimu lwatandika ng'akyali mu myaka gye egy'obutiini. Mu luwummula lwe olwa Senior Six yalondebwa okufulumya programu ya wiikendi, K-Files ku WBS TV.<ref name=":1">[[Eleanor]] Nabwiso</ref> Yazannyira mu firimu ya [[:en:The_Hostel_(TV_series)|The Hostel]] eya Uganda eya Sabiiti "MMC" Moses ne Emanuel "BUUBA" Egwel ekwata ku bulamu bw'abayizi ba yunivasite mu bifo byabwe. Yazannyira mu [[:en:Kyaddala|Kyaddala]] omuzannyo gwa ttivvi gwa [[:en:Pan-Africanism|pan-African]] ogwa Emmanuel Ikubese ku Emmanuel Ikubese Films ne [[:en:Reach_a_Hand_Uganda|Reach a Hand Uganda]] nga Bursar, #Family (Hashtag Family) omuzannyo gw'oku ttivvi ogwa Jackie Mpanga, [[:en:Beneath_The_Lies_-_The_Series|Beneath The Lies]] omuzannyo ogw'ekyama ogwa ttivvi wa Uganda ogwa [[:en:Nana_Kagga|Nana Kagga Macpherson]] nga Nancy, Watch Over Me nga Lynnet. [[:en:Bed_of_Thorns|Bed of Thorns]] (#Tosirika) ye firimu y'abakazi eya Uganda eyafulumizibwa mu Nabwiso Films. == Awaadi n'okulondebwa == Yawangula ekirabo kya Best Actress in TV Drama mu [[:en:Uganda_Film_Festival_Awards|Uganda Film Festival Awards]] 2019,<ref>Eleanor Nabwiso</ref> era yalondebwa era n'awangula ekirabo ca London Arthouse Film Festivale Award, Africa Focus Award for Best Feature Film, byombi olw'omuzannyo Bed of Thorns.<ref name=":0">{{Cite web}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.monitor.co.ug/Magazines/Full-Woman/Eleanor-and-Matthew-Nabwiso-s-fairytale/689842-1906064-37mfmk/index.html|title=Eleanor and Matthew Nabwiso's fairytale|website=Daily Monitor|language=en|access-date=2020-03-07}}</ref><ref>{{Cite web}}</ref> == Obulamu bwe == Yafumbirwa omuzannyi wa firimu era omuyimbi [[:en:Matthew_Nabwiso|Matthew Nabwiso]] era balina abaana bana.<ref>Eleanor Nabwiso</ref><ref>Eleanor Nabwiso</ref> == Ebijuliziddwa == <references responsive="1"></references> 0sxkucdq7opljwgq7b5k7kca3jhcxqr Samson Kisekka 0 8257 75370 72550 2026-09-26T10:28:53Z Giumi Chris 11853 added citation 75370 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder|name=Samson Babi Mululu Kisekka|image=|imagesize=|smallimage=|caption=|order=5th [[Prime Minister of Uganda]]|term_start=30 January 1986|term_end=22 January 1991|vicepresident=|viceprimeminister=|deputy=|president=|primeminister=|predecessor=[[Abraham Waligo]]|successor=[[George Cosmas Adyebo]]|order2=5th [[Vice President of Uganda]]|term_start2=22 January 1991|term_end2=November 1994|president2=[[Yoweri Museveni]]|predecessor2=[[Paulo Muwanga]]|successor2=[[Specioza Kazibwe]]|birth_date=23 June 1912|birth_place=Mengo, [[Kampala]], [[Uganda Protectorate]]|death_date={{death date and age|1999|10|25|1912|6|23|df=y}}|death_place=[[London]], [[UK]]|constituency=|party=[[National Resistance Movement]]|spouse=|profession=[[physician]]|religion=|signature=|footnotes=}}{{Seventh-day Adventism}} '''Samson Babi Mululu Kisekka''' (23 Ogwomukaaga 1912 – 25 Ogwekkumi 1999) yali munnabyabufuzi [[:en:Uganda|Omunnayuganda]] era nga ye [[:en:Prime_Minister_of_Uganda|Ssabaminisita wa Uganda]] okuva mu 1986 okutuuka mu 1991 era nga ye [[:en:Vice_President_of_Uganda|mumyuka wa Pulezidenti wa Uganda]] ow'okutaano okuva mu 1991 okutuuka mu 1994. Yaweerezaako ng'[[:en:Physician|omusawo]] era [[:en:Diplomat|omubaka wa Gavumenti]] . Yali akolagana nnyo ne [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]] .<ref>{{Cite web |title=Kisekka, Samson Mululu (1912–1999) |url=https://encyclopedia.adventist.org/article?id=8JO8 |access-date=2026-09-26 |website=encyclopedia.adventist.org}}</ref> == Ebikwata ku bulamu bwe == Ku myaka mwenda gyokka, Samson yatwalibwa mu masomero ga Kira ne Ngogwe Central Schools nga gano gaali wala okuva n'ewaabwe e Nakifuma. Oluvannyuma lw’emyaka etaano, ng'ayolesa omutindo gwe ogw’ekitalo, yaweebwa sikaala okumala emyaka esatu ng'asomera ku King’s College Buddo. Oluvannyuma lwa Buddo, yafuna sikaala endala, ku mulundi guno yamala emyaka mukaaga ng’asoma obusawo mu [[:en:Makerere_University|bbanguliro ly’obusawo erya Makerere University]] era n’afuuka omusawo ow’ekitiibwa. Yali omu kubagezi, omukulembeze, era munnabyamizannyo omukuukutivu kuba yali omu ku bazannyi ba ttiimu "ekkumi n'emu abasooka" (ab'azannya mu mupiira gwa Uganda Vs Kenya) nga yawangula ekirabo kya ky'omuzannyi asukkulumye ku balala mu yunivasite y'e Makerere mu Gwekkuminebiri 1935. [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] [[Category:Bannabyabufuzi]] [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] [[Category:Omupiira mu Uganda]] et74eajy4icr0anjz16gx5qpo2qna50 Okuyimba mu Uganda 0 8268 75407 72124 2026-09-26T10:38:36Z DEPIARZ 11865 Removed Link 75407 wikitext text/x-wiki Uganda, ekwata kyakusatu mu nsi ezisinga okuyimba n'okusanyusa abantu mu Afrika yonna. Uganda erimu [[:en:Tribes|amawanga]] 65 agavaamu abantu aboogera ennimi ez'enjawulo,<ref>Uganda Bureau of Statistics (2016), The National Population and Housing Census 2014 – Main Report, Kampala, Uganda</ref> era muno mwe muva ennyimba eziyimbibwa abantu ba nnansangwa.<ref name="facemusicch">{{Cite web |title=Uganda the country and the people - text in English |url=http://www.face-music.ch/inform/poeple_uganda_en.html |access-date=2026-09-26 |website=www.face-music.ch}}</ref> [[Baganda|Abaganda]], ly'eggwanga erisinga okuvaamu abayimbi ab'amaanyi era ab'ettutumu mu Uganda, batunze nnyo obuwangwa bwabwe n'okubuutikira ekisaawe ky'okuyimba mu Uganda mu byasa ebibiri (2) ebisembyeyo. [[File:Fred Masagazi.jpg|thumb|Fred Masagazi]] Ekika ky'ennyimba ekyasooka okututumuka nga kivaamu ne ssente mu Uganda kye kya [[:en:Kadongo_Kamu|Kadongo Kamu]] nga kyava mu nnyimba ya Baganda ey'eŋŋoma Eŋŋanda. Okuva mu myaka gya 1980 okutuuka mu gya 1990, [[:en:Kadongo_Kamu|Kadongo Kamu]] yabuutikirwa nnyo abayimbi nga Peterson Mutebi, Dan Mugula, Sebadduka Toffa, Fred Ssonko, Livingstone Kasozi, Fred Masagazi, Baligidde, Abuman Mukungu, Gerald Mukasa, Sauda Nakakaawa, Matia Luyima, Herman Basudde, ne Paulo Kafeero.<ref name="Kadongo Kamu Musicians">{{Cite web |last=+256752399999 |title=Download Ugandan Music 2020 {{!}} Top Ugandan Artists 2020, Ugandan Music Downloads 2020 {{!}} Free Ugandan MP3, Audio {{!}} Top Artists In Uganda {{!}} Watch Ugandan Movies Free {{!}} Ugandan Songs Mp3 {{!}} Ugandan Videos {{!}} Uganda Music Download Mp3 {{!}} DJ Erycom: Kadongo Kamu - DJErycom.com |url=https://www.djerycom.com/genre?g=kadongo-kamu |archive-url=http://web.archive.org/web/20201005180445/https://www.djerycom.com/genre?g=kadongo-kamu |archive-date=2020-10-05 |access-date=2026-09-26 |website=djerycom.com}}</ref> ne bakifuula ekika ky'ennyimba ekyasinga okucaaka mu Uganda. Ng'emyaka gya 1980 giggwaako, omugenzi Philly Lutaaya yafulumya olutambi lwe olwa "Born In Africa' oluvannyuma olw'efuga amayengo g'empewo. Lutaaya yayongerako olutambi olulala lwe yatuuma "Merry Christmas" olwaliko ennyimba 8. Olutambi luno lukyali lwa ttutumu okutuusa leero era ennyimba za Philly Lutaaya teziva ku mimwa gya Bannayuganda abaagazi b'ennyimba. Ku ntandikwa y'emyaka gya 1990, ekika ky'ennyimba ekirala kyayingirawo nga kiyitibwa Afro ragga oba kye bayita Ek''idandali'' mu Luganda nga kireetebwa abantu okwali: Rasta Rob, Kid Fox, Ras Khan, Messe, Shanks Vivid, Menton Summer, Ragga Dee, [[:en:Bebe_Cool|Bebe Cool]] ne [[:en:Jose_Chameleone|Jose Chameleone]], [[Bobi Wine]] kw'ossa Steve Jean - ng'oluvannyuma ye yafuuka akola ennyimba z'abalala mu sityudiyo. Mu 1997, Emperor Orlandoh ne Menton Summer be baali ku mumwa gwa Bannayuganda abasinga obungi oluvannyuma lw'okufulumya oluyimba lwabwe lwe baatuuma "Sirikawo Baby" olwacaaka mu Uganda yonna. Mu 1998, Red Banton yajja n'oluyimba lwe olwa "Noonya Money". Yafuuka omuyimbi wa Uganda eyasooka okugenda e Bungereza ng'agendedde ku Visa ya muyimbi (Artist Visa). Olw'okwagala okutuuka ku mutindo ogw'ensi yonna n'enkyukakyuka yaayo, Uganda nga bwe kiri mu mawanga ga Afrika amalala ezze efuna enkyukakyuka mu ngeri gy'ekolamu ennyimba. Kino kivuddeko Bannayuganda bangi okuyimba ng'Abazungu mu bika nga [[:en:Dancehall|Dancehall]] ne [[:en:Hip_Hop|Hip Hop]]. DJ wa Uganda asinze okutambula mu bitundu by'ensi yonna eby'enjawulo era omu ku ba DJ abasinga nga ye DJ, Erycom era amanyiddwa nga Mutebi Erycom, ye Munnayuganda eyasooka okutondawo omukutu ku Youtube era y'omu ku Bannayuganda ababiri abaasooka okusaasaanya ennyimba za Uganda ku mitimbagano. DJ Erycom akozesezza okubeerawo kwa yintaneeti okutumbula okuyimba kwa Uganda n'abayimbi ba Uganda, era olw'ensonga eno, ennyimba za Uganda zituuse ku buli nsonda y'ensi yonna awatuuka emitimbagano. Abayimbi mu Uganda abawerako beegasse ku kibiina ekirwanirira eddembe lyabwe n'okukuuma ebiyiiye byabwe ekya [[:en:Uganda_Performing_Right_Society|Uganda Performing Rights Society]] ekitumbudde ennyo ennyimba zaabwe n'okubaganyula nga kikola omulimu gw'okukuuma obwannanyini bwe balina ku nnyimba zaabwe. == Ennyimba ez'obuwangwa obw'enjawulo okusinziira ku bitundu bya Uganda eby'enjawulo == Uganda eyawulwamu ebitundu bina (4) omuli; Amasekkati, Obukiikakkono, Obuvanjuba n'Obugwanjuba.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.gou.go.ug/about-uganda/sector/maps-regions |access-date=2022-11-17 |archive-date=2022-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221022042316/https://www.gou.go.ug/about-uganda/sector/maps-regions |url-status=dead }}</ref> Buli kitundu kirina ennyimba ez'engeri ez'enjawulo okusinziira ku buwangwa obukirimu n'amawanga agasangibwayo. Ennyimba mu Uganda zisinga kwesigamizibwa nnyo ku mikolo egy'enjawulo era nga kino bwe kiri ne mu mawanga ga Afrika agasinga obungi. Kino kitegeeza nti okuyimba okusinga obunene kulina emikolo egy'enjawulo kwe kugendera okugeza, obufumbo oba embaga, okwalula abaana, emikolo gy'abakulembeze ab'ennono, amakungula, ennyimba ez'omu ntalo n'endala nnyingi. Ennyimba zino zikubibwa n'okuyimbibwa abakugu abatendeke mu buwangwa obw'enjawulo ne mu bivuga mwe bayimbira ennyimba ezikwata ku buwangwa bwabwe n'amazina gaabwe ag'enjawulo. === Amasekkati === [[File:Mesach Ssemakula and Rema.jpg|thumb|Rema Namakula 4.jpg]]  Abaganda basangibwa mu Bwakabaka bwa Buganda mu kitundu ky'Amasekkati ga Uganda; ly'eggwanga ly'abantu abasinga obungi mu Uganda.<ref name="afritorial">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://afritorial.com/tribe-the-baganda-ugandas-royal-kingdom-past-present/ |access-date=2022-11-17 |archive-date=2018-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181128204858/http://afritorial.com/tribe-the-baganda-ugandas-royal-kingdom-past-present/ |url-status=dead }}</ref> Obwakabaka bukulemberwa omukulembeze w'ensikirano ayitibwa [[Kabaka wa Buganda|Kabaka]]. Kabaka ye muyima w'ebyokuyimba mu Buganda. Ebimu ku bivuga Abaganda bye bakozesa mu kuyimba mulimu: eŋŋoma nga zikola ettundutundu dddene mu nnyimba z'Abaganda.<ref>https://www.allmusic.com/album/mw0000113606</ref> Eŋŋoma z'Obwakabaka ze zimu ku ŋŋoma za Buganda ezikubwa mu nnyimba. E''ngalabi'' y'emu ku ŋŋoma ez'ettutumu nga y'esinga obuwanvu kyokka eddoboozi lyayo lifulumira mabega nga n'abamu kye bava bagiyita Omusekerannyuma.<ref name="face-musich">http://www.face-music.ch/instrum/uganda_drumen.html</ref> Eŋŋoma zikozesebwa omulundi gumu n'ebivuga ebirala omuli amadinda, endingidi, emirere, ''entongooli'', n'ebiralala bingi. Ennyimba zizannyibwa abantu bazizinireko mu ngeri [[:en:Call_and_response|ey'ayimba okusooka ate abamuwagira ne bamwanukula]] ng'enkola eyo eri nnyo mu mawanga ga ba Bantu<ref name="face-music">http://www.face-music.ch/catalog/tradmusicug_songsen06.html</ref> era ebaddewo okuva mu myaka gy'ekyasa ekya 19.<ref>https://www.doi.org/10.1080/00020186808707298</ref> Abaganda balina amazina ag'enjawulo agagenda n'enkuba z'ebivuga ezikyukana, muno mulimu aga ''baakisimba agasinga okuzinibwa.'' Mu malala mulimu aga ''nankasa'' n'''amaggunju''. Amaggunju mazina ga kitiibwa agaatandikira mu lubiri lwa Kabaka.<ref>https://books.google.com/books?id=rMnkcZsv_eEC&q=music+in+Buganda&pg=PA128</ref>  Mu Bukiikokkono bwa Uganda mu kitundu kya Acholi waaliyo omuyimbi ow'amaanyi ng'ayitibwa Ojara Eddy we bwatuukira mu ku nkomerero y'emyaka gya 1980. === Mu Buvanjuba === Okusobola okukwawulira ekitundu ky'Obuvanjuba bwa Uganda ku bitundu ebirala. Kino kirimu amawanga ag'enjawulo omuli: Abagwere, Abasoga, Abanyoli, Abagisu, Abajapadhola, Abateeso, Abasabin, Abasamya era buli buwangwa bulina ennyimba yaabwo. Mu myaka gya 1990 amawanga gano gaakolanga ennyimba nga gakozesa bivuga byago byokka bye beekoleranga, okugeza Abagwere baalina ekivuga ekiyitibwa kongo, Abasoga nga balina amadinda ge bayita mbeire, ate Abajapadhola n'Abanyoli nga balina ekya fumbo, Abateeso nga balina adungu era ennyimba zaabwe zaayawukananga nnyo mu nvuga n'engeri gye baaziyiiyangamu. Mu kyasa ekya 20, mangi ku mawanga gano gaagenda gakyusa ennyimba yaago nga gakoppa ennyimba ey'ekizungu kyokka bakyayimbira mu nnimi zaabwe. Waliyo abayimbi bangi abamanyiddwa mu mawanga ago okugeza, Abagwere balina Waisana, Benenego, Rapper sky dee, Area b, Waikere, Bluzman n'abalala, . Abagisu balina San Sea, Ben, Nutty Neithan n'abalala, Abasoga balina Crazy mc, Racheal Magola, Maro, Yaled, General Megadi n'abalala. Amawanga gano agasinga galina abakulembeze b'ensikirano abayambyeko okutumbula eby'okuyimba byabwe. Omukulembeze w'Abagwere ayitibwa Ikumbania, owa Bugisu ye Omukuka, owa Busoga ayitibwa Kyabazinga, owa Teeso ye Emorimori n'abalala. === Obugwanjuba === Ekitone ky'okuyimba kizze kikula mu kitundu kino okuviira ddala ku bayimbi nga [[:en:Sister_Charity|Sister Charity]], Chance Kahindo ne Rasta Charz abaddirirwa [[:en:Ray_G|Ray G]], Jolow, [[:en:Allan_Toniks|Allan Toniks]], Seyo, T Bro, Emily Kikazi, Muzz Joe, T Paul, Rachael T, Mat Henry, CJ Champion ne baddirirwa abalala omuli Penny Patra, Amani Amaniga, Carol Kay, Prettie Immaq n'abalala bangi abazze. Oluvannyuma lw'okucaaka kw'oluyimba lwa "Omusheshe" olwayimbibwa Ray G ne Spice Diana, Olunyankole lwayongera okutuuka mu bitundu ebirala ebya Uganda. Abayimbi abava mu Buganda nabo baayongera okukola ennyimba ne bannaabwe okuva e Bugwanjuba ne bayimba ennyimba nga "True man hood" olwa ba Allstars abaayimba ne T Bro, "Tikikushemerire" olwa Gen Geeon ne Jose Chameleon, "Yeele" olwa Geosteady ne Ray G, "Ninkukunda" olwa Ray G ne Voltage music, "Mbarara boy" olwa Mc Kacheche ne [[John Blaq]], "Elevate" olwa Rachael T ne Colifixe, "Sagala" olwa T Paul ne Cosign. Okukula kwa ba 'deejay' kwatandika n'abantu nga DJs Alberto 43, Dj Mats, DJ Sky,<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://feezah.com/ |access-date=2022-11-17 |archive-date=2022-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221211142410/https://feezah.com/ |url-status=dead }}</ref> Riddim Selecta, Starcent Dj, Jahlive, DJ Emma, DJ Bristol ne ba 'deejay' abali wansi w'ekibinja kya [https://web.archive.org/web/20220506234558/http://xldeejayz.com/ XL Deejayz] , Street Deejays, Massive effect Deejays, 43 Effect Deejays n'abalala bangi. Abatumbula ekisaawe ky'okuyimba. Mu bano mulimu abakolera ku mitimbagano n'abatagiriiko, omuli: [https://web.archive.org/web/20221211142410/https://feezah.com/ Feezah music uganda] Alpha Promotions, Bantu Hits,<ref name=":0">{{Cite web |title=Archive copy |url=https://ictguy.com/download-ugandan-music-websites/ |access-date=2022-11-17 |archive-date=2022-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221206120057/https://ictguy.com/download-ugandan-music-websites/ |url-status=dead }}</ref> [https://web.archive.org/web/20220710154241/https://ugandadjs.com/ Uganda Djs Online Radio] Karen Promotions, D3 Promotions, Lala Promotions, Patra Promotions, JKG Promotions, MOK Alozius Promotions n'abalala; Mu balala mulimu abantu ssekinnoomu okuli: Dely Derick, Mc Katala, Mr vybs live n'abalala bangi Leediyo ne Terefayina nazo zikoze omulimu gwa maanyi okusitula ebitone. okutandikibwawo kwa leediyo ez'ebitundu nga "Voice of Tooro" , Radio West, [https://web.archive.org/web/20220516042409/https://messiahradio.co.ug/ Messiah Radio ey'e Kasese], Voice of Kigezi, Endigyito, Voice of Kamwenge, [https://kaseseguideradio.com/ Kasese Guide Radio], Rwenzori FM, BFM, Hits FM, n'endala omuli Crooze FM, Boona FM, K Town Radio, Ngabu FM ne Street Deejays Radio (ey'oku mutimbagano) ziyambyeko nnyo ekisaawe ky'okuyimba okukula mu Bugwanjuba bwa Uganda. Emikutu gya TV gikuze mu ngeri ya kasoobo mu kitundu kino kyokka okujja kwa TV West, ne Bunyoro TV nakyo kiyambyeko. TV zino zombi zaafuuka ekifo awazannyirwa vidiyo z'ennyimba zaabwe abantu ne baziraba. Okuyita mu leediyo ne TV abantu abapya baacaaka omuli Mc Kacheche, Kunana MC, Lithan MC, Mr Jay n'abalala. Okukula kw'ebivvulu by'ennyimba naddala mu bbaala z'ebibuga nga Mbarara, Rukungiri, Kabale, Fort Portal, Ishaka, Kasese ne Kamwenge biwa omwagaanya abayimbi abato okufuna we bayimbira abantu ne babategeera. == Ennyimba ezicaase ennyo ne zikola ssente == Olw'embeera y'obutali butebenkevu eyali mu Uganda okuva emabega, tewaaliwo budde bumala kisaawe kya kuyimba kusajjakula okutuusa jjo lya balamu eggwanga lwe lyaddamu emirembe ng'emyaka gya 1980 giggwaako. Mu kiseera ekyo [[:en:Philly_Lutaaya|Philly Lutaaya]], [[:en:Afrigo_Band|Afrigo Band]], ne [[:en:Elly_Wamala|Elly Wamala]] be boogerwako ng'abaavaayo mu kisaawe ky'okuyimba. [[Jimmy Katumba]] n'ekibiina kye ekya Ebonies nabo baamanyika nnyo mu biseera ebyo, ng'egya 1990 gitandika. Abayimbi nga, Carol Nakimera, Kezia Nambi, Fred Maiso, Kads Band, Rasta Rob, Menton Summer ba baaliko mu Uganda wakati wa 1990 ne 1997. Abalala nga, Livingstone Kasozi, Herman Basudde ne Paulo Kafeero nabo baakola kinene okusembeza ennyimba eri abantu n'okukola ebivvulu nga bayimbira ku siteegi. Okusinziira ku mutunzi w'ennyimba za Uganda nnakinku era amaze ebbanga mu bwa DJ, DJ Erycom, 1998 gwe mwaka ekisaawe ky'okuyimba mu Uganda lwe kyasinga okufuna enkyukakyuka ey'omuggundu. Yeebaza abayimbi nga Red Banton eyaleeta akayimba ka Noonya Money akaabuna Uganda yonna. agamba nti Red Banton yali ku ntikko y'okuyimba mu Uganda okutuuka mu 2000 Jose Chameleone lwe yadda okuva e [[Kenya]] n'oluyimba lwa "Mama Mia" kyenkana olwafuuka oluyimba lw'eggwanga mu Uganda ne East Africa okutwaliza awamu. Mu myaka gya 1990 Uganda yatandika okulaga nga bwe yali enyumirwa [[:en:Dancehall|ennyimba z'e Jamaica]] abayimbi ab'enjawulo omwali Shanks Vivi Dee, Ragga Dee, n'abalala bwe bajja n'enkuba ey'ekijamaica nga beefaananyirizaako [[:en:Shabba_Ranks|Shabba Ranks]]. Baayingiza wano ennyimba ez'ekika kya [[:en:Ragga|Ragga]] mu Uganda nga newankubadde baafuna okuvuganyizibwa n'ebika Ebifirika ebirala nga [[:en:Soukous|Soukous]] okuva e Congo ne [[:en:Kwaito|Kwaito]] okuva e South Africa. Embeera eno ye yaliwo okutuusa mu kyasa ekya 21 abayimbi nga [[:en:Chameleone|Chameleone]] bwe bajja ne bawamba. We bwatuukira mu 2007, waaliwo abayimbi abapya bangi abaali bazze nga bayimba ebika by'ennyimba eby'enjawulo olwo ng'ennyimba z'e [[Bulaaya]], ez'e Congo ne South Africa zaali tezikyavuga mu Uganda. Leero, abayimbi nga [[:en:Iryn_Namubiru|Iryn Namubiru]] ne King Saha be bamu ku b'oyinza okwogerako, abalala nga Radio & Weasel aba [[:en:Goodlyfe_Crew|Goodlyfe Crew]], nabo baali ba maanyi nnyo nga Radio tannafa, nga baavuganyaako ne mu mpaka za za ssemazinga wa Afrika yonna eza [[:en:MTV_Africa_Music_Awards|MTV Base awards]] mu 2010 n'eza BET awards mu 2013. Mu Gwomukaaga 2015, [[:en:Eddy_Kenzo|Eddy Kenzo]] yawangula awaadi y'omuyimbi omupya asinga mu nsi yonna eya "Best new international artist" mu mpaka za [[:en:BET_Awards_2015|2015 BET music awards.]] === Kadongo Kamu === [[File:Tune In (28990737).jpeg|left|thumb|Guiter]] Ekigambo "Kadongo Kamu" kigambo kya [[Luganda]] ekitegeeza "endongo emu". Ennyimba ez'engeri eno zaaweebwa erinnya eryo olw'omulimu omukulu ogukolebwa jjita ey'eddoboozi eddene eya [[:en:Bass_guitar|bass guitar]], ng'olumu yokka gye bababakuba nga bayimba. Kirowoozebwa nti omuyimbi eyasooka okumanyika n'okucaaka ye [[:en:Fred_Masagazi|Fred Masagazi]] eyo mu myaka gya 1960.<ref name="voanews">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://blogs.voanews.com/music-time-in-africa/2008/02/05/kadongo-kamu-from-uganda/ |access-date=2022-11-17 |archive-date=2022-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220801121338/https://blogs.voanews.com/music-time-in-africa/2008/02/05/kadongo-kamu-from-uganda/ |url-status=dead }}</ref> Omugenzi Elly Wamala naye yakola kinene mu kukyusa mu kadongo kamu n'amwongerako omutindo era ennyimba ze zaawulirwanga nga za njawulomu. Christopher Sebadduka yatutumusa nnyo kadongokamu nga y'ensonga alwaki bangi bamuyita Jjajja wa Kadongo kamu. Ennyimba za Wamala ez'imulembe zaamuleeera okufuna abawagizi bangi era y'omu ku baafuna omukisa okuyimba ku bijaguzo by'ameefuga ga Uganda mu 1962. Bano baagobererwa abayimbi abalala bangi.<ref name="voanews" /> [[:en:Herman_Basudde|Herman Basudde]] yali muyimbi wa kadongo kamu eyacaaka ennyo wakati w'emyaka gya 1980 ne 1990. Kino bwe kyali ne ku [[:en:Bernard_Kabanda|Bernard Kabanda]] ne Dan Mugula ono ye ng'akyaliwo. Fred Sebatta ne [[:en:Paulo_Kafeero|Paulo Kafeero]] baali ba maanyi nnyo mu myaka gya 1990. We butuukidde olwaleero nga Kadongokamu yakendeera amaanyi olw'ebika by'ennyimba ebirala ebivuganya ku mutendera gw'ensi yonna kyokka akyatwalibwa nga sitayiro y'ennyimba ey'ekitiibwa, erimu okuwuliriza obubaka, okubuulirira n'okusanyusa abakulembeze mu Buganda.<ref name="monitorco">[http://www.monitor.co.ug/artsculture/Entertainment/Down-the-memory-lane-with-Kadongo-kamu-greats/812796-1522878-kms8yc/index.html "Down the memory lane with Kadongo kamu greats". monitor.co.ug. Retrieved January 31, 2017]</ref> === Ennyimba 50 ezikyasinze amaanyi mu Uganda okuvamu 1990 ===   Okusinziira ku DJ Erycom, luno lwe lukalala lw'ennyimba ezikyasinze amaanyi mu Uganda. Born In Africa olwa Philly Lutaaya, Land of Anaka olwa Geoffrey Oryema, Bus Dunia olwa Herman Basudde, Sirikawo Baby olwa Menton Summer ne Emperor Orlando, Wipolo olwa Pastor George Okudi, Noonya Money olwa Red Banton, Mama Mia olwa Jose Chameleone, Mbawe olwa Ragga Dee, Tindatine olwa Lady Mariam, Kapapaala olwa David Lutalo, Bamidomo, Midomo olwa Da Twinz, Mu Ggulu Teriyo Mwenge olwa Menton Kronno & Gen Mega Dee, Mic Ya Ziggy Dee, Badda lwa Bobi Wine, Jamila olwa Jose Chameleone, Ani Akumanyi olwa Grace & Gatimo, Swimming Pool olwa Abdu Mulaasi, Angela olwa Sizza Man, Dippo Nazigala olwa Paulo Kafeero, Nakudata olwa Radio & Weasel, Ekinaigeria olwa Harriet Kisaakye, Siggwe Ansimira olwa Mesach Semakula, Mwana Muwala Nga Walaba olwa Mega Dee, Stamina olwa Eddy Kenzo, Wendi olwa Bobi Wine, Kasepiki olwa Bebe Cool, Nabikoowa olwa Juliana Kanyomozi, Mbakwekule olwa Sheebah, Ndigida olwa Ragga Dee, Champion olwa AK47, Maria Roza olwa Eddy Kenzo, Ginkeese olwa Qute Kaye, Oli Wange olwa Rema, Tuli Kubunkenke olwa Ronald Mayinja, Mazongoto olwa Dr Hilderman, Bread & Butter olwa Radio & Weasel, Jangu olwa Obsessions, Nakatudde olwa Madox Semanda Ssematimba, Maama Brenda olwa Sweet Kid, Neera Neera olwa Mowzey Radio, Omusono Gwa Mungu olwa Abdu Mulaasi, Obangaina olwa Racheal Magoola, Juicy olwa Radio & Weasel, Manzi Wa Nani olwa Clever J, Sikulimba olwa Afrigo Band, Nkuumira Omukwano olwa Aziz Azion, Omusheshe olwa Chance Nalubega, Bbaala olwa Daxx Kartel, Ekimbeewo olwa Halimah Namakula, Basiima Ogenze olwa Jose Chameleone, Ddole Y'omwana olwa Fred Sebatta, Sweet Wange olwa Phoebe Nassolo, Kyarenga olwa Bobi Wine, Beera Nange olwa Judith Babirye, Kani olwa Pastor Wilson Bugembe, Amaaso olwa Pallaso, Radio & Weasel, Walumbe Remix olwa Gravity Omutujju, Muliranwa olwa King Saha, Sitya Loss olwa Eddy Kenzo, Ngenda Kusiba Farm olwa Abdu Mulaasi, Badilisha olwa Jose Chameleone, Bogolako olwa Bebe Cool, Maama Mbire olwa Bobi Wine & Juliana ne Mbiro Mbiro olwa Eddy Kenzo. === Kidandali ===   Ennyimba ez<nowiki>'ekika ky'Ekidandali ze zisinze okuwamba mu Uganda ensangi zino. Kyokka erinnya "kidandali" terikkaanyizibwako buli omu ng'abamu bagamba nti ennyimba ez'ekika kino zandibadde ziyitibwa ''ennyimba za bbandi''</nowiki>, ate abalala bateesanti ekika kino kiyitibwe [[:en:Afrobeat|Afrobeat]]. Ennyiba ez'engeri eno ensibuko yaazo yava mu bbandi ezaasookawo mu Uganda nga yaakafuna obwetwaze mu 1962. Bbandi ya Cranes Band, oluvannyuma eyasattulukuka n'evaamu eya [[:en:Afrigo_Band|Afrigo Band]], eyogerwako nga bbandi eyasooka okuvaamu ennyimba ez'engeri eno. Mu kusooka ennyimba zaabwe zaali zaagala okufaanaganamu ez'ekika kya [[:en:Soukous|Soukous]] n'ez'abayimbi b'e congo nga Franco ezaaliko mu budde obwo. Baakubanga nnyo n'ebivuga ebikola ennyimba za [[:en:Jazz|Jazz]]. Ebiseera bwe byagenda bitambula, waabalukawo bbandi endala nga Rwenzori Band, Big Five Band ne Simba Ngoma Band. Naye Afrigo Band ye yasinga okumanyika n'okubuutikira endala naddala mu kiseera ky'obutabanguko n'obutali butebenkevu obwaliwo mu myaka gya 1970 okutuuka mu gya 1990. We bwatuukira mu makkati g'emyaka gya 1990, Afrigo Band yali ekyayimba ennyimba eziva mu kika kya Soukous music, eyali ow'ettutumu ennyo mu Afrika yonna. Abayimbi nga Joanita Kawalya ne Rachael Magoola baali kitundu ku Afrigo Band era be baatandikirwako ekika ky'ennyimba kati eziyitibwa Kidandali, kw'ossa bbandi endala nga Kaads Band. Kyokka enkyukakyuka ssinziggu yaggyawo bwe waatondebwawo ekibiina ekiralala ekyatuumibwa Eagles Production ekyaleeta abayimbi nga Mesach Semakula, Geoffrey Lutaaya, Ronald Mayinja , Haruna Mubiru n'abalala bangi. Bano baatwala ekya Afrigo Band ne bakyongeramu ebirungo wamma ne gujabagira. Mu myaka gya 2000, enika ky'ennyimba kino kyasinga kumanyika ku bbandi ya Eagles Production. Bano baayongera okusitula ebitone ebipya omwali: Roy Kapale, Maureen Nantume, Phionah Mukasa, Mariam Mulinde, Queen Florence, omugenzi Harriet Kisaakye Cathy Kusasira, Irene Namatovu ne [[:en:Stecia_Mayanja|Stecia Mayanja]]. Ate entaanya endala yaliwo mu 2008 omuyimbi [[:en:David_Lutalo|David Lutalo]] lwe yajja n'akayimba ka Kapapaala n'ateekawo essuula empya okuva ku nnyimba za bbandi ezaali zimanyiddwa omwali Eagles Production, Diamond Production, Kads Band, Backeys Band, Kats Production, The Hommies n'endala nnyingi. Mu 2003, Uganda yafunda omuyimbi omupya eyawamba ekisaawe ky'okuyimba, Abdu Mulaasi. Ono eyajja n'oluyimbba lwe olwabuna eggwanga lyonna olwa "Omusono Gwa Mungu", Abdu Mulaasi yayogerwangako kyenkana mu buli nju n'atwalibwa okuba omu ku bayimbi ab'amaanyi mu Uganda. Abdu Mulaasi yeeyongera okufulumya ennyimba ezaacaaka nga: Swimming Pool, Njagal Ebbere, Ekyaapa, Obuffumbo Bwa Liizi, Ngenda Kusiba Farm ne Omuchaina. Enkulu Tenywa lwe lumu ku nnyimba ezaasinga okukwatayo era ne lumu kuumira ku ntikko. We bwatuukira mu 2010, Abdu Mulaasi yali akyusizza enkuba ya KadongoKamu ng'afuuse Kadongo kamu omulongooseemu oba abamu gwe bayita Urban Kadongo Kamu. DJ Erycom, y'omu ku ba DJ abaasooka abaasooka okuzannya, okubunyisa n'okutumbula ennyimba za Kadongokamu mu bbaala, ne mu bifo ebirala ebisanyukirwamu mu Uganda n'ebweru. Mu kiseera ekyo tekinologiya ow'entambi yali ayongedde okukula ng'ennyimba zikolebwa byuma ebiri mu kompyuta si si bino bye bakubirawo nga kino kyali kyatuuka dda ne mu nnyimba eza bbandi.Situdio ezikola ennyimba ezaaliko mu kiseera ekyo kuliko: Kann, Dream Studios, Mozart n'eya Paddyman. Abayimbi abalala bangi bazze bayimba ennyimba z'ekidandali omuli Dr Tee, Martin Angume ne [[:en:Chameleone|Chameleone]] yennyini. Abayimbi b'ennyimba zino abapya mulimu [[:en:Papa_Cidy|Papa Cidy]], ne Chris Evans ng'ono oluusi ayimbirako n'ez'ekika kya Dancehall era muyimbi mututumufu mu Uganda. === Ennyimba za Dancehall === Ennyimba za Dancehall mu Uganda zaagala okwefaananyirizaako ezo eza [[:en:Dancehall|Dancehall w'e Jamaica]]. Y'emu ku kika ky'ennyimba ekirina ekifo eky'oku mwanjo mu kisaawe ky'okuyimba mu Uganda. Ebirala byonna bifaanagana n'eby'Abajamaica ekyawukana kyokka lwe lulimi nga Bannayuganda bayimba nnyi mu nnimi zaabwe ennansi. Newankubadde bayimba mu nnimi zaabwe, okugeza [[Luganda]], era waliwo obugambo bwe bakoppa mu Lujamaica nga bagoberera [[:en:Patois|engeri gye baatulamu Olujamaica]]. Kinajjukirwa nti ku ntandikwa y'emyaka gya 1990 ne mu makkati gaagyo, ennyimba z'ebweru ezaasinga okunyumira Bannayuganda z'ezo ez'e Jamaica ezaayitibwanga [[:en:Raggamuffin_music|Raggamuffin music]] mu biseera eby. Abayimbi nga [[:en:Shabba_Ranks|Shabba Ranks]] ne [[:en:Buju_Banton|Buju Banton]] baafuuka ekyokulabirako eri abayimbi b'e Uganda nga Shanks Vivi D, [[:en:Ragga_Dee|Ragga Dee]], Menton Sama ne Rasta Rob. Ekidongo abayibi b'e Uganda kye baasinga okuyiiyizaamu ennyimba ky'eky'oluyimba lwa[[:en:Reggaeton#Dem_Bow|Dem Bow]] olwayimbibwa Shabba Ranks oluvannyuma ne kiddirirwa ekidongo kya [[:en:Reggaeton|Reggaeton]]. Ng'emyaka gya 1990 giggwaako abayimbi abapya baasituka mu Uganda omwali Mega Dee ne Emperor Orlando nga bakuba ennyimba ez'ekika kino.<ref name="newvisioon">http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1330970/dancehall-influence-ugandan-music</ref> Ekyasa ekya 20 we kyaggweerako, ng'ennyimba za dancehall oba ezitera okuyitibwa ragga zaali zisaasaanye ne mu nkuba endala. Abayimbi abapya nga [[:en:Chameleone|Chameleone]], [[:en:Bebe_Cool|Bebe Cool]] ne [[Bobi Wine]] baayingirawo era ne bawamba ekisaawe ky'okuyimba nga bakuba ennyimba ez'ekika kino. Kyokka tebalina nnyo kye baayongera ku kika kya nnyimba eno naddala mu kwongera ku mutindo gw'envuga oba okwongeramu ebivuga ebirala wabula baasigala ku nvuga ey'ekidongo kya Dem Bow kwe baazimbiranga ennyimba zaabwe. Kyokka ebiseera bwe byeyongera omutindo gwagenda gukyukamu era Chameleone ye yasooka okuba omuyimbi wa dancehall eyagattamu envuga endala omuli eya Soukous ne [[:en:Kadongo_Kamu|Kadongo Kamu]]. We bwatuukira mu 2006, abayimbi bangi baali bakoze ekintu kye kimu.<ref name="musicinafricaa">http://musicinafrica.net/reggae-uganda?language=en</ref> Mu kiseera kino enkuba y'Ekijamaica yali ekyuseemu okuva ku nkadde eya "ragga" nga wazzeewo emypa eyaleetebwa [[:en:Deejays|ba DJ]] ba dancehall omwali [[:en:Vybz_Kartel|Vybz Kartel]] ne [[:en:Busy_Signal|Busy Signal.]] Abayimbi nga Dr Hilderman bajja n'ennyimba empya nga Double bed Mazongoto ne zivuga okumala ebbanga. Kyokka oluvannyuma Uganda yafuna abayimbi omujiji omupya nga Rabadaba, Sizza Man ne Fidempa abaakola ennyimba za dancehall omulongooseemu. Abayimbi ba Uganda aba dancehall bangi bamufunyeemu era kati bagagga abali mu bulamu obw'okwejalabya.<ref name="theguardian">https://www.theguardian.com/music/musicblog/2014/oct/30/the-playlist-reggae-dancehall-and-soca-from-kingston-to-kampala</ref> === Ennyimba za Hip Hop ne R&B === Ennyimba za Hip Hop mu Uganda zeefaananyirizaako ezo eza [[:en:Hip_Hop|Hip Hop]] w'omu Amerika abamu ze bayita ez'okutontoma. Olw'okukula kwa tekinologiya, ne Bannayuganda ennyimba za Hip Hop ze bakola nnengooseemu nga teziri wala nnyo n'ezikolebwa mu Amerika. Enjawulo ennene eriwo eri nti mu Uganda, nga bwe kiri ne mu mawanga ga Afrika amalala, okusinga abayimbi bayimba mu nnimi nnansi/nzaaliranwa. Okusingira ddala bayimba mu [[Luganda]] ng'ab'ennyimba zino baafunayo n'ekigambo ekiralala ekya "Lugaflow" kye bakozesa okutegeeza ennyimba eno efaananako ey'okutontoma mu Uganda.<ref name="editioncnn">http://edition.cnn.com/2015/05/18/africa/ugandadn-hip-hop/</ref> Ennyimba eya Hip hop y'emu ku zikyali empya mu Uganda nga yatandika n'ebibinja by'abayimbi bibiri (2) omuli ekya [[:en:Klear_Kut|Klear Kut]] ne Bataka Squad ebyatandika eyo ku nkomerero y'emyaka gya 1990 naye nga mu kiseera ekyo Bannayuganda baali tebannazitegeera. Mu bayimbi abalala abajja nga bayimba ennyimba ez'ekika kino mulimu [[:en:Navio_(rapper)|Navio (rapper)]], Babaluku, Sylvester ne Abramz ,'abalala bangi.<ref name="kellogg">https://web.archive.org/web/20160724010258/http://kellogg.nd.edu/students/etw/experience_killen.shtml</ref> Abayimbi abalala beeyalula okuva mu 2005 omwali Rocky Giant ne GNL Zamba eyajja 2008 ennyimba za Hip Hop ne zisensera Bannayuganda. Abayimbi abalala bajja nga bagoberera GNL omuli Jay-P, keko, Gravity Omutujju, Victor Kamenyo, Felister de Superstar, Fresh Kid, MunG n'abalala bangi ababunyizza ennyimba eno mu Bannayuganda ne batuuka ne ku mikutu egy'amaanyi nga [[:en:MTV|MTV]].<ref name="newvision.co.ug">http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1419328/status-quo-ugandan-hip-hop-industry</ref> Nga bwe kiri ku Hip Hop, ennyimba za R&B mu Uganda nazo zigoberera ezo eza [[:en:R&B|R&B]] okuva mu Amerika. Zino tezirina nnyo byafaayo mu Uganda kyokka nga zaasooka kuyimbibwa Steve Jean mu Uganda ng'emyaka gya 1990 giggwaako. Yaddirirwa Michael Ross eyajja mu 2002 n'ennyimba nga How Do You Love ne Sinorita. Kyokka mu 2008, abayimbi bangi beeyongera okuyimba R&B omwali Myco Chris ne Baby Joe abawangaalira mu mawanga g'ebweru. Mu balala mulimu aba Blu3, ne [[:en:Aziz_Azion|Aziz Azion]]. Baagobererwa abalala nga [[:en:Nick_Nola|Nick Nola]], Richy, Pallaso, Woodz ne Yoyo abaayongera ennyimba eno mu maaso.<ref name="newvision.co.ug" /> === Ennyimba z'eddiini/ez'okusinza n'okutendereza Katonda === [[:en:Gospel_music|Ennyimba z'okusinza n'okutendereza]] mu Uganda zaatandika na kkwaya za mu makanisa ne Eklezia kw'ossa bbandi ez'enjawulo. Zino zaali nnyo mu b'enzikiriza y'Ekirokole /[[:en:Balokole|Abalokole]]. Abayimbi nga Fiona Mukasa eyajja mu makkati g'emyaka gya 1990 y'omu ku baasooka okukuba ennyimba z'eddiini okuzifulumya amasinzizo ne zituuka ku bantu bonna. Ennyimba zino zaalimu nnyo enkuba ey'ennyimba z'e Congo eya [[:en:Soukous|Soukous]] eyaliko mu budde obwo. Waaliwo n'ekibinja kya Limit X ekyacaaka ennyo mu budde obwo.<ref name="nsoul">[https://web.archive.org/web/20221022042303/http://nsoul.com/artists/limits "Limit X Biography". nsoul.com. Retrieved 4 July 2015]{{dead link|date=December 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> Oluvannyuma ennyimba za 'Gospel' zaakyukamu oluvannyuma lw'okujja kw'ebibinja nga Sauti,<ref name="newvisionn">https://web.archive.org/web/20200919024306/https://www.newvision.co.ug/D/9/507/462860</ref> n'eya First Love. Abalala nga George Okudi ne Father Musaala baakuba ennyimba ezaakwatayo. Kyokka ennyimba za Gospel, zaatandika okwegazaanya mu kisaawe ky'okuyimba mu Uganda, [[:en:Judith_Babirye|Judith Babirye]] bwe yayingirawo mu 2007. Babirye, eyayimbanga mu ngeri y'emu n'eya Mukasa, kyokka ye yafulumyanga ennyimba ez'okumukumu ate nga zonna zikwatayo omwali ne "Beera Nange".<ref name="About">http://allafrica.com/stories/201407211632.html</ref> Omulala eyadda ku Babirye ye [[:en:Wilson_Bugembe|Wilson Bugembe]] nga naye ennyimba ze zaasiimibwa abantu n'ayatiikirira. Bono bazze beegattibwako abayimbi abalala nga [[:en:Levixone|Levixone]] eyayimba olwa "mbeera" ne Grace Morgan olwali olwamaanyi mu 2021. == Ennyimba za Classical == Ennyimba ez'engeri eno ntono nnyo mu Uganda,era abazitegeera okusinga bali mu kibuga ekikulu Kampala. Amatendekero g'ebyennyimba mu Kampala kuliko: [https://web.archive.org/web/20250708204840/https://www.kampalamusicschool.com/ Kampala Music School], [https://web.archive.org/web/20251007174413/https://www.musicinafrica.net/taxonomy/term/6794 MusiConnexions Uganda] and [https://esom-music.com/ Esom Music School]. Newankubadde amatendekero gano tegaliimu bivuga byonna ebyetaagisa olwa ssente entono, gatendeka abantu mu by'okuyimba ebisookerwako. Waliko okuyimba okw'Ekizungu okwayigirizibwa Bannayuganda Abaminsane we bajjira mu Uganda. Kino tekitegeeza nti nga tebajjaggya tewaaliwo kuyimba naye balina bye baayongereza ku ebyo bye baasangawo.<ref>Music in Africa Magazine, by Benon Kigozi</ref> Era ennyimba za [[:en:Classical_music|Classical music]] zigenda zikula mpolampola. == Embeera y'ekisaawe ky'okuyimba == [[:en:Music_industry|Okuyimba mu Uganda]] kye kimu ku bisaawe ebisinga okuba eby'omugaso mu mbeera z'abantu eza bulijjo n'okukyusa ebyenfuna by'abo abakwetabamu. Abayimbi be basinga okubeera [[:en:Celebrities|bassereebu]] mu Uganda, era n'ebyo ebifulumira mu mawulire nga bikwata ku byamasanyu bisinga kubeera ku nnyimba ne ku bayimbi. Ebikwata ku bayimbi bigobererwa nnyo abaamawulire era bikola nnyo amawulire mu Uganda. [[:en:Concerts|Ebivvulu by'ennyimba]] oba okutongoa entambi z'ennyimba kye kimu ku biwagirwa ennyo Bannayuganda. Kkampuni nnyingi ziteeka ssente mu bivvulu bino okubitegeka n'okubiranga ku leediyo ne TV. Abayimbi bakola nnyo ebivvulu kubanga batono ku bo abatunda antambi/ennyimba zaabwe ne zivaamu ssente, nga basigalira ku kya kutegeka bivvulu ne bavunamu ku ssente ze basolooza okubiyingira. Tewaliiwo [[:en:Record_labels|kkampuni zikola nnyimba entongole]] era ezitera okuyitibwa kkampuni ezikola ennyimba zibeera zikulembera bayimbi kye kyokka. Eno y'ensonga lwaki abayimbi basanga obuzibu mu kufuna ssente mu nnyimba zaabwe n'okukaluubirizibwa okukola ennyimba eziri ku mutindo. Wabaddewo ne kaweefube w'okutereeza ekisaawe ky'okuyimba okuyita mu bitongole nga ekya Uganda Performing Rights Society (UPRS), Bryan Morel Publications n'ekya Uganda Musicians Association ekizze kitegeka awaadi z'abayimbi ez'enjawulo omuli [[:en:Africa_Awards_for_Entrepreneurship|AFRIMA Awards]], [[:en:Pearl_of_Africa_Music_Awards|PAM Awards]] ne HiPipo Music Awards. Okufuba kw'ebibiina bino okuyambako abayimbi okufuna mu nnyimba zaabwe nga basitula etteeka ly'obwannannyini ku biyiiye omuli n'ennyimba erya [[:en:Copyright_law|copyright law]] kuzze kugwa butaka. Kino kikyali kimu ku bizibu abayimbi bye basanga mu nsi yonna. == Okutunda n'okutumbula ennyimba za Uganda == Okusinziira ku muwandiisi Jones, A.M (1954),ennyimba ennansi ekyali ya maanyi mu bantu ba bulijjo naddala mu byalo era agamba nti Uganda erina ebivuga ebitasangikasangika ebizze bikozesebwa ne mu nnyimba ezikolebwa ennaku zino. Kampuni ennene ezitwala abayimbi n'okubakolera ennyimba omuli eya [[:en:Blackmarket_Records|Black Market Records]] n'ebitongole by'ensi yonna omuli n'ekya [https://www.singingwells.org/ Singing Wells] ne [http://selam.se/eng/about-us Selam] okuva e UK nazo ziyambyeko okutumbula ennyimba za Uganda. Mu ntandikwa zaalina ekigendererwa ky'okutumbula ennyimba za hip-hop mu Uganda ne zizzaako okutendeka abakola ennyimba n'okusomesa ku tteeka lya copyright Law) okuyita mu buyambi obuva mu kitongole kya Swedish International Development Cooperation Agency (SIDA). Bano bagenderera n'okutumbula ebika by'ennyimba omuli Larakaraka okuva e Gulu, Bukusu nga kino ekika kiyimbibwa Mbale kw'ossa Kandongo Kamu nga bizze bigattibwamu enkuba ya reggae ne ragga.<ref>https://doi.org/10.21504%2Famj.v1i1.228</ref> Abayimbi ba Uganda okusinga bakozesezza leediyo ne TV okutumbula ennyimba zaabwe. Bangi bategese ebivvulu ate abalala bayimba ku mikolo ng'okwanjula, embaga n'obubaga obulala. Abalala bakozesa emikutu gya yintaneeti omuli n'egya Social Media okutumbula ennyimba zaabwe era bafunyeemu ssente. Kyokka abayimbi bangi mu Uganda tebannatandika kukozesa bulungi mikitu gino okugiganyulwamu ng'abagikozesa baasinga kuzuukukira mu kiseera kya ky'omuggalo gwa Covid-19. Abayimbi nga [[:en:Desire_Luzinda|Desire Luzinda]], [[:en:Navio_(rapper)|Navio]],<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://kampalasun.co.ug/2020/04/17/navio-to-stage-online-concert-during-covid-19-lockdown/ |access-date=2022-11-17 |archive-date=2020-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200426012212/https://kampalasun.co.ug/2020/04/17/navio-to-stage-online-concert-during-covid-19-lockdown/ |url-status=dead }}</ref> [[:en:Iryn_Namubiru|Iryn Namubiru]], [[Bobi Wine]],<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://kampalasun.co.ug/2020/05/11/bobi-wines-online-concert-lives-up-to-hype-marred-by-poor-network/ |access-date=2022-11-17 |archive-date=2020-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201201202455/https://kampalasun.co.ug/2020/05/11/bobi-wines-online-concert-lives-up-to-hype-marred-by-poor-network/ |url-status=dead }}</ref> [[:en:Gabriel_K|Gabriel K]],<ref>https://bigeye.ug/gabriel-k-in-concert/</ref> [[:en:Jose_Chameleone|Jose Chameleone]] n'abategesi b'ebivvulu nga Bryan Morel Publications, Promoter Musa<ref>http://www.imdb.com/name/nm11777770/bio</ref> Ivan Jay [[:en:Music_promoter|Music Promoter]]<ref>https://www.google.com/maps/dir//Bulamu+Rd,+Kasangati/@0.3796251,32.5876834,11z/data=!4m7!4m6!1m1!4e2!1m2!1m1!1s0x177db16786a4e2d7:0x87568ea2423514a2!3e0</ref> ne Fezah baakyusa entegeka y'ebivvulu nga baakolako n'ebyoku mutimbagano (online concerts) oluvannyuma ebyasaasaaniranga ku mikutu gya TV.<ref>https://www.newvision.co.ug/news/1519157/online-normal-post-covid-19</ref><ref>https://www.newvision.co.ug/news/1518193/ugandan-artistes-resort-online-afloat</ref> == Laba na bino == * [[:en:Baganda_music|Baganda music]] * [[:en:Bigwala|Bigwala]] * [[:en:Kadongo_Kamu|Kadongo Kamu]] * [[:en:Kidandali|Kidandali]] * [[:en:Ray_G|Ray G]] == Ebijuliziddwamu == <references responsive="1"></references> == External links == * [https://web.archive.org/web/20221211142410/https://feezah.com/ Feezah Music Uganda - Buy, Download & Listen to Ugandan music worldwide.] * [https://web.archive.org/web/20221106124925/https://www.kampalafm.com/ List of Top Ugandan Songs.] - Official Ugandan Music Website * [http://www.djerycom.com Download Ugandan Music – ERYCOM] * [https://web.archive.org/web/20201005155556/https://www.djerycom.com/profiles Full List Of Top Ugandan Artists] * [https://web.archive.org/web/20201005144850/https://www.djerycom.com/music Most Recently Added Ugandan Music] * [http://www.bbc.co.uk/programmes/p005xlb4 BBC: Information about Buganda royal court music.] * [http://www.howwe.biz Howwe] * [http://www.hipipo.com HiPipo] * [https://web.archive.org/web/20130118091642/http://musicuganda.com/ Music Uganda] * [https://web.archive.org/web/20100515124508/http://www.uprs.biz/ Uganda Publishing Rights Society] * [http://sounds.bl.uk/World-and-traditional-music/Peter-Cooke-Uganda Field recordings made in Uganda by ethnomusicologist, Peter Cooke] * [http://sounds.bl.uk/World-and-traditional-music/Wachsmann Field recordings made in Uganda by ethnomusicologist, Klaus Wachsmann] * [http://sounds.bl.uk/World-and-traditional-music/Ken-Gourlay-Uganda Field recordings made in by ethnomusicologist, Kenneth Gourlay] [[Category:Buganda]] d9xzavsq2bblbayjwedz4f555kh6ttd 94.8 XFM 0 8301 75443 30676 2026-09-26T10:44:50Z Giumi Chris 11853 removed external links and added citation 75443 wikitext text/x-wiki '''94.8 XFM''' Ye ladiyo eri waggulu w'ezo amakumi ana mu kukuba ennyimba eziriko ng'esangibwa mu kibuga Kampala, Uganda era nga essira eriteeka ku bavubuka abali wakati w'emyaka 18-28. Sitasoni ejjude ennyimba empya eziriko n'emboozi ez'akafubo ez'abayimbi ab'enjawulo okwetoloola Kampala nga eweerezebwa omuweereza eky'asinze mu kibuga.<ref>{{Cite web |title=94.8 XFM — listen live online |url=https://radio-uganda.com/341-xfm-94-8.html |access-date=2026-09-26 |website=Radio-Uganda.com |language=en}}</ref> XFM ebadde ku katale okumala emyaka mwenda (okuva mu Gwomunaana 2011) era nga obukugu bwabw babussa mu kusaawo enkolagana enwevu eri abawuliriza baabwe nga babaweereza ekyo ekisaanidde, ekisanyusa era n'okukozesa ebyo ebiri ku mikutu migatta bantu. Amayengo ga XFM gatuuka ppaka mu Entebbe, Lugazi ne Nkozi. Era eweereza ne kumitimbagano gya Yintanenti.<ref name="xfm">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://xfm.co.ug/profile/ |access-date=2022-11-22 |archive-date=2015-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402190024/http://xfm.co.ug/profile/ |url-status=dead }}</ref> == Ebyafaayo by'ayo == XFM 94.8 yatandika okuweereza mu Gwomunaana nga 1, 2011. Y'asooka kutuumibwa "Vision Voice", oluvanyuma n'ekyusibwa elinnya okusobola okutumbula omutindo gwayo. Ezimu ku pulogulaamu ez'ekizo ku XFM mulimu XAM ng'ewerezebwa Dj Cisse okuva ku ssaawa kkuminabbiri ez'okumakya okutuusa ku ssaawa nnya ez'okumakya buli lunaku lwa wiiki, XZIT ne Denzel etandiika ku ssaawa mwenda ogw'emisana okutuusa ku saawa emu ey'akawungezi buli lunaku lwa wiiki ne TXR.<ref name="koonadance">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.koonadance.co.ug/news/610/XFM-94.8-Celebrates-One-Year-Of-Freshness/ |access-date=2022-11-22 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031934/http://www.koonadance.co.ug/news/610/XFM-94.8-Celebrates-One-Year-Of-Freshness/ |url-status=dead }}</ref> == Ebijuliziddwamu == {{Reflist}} == Ebijuliziddwamu eby'ebweru wa Wikipediya == * "Olugendo lwa FM radio olw'emyaka abiri mu Uganda" * "FM Radio mu mwezi guno eweza emyaka 20 ng'ewereza mu Uganda" ng2y5p4udijgj7p97yrjisaf0f6ujva Radio Muhabura 0 8305 75428 30788 2026-09-26T10:43:02Z Zain0024 11879 converted links 75428 wikitext text/x-wiki '''Radio Muhabura''' yali sitesoni y'ekibiina kya RPF ([[:en:Rwandan_Patriotic_Front|Rwandan Patriotic Front]]) mu lutalo lwa [[:en:Rwandan_Civil_War|Rwandan Civil War]] okuva mu 1990 okutuusa mu 1994. Yakolebwa mu 1991 era nga eweerereza mu [[:en:Uganda|Uganda]]. Yali ky'akusalwo ekisooka ku [[:en:Radio_Rwanda|Radio Rwanda]], ng'etuuka wonna wabula Obukiikaddyo bwa Rwanda mu masekati g'omwaka 1992. Y'alikodingibwa aba [[:en:BBC|BBC]] okutandiika n'omwaka gwa 1992. Yatumbula abayeekera ba Gavumenti ya Rwanda abayitibwa "extremist". Mu kuweereza kw'Ogwomwenda 1992 yalumiriza nti amaggye g'ekibiina kya Gavumenti "okutega obutego nga buno bw'ali bwakusaanyawo bavubuka."<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.article19.org/pdfs/publications/rwanda-broadcasting-genocide.pdf |access-date=2022-11-22 |archive-date=2008-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080513100456/http://www.article19.org/pdfs/publications/rwanda-broadcasting-genocide.pdf |url-status=dead }}</ref> Mu mwezi Ogusooka 1993, emyezi egy'asooka nga [[:en:Radio_Télévision_Libre_des_Mille_Collines|RTLM]] tennnagenda ku mpewo, Radio Muhabura yavunaana Gavumenti ya Rwanda okutta abantu.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://ds.datastarweb.com/ds/products/datastar/sheets/bswb.htm |access-date=2022-11-22 |archive-date=2010-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100124175742/http://ds.datastarweb.com/ds/products/datastar/sheets/bswb.htm |url-status=dead }}</ref> Yaganira RPF okwetaba mu kuttibwa kw'abantu ba bulijjo,<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://ds.datastarweb.com/ds/products/datastar/sheets/bswb.htm |access-date=2022-11-22 |archive-date=2010-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100124175742/http://ds.datastarweb.com/ds/products/datastar/sheets/bswb.htm |url-status=dead }}</ref> era yakuza abayeekera ba "[[:en:Hutu|Hutu]] power", eri gavumenti ya [[:en:Juvénal_Habyarimana|Habyarimana]], n'abantu okudduka mu maggye.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.rwandainitiative.ca/symposium/transcript/panel1/questions.html |access-date=2022-11-22 |archive-date=2022-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221122124715/https://www.rwandainitiative.ca/symposium/transcript/panel1/questions.html |url-status=dead }}</ref> Yakolanga pulogulaamu y'okukubanganya ebirowoozo ku Bannarwanda abawangalira mu mawanga g'ebweru n'okuteekebwawo kwa Gavumenti empya.<ref>{{Cite web |last=Li |first=Darryl |date=2007 |title=&#149; Echoes of violence: considerations on radio and genocide in Rwanda |url=http://www.idrc.org/en/ev-108188-201-1-DO_TOPIC.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20120205155211/http://www.idrc.org/en/ev-108188-201-1-DO_TOPIC.html |archive-date=2012-02-05 |access-date=2026-09-26 |website=www.idrc.org |language=en}}</ref> Newankubadde pulogulaamu ya pro-Hutu RTLM (eyafuuka omukutu mu kukuliriza [[:en:Rwandan_genocide|okutugumbulwa kwa Bannarwanda]] mu 1994) yai ewulirizibwa nnyo, Radio Muhabura yalina abawuliriza batono olw'okuba nti yali eweereza mu Lungereza mu kifo ky'olulimi lwa [[:en:Kinyarwanda|Kinyarwanda]], era n'okwetaba kw'ayo mu lutalo lwa Rwanda olw'omunda tekwogerwako nnyo.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.rwandainitiative.ca/symposium/transcript/panel1/questions.html |access-date=2022-11-22 |archive-date=2022-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221122124715/https://www.rwandainitiative.ca/symposium/transcript/panel1/questions.html |url-status=dead }}</ref>  Okubeerawo kwa ladiyo ya Muhabura kwa tw'alibwa nga obujulizi mu musango gwa [[:en:Ferdinand_Nahimana|Ferdinand Nahimana]] mu [[:en:International_Criminal_Tribunal_for_Rwanda|Kkooti y'ensi yonna ekwasaganya ensonga z'okutyobola eddembe ly'obuntu mu Rwanda]]. == Laba n'abino == * [[:en:Hate_Media|Hate Media]] * [[:en:Mount_Muhabura|Mount Muhabura]] * [[:en:Radio_Télévision_Libre_des_Mille_Collines|Radio Télévision Libre des Mille Collines]] == Ebijuliziddwamu == {{Reflist}} pbpkqfq93fh4jzo59bkt0r1evojws0m Radio Simba 0 8306 75349 72597 2026-09-26T10:19:03Z Varily Agatha 11876 Added Citations and refrences 75349 wikitext text/x-wiki {{Infobox radio station|name=Radio Simba|city=[[Kampala]]|frequency={{ubl| {{Frequency|97.3|MHz}} (Kampala)| {{Frequency|92.1|MHz}} ([[Mubende]]) }}|language=[[Luganda]]|owner=Africa FM Limited<ref>{{cite web|url=https://www.ucc.co.ug/wp-content/uploads/2021/01/FINAL-LIST-OF-AUTHORISED-RADIO-BROADCASTERS-AS-OF-31st-DECEMBER-2020.pdf|title=List of Authorised Broadcasters as of 31st December 2020|date=31 December 2020|publisher=Uganda Communications Commission|access-date=28 March 2022|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229003621/https://www.ucc.co.ug/wp-content/uploads/2021/01/FINAL-LIST-OF-AUTHORISED-RADIO-BROADCASTERS-AS-OF-31st-DECEMBER-2020.pdf|url-status=dead}}</ref>|airdate={{Start date|1998|6|15|df=yes}}|website={{URL|https://www.radiosimba.ug/}}}} '''Radio Simba''' ladiyo eweereza mu [[:en:Uganda|Uganda]] mu lulimi [[:en:Luganda|Oluganda]], n'ebyuma ebikasuka amaloboozi mu kibuga [[:en:Kampala|Kampala]] ne [[:en:Mubende|Mubende]]. == Ebyafaayo == Radio Simba yatandiika okuweereza nga 15 Ogwomukaaga 1998, nga kyeyasooka okuweereza gw'ali mupiira gwa Germany–United States ogw'ekikopo ky'ensi yonna ekya[[:en:1998_FIFA_World_Cup|1998 FIFA World Cup]]; Abaweereza b'omupiira ku Simba bawamba obwongo bw'abawuliriza olw'empereza empya gy'ebaali baleese era nebateekawo enkola eyaabwe mu kuweereza omupiira.<ref name="groundwork">https://lg.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation?from=en&to=lg&page=Radio+Simba#:~:text=https%3A//www.observer.ug/lifestyle/45292%2Dradio%2Dsimba%2Dhow%2D1998%2Dworld%2Dcup%2Dlaid%2Dgroundwork%2Dfor%2Dstation</ref> Sitesoni eno yatandikibwaawo omwami Aga Sekalala Jr ne Isaac Mulindwa Jr, wamu ne [[:en:Gordon_Wavamunno|Gordon Wavamunno]].[2] Yateekawo okuvuganya ne ladiyo ya Buganda eya [[:en:CBS_FM_Buganda|CBS FM Buganda]], eyasooka okuweereza emyaka ebiri emabega.<ref>{{Cite web |last=Writer |first=Guest |date=2013-12-31 |title=20 years of FM radio stations in Uganda |url=https://acme-ug.org/2013/12/31/20-years-of-fm-radio-stations-in-uganda/ |access-date=2026-09-26 |website=African Centre for Media Excellence}}</ref> Mu 2004, akakiiko ka Uganda Broadcasting Council, n'aka national broadcasting regulator, batanza ladiyo Simba olw'okuweereza pulogulaamu eyali ewerezebwa omusajja omuli w'ebisiyaga nga yagituuma "Okukontana n'eneyisa y'abantu bonna ne......obutakwatagana n'atteeka ely'aliwo mu kaseera ako".<ref>{{Cite news |date=2004-10-03 |title=Fine for Ugandan radio gay show |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3712266.stm |access-date=2026-09-26 |language=en-GB}}</ref> == Ebijuliziddwamu == {{Reflist}} [[Category:Buganda]] [[Category:Omupiira mu Uganda]] 09t3v9hgbdzh6w9361zuhiw4vgeakfi Ekisaawe ky'eggwanga ekya Mandela 0 8323 75353 72892 2026-09-26T10:20:21Z Elaju 11867 converted references, removed external links #WUCBU26 75353 wikitext text/x-wiki [[File:Mandela National Stadium Uganda.jpg|thumb|Abawagizi wabweru wa Mandela National Stadium]]   '''Mandela National Stadium''' oba '''Namboole''' nga bwetera okuyitibwa [[:en:Multi-purpose_stadium|kisaawe eky'eyambisibwa mu mirimu egy'enjawulo]] mu [[:en:Uganda|Uganda]] era nga ge maka ga tiimu yeggwanga ey'omupiira [[:en:Uganda_national_football_team|Uganda Cranes]] .<ref>{{Cite web |date=2024-05-13 |title=Namboole welcomes back Cranes |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/sports/soccer/namboole-welcomes-back-cranes-4621742 |access-date=2026-09-26 |website=Monitor |language=en}}</ref> Ekisaawe Kino erinnya lyakyo ettongole kyalifuna okuva ku yaliko omukulembeze w'eggwanga lya [[:en:South_Africa|South Africa]] era [[:en:Internal_resistance_to_apartheid|elwanyisa ennyo enfuga y'obusosoze obwesigamye ku lanji]] , [[:en:Nelson_Mandela|Nelson Mandela]].<ref>{{Cite web |title=Translate page - Wikipedia |url=https://lg.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation?from=en&page=Mandela+National+Stadium&to=lg |access-date=2026-09-26 |website=lg.wikipedia.org |language=lg}}</ref> Ekisaawe kino mu biseera wekyaggulirwawo butongole mwaka 1997 kyali kituuza abantu 45,202 omulundi gumu.<ref>{{Cite web |title=Mandela National Stadium Namboole - Kampala - Uganda - Verified B2B Partner {{!}} ProdAfrica B2B Intelligence Hub |url=https://maps.prodafrica.com/places/uganda/central-region-ug/kampala/sports-enclave/mandela-national-stadium-kampala-uganda/ |access-date=2026-09-26 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |title=Nelson Mandela National Stadium (Namboole) – StadiumDB.com |url=https://stadiumdb.com/stadiums/uga/nelson_mandela_national_stadium |access-date=2026-09-26 |website=stadiumdb.com}}</ref> Wabula olubannyuma lw'okuggalwa n'okuddabirizibwa, omuwendo gwabantu abateekeddwa okukozesa ekisaawe kino gwasalika okudda ku bantu 42,000.<ref>{{Cite web |last=Isabirye |first=David |date=2023-11-22 |title=Sports Facilities: Mandela National Stadium Namboole renovation garners momentum |url=https://kawowo.com/2023/11/22/sports-facilities-mandela-national-stadium-namboole-renovation-garners-momentum/ |access-date=2026-09-26 |website=Kawowo Sports |language=en-US}}</ref> Kyokka yadde emiwendo emitongole egyabantu abatuula mu kisaawe kino giri gityo, mu byafaayo ekisaawe kino kyali kituuzizzaako abawagizi emitwalo etaano(50,000).<ref>{{Cite web |title=Uganda national football team statistics and records: attendances |url=https://www.11v11.com/teams/uganda/tab/stats/option/attendances/ |access-date=2026-09-26 |website=www.11v11.com}}</ref> Ekyafaayo kino kyaliwo mu mwaka gwa 2004 nga 10 ogw'ekumi Tiimu y'omupiira ey'eggwanga Uganda bweyali esamba ne tiimu y'eggwanga eya South Africa.<ref>{{Cite web |title=Uganda v South Africa, 10 October 2004 |url=https://www.11v11.com/matches/uganda-v-south-africa-10-october-2004-254028/ |access-date=2026-09-26 |website=11v11.com}}</ref> == Endagiriro y'ekisaawe == Ekisaawe kisangibwa ku kasozi Namboole mu [[:en:Bweyogerere|Waadi y'e Bweyogerere]], mu [[:en:Kira_Town|munisipaali ye Kira]] , [[:en:Wakiso_District|Wakiso disitulikiti]]. Olugendo olukutuusa ku kisaawe kino nga ova mu kibuga [[Kampala]] wakati luwerako kiromita eziri eyo mu 11 ze mailo nga musanvu nga ofulumye ekibuga odda mu buvanjuba.<ref>{{Cite web |title=10 Km - Distance from kampala to Namboole National Stadium |url=https://www.distancesfrom.com/ug/distance-from-kampala-to-Namboole-National-Stadium-Kampala/DistanceHistory/www.distancesfrom.com/ug/distance-from-kampala-to-Namboole-National-Stadium-Kampala/DistanceHistory/7096825.aspx |access-date=2026-09-26 |website=www.distancesfrom.com |language=en}}</ref> == Ebikolebwa mu kisaawe kino == Ekisaawe ky'eggwanga ekya Mandela National Stadium kisinga kukozesebwa nnyo mu [[:en:Association_football|mu muzannyi ogw'omupiira ogw'ebigere]], yadde guli gutyo emizannyo emirala nga [[:en:Sport_of_athletics|emisinde]] ne [[:en:Rugby_football|Rugby]] najo jizanyibwa mu kisaawe kino. Ng'ojjeeko ebyemizannyo, ekisaawe kino era kyali kyeyembisiddwako mu kutegeka ebivvulu nga eky'omuyimbi [[:en:Lucky_Dube|Lucky Dube]] mu mwaka 2003,<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Kalungi's lens: Lucky Dube and the day I wanted to punch Andrew Mwenda |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-09-26 |website=New Vision}}</ref> okusaba n'enkugaana ez'enzikiriza ez'enjawulo<ref>{{Cite web |title=Mandela National Stadium Namboole - Kampala - Uganda - Verified B2B Partner {{!}} ProdAfrica B2B Intelligence Hub |url=https://maps.prodafrica.com/places/uganda/central-region-ug/kampala/sports-enclave/mandela-national-stadium-kampala-uganda/ |access-date=2026-09-26 |language=en-GB}}</ref> awamu n'enkugaana ttabamiruka z'ebibiina byobufuzi kwossa nebitongole bya gavumenti nga akakiiko k'ebyokulonda.<ref>{{Cite web |date=2021-02-02 |title=NRM delegates paid Shs10.5b to attend conference |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/special-reports/elections/nrm-delegates-paid-shs10-5b-to-attend-conference-1629400 |access-date=2026-09-26 |website=Monitor |language=en}}</ref> Akakiiko ka [[:en:Parliament_of_Uganda|Paalamenti ya Uganda]] akalondoola enzirukanya y'emirimu mu makampuni n'ebitongole bya gavumenti aka '''COSASE'''<ref>{{Cite web |last=Paskazia |date=2018-09-24 |title=Public Accounts Committee-COSASE |url=https://www.parliament.go.ug/committee/2728/public-accounts-committee-cosase |archive-url=http://web.archive.org/web/20240528070402/https://www.parliament.go.ug/committee/2728/public-accounts-committee-cosase |archive-date=2024-05-28 |access-date=2026-09-26 |website=www.parliament.go.ug |language=en}}</ref> mu mwaka 2015 kafuulumya alipoota eyalaga nti ekisaawe kino ky'ali ky'olekedde okuggwa olw'ebbula ly'ensimbi nga kagamba nti ekisaawe ky'amala ebbanga nga kiddukanyizibwa mu ngeri etaali nnambulukufu ekyavaako okufiirwa ensimbi ezili mu buwumbi bw'ensibimbi za Uganda 3.6.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://observer.ug/business/38-business/38038-mandela-stadium-at-the-edge-of-collapse |access-date=2022-11-25 |archive-date=2021-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210614235846/https://www.observer.ug/business/38-business/38038-mandela-stadium-at-the-edge-of-collapse |url-status=dead }}</ref> Okuddukanya ekisaawe kino mu nkola eya [[:en:Private-public_partnership|private-public partnership]] (mu nkola eno gavumenti ekwasa obuvunaanyizibwa bw'okuddukanya ebintu byayo ba musiga nsimbi) ng'egendererwa okuleeta amagoba kyali kya kusomooza kinene.<ref>{{Cite web |title=The woes of running a multi-sports stadium |url=http://www.busiweek.com/index1.php?Ctp=2&pI=214&pLv=3&srI=64&spI=119&cI=22 |archive-url=http://web.archive.org/web/20170512203540/http://www.busiweek.com/index1.php?Ctp=2&pI=214&pLv=3&srI=64&spI=119&cI=22 |archive-date=2017-05-12 |access-date=2026-09-26 |website=www.busiweek.com |language=en}}</ref> == Ebyafaayo ku kisaawe == Ensimbi ezaazimba ekisaawe kino zaava mu gavumenti y'eggwanga lya [[:en:China|China]] era zaali mu '''bukadde bwa doola 36'''<ref>{{Cite web |title=Mandela National Stadium Namboole - Kampala - Uganda - Verified B2B Partner {{!}} ProdAfrica B2B Intelligence Hub |url=https://maps.prodafrica.com/places/uganda/central-region-ug/kampala/sports-enclave/mandela-national-stadium-kampala-uganda/ |access-date=2026-09-26 |language=en-GB}}</ref> era mu ntandikwa ky'ayitibwa Namboole Stadium, nga ligyibwa ku kasozi kw'ekyali ky'azimbibwa. Kati mu butongole kiyitibwa Mandela National Stadium nga kibbulwa mu yaliko omukulembeze wa [[South Africa]], omugenzi [[:en:Nelson_Mandela|Nelson Mandela]]. Ky'aggulwawo mu 1997 n'ekivvulu ky'omuyimbi w'ennyimba za Reggae mu South Africa omugenzi [[:en:Lucky_Dube|Lucky Dube]]. Ekisaawe kino ky'addamu okuddaabirizibwa mu 2010–11, era nga ensimbi ezakiddabiriza ku mulundi ogwo zaali obukadde bwa ddoola 2.8 okuva mu China.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Mandela stadium facelift commences |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-09-26 |website=New Vision}}</ref> Oluvannyuma lwokubalukawo kwa [[:en:COVID-19|ssenyiga omukambwe owa COVID-19]] mu mwaka 2019, ekisaawe kyaggalwa era nekilangirirwa nti kyali tekitukagana n'amutindo kukyaza mpaka ziri ku ddaala lya [[Afirika]].<ref>{{Cite web |last=Muyita |first=Joel |date=2024-04-24 |title=FUFA confirms Uganda Premier League games to be used in soft opening of Mandela National Stadium |url=https://kawowo.com/2024/04/24/fufa-confirms-uganda-premier-league-games-to-be-used-in-soft-opening-of-mandela-national-stadium/ |access-date=2026-09-26 |website=Kawowo Sports |language=en-US}}</ref> Mu mwaka 2022 ekitongole ekizimbi eky'amajje gwe ggwanga Uganda (UPDF) kyatandika okuddaabiriza ekisaawe kino era nga omulimu guno gwawemmenta ssente za Uganda obuwumbi 97 okuddabiriza kuno kwatwaliramu emirimu nga okuddaabiriza awazannyibwa, okuteekamu ebitaala, okuddaabiriza awatuula abakungu nebirala.<ref>{{Cite web |url=https://www.ntv.co.ug/ug/news/sports/-mandela-national-stadium-test-government-invests-ugx-97-billion-in-renovation--4611372 |title=Archive copy |access-date=2024-08-14 |archive-date=2024-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240813170315/https://www.ntv.co.ug/ug/news/sports/-mandela-national-stadium-test-government-invests-ugx-97-billion-in-renovation--4611372 |url-status=dead }}</ref> Oluvanyuma lwokuddabiriza kuno ekisaawe kino kyategekebwamu emipiira gya liigi y'eggwanga mu ngeri ey'okukigezesa okukasa oba kituukana n'omutindo okusobola okukyaza empaka eziri ku mutindo gw'ensi yonna. Mu mizannyo gino egyazanyibwa kwaliko [[:en:BUL_Jinja_FC|BUL FC]] okuzannya ne [[:en:Vipers_SC|Vipers SC]] wamu ne [[:en:Kampala_Capital_City_Authority_FC|KCCA FC]] okuzannya [[:en:SC_Villa|SC Villa]]. Emizannyo gino gyazanyibwa nga 1-05-2024.<ref>{{Cite news |date=2024-04-24 |title=Namboole Stadium to host two test matches next month |url=https://chimpreports.com/namboole-stadium-to-host-two-test-matches-next-month/ |archive-url=http://web.archive.org/web/20240507040922/https://chimpreports.com/namboole-stadium-to-host-two-test-matches-next-month/ |archive-date=2024-05-07 |access-date=2026-09-26 |work=ChimpReports |language=en-US}}</ref> Oluvanyuma lw'emizannyo gino CAF yaddamu n'ekiriza Uganda okukozesa ekisaawe kino era bwetyo Uganda Cranes nekyalizaawo emipiira ebiri okuli ogwa [[:en:Botswana_national_football_team|Botswana]] wamu n'ogwa [[:en:Algeria_national_football_team|Algeria]] == Obukubaagano ku nkozesa y'ekisaawe == Bannabyamizannyo banji bazze boolesa obutali bumativu n'ekyokuba nga ekisaawe kye namboole kikozesebwa okutegeka ebivulu, enkungaana z'okusaba, ez'ebyobuuzi awamu n'endala. Kino kyava ku kuba nti buli lwewategerkerwangayo enkungaana ez'engeri eyo, ekisaawe kyafunaanga okutataaganyizibwa awamu n'omuddo okwonooneka. Olwensonga eyo Minisita avunaanyizibwa ku byemizannyo Peter Ogwang ku nkomerero ya 2023 yategeeza banna Uganda bwe yali ayogera n'omukutu ogwa NBS Sport nti emikolo egitali gyabyamizanyo tegyali gyakukirizibwa ku kisaawe kino bwekinamaala okuddabiriizibwa.<ref>{{Cite web |url=https://nbssport.co.ug/2024/08/13/pastor-bugingo-to-host-prayers-at-namboole-stadium/ |title=Archive copy |access-date=2024-08-14 |archive-date=2024-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240814085018/https://nbssport.co.ug/2024/08/13/pastor-bugingo-to-host-prayers-at-namboole-stadium/ |url-status=dead }}</ref> Kyokka yadde nga byawulirwa bityo, Omusumba wabalokole Aloysius Bujingo yavaayo nategeeza eggwanga nti yali amaze okufuna olukusa okukuba olukungana lwenjiri mu kisaawe kyekimu nga 4-10-2024.<ref>{{Cite web |url=https://nbssport.co.ug/2024/08/13/pastor-bugingo-to-host-prayers-at-namboole-stadium/ |title=Archive copy |access-date=2024-08-14 |archive-date=2024-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240814085018/https://nbssport.co.ug/2024/08/13/pastor-bugingo-to-host-prayers-at-namboole-stadium/ |url-status=dead }}</ref> Amawulire gano gafulumira mu kiseera nga eyakulira okuddaabiriza ekisaawe kino munnamagye Lt. Col. Peter Kidemuka yali yakamala okutegeeza bannamawulire nti tiimu ya [[:en:SC_Villa|SC Villa]] teyali yakukkirizibwa kuzanya mupiira gwayo ne tiimu ya [[:en:CBE_SA|CBE]] okuva mu [[Ethiopia]] mu mpaka za [[:en:CAF_Champions_League|CAF Champions league]] nga ekozesa ekisaawe kino.<ref>{{Cite web |url=https://www.ntv.co.ug/ug/news/sports/sports-club-villa-s-match-at-namboole-postponed-4724516#google_vignette |title=Archive copy |access-date=2024-08-14 |archive-date=2024-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240814085016/https://www.ntv.co.ug/ug/news/sports/sports-club-villa-s-match-at-namboole-postponed-4724516#google_vignette |url-status=dead }}</ref> Oluvanyuma lw'olunaku lumu nga akulira Ekitongole kyamagye ekivunaanyizibwa ku kuddaabiriza ekisaawe ayogedde ebigambo ebyo, waaliwo olutuula olwenjawulo wakati w'ebiwayi ebikwatabwako ensonga era gyebyagwera nga batuuse ku nzikiriziganya nti omupiira gugende mu maaso.<ref>{{Cite web |url=https://nbssport.co.ug/2024/08/14/caf-cl-the-dust-has-been-settled-on-villa-namboole-dilemma/ |title=Archive copy |access-date=2024-08-14 |archive-date=2024-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240814133332/https://nbssport.co.ug/2024/08/14/caf-cl-the-dust-has-been-settled-on-villa-namboole-dilemma/ |url-status=dead }}</ref> == Laba n'abino == * [[:en:List_of_African_stadiums_by_capacity|Olukalala lw'ebisaawe mu Africa okusinzira ku bantu be bituuza]] * [[:en:List_of_stadiums_in_Africa|Olukalala lw'ebisaawe mu Africa]] == Ebijuliziddwamu == {{Reflist}} == Ebijuliziddwamu eby'ebweru wa Wikipediya == * Photo at cafe.daum.net/stade * Photo at worldstadiums.com * Photo at fussballtempel.net * Photo at pbase.com [[Category:Baminisita ba Uganda]] [[Category:Omupiira mu Uganda]] [[Category:Bannayuganda bannamagye]] 7rrejichr2bsa2vlzk0zw2t20y5rq4d Patrick Amuriat 0 8383 75320 72867 2026-09-25T18:38:37Z B722N 6898 added short description template, converted references using the suggestion mode 75320 wikitext text/x-wiki {{Short description|Munnayuganda yinginiya ate munnabyabufuzi}} '''Patrick Oboi Amuriat''' Munnayuganda, yinginiya, munnabyabufuzi era omu ku bammemba abaatandika ekibiina ky'ebyobufuzi ekya [[Forum for Democratic Change (FDC)|Forum for Democratic Change]] (FDC) era yeesimbawo ku Bwapulezidenti mu kalulu ka January 2021 nga y'akikwatidde bendera. Yaliko omubaka mu Paalamenti ya Uganda okuva mu 2001 okutuuka mu 2016 era yaliko ssentebe w'obukiiko bwa Paalamenti obw'enjawulo era yali mmemba w'ekibiina kya Parliamentary Advocacy Forum, PAFO.<ref>{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2021-05-09 |title=Amuriat asks FDC supporters to boycott Museveni's swearing-in ceremony |url=https://www.independent.co.ug/amuriat-asks-fdc-supporters-to-boycott-musevenis-swearing-in-ceremony/ |access-date=2026-09-25 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lwere Kato |first=Ronald |date=2024-08-13 |title=What did Uganda's front-runners do on the last day of campaigns? |url=https://www.africanews.com/2021/01/12/what-did-uganda-s-frontrunners-do-on-the-last-day-of-campaigns/ |access-date=2026-09-25 |website=africanews}}</ref> == Obuto bwe, okusoma kwe n'emirimu gye == Amuriat yazaalibwa [[Soroti]] mu Buvanjuba bwa Uganda nga kitaawe ye Mzee John Amuriat ne nnyina ye Elizabeth Aciro Amuriat. Pulayimale ne Siniya yabisomera Soroti oluvannyuma ne yeegatta ku Makerere University gye yafuna ebbaluwa z'obuyigirize ez'enjawulo omuli dipuloma mu Busomesa eya diploma in education, kw'ossa Diguli<ref name=":0">{{Cite web |title=Eng. Patrick Oboi Amuriat » Forum for Democratic Change |url=https://fdc.ug/team/patrick-oboi-amuriat/ |access-date=2026-09-25 |website=Forum for Democratic Change |language=en-US}}</ref> esooka mu n'eyookubiri mu kisaawe kya engineering. Yali yinginiya mu bitongole eby'enjawulo oluvannyuma n'afuuka omukozi wa Gavumenti nga yaliko yinginiya wa Disitulikiti y'e Kumi. == Olugendo lwe mu byobufuzi == Amuriat yayingira mu byobufuzi mu 1994 era yasooka okwesimbawo mu kalulu k'omubaka mu Constituency Assembly(CA) aka 1994. Yalondebwa okubeera akulira kampeyini za era omuvvuunuzi wa omutongole ow'ebitundu by'e Teso ne Karamoja owa Paul Kawanga Ssemogerere eyali yeesimbyewo ku Bwapulezidenti mu kulonda kwa 1996. Yalondebwa n'afuuka omubaka mu Paalamenti ya Uganda mu 2001era nga yali akulira akakiiko k'ebya Saayansi ne Tekinologiya aka Science and Technology and [[Commissions Statutory Authorities and State Enterprises]] (COSASE).<ref name=":0" /> Yali ku kakiiko K'emirimu N'ebyenguudo okutuuka mu 2016 lwe yalekulira Paalamenti. Mu 2015, mu kibiina kya FDC yalondebwa okubeera Chief National Field Coordinator nga yalondebwa Omukulu w'akyo Kizza Besigye. Amuriat era yalondebwa ku kifo Ky'akulira ekibiina kino mu ggwanga mu lukungaana lw'abakiise bakyo mu ggwanga olw'omusanvu nga 24 November 2017 nafuuka omukulembeze wakyo ow'okusatu. === Kkampeyini ze ku bwa Pulezidenti === Amuriat yalangirira ekigegendererwa kye eky'okwesimbawo ku kifo kyo bwa Pulezidenti wa Yuganda mu Gw'omunaana 2020, yalangirira nti yali waakutandika kino oluvannyuma lw'ekibiina kya FDC okulemererwa okumatiza eyaali omukiise wakyo ku kifo kino Kizza Besigye okwesimbawo mu kalulu ka 2021. Amuriat yawangula tiketi y'ekibiina ey'okwesimbawo mu kalulu k'obwa Pulezidenti k'omwezi Gw'oluberyeberye lwa 2021. Yafuna obululu 337,589 (3.26) emabega wa Yoweri Museveni 6,042,898 (58.38%) eyawangula akalulu.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.xinhuanet.com/english/2021-01/16/c_139672806.htm |access-date=2022-12-02 |archive-date=2022-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221202151421/http://www.xinhuanet.com/english/2021-01/16/c_139672806.htm |url-status=dead }}</ref> Yatuukirira Akakiiko mu Paalamenti Akakola ku Ddembe Ly'abantu nga annonyereza ku nsonga zoobukambwe n'amanyi mu kadde k'okulonda, yeemulugunya ku nsonga y'okumutiisatiisa era naaloopa nti yakwatibwa emirundi egisoba mw'ana mu myezi ebiri egya kkampeyini era nti yakubwa omu ku bakuumaddeembe ebikonde mu lubuto. Nga 11 Ogwoluberyeberye, nga wabula ennaku okutuuka ku kulonda okubaawo, Yasibwako nga anenyezebwa okumenya amateeka gookunguudo<ref>{{Cite web |last=inbox |first=Get the stories shaping East Africa-delivered straight to your |date=2021-01-11 |title=Uganda's opposition presidential candidate arrested over traffic offence |url=https://www.theeastafrican.co.ke/tea/news/east-africa/uganda-s-opposition-presidential-candidate-arrested-over-traffic-offence-3253204 |access-date=2026-09-25 |website=The EastAfrican |language=en}}</ref> oluvannyuma lw'omuvuzi we okuva ku kkubo mbagirawo naavigivugirako mu nsiko oluvannyuma nadda ku kkubo nga yeewala abaserikale ba ppoliisi abaali babalinze kubalemesa okugenda mu kkampeyini e Mpigi mu ttawuni .<ref>{{Cite web |date=2021-04-07 |title=Amuriat faults Parliament over violent elections |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/amuriat-faults-parliament-over-violent-elections-3352078 |access-date=2026-09-25 |website=Monitor |language=en}}</ref> == Ebijuliziddwa == <references responsive="1"></references> [[Category:Omuzannyo gw'Ebikonde mu Uganda]] [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] e98psg588dm1d06p11bq4lx464ac0va John Babiiha 0 8386 75461 70410 2026-09-26T10:48:10Z Sinorita 256 11869 Removed link 75461 wikitext text/x-wiki   [[Category:Articles with hCards]] [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] [[Category:Baminisita ba Uganda]] '''John Babiiha''' (17 Ogwokuna 1913 - Ogwokusatu 1982) yali Munnabyabufuzi, Munnayuganda, mulunzi era mulimi. Yali [[:en:Vice_President_of_Uganda|Omumyuka wa Pulezidenti]] wa Uganda eyasooka wansi w'ekibiina kya [[:en:Uganda_People's_Congress|Uganda People's Congress]] ekyali kikulemberwa [[:en:Milton_Obote|Apollo Milton Obote]].<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://observer.ug/news-headlines/46721-former-vp-babiiha-s-house-turned-into-church |access-date=2022-12-03 |archive-date=2022-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221203044435/https://observer.ug/news-headlines/46721-former-vp-babiiha-s-house-turned-into-church |url-status=dead }}</ref><ref name=":0">https://www.newvision.co.ug/articledetails/1509882</ref> Era yaweereza nga Minisita w'amagana wansi wa Milton Obote. ki kkirizibwa nti yeyatandikawo ekibiina kya Uganda People's Congress Party mu 1959 ne Obote, [[:en:Sam_Odaka|Sam Odaka]] ne [[:en:Felix_Rwambarari|Felix Rwambarari]].<ref name=":0" /> == Ebimukwatako n'emisomo gye == Babiiha yazaalibwa nga 17 Ogwokuna 1913 mu Toro, ekibuga ekikulu eky'obwakabaka bw'[[:en:Western_Region,_Uganda|oBugwanjuba bwa Uganda]].<ref name=":0"/> Babiiha yasomera ku St Joseph's College, [[:en:Mbarara|Mbarara]] ne [[:en:St._Mary's_College_Kisubi|St Mary's College, Kisubi]]. Oluvanyuma yafuna [[:en:Scholarship|Sikaala]] mu [[:en:Makerere_University_College|Makerere University College]], gye yafunira [[:en:Diploma|Dipuloma]] mu [[:en:Veterinary_medicine|busawo bw'ebisolo.]]  == Emirimu gye == Babiiha yatandiika okukola nga [[:en:Veterinary_Officers'_Association|omusawo w'ebisolo]] okuva mu 1939 okutuusa mu 1946, lw'eyegatta ku Gavumenti y'[[:en:Tooro_Kingdom|Obwakabaka bwa Toro]], nga [[:en:Secretary|omuwandiisi]] n'oluvanyuma omumyuka w'[[:en:Treasurer|omuwanika]] mu [[:en:Local_government|Paalamenti ya wano]]. Babiiha mu 1954 yalondebwa Paalamenti ya Toro okwegata ku lukiiko lwa [[:en:Uganda|Uganda]] olukulu olwa [[:en:Legislative_council|Legislative Council]]. Yesimbawo ku ky'omubaka mu Paalamenti owa Toro ey'omumasekkati mu kulonda kwa 1958, ng'omukulembeze w'ekibiina kye ekya Uganda Peoples’ Union Party era n'addamu mu kulonda kw'abonna mu Gwokusatu 1961, nga yawangula ekifo kye emirundi ebiri. Babiiha yali yagatta ekibiina kye n'abalala okwegatta ku [[:en:Uganda_People's_Congress|Uganda Peoples’ Congress]] ekya [[:en:Milton_Obote|Milton Obote]] mu 1960; oluvanyuma nafukka ssentebe w'ekibiina. Obote yamuwa ekifo mu Kabinenti ye eyasooka mu Gwekkumi 1962, mu kaseera k'[[:en:Independence|ameefuga]], nga [[:en:Ministry_of_Fisheries,_Animal_Husbandry_and_Dairying|Minisita w'amagana]], [[:en:Game|emizannyo]] n'[[:en:Fishery|ebyobuvubi]].<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.uls.or.ug/-4 |access-date=2022-12-03 |archive-date=2022-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221203044439/https://www.uls.or.ug/-4 |url-status=dead }}</ref><ref name=":0"/> Babiiha era yaweerezaako nga [[:en:Vice_President_of_Uganda|Omumyuka wa Pulezidenti]] eyasooka oluvannyuma lw'okugyibwawo [[:en:Institution|kw'enkola y'obwakabaka]] mu 1967.<ref name=":2">http://ugandaradionetwork.com/story/babiiha-family-struggling-to-survive-await-benefits</ref><ref name=":0"/> == Obulamu bwe obw'ebyobufuzi == Babiiha yafuna obuyinza ku [[:en:Government|Gavumenti]] obw'akaseera akagere era n'alangirira akaseera mu [[:en:Nation_state|Ggwanga]] [[:en:Emergency|akaakatyabaga]] nga 19 Ogwekkuminebiri 1969, nga omukulembeze w'ekibiina kya [[:en:Uganda_People's_Congress|Uganda People's Congress]] era eyali [[:en:Presidential_system|Pulezidenti]] wa Uganda [[:en:Milton_Obote|Milton Obote]] bweyafuna obuvune mu lulumbagana olw'ali lw'akolebwa okumutemula.<ref name=":0"/> == Okufa kwe == Oluvanyuma lw'[[:en:Coup_d'état|olutalo lw'amagye]] mu 1971, Babiiha yawummula mu bwangu n'agenda mu [[:en:Farm|Ffaamu]] ze. Omukolo gwe ogw'omulujjude mu myaka ebiri gw'ali gwa [[:en:Idi_Amin|Idi Amin]], Pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]], bweyamusindikira world [[:en:Goodwill_ambassador|goodwill]] mission mu Gusooka, 1973. Babiiha [[:en:Death|yafa]] mu Gwokusatu 1982<ref name=":0"/> era yaziikibwa mu makage mu kyalo ky'e Kibimba, mu Munisipalite y'e [[:en:Fort_Portal|Fort Portal]].<ref name=":2"/> == Laba na bino == * [[:en:William_Gabula|William Gabula]] * [[:en:Paulo_Muwangahttps://en.wikipedia.org/wiki/Paulo_Muwanga|Paulo Muwanga]] == Ebijuliziddwamu == {{Reflist}} == Ebijuliziddwamu eby'ebweru wa Wikipediya == * Omukutu omutongole ogwa Webusayiti ogw'ekibiina kya Uganda People's Congress t8nyktp3w3p4bjw5rtakc1zszbx21bh Ragga Dee 0 8417 75354 68618 2026-09-26T10:21:09Z Okwel Noah 11850 I have removed external links and added reference 75354 wikitext text/x-wiki [[File:Raga Dee 1.jpg|alt=Ragga Dee|thumb|Ragga Dee]] '''Ragga Dee''', yazaalibwa era natuumibwa '''Daniel Kazibwe''', [[:en:Uganda|Munnayuganda]], muyimbi era munnabyabufuzi.<ref name="newvision">{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=The return of Ragga Dee |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-09-26 |website=New Vision}}</ref> Yesimbawo mu kifo ky'abwa [[:en:Mayor|Mmeeya]] wa [[:en:Kampala|Kampala]] mu kulaonda kwa bonna okwa 2016.<ref name="elections">[http://www.elections.co.ug/new-vision/election/1407433/ragga-dee-katongole-win-kampala. http://www.elections.co.ug/new-vision/election/1407433/ragga-dee-katongole-win-kampala.]</ref><ref name="kampalasun">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://kampalasun.co.ug/2015/09/15/ragga-dee-hosts-first-succesful-campaign-rally/ |access-date=2022-12-06 |archive-date=2018-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180907144753/https://kampalasun.co.ug/2015/09/15/ragga-dee-hosts-first-succesful-campaign-rally/ |url-status=dead }}</ref><ref name="monitor">{{Cite web |date=2021-01-20 |title=I have not stepped down for Babu- Ragga Dee |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/i-have-not-stepped-down-for-babu-ragga-dee-1629396 |access-date=2026-09-26 |website=Monitor |language=en}}</ref> Mu kaseera kano, Ragga Dee akola ng'omu kubakwasaganya kateeba n'okuzannya ffilimu ng'akiikirira okuzannya katemba ne firimu mu kimanyikiddwa nga Private Sector Foundation Executive era nga ye sentebe w'ekitongole ky'ebyobuwangwa ekya National Culture Forum. [[Category:Articles with short description]] [[Category:Short description matches Wikidata]] [[Category:Articles with hCards]] [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] == Obuto bwe ne mu kisaawe ky'okuyimba == Dee yazaalibwa mu 1968 eri [[:en:George_William_Kyeyune|George William Kyeyune]].<ref name="new-vision">{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Singer Ragga Dee picks mayoral seat forms |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-09-26 |website=New Vision}}</ref> Omulimu gwe ogw'okuyimba yagutandika mu 1988.<ref name="musicinafrica">{{Cite web |title=Ragga Dee |url=https://musicinafrica.net/directory/ragga-dee/ |access-date=2026-09-26 |language=en-US}}</ref> Enyimba ze zetobeseemu enkola ez'enjawulo omuli reggae, ragga, hip-hop, ne Lingala.  Yali muyimbi wa Ragga ow'omwaka mu mpaka za [[:en:Pearl_of_Africa_Music_Awards|Pearl of Africa Music Awards]] mu 2004<ref name="archive">[https://web.archive.org/web/20050204005728/http://pamawards.com/index.php?option=com_frontpage. https://web.archive.org/web/20050204005728/http://pamawards.com/index.php?option=com_frontpage.]</ref> ne 2005<ref name="ar-chive">https://web.archive.org/web/20070702053829/http://pamawards.com/pages/2005.php</ref> era n'awangula ekya vidiyo esinze mu 2006.<ref name="ugandaonline">{{Cite web |url=http://www.ugandaonline.net/2006 |title=Archive copy |access-date=2022-12-06 |archive-date=2012-12-04 |archive-url=https://archive.today/20121204190055/http://www.ugandaonline.net/2006 |url-status=dead }}</ref> Alina Alubaamu 18. yafuna ettutumu mu myak gya 1990 n'enyimba nga ''Bamusakata'' ne ''Mukwano'' nga akyali omu ku kibiina kya Da Hommies. Awangudde Awaadi y'omuyimbi wa Ragga ow'omwaka asinze eya Pearl of Africa Music Award ne Awaadi y'omuyimbi omusajja ow'omwaka asinze era nga kino kyawandiikibwa ne ku BBC. Mu 2005 Alubaamu ye eya reggae yawangula ekya Alubaamu esinze mu awaadi ya Golden Awards mu Uganda.<ref name="ourmusiq">{{Cite web |url=http://ourmusiq.com/ugandan-musicians-meet-ragga-dee/394/m.aspx. |title=Archive copy |access-date=2022-12-06 |archive-date=2025-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250426183053/http://ourmusiq.com/ugandan-musicians-meet-ragga-dee/394/m.aspx. |url-status=dead }}</ref> == Ennyimba ze y'ayimba == * Ndigida * Parliament * NO. 9 * Cissy * kabonge kko * Mbawe * Oyagala cash Sirikawo baby nga yaluyimba ne. Mention Summer "Mpeta" == Ebijuliziddwamu == {{Reflist}} == Ebijjuliziddwamu eby'ebweeru wa Wikipediya == * "Njakuwangula olw'okaano lw'obwa Mmeeya wa kampala ne bitundu 65 ku buli kikumi - Ragga Dee" 8q4ups3n64x9j5okl8s5xg8ne5d9hbo 75417 75354 2026-09-26T10:40:49Z Okwel Noah 11850 I have added reference 75417 wikitext text/x-wiki [[File:Raga Dee 1.jpg|alt=Ragga Dee|thumb|Ragga Dee]] '''Ragga Dee''', yazaalibwa era natuumibwa '''Daniel Kazibwe''', [[:en:Uganda|Munnayuganda]], muyimbi era munnabyabufuzi.<ref name="newvision">{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=The return of Ragga Dee |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-09-26 |website=New Vision}}</ref> Yesimbawo mu kifo ky'abwa [[:en:Mayor|Mmeeya]] wa [[:en:Kampala|Kampala]] mu kulaonda kwa bonna okwa 2016.<ref name="elections">[http://www.elections.co.ug/new-vision/election/1407433/ragga-dee-katongole-win-kampala. http://www.elections.co.ug/new-vision/election/1407433/ragga-dee-katongole-win-kampala.]</ref><ref name="kampalasun">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://kampalasun.co.ug/2015/09/15/ragga-dee-hosts-first-succesful-campaign-rally/ |access-date=2022-12-06 |archive-date=2018-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180907144753/https://kampalasun.co.ug/2015/09/15/ragga-dee-hosts-first-succesful-campaign-rally/ |url-status=dead }}</ref><ref name="monitor">{{Cite web |date=2021-01-20 |title=I have not stepped down for Babu- Ragga Dee |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/i-have-not-stepped-down-for-babu-ragga-dee-1629396 |access-date=2026-09-26 |website=Monitor |language=en}}</ref> Mu kaseera kano, Ragga Dee akola ng'omu kubakwasaganya kateeba n'okuzannya ffilimu ng'akiikirira okuzannya katemba ne firimu mu kimanyikiddwa nga Private Sector Foundation Executive era nga ye sentebe w'ekitongole ky'ebyobuwangwa ekya National Culture Forum. [[Category:Articles with short description]] [[Category:Short description matches Wikidata]] [[Category:Articles with hCards]] [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] == Obuto bwe ne mu kisaawe ky'okuyimba == Dee yazaalibwa mu 1968 eri [[:en:George_William_Kyeyune|George William Kyeyune]].<ref name="new-vision">{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Singer Ragga Dee picks mayoral seat forms |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-09-26 |website=New Vision}}</ref> Omulimu gwe ogw'okuyimba yagutandika mu 1988.<ref name="musicinafrica">{{Cite web |title=Ragga Dee |url=https://musicinafrica.net/directory/ragga-dee/ |access-date=2026-09-26 |language=en-US}}</ref> Enyimba ze zetobeseemu enkola ez'enjawulo omuli reggae, ragga, hip-hop, ne Lingala.  Yali muyimbi wa Ragga ow'omwaka mu mpaka za [[:en:Pearl_of_Africa_Music_Awards|Pearl of Africa Music Awards]] mu 2004<ref name="archive">{{Cite web |title=pamawards.com - This; website is for sale! - pamawards; pam awards Resources and Information. |url=http://pamawards.com/index.php?option=com_frontpage. |archive-url=https://web.archive.org/web/20180414093106/http://pamawards.com/index.php?option=com_frontpage. |archive-date=2018-04-14 |access-date=2026-09-26 |website=pamawards.com |language=en}}</ref> ne 2005<ref name="ar-chive">{{Cite web |last=(c) 2004 Design by Visual Inventor Ltd. Co. http://www.visualinventor.com - Permission must be given for the use of this code. |title=PAM Awards |url=http://pamawards.com/pages/2005.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20070702053829/http://pamawards.com/pages/2005.php |archive-date=2007-07-02 |access-date=2026-09-26 |website=pamawards.com}}</ref> era n'awangula ekya vidiyo esinze mu 2006.<ref name="ugandaonline">{{Cite web |url=http://www.ugandaonline.net/2006 |title=Archive copy |access-date=2022-12-06 |archive-date=2012-12-04 |archive-url=https://archive.today/20121204190055/http://www.ugandaonline.net/2006 |url-status=dead }}</ref> Alina Alubaamu 18. yafuna ettutumu mu myak gya 1990 n'enyimba nga ''Bamusakata'' ne ''Mukwano'' nga akyali omu ku kibiina kya Da Hommies. Awangudde Awaadi y'omuyimbi wa Ragga ow'omwaka asinze eya Pearl of Africa Music Award ne Awaadi y'omuyimbi omusajja ow'omwaka asinze era nga kino kyawandiikibwa ne ku BBC. Mu 2005 Alubaamu ye eya reggae yawangula ekya Alubaamu esinze mu awaadi ya Golden Awards mu Uganda.<ref name="ourmusiq">{{Cite web |url=http://ourmusiq.com/ugandan-musicians-meet-ragga-dee/394/m.aspx. |title=Archive copy |access-date=2022-12-06 |archive-date=2025-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250426183053/http://ourmusiq.com/ugandan-musicians-meet-ragga-dee/394/m.aspx. |url-status=dead }}</ref> == Ennyimba ze y'ayimba == * Ndigida * Parliament * NO. 9 * Cissy * kabonge kko * Mbawe * Oyagala cash Sirikawo baby nga yaluyimba ne. Mention Summer "Mpeta" == Ebijuliziddwamu == {{Reflist}} == Ebijjuliziddwamu eby'ebweeru wa Wikipediya == * "Njakuwangula olw'okaano lw'obwa Mmeeya wa kampala ne bitundu 65 ku buli kikumi - Ragga Dee" sukdvuwu4k9iomc2cklpyhvuli2qnu2 DJ Mavious 0 8418 75427 54961 2026-09-26T10:43:01Z Ajambo Bridget 11873 I converted the reference 75427 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Enock Mukiibi''' (yazaalibwa nga 6 Ogwomukaaga 1991) nga amanyikiddwa nga '''DJ Mavious''' (Omwana w’eka) [[:en:Uganda|Munnayuganda]] omuwandiisi w'ennyimba awangalira mu USA, mukubi w'abivuga era DJ.<ref name="auto3">{{Cite news |last=Samilu |first=Busein |date=2021-11-29 |title=Meet Mavious, US-Based Ugandan DJ Flying Uganda’s Flag High |url=https://chimpreports.com/meet-mavious-us-based-ugandan-dj-flying-ugandas-flag-high/ |archive-url=http://web.archive.org/web/20250423082812/https://chimpreports.com/meet-mavious-us-based-ugandan-dj-flying-ugandas-flag-high/ |archive-date=2025-04-23 |access-date=2026-09-26 |work=ChimpReports |language=en-US}}</ref><ref name="auto1">{{Cite web |url=https://www.matookerepublic.com/2021/09/29/dj-mavious-a-journey-from-namasuba-to-the-international-stage/ |title=Archive copy |access-date=2022-12-06 |archive-date=2021-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211130192551/https://www.matookerepublic.com/2021/09/29/dj-mavious-a-journey-from-namasuba-to-the-international-stage/ |url-status=dead }}</ref><ref name="auto9">{{Cite web |url=https://pearlpost.co.ug/entertainment/ugandan-born-dj-mavious-shining-on-the-international-stage/ |title=Archive copy |access-date=2022-12-06 |archive-date=2021-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211130194109/https://pearlpost.co.ug/entertainment/ugandan-born-dj-mavious-shining-on-the-international-stage/ |url-status=dead }}</ref><ref name="auto6">{{Cite web |url=https://www.matookerepublic.com/2021/06/07/song-review-dj-mavious-pours-out-heart-in-maiden-song-bantuma/ |title=Archive copy |access-date=2022-12-06 |archive-date=2021-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211130215819/https://www.matookerepublic.com/2021/06/07/song-review-dj-mavious-pours-out-heart-in-maiden-song-bantuma/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.matookerepublic.com/2021/09/06/song-review-dj-mavious-returns-with-new-song-kakuba/ |title=Archive copy |access-date=2022-12-06 |archive-date=2021-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211209101622/https://www.matookerepublic.com/2021/09/06/song-review-dj-mavious-returns-with-new-song-kakuba/ |url-status=dead }}</ref> == Emirimu bye == Ku myaka 14, yayingira mu kisaawe ky'okuyimba nga DJ<ref name="auto5">{{Cite web |last=BigEyeAdmin |date=2021-11-26 |title=Ugandan born DJ Mavious shining on the International stage |url=https://bigeye.ug/ugandan-born-dj-mavious-shining-on-the-international-stage/ |access-date=2026-09-26 |website=BigEye.UG |language=en-US}}</ref> akola ku bubaga bw'awaka, n'emikolo egyenjawulo mu USA mu ntandikwa y'emirimu gye.<ref name="auto1"/><ref name="auto2">{{Cite web |last=Ssejjombwe |first=Isaac |date=2021-11-27 |title=The pandemic was the right time for me to make music – DJ Mavious - Sqoop - Get Uganda entertainment news, celebrity gossip, videos and photos |url=https://www.sqoop.co.ug/202111/audio-visual/music/the-pandemic-was-the-right-time-for-me-to-make-music-dj-mavious.html |access-date=2026-09-26 |language=en-US}}</ref><ref name="auto3"/><ref name="auto8">{{Cite web |title=Archive copy |url=https://dailymedia.co.ug/2021/08/07/omwana-weka-dj-mavious-bantuma-everything-we-know-about-new-song/ |access-date=2022-12-06 |archive-date=2021-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211130195640/https://dailymedia.co.ug/2021/08/07/omwana-weka-dj-mavious-bantuma-everything-we-know-about-new-song/ |url-status=dead }}</ref> Mu 2018 yatandika okuwandiika ennyimba n'okuyimba nga yamanyika nnyo olw'ennyimba ze nga Bantuma, Kakuba, Boss n'endala nnyingi.<ref name="auto3" /><ref name="auto6"/><ref name="auto9"/><ref name="galaxyfm.co.ug">{{Cite web |last=Baddest |first=B. B. |date=2021-12-06 |title=Dj Mavious works with producer monster pan on his new song ‘Kakuba’ |url=https://www.galaxyfm.co.ug/2021/12/06/dj-mavious-works-with-producer-monster-pan-on-his-new-song-kakuba/ |access-date=2026-09-26 |website=Galaxy FM 100.2 |language=en-US}}</ref> == Ennyimba ze y'ayimba ==   == Ebikwata ku bulamu bwe == DJ Mavious yazaalibwa mu Kampala, yasomero ku Hilltop Academy, Shimoni Demonstration School naye oluvanyuma y'atwalibwa mu USA ku myaka 14<ref name="auto5"/><ref name="auto1"/><ref name="galaxyfm.co.ug"/> == Ebijuliziddwamu == {{Reflist}} == Ebijuliziddwamu eby'ebweru wa Wikipediya == * [https://chimpreports.com/meet-mavious-us-based-ugandan-dj-flying-ugandas-flag-high/ Sisinkana Mavious, Munnayuganda awangalira mu US nga DJ awanika bendera ya Uganda mu bwengula] * [https://web.archive.org/web/20211130194109/https://pearlpost.co.ug/entertainment/ugandan-born-dj-mavious-shining-on-the-international-stage/ DJ Mavious enzalwa ya Uganda ayakayakanira ku siteegi y'ensi yonna] * [https://web.archive.org/web/20211130195640/https://dailymedia.co.ug/2021/08/07/omwana-weka-dj-mavious-bantuma-everything-we-know-about-new-song/ Omwana Weka Dj Mavious’ ‘Bantuma’: Everything We Know About New Song .] * [https://web.archive.org/web/20211130210147/https://news24.co.ug/omwana-weka-dj-mavious-finally-releases-bantuma-video-watch-it-here/ Omwana Weka Dj Mavious afulumya vidiyo y'oluyimba lwe ‘Bantuma’ Gilabire wano!] a48mm3qnjm2e3va1zue7zo0qodwvezq Lubaga Hospital 0 8425 75423 53194 2026-09-26T10:41:40Z MalindeJeyR 11875 Converted References 75423 wikitext text/x-wiki '''Eddwaliro lya Uganda Martyrs' Hospital Lubaga''', erimanyiddwa ennyo nga '''Lubaga Hospital''', era nga lyasooka kuyitibwa '''Rubaga Hospital''', lya bwannannyini, eritakolera kufuna magoba, lya bantu bonna nga liri mu [[Kampala]], ekibuga ekikulu ekya [[Yuganda|Uganda]].<ref name="1R">{{Cite web |last=dorothy |date=2019-12-09 |title=Uganda Martyrs’ Hospital – Lubaga – UGANDA CATHOLIC MEDICAL BUREAU |url=https://www.ucmb.co.ug/hospital/uganda-martyrs-hospital-lubaga/ |access-date=2026-09-26 |language=en-US}}</ref> == Gye lisangibwa == Eddwaliro lino lisangibwa ku [[:en:Lubaga|kasozi Lubaga]], mu [[:en:Lubaga_Division|Divizoni y'e Lubaga]], mu bugwanjuba bwa Kampala. Liri kirommita nga 5.5 (ze mmayiro 3), okuva ku ddwaliro ekkulu erya [[Mulago National Specialised Hospital|Mulago National Referral Hospital]].<ref name="2R">{{Cite web |title=Google Maps |url=https://www.google.com/maps/dir/Lubaga+Hospital,+Mutesa+Rd,+Kampala/Mulago+Hospital,+Kampala/@0.3324112,32.5555064,14z/data=!4m14!4m13!1m5!1m1!1s0x177dbcb95a57c9af:0x56656c38af282afb!2m2!1d32.5525266!2d0.3042221!1m5!1m1!1s0x177dbb0f51509de1:0xea12334542674d8c!2m2!1d32.5761312!2d0.3380637!3e0?hl=en |access-date=2026-09-26 |website=Google Maps |language=en}}</ref> Era liri mmayiro 3 okuva mu kibuga wakati era [[:en:Central_business_district|Disitulikiti esingamu ebyobusuubuzi mu Uganda.]]<ref name="3R">{{Cite web |title=Google Maps |url=https://www.google.com/maps/dir/Amber+House+Ltd,+Speke+Rd,+Kampala/Lubaga+Hospital,+Mutesa+Rd,+Kampala/@0.3071695,32.5596565,14z/data=!4m14!4m13!1m5!1m1!1s0x177dbc8088ae51ed:0xda1acac01440f031!2m2!1d32.5820395!2d0.3135936!1m5!1m1!1s0x177dbcb95a57c9af:0x56656c38af282afb!2m2!1d32.5525266!2d0.3042221!3e0?hl=en |access-date=2026-09-26 |website=Google Maps |language=en}}</ref> Ennamba eddwaliro lya Lubaga Hospital kwe litudde ziri: 0°18'15.0"N, 32°33'10.0"E (Latitude:0.304167; Longitude:32.552778).<ref name="4R">{{Cite web |title=Google Maps |url=https://www.google.com/maps/place/0%C2%B018%2715.0%22N+32%C2%B033%2710.0%22E/@0.3034258,32.5528277,139m/data=!3m1!1e3!4m5!3m4!1s0x0:0x0!8m2!3d0.3041667!4d32.5527778?hl=en |access-date=2026-09-26 |website=Google Maps |language=en}}</ref> == Ebirikwatako == Lyatandikibwawo Ababiikira abaminsane aba Our Lady of Africa mu 1899. Kigambibwa nti ly'eddwaliro ly'Abakatoliki erisinga obukadde mu Uganda.<ref name="1R" /> Liri wansi W'[[:en:Roman_Catholic_Archdiocese_of_Kampala|essaza Ekkulu erya Kampala erya]] [[:en:Roman_Catholic_Archdiocese_of_Kampala|Eklezia Katolika]] era lirungamizibwa olukiiko olutwala ebyobulamu olwa Eklezia Katolika mu Uganda olwa Uganda Catholic Medical Bureau (UCMB). Eddwaliro lino likulemberwa bboodi erondebwa Ssaabasumba w'essaza Ekkulu erya Kampala. Eddwaliro lya Lubaga Hospital liddukanyizibwa ttiimu ey'enjawulo ekyusibwa bwe wabaawo obwetaavu. Lino era likola ng'eddwaliro eryeyambisibwa mu kusomesa abasawo naddala okuva ku ttendekero lya ''Lubaga Health Training Institution'' eririri ekinnya n'empindi.<ref name="1R" /> == Ebirala ebirikwatako == We bwatuukira mu Gwekkumineebiri, 2019, eddwaliro lino lyalina ebitanda by'abalwadde 274, nga lisinga kuimirirawo ku ssente ezisasulwa abalwadde (83.3 ku buli 100) ate[[:en:Government_of_Uganda|Gavumenti ya Uganda]] n'ereetayo 1.4 ku buli 100. Olwo eddwaliro lyennyini, oabantu ssekinnoomu abaliwa n'omuutemwa okuva mu Eklezia naddala Essaza Ekkulu erya Kampala, ne bikola omutemwa gwa bitundu 15.3 ku buli 100.<ref name="1R" /> Eddwaliro lya Lubaga Hospital lijjanjaba abalwadde abataweebwa bitanda 164,008 buli mwaka, bwe balwadde 450 buli lunaku,okuva ku Mmande okutuusa ku Ssande. Abalwadde 17,850 be baweebwa ebitanda ne bajjanjabirwa mu ddwaliro lino buli mwaka. Abaana 6,832 be bazaalibwa mu ddwaliro lino buli mwaka, ng'abakyala abalongoosebwa nga bazaala baweza ebitundu 25.6 ku buli 100. == Ebijuliziddwa == {{Reflist}} == Ebijuliziddwa okuva ebweru wa Wikipediya == * [https://web.archive.org/web/20181001170841/http://www.monitor.co.ug/News/National/Lubaga-hospital-to-fundraise--for-Neonatal-unit/-/688334/2537488/-/bh0j1q/-/index.html Rubaga Hospital To Fundraise for Neonatal Unit] * [https://web.archive.org/web/20221207070833/http://www.policyproject.com/pubs/SEImpact/uganda.pdf Lubaga Hospital belongs to the 11 biggest hospitals in Uganda in terms of workload] * [https://web.archive.org/web/20230516201730/http://www.ugandatravelguide.com/rubaga-hill.html Profile of Rubaga Hill] gwysdvy5n6e410ccvf48tzrntcjwqv4 Ekkanisa ya Uganda mu Buganda 0 8476 75439 72329 2026-09-26T10:44:18Z Little Vannie 11864 I have converted reference 75439 wikitext text/x-wiki [[File:St. Paul's Cathedral Namirembe 20160605.jpg|thumb|Ekanisa y’a Uganda]] [[File:Ariel View of Namirembe cathedral in Uganda.jpg|thumb|'''Ariel View eya Namirembe cathedral mu Uganda''']] Obulabirizi bw'ekkanisa ya Uganda ([[:en:Anglican_Communion|Anglican]]) mu Buganda bwebwo okusinga obuli mu [[:en:Central_Region,_Uganda|Masekkati ga Uganda]] era buli kitundu ku Bulabirizi obulala obw'[[:en:Church_of_Uganda|Ekkanisa ya Uganda]] obw'awamu. Obulabirizi bw'Ekkanisa ya Uganda obulala obuli mu Uganda kuliko obusangibwa mu[[:en:Anglican_dioceses_of_Eastern_Uganda|Buvanjuba bwa Uganda]], [[:en:Anglican_dioceses_of_Northern_Uganda|obw'omu Bukiikakkono bwa Uganda]], [[:en:Anglican_dioceses_of_Ankole_and_Kigezi|mu Bitundu bya Ankole ne Kigezi]], kw'ossa [[:en:Anglican_dioceses_of_Rwenzori|eky'e Rwenzori]]. == Obulabirizi bw'e Namirembe == Obukulembeze bw'Ekkanisa ya Anglican obwasooka okuzimbibwa mu kati ensi eziyitibwa Uganda, Kenya, ne Tanzania bwatuumibwa '''Diocese of Eastern Equatorial Africa''', obwatandikibwawo mu Gwomukaaga 1884. Omulabirizi w'Obulabirizi buno yali [[:en:James_Hannington|James Hannington]] ng'ekitebe ky'Obulabirizi obwo ekikulu kyali [[:en:Mombassa|Mombassa]] mu Kenya, kyokka Omulabirizi ono yattibwa nga 8 Ogwokubiri 1886. Omulabirizi owookusatu ow'Obulabirizi buno obwa Eastern Equatorial Africa yali [[:en:Alfred_Tucker|Alfred Tucker]] eyasalawo okusalamu Obulabirizi buno kubanga bwali bunene nnyo: Turker yasigala nga ye Mulabirizi wa Uganda, ate Kenya n'ebitundu eby'omu Bukiikakkono bwa Tanganyika ne bafuuka [[:en:Diocese_of_Mombasa|Obulabirizi bwa Mombasa]];<ref>Mung'ong'o, Phanuel L. &#x26; Matonya, Moses. "The Anglican Church of Tanzania", in Ian S. Markham, J. Barney Hawkins, IV, Justyn Terry, Leslie Nuñez Steffensen (eds) ''The Wiley-Blackwell Companion to the Anglican Communion'' </ref> nga kino kyassibwa mu nkola okuva mu 1898. Okutuusa mu 1926 lwe waatondebwawo [[:en:Diocese_of_Upper_Nile|Obulabirizi bwa Upper Nile]] nga bwetongola okuva ku Bulabirizi bwa '''Uganda.''' Obulabirizi bwa Uganda bwasooka kuba nga butwaliramu ebitundu bya [[:en:Uganda|Uganda]] byonna, [[:en:Rwanda|Rwanda]] ne [[:en:Burundi|Burundi]], wamu n'eggwanga lya Congo eryayitibwanga [[:en:Zaire|Zaire]]. Nga 1 Ogwomusanvu 1960, Obulabirizi bwa Uganda bwakutulwamu ne butondebwamu Obulabirizi obulala butaano (5) : Obumu ku bulabirizi obwatondebwawo bwe bwasigaza Omulabirizi eyaliwo era buno bwe Bulabirizi bw'e '''Namirembe''' (era eyali Omulabirizi w'Obulabirizi bwa Uganda yonna yafuuka Omulabirizi w'e Namirembe). Oluvannyuma lw'okutondawo Obulabirizi obupya obw'e Namirembe bwali butwalizaamu ebitundu bya East Buganda ne Busoga.<ref name="firstabp">{{Cite web |title=UKPressOnline |url=https://ukpressonline.co.uk/ |access-date=2026-09-26 |website=ukpressonline.co.uk}}</ref> Brown yalondebwa era mu 1961 n'afuuka [[:en:Archbishop_of_Uganda|Ssaabalabirizi wa province ya]] [[:en:Church_of_the_Province_of_Uganda_and_Ruanda-Urundi|Church of the Province of Uganda and Ruanda-Urundi]]. Kyokka enkola Ssaabalabirizi oyo mwe yalonderwa yakomezebwa mu 1977, olwo Omulabirizi wa Kampala n'afuuka Ssaabalabirizi eyawummula. Okuva mu 1890, n'enkyukakyuka zonna ezizze zibaawo mu Bulabirizi bw'e Namirembe, ekkanisa enkulu mu Bulabirizi buno ebadde Lutikko ya St&nbsp;Paul's Cathedral, eri ku [[:en:Namirembe|kasozi Namirembe]] mu [[:en:Kampala|Kampala]]. Lutikko eriwo kati ye yookutaano ku bizimbe bya [[:en:Namirembe_Cathedral|Lutikko]] ebizze bizimbibwa mu kifo kye kimu. === Abalabirizi b'Obulabirizi bwa Eastern Equatorial Africa === * 1884–1885: [[:en:James_Hannington|James Hannington]] * 1886–1888: [[:en:Henry_Parker_(bishop)|Henry Parker]] * 1890–''1899'' [[:en:Alfred_Tucker|Alfred Tucker]]<ref name="WDL">{{Cite web |url=http://www.wdl.org/en/item/9944/ |title=Archive copy |access-date=2022-12-11 |archive-date=2018-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180823141910/https://www.wdl.org/en/item/9944/ |url-status=dead }}</ref> === Abalabirizi b'Obulabirizi bwa Uganda === * ''1899''–1908: Alfred Tucker<ref name="WDL"/> * 1912–1934: [[:en:John_Willis_(bishop)|John Willis]] * 1934–1953: [[:en:Cyril_Stuart|Cyril Stuart]] ** 1947 – 1960 (ret.): [[:en:Aberi_Balya|Aberi Balya]], yali mumyuka wa Mulabirizi.<ref name="ECA57">{{Cite book |date=2026-07-19 |title=Clifford Phelps Morehouse |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Clifford_Phelps_Morehouse&oldid=1365040836 |language=en}}</ref> owa Tooro, Bunyoro, Ankole ne Kigezi<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.dacb.org/stories/uganda/balya_aberi.html |access-date=2022-12-11 |archive-date=2012-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510042747/http://dacb.org/stories/uganda/balya_aberi.html |url-status=dead }}</ref> ** 1951&#x2013;1960: Percy James "Jim" Brazier, yali mumyuka wa Mulabirizi wa Ruanda-Urundi (era oluvannyuma yafuuka [[:en:Bishop_of_Ruanda-Urundi|Omulabirizi wa Ruanda-Urundi]]; okuva nga 3 Ogwomunaana 1903 – 30 Ogwekkuminoogumu 1989;<ref>https://www.ukwhoswho.com/view/article/oupww/whoswho/U162301</ref> yafuuka omudinkoni nga 12&nbsp;Ogwomukaaga 1927<ref>{{Cite book |date=2026-09-06 |title=Church Times |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Church_Times&oldid=1373547294 |language=en}}</ref> n'ayawulibwa nga 3&nbsp;Ogwomukaaga 1928<ref>{{Cite web |title=n2:0009-658X - Search Results |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:0009-658X |access-date=2026-09-26 |website=search.worldcat.org}}</ref> ku mikolo egyakulemberwa [[:en:Cyril_Garbett|Cyril Garbett]] e [[:en:Southwark_Cathedral|\Southwark]]; Ebirayiro eby'obuweereza ebisembayo yabikuba nga 2 Ogwokubiri 1951 ku mukolo ogwakulemberwa [[:en:Geoffrey_Fisher|Geoffrey Fisher]] ([[:en:Archbishop_of_Canterbury|Canterbury]]) e [[:en:Westminster_Abbey|Westminster]])<ref>{{Cite web |title=UKPressOnline |url=https://ukpressonline.co.uk/ |access-date=2026-09-26 |website=ukpressonline.co.uk}}</ref> ** Mu Gwomukaaga 1952<ref>{{Cite web |title=UKPressOnline |url=https://ukpressonline.co.uk/ |access-date=2026-09-26 |website=ukpressonline.co.uk}}</ref> – 1960: [[:en:Festo_Lutaya|Festo Lutaya]], ayali aweerezzaako ng'omumyuka w'Omulabirizi (yafuuka Omulabirizi w'Obulabirizi bwa West&nbsp;Buganda eyasookera ddala) * 1953–''1960'' [[:en:Leslie_Brown_(bishop)|Leslie Brown]] ** Okuva nga 5 Ogwokutaano 1957 – 1960: [[:en:Kosiya_Shalita|Kosiya Shalita]], yali mumyuka wa Mulabirizi<ref name="areas">{{Cite web |title=UKPressOnline |url=https://ukpressonline.co.uk/ |access-date=2026-09-26 |website=ukpressonline.co.uk}}</ref> ** Okuva nga 1 Ogwokutaano – ''1 Ogwomusanvu 1960'': [[:en:Erica_Sabiti|Erica Sabiti]], yali mumyuka wa Mulabirizi<ref name="sabiti">{{Cite web |title=UKPressOnline |url=https://ukpressonline.co.uk/ |access-date=2026-09-26 |website=ukpressonline.co.uk}}</ref> Mu 1957, mu kwetegekera okukutulamu Obulabirizi bwa Uganda okufunamu Obulabirizi bwa mirundi etaano, Brown ye yakikulemberamu era ye yaliwo nga kalondoozi omukulu okulaba nti Obulabirizi obupya bunyweza emirandira gy'okulyowa Abakristaayo emyoyo.<ref name="areas" /> * Ruanda-Urundi baali badda dda wansi wa Brazier okuva mu 1951. * Okuva mu Gwokuna/Ogwokutaano 1957 n'okweyongerayo: Lutaya ye yali Omulabirizi wa West Buganda. * Okuva nga 5 Ogwokutaano 1957 n'okweyongerayo: Shalita, ye yali Omulabirizi wa Ankole-Kigezi (Ye Mu labirizi wa [[:en:Bishop_of_Ankole-Kigezi|Ankole-Kigezi]] eyasookera ddala) * Okuva nga 9 Ogwokutaano 1957 n'okweyongerayo: Brown ye yali Omulabirizi w'ebitundu bya ''East Buganda ne Busoga.'' * Okuva nga 16 Ogwokutaano 1957 – okutuusa nga 1 Ogwokutaano 1960: Balya yali mumyuka wa Mulabirizi mu Bulabirizi bw'e Toro-Bunyoro okutuusa lwe yawummula. * Okuva nga 1 Ogwokutaano 1960 n'okweyongerayo: Sabiti yasikira Balya mu Bulabirizi bwa Toro-Bunyoro-Mboga (ye n'afuuka Omulabirizi w'Obulabirizi bwa [[:en:Anglican_dioceses_of_Rwenzori|Rwenzori]] eyasookera ddala)<ref name="sabiti" /> === Abalabirizi ba Namirembe === * ''1960'' – 21 Ogwekkuminoogumu 1965 (lwe yawummula.):<ref name="nsubuga">https://www.ukpressonline.co.uk/ukpressonline/view/pagview/ChTm_1965_10_29_011</ref> Leslie Brown, yali Ssaabalabirizi wa Uganda, Rwanda ne Burundi. * Okuva nga 21 Ogwekkuminoogumu 1965<ref name="nsubuga" /> – 1985: [[:en:Dunstan_Nsubuga|Dunstan Nsubuga]], ye Muddugavu eyasooka okufuuka Omulabirizi mu Bulabirizi buno (yali aweerezzaako ng'omumyuka w'Omulabirizi okuva mu 1964)<ref>https://www.ukpressonline.co.uk/ukpressonline/view/pagview/ChTm_1965_01_01_016</ref> * Okuva mu 1985–1994: [[:en:Misaeri_Kauma|Misaeri Kauma]] (yali aweerezzaako ng'omumyuka w'Omulabirizi wakati wa 1975 ne 1985)<ref name="kauma">https://dacb.org/stories/uganda/kauma-misaeri/</ref> * Okuva mu 1994–2009: Samuel Ssekkadde * Okuva mu 2009 okutuusa leero: [[:en:Kityo_Luwalira|Kityo Luwalira]] (Yatuuzibwa ku Bulabirizi bwa Namirembe nga 31 Ogwokutaano 2009) == Obulabirizi bwa West Buganda == Obumu ku Bulabirizi obwatondebwawo mu 1960 nga buggibwa mu Bulabirizi bwa Uganda bwe bwa '''West Buganda'''. Lutaya ye Mulabirizi eyasooka mu bwa West Buganda; era mu 1964, yakyusa ekitebe ky'Obulabirizi okuva e [[Masaka]] n'abuzza gye bamuzaala e [[:en:Mityana|Mityana]],nga kino kyavaako Abakristaayo b'e Buddu ''okwesala akajegere''. <ref>"The Church in the Emerging Republic, 1960–1971" in David Zac Niringiye, ''The Church in the World: A Historical-Ecclesiological Study of the Church of Uganda with Particular Reference to Post-Independence Uganda, 1962–1992'' (Carlisle: Langham, 2016) 978-1-78368-119-8 (p. 176)</ref> Akakuubagano kano kaatwala ekiseera era kaaleetawo akasoobo mu kutuuza Tomusange ku ky'Omulabirizi w'Obulabirizi bwe bumu okutuusa lwe yatuuzibwa mu Gwomwenda 1966. <ref>https://www.ukpressonline.co.uk/ukpressonline/view/pagview/ChTm_1966_09_09_001</ref><ref>https://www.ukpressonline.co.uk/ukpressonline/view/pagview/ChTm_1966_09_16_017</ref> Lutikko y'Obulabirizi bwa West Buganda ebadde [[:en:St_Paul's_Cathedral,_Kako|St Paul's Cathedral, Kako]] (esangibwa e Masaka) ng'ebaddewo okuva ku ntandikwa y'emyaka gya 1970.<ref>"Returning to Uganda" in Christopher Senyonjo, ''In Defense of All God’s Children: The Life and Ministry of Bishop'' (New York: Morehouse, 2016) 978-0-81923-244-1 (p. 23)</ref> === Abalabirizi ba West Buganda === * Okuva mu 1960–1965 (lwe yawummula.): [[:en:Festo_Lutaya|Festo Lutaya]]<ref>"No Longer Bishop", in ''The Living Church, Volume 151'' (19 July 1965, p. 5)</ref> * Okuva mu 1965<ref>https://www.ukpressonline.co.uk/ukpressonline/view/pagview/ChTm_1966_01_14_017</ref>&#x2013;?: [[:en:Stephen_Tomusange|Stephen Tomusange]] (eyali aweerezzaako ng'omumyuka w'[[:en:Bishop_on_the_Upper_Nile|Omulabirizi wa Upper Nile]]) naye yafuuka Omulabirizi wa West Buganda. * Nga 1986 tannatuuka ne nga <ref>https://www.ukpressonline.co.uk/ukpressonline/view/pagview/ChTm_1986_08_29_003</ref> 2001 tannatuuka, waaliwo:<ref>https://www.ukpressonline.co.uk/ukpressonline/view/pagview/ChTm_2001_03_09_002</ref> [[:en:Christopher_Senyonjo|Christopher Senyonjo]] * [[:en:Samuel_Ssemakula|Samuel Ssemakula]] * Okuva nga 23 Ogwoluberyeberye 2011<ref>https://ugandaradionetwork.com/story/requiem-mass-for-bishop-makumbi-underway-in-masaka</ref> – okutuusa nga 31 Ogwokutaano 2015 (lwe yafa.):<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.observer.ug/lifestyle/sizzling-faith/38252-bishop-makumbi-goes-to-rest-at-52 |access-date=2022-12-11 |archive-date=2022-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221211075005/https://www.observer.ug/lifestyle/sizzling-faith/38252-bishop-makumbi-goes-to-rest-at-52 |url-status=dead }}</ref> [[:en:Godfrey_Makumbi|Godfrey Makumbi]] * Okuva nga 28 Ogwomunaana 2016 okutuusa leero: [[:en:Henry_Katumba_Tamale|Henry Katumba Tamale]] ye Mubalabirizi wa West Buganda. == Obulabirizi bwa Kampala == Buno bwatandikibwawo mu 1972 nga bukutulwa ku Bulabirizi bwa Namirembe,<ref>"Chronology of the Creation of Dioceses, 1960–1992" in Niringiye, ''The Church in the World'' (p. 398)</ref> era Omulabirizi wa Kampala abaddenga Ssaabalabirizi w'Ekkanisa ya Uganda. (Kitegeeza nti mu kiti ky'Obulabirizi buno obwa Kampala, Ssaabalabirizi aba ayitibwa 'Mulabirizi' so si 'Ssaabalabirizi'.) Olw'emirimu emingi Ssaabalabirizi gy'aba alina okukola mu Uganda yonna babaddenga bamulondera Omulabirizi omubeezi/ omumyuka wa we ku ky'Obulabirizi bwa Kampala: nga Lutikko y'Obulabirizi buno ye [[:en:All_Saints'_Cathedral,_Kampala|All&nbsp;Saints]] on esangibwa ku kasozi [[:en:Nakasero|Nakasero]] mu [[Kampala]]<nowiki/>wakati. === Abalabirizi, abamyuka ba Bassaabalabirizi mu Bulabirizi bwa Kampala === Bano kuliko:<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://dioceseofkampala.com/History.html |access-date=2022-12-11 |archive-date=2019-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191103171228/https://dioceseofkampala.com/History.html |url-status=dead }}</ref> * Okuva mu 1983&#x2013;1997: yali [[:en:Lucas_Gonahasa|Lucas Gonahasa]] (eyali aweerezzaako ng'omumyuka w'Omulabirizi owa [[:en:Assistant_Bishop_of_Bukedi|Bukedi]]) * Okuva mu 1997<ref>https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1132371/kampala-bishop</ref> – 2004 (lwe yawummula):<ref name="zn">https://www.anglicannews.org/news/2004/08/provincial-secretary-and-cms-official-named-new-bishops-in-uganda.aspx</ref> yali [[Eliphaz Maari]] * Okuva nga 30 Ogwoluberyeberye 2005<ref name="zn" /> okutuusa lwe yawummula mu Gwomukaaga 2012 <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://observer.ug/news-headlines/16871-bishop-niringiye-to-retire-7-years-early |access-date=2022-12-11 |archive-date=2022-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221211075007/https://observer.ug/news-headlines/16871-bishop-niringiye-to-retire-7-years-early |url-status=dead }}</ref> yali [[:en:Zac_Niringiye|Zac Niringiye]] * Okuva nga 10 Ogwekkumineebiri 2006 – yali David Sebuhinja,<ref name="charge">{{Cite web |title=Archive copy |url=https://churchofuganda.org/articles/237 |access-date=2022-12-11 |archive-date=2020-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200218221911/https://churchofuganda.org/articles/237 |url-status=dead }}</ref> * Okuva nga 2 Ogwomwenda 2007 – yali [[:en:John_Guernsey|John Guernsey]], ono kati ye Mulabirizi wa Abakristaayo ababeera mu Amerika (USA)<ref name="charge" /> * Okuva mu 2014&#x2013; okutuusa leero, abadde: [[:en:Hannington_Mutebi|Hannington Mutebi]] == Obulabirizi bw'e Mityana == Obulabirizi bw'e Mityana bwakutulwa ku bwa West Buganda era bwatongozebwa nga 22 Ogwokutaano 1977, ng'ekitebe kyabwo ekikulu kiri ku Lutikko ya [[:en:St_Andrew's_Cathedral,_Namukozi|St Andrew's Cathedral, Namukozi]].<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.mityanadiocese.org/index.php |access-date=2022-12-11 |archive-date=2021-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210228034124/http://mityanadiocese.org/index.php |url-status=dead }}</ref> === Abalabirizi ba Mityana === * Okuva mu 1977 – 1989: yali Yokana Mukasa * * Okuva nga 22 Ogwoluberyeberye 1989<ref name="bukenya">https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1088154/mityana-bishop</ref> yali [[:en:Wilson_Mutebi|Wilson Mutebi]] * Okuva mu Gwoluberyeberye 2002<ref name="bukenya" /> – 2008: yali [[:en:Dunstan_Bukenya|Dunstan Bukenya]]<ref name="bpmit">{{Cite web |title=Mityana Diocese — The Bishop |url=http://www.mityanadiocese.org/index.php/the-bishop |access-date=2022-12-11 |archive-date=2021-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210228030114/http://mityanadiocese.org/index.php/the-bishop |url-status=dead }}</ref> * Okuva nga 26 Ogwekkumi 2008 – 2020: yali [[:en:Stephen_Kaziimba|Stephen Kaziimba]]<ref name="bpmit" /> (Oluvannyuma eyalondebwa okufuuka Ssaabalabirizi w'ekkanisa ya Uganda era Omulabirizi wa w'Obulabirizi bwa Kampala)<ref>https://www.anglicannews.org/news/2019/08/bishop-of-mityana-stephen-kaziimba-elected-to-serve-as-next-archbishop-of-uganda.aspx</ref> * Okuva nga 2 Ogwokubiri 2020 okutuusa leero:<ref>https://ugandaradionetwork.net/a/story/new-mityana-bishop-bukomeko-installed</ref> Omulabirizi w'e Mityana ye[[:en:James_Bukomeko|James Bukomeko]]<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.mityanadiocese.org/index.php/the-bishop |access-date=2022-12-11 |archive-date=2021-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210228030114/http://mityanadiocese.org/index.php/the-bishop |url-status=dead }}</ref> == Obulabirizi bw'e Mukono == Obulabirizi bw'e Mukono bwakutulwa ku bw'e Namirembe mu 1983, Mpalanyi-Nkoyoyo, eyali aweerezzaako ng'omumyuka w'Omulabirizi w'e Namirembe, bwe yalondebwa okufuuka Omulabirizi wa Mukono era eyasookera ddala. Ekkanisa y'e Mukono enkulu ye Lutikko ya[[:en:Saints_Andrew_and_Philip_Cathedral,_Mukono|Saints Andrew &#x26; Philip Cathedral, Mukono]]. === Abalabirizi ba Mukono === * 1983 – 1995: [[:en:Livingstone_Mpalanyi_Nkoyoyo|Livingstone Mpalanyi Nkoyoyo]] (yali aweerezzaako ng'omumyuka w'Omulabirizi mu Bulabirizi bw'e Namirembe;<ref>https://www.anglicannews.org/news/2018/01/death-announced-of-former-primate-of-uganda-archbishop-livingstone-mpalanyi-nkoyoyo.aspx</ref> Oluvannyuma yafuuka SSaabalabirizi w'Ekkanisa ya Uganda) * Okuva mu Gwekkuminoogumu 1995<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.greateducatorsug.org/senyimba.html |access-date=2022-12-11 |archive-date=2020-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200212052829/http://greateducatorsug.org/senyimba.html |url-status=dead }}</ref> – Gwomukaaga 2002 (lwe yawummula):<ref name="mukono">https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1061484/mukono-bishop</ref>yali [[:en:Michael_Senyimba|Michael Senyimba]] * Okuva nga 30 Ogwomukaaga 2002<ref name="mukono" /> okutuusa mu Gwomwenda 2010 (lwe yawummula):<ref>https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1282487/bishop-paul-luzinda-retires</ref> yali [[:en:Paul_Luzinda|Paul Luzinda]] * Okuva nga 19 Ogwomwenda 2010 okutuusa leero: ye [[:en:James_Ssebaggala|James William Ssebaggala]] == Obulabirizi bwa Luweero == Buno nabwo bwakutulwa okuva ku Bulabirizi bw'e Namirembe mu 1991,<ref name="bugimbi">https://ugandaradionetwork.net/story/bishop-bugimbi-burial-for-monday</ref> nga lutikko yaabwo eyitibwa [[:en:St_Mark's_Cathedral,_Luweero|St&nbsp;Mark's, Luweero]]. === Abalabirizi ba Luweero === * Okuva nga 8 Ogwekkumineebiri 1991<ref name="kauma" /> – 1996: yali [[:en:Mesusera_Bugimbi|Mesusera Bugimbi]] * Okuva mu 1996–2015: yali [[:en:Evans_Mukasa|Evans Mukasa]] * Okuva nga 17 Ogwokutaano 2015<ref>https://www.anglicannews.org/news/2015/01/two-new-bishops-for-the-church-of-uganda.aspx</ref> – okutuuusa leero ye [[:en:Eridard_Nsubuga|Eridard Nsubuga]] == Obulabirizi bwa Central Buganda == Obulabirizi bwa Central Buganda bwatondebwawo mu 1995, nga bukutulwa ku bwa West Buganda. Lutikko y'Obulabirizi buno ye St&nbsp;John's Kasaka.<ref name="cbug">{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.centralbuganda.com/historical-background.html |access-date=2022-12-11 |archive-date=2019-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191104184047/https://www.centralbuganda.com/historical-background.html |url-status=dead }}</ref> === Abalabirizi ba Central Buganda === * Okuva mu 1995–2001: yali [[:en:George_Sinabulya|George Sinabulya]]<ref name="cbug"/> * Okuva mu 2001–2016: [[:en:Jackson_Matovu|Jackson Matovu]]<ref name="cbug" /> * Okuva nga 29 Ogwoluberyeberye 2017 okutuusa leero ye [[:en:Micheal_Lubowa|Micheal Lubowa]]<ref>[https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1442200/consecration-central-buganda-bishop New Vision — Consecration of Central Buganda Bishop to go on]</ref> == Laba na bino == * [[:en:Anglican_dioceses_of_Ankole_and_Kigezi|Anglican dioceses of Ankole and Kigezi]] * [[:en:Anglican_dioceses_of_Eastern_Uganda|Anglican dioceses of Eastern Uganda]] * [[:en:Anglican_dioceses_of_Northern_Uganda|Anglican dioceses of Northern Uganda]] * [[:en:Anglican_dioceses_of_Rwenzori|Anglican dioceses of Rwenzori]] * [[:en:List_of_Roman_Catholic_dioceses_in_Uganda|List of Roman Catholic dioceses in Uganda]] == Ebijuliziddwa == <references /> {{Church of Uganda}} [[Category:Buganda]] [[Category:Eddiini mu Buganda]] 9f6326uqhbppwl5h3ahqzt4ntnoxydj Chatham County, Georgia 0 8664 75357 54700 2026-09-26T10:22:49Z Elaju 11867 added a citation #WUCBU26 75357 wikitext text/x-wiki {{Databox}} [[File:Map_of_Georgia_highlighting_Chatham County.svg|thumb|235x235px|'''Chatham County, Georgia''']] [[File:Georgia in United States.svg|thumb|197x197px|Georgia munda mu [[United States of Amerika]]]] '''Chatham County, Georgia''' ye ssaza erisangibwa mu ssaza ly’e [[Georgia]] mu nsi ya [[United States of America]].<ref>{{Cite web |title=Chatham County, Georgia {{!}} Home Page |url=https://www.chathamcountyga.gov/ |access-date=2026-09-26 |website=www.chathamcountyga.gov}}</ref> {{Amagombolola g’e Georgia}} [[Category:Amagombolola g’e Georgia]] [[Category:Georgia, United States]] [[Category:Ebifo ebisangibwa mu Georgia]] [[Category:Georgia]] sldjsvlv5bcowltjpzsz45h1zm9tbdm Jeff Davis County,Texas 0 8869 75339 27904 2026-09-26T10:13:04Z Mmukwa59 9008 added citation 75339 wikitext text/x-wiki [[File:Texas in United States.svg|thumb|197x197px|Texas munda mu [[United States of Amerika]]]] '''Jeff Davis County,Texas''' ye ssaza erisangibwa mu ssaza ly’e [[Texas]] mu nsi ya [[United States of America]].<ref>{{Cite web |title=Jeff Davis County, Texas |url=https://www.jeffdaviscounty.texas.gov/ |access-date=2026-09-26 |website=www.jeffdaviscounty.texas.gov}}</ref> {{Amagombolola g’e Texas}} [[Category:Amagombolola g’e Texas]] [[Category:Texas, United States]] [[Category:Ebifo ebisangibwa mu Texas]] [[Category:Texas]] [[Category:Add maps later]] pbq38kmir4vwdggcxjorud7p63ep5k7 Casey County, Kentucky 0 9251 75460 54617 2026-09-26T10:48:06Z Shaggie Katniss 11851 added a citation 75460 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Casey County, Kentucky''' ye ssaza erisangibwa mu ssaza ly’e [[Kentucky]] mu nsi ya [[United States of America]].<ref>{{Cite web |title=Explore Census Data |url=https://data.census.gov/profile/Casey_County,_Kentucky?g=050XX00US21045 |access-date=2026-09-26 |website=data.census.gov}}</ref> {{Amagombolola g’e Kentucky}} [[Category:Amagombolola g’e Kentucky]] [[Category:Kentucky, United States]] [[Category:Ebifo ebisangibwa mu Kentucky]] [[Category:Kentucky]] [[Category:Add maps later]] 3y43rd37l4i14xae0tfyogyycyvgdb5 Washington County, Missouri 0 9462 75451 28864 2026-09-26T10:45:43Z Elaju 11867 added a citation #WUCBU26 75451 wikitext text/x-wiki [[File:Missouri in United States.svg|thumb|197x197px|Missouri munda mu [[United States of Amerika]]]] '''Washington County, Missouri''' ye ssaza erisangibwa mu ssaza ly’e [[Missouri]] mu nsi ya [[United States of America]].<ref>{{Cite web |title=Washington County Missouri Government - Potosi, MO |url=https://www.washingtoncountymo.us/ |access-date=2026-09-26 |website=Washington County, Missouri |language=en-US}}</ref> {{Amagombolola g’e Missouri}} [[Category:Amagombolola g’e Missouri]] [[Category:Missouri, United States]] [[Category:Ebifo ebisangibwa mu Missouri]] [[Category:Missouri]] [[Category:Add maps later]] 4i9wzblhq9o0fx1moh1hnm3rg56h8wa Agnes Namyalo 0 9622 75394 68321 2026-09-26T10:35:01Z Edith bae 11859 i have removed the external link 75394 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''Agnes Namyalo''', oba '''Agnes Mayanja Namyalo''', ng'ebiseera ebimu bamuyita '''Agnes Mayanja''', (yazaalibwa nga 1975),[[Munnayuganda]] akola mu bbanka, era nga y'omu ku bakungu abali ku kakiiko akakulu ng'era y'akulira bbanka ya KCB Bank Uganda Limited, okuviira ddala mu mwezi ogw'okusatu mu mwaka gwa 2021.<ref name="1R">The Independent Uganda (19 March 2021). [https://www.independent.co.ug/namyalo-mayanja-appointed-executive-director-kcb-bank-uganda/ "Namyalo Mayanja appointed Executive Director KCB Bank Uganda"]. ''[[:en:The_Independent_(Uganda)|The Independent (Uganda]])''. Kampala. Retrieved 21 March 2021.</ref> [[Category:Articles with hCards]] [[Category:Abantu abalamu]] [[Category:Abaganda]] [[Category:Abazaalwa mu 1970]] [[Category:Bannayuganda abakozi mu bbanka]] [[Category:Abaasomerako ku Makerere University]] [[Category:Abantu abasibuka mu Masekkati ga Uganda]] [[Category:Bannayuganda abakazi abakulira bizinensi]] [[Category:Bannayuganda abakyala abakulira bizinensi]] [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] == Ebyafaayo n'okusoma kwe == Yazaalibwa mu massekati ga Uganda mu myaka gya 1970, nga yasomera ku masomero ga pulayimale ne siniya ag'abulijjo, nga tanagenda ku ssetendekero w'e [[Makerere University, Uganda|Makerere]] yunivasite ya gavumenti esinga obunene n'obukadde mu Uganda. Yatikkirwa ddiguli mu by'amawulire okuva eyo. Diguli ye ey'okubiri yali y'akuddukanya bya bizinensi nga yagifunira ku Heriot-Watt University Business School, mu kibuga Edinburgh, eky'eggwanga lya Scotland mu United Kingdom. Namyalo amalirizza emisomo egy'ekikugu egy'enjawulo mu kunoonyereza n'okugonjoola ebibeera bireese kiremya mu kampuni wamu n'amabanja. Yasoma emisomo gy'obukulembeze ez'ekikugu ez'enjawulo ku ttendekero lya Strathmore Business School.<ref name="1R" /><ref name="2R">Samuel Muhimba (19 March 2021). [https://nilepost.co.ug/2021/03/19/agnes-mayanja-named-executive-director-at-kcb-bank-in-uganda/ "Agnes Mayanja named executive director at KCB bank in Uganda"]. Kampala: Nile Post Uganda. Retrieved 21 March 2021.</ref> == Emirimu gye == Yatandika okukolera mu bbanka okuviira ddala mu mwaka gwa 1999, nga yeeyali akulira okuwola mu bbanka ya [[DFCU Bank]]. Yeeyongerayo mu bifo by'awagulu okwali okubeera avunaanyizibwa ku by'amabanja, okukulira eby'enkulakulana wamu n'okubeera kalabaalaba w'ebitongole ebitereka ssente, n'okukulira abavunaanyizibwa ku kulwanyisa ebireeta kiremya n'okugondera amateeka. Mu kiseera mwe yaweebwa omulimu mu KCB Uganda, yeeyali akola ng'akulira abalwanyisa kiremya mu DFCU Bank. Yali mmemba w'akakiiko akaddukanya bbanka ya DFCU okuviira ddala mu mwaka gwa 2006.<ref name="1R" /><ref name="2R" /><ref name="3R">Daily Monitor (19 March 2021). [https://www.monitor.co.ug/uganda/business/finance/kcb-bank-uganda-gets-new-executive-director-3328688 "KCB bank Uganda gets new executive director"]. [[:en:Daily_Monitor|''Daily Monitor''.]] Kampala. Retrieved 21 March 2021.</ref> Mu mulimu gwe omupya ng'akulira KCB Uganda, nga ye mumyuka w'akulira kampuni mu by'okutuukiriza ebiruubirirwa ebibeera bitegekeddwa okutuukibwako.<ref name="3R" /> Akola ng'omu ku bali ku kakiiko akakulu akaliko abantu omwenda abali ku boodi y'abaddukanya bbanka eno.<ref name="4R">KCB Uganda (21 March 2021). [https://web.archive.org/web/20221014095341/https://ug.kcbgroup.com/about-us/our-leaders#bod-7 "About Us: Our Leaders: Board of Directors: Agnes Mayanja Namyalo, Executive Director".] Kampala, Uganda: [[:en:KCB_Bank_Uganda_Limited|KCB Bank Uganda Limited]]. Archived from [https://ug.kcbgroup.com/about-us/our-leaders#bod-7 the original] on 14 October 2022. Retrieved 21 March 2021</ref> Kigambibwa okubeera ng'alina obukugu mu by'okukwasaganya n'okugonjoola kiremya mu kkampuni, okulaba ng'emirimu gitambula bulungi n'okukulaakulanya bizinensi".<ref name="5R">Frank (20 March 2021). [https://africaincmag.com/2021/03/20/namyalo-mayanja-appointed-executive-director-kcb-bank-uganda/ "Namyalo Mayanja appointed Executive Director, KCB Bank Uganda"]. Nairobi, Kenya: Africa Inc. Magazine. Retrieved 21 March 2021.</ref> == Laba ne == * KCB Group * Banking in Uganda * List of banks in Uganda == Ebijuliziddwa == <references /> == Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia == * Omutimbagano gwa KCB Uganda Limited * [https://web.archive.org/web/20210421071441/https://www.busiweek.com/kcb-bank-uganda-appoints-new-executive-director/ KCB Bank Uganda eronze agikulira omuggya] gkvofvcnnjagwn98jlh3rnx6ocpup8h Daisy Ejang 0 9656 75456 70727 2026-09-26T10:46:15Z Hope252 11877 converted refrences 75456 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Daisy Ejang''' Munnayuganda omuyimbi era yatuuka ku mutendera ogusembayo mu mpaka za Tusker Project Fame ez'omulundi ogw'omukaaga. .<ref>{{Cite web |title=Daisy Ejang: I was almost aborted! {{!}} The Star |url=http://www.the-star.co.ke:8080/news/daisy-ejang-i-was-almost-aborted |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208064658/http://www.the-star.co.ke:8080/news/daisy-ejang-i-was-almost-aborted |archive-date=2015-12-08 |access-date=2026-09-26 |website=www.the-star.co.ke |language=en}}</ref> Afulumizza ennyimba eziwerako nga, "Shuga" (lw'eyayimba ne [[:en:Levixone|Levixone]]), "Yawa De", "Eyes On Me", "Incredible", "Love You Lord", "Fire" ne "Teko". Yakolagana n'omuyimbi [[:en:Prince_Kudakwashe_Musarurwa|Prince Kudakwashe Musarurwa]] mu luyimba lwe olwa "I Must Stick with You".<ref>{{Cite news |title=Zimbabwe: Musarurwa Relishes Debut UK Tour |url=http://allafrica.com/stories/201510150029.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20151208053228/http://allafrica.com/stories/201510150029.html |archive-date=2015-12-08 |access-date=2026-09-26 |work=allAfrica.com |language=en}}</ref> Era yakolagana n'abayimbi abakazi ab'enjawulo ku luyimba oluyitibwa ''Sunday''. == Laba ne == * [[:en:Undercover_Brothers_Ug|Undercover Brothers Ug]] == Ebijuliziddwa == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Ejang, Daisy}} [[Category:Abantu Abalamu]] [[Category:Bannayuganda abakyala abayimbi abek'yasa kya makumi abiri mwe kimu]] [[Category:Ebiwandiiko ebimpi ebikwata ku bayimbi b'omu Afirika.]] o7so39isz2axge7hmasfhq61qcx1smk Diana Angwech 0 9672 75440 69945 2026-09-26T10:44:21Z Elaju 11867 converted references, removed external links #WUCBU26 75440 wikitext text/x-wiki {{Databox}}  [[Category:Articles with hCards]] [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] [[Category:Bannamateeka ba Uganda]] '''Diana Angwech''' [[:en:Ugandan|Munnayuganda]] munnamateeka era aweereza nga Omumyuka wa Pulezidenti w'ekibiina ky'abannamateka ekya [[:en:Uganda_Law_Society|Uganda Law Society]] okuva mu Gwomwenda 2020. == Emisomo gye == Angwech yafuna Diguli esooka mu Mateeka eya [[:en:Bachelor_of_Laws|Bachelor of Laws]] okuva ku [[:en:Makerere_University|Yunivasite y'e Makerere]].<ref name="ceo">{{Cite web |last=Africa |first=CEO East |date=2020-09-14 |title=ALL FEMALE: Meet Four Ladies Heading the Incoming Uganda Law Society Executive Committee {{!}} CEO East Africa |url=https://www.ceo.co.ug/all-female-meet-four-ladies-heading-the-incoming-uganda-law-society-executive-committee/ |access-date=2026-09-26 |language=en-US}}</ref> == Emirimu gye == Angwech yatandika emirimu gye egy'obwannamateeka mu Kkampuni y'abannamateeka ekya ROK advocates. Oluvanyuma yakola nga munnamateeka wa [[:en:International_Justice_Mission|International Justice Mission]] okumala emyaka egikunukkiriza mu etaano, mu kaseera kano akola nga Maneja akwasaganya eby'enkulakulana mu kampuni ya Shonubi Musoke & Co. Advocates.<ref name="pulitzer">{{Cite web |title=For Widows, Life After Loss |url=https://pulitzercenter.org/stories/widows-life-after-loss |access-date=2026-09-26 |website=Pulitzer Center |language=en}}</ref><ref name="monitor">{{Cite web |date=2021-01-06 |title=Angwech fostering careers, saving marriages through fora |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/full-woman/angwech-fostering-careers-saving-marriages-through-fora--1771910 |access-date=2026-09-26 |website=Monitor |language=en}}</ref> Mu Gwomwenda 2020, Diana Angwech yalondebwa mu kifo ky'amyuka Pulezidenti w'ekibiina kya'abannamateeka ekya [[:en:Uganda_Law_Society|Uganda Law Society]] (ULS) nga y'adda mu bigere bya [[:en:Pheona_Wall|Phoena Wall]], eyali alondeddwa ku bwa Pulezidenti wa ULS.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://perilofafrica.com/2020/09/ntvuganda-has-added-uls-gets-first.html |access-date=2023-03-20 |archive-date=2023-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230320113702/https://perilofafrica.com/2020/09/ntvuganda-has-added-uls-gets-first.html |url-status=dead }}</ref><ref name="observer">{{Cite web |last=URN |date=2020-09-13 |title=Women take over Uganda Law Society leadership |url=https://observer.ug/news/pheona-nabasa-elected-uganda-law-society-president/ |access-date=2026-09-26 |website=The Observer Media Ltd |language=en-US}}</ref> Era akola nga Sentebe w'akakiiko ka k'abannamateeka abato wansi w'akakiiko k'abakulu ab'atwala ekibiina ky'abannamateeka ekya ULS wamu n'akakiiko k'abannamateeka abato wansi wa East Africa Law Society.<ref name="bar">{{Cite web |title=Archive copy |url=https://afribar-conferences.org/speaker/diana-angwech/ |access-date=2023-03-20 |archive-date=2023-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230320132218/https://afribar-conferences.org/speaker/diana-angwech/ |url-status=dead }}</ref> Angwech ye sentebe era omutandisi wa pulogulaamu ya Alabaster Mentorship Program.<ref name="glim">{{Cite web |title=Archive copy |url=https://glimug.com/i-believe-women-have-a-foundational-role-to-play-in-building-families-institutions-and-nations-diana-angwech-uls-vice-president/ |access-date=2023-03-20 |archive-date=2023-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230320113701/https://glimug.com/i-believe-women-have-a-foundational-role-to-play-in-building-families-institutions-and-nations-diana-angwech-uls-vice-president/ |url-status=dead }}</ref> Ye sentebe w'ekitongole ky'obwannanyini ekya Abide Family Centre eky'atandikibwawo okutumbula eby'obulamu mu famire ekisangibwa mu [[:en:Jinja,_Uganda|Jinja, Uganda]].<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.abidefamilycenter.org/our-team |access-date=2023-03-20 |archive-date=2023-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230320113701/https://www.abidefamilycenter.org/our-team |url-status=dead }}</ref> == Ebijuliziddwamu == {{Reflist|30em}} {{DEFAULTSORT:Angwech, Diana}}   2i8flhc2zra05ypwyrk2n29habjk7fq Evangeline Barongo 0 9713 75374 31613 2026-09-26T10:30:40Z Wiki.lukron 11854 removed link and converted references 75374 wikitext text/x-wiki   '''Evangeline Barongo''' [[:en:Uganda|Munnayuganda]], muwandiisi w'akatabo k'abaana aka [[:en:Children's_literature|children's literature]]. Barongo ye mutandisi w'ekitongole kya Uganda Children’s Writers and Illustrators Association (UCWIA), omukutu oguleeta awamu abawandiisi b'obutabo bw'abaana, abakwasaganya etterekero ly'obutabo, abasomesa, ab'abfulumya obutabo n'abatunzi b'obutabo.<ref name="new-vis-ion">https://www.newvision.co.ug/news/614340-Kobs-eye-Super-8-fifth-straight-win.html</ref> Mmemba mu kibiina kya Reading Association of Uganda (RAU), Uganda Library and Information Association ne [[:en:International_Board_on_Books_for_Young_People|International Board on Books for Young People]] (IBBY) Uganda chapter eky'atandikibwawo mu 2004.<ref name="storiewerf">{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.storiewerf.co.za/nuusbrokkies/br_1104_ibby_africa.htm |access-date=2023-03-22 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304034737/http://www.storiewerf.co.za/nuusbrokkies/br_1104_ibby_africa.htm |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.ibby.org/ibby-worldwide/index.php?id=460</ref><ref name="Scarecrow">https://books.google.com/books?id=_US3DzLs_OwC&q=Evangeline+Barongo&pg=PA165</ref> Aweereza ku kakiiko ka [[:en:National_Book_Trust_of_Uganda|National Book Trust of Uganda]] okuva lw'ekyatandikibwawo mu 1997.<ref name="observer">{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.observer.ug/index.php?option=com_content&view=article&id=18104:-author-barongos-love-for-children&catid=85:education |access-date=2023-03-22 |archive-date=2023-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322062501/https://www.observer.ug/index.php?option=com_content&view=article&id=18104:-author-barongos-love-for-children&catid=85:education |url-status=dead }}</ref> == Obuto bwe n'emisomo gye == Yasoma era n'atendekebwa ng'omusawo w'abaana era yakola omwaka gumu mu Bungereza oluvanyuma lw'okumaliriza essomo lye erya [[:en:Developmental_psychology|children's psychology]]. Oluvanyuma yafuna [[:en:Diploma|Dipuloma]] mu [[:en:Library_Science|Library Science]] okuva mu [[:en:Bayero_University_Kano|Bayero University Kano]] mu [[:en:Nigeria|Nigeria]] nga tannafuuka mukuumi w'ebitabo ku Yunivasite. Yakomawo mu Uganda mu 1986 okukola n'akakiiko k'abakuumi b'ebitabo aka Uganda Public Libraries Board ng'abwaddukanya etterekero ly'ebitabo by'abaana mu [[:en:Kampala|Kampala]]. Mu 1991, Barongo yawangula sikaala ey'emyezi ebiri ku [[:en:International_Youth_Library|International Youth Library]] mu [[:en:Munich|Munich]].<ref name="observer"/> == Ebitabo by'eyawandiika == Barongo akoze ku pulojekiti z'abaana mu [[:en:Sweden|Sweden]], [[:en:South_Africa|South Africa]], ne mu [[:en:United_States|United States]]. Awandiika olungereza n'olulimi lwa nnyina [[:en:Runyoro|Olunyoro]]. Obutabo bwe butundibwa mu mawanga g'Ebulaaya era bumuwanguzza Awaadi eziwerako nga mwemuli ey'omuwandiisi w'omwaka eya NABOTU author of the year mu 2008. Barongo yawummula emirimu gya Gavumenti naye alina edduuka ly'ebitabo mu [[:en:Hoima|Hoima]] era yyongerayo n'okuwandiika obutabo bw'abaana n'okwenyigira mu mirimu egiyigiriza abaana okusoma. == Emirimu egy'afulumizibwa == === Obutabo === *   *   *  <ref>{{Cite web |title=My precious name {{!}} WorldCat.org |url=https://search.worldcat.org/title/810918732 |access-date=2026-09-26 |website=search.worldcat.org |language=en}}</ref> *   *  <ref>{{Cite web |title=Greedy Monkey loses a best friend {{!}} WorldCat.org |url=https://search.worldcat.org/title/70810633 |access-date=2026-09-26 |website=search.worldcat.org |language=en}}</ref> *   with H. Hoveka<ref>{{Cite web |title=My name is street child, beggar --Rose {{!}} WorldCat.org |url=https://search.worldcat.org/title/435551387 |access-date=2026-09-26 |website=search.worldcat.org |language=en}}</ref> *   with Ruth M. Mwayi<ref>{{Cite web |title=The African children's stories {{!}} WorldCat.org |url=https://search.worldcat.org/title/40564290 |access-date=2026-09-26 |website=search.worldcat.org |language=en}}</ref> * The ten foolish goats<ref>{{Cite web |title=The ten foolish goats {{!}} WorldCat.org |url=https://search.worldcat.org/title/999291175 |access-date=2026-09-26 |website=search.worldcat.org |language=en}}</ref> * Our escape from school discovered<ref>{{Cite web |title=Our Escape from School Discovered : a short story for young children {{!}} WorldCat.org |url=https://search.worldcat.org/title/747197613 |access-date=2026-09-26 |website=search.worldcat.org |language=en}}</ref> * We Are All Animals<ref>{{Cite web |title=We are all animals {{!}} WorldCat.org |url=https://search.worldcat.org/title/747197419 |access-date=2026-09-26 |website=search.worldcat.org |language=en}}</ref> * Pilo and Joba<ref name=":0">{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.observer.ug/education/85-education/18104--author-barongos-love-for-children |access-date=2023-03-22 |archive-date=2023-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322062502/https://www.observer.ug/education/85-education/18104--author-barongos-love-for-children |url-status=dead }}</ref> * Who Owns The Fruit Tree<ref name=":0" /> * Kaheru the Orphan<ref>{{Cite web |title=Kaheru the orphan {{!}} WorldCat.org |url=https://search.worldcat.org/title/747197540 |access-date=2026-09-26 |website=search.worldcat.org |language=en}}</ref> * How hare became a king <ref>{{Cite web |title=How hare became a king {{!}} WorldCat.org |url=https://search.worldcat.org/title/747197518 |access-date=2026-09-26 |website=search.worldcat.org |language=en}}</ref> * Ngonzaki and her decorated letters <ref>{{Cite web |title=Ngonzaki and her decorated letters {{!}} WorldCat.org |url=https://search.worldcat.org/title/747197975 |access-date=2026-09-26 |website=search.worldcat.org |language=en}}</ref> * Lazy crocodile and wise monkey<ref>https://www.worldcat.org/oclc/747197975</ref> * East Africa: Silent Partners<ref>{{Cite web |title=East Africa : silent partners {{!}} WorldCat.org |url=https://search.worldcat.org/title/37536095 |access-date=2026-09-26 |website=search.worldcat.org |language=en}}</ref> * * O meu nome é Criança da Rua, Pedinte ... Rosa<ref>https://www.worldcat.org/oclc/747284380</ref> === Empapula === * "Silent Partners", 1997 == Ebijuliziddwamu == {{Reflist}} == Ebijuliziddwamu eby'ebweru wa Wikipediya ==   * [https://web.archive.org/web/20150224123922/http://www.ibby.org/750.0.html "Evangeline Ledi Barongo"] Byaterekebwa nga 24 Ogwokubiri 2015 ku Wayback Machine {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Barongo, Evangeline}} 1opsh64qz7opntcgjw9s1cu9p5m7u96 Barumba Beatrice Rusaniya 0 9735 75457 69678 2026-09-26T10:46:15Z Little Vannie 11864 I have converted reference. 75457 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''Barumba Beatrice Rusaniya''' yazaalibwa nga 2, Ogwekkumineebiri mu 1964. Munnayuganda omukyala era munnabyabufuzi.<ref>{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2008-11-05 |title=Mbabazi, Suruma face political end |url=https://www.independent.co.ug/mbabazi-suruma-face-political-end/ |access-date=2026-09-26 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref> Yali munnabyabufuzi okuva mu kibiina ky'ebyobufuzi ekya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]], era [[:en:Member_of_parliament|omubaka mu Paalamenti]] owa [[:en:Kiruhura_District|Disitulikiti y'e Kiruhura]] mu [[:en:Parliament_of_Uganda|Paalamenti ya Uganda]] ey'omunaana n'eyomwenda.<ref>{{Cite web |title=Members of 9th Parliament - Fortune Of Africa - Uganda |url=http://fortuneofafrica.com/ug/members-of-parliament/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180815091530/http://fortuneofafrica.com/ug/members-of-parliament/ |archive-date=2018-08-15 |access-date=2026-09-26 |website=fortuneofafrica.com |language=en-US}}</ref> Mu mwaka gwa 2005, Disitulikiti y'e Kiruhura bweyali esaliddwa ku [[:en:Mbarara_District|Disitulikiti y'e Mbarara]], yafuuka omubaka omukyala eyasooka okugikiikirira mu Paalamenti mu mwaka gwa 2006, nga yawereza okutuuka mu mwaka gwa 2016.<ref>{{Cite news |date=2020-05-30 |title=BEATRICE RUSANIYA RIDES ON KAZO TO BOUNCE BACK IN NATIONAL POLITICS |url=https://mulengeranews.com/beatrice-rusaniya-rides-on-kazo-to-bounce-back-in-national-politics/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322200630/https://mulengeranews.com/beatrice-rusaniya-rides-on-kazo-to-bounce-back-in-national-politics/ |archive-date=2023-03-22 |access-date=2026-09-26 |work=mulengeranews.com |language=en-US}}</ref> [[Category:Articles with hCards]] [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] [[Category:Bannabyabufuzi]] [[Category:Abaakiika mu Palamenti ya Uganda ey'omwenda]] [[Category:Ababaka ba Paalamenti ey'omunaana]] [[Category:Ababaka ba Paalamenti ya Uganda ey'omunaana]] [[Category:Ababaka ba Paalamenti ya Uganda ey'omwenda]] == Obulamu bwe mu by'obufuzi == Yawangulwa mu kalulu ka 2016 okutuusa mu 2021.<ref>http://www.ugandadecides.com/aspirant.php?profile=1353</ref> Yagyayo okuwakanya kweyali ataddeyo bweyali alaga obutali bumativu ku byaali bivudde mu kulonda kweyali amudidde mubigere nga bweyali akozze, [[:en:Sheila_Mwine_Kabaije|Sheila Mwine Kabaije]] nga waaliwo okulumiriza ng'okulonda kuno bwekwalimu ebirumira ssaako n'obubbi.<ref>https://www.newvision.co.ug/articledetails/1428985</ref> Rusaniya yali omu kubaali bakikiridde Uganda mu palamenti ya Afrika (Pan African Parliament).<ref name=":0">https://web.archive.org/web/20230322200628/https://www.observer.ug/component/content/article?id=20919:-african-parliament-happy-with-updf-job-in-somalia</ref> Wabula, yali mulwadde mulukungaana lw'abakungu.<ref name=":0" /> == Laba ne == * [[:en:List_of_members_of_the_ninth_Parliament_of_Uganda|Olukalala lw'ababaka ba Paalamenti ya Uganda ey'omwenda]] * [[:en:List_of_members_of_the_eighth_Parliament_of_Uganda|Olukalala lw'ababaka ba Paalamenti ya Uganda ey'omunaana]] * [[:en:Sheila_Mwine_Kabaije|Sheila Mwine Kabaije]] * [[:en:Kiruhura_District|Disitulikiti y'e Kiruhura]] * [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] * [[:en:Parliament_of_Uganda|Paalamenti ya Uganda]] * [[:en:Member_of_parliament|Mmemba wa Paalamenti]] == Ebijuliziddwamu == tl0y6jntvapioh99fl6myp4mpx7me2r Hilda Twongyeirwe 0 9783 75437 68755 2026-09-26T10:44:04Z Meya Grace 11862 I have removed external links 75437 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Hilda Twongyeirwe''' [[:en:Ugandan|Munnayuganda]], muwandiisi era musunsuzi.<ref name="africabookscollective">{{Cite web |title=Hilda Twongyeirwe |url=https://africanbookscollective.com/contributor/hilda-twongyeirwe/ |access-date=2026-09-26 |website=African books collective |language=en-US}}</ref> Okumala emyaka kkumi, yali asomesa Lungereza mu ssomero lya Ssekendule ng'atannawummula kutandiika kukola mirimu gya Gavumenti mu 2003. Musunsuzi, muwandiisi w'emboozi ennyimpi n'ebitontome era yafuna n'omudaali okuva mu Gavumenti ya Uganda nga yebazibwa olw'okuwaayo kwe mu kulinyisa omutindo gw'abakyala ng'ayita mu kuwandiika (2018). Era yafuna Satifikeeti eya Certificate of Recognition (2008) okuva mu [[:en:National_Book_Trust_of_Uganda|National Book Trust of Uganda]] olw'akatabo ke ak'abaana, ''Fina the Dancer''. Ye mukubiriza w'ekitongole kya [[:en:FEMRITE|FEMRITE]], kyasaako ettafaali mu kutandikibwa kwakyo mu 1995. Yasunsula akatabo akalimu emboozi enjiiye n'ebyaliwo ng'ekyasembyeyo, ''No Time to Mourn (2020) by South Sudanese women. ''Era asunsude ebirala omuli''; I Dare to Say: African Women Share Their Stories of Hope and Survival (2012) and Taboo? Voices of Women on Female Genital Mutilation (2013).<ref name="wordswithoutborders">{{Cite web |title=Hilda Twongyeirwe |url=https://wordswithoutborders.org/contributors/view/hilda-twongyeirwe/ |access-date=2026-09-26 |website=Words Without Borders |language=en}}</ref>'' == Obuto bwe n'emisomo gye == Twongyeirwe yazaalibwa mu Disitulikiti y'e [[:en:Kabale|Kabale]], mu Bukiikaddyobwobuggwanjuba bwa [[:en:Uganda|Uganda]], mu Kacerere okumpi n'[[:en:Lake_Bunyonyi|ennyanja Bunyonyi]]. Yatikkirwa Diguli mu by'embeera z'abantu n'eyokubiri eya master's degree in public administration and management okuva [[:en:Makerere_University|Makerere University]].<ref name="afrolit">{{Cite web |title=Beatrice Speaks to Hilda Twongyeirwe |url=http://afrolit.com/beatrice-speaks-to-hilda-twongyeirwe/1045/l.aspx |archive-url=http://web.archive.org/web/20160304032145/http://afrolit.com/beatrice-speaks-to-hilda-twongyeirwe/1045/l.aspx |archive-date=2016-03-04 |access-date=2026-09-26 |website=afrolit.com}}</ref> == Bye yakola mu kibiina kya Femrite == [[File:Hilda_Twongyeirwe_at_a_Public_Reading_at_the_Femrite_regional_residence_for_African_women_writers.jpg|left|thumb|Twongyeirwe at a Public Reading at the Femrite regional residence for African women writers]] Abadde memba mu [[:en:FEMRITE|FEMRITE]] okuva lwe kyatandikibwawo, nga yakyegatako ng'akyali muyizi ku [[:en:Makerere_University|Yunivasite ya Makerere]].<ref name="afrolit"/><ref name="femriteug">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.femriteug.org/?view=21 |access-date=2023-03-24 |archive-date=2014-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141011043449/http://www.femriteug.org/?view=21 |url-status=dead }}</ref> Ye mukubiriza wa FEMRITE. Asunsudde obutabo bw'emboozi enjiiye n'ezo ezaaliwo ng'akaseebyeyo k'eka''I Dare to Say: African Women Share Their Stories of Hope and Survival'' (2012)<ref name="chicagoreviewpress">{{Cite web |title=Twongyeirwe, Hilda {{!}} Chicago Review Press |url=https://www.chicagoreviewpress.com/twongyeirwe--hilda-contributor-215321.php |access-date=2026-09-26 |website=www.chicagoreviewpress.com}}</ref> and ''Taboo? Voices of Women on Female Genital Mutilation'' (2013). Yetabye mu Pulojekliti eziwerako eza FEMRITE okutumbula okusoma n'okuwandiika naddala mu masomero ga sekendule ne pulayimale.<ref name="femriteug1">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.femriteug.org/about-us/ |access-date=2023-03-24 |archive-date=2016-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160401104904/http://www.femriteug.org/about-us/ |url-status=dead }}</ref> == Emirimu gye egy'obuwandiisi == Hilda yafulumya akatabo k'abaana aka, ''Fina the Dancer'' (2007), ak'awangula Satifikeeti ey'akatabo akasinze mu kusomesa abaana n'obutabo obulala obuli mu nnimi nga Runyankole Rukiga obwa pulayimale esooka ney'okubiri. Ebitontome bye birabikidde mu butabo ne magaziini ez'enjawulo omuli "The Threshold by the Nile", ne mu pulojekiti etuumbula ebitontome. Afulumiza emboozi eziwerako n'ekibiina kya FEMRITE: "Becoming a Woman" mu 1998, "Headlines" mu 2001, "The Pumpkin Seed" in ''Pumpkin Seeds'', n'obulala bungi<ref name="monitor">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.monitor.co.ug/artsculture/Reviews/-/691232/1002974/-/1dpphxz/-/index.html |access-date=2023-03-24 |archive-date=2014-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222212705/http://www.monitor.co.ug/artsculture/Reviews/-/691232/1002974/-/1dpphxz/-/index.html |url-status=dead }}</ref> Yali musomesa mu musomo gwa 2013 Writivism workshop.<ref name="Caceafrica">{{Cite web |title=Private Site |url=https://caceafrica.wordpress.com/2013/01/23/writivism-mentorship-programme/ |access-date=2026-09-26 |website=caceafrica.wordpress.com}}</ref> Olugero lwe olwa "Baking the National Cake" lw'afulumizibwa mu Gwekkumi 2013 ng'ekitundutundu kya pulojekiti y'abakyala abawandiika mu nnimi ez'enjawulo eza Africa.<ref name="wordswithoutborders1">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://wordswithoutborders.org/issue/october-2013 |access-date=2023-03-24 |archive-date=2022-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220521024425/https://www.wordswithoutborders.org/issue/october-2013 |url-status=dead }}</ref><ref name="carmenmccain">{{Cite web |title=Hilda Twongyeirwe – A Tunanina… |url=https://carmenmccain.com/tag/hilda-twongyeirwe/ |access-date=2026-09-26 |website=A Tunanina... |language=en}}</ref> Yetaba mu bitontome ebyawandiikibwa mu 2019 ''[[:en:New_Daughters_of_Africa|New Daughters of Africa]]'', ebyasunsulwa [[:en:Margaret_Busby|Margaret Busby]].<ref>{{Cite web |date=2020-07-05 |title=‘New Daughters of Africa’ is a must read for aspiring young women writers |url=https://nation.africa/kenya/life-and-style/weekend/-new-daughters-of-africa-is-a-must-read-for-aspiring-young-women-writers-241888 |access-date=2026-09-26 |website=Daily Nation |language=en}}</ref> == Emirimu gye egy'afulumizibwa == === Obutabo === *   === Emboozi ennyimpi === * "Let It Be an Angel", in  <cite class="citation book cs1" id="CITEREFHilda_TwongyeirweEllen_Banda-Aaku2012">''Summoning the Rains''. Femrite Publications. ISBN&nbsp;[[Special:BookSources/9789970700257|<bdi>9789970700257</bdi>]].</cite> * "And If", in  <cite class="citation book cs1" id="CITEREFHilda_Twongyeirwe2012">''World of Our Own and other stories''. Femrite Publications. ISBN&nbsp;[[Special:BookSources/9789970700257|<bdi>9789970700257</bdi>]].</cite> * "The Intrigue", in  <cite class="citation book cs1" id="CITEREFHilda_Twongyeirwe2012">''I Dare Say: African Women Share Their Stories of Hope and Survival''. Lawrence Hill Books/Chicago. ISBN&nbsp;<nowiki><bdi>978-1-56976-842-6</bdi></nowiki>.</cite> * "Till we find our voices", in  <cite class="citation book cs1" id="CITEREFHilda_TwongyeirweAaron_Mushengyezi2011">''Never Too Late''. Femrite Publications. ISBN&nbsp;[[Special:BookSources/9789970700233|<bdi>9789970700233</bdi>]].</cite> * "Headlines", in  <cite class="citation book cs1" id="CITEREFPeter_WasambaHarriet_Mugambi_and_Jane_Bwoya2010">''Tales from my Motherland''. The Jomo Kenyatta Foundation, Nairobi Kenya. ISBN&nbsp;[[Special:BookSources/9789966228451|<bdi>9789966228451</bdi>]].</cite> * "This Time Tomorrow", in {{Cite book|author=Violet Barungi}}<cite class="citation book cs1" id="CITEREFViolet_BarungiHilda_Twongyeirwe2009">''Farming Ashes: Tales of Agony and Resilience''. Femrite Publications. ISBN&nbsp;[[Special:BookSources/9789970700202|<bdi>9789970700202</bdi>]].</cite> * "The Intrigue", in  <cite class="citation book cs1" id="CITEREFViolet_BarungiHilda_Twongyeirwe2009">''Beyond the Dance: Voices of women on female genital mutilation''. Femrite Publications. ISBN&nbsp;[[Special:BookSources/9789970700196|<bdi>9789970700196</bdi>]].</cite> * "Making Ends Meet", in  <cite class="citation book cs1" id="CITEREFViolet_Barungi2009">''Talking Tales''. Femrite Publications. ISBN&nbsp;[[Special:BookSources/9789970700219|<bdi>9789970700219</bdi>]].</cite> * "The Pumpkin Seed", in  <cite class="citation book cs1" id="CITEREFHelen_MoffettViolet_Barungi2009">''Pumpkin Seeds and Other Gifts:Stories from the FEMRITE Regional Writers Residency, 2008''. Femrite Publications. ISBN&nbsp;[[Special:BookSources/9789970700226|<bdi>9789970700226</bdi>]].</cite> * "Headlines", in  <cite class="citation book cs1" id="CITEREFViolet_Barungi2001">''Words from a Granary''. Femrite Publications. ISBN&nbsp;[[Special:BookSources/9789970700011|<bdi>9789970700011</bdi>]].</cite> * "Becoming a Woman", in  <cite class="citation book cs1" id="CITEREFKarooro_Okurut1998">''A Woman's Voice''. Femrite Publications. ISBN&nbsp;[[Special:BookSources/9789970901036|<bdi>9789970901036</bdi>]].</cite> * "Baking the National Cake", wordswithoutborders.org, 2013 === Ebitontome === * "In conversation", "New Tarmac", in  <cite class="citation book cs1" id="CITEREFBeverley_Nambozo_Nsengiyunva2014">''A Thousand Voices Rising: An anthology of contemporary African poetry''. BN Poetry Foundation. ISBN&nbsp;<nowiki><bdi>978-9970-9234-0-3</bdi></nowiki>.</cite> * "Sometime, I hear your Voice Mama", in  <cite class="citation book cs1" id="CITEREFAnthonia_C._KaluJuliana_Makuchi_Nfah-AbbenyiOmofolabo_Ajayi-Soyinka2013">''An Anthology of New Work by African Women Poets''. Lynne Rienner Publications. ISBN&nbsp;<nowiki><bdi>978-1-58826-868-6</bdi></nowiki>.</cite> * "Mama's Garden of Beans, Papa's Hands, Who Litters?" in  <cite class="citation book cs1" id="CITEREFOkaka_DokatumRose_Rwakasisi2009">''The Butterfly Dance: Words and Sounds of Colour''. Femrite Publications. ISBN&nbsp;<nowiki><bdi>978-9970-700-18-9</bdi></nowiki>.</cite> * "By the Nile, Threshold", in  <cite class="citation book cs1">Femrite Publications. 2009. ISBN&nbsp;<nowiki><bdi>978-9970-700-18-9</bdi></nowiki>.</cite> * , in ''Post-colonial text'' Volume 8, No. 1 (2013). == Obutabo bweyasunsula == * Hilda Twongyeirwe, Elizabeth Ashamu, Elizabeth Ashamu Deng, eds. (2020). ''No Time to Mourn''. <nowiki>ISBN 9970480170</nowiki>, 9789970480173 *   *   *   *   *   *   * {{Cite book|author=Violet Barungi}} == Ebijuliziddwamu == <references responsive="0"></references> == Ebijuliziddwamu eby'ebweru wa Wikipediya == * * * * * * * Hilda Twongyeirwe @twongye {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Twongyeirwe, Hilda}} [[Category:Bannayuganda abasomesa]] [[Category:Abasomesa]] [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] njpero6rc0nex3vb6eso6wppcpgr0bv Olunyarwanda 0 10090 75395 34736 2026-09-26T10:36:04Z Elaju 11867 added a citation #WUCBU26 75395 wikitext text/x-wiki [[File:Rwandan old women in a traditional fashion.jpg|thumb|A banyanrwanda a bakadde a bakazi .]] Olunyarwanda lwe lulimi olusinga okwogerwa mu [[Rwanda]] era luli mu bitundu by'obuvanjuba bwa [[Democratic Republic of Congo]] n'ebukiikakkono bwa [[Burundi]]. Abantu abasukka mu bukadde 10.8 be boogera olulimi olwo.<ref>{{Cite web |title=A beginner's guide to Kinyarwanda |url=https://www.rws.com/blog/language-of-the-Rwandan-people/ |access-date=2026-09-26 |website=www.rws.com |language=en-gb}}</ref> r9wapfq7wow9ap7s9hs73awqe2frhus Sylvia Owori 0 10114 75435 31012 2026-09-26T10:44:00Z Deujmpagi 11858 removed a link 75435 wikitext text/x-wiki '''Sylvia Owori''' (yazaalibwa mu 1976) munayuganda omwolesi w'emisono era ayagazisa abantu eby'obufuzi. Ye [[:en:Chairperson|Ssentebe]] era [[:en:Chief_Executive_Officer|avunaanyizibwa ku kukuuma erinnya ly'ekitongole]] ekya ''Zipa Modeling Agency'', kkampuni gye yatandikawo era gy'avunaanyizibwako. Kigambibwa nti y'omu ku bantu ba nnagagga mu [[:en:Uganda|Uganda]], ekitundu ekyokusatu ekisinga obunene mu [[:en:East_African_Community|East African Community]]. == Ebyafaayo n'okusoma == Owori yazaalibwa mu Uganda mu 1976, y'omu ku baana musanvu. Yasomera mu ssomero lya Nsambya Senior Secondary School, mu [[Kampala]], [[:en:Capital_city|ekibuga]] ekikulu ekya Uganda era ekibuga ekisinga obunene mu ggwanga eryo. Yasomera mu [[:en:Newham_College|Newham College]] mu [[:en:London|London]], ng'atandika eyaka 19, y'afuna [[:en:Bachelor_of_Arts|diguli esooka mu Arts]] mu [[:en:Fashion_design|fashion design]]. == Emirimu == Oluvannyuma lw'okusoma mu Bungereza, Owori yaddayo ewaabwe mu Uganda n'aggulawo edduuka ly'engoye eryasooka okutunda engoye ezisuubuzibwa. Kkampuni eyo, '''Sylvie's Boutique''', erina ekitebe kyayo ekikulu ku Garden City Mall mu Kampala business district, n'ettabi eddala ku ''Mabirizi Complex'', nayo mu Kampala, n'ettabi ery'okusatu mu [[:en:Kilimani|Kilimani]], ekitundu kya [[:en:Nairobi|Nairobi]], ekibuga ekikulu ekya Kenya. Yawa abakozi 80 mu mawanga gombi, okuva mu Ogwekkuminebiri 2009. Owori era yatandika [ddi?] okuyiiya n'okukola engoye ze n'emikwano gye. Mu mwaka ogwa 2000, Sylvia Owori yalondebwa okukola ku ngoye z'abantu abali bagenda okuzanya mu ''MNet Face of Africa'', mu [[:en:Dar_es_Salaam|Dar es Salaam]] ne [[:en:Cape_Town|Cape Town]]. Omwaka ogwaddirira, mu 2001, yalondebwa okukola ku ngoye z'omuzannyi wa Uganda mu ''mpaka za Nokia Face of Africa''. Okuva mu 2001 okutuuka mu 2004, Sylvia Owori ye yatandikawo entegeka za "Miss Uganda Beauty Pageant", bw'atyo n'agaziya okwolesebwa kwe. Mu 2004, yatongoza omutimbagano ogw'engoye ze, wansi wa ''Sylvia Owori'' label. Mu 2005, yatandikawo ''Africa Woman Magazine'', akatabo akafulumizibwa buli mwezi nekasaasanyizibwa mu [[:en:Uganda|Uganda]], [[Kenya]], [[Rwanda]], [[South Sudan]] ne [[Tanzania]]. Owori yateekateeka era n'afulumya emisono gy'abazannyi abakulu abasajja n'abakyala n'abamu ku bazannya mu filimu eya [[:en:The_Last_King_of_Scotland_(film)|The Last King of Scotland]], eyafulumizibwa mu 2006. Ye mutandisi era nnannyini Zipa Modeling Agency, ekitongole ekikulembera okwolesa emisono mu kitundu ekya [[:en:African_Great_Lakes|African Great Lakes]]. Owori era muyambi wa Senkulu wa Ssabakunzi (Gen. Salim Saleh) ow'ekitongole ekya Operation Wealth Creation on Public Private Community Partnerships. == Obulamu bwe == Owori maama w'abaana balenzi babiri. Omu ku baana, yazaalibwa mu 2008, wa [[:en:Nasser_Sebaggala|Al Hajji Nasser Sebaggala]], eyaliko meeya wa [[Kampala]], eyali mu buyinza okuva mu 2006 okutuuka mu 2011. == Laba era == * [[:en:List_of_wealthiest_people_in_Uganda|List of wealthiest people in Uganda]] == Ebyawandiikibwa == {{Reflist}} == Enkolagana ez'ebweru == * Official Business Website of Sylvia Owori 2014-12-18 at the Wayback Machine * Partial List of Ugandan Fashion Designers * Photogrraph of Sylvia Owori mu 2011 2pksych4tp926cihnibawk0y2q2ghny Jacklet Atuhaire 0 10125 75429 61655 2026-09-26T10:43:06Z Deujmpagi 11858 removed a lint and converted a citation 75429 wikitext text/x-wiki [[File:Atuhaire.jpg|alt=Jacklet Atuhaire|thumb|Jacklet Atuhaire]]   '''Jacklet Atuhaire Rwabukurukuru Mukwana''' (yazaalibwa nga 20 Ogwomukaaga 1981) Munnayuganda [[:en:Petroleum_industry|omukugu mu mafuta ne gaasi]], [[:en:International_development|enkulakulana ey'omutindo ogw'ensi yonna]] mukugu era munnabyabufuzi. Ye [[:en:Member_of_Parliament|MP]] omukazi omulionde owa [[:en:Sheema_District|Disitulikiti y'e Sheema]]<ref name="JRA2">{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=265 |access-date=2023-03-29 |archive-date=2021-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210427110602/https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=265 |url-status=dead }}</ref> era [[:en:Independent_politician|talina kakwate ku kibiina ky'ebyobufuzi kyonna]] mu Uganda. Yasikira owa [[:en:National_Resistance_Movement|NRM]] [[:en:Rosemary_Nyakikongoro|Rosemary Nyakikongoro]] eyali yamuwangula mu 2015 mu [[:en:Primary_election|kalulu k'ani anakwatira ekibiina bendera]].<ref name="JRA5">https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1412047/mp-aspirants-office-torched-property-worth-sh160m-gone</ref> Atuhaire yali Mukulembeze w'abayizi ba Yunivasite ya [[:en:University_of_East_London|University of East London]] era mmemba mu kibiina kya International Petroleum Negotiators (AIPN) n'ekyabakugu mu byamafuta ekya [[:en:Society_of_Petroleum_Engineers|Society of Petroleum Engineers]].<ref name="JRA1">{{Cite book |date=2026-09-24 |title=Daily Monitor |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Daily_Monitor&oldid=1376445749 |language=en}}</ref> Nga tannanyikira mu byabufuzi, Atuhaire yali Dayilekita wa Extractive Energy Services and BFF Services Ltd. Yali [[:en:Product_manager|maneja w'okukulakulana y'ebifulumizibwa]] mu WANA Energy Solutions, era yaliko [[:en:Project_manager|pulojekiti maneja]] w'ekitongole kya Positive Care Link (PCL), ekitongole ky'obwannakyewa ekiri mu Bungereza era yaliko omukubiriza wa International Refugee Trust (IRT) ng'ayita mu [[:en:JustGiving|JustGiving]] n'ebitongole ebirala.<ref name="JRA4">https://www.showbizuganda.com/meet-jacklet-atuhaire-the-woman-on-the-helm-of-taking-sheema-district-woman-mp-seat/</ref> == Obuto bwe n'emisomo gye == Atuhaire yazaalibwa mu kyalo kye Runyinya, Ggombolola y'e Kigarama, mu [[:en:Ankole_sub-region|ttundutundu lye Ankole]] nga 20 Ogwomukaaga 1981 mu famire y[[:en:Anglican|ekikulisitaayo]] eya [[:en:Ankole|Banyankole]]. Pulayimale ye yagisomera mu Disitulikiti ye eye [[:en:Sheema_District|Sheema]], nga yafuna satifikeeti eya [[:en:Primary_School_Leaving_Examination|PLE certification]] mu 1992 okuva mu ssomero lya Kamugungunu Primary School, [[:en:State_school|essomero lya Gavumenti erya Pulayimale]] nga lisangibwa mu muluka gwa Kyagaju, Ggombolola y'e Kagando.<ref name="JRA4"/> Atuhaire oluvanyuma yasomera ku Rweibare Senior Secondary School mu misomo gye gy'omutendera gwa [[:en:GCE_Ordinary_Level|O-Levo]] ne Universal Girls High School mu misomo gye egya [[:en:GCE_Advanced_Level|A-Levo]], nga yafuna satifikeeti eya [[:en:Uganda_Certificate_of_Education|UCE certification]] mu 1997 ne [[:en:Uganda_Advanced_Certificate_of_Education|UACE certification]] mu 2000. Ye yali [[:en:Head_girl|akulembera abawala]] ku Rweibare Senior Secondary School era ye yali Sentebe wa [[:en:Scripture_Union|Scripture Union]] ku Universal Girls High School. Atuhaire yeyongerayo mu Yunivasite ya University of Woolwich gye yafunira Dipuloma mu [[:en:Public_Administration|kukwasaganya emirimu gya Gavumenti]] mu 2004 n'oluvannyuma [[:en:University_of_East_London|University of East London]], ng'eno gyeyali Pulezidenti w'abayizi natikkirwa mu 2010 ne Diguli esooka mu [[:en:Information_Technologies_and_International_Development|by'enkulakulana eby'omutindo gw'ensi yonna n'ebyempuliziganya]]. Oluvannyuma, yafuna Diguli ey'okubiri mu by'amafuta ne gaasi eya Master of Science in [[:en:Petroleum#Industry|International Oil and Gas Management]] mu 2013 okuva ku ssomero lya [[:en:Centre_for_Energy,_Petroleum_and_Mineral_Law_and_Policy|Centre for Energy, Petroleum and Mineral Law and Policy]] (CEPMLP), essomero eliri wansi wa [[:en:University_of_Dundee|University of Dundee]], Scotland, United Kingdom. == Emirimu gye n'ebyobufuzi == Oluvanyuma lw'okuna Satifikeeti ye eya [[:en:Uganda_Advanced_Certificate_of_Education|UACE certification]], Atuhaire yagenda mu Bungereza era nga [[:en:Part-time_job|yakola]] okuva mu 2001 okutuusa mu 2004 ng'omukubiriza wa Pulojekiti ya International Refugee Trust (IRT). Oluvanyuma y'akaza omulimu gwa [[:en:Project_manager|Pulojekiti maneja]] owa Positive Care Link (PCL), ekitongole ky'obwannakyewa mu London, okutuusa mu 2009 bweyamaliriza [[:en:Bachelor's_degree|Diguli ye esooka]] ku [[:en:University_of_East_London|University of East London]]. Oluvanyuma yakola nga [[:en:Product_manager|akwasaganya enkulakulana y'ebintu ebigulumizibwa]] owa WANA Energy Solutions okuva mu 2012 okutuusa mu 2015 bweyasalawo okuwummula okuyingira [[:en:Democracy|eby'obufuzi]]. Atuhaire yatandikawo era yakola nga Dayilekita wa Extractive Energy Services and BFF Services Ltd okuva mu 2013 ne 2016. [[File:Community_Consultation.jpg|left|thumb|Atuhaire mu 2017 mu lukiiko olw'okwebuuza ku bantu mu [[:en:Sheema_District|Disitulikiti y'e Sheema]]]] Oluvanyuma lw'okulekulira omulimu gwe ku WANA Energy Solutions n'okutandikirawo eby'obufuzi, Atuhaire y'esimbawo ku kifo ky'[[:en:Representation_(politics)|omubaka omukazi owa Disitulikiti y'e Sheema]] ku Kaadi y'ekibiina kya [[:en:National_Resistance_Movement|NRM]] era yawangulwa mu kalulu k'[[:en:Primary_election|ekibiina]] mu 2015 ng'eyamuwangula y'e [[:en:Member_of_Parliament|MP]], [[:en:Rosemary_Nyakikongoro|Rosemary Nyakikongoro]]. Eyali [[:en:Political_campaign|akulira kakuyegewe]] yateekawo ensasage eyakomekerera ng'eyonoonye ebintu by'abuwanana bwa [[:en:Ugandan_shilling|nsimbi]]<ref name="JRA5"/> nga yali yasaayo okweemulugunya kwe [[:en:Primary_election|kalulu k'ekibiina ak'okusunsula]] ekintu ekyalaga ebilumira. Ng'ebiwandiiko mu offiisi ye eby'obukakafu bwebigamba, yagamba nti:<blockquote>Kino kibadde kikolwa ekigenderere eky'obutujju. Ndi munakuwavu nnyo olw'emigozobano egiri wano, ekikolwa kino ky'entiisa kyabalukawo mu kiro. Tetunnaba kuzuula ky'aviirako muliri wabula kino ky'andiba ekikolwa ky'abantu abo abatayagaliza nkulakulana ya Sheema. Ekigendererwa kyange kya kulaba abantu bonna aba Sheema, abato n'abakulu nga bayiga butya bwebakozesa ebyuma bikalimagezi, wabula kyabuswavu nnyo eri abantu ablina obukyayi ku by'enkulakulana.</blockquote>Olw'okulemererwa okutuuka ku nzikiriziganya n'abekibiina olw'ebyava mu kalulu, Atuhaire yayingira mu lw'okaana lw'ababaka ba Paalamenti nga [[:en:Independent_politician|talina kibiina]] era yawangula [[:en:Parliament_of_Uganda|akalulu k'abonna]] aka 2016, era nafuuka memba mu [[:en:Uganda|Paalamenti eye 10]] eye [[:en:Uganda|Kkula lya Africa]] nga akiikirira [[:en:Sheema_District|Disitulikiti y'e Sheema]]. Mu Paalamenti eye 10, Atuhaire yaweereza ku [[:en:Committee_on_Science_and_Technology|Kakiiko ka sayansi ne tekinologiya]] era ne mu [[:en:Committee_on_Defence_and_Internal_Affairs|Kakiiko k'ebyokwerinda ku nsonga z'omunda mu Ggwanga]]. Era mmemba mu kakiiko akakwasaganya ensonga ku [[:en:Climate_Change|nkyukakyuka y'obudde]] (PFCC), akakiiko ka Paalamenti akakwasaganya amafuta ne Gaasi, ekibiina ky'abakyala mu Paalamenti ekya (UWOPA) ne ku kakiiko ka NRM. == Ebimukwatako eby'omunda == Jacklet Atuhaire mufumbo eri Simon Mukwana era balina abaana basatu ab'obuwala. Mmemba omujjuvu mu kakiiko kebyamafuta aka International Petroleum Negotiators (AIPN) era ne mu kakiiko ka [[:en:Society_of_Petroleum_Engineers|Society of Petroleum Engineers]]. == Laba na bino == * [[:en:Sheema_District|Disitulikiti y'e Sheema]] * [[:en:Parliament_of_Uganda|Paalamenti ya Uganda]] == Ebijuliziddwamu == <references responsive="1"></references> == Ebijuliziddwamu eby'ebweru wa Wikipediya == * Website of the Parliament of Uganda * Website of Uganda Parliamentary Women’s Association (UWOPA) [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] jty3m4owiv1a8f5qae29aloqinklw8h Lynda Ddane 0 10140 75359 29979 2026-09-26T10:23:38Z Edith bae 11859 i have removed a link 75359 wikitext text/x-wiki '''Lynda Uwamahoro Ddane''', amanyiddwa nga '''Lynda Ddane''', ye DJ [[:en:Uganda|omunayuganda]] omukyala, aweereza ku leediyo, era omuweereza wa TV. Lynda Ddane y'omu ku bantu ab'aatikivu ku miktu gy'omutimbagano era nga y'akiikirira [[:en:Airtel_Uganda|Airtel]]. == Ebyafaayo n'okusoma == Lynda Ddane yazaalibwa 25 Ogwekkumi 1994. Yasomera ku [[:en:Makerere_University|Makerere University]].<ref name=":0" /> == Emirimu == === Omulimu gw'oku ttivvi === Lynda Ddane yatandika omulimu gwe ku Urban Television ng'ayanjula pulogulaamu eyitibwa Campus 101 nga taneegatta ku [[Uganda Broadcasting Corporation|UBC]] television gyeyali omu kubakola pulogulaamu eya Jam ne Calvin the entertainer. Yaleka omulimu gwe mu UBC n'asalawo essira okuliteeka ku kubeera [[:en:YouTuber|youtuber]] nga taneegatta ku [[NTV Uganda]] ng'omu ku baweereza aba pulogulaamu NTV The Beat ne Daggy Nice. Okuva mu 2023, y'omu ku baweereza NTV dance party. === Omulimu gw'oku leediyo === Lynda Ddane yakolako ku Radio City, Uganda nga yemwanjuzi wa pullogulamu ey'okumakya bweyali tanavaayo kugenda ku KFM gy'akolera pulogulaamu eya Da Hook. == Ebyawandiikibwa == {{Reflist}} jsntniafasqqtfkllmn7hg5geijaraf 75393 75359 2026-09-26T10:34:46Z Varily Agatha 11876 added a citation 75393 wikitext text/x-wiki '''Lynda Uwamahoro Ddane''', amanyiddwa nga '''Lynda Ddane''', ye DJ [[:en:Uganda|omunayuganda]] omukyala, aweereza ku leediyo, era omuweereza wa TV. Lynda Ddane y'omu ku bantu ab'aatikivu ku miktu gy'omutimbagano era nga y'akiikirira [[:en:Airtel_Uganda|Airtel]].<ref>{{Cite web |last=Nsereko |first=Ranell Dickson |date=2026-03-25 |title=Ent. & Lifestyle: Dj Lynda Ddane opens up about relationship with Kas Baby |url=https://www.newvision.co.ug/category/entertainment/dj-lynda-ddane-opens-up-about-relationship-wi-NV_230543_092026 |access-date=2026-09-26 |website=New Vision}}</ref> == Ebyafaayo n'okusoma == Lynda Ddane yazaalibwa 25 Ogwekkumi 1994. Yasomera ku [[:en:Makerere_University|Makerere University]].<ref name=":0" /> == Emirimu == === Omulimu gw'oku ttivvi === Lynda Ddane yatandika omulimu gwe ku Urban Television ng'ayanjula pulogulaamu eyitibwa Campus 101 nga taneegatta ku [[Uganda Broadcasting Corporation|UBC]] television gyeyali omu kubakola pulogulaamu eya Jam ne Calvin the entertainer. Yaleka omulimu gwe mu UBC n'asalawo essira okuliteeka ku kubeera [[:en:YouTuber|youtuber]] nga taneegatta ku [[NTV Uganda]] ng'omu ku baweereza aba pulogulaamu NTV The Beat ne Daggy Nice. Okuva mu 2023, y'omu ku baweereza NTV dance party. === Omulimu gw'oku leediyo === Lynda Ddane yakolako ku Radio City, Uganda nga yemwanjuzi wa pullogulamu ey'okumakya bweyali tanavaayo kugenda ku KFM gy'akolera pulogulaamu eya Da Hook. == Ebyawandiikibwa == {{Reflist}} 5w1yywl2jeot3girt5s2rp7m2f4nst7 75412 75393 2026-09-26T10:39:27Z Varily Agatha 11876 added a citation 75412 wikitext text/x-wiki '''Lynda Uwamahoro Ddane''', amanyiddwa nga '''Lynda Ddane''', ye DJ [[:en:Uganda|omunayuganda]] omukyala, aweereza ku leediyo, era omuweereza wa TV. Lynda Ddane y'omu ku bantu ab'aatikivu ku miktu gy'omutimbagano era nga y'akiikirira [[:en:Airtel_Uganda|Airtel]].<ref>{{Cite web |last=Nsereko |first=Ranell Dickson |date=2026-03-25 |title=Ent. & Lifestyle: Dj Lynda Ddane opens up about relationship with Kas Baby |url=https://www.newvision.co.ug/category/entertainment/dj-lynda-ddane-opens-up-about-relationship-wi-NV_230543_092026 |access-date=2026-09-26 |website=New Vision}}</ref> == Ebyafaayo n'okusoma == Lynda Ddane yazaalibwa 25 Ogwekkumi 1994. Yasomera ku [[:en:Makerere_University|Makerere University]].<ref name=":0" /> == Emirimu == === Omulimu gw'oku ttivvi === Lynda Ddane yatandika omulimu gwe ku Urban Television ng'ayanjula pulogulaamu eyitibwa Campus 101 nga taneegatta ku [[Uganda Broadcasting Corporation|UBC]] television gyeyali omu kubakola pulogulaamu eya Jam ne Calvin the entertainer. Yaleka omulimu gwe mu UBC n'asalawo essira okuliteeka ku kubeera [[:en:YouTuber|youtuber]] nga taneegatta ku [[NTV Uganda]] ng'omu ku baweereza aba pulogulaamu NTV The Beat ne Daggy Nice. Okuva mu 2023, y'omu ku baweereza NTV dance party.<ref>{{Cite news |last=Mujuni |first=David |date=2020-05-04 |title=From Depression to Stardom: The Fall and Rise of Lynda Ddane |url=https://campusbee.ug/news/from-depression-to-stardom-the-fall-and-rise-of-lynda-ddane/ |archive-url=http://web.archive.org/web/20230415081936/https://campusbee.ug/news/from-depression-to-stardom-the-fall-and-rise-of-lynda-ddane/ |archive-date=2023-04-15 |access-date=2026-09-26 |work=Campus Bee |language=en-US}}</ref> === Omulimu gw'oku leediyo === Lynda Ddane yakolako ku Radio City, Uganda nga yemwanjuzi wa pullogulamu ey'okumakya bweyali tanavaayo kugenda ku KFM gy'akolera pulogulaamu eya Da Hook. == Ebyawandiikibwa == {{Reflist}} jsllck2gug3db15e6v8vfp0rt65cdkb 75431 75412 2026-09-26T10:43:23Z Varily Agatha 11876 added citation 75431 wikitext text/x-wiki '''Lynda Uwamahoro Ddane''', amanyiddwa nga '''Lynda Ddane''', ye DJ [[:en:Uganda|omunayuganda]] omukyala, aweereza ku leediyo, era omuweereza wa TV. Lynda Ddane y'omu ku bantu ab'aatikivu ku miktu gy'omutimbagano era nga y'akiikirira [[:en:Airtel_Uganda|Airtel]].<ref>{{Cite web |last=Nsereko |first=Ranell Dickson |date=2026-03-25 |title=Ent. & Lifestyle: Dj Lynda Ddane opens up about relationship with Kas Baby |url=https://www.newvision.co.ug/category/entertainment/dj-lynda-ddane-opens-up-about-relationship-wi-NV_230543_092026 |access-date=2026-09-26 |website=New Vision}}</ref> == Ebyafaayo n'okusoma == Lynda Ddane yazaalibwa 25 Ogwekkumi 1994. Yasomera ku [[:en:Makerere_University|Makerere University]].<ref name=":0" /> == Emirimu == === Omulimu gw'oku ttivvi === Lynda Ddane yatandika omulimu gwe ku Urban Television ng'ayanjula pulogulaamu eyitibwa Campus 101 nga taneegatta ku [[Uganda Broadcasting Corporation|UBC]] television gyeyali omu kubakola pulogulaamu eya Jam ne Calvin the entertainer. Yaleka omulimu gwe mu UBC n'asalawo essira okuliteeka ku kubeera [[:en:YouTuber|youtuber]] nga taneegatta ku [[NTV Uganda]] ng'omu ku baweereza aba pulogulaamu NTV The Beat ne Daggy Nice. Okuva mu 2023, y'omu ku baweereza NTV dance party.<ref>{{Cite news |last=Mujuni |first=David |date=2020-05-04 |title=From Depression to Stardom: The Fall and Rise of Lynda Ddane |url=https://campusbee.ug/news/from-depression-to-stardom-the-fall-and-rise-of-lynda-ddane/ |archive-url=http://web.archive.org/web/20230415081936/https://campusbee.ug/news/from-depression-to-stardom-the-fall-and-rise-of-lynda-ddane/ |archive-date=2023-04-15 |access-date=2026-09-26 |work=Campus Bee |language=en-US}}</ref> === Omulimu gw'oku leediyo === Lynda Ddane yakolako ku Radio City, Uganda nga yemwanjuzi wa pullogulamu ey'okumakya bweyali tanavaayo kugenda ku KFM gy'akolera pulogulaamu eya Da Hook.<ref>{{Cite web |last=Ruby |first=Josh |date=2021-02-25 |title=Lynda Ddane moves to KFM after Radiocity departure |url=https://mbu.ug/2021/02/25/lynda-ddane-moves-to-kfm-after-radiocity-departure/ |access-date=2026-09-26 |website=MBU |language=en-US}}</ref> == Ebyawandiikibwa == {{Reflist}} f2i9xh8gpz7jhuys70a759sqzn6n8z5 Abavubuka Ababundabunda mu Afrika olw'enkulaakulana ey'omuggundu 0 10297 75442 35607 2026-09-26T10:44:35Z Kanungu's finest 11872 removed duplicated link 75442 wikitext text/x-wiki   Abavubuka ba Africa ababundabunda olw’enkulaakulana ey’omuggundu (YARID) kibiina kya bantu ba bulijjo ekyatandikibwawo ababundabunda mu [[Yuganda|Uganda]] nga kikola pulogulaamu eziwerako ezisomesa ennimi ezitali ntongole, okukozesa yintaneeti, n’okutendeka ababundabunda mu kibuga [[Kampala]] . <ref name=":0">{{Cite web|title=Young African Refugees for Integral Development Center (YARID) - What To Know BEFORE You Go {{!}} Viator|url=https://www.viator.com/Kampala-attractions/YARID-Center/overview/d5576-a15740|access-date=2023-11-16|website=www.viator.com|language=en}}</ref> Ekitongole kino kyatandikibwawo mu 2007 nga Robert Hakiza omubundabunda okuva e Congo abeera mu Uganda. <ref>{{Cite web|title=Young African Refugees for Integral Development|url=https://www.idealist.org/en/nonprofit/dc346eb4c4884e2585b93fa57bca112d-young-african-refugees-for-integral-development-kampala|access-date=2023-11-16|website=www.idealist.org|language=en}}</ref> == Ekitundu ky’okussa essira == YARID egenderera okutumbula ababundabunda, bamulekwa, n’abantu abalala ababundabunda nga egaba enteekateeka z’okusomesa enzijuvu, ebifo by’ebyobulamu ebituukirirwa, n’emikisa gy’okutendeka obukugu. Okuyita mu nkola yaabwe, bawa abantu ssekinnoomu abafunye ebizibu eby’amaanyi ebikozesebwa n’okumanya ebyetaagisa okusobola okukulaakulana era okukkakkana nga bafuuse abantu ab’omuwendo, abakola obulungi mu bantu. == Okutuuka ku bitundu == YARID erina ofiisi ssatu ez’omu bitundu bwe'wala mu Kampala, Kyaka II, ne Palabek ababundabunda. <ref name=":1">{{Cite web|title=Home|url=https://www.yarid.org/|access-date=2023-11-16|website=YARID Uganda|language=en|archive-date=2023-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20231116060905/https://www.yarid.org/|url-status=dead}}</ref> Mu mwaka gwa 2022, kibiina kino kyaweereza butereevu ababundabunda abasoba mu 8,000 mu ofiisi zino essatu ez’omu bitundu bwe'waya, nga kikola ku kufuna obuyigirize, eby'obulamu obuwangaazi, n’okukuuma ababundabunda, era nga buli kiseera kiwagira eddembe n’emikisa gy’ababundabunda. <ref>{{Cite web|title=Our Story|url=https://www.yarid.org/about|access-date=2023-11-16|website=YARID Uganda|language=en|archive-date=2023-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20231116060925/https://www.yarid.org/about|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Wanume|first=Elvis|date=2023-06-21|title=YARID: The Ladder to Learning Initiative -|url=https://teachingattherightlevel.org/yarid-the-ladder-to-learning-initiative/|access-date=2023-11-16|language=en-US}}</ref> YARID kibiina kya bwannakyewa ekyawandiisibwa nga kiweereza ababundabunda mu Uganda. Omulimu gw’ekibiina kino gusigala nga gwesigamye ku nkola ezikulemberwa abantu b’omukitundu okuzimba bannaabwe ababundabunda ku kkubo erigumira embeera. == Ebirabo == Nga 23 Omweezi gw'okubiri 2016, okulangirira omuwanguzi w’ekirabo ky’ensi yonna ekya Ockenden International Prize kwaliwo ku mukolo ogwategekebwa buli mwaka mu Lady Margaret Hall,Yunivasite y’e Oxford . Ockenden International yatandikawo ekirabo kino mu 2012 n’ekigendererwa eky’okusiima n’okuwagira pulojekiti ezitumbula okweyimirizaawo kw’ababundabunda n’abantu ssekinnoomu ababundabunda. Mu mwaka ogwo, omugatte gw’ebiwandiiko 42 okuva mu mawanga 25 byalowoozebwako abalamuzi abakugu, ne beetegereza n’obwegendereza pulojekiti essatu ez’oku ntikko. Mu nkomerero, ekirabo kino eky’ekitiibwa, ekibalirirwamu doola 100,000, kyaweereddwa ‘Women’s Empowerment Project’ eyakoleddwa abavubuka ababundabunda mu Afrika (YARID) okuva mu [[Kampala|Kampala, Uganda]] . YARID, ekibiina ekikulemberwa ababundabunda, kyakola ebyafaayo bwe kyafuuka ekirabo kino eky’ekitiibwa eky’ensi yonna ekisoose. Omutandisi waakyo, Robert Hakiza, mu kusooka yali mubundabunda mu Congo eyanoonya obubudamu mu [[Yuganda|Uganda]] emyaka nga musanvu egiyise, yali akoze kinene nnyo mu nkulaakulana y’ekibiina kino n’okutuuka ku buwanguzi nga dayirekita waakyo. <ref>{{Cite web|title=Ockenden International Prize awarded to YARID! {{!}} Naohiko Omata|url=https://www.rsc.ox.ac.uk/news/ockenden-international-prize-for-yarid-naohiko-omata|access-date=2023-11-16|website=www.rsc.ox.ac.uk|language=en}}</ref> <ref>{{Cite web|title=YARID|url=http://fieldguide.capitalinstitute.org/yarid.html|access-date=2023-11-16|website=THE FIELD GUIDE TO A REGENERATIVE ECONOMY|language=en}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Robert Hakiza|url=https://www.concordia.net/community/robert-hakiza/|access-date=2023-11-16|website=Concordia|language=en-US}}</ref> == Ebiwandiiko ebikozesebwa == 89752987m6ynfczmfo75okhk6i8a742 Zahara Nakiyaga 0 10472 75409 66008 2026-09-26T10:39:07Z MalindeJeyR 11875 Converted References 75409 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''Zahara Nakiyaga''' (era amanyikiddwa nga Zahara Muhammad Nakiyaga) [[Munnayuganda]] nnalulungi, ey'ebuuzibwako ku by'okwewunda eyawangula engule y'obwannalulungi wa Uganda mu 2015.<ref name="2R">{{cite web|date=11 July 2015|url=http://www.monitor.co.ug/News/National/23-year-old-Zahara-crowned-Miss-Uganda/-/688334/2783842/-/69gy93/-/index.html|title=23-year-old Zahara crowned Miss Uganda|location=Kampala|access-date=10 September 2018|newspaper=[[Daily Monitor]]|first=Esther|last=Oluka}}</ref> Yakiikirira [[Yuganda|Uganda]] mu mpaka z'obwannalulungi ku mutendera gw'ensi yonna eza Miss World 2015 ezategekebwa mu Sanya, China. Obuwanguzi bwe bwamuweesa ekifo ky'omukulembeze w'abavubuka n'enkulakulana.<ref name="2R" /> == Obuto bwe n'obuyigirize == Nakiyaga yazaalbwa mu Disitulikiti y'e Wakiso mu Uganda eri Hajjati Mariam Nabwire ne Hajji Muhammed Kiyaga mu Masekkati ga Uganda mu 1992.<ref name="3R">{{cite web|access-date=10 September 2018|url=https://www.bellanaija.com/2015/11/meet-the-african-queens-at-the-2015-miss-world-competition/|date=24 November 2015|publisher=BellaNaija.com|author=Adesola Ade-Unuigbe|title=BN Beauty presents the African Queens at Miss World 2015}}</ref> Yasomera mu masomero g'omu kitundu mu pulayimale ne siniya nga tannawandiisibwa ku [[Makerere University, Uganda|Ssettendekero wa Makerere]] gye yasomera diguli mu by'enkulakulana eya Degree in Development Studies. Bwe yali avuganya ku ngule ya Nnalulungi wa Uganda eya Miss Uganda nu 2015, yali amaliriza omwaka ogusembayo ogw'okusoma ku Yunivasitte.<ref name="4R">{{cite web|title=Nakiyaga is Miss Uganda 2015|access-date=10 September 2018|url=https://www.observer.ug/lifestyle/38714-nakiyaga-is-miss-uganda-2015|newspaper=[[The Observer (Uganda)]]|first=Felix|last=Eupal|date=13 July 2015|location=Kampala|archive-date=10 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180910060928/https://www.observer.ug/lifestyle/38714-nakiyaga-is-miss-uganda-2015|url-status=dead}}</ref> Oluvannyuma mu 2015, yatikibwa okuva mu somero lyokuzanya katemba ne firimu erya (School of Liberal and Performing Arts) ku Ssettendekero wa Makerere, ne diguli mu by'enkulakulana eya Bachelor of Development Studies.<ref>.</ref> == Empaka za Miss Uganda 2015 == Nga nalulungi wa Uganda, Nakiyaga yakiikirira ensi ye mu mpaka z'obwanalulungi munsi yonna ezaategekebwa mu Sanya, China, mu Gwekumineebbiri 2015. Yatikirwa engule y'obwannalulungi eya Miss Uganda 2015/2016 nga 10 Ogwomusanvu 2015 ku Kampala Serena Hotel. Yamegga ba nnalulungi abalala amakumi abiri bwe yewunyisa abalamuzi mu kanyomero k'okwanukula ebibuuzo. Juliana Nabwowe yakwata kyakubiri ate ye Engrid Ritah Wanyama yamalira mu kyakusatu.<ref name=":0">{{Cite web |date=2021-01-19 |title=23-year-old Zahara crowned Miss Uganda |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/23-year-old-zahara-crowned-miss-uganda-1617728 |access-date=2026-09-26 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://allafrica.com/view/group/main/main/id/00037718.html |title=Archive copy |access-date=2026-06-30 |archive-date=2026-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260630050033/https://allafrica.com/view/group/main/main/id/00037718.html |url-status=dead }}</ref> == Empaka z'obwannalulungi ku mutendera gw'ensi yonna 2015 == Oluvannyuma lw'obuwanguzi bwe, Nakiyaga yakiikirira Uganda mu mpaka z'obwannalulungi ez'okumutendera gw'ensi yonna eza 65th Miss World ezategekebwa mu, Sanya China mu Gwekkumineebiri 2015. Ng'ayita mu mpaka zino, yatumbula eby'obulambuzi bya Uganda, obuwangwa n'ennono saako n'okulwanirira enkulakulana mu bavubuka wakati mu kuvuganya n'amawanga agasoba mu 100.<ref name=":1">https://www.missworld.com/contestants/2015/uganda-2015</ref><ref name=":0" /> == Emirimu emirala gye yakola == Mu mpaka za Miss Uganda, abavuganya baayita mu kutendekebwa kw'eby'obulimi n'obulunzi okwategekebwa aba Uganda Biosciences Information Center (UBIC). Nakiyaga yatunulirwa bangi olw'okuddamu obulungi ekibuuzo ekikwata ku bintu ebikolerere (GMOs) mu mpaka ez'akamalirizo mu 2015. Oluvanyuma lw'obuwanguzi bwe, yafuuka omulwanirizi era omukubiriza w'abavubuka okw'enyigira mu by'obulimi n'enkulakulana y'ebitundu byaabwe.<ref>{{Cite web |title=GMO Question Determines Winner of Miss Uganda 2015 |url=https://www.isaaa.org/kc/cropbiotechupdate/article/default.asp?ID=13630 |access-date=2026-09-26 |website=Crop Biotech Update |language=en}}</ref> Ku mulembe gwe, yetaba mu mirimu egy'enjawulo ng'okutumbula eby'enjigiriza, obukulembeze mu bakyala n'okukuuma obuwangwa n'ennono za Uganda.<ref>{{Cite web |date=2021-01-07 |title=Meet the reigning Miss Uganda |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/full-woman/meet-the-reigning-miss-uganda-1618358 |access-date=2026-09-26 |website=Monitor |language=en}}</ref> == Emirimu gye == Ng'ogyeko empaka z'obwannalulungi, Nakiyaga yakolako ng'eyebuuzibwako ku nsonga z'obulungi n'endabika ng'era mu kaseera kekamu awagira enteekateeka z'okuyimusa abavubuka n'okukulakulanya ebintu byabwe. Obuyigirize bwe mu kisaawe ky'ebyenkulakulana kikoze kinene mu kutambuza enteekateeka ze eri abavubuka n'ebitundu mwe bawangalira.<ref name=":1" /> == Ebimukwatako eby'omunda == Nakiyaga ayogera ennimi ez'enjawulo omuli Olungereza, Oluganda, n'Olusoga. Ajuliza Nelson Mandela ng'omu ku bakulembeze be yegomba olw'okwewaayo eri obukulembeze. Anyumirwa nnyo okutambula, omupiira, amazina n'okusisinkana abantu abapya.<ref name=":1" /> == Laba ne == * [[Dora Mwima]] * [[:en:Leah_Kalanguka|Leah Kalanguka]] * [[Miss Uganda]] == Ebijulizidwaamu == {{Reflist}} [[Category: Abazaalibwa mu 1992]] [[Category:Bannalulungi ba Uganda]] [[Category:Abazaalibwa mu Disitulikiti y'e Wakiso]] [[Category:Abaganda]] n0k137v1sph0ru2jsvla2zu7qbshblz Naome Kibaaju 0 10476 75415 68411 2026-09-26T10:40:10Z Deujmpagi 11858 converted citations 75415 wikitext text/x-wiki [[File:Kibaaju Naome.jpg|thumb|Kibaaju Naome]]   '''Naome Kibaaju''' yazaalibwa nga 1 Ogwomukaaga mu 1950, nga Munayuganda avunaanyizibwa ku by'okudukanya emirimu, ng'era munabyabufuzimu Paalamenti ya Uganda eye kumi. Ye mubaka omukyala akiikirira essaza lya Sheema yomu Bukiika Ddyo, mu [[:en:Sheema_District|Disitulikiti ya Sheema]]. Ali mu kibiina ky'eby'obufuzi ekiri mu buyinza ekya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] (NRM).<ref name=":0">{{Cite web |title=Parliament of Uganda |url=https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=546 |archive-url=http://web.archive.org/web/20210428095125/https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=546 |archive-date=2021-04-28 |access-date=2026-09-26 |website=www.parliament.go.ug}}</ref> == Obulamu bwe n'okusoma kwe == Mu 1962, yamaliriza ebigezo bye ebya P7 ku Bweranyangi Girls Primary School. Mu 1969, yafuna [[:en:Certificate_of_Education_(Secondary)|Satifikeeti y'obuyigirize]] ey'omubuvanjuba bwa Afrika ku Bweranyangi Girls Senior Secondary School. Mu 1970, Naome yatuuka [[:en:East_African_Advanced_Certificate_of_Education|East African Advanced Certificate of Education]] ku [[:en:Trinity_College_Nabbingo|Trinity College Nabbingo.]] Oluvannyuma yeegata ku [[:en:Makerere_University|Yunivasite ye Makerere]], gyeyatikirwa ne Diguli mu By'enjigiriza mu By'obufuzi, wamu n'okudukanya embeera z'abantu mu 1974. Mu 1978, Naome yaddayo ku Yunivasite ye Makaerere gyeyafunira Dipulooma mu mu by'okudukanya embeera z'abantu. Mu 1998, yatikirwa ne Diguli ey'okusatu mu By'enjigiriza ku kikula ky'abantu n'enkulakulana okuva ku Yunivasite ye Makerere.<ref name=":0" /> == Emirimu gyeyasooka okukola == Wakati wa 1998 ne 1999, yawerezaako nga omu kubaali ku kakiiko [[:en:Uganda_Women's_Efforts_to_Save_Orphans|k'abakyala abaali balwanirira okutaasa bamulekwa]]. Yakolako nga omuyuka w'omuwandiisi mu ofiisi ya Pulezidenti okuva mu 1975 okutuuka mu 1980. Mu 1980 okutuuka mu 1990, yakolako nga omumyuka w'omuwandiisi omukugu mu [[:en:Office_of_the_Prime_Minister_(Uganda)|ofiisi ya Saabaminisita]]. Mu 1991 okutuuka mu 1996, yaweebwa eky'okubeeta omumyuka omukulu eyali akulira omuwandiisi mu [[:en:Ministry_of_Finance,_Planning_and_Economic_Development|Minisitule yeby'ensiimbi, enteekateeka wamu n'okulakulanya eby'enfuna]]. Wakati wa 1997 ne 1998, yakolerako wansi w'omuwandiisi ku kakiiko akavinaanyizibwa ku by'enjigiriza. Mu 1998 okutuuka mu 2000, yawerezaako ku kakiiko akadukanya [[:en:Ankole_Western_University|Yunivasite ya Ankole Ey'omubuganjuba]]. Mu kaseera ka 1999 ne 2000, yeeyali omukyala amyuuka kapiteeni wa ttiimu [[:en:Uganda_Golf_Club|y'eggwanga eya kiraabu y'omuzannyo gwa goofu]]. Wakati wa 1999 ne 2010, yali akolera wansi w'omuwandiisi mu [[:en:Ministry_of_Defence_and_Veterans_Affairs_(Uganda)|Minisitule ye By'okwerinda]].<ref name=":1">https://www.pmldaily.com/news/2018/11/nrms-sheema-north-mp-kibaaju-takes-oath.html</ref> Wakati wa 2012 okutuuka mu 2016, yawerezaako ku kakiiko akadukanya erimu ku t[[:en:National_Enterprise_Corporation|tabi ly'oby'okwerinda erivunaanyzibwa ku by'obusuubuzi erya National Enterprise Corporation]]. Okuva mu 2016 okutuuka kati, y'omu kubali ku kakiiko akadukanya mu [[:en:National_Medical_Stores|ekitongole ekivunaanyizibwa ku by'okutereka eddagala Uganda]]. Okuva mu 2017 okutuuka kati, atuula ku kakiiko ka [[:en:Uganda_Micro_Finance_Regulatory_Authority|Uganda Micro Finance Regulatory Authority]].<ref name=":0" /> == Obulamu bwe mu By'obufuzi == Okuva mu 2018, okutuuka nakati, ye mubaka wa Paalamenti ya Uganda. Kibaaju yalondebwa okugenda mu Paalamenti oluvannyuma lw'okuwangula.<ref name=":0" /> Guma Nuwagaba eyali mu kibiina ekivuganya gavumenti ekya Forum for Democratic Change (FDC) ng'afunye obululu 11,326 ku bululu 7,322.<ref>{{Cite web |last=Nilepost |title=Search results for naome kibaaju |url=https://nilepost.co.ug/gsearch |access-date=2026-09-26 |website=Nilepost News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ntv.co.ug/news/national/NRM-s-Naome-Kibaaju-wins-Sheema-North-by-election/4522324-4798344-14ggr6jz/index.html |title=Archive copy |access-date=2024-04-02 |archive-date=2024-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240402214811/https://www.ntv.co.ug/news/national/NRM-s-Naome-Kibaaju-wins-Sheema-North-by-election/4522324-4798344-14ggr6jz/index.html |url-status=dead }}</ref> Ekifo kya Paalamenti ekya Sheema Ey'omubukiika Ddyo North kyatuua nga tekirina akidukanya, oluvannyuma lw'eyali Omubaka w'ekitundu kino [[:en:Elioda_Tumwesigye|Elioda Tumwesigye]] okulekulira mu Gwomunaana, oluvannyuma lw'okulondebwa ku ky'omubaka owa munisipaali eyali etondeddwawo eya Sheema.<ref name=":2">{{Cite web |title=NRM's Naome Kibaaju Sworn In as Sheema North MP : |url=https://ugandaradionetwork.net/story/nrms-naome-kibaaju-sworn-in-as-sheema-north-mp |access-date=2026-09-26 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-01-11 |title=NRM’s Kibaaju declared winner of Sheema north MP race |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/nrm-s-kibaaju-declared-winner-of-sheema-north-mp-race-1782880 |access-date=2026-09-26 |website=Monitor |language=en}}</ref> Nga 6 Ogwekuminoogumu mu 2018, yalayizibwa eyali anyuka omwogezi wa Paalamenti omugenzi [[:en:Jacob_Oulanyah|Jacob Oulanyah]].<ref name=":2" /> Oluvannyuma Oulanya yamukwasa semateeka n'agamu kumateeka ga Paalamenti ng'alina okugoberera.<ref name=":1" /> Naome Kibaaju yamega Guma Nuwagaba ng'amusinzeeko obululu 4,000  okuvotes, okuwangula akalulu akatalinda aka konsitituweensi ya Sheema Ey'obukiika ddyo. Obululu obutuufu bwonna nga bw'obeera obugase bwali 18,648, ng'ate obufu bwali 125 nga obukonge 28 bwali bwononese.<ref name=":5">https://www.newvision.co.ug/news/1487240/nrms-kibaaju-wins-sheema-north-seat</ref> Essaza lyonna lyali lirina webalondera wa mirundi 65. Ssentebe w'ekibiina kya NRM Pulezidenti [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]] yamwogerako nga omuntu alina ekisa era omwesigwa eyali akozeeko mu by'okwerinda, nga tanaba kuyingira mu byabufuzi.<ref name=":5" /> Sheema North constituency by-election. The total number of valid votes cast was 18, 648 while the invalid votes were 125 with twenty-eight (28) ballot papers spoilt. The county had a total of 65 polling stations. She was described by NRM chairman President [[Yoweri Museveni]] as an honest and trusted person who worked in defense for many years before joining politics.<ref name=":3" /> Abantu basatu baalondebwa okwesimbawo ku kifo ky'omubaka wa wa Paalamenti anaakiikirira Sheema Ey'omubukiika Ddyo mu kulonda okwali ku binda binda okwa nga 8 Ogwekumi. Abantu bano abasatu kwaliko; Naome Kibaaju eyalondebwa ku tikiti ya NRM, Guma Nuwagaba, eyali ku tikiti ya FDC oluvannyuma lw'okwabulira NRM wamu ne Felix Mujuni eyakirizibwa okwesimbawo nga talina kibiina kyabyabufuzi kyeyali agiddeko.<ref name=":3" /> === Guma Nuwagaba === Guma Nuwagaba yalina emyaka 44, nga yazaalibwa mu Buringo, mu [[:en:Masheruka_Sub-county,|ggombolola ya Masheruka]], mu [[:en:Sheema_District|Disitulikiti ye Sheema]]. Yasomera ku [[:en:Buringo_Primary_School|Buringo Primary School,]] St Mukasa Preparatory Seminary gyeya malira P7, wamu ne [[:en:Kitabi_Seminary|Kitabi Seminary]] gyeyatulira S4 ne S6. Yasoma Diguli mu By'enjigiriza ku bikwatagana ku by'embeera z'abantu n'ebibetolodde okuva ku [[:en:Makerere_University|Yunivasite ye Makerere]]. Mu 1998, yalondebwa ku ky'okubeera kansala w'abavubuka mu [[:en:Bushenyi_District|Disitulikiti ya Bushenyi]]. Mu 2002, yalondebwa ku ky'obwa kansala w'e gombolola lya Kigarama , gyeyawereza okutuuka mu 2006. Yaweebwa eky'okubeera nga ayambako ku gavumenti y'ebitundu, mu [[:en:Mitooma|Mitooma]] mu 2014.<ref name=":4">https://www.monitor.co.ug/News/National/Who-race-Sheema-North-MP-seat-candidates/688334-4769660-3yvuc2/index.html</ref> == Ebimukwatako == Yaliko omukyala omufumbo.<ref name=":0" /> == Laba ne bino == * [[:en:Uganda_Microfinance_Regulatory_Authority|Uganda Microfinance Regulatory Authority]] * [[:en:Uganda_National_Medical_Stores|Ekitongole kya Gavumenti ekivunaanyizibwa ku by'okutereka eddagala mu Uganda]] * [[:en:Sheema_District|Disitulikiti ya Sheema]] * [[:en:List_of_members_of_the_tenth_Parliament_of_Uganda|Olukalala lwa babaka abali mu Paalamenti ya Uganda eye kumi]] * [[:en:Parliament_of_Uganda|Paalamenti ya Uganda]] * [[:en:Elioda_Tumwesigye|Elioda Tumwesigye]] * [[:en:Ephraim_Kamuntu|Ephraim Kamuntu]] * [[:en:Jacklet_Atuhaire|Jacklet Atuhaire]] == Ewalala w'oyinza okubigya == * [https://www.youtube.com/watch?v=xDQH-vqRUIg Naome Kibaaju owa NRM awangudde okulonda okutalinda okwa Sheema Ey'omu bukiika Ddyo] * [http://www.parliament.go.ug/ Ku mikutu gya yintaneeti egya Paalamenti ya Uganda] == Ebijuliziddwaamu == {{Reflist}} [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] lfjhzez1vgz3ks3kw1l46ffpt1vwkt3 Dorothy Okello 0 10493 75399 75270 2026-09-26T10:36:52Z YacoubaBU 11870 converted references 75399 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Dorothy Okello''' Munnayuganda omukugu mu bya masanyalaze, era Pulofeesa amanyikiddwa olw'okutandikawo ekibiina ky'abakyala ekya Women of Uganda Network or [[:en:WOUGNET|WOUGNET]].<ref>{{Cite book |last=Hart |first=Ted |date=2010-04-15 |title=Internet Management for Nonprofits: Strategies, Tools and Trade Secrets |url=https://books.google.com/books?id=EofNE4lpPb0C&pg=PA376 |last2=Greenfield |first2=James M. |last3=MacLaughlin |first3=Steve |last4=Jr |first4=Philip H. Geier |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-63744-9 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Abdelnasser |first=Abdelaal |date=2013-02-28 |title=Social and Economic Effects of Community Wireless Networks and Infrastructures |url=https://books.google.com/books?id=jMyeBQAAQBAJ&pg=PA304 |publisher=IGI Global |isbn=978-1-4666-2998-1 |language=en}}</ref> Mu 2016, yafuuka Pulezidenti omukyala eyasooka ow'ettendekero lya [[:en:Uganda_Institution_of_Professional_Engineers|Uganda Institution of Professional Engineers]]<ref name=":0">{{Cite web |last=Nantaba |first=Agnes |date=2016-11-21 |title=Engineer Dr. Dorothy Okello sparkles in male-dominated profession |url=https://www.independent.co.ug/interview-engineer-dr-dorothy-okello-sparkles-male-dominated-profession/ |access-date=2026-09-26 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref> == Emisomo gye == Alina Diguli mu byamasanyalaze eya BSc in Electrical Engineering okuva ku [[:en:Makerere_University|Yunivasite y'e Makerere]], mu [[:en:Uganda|Uganda]], nga yagifuna mu 1992, ne M.S. in Electrical Engineering (1999) okuva ku [[:en:University_of_Kansas|University of Kansas]] ng'eno yali asomera [[:en:Fulbright_Program|sikaala ya Gavumenti]],<ref>{{Cite web |title=Eng. Dr. Dorothy Okello – UCC: Uganda Communications Commission |url=https://www.ucc.co.ug/eng-dr-dorothy-okello/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220316201814/https://www.ucc.co.ug/eng-dr-dorothy-okello/ |archive-date=2022-03-16 |access-date=2026-09-26 |website=www.ucc.co.ug |language=en-US}}</ref> saako ne Ph.D. mu by'okukanika amasanyalaze (2004) okuva ku [[:en:McGill_University|McGill University]] mu Montreal, Canada (ng'eno gyeyafunira sikaal ya [[:en:Commonwealth_Scholarship|Commonwealth Scholarship]]).<ref>http://www.unisa.ac.za/contents/conferences/Heltasa2013/docs/DorothyOkelloShortProfile_June2013.pdf</ref> Akoze bukubirire okutuubula abakyala n'ebyalo okunyikira okwagala okumanya.<ref>{{Cite book |last=Buskens |first=Doctor Ineke |date=2013-07-04 |title=African Women and ICTs: Investigating Technology, Gender and Empowerment |url=https://books.google.com/books?id=H_xiDgAAQBAJ&dq=%22Dorothy+Okello%22+-wikipedia&pg=PT148 |last2=Webb |first2=Doctor Anne |publisher=Zed Books Ltd. |isbn=978-1-84813-606-9 |language=en}}</ref> == Emirimu gye == Y'akwasisa empisa mu ssomero ly'ebyamasanyalaze ku [[:en:Makerere_University|Yunivasite y'e Makerere]].<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://cedat.mak.ac.ug/academics/schools/soe/department-of-civil-and-environmental-engineering/ |access-date=2024-04-01 |archive-date=2024-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240415221449/https://cedat.mak.ac.ug/academics/schools/soe/department-of-civil-and-environmental-engineering/ |url-status=dead }}</ref> Ye mukyala eyasooka mu Africa okuwangula eky'omukyala atawunyikamu mu kukola n'okukozesa omutimbagano nga ekirabo kino kyamuweebwa ku mikolo gya Africa ICT Days gala egyali egyakamalirizo egyabaawo nga 16 Ogwekkuminogumu mu Yaoundé, Cameroon.<ref>{{Cite web |title=African Digital Woman Announced |url=http://digitalwomanaward.com/2013/11/17/african-digital-woman-announced/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222152638/http://digitalwomanaward.com/2013/11/17/african-digital-woman-announced/ |archive-date=2015-12-22 |access-date=2026-09-26 |website=Digital Woman of the Year™ |language=en-US}}</ref> Mu Gwekkumi 2012, Okello yaweebwa Awaadi ya Women Achievers Award olw'obuweerezabwe mu kutumbula abakyala n'abawala nga ayita mu Sayansi ne Tekinologiya.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://cedat.mak.ac.ug/news/dr-dorothy-okello-wins-women-achievers-award |access-date=2024-04-01 |archive-date=2018-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180304121756/http://cedat.mak.ac.ug/news/dr-dorothy-okello-wins-women-achievers-award/ |url-status=dead }}</ref> Okello yalondebwa nga Pulezidenti omukyala eyasooka ow'ettendekero lya Uganda Institution of Professional Engineers egyayindira ku ttendekero lya institution AGM nga 29 Ogwokuna 2016.<ref>{{Cite news |last=Kawalya |first=Shawn Davis |date=2016-05-02 |title=Meet Okello Kabagajju the new Engineers' boss - Eagle Online |url=http://eagle.co.ug/2016/05/02/eng-kabagajju-new-engineers-boss.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20180304055144/http://eagle.co.ug/2016/05/02/eng-kabagajju-new-engineers-boss.html |archive-date=2018-03-04 |access-date=2026-09-26 |work=Eagle Online |language=en-US}}</ref> Nga 2 Ogwomukaaga 2016 ebbaluwa emuyozayoza okuva ewa Pulezidenti wa Irish Michael D. Higgins yamutuusibwako Ambasada wa Irsh mu Uganda Dónal Cronin olw'okubeera Pulezidenti omukyala ow'ettendekero eyali asoose.<ref>Kamoga, Jonathan (6 June 2016). "Engineer's president to push for more science students". the Observer (Uganda).</ref> == Ebitabo ebyafulumya emirimu gye'yanonyerezaako == Aweebwa ekitiibwa mu by'okunoonyereza era emirimu gye egisinga agikoledde ku mukutu gwa netLabs!UG, senta y'okunonyereza mu dipaatimenti ye'byamasanyalaze n'ebyuma bikalimagezi ku Yunivasite.<ref>{{Cite web |title=Eng. Dr. Dorothy Okello – UCC: Uganda Communications Commission |url=https://www.ucc.co.ug/eng-dr-dorothy-okello/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220316201814/https://www.ucc.co.ug/eng-dr-dorothy-okello/ |archive-date=2022-03-16 |access-date=2026-09-26 |website=www.ucc.co.ug |language=en-US}}</ref> Emirimu gye gifulumiziddwa mu mpapula z'amawulire ne magazine ezenjawulo nga (1) Coverage and rate of low density ABS assisted vertical heterogeneous network akafulumizibwa mu 2022 IEEE 33rd Annual International Symposium on Personal, Indoor and Mobile Radio Communications (PIMRC)<ref>https://eprints.whiterose.ac.uk/189864/1/1570799776%20final.pdf</ref> (2) Unmanned aerial vehicles: opportunities for developing countries and challenges which was published in the 2020 IST-Africa Conference (IST-Africa)<ref>{{Cite journal |last=MUGALA |first=Sheila |last2=OKELLO |first2=Dorothy |last3=SERUGUNDA |first3=Jonathan |date=2020-05 |title=Unmanned Aerial Vehicles: Opportunities for Developing Countries and Challenges |url=https://ieeexplore.ieee.org/document/9144040 |journal=2020 IST-Africa Conference (IST-Africa) |pages=1–10 |issn=2576-8581}}</ref> (3) A deep reinforcement learning-based algorithm for reliability-aware multi-domain service deployment in smart ecosystems.<ref>{{Cite journal |last=Kibalya |first=Godfrey |last2=Serrat |first2=Joan |last3=Gorricho |first3=Juan-Luis |last4=Okello |first4=Dorothy |last5=Zhang |first5=Peiying |date=2023-11 |title=A deep reinforcement learning-based algorithm for reliability-aware multi-domain service deployment in smart ecosystems |url=https://link.springer.com/10.1007/s00521-020-05372-x |journal=Neural Computing and Applications |language=en |volume=35 |issue=33 |pages=23795–23817 |doi=10.1007/s00521-020-05372-x |issn=0941-0643}}</ref> (4) Effect of different organic substrates on reproductive biology, growth rate and offtake of the African night crawler earthworm (''Eudrilus eugeniae'').<ref>{{Cite journal |last=Kabi |first=Fred |last2=Kayima |first2=Denis |last3=Kigozi |first3=Abasi |last4=Mpingirika |first4=Eric Zadok |last5=Kayiwa |first5=Ronald |last6=Okello |first6=Dorothy |date=2020-09-01 |title=Effect of different organic substrates on reproductive biology, growth rate and offtake of the African night crawler earthworm (Eudrilus eugeniae) |url=https://doi.org/10.1007/s13165-020-00284-5 |journal=Organic Agriculture |volume=10 |issue=3 |pages=395–407 |doi=10.1007/s13165-020-00284-5 |issn=1879-4246}}</ref> (5) Resource-aware workload orchestration for edge computing published in 2020 28th Telecommunications Forum (TELFOR).<ref>{{Cite journal |last=Babirye |first=Susan |last2=Serugunda |first2=Jonathan |last3=Okello |first3=Dorothy |last4=Mwanje |first4=Stephen |date=2020-11 |title=Resource-Aware Workload Orchestration for Edge Computing |url=https://ieeexplore.ieee.org/document/9306551 |journal=2020 28th Telecommunications Forum (℡FOR) |pages=1–4 |doi=10.1109/℡FOR51502.2020.9306551}}</ref> (6) Leveraging the technology of unmanned aerial vehicles for developing countries published in SAIEE Africa Research Journal.<ref>{{Cite journal |last=Mugala |first=Sheila N. |last2=Okello |first2=Dorothy K. |last3=Serugunda |first3=Jonathan |date=2020-12 |title=Leveraging the Technology of Unmanned Aerial Vehicles for Developing Countries |url=https://ieeexplore.ieee.org/document/9194383/ |journal=SAIEE Africa Research Journal |volume=111 |issue=4 |pages=139–148 |doi=10.23919/SAIEE.2020.9194383 |issn=1991-1696}}</ref> (7) Rebuilding the internet exchange point in Uganda published by the 2017 28th Irish Signals and Systems Conference (ISSC).<ref>{{Cite web |url=https://ieeexplore.ieee.org/document/7983601 |title=Archive copy |access-date=2024-04-01 |archive-date=2022-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225161803/https://ieeexplore.ieee.org/document/7983601 |url-status=dead}}</ref> (8) Regulatory and broadband industry responses to COVID-19: cases of Uganda, Peru, and the Caribbean.<ref>{{Cite book |last=Jamison |first=Mark A. |date=2023-05-09 |title=Regulatory and Broadband Industry Responses to COVID-19: Cases of Uganda, Peru, and the Caribbean |url=https://doi.org/10.1108/978-1-80262-049-820231007 |last2=Okello |first2=Dorothy |last3=Barrantes |first3=Roxana |last4=Cox |first4=David |publisher=Emerald Publishing Limited |isbn=978-1-80262-050-4 |editor-last=Whalley |editor-first=Jason |pages=0 |doi=10.1108/978-1-80262-049-820231007 |editor-last2=Stocker |editor-first2=Volker |editor-last3=Lehr |editor-first3=William}}</ref> (9) Enabling models of Internet eXchange Points for developing contexts.<ref>{{Cite journal |last=Ó Briain |first=Diarmuid |last2=Denieffe |first2=David |last3=Okello |first3=Dorothy |last4=Kavanagh |first4=Yvonne |date=2020-01-01 |title=Enabling models of Internet eXchange Points for developing contexts |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352728520300117 |journal=Development Engineering |volume=5 |pages=100057 |doi=10.1016/j.deveng.2020.100057 |issn=2352-7285}}</ref> (10) Co-designing with engineers for community engagement in rural Uganda published by Oxford University Press.<ref>{{Cite journal |last=White |first=P. J. |last2=Okello |first2=Dorothy |last3=Casey |first3=Brian P. |last4=Najjuuko |first4=Claire |last5=Lukanga |first5=Ronald |date=2023-01 |title=Co-designing with engineers for community engagement in rural Uganda |url=https://www.cambridge.org/core/journals/design-science/article/codesigning-with-engineers-for-community-engagement-in-rural-uganda/B24BCAA505CE56ACD61DFCAC93AAFC93 |journal=Design Science |language=en |volume=9 |pages=e12 |doi=10.1017/dsj.2023.10 |issn=2053-4701}}</ref> == Ebikwata ku Famile ye == Okello mufumbo era alina abaana basatu. == Ebijuliziddwamu == {{Reflist}} [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] t7etzjf8dfmn2ygcz9ekjiyzqc4o1bb Catherine Webombesa 0 10551 75446 54633 2026-09-26T10:45:06Z Deujmpagi 11858 converted reference 75446 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''<big>Catherine Webombesa</big> (yazaalibwa nga 19, Ogwokutaano 1983)''' Munnayuganda, muddusi wa misinde ng'amanyikiddwa olw'ebyo byeyakola nga yafuna omudaali gwa Zaabu ogw'ensi yonna ng'omuddusi w'emisinde gya middle-distance running.<ref name=":1">{{Cite web |title=- New Vision Official |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/undefined |archive-url=http://web.archive.org/web/20220428104839/https://www.newvision.co.ug/articledetails/undefined |archive-date=2022-04-28 |access-date=2026-09-26 |website=www.newvision.co.ug |language=en}}</ref> <ref name=":0">https://worldathletics.org/athletes/uganda/catherine-webombesa-14303403</ref> Yetaba mu mpaka z'abakirimaanyi ez'emisinde gya East Africa Senior Athletic Championships ezayindira mu Kisaawe kye Nambole 2007 nga mwezo yawangula omudaali gwa zaabu ne feeza nga kino kyateeka Uganda k maapu ng'Eggwanga ery'okubiri.<ref>https://www.newvision.co.ug/articledetails/undefined</ref> == Emirimu gye == Omuddusi w'emisinde mu Uganda avuganyiza mu mpaka ez'enjawulo era nga wammanga bwe bumu ku bubonero bweyafuna mu misinde: National Champion: Mu kudduka kwe, Webombesa yafuna ekitiibwa ky'omuddusi w'eggwanga nnantameggwa. Personal Bests: Mu budde bwa 2:08.21 mu misinde gya mita 800, esaawa 4:21.0 mu misinde gya mita 1500, n'esaawa 9:29.941 mu misinde gya mita 3000, abadde nantameggwa mu mpaka ezo. Empaka z'okuvuganya kw'ensi yonna: Mu mizanyo gy'abavubuka egya 1998 World Youth Games ezaali mu Moscow, yawangula omudaali gwa zaabu mu miside gya mita 3000.<ref name=":2">http://www.gbrathletics.com/ic/wyg.htm</ref> Era alekayo obudde obw'okuwandiikako mu misinde gy'okuluguudo nga obudde bwa 33:09 mu mpaka za kilomita 10 n'esaawa 1:13:391 mu misinde mubuna byalo. National Road Running Champion: Ngayita mu kwolesa amaanyi ge mu mpaka z'emisinde emiwanvu, Webombesa yawangula ekitiibwa ky'abwannantameggwa wa Uganda mu misinde gya national road running champion.<ref>https://worldathletics.org/news/news/ayeko-webombesa-claim-uganda-road-running-tit?urlSlug=ayeko-webombesa-claim-uganda-road-running-tit</ref> == Bye yafuna == Catherine Webombesa yafuna ekitiibwa ky'obwannantameggwa wa Uganda, ekintu ekimulabisa ng'asinga mu misinde. Yetaba mu mpaka z'okuvuganya mu nsi nga France ne Russia, nga yonna yakuuma ekitiibwa kye ng'omuwanguzi mu misinde gyonna gyeyadduka.<ref name=":0" /> == Esaawa z'awanguliddeko == Mu mikolo egisinga, awangulidde mu budde obwenjawulo okugeza, mita 800 mu saawa 2:08.21 e Kampala (2007), the emisinde gya mita 1500 mu saawa 4:21.0 mu Kampala (2007),<ref>https://worldathletics.org/news/news/webombesa-headlines-at-akii-bua-memorial-in-k?urlSlug=webombesa-headlines-at-akii-bua-memorial-in-k&urlSlug=webombesa-headlines-at-akii-bua-memorial-in-k&urlSlug=webombesa-headlines-at-akii-bua-memorial-in-k</ref> mita 3000 mu saawa 9:29.94 mu Moscow (1998),<ref name=":2">{{Cite web}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.gbrathletics.com/ic/wyg.htm "World Youth Games"]. ''www.gbrathletics.com''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2024-03-24</span></span>.</cite></ref><ref>https://web.archive.org/web/20120502155633/http://www.wjah.co.uk/wojc/WYG/WYG1998.html</ref> Kilomita 10 mu Ddakiika 33:09 mu Caen, France (2010), n'emisinde mubuna byalo mu saawa 1:13:39 mu Reims, France (2008).<ref name=":0" /> == Laba na bino == * [[:en:Dorcus_Inzikuru|Dorcus Inzikuru]] * [[:en:Mercyline_Chelangat|Mercyline Chelangat]] * [[:en:Sarah_Chelangat|Sarah Chelangat]] * [[:en:Doreen_Chemutai|Doreen Chemutai]] * [[:en:Immaculate_Chemutai|Immaculate Chemutai]] == Ebijuliziddwamu == <references /> ra4swlct5cvaa09h4mopq7qi25ixbf2 75455 75446 2026-09-26T10:46:04Z Deujmpagi 11858 converted reference 75455 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''<big>Catherine Webombesa</big> (yazaalibwa nga 19, Ogwokutaano 1983)''' Munnayuganda, muddusi wa misinde ng'amanyikiddwa olw'ebyo byeyakola nga yafuna omudaali gwa Zaabu ogw'ensi yonna ng'omuddusi w'emisinde gya middle-distance running.<ref name=":1">{{Cite web |title=- New Vision Official |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/undefined |archive-url=http://web.archive.org/web/20220428104839/https://www.newvision.co.ug/articledetails/undefined |archive-date=2022-04-28 |access-date=2026-09-26 |website=www.newvision.co.ug |language=en}}</ref> <ref name=":0">{{Cite web |title=Catherine WEBOMBEZA {{!}} Profile {{!}} World Athletics |url=https://worldathletics.org/athletes/uganda/catherine-webombesa-14303403 |access-date=2026-09-26 |website=worldathletics.org}}</ref> Yetaba mu mpaka z'abakirimaanyi ez'emisinde gya East Africa Senior Athletic Championships ezayindira mu Kisaawe kye Nambole 2007 nga mwezo yawangula omudaali gwa zaabu ne feeza nga kino kyateeka Uganda k maapu ng'Eggwanga ery'okubiri.<ref>{{Cite web |title=- New Vision Official |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/undefined |archive-url=http://web.archive.org/web/20220428104839/https://www.newvision.co.ug/articledetails/undefined |archive-date=2022-04-28 |access-date=2026-09-26 |website=www.newvision.co.ug |language=en}}</ref> == Emirimu gye == Omuddusi w'emisinde mu Uganda avuganyiza mu mpaka ez'enjawulo era nga wammanga bwe bumu ku bubonero bweyafuna mu misinde: National Champion: Mu kudduka kwe, Webombesa yafuna ekitiibwa ky'omuddusi w'eggwanga nnantameggwa. Personal Bests: Mu budde bwa 2:08.21 mu misinde gya mita 800, esaawa 4:21.0 mu misinde gya mita 1500, n'esaawa 9:29.941 mu misinde gya mita 3000, abadde nantameggwa mu mpaka ezo. Empaka z'okuvuganya kw'ensi yonna: Mu mizanyo gy'abavubuka egya 1998 World Youth Games ezaali mu Moscow, yawangula omudaali gwa zaabu mu miside gya mita 3000.<ref name=":2">http://www.gbrathletics.com/ic/wyg.htm</ref> Era alekayo obudde obw'okuwandiikako mu misinde gy'okuluguudo nga obudde bwa 33:09 mu mpaka za kilomita 10 n'esaawa 1:13:391 mu misinde mubuna byalo. National Road Running Champion: Ngayita mu kwolesa amaanyi ge mu mpaka z'emisinde emiwanvu, Webombesa yawangula ekitiibwa ky'abwannantameggwa wa Uganda mu misinde gya national road running champion.<ref>https://worldathletics.org/news/news/ayeko-webombesa-claim-uganda-road-running-tit?urlSlug=ayeko-webombesa-claim-uganda-road-running-tit</ref> == Bye yafuna == Catherine Webombesa yafuna ekitiibwa ky'obwannantameggwa wa Uganda, ekintu ekimulabisa ng'asinga mu misinde. Yetaba mu mpaka z'okuvuganya mu nsi nga France ne Russia, nga yonna yakuuma ekitiibwa kye ng'omuwanguzi mu misinde gyonna gyeyadduka.<ref name=":0" /> == Esaawa z'awanguliddeko == Mu mikolo egisinga, awangulidde mu budde obwenjawulo okugeza, mita 800 mu saawa 2:08.21 e Kampala (2007), the emisinde gya mita 1500 mu saawa 4:21.0 mu Kampala (2007),<ref>https://worldathletics.org/news/news/webombesa-headlines-at-akii-bua-memorial-in-k?urlSlug=webombesa-headlines-at-akii-bua-memorial-in-k&urlSlug=webombesa-headlines-at-akii-bua-memorial-in-k&urlSlug=webombesa-headlines-at-akii-bua-memorial-in-k</ref> mita 3000 mu saawa 9:29.94 mu Moscow (1998),<ref name=":2">{{Cite web}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.gbrathletics.com/ic/wyg.htm "World Youth Games"]. ''www.gbrathletics.com''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2024-03-24</span></span>.</cite></ref><ref>https://web.archive.org/web/20120502155633/http://www.wjah.co.uk/wojc/WYG/WYG1998.html</ref> Kilomita 10 mu Ddakiika 33:09 mu Caen, France (2010), n'emisinde mubuna byalo mu saawa 1:13:39 mu Reims, France (2008).<ref name=":0" /> == Laba na bino == * [[:en:Dorcus_Inzikuru|Dorcus Inzikuru]] * [[:en:Mercyline_Chelangat|Mercyline Chelangat]] * [[:en:Sarah_Chelangat|Sarah Chelangat]] * [[:en:Doreen_Chemutai|Doreen Chemutai]] * [[:en:Immaculate_Chemutai|Immaculate Chemutai]] == Ebijuliziddwamu == <references /> eqiaw5gktvcxfr5y6d6g9e2lij7p398 75464 75455 2026-09-26T10:51:19Z Deujmpagi 11858 converted refeences 75464 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''<big>Catherine Webombesa</big> (yazaalibwa nga 19, Ogwokutaano 1983)''' Munnayuganda, muddusi wa misinde ng'amanyikiddwa olw'ebyo byeyakola nga yafuna omudaali gwa Zaabu ogw'ensi yonna ng'omuddusi w'emisinde gya middle-distance running.<ref name=":1">{{Cite web |title=- New Vision Official |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/undefined |archive-url=http://web.archive.org/web/20220428104839/https://www.newvision.co.ug/articledetails/undefined |archive-date=2022-04-28 |access-date=2026-09-26 |website=www.newvision.co.ug |language=en}}</ref> <ref name=":0">{{Cite web |title=Catherine WEBOMBEZA {{!}} Profile {{!}} World Athletics |url=https://worldathletics.org/athletes/uganda/catherine-webombesa-14303403 |access-date=2026-09-26 |website=worldathletics.org}}</ref> Yetaba mu mpaka z'abakirimaanyi ez'emisinde gya East Africa Senior Athletic Championships ezayindira mu Kisaawe kye Nambole 2007 nga mwezo yawangula omudaali gwa zaabu ne feeza nga kino kyateeka Uganda k maapu ng'Eggwanga ery'okubiri.<ref>{{Cite web |title=- New Vision Official |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/undefined |archive-url=http://web.archive.org/web/20220428104839/https://www.newvision.co.ug/articledetails/undefined |archive-date=2022-04-28 |access-date=2026-09-26 |website=www.newvision.co.ug |language=en}}</ref> == Emirimu gye == Omuddusi w'emisinde mu Uganda avuganyiza mu mpaka ez'enjawulo era nga wammanga bwe bumu ku bubonero bweyafuna mu misinde: National Champion: Mu kudduka kwe, Webombesa yafuna ekitiibwa ky'omuddusi w'eggwanga nnantameggwa. Personal Bests: Mu budde bwa 2:08.21 mu misinde gya mita 800, esaawa 4:21.0 mu misinde gya mita 1500, n'esaawa 9:29.941 mu misinde gya mita 3000, abadde nantameggwa mu mpaka ezo. Empaka z'okuvuganya kw'ensi yonna: Mu mizanyo gy'abavubuka egya 1998 World Youth Games ezaali mu Moscow, yawangula omudaali gwa zaabu mu miside gya mita 3000.<ref name=":2">{{Cite web |title=World Youth Games |url=http://www.gbrathletics.com/ic/wyg.htm |access-date=2026-09-26 |website=www.gbrathletics.com}}</ref> Era alekayo obudde obw'okuwandiikako mu misinde gy'okuluguudo nga obudde bwa 33:09 mu mpaka za kilomita 10 n'esaawa 1:13:391 mu misinde mubuna byalo. National Road Running Champion: Ngayita mu kwolesa amaanyi ge mu mpaka z'emisinde emiwanvu, Webombesa yawangula ekitiibwa ky'abwannantameggwa wa Uganda mu misinde gya national road running champion.<ref>{{Cite web |title=Ayeko, Webombesa claim Uganda road running titles {{!}} NEWS {{!}} World Athletics |url=https://worldathletics.org/news/news/ayeko-webombesa-claim-uganda-road-running-tit?urlSlug=ayeko-webombesa-claim-uganda-road-running-tit |access-date=2026-09-26 |website=worldathletics.org}}</ref> == Bye yafuna == Catherine Webombesa yafuna ekitiibwa ky'obwannantameggwa wa Uganda, ekintu ekimulabisa ng'asinga mu misinde. Yetaba mu mpaka z'okuvuganya mu nsi nga France ne Russia, nga yonna yakuuma ekitiibwa kye ng'omuwanguzi mu misinde gyonna gyeyadduka.<ref name=":0" /> == Esaawa z'awanguliddeko == Mu mikolo egisinga, awangulidde mu budde obwenjawulo okugeza, mita 800 mu saawa 2:08.21 e Kampala (2007), the emisinde gya mita 1500 mu saawa 4:21.0 mu Kampala (2007),<ref>{{Cite web |title=Webombesa headlines at Akii-Bua Memorial in Kampala {{!}} NEWS {{!}} World Athletics |url=https://worldathletics.org/news/news/webombesa-headlines-at-akii-bua-memorial-in-k?urlSlug=webombesa-headlines-at-akii-bua-memorial-in-k&urlSlug=webombesa-headlines-at-akii-bua-memorial-in-k&urlSlug=webombesa-headlines-at-akii-bua-memorial-in-k |access-date=2026-09-26 |website=worldathletics.org}}</ref> mita 3000 mu saawa 9:29.94 mu Moscow (1998),<ref name=":2">{{Cite web}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.gbrathletics.com/ic/wyg.htm "World Youth Games"]. ''www.gbrathletics.com''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2024-03-24</span></span>.</cite></ref><ref>{{Cite web |title=World Youth Games 1998 |url=http://www.wjah.co.uk/wojc/WYG/WYG1998.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120502155633/http://www.wjah.co.uk/wojc/WYG/WYG1998.html |archive-date=2012-05-02 |access-date=2026-09-26 |website=www.wjah.co.uk}}</ref> Kilomita 10 mu Ddakiika 33:09 mu Caen, France (2010), n'emisinde mubuna byalo mu saawa 1:13:39 mu Reims, France (2008).<ref name=":0" /> == Laba na bino == * [[:en:Dorcus_Inzikuru|Dorcus Inzikuru]] * [[:en:Mercyline_Chelangat|Mercyline Chelangat]] * [[:en:Sarah_Chelangat|Sarah Chelangat]] * [[:en:Doreen_Chemutai|Doreen Chemutai]] * [[:en:Immaculate_Chemutai|Immaculate Chemutai]] == Ebijuliziddwamu == <references /> 2libl741r84u773gt4wx7re2z8u7y5d Alintuma Nsambu 0 10578 75426 70220 2026-09-26T10:42:59Z Wiki.lukron 11854 removed external links 75426 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Alintuma Nsambu''' ng'era amanyiddwa nga Alintuma Nsambu '''John Chrysostom''' Mukungu omubaka akiikirira eggwanga mu mawanga g'ebweru ,Munnabyabufuzi, era yali mubaka wa Paalamenti [[Munnayuganda]]. Yaweerezako ng'eyali Minisita omubeezi ow'amawulire ne tekinologiya w'eby'empuliziganya okuva mu 2006 okutuusa 2011.<ref>Alintuma Nsambu Appointed State Minister for ICT In 2006<sup>&#x5B;''permanent dead link''&#x5D;</sup></ref><ref>''The African Union's Agenda 2063:Assessing the Development Vision for Africa'' (PDF). 2220-2228 River Building: Carleton University. 2015-03-12. pp.&nbsp;2, 4.</ref> Yakyusibwa okuva mu Kabineeti okuda mu buweereza bw'okukiikirira eggwanga mu mawanga amalala era nga yadda mu bigere bya [[:en:Nyombi_Thembo|Nyombi Thembo]] mu nkyukakyuka ezaakolebwa mu Kabineeti nga 27 Ogwokutaano 2011.<ref>Museveni Names New Cabinet, May 2011</ref> == Obuvo bwe n'okusoma kwe == Nsambu yasomera ku United States International University mu San Diego ne ku Technical University of Braunschweig mu Germany.<ref name=":12">{{Cite web |date=2014-07-27 |title=PHOTOS: Nsambu Marries MP Nakawuki |url=https://chimpreports.com/photos-nsambu-marries-mp-nakawuki/ |access-date=2024-04-07 |website=ChimpReports |language=en-US}}</ref> == Emirimu gye == Okuva mu 1996 okutuusa 2000, Nsambu yaweereza ng'omukulu akwanaganya pulogulaamu ya [[Exchange Students’ Program]] eya European Union ku yunivasite ya Technical University of Braunschweig mu Germany. Nsambu yaweereza nga [[:en:Parliament_of_Uganda|mmemba wa Paalamenti]] omulonde akiikirira Essaza ly'e Bukoto ey'Obuvanjuba mu [[:en:Masaka_District|Disitulikitti ye Masaka]] okuva 2001 okutuusa 2011. Mu kalulu k'eggwanga aka bonna aka 2011, yawangulwa [[Florence Namayanja]], ow'e [[Ekibiina kya Democratic Party(Uganda)|Ekibiina kya Democratic Party]].<ref>"Alintuma Nsambu Loses His Bukoto East Parliamentary Seat". Archived from the original on 2012-03-25. Retrieved 2011-06-05.</ref><ref>Florence Namayanja of DP Is MP for Bukoto East Constituency, 2011 – 2016</ref> Nsambu yaweereza ng'omubaka wa Uganda omulonde mu Eritrea naye yafundikira aweerezza ng'Omubaka wa Uganda e Canada. Mu 2013, yeesimbawo ku ky'omubaka wa Paalamenti owa Bukoto ey'Obukiikaddyo mu Disitulikitti y'e Lwengo gye yawangulwa Omugenzi Matia Nsubuga Birekerawo eyali omuwandiisi wa Democratic Party n'obululu butono nnyo . Waliwo ebigambibwa nti okuwangulwa kwa Nsambu kwonna kwaleetebwa eyali akulira Police ebiseer'ebyo, Gen.[[Kale Kayihura]] agambibwa okuba nga yakyusakyusa ebyava mu kulonda. Ng'akyali Minisita, kikkirizibwa okuba nti Nsambu yagaana okuggya enguzi ku Kayihura, okuwa kkamupuni ya mikwano gye mu Bufaransa pulojekiti y'okukola endagamumtu . Mangu nnyo ng'okulonda kwakagwa, Pulezidenti Museveni yalonda Alintuma Nsambu okuba omubaka wa Uganda Uganda e Canada, Cuba ne the Bahamas. Mu mwaka gwa 2016, Pulezidenti Museveni yasindika Nsambu mu Algiers ng'Omubaka wa Uganda mu ttundutundu lya [[Maghreb]] (Tunisia, Morocco, Mauritania, Al,geria). == By'akoze == Alintuma Nsambu asinga kujjukirwa mu mirimu gye egy'okuyamba okuzimba ebifo ebikuumirwamu Kompyuta mu masomero ga Uganda ng'ayambibwako muwala wa Bill Gates - Jennifer Gates wamu n'amasomero g'ekitundu ky'e Bellevue mu Ssaza ly'e Washington. Nga Minisita, Alintuma Nsambu yawa Pulezidenti Museveni amagezi okutandikawo ekifo ky'eggwanga eky'ebikwata ku bantu (National Data Bank) ekya bannansi ba Uganda era eno yeeyali entandikwa ya pulojekiti y'Eggwanga ey'Endagamuntu eyambye buli Munnayuganda omukulu okubeera n'Endagamuntu Nga Minisita w'amawulire ne tekinologiya w'ebyempuliziganya ( ICT) , Alintuma Nsambu yatandikawo enkola y'okutambuliza ensimbi ku masimu eyatuumibwa [[Mobile Money]] mu bitongole by'empuliziganya kati omukutu ogukyasinze okukozesebwa mu kusindika sente mu Uganda. == Ebimukwatako ng'omuntu == Nsambu yawasa [[Susan Nakawuki]] mu 2014.<ref>''The African Union's Agenda 2063:Assessing the Development Vision for Africa'' (PDF). 2220-2228 River Building: Carleton University. 2015-03-12. pp.&nbsp;2, 4.</ref><ref>"MP Nakawuki introduces former ICT minister Alintuma Nsambu – Sqoop – Get Uganda entertainment news, celebrity gossip, videos and photos"</ref><ref>"MP Nakawuki's fiance is married". ''New Vision''. 2007-03-03. Retrieved 2024-04-07.</ref> == Ebijuliziddwa. == {{Reflist}} == Ebijuliziddwa w'abweru wa Wikipedia == * Full Ministerial Cabinet List, June 2006  * Full Ministerial Cabinet List, February 2009  * Full Ministerial Cabinet List, May 2011 [[Category:Abantu abalamu]] [[Category:Ababaka ba palamenti abakyala]] [[Category:Abaganda]] [[Category:Abava mu Masaka Disitulikiti]] [[Category:Ba minisita ba Uganda]] [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] [[Category:Baminisita ba Uganda]] 9st0xu6h7a85tr5mp6aarp1vikohpbj Okullo Aabuka Jallon 0 10585 75372 61144 2026-09-26T10:30:14Z MalindeJeyR 11875 Converted Links 75372 wikitext text/x-wiki [[File:Okullo Aabuka Jallon Anthony.jpg|thumb|Okullo Aabuka Jallon Anthony.]] '''Okullo Aabuka Jallon Anthony''' Era amanyikiddwa nga '''Okullo Anthony''' Munnayuganda, munnabyabufuzi akiikirira [[:en:Lamwo_District|Disitulikiti y'e Lamwo]] nga [[:en:Member_of_parliament|Omubaka]] mu ya [[:en:Parliament_of_Uganda|Paalamenti ya Uganda]]<nowiki/>ey'ekkuminemu wansi w'ekibiina ky'ebyobufuzi ekya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]].<ref>{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2021-01-22 |title=Women still struggling to compete in direct constituencies – Amongi |url=https://www.independent.co.ug/women-still-struggling-to-compete-in-direct-constituencies-amongi/ |access-date=2026-09-26 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://trumpetnews.co.ug/2021/01/18/list-who-was-elected-mp-in-uganda/ |title=Archive copy |access-date=2024-04-11 |archive-date=2026-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260415215337/https://trumpetnews.co.ug/2021/01/18/list-who-was-elected-mp-in-uganda/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2023-07-06 |title=Executive order to evict herdsmen from Northern Uganda deferred |url=https://www.independent.co.ug/executive-order-to-evict-herdsmen-from-northern-uganda-deferred/ |access-date=2026-09-26 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Reporter |first=NewVision |date=2021-05-20 |title=News: Jacob Oulanyah among 132 MPs to take oath today |url=https://www.newvision.co.ug/category/news/jacob-oulanyah-among-132-mps-to-take-oath-tod-NV_103076_092026 |access-date=2026-09-26 |website=New Vision}}</ref> == Ebyemirimu gye == Okullu era akola ng'omusawo wa Wooteri ya Sheraton.<ref name=":0">{{Cite web |title=- New Vision Official |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/undefined |archive-url=http://web.archive.org/web/20220428104839/https://www.newvision.co.ug/articledetails/undefined |archive-date=2022-04-28 |access-date=2026-09-26 |website=www.newvision.co.ug |language=en}}</ref> == Obukuubagano == Yasibibwa mu kkomera okumala emyezi mukaaga olw'okulemererwa okusasula Miliyooni z'[[:en:Ugandan_shilling|ensimbi za Uganda]]87 ezawera olw'okulemererwa mu Kkooti. == Laba na bino == * [[:en:List_of_members_of_the_eleventh_Parliament_of_Uganda|Olukalala lw'ababaka ba Paalamenti ya Uganda ey'ekkuminemu]] * [[:en:Wikipedia:Equity_lists/Nationality/Uganda|Wikipedia: Equity lists/Nationality/Uganda]] * [[:en:Dorcus_Acen|Dorcus Acen]] * [[:en:Joan_Acom_Alobo|Joan Acom Alobo]] == Ebijuliziddwamu eby'ebweru wa Wikipediya == * [https://www.parliament.go.ug/ Webusayiti ya Paalamenti ya Uganda] == Ebijuliziddwamu == {{Reflist}} [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] 57f50t1d16e1cm82m87di919iyzuk0y Margaret Baba Diri 0 10632 75338 40651 2026-09-26T10:12:56Z Elaju 11867 Removed external link, Converted a reference #WUCBU26 75338 wikitext text/x-wiki [[File:Baba Diri Margaret.jpg|thumb|Baba Diri Margaret.jpg]]   '''Margaret Baba Diri''' Munnayuganda ow'ebyobufuzi eyasookera ddala okulondebwa mu [[:en:Parliament_of_Uganda|Paalamenti ya Uganda]] nga akiikirira abantu abaliko obulemu mu 1996 gyabadde okutuusa kati. Nga tanegatta mu by'obufuzi yakola nga omusomes ku St. Charles Lwanga mu [[:en:Koboko|Koboko]] wakati wa 1976 ne 1990 era nga avunaanyizibwa ku nkulaakulana z'ekika ky'abantu ayitibwa gender development officer ku National Union of Disabled Persons of Uganda (NUDIPU) wakati wa 1992 ne1996.<ref name="parliament.go.ug" details="Parliament Of Uganda">https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=42</ref> == Obuto n'emisomo == Margaret Baba Diri yazaalibwa nga 29 Ogw'omukaaga mu 1954. Alina Dipulooma mu by'Enjigiriza okuva mu National Teachers College Kyambogo, era yafuna diguli y'ebyenjigiriza mu bakulu n'entababuvobwawamu eya Bachelor in Adult and Community Education okuva mu [[:en:Kyambogo_University|Yunivasitte y'e Kyambogo]].<ref name="parliament.go.ug" details="Parliament Of Uganda" /> == Emirimu == Margaret Baba Diri yatandika emirimu gye nga omusomesa ku somero lya St. Charles Lwanga Koboko wakati wa 1976 ne 1990 era nga avunaanyizibwa ku nkulaakulana z'ekika ky'abantu ayitibwa gender development officer ow'ekibiina ekigatta abantu abaliko obulemu mu gwanga lya uganda ekya National Union of Disabled Persons of Uganda (NUDIPU) wakati wa 1992 ne 1996.<ref name="parliament.go.ug" details="Parliament Of Uganda" /> Oluvanyuma yegatta mu by'obufuzi nga akiikirira abantu abaliko obulemu. Abadde mu Paalamenti okumala ebisanjya bittaano okuva mu mwaka gwa 1996 omwo era mwe yakiikirira Koboko nga omubaka omukyaala mmemba wa Paalamenti.<ref>{{Cite web |url=https://www.ntv.co.ug/news/national/Visually-impared-MP--Margaret-Baba-Diri-still-striving/4522324-5248108-xq3xosz/index.html |title=Archive copy |access-date=2024-04-15 |archive-date=2022-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225085344/https://www.ntv.co.ug/news/national/Visually-impared-MP--Margaret-Baba-Diri-still-striving/4522324-5248108-xq3xosz/index.html |url-status=dead }}</ref> Margaret Baba Diri mmemba w'akakiiko ka Parliamentary Committee ku Commissions, State Authorities ne State Enterprises era mmemba w'akakiiko k'ebyenjigiriza n'emizannyo.<ref name="auto">{{Cite web |url=https://www.ntv.co.ug/news/national/Visually-impared-MP--Margaret-Baba-Diri-still-striving/4522324-5248108-xq3xosz/index.html |title=Archive copy |access-date=2024-04-15 |archive-date=2022-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225085344/https://www.ntv.co.ug/news/national/Visually-impared-MP--Margaret-Baba-Diri-still-striving/4522324-5248108-xq3xosz/index.html |url-status=dead }}</ref> == Obulamu bwe == Margaret Baba Diri namwandu.<ref name="auto"/> == Ebyawandiikibwa == {{Reflist}} 1zegwah0f62vqmgta9oo9q7aquf6sj8 Patricia Apolot 0 10665 75468 72858 2026-09-26T11:56:25Z MalindeJeyR 11875 Converted Links 75468 wikitext text/x-wiki   '''Patricia Apolot''' mukyala Munnayuganda omukugu mu muzannyo gwa Mukyakamukyaka. Ye mukyala Nnantamegwa wa Uganda aliko mu muzannyo Gw'ensambaggere<ref name="National">http://www.newvision.co.ug/news/658053-kickboxer-apolot-eyes-african-title.html</ref> era y'alina omusipi gwa Super Lightweight World Kickboxing Federation International, gwe yafuna mu Gwomukaaga 2015, nga yawangula Ivana Mirkov owa Serbia, mu [[:en:Dunaújváros|Dunaújváros]], Hungary.<ref name="Femstar">{{Cite web |date=2021-01-07 |title=Patricia Apolot: Uganda’s female kickboxing star |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/full-woman/patricia-apolot-uganda-s-female-kickboxing-star-1620310 |access-date=2026-09-26 |website=Monitor |language=en}}</ref> == Obuto bwe n'emisomo gye == Patricia yazaalibwa eri Josephine Aujo ne Emmanuel Mukula nga 6 Ogwekkuminogumu 1990. Yakulira mu [[:en:Ngora|Ngora]], ng'alabirirwa Maama wa Jjajja we ku ludda lwa maama. Yasomera ku St. Aloysius Primary School okuva mu 1996 okutuusa mu 2002, olwo n'adda ku Teso Integrated Secondary School, ng'eno gyeyamalira emisomo gye egya O-Levo mu 2006. S6 yagimaliririza mu 2008.<ref name="Kicks">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.observer.ug/index.php?option=com_content&view=article&id=33299:-babe-of-the-week-apolot-kicks-her-way-to-national-title&catid=42:sizzling-entertainment&Itemid=74 |access-date=2024-04-16 |archive-date=2022-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221206000510/https://www.observer.ug/index.php?option=com_content&view=article&id=33299:-babe-of-the-week-apolot-kicks-her-way-to-national-title&catid=42:sizzling-entertainment&Itemid=74 |url-status=dead }}</ref> Oluvanyuma lw'okumaliriza emisomo gye egya A-levo, Yasenguka n'adda mu [[:en:Kampala|Kampala]] okubeera ne nnyina. Oluvanyuma lw'okugezaako emizannyo egy'enjawulo nga [[:en:Soccer|Okusamba omupiira]], yasalawo okukaza omuzannyo gw'[[:en:Boxing|okukuba ebikonde]] mu 2010. Ogwo gwe gwakyusibwa okufuuka [[:en:Kickboxing|Ensambaggere]] mu 2013. Mu 2014, yafuuka mukugu mu muzannyo gw'ensambaggere. == Emirimu gye == Mu Gwomusanvu 2014, yakuuma omusipi gwe ogwa national kickboxing bwe yawangula Jackie Nassimbwa<ref>http://ugandaradionetwork.com/story/female-kick-boxer-apolot-to-defend-title-friday</ref> Nga 27 Ogwomukaaga 2015, mu Dunaújváros, Hungary, Patricia Apolot yawangula Ivana Mirkov owa Serbia, mu lu lwana lw'ebazannya mu mpaka z'ensi yonna eza World Kickboxing Federation (WKBF) female Lightweight title. Mu kaseera weyawangulira, Ivana yakwata kifo kya 16 mu nsi yonna mu mizannyo gya WKBF.<ref>http://ugandaradionetwork.com/story/apolot-tops-world-kickboxing-federation-women-lightweight-category#author</ref> Mu Gwekkuminogumu 2015, Apolot yakuuma omusipi gwe bweyawangula eyali Nnantameggwa wa [[:en:Anita_Nagy|Anita Nagy]], era mu Dunaújváros, ng'ayita mu kakoddyo ak'enguumi tonziriranga.<ref>{{Cite web |date=2021-02-05 |title=Powerful Apolot overcomes Nagy to retain title |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/sports/other-sport/powerful-apolot-overcomes-nagy-to-retain-title-1630226 |access-date=2026-09-26 |website=Monitor |language=en}}</ref> Omuwanguzi ono yalina ebirowoozo ebirala, okuva mu kutendekebwa mu Poliisi, okufuuka omusambi w'omupiira azannyira mu Proline Football Academy okumala emyaka ebiri. Yazannya emizannyo egiwera ne Ttiimu ye Ggwanga Uganda. == Awaadi z'eyafuna n'empaka z'eyavuganyamu == Patricia Apolot alina ebitiibwa bino wammanga: # Muwanguzi w'omudaali gwa Zaabu - Mt. Gorilla Taekwondo Open # Muwanguzi w'omudaali gwa Zaabu - 2013 East Africa Inter-Club Boxing Championships # 2014 National Kickboxing Champion (Female Lightweight Division)<ref>http://ugandaradionetwork.com/story/patricia-apolot-retains-her-kick-boxing-title</ref> # World Kickboxing Federation International Titleholder (Female Lightweight Division). == Ebijuliziddwamu ==   [[Category:Omuzannyo gw'Ebikonde mu Uganda]] l33rcs6qor639gll6t3nsvdqwm7zm91 Kamaanya owa Buganda 0 10675 75335 71728 2026-09-26T10:10:11Z Bsamuel024 11861 Converted a reference 75335 wikitext text/x-wiki '''Kamaanya Kadduwamala''' yali [[:en:Kabaka_of_Buganda|Kabaka]] owa 28 mu [[:en:Buganda|Bwakabaka bwa Buganda]], eyafuga okuva mu 1814 okutuuka mu 1832. <ref>{{Cite web |date=2023-08-01 |title=Who are Buganda’s longest serving kings? |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/who-are-buganda-s-longest-serving-kings--4322798 |access-date=2026-09-26 |website=Monitor |language=en}}</ref> <ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/life/looking-back-at-polygamy-among-buganda-royals-1507624</ref> == Okwewozaako ku ntebe y’obwakabaka == Yali mutabani omukulu owa [[:en:Semakookiro_of_Buganda|Kabaka Semakookiro Wasajja Nabbunga]], eyali ''Kabaka'' wa Buganda, eyafuga wakati wa 1797 ne 1814. Maama we yali Nansikombi Ndwaddeewaaziba, ''Kaddulubaale'', ow’Ekika ky'eNseenene (Enzige). <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://theafricanarchives.com/article/63 |access-date=2025-07-28 |archive-date=2024-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240525134041/https://theafricanarchives.com/article/63 |url-status=dead }}</ref> Yali mukyala wa kitaawe eyasooka. Kitaawe yawasa abakyala abatakka wansi wa kkuminabataano. [[:en:Enthronement|Yalinnya]] ku ntebe nga kitaawe afudde mu 1814, n’atwala erinnya '''Kamaanya''' . Ekibuga ekikulu yakiteeka Nsujjumpolu. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (August 2020)">okujuliza kwetaagisa</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> == Obufumbo bwe == Okufaananako kitaawe, Kabaka Kamaanya yalina abakyala bangi. Awandiikiddwako nti yawasa [[:en:Wives|abakyala]] abatakka wansi wa makumi asatumumunaana (38) : # Baakuyiira muwala wa Lule ow'ekika ky'e Ngonge # Basiima Mukooki muwala wa Kateesigwa ow'ekika ky'e Nkima # Gwowemukira # Kayaga muwala wa Kiwaalabye, ow’ekika ky’e Kkobe # Kisirisa muwala wa Walusimbi ow'ekika kya Ffumbe # Naabakyaala Saamanya, Kaddulubaale, muwala wa Walusimbi, ow'ekika kya Ffumbe. Yattiddwa ku biragiro bya bba. # Ky'osiby'omunyolo muwala wa Jjumba ow'ekika ky'e Nkima # Kyot'owadde muwala wa Kiyaga ow'ekika kya Mamba # Kyowol'otudde, muwala wa Lutalo, ow'ekika ky'e Ndiga # Lubadde muwala wa Majanja ow’ekika ky’e Ngeye # Mpozaaki muwala wa Kateesigwa ow'ekika ky'e Nkima # Mubyuwo?, muwala wa Nakatanza, ow’ekika kya Lugave # Muteezi muwala wa Nakato ow'ekika kya Mbogo # Mukwaano muwala wa Mugema ow'ekika ky'e Nkima # Nambi muwala wa Lutaaya ow'ekika ky'e Ngonge # Naabakyaala Nabikuku, Kabejja, muwala wa Jjumba, ow’ekika ky’e Nkima # Nabirumbi muwala wa Kisuule ow'e Busoga, ow'ekika kya Ngabi (Reedbuck). # Nabiswaazi muwala wa Jjumba ow'ekika ky'e Nkima # Nabyonga muwala wa Mwamba?, ow’ekika ky’e Lugave # Nabbowa muwala wa Kafumbirwango, ow’ekika ky’e Lugave # Nakaddu muwala wa Kamyuuka ow'ekika ky'e Kkobe # Nakanyike muwala wa Senfuma ow'ekika kya Mamba # Nakkazi Kannyange muwala wa Ssambwa Katenda ow'ekika kya Mamba # Nakkazi muwala wa Lutalo ow'ekika kya Mamba # Nakku muwala wa Walusimbi, ow'ekika kya Ffumbe # Nakyekoledde muwala wa Gabunga, ow’ekika kya Mamba # Nalumansi muwala wa Walusimbi ow'ekika kya Ffumbe # Namale muwala wa Kiwalabye, ow’ekika ky’e Kkobe # Namukasa muwala wa Nankere ow'ekika kya Mamba # Namawuba muwala wa Sempala ow'ekika kya Ffumbe # Nambi Teba muwala wa Mugula, ow’ekika kya Mamba # Namwenyagira muwala wa Kamyuuka ow'ekika ky'e Kkobe # Nannozi, muwala wa Gomottoka, ow’ekika ky’e Nvubu # Nankanja muwala wa Terwewalwa ow'ekika ky'e Nvubu # Nzaalambi muwala wa Natiigo, ow’ekika ky’e Lugave # Siribatwaalira, ow’ekika kya Nkima # Tebeemalizibwa, muwala wa Mwamba?, ow’ekika ky’e Lugave # Nanteza == Abaana be == Awandiikiddwako nti yazaala abaana ab’obulenzi nkaagamwomu (61) n’abaana ab’obuwala abawerako. Mutabani we [[:en:Suuna_II_of_Buganda|Suuna II]], yatta baganda be ataano mu munaana (58) mu bufuzi bwe. Abaana ba Kabaka Kamaanya kuliko: <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://theafricanarchives.com/article/63 |access-date=2025-07-28 |archive-date=2024-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240525134041/https://theafricanarchives.com/article/63 |url-status=dead }}</ref> # Omulangira Kiggala I, nga nnyina yali Baakuyiira # Omulangira Nakibinge Bawuunyakangu, nga nnyina yali Saamanya. Yattiddwa ng'ayokebwa mulamu, ku biragiro bya kitaawe e Busonyi mu ssaza ly'eBusujju. # Omulangira Kimera, nga nnyina yali Gwowemukira # Omulangira Ndawula, nga nnyina yali Gwowemukira # Omulangira Lule, nga nnyina yali Gwowemukira # Omulangira Kiggala II, nga nnyina yali Gwowemukira # Omulangira Kitereera, nga nnyina yali Gwowemukira # Omumbejja Babirye, nga nnyina yali Kayaga. omulongo w'Omumbejja Nakato # Omumbejja Nakato, nga nnyina yali Kayaga. Omulongo w'Omumbejja Babirye # Omulangira Kaggwa, nga nnyina yali Kisirisa # Omulangira Bagunyeenyamangu, nga nnyina yali Saamanya # Omulangira Mbajjwe, nga nnyina yali Ky'osiby'omunyolo). # Omulangira Bamweyana, nga nnyina yali Kyootowadde # Omulangira Twaayise, nga nnyina yali Mpozaaki # Omulangira Kyomubi, nga nnyina yali Mukwaano # Omulangira Luwedde, nga nnyina yali Nabiswaazi # Omulangira Kimera, nga nnyina yali Nabbowa # Omulangira Lumansi, nga nnyina yali Nakaddu # Omulangira Tebandeke, nga nnyina yali Nakanyike # Omulangira Suuna Kalema Kansinjo, eyasobola okufuuka [[:en:Suuna_II_of_Buganda|Kabaka Suuna II Kalema Kansinjo Mukaabya Ssekkyungwa Muteesa I Sewankambo Walugembe Mig'ekyaamye Lukeberwa Kyetutumula Magulunnyondo Lubambula Omutanda Sseggwanga]], nga nnyina yali Nakkazi Kannyange # Omulangira Wasajja, nga nnyina yali Nakkazi. Yasimattuka okusanjagibwa kw’abalangira okwakolebwa muganda we, [[:en:Suuna_II_of_Buganda|Suuna II]] . # Omulangira Ndawula, nga nnyina yali Nakyekoledde # Omulangira Mutebi, nga nnyina yali Nakyekoledde # Omulangira Mugogo, nga nnyina yali Kyotowadde. Naye, yasimattuka okusanjagibwa kw’abalangira okwakolebwa muganda we, [[:en:Suuna_II_of_Buganda|Suuna II]] . # Omulangira Kigoye, nga nnyina yali Namale # Omumbejja Ndagire I, nga nnyina yali Namukasa # Omulangira Waswa, nga nnyina yali Nambi Teba okutuuka. omulongo wa Babirye. # Omumbejja Babirye, nga nnyina yali Nambi Teba company. nga mulongo wa Babirye # Omulangira Kajumba, nga nnyina yali Nambi Teba okutuuka # Omumbejja Ndagire II, nga nnyina yali Nannozi # Omulangira Kizza, nga nnyina yali Nzaalambi # Omumbejja Tajuba, nga nnyina yali Lubadde. Yafa oluvannyuma lwa 1927. # Omumbejja Nassolo, nnyina Mubyuwo ani? # Omumbejja Nambi, nga nnyina yali Muteezi # Omumbejja Nakayenga, nga nnyina yali Kyowol'otudde # Omumbejja Namayanja, nga nnyina yali Lubadde # Omumbejja Nabalaga, nga nnyina yali Mpozaaki # Omumbejja Kagere, nga nnyina yali Mubyuwo # Omumbejja Mwannyin'empologoma Nassolo, nga nnyina yali Nabikuku # Omumbejja Nalumansi, nga nnyina yali Nabirumbi # Omumbejja Nakku, nga nnyina yali Nabyonga # Omumbejja Nakalema, nga nnyina yali Nalumansi # Omumbejja Nakangu, nga nnyina yali Nambi # Omumbejja Namika, nga nnyina yali Nakaddu # Omumbejja Nakabiri, nga nnyina yali Namwenyagira # Omumbejja Katalina Nabisubi Mpalikitenda Nakayenga nga nnyina yali Siribatwaalira. Yazaalibwa nga mu mwaka gwa 1814. Yafa nga 27 Gwolubereberye 1907. # Omumbejja Lwantale, nga nnyina yali Siribatwaalira. Yali Naalinnya wa [[:en:Suuna_II_of_Buganda|Kabaka Suuna II]] . Yafa mu Gwokusatu 1881. # Omumbejja Nagaddya, nga nnyina yali Tebeemalizibwa # Omumbejja Nassuuna Kyetenga, nga nnyina yali Nankanja == Obufuzi bwe == Kabaka Kamaanya yagenda mu maaso n’entalo z’okuwamba baliraanwa b’Obwakabaka ekyaviirako okugaziya ettaka ly’Obwakabaka bwa Buganda. Yawamba essaza Buweekula, okuva e Bunyoro n’aligatta ku Buganda. <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.kkobeclan.com/luganda/ebyafaayo.htm |access-date=2025-07-28 |archive-date=2024-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240525134042/https://www.kkobeclan.com/luganda/ebyafaayo.htm |url-status=dead }}</ref> == Emyaka gye egyasembayo == Kabaka Kamaanya yafiira Lutengo mu 1832. Yaziikibwa Kasengejje mu Busiro. <ref>https://web.archive.org/web/20130615070042/http://www.buganda.com/kings.htm</ref> == Ebiwandiiko == ''Kigambibwa nti erinnya lya Kamanya ettuufu yeeyali Kanakulya Mukasa. Naye olw’okuba yali musibiramubbwa, bw’atyo abantu abaaliwo mu kiseera kye baatandika okujuliza omuntu atafuga busungu ng’ayagala nnyo okuyigganya (era mu ngeri etali y'abutereevu nga bajuliza kabaka) nga akamanya.'' * MM Semakula Kiwanuka, ''Ebyafaayo bya Buganda'', 1971 <ref>https://lg.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation?from=en&to=lg&page=Kamaanya+of+Buganda#:~:text=View-,Kiwanuka%2C%20MM%20Semakula%2C%20A%20History%20of%20Buganda%3A%20From%20the%20foundation%20of%20the%20Kingdom%20to%201900.%20London%3A%20Longman%2C%201971,-Issues</ref> == Obusika nga bwe bwali == {{s-start}} {{succession box|title=[[King of Buganda]]|before=[[Semakookiro of Buganda|Semakookiro Wasajja Nabbunga]]|after=[[Suuna II of Buganda|Suuna II Kalema]]|years=1814 - 1832}} {{s-end}}{{s-start}} {{succession box|title=[[King of Buganda]]|before=[[Semakookiro of Buganda|Semakookiro Wasajja Nabbunga]]|after=[[Suuna II of Buganda|Suuna II Kalema]]|years=1814 - 1832}} {{s-end}} == Laba ne == * [[:en:Kabaka_of_Buganda|Kabaka wa Buganda]] == Ebijuliziddwa == {{Reflist}} == Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia == * [https://web.archive.org/web/20130615070042/http://www.buganda.com/kings.htm Olukalala lwa Bassekabaka ba Buganda] Archived [[Category:Bassekabaka ba Buganda]] [[Category:Buganda]] m1txz52koxjwu0u0a2mfefr33scb9tp 75336 75335 2026-09-26T10:11:36Z Bsamuel024 11861 Converted a reference 75336 wikitext text/x-wiki '''Kamaanya Kadduwamala''' yali [[:en:Kabaka_of_Buganda|Kabaka]] owa 28 mu [[:en:Buganda|Bwakabaka bwa Buganda]], eyafuga okuva mu 1814 okutuuka mu 1832. <ref>{{Cite web |date=2023-08-01 |title=Who are Buganda’s longest serving kings? |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/who-are-buganda-s-longest-serving-kings--4322798 |access-date=2026-09-26 |website=Monitor |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2021-01-09 |title=Looking back at polygamy among Buganda royals |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/life/looking-back-at-polygamy-among-buganda-royals-1507624 |access-date=2026-09-26 |website=Monitor |language=en}}</ref> == Okwewozaako ku ntebe y’obwakabaka == Yali mutabani omukulu owa [[:en:Semakookiro_of_Buganda|Kabaka Semakookiro Wasajja Nabbunga]], eyali ''Kabaka'' wa Buganda, eyafuga wakati wa 1797 ne 1814. Maama we yali Nansikombi Ndwaddeewaaziba, ''Kaddulubaale'', ow’Ekika ky'eNseenene (Enzige). <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://theafricanarchives.com/article/63 |access-date=2025-07-28 |archive-date=2024-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240525134041/https://theafricanarchives.com/article/63 |url-status=dead }}</ref> Yali mukyala wa kitaawe eyasooka. Kitaawe yawasa abakyala abatakka wansi wa kkuminabataano. [[:en:Enthronement|Yalinnya]] ku ntebe nga kitaawe afudde mu 1814, n’atwala erinnya '''Kamaanya''' . Ekibuga ekikulu yakiteeka Nsujjumpolu. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (August 2020)">okujuliza kwetaagisa</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> == Obufumbo bwe == Okufaananako kitaawe, Kabaka Kamaanya yalina abakyala bangi. Awandiikiddwako nti yawasa [[:en:Wives|abakyala]] abatakka wansi wa makumi asatumumunaana (38) : # Baakuyiira muwala wa Lule ow'ekika ky'e Ngonge # Basiima Mukooki muwala wa Kateesigwa ow'ekika ky'e Nkima # Gwowemukira # Kayaga muwala wa Kiwaalabye, ow’ekika ky’e Kkobe # Kisirisa muwala wa Walusimbi ow'ekika kya Ffumbe # Naabakyaala Saamanya, Kaddulubaale, muwala wa Walusimbi, ow'ekika kya Ffumbe. Yattiddwa ku biragiro bya bba. # Ky'osiby'omunyolo muwala wa Jjumba ow'ekika ky'e Nkima # Kyot'owadde muwala wa Kiyaga ow'ekika kya Mamba # Kyowol'otudde, muwala wa Lutalo, ow'ekika ky'e Ndiga # Lubadde muwala wa Majanja ow’ekika ky’e Ngeye # Mpozaaki muwala wa Kateesigwa ow'ekika ky'e Nkima # Mubyuwo?, muwala wa Nakatanza, ow’ekika kya Lugave # Muteezi muwala wa Nakato ow'ekika kya Mbogo # Mukwaano muwala wa Mugema ow'ekika ky'e Nkima # Nambi muwala wa Lutaaya ow'ekika ky'e Ngonge # Naabakyaala Nabikuku, Kabejja, muwala wa Jjumba, ow’ekika ky’e Nkima # Nabirumbi muwala wa Kisuule ow'e Busoga, ow'ekika kya Ngabi (Reedbuck). # Nabiswaazi muwala wa Jjumba ow'ekika ky'e Nkima # Nabyonga muwala wa Mwamba?, ow’ekika ky’e Lugave # Nabbowa muwala wa Kafumbirwango, ow’ekika ky’e Lugave # Nakaddu muwala wa Kamyuuka ow'ekika ky'e Kkobe # Nakanyike muwala wa Senfuma ow'ekika kya Mamba # Nakkazi Kannyange muwala wa Ssambwa Katenda ow'ekika kya Mamba # Nakkazi muwala wa Lutalo ow'ekika kya Mamba # Nakku muwala wa Walusimbi, ow'ekika kya Ffumbe # Nakyekoledde muwala wa Gabunga, ow’ekika kya Mamba # Nalumansi muwala wa Walusimbi ow'ekika kya Ffumbe # Namale muwala wa Kiwalabye, ow’ekika ky’e Kkobe # Namukasa muwala wa Nankere ow'ekika kya Mamba # Namawuba muwala wa Sempala ow'ekika kya Ffumbe # Nambi Teba muwala wa Mugula, ow’ekika kya Mamba # Namwenyagira muwala wa Kamyuuka ow'ekika ky'e Kkobe # Nannozi, muwala wa Gomottoka, ow’ekika ky’e Nvubu # Nankanja muwala wa Terwewalwa ow'ekika ky'e Nvubu # Nzaalambi muwala wa Natiigo, ow’ekika ky’e Lugave # Siribatwaalira, ow’ekika kya Nkima # Tebeemalizibwa, muwala wa Mwamba?, ow’ekika ky’e Lugave # Nanteza == Abaana be == Awandiikiddwako nti yazaala abaana ab’obulenzi nkaagamwomu (61) n’abaana ab’obuwala abawerako. Mutabani we [[:en:Suuna_II_of_Buganda|Suuna II]], yatta baganda be ataano mu munaana (58) mu bufuzi bwe. Abaana ba Kabaka Kamaanya kuliko: <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://theafricanarchives.com/article/63 |access-date=2025-07-28 |archive-date=2024-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240525134041/https://theafricanarchives.com/article/63 |url-status=dead }}</ref> # Omulangira Kiggala I, nga nnyina yali Baakuyiira # Omulangira Nakibinge Bawuunyakangu, nga nnyina yali Saamanya. Yattiddwa ng'ayokebwa mulamu, ku biragiro bya kitaawe e Busonyi mu ssaza ly'eBusujju. # Omulangira Kimera, nga nnyina yali Gwowemukira # Omulangira Ndawula, nga nnyina yali Gwowemukira # Omulangira Lule, nga nnyina yali Gwowemukira # Omulangira Kiggala II, nga nnyina yali Gwowemukira # Omulangira Kitereera, nga nnyina yali Gwowemukira # Omumbejja Babirye, nga nnyina yali Kayaga. omulongo w'Omumbejja Nakato # Omumbejja Nakato, nga nnyina yali Kayaga. Omulongo w'Omumbejja Babirye # Omulangira Kaggwa, nga nnyina yali Kisirisa # Omulangira Bagunyeenyamangu, nga nnyina yali Saamanya # Omulangira Mbajjwe, nga nnyina yali Ky'osiby'omunyolo). # Omulangira Bamweyana, nga nnyina yali Kyootowadde # Omulangira Twaayise, nga nnyina yali Mpozaaki # Omulangira Kyomubi, nga nnyina yali Mukwaano # Omulangira Luwedde, nga nnyina yali Nabiswaazi # Omulangira Kimera, nga nnyina yali Nabbowa # Omulangira Lumansi, nga nnyina yali Nakaddu # Omulangira Tebandeke, nga nnyina yali Nakanyike # Omulangira Suuna Kalema Kansinjo, eyasobola okufuuka [[:en:Suuna_II_of_Buganda|Kabaka Suuna II Kalema Kansinjo Mukaabya Ssekkyungwa Muteesa I Sewankambo Walugembe Mig'ekyaamye Lukeberwa Kyetutumula Magulunnyondo Lubambula Omutanda Sseggwanga]], nga nnyina yali Nakkazi Kannyange # Omulangira Wasajja, nga nnyina yali Nakkazi. Yasimattuka okusanjagibwa kw’abalangira okwakolebwa muganda we, [[:en:Suuna_II_of_Buganda|Suuna II]] . # Omulangira Ndawula, nga nnyina yali Nakyekoledde # Omulangira Mutebi, nga nnyina yali Nakyekoledde # Omulangira Mugogo, nga nnyina yali Kyotowadde. Naye, yasimattuka okusanjagibwa kw’abalangira okwakolebwa muganda we, [[:en:Suuna_II_of_Buganda|Suuna II]] . # Omulangira Kigoye, nga nnyina yali Namale # Omumbejja Ndagire I, nga nnyina yali Namukasa # Omulangira Waswa, nga nnyina yali Nambi Teba okutuuka. omulongo wa Babirye. # Omumbejja Babirye, nga nnyina yali Nambi Teba company. nga mulongo wa Babirye # Omulangira Kajumba, nga nnyina yali Nambi Teba okutuuka # Omumbejja Ndagire II, nga nnyina yali Nannozi # Omulangira Kizza, nga nnyina yali Nzaalambi # Omumbejja Tajuba, nga nnyina yali Lubadde. Yafa oluvannyuma lwa 1927. # Omumbejja Nassolo, nnyina Mubyuwo ani? # Omumbejja Nambi, nga nnyina yali Muteezi # Omumbejja Nakayenga, nga nnyina yali Kyowol'otudde # Omumbejja Namayanja, nga nnyina yali Lubadde # Omumbejja Nabalaga, nga nnyina yali Mpozaaki # Omumbejja Kagere, nga nnyina yali Mubyuwo # Omumbejja Mwannyin'empologoma Nassolo, nga nnyina yali Nabikuku # Omumbejja Nalumansi, nga nnyina yali Nabirumbi # Omumbejja Nakku, nga nnyina yali Nabyonga # Omumbejja Nakalema, nga nnyina yali Nalumansi # Omumbejja Nakangu, nga nnyina yali Nambi # Omumbejja Namika, nga nnyina yali Nakaddu # Omumbejja Nakabiri, nga nnyina yali Namwenyagira # Omumbejja Katalina Nabisubi Mpalikitenda Nakayenga nga nnyina yali Siribatwaalira. Yazaalibwa nga mu mwaka gwa 1814. Yafa nga 27 Gwolubereberye 1907. # Omumbejja Lwantale, nga nnyina yali Siribatwaalira. Yali Naalinnya wa [[:en:Suuna_II_of_Buganda|Kabaka Suuna II]] . Yafa mu Gwokusatu 1881. # Omumbejja Nagaddya, nga nnyina yali Tebeemalizibwa # Omumbejja Nassuuna Kyetenga, nga nnyina yali Nankanja == Obufuzi bwe == Kabaka Kamaanya yagenda mu maaso n’entalo z’okuwamba baliraanwa b’Obwakabaka ekyaviirako okugaziya ettaka ly’Obwakabaka bwa Buganda. Yawamba essaza Buweekula, okuva e Bunyoro n’aligatta ku Buganda. <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.kkobeclan.com/luganda/ebyafaayo.htm |access-date=2025-07-28 |archive-date=2024-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240525134042/https://www.kkobeclan.com/luganda/ebyafaayo.htm |url-status=dead }}</ref> == Emyaka gye egyasembayo == Kabaka Kamaanya yafiira Lutengo mu 1832. Yaziikibwa Kasengejje mu Busiro. <ref>https://web.archive.org/web/20130615070042/http://www.buganda.com/kings.htm</ref> == Ebiwandiiko == ''Kigambibwa nti erinnya lya Kamanya ettuufu yeeyali Kanakulya Mukasa. Naye olw’okuba yali musibiramubbwa, bw’atyo abantu abaaliwo mu kiseera kye baatandika okujuliza omuntu atafuga busungu ng’ayagala nnyo okuyigganya (era mu ngeri etali y'abutereevu nga bajuliza kabaka) nga akamanya.'' * MM Semakula Kiwanuka, ''Ebyafaayo bya Buganda'', 1971 <ref>https://lg.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation?from=en&to=lg&page=Kamaanya+of+Buganda#:~:text=View-,Kiwanuka%2C%20MM%20Semakula%2C%20A%20History%20of%20Buganda%3A%20From%20the%20foundation%20of%20the%20Kingdom%20to%201900.%20London%3A%20Longman%2C%201971,-Issues</ref> == Obusika nga bwe bwali == {{s-start}} {{succession box|title=[[King of Buganda]]|before=[[Semakookiro of Buganda|Semakookiro Wasajja Nabbunga]]|after=[[Suuna II of Buganda|Suuna II Kalema]]|years=1814 - 1832}} {{s-end}}{{s-start}} {{succession box|title=[[King of Buganda]]|before=[[Semakookiro of Buganda|Semakookiro Wasajja Nabbunga]]|after=[[Suuna II of Buganda|Suuna II Kalema]]|years=1814 - 1832}} {{s-end}} == Laba ne == * [[:en:Kabaka_of_Buganda|Kabaka wa Buganda]] == Ebijuliziddwa == {{Reflist}} == Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia == * [https://web.archive.org/web/20130615070042/http://www.buganda.com/kings.htm Olukalala lwa Bassekabaka ba Buganda] Archived [[Category:Bassekabaka ba Buganda]] [[Category:Buganda]] 1o0fw14lkt3mxbxmc9tsdzll4d5qhfy Irene Birungi 0 10685 75453 61867 2026-09-26T10:46:00Z Mackedia 11849 Converted a reference 75453 wikitext text/x-wiki   '''Irene Birungi Mugisha''' (eyali '''Irene Birungi'''; yazaalibwa mu 1973), [[:en:Ugandan|Munnayuganda]] munnabizinensi, muweereza woku Laadiyo ne ttivvi, era omuwaandiisi womu mawulire ne mu butabo bwa magazine akolera ekakiiko akafuga mu yaafiisi ya [[:en:President_of_Uganda|Puleziddenti wa Uganda]], [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Kaguta Museveni]] nga omuwaandiisi nakyeewa, mu Gwomwenda 2017.<ref name="2R">{{Cite book |date=2026-09-21 |title=Yoweri Museveni |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yoweri_Museveni&oldid=1376075529 |language=en}}</ref> Mugisha ye mutandisi wa ''All Round Consult'', ekitongole kya [[:en:Public_relations|public relations]] n'ekyebyamawulire, ekisangibwa mu [[:en:Kampala|Kampala]], ekibuga kya Uganda ekikulu. Mu Gwekkumi 2010, yafuuka manager wa ttiivi omuyaala asooka mu Uganda nga amaze okulondebwa nga omuweereza wo ku ttiivi mu kifo kya state broadcaster ku [[:en:Uganda_Broadcasting_Corporation|Uganda Broadcasting Corporation]]. Mu 2013, yafuuka omukulemebeza wa ttiimu epandiisi eya editorial era yali omusunsuzi wa ttivvi ne [[:en:CNBC_Africa|CNBC Africa]]. Muwandiisi mu lupapula lwa [[:en:Daily_Monitor|Daily Monitor]]<ref name="3R">{{cite web|url=http://www.monitor.co.ug/OpEd/Commentary/Ugandas-public-health-sector-has-undergone-/-/689364/3062974/-/pr2lt5z/-/index.html|title=Uganda's public health sector has undergone fundamental change|newspaper=[[Daily Monitor]]|date=5 February 2016|author=Irene Birungi Mugisha|access-date=12 November 2018|location=Kampala|archive-date=17 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190717064247/https://www.monitor.co.ug/OpEd/Commentary/Ugandas-public-health-sector-has-undergone-/-/689364/3062974/-/pr2lt5z/-/index.html|url-status=dead}}</ref> ne [[:en:New_Vision|New Vision]] mu songa z'ebyobufunyi.<ref name="4R">{{cite web|access-date=12 November 2018|url=https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1442218/lower-middle-income-status-means-local-ugandans|title=What lower middle income status means to local Ugandans|newspaper=[[New Vision]]|date=16 December 2016|author=Irene Birungi Mugisha|location=Kampala}}</ref> == Emirimu gy'ebyamawulire == Mugisha yazimba erinnya lye nga munnamawulire oluvanyuma lw'okuweebwa omulimu nga [[:en:News_anchor|omusomi w'amawulire]] ku ''WBS Television'', (kati etakyaakola). Oluvanyuma lw'emyaaka ettaano, yegatta ku [[:en:Uganda_Broadcasting_Corporation|Uganda Broadcasting Corporation]] Television (UBC Television) nga omusuunsuzi wa ttiivi era nga omuwandiisi w'ebyabizinensi. Mu Gwekkuimi 2010, yalondebwa nga manager wa ttiivi ya UBC, omukyaala eyasooka mu Uganda okikwaata ekifo ekyo.<ref name="5R">{{Cite web |title=Archive copy |url=https://edge.ug/2018/09/12/awel-denies-list-of-spin-masters-who-made-museveni-hate-pr/ |access-date=2024-04-24 |archive-date=2019-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190717054640/https://edge.ug/2018/09/12/awel-denies-list-of-spin-masters-who-made-museveni-hate-pr/ |url-status=dead }}</ref> Mu 2013, yegatta ku [[:en:CNBC_Africa|CNBC Africa]] nga akulira ttiimu empaandiisi era nga omusunsuzi w'aoku ttivvi ow'ebitongole byaabwe ebikyuusa ssente ebya Uganda ne Rwanda bureaus, eyo gye yaweereza ku puloogulamu eyali emanyikiddwa enyo eya "Okukola Buzinensi mu Rwanda.<ref name="6R">{{Cite web}}</ref> == Obulamu bwe == Mugisha mufumbo eri, [[:en:Maurice_Mugisha|Maurice Mugisha]], omumyuuka wa dayirekita adukannya emirimu ku Uganda Broadcasting Corporation era akola nga omwoogezzi w'okumikolo. Yakolako nga akulira eby'amawulire ku [[:en:Nation_Media_Group|Nation Media Television Uganda]].<ref name="7R">{{cite web|date=12 October 2018|url=http://www.pmldaily.com/news/2018/10/revamp-uganda-national-broadcasting-television-poaches-ntvs-maurice-mugisha.html|title=Revamp: Uganda National Broadcasting Television poaches NTV’s Maurice Mugisha|access-date=12 November 2018|publisher=PMLDaily.com|author=Agencies|location=Kampala}}</ref> Maama w'abaana bassattu, omutabani gw'eyazaalira mu bufumbo bweyasookamu, n'abawala babbiri baalina ne baawe kati.<ref>{{cite web|url=http://www.monitor.co.ug/Magazines/Full-Woman/I-m-older-than-Maurice--but-so-what-/689842-2397028-6nfrkdz/index.html|title=I’m older than Maurice, but so what?|newspaper=[[Daily Monitor]]|access-date=12 November 2018|last=Okuda|first=Ivan}}</ref> == Ebijuliziddwa == {{Reflist|30em}} [[Category:Bannamawulire mu Uganda]] m40w63q135uiyqo55kdfnflbt21lxq5 Molly Nawe Kamukama 0 10686 75385 70593 2026-09-26T10:32:55Z Elaju 11867 removed external links, converted references #WUCBU26 75385 wikitext text/x-wiki   [[File:Peter Ogwang (cropped).jpg|thumb|Peter Ogwang]] '''Molly Nawe Kamukama''' (eyali '''Molly Nawe'''), amanyikibbwa ennyo nga '''Molly Kamukama''' (yazaalibwa nga 23 Ogwomunaana 1973), [[Yuganda|Munnayuganda]] ow'ebyobufuzi era omukenkufu mu by'okudukanya, eyaweereza nga minisita avunaanyizibwa ku by'enfuna [[:en:President_of_Uganda|State Minister for Economic Monitoring in the Office of the President]], mu [[:en:Cabinet_of_Uganda|Cabinet ya Uganda]] okuva nga 14 Ogwekkuminogumu 2019<ref>{{cite web|url=https://www.monitor.co.ug/News/National/Museveni-shuffles-Cabinet-drops-Muloni-Nadduli-Ssekandi/688334-5386130-139sq4lz/index.html|title=Museveni Shuffles Cabinet, Drops Muloni, Appoints Magyezi|newspaper=[[Daily Monitor]]|date=14 December 2019|access-date=5 January 2020|author=Monitor Reporter|place=Kampala}}</ref> okutuusa Mugwokuttaano 2021 [[:en:Peter_Ogwang|Peter Ogwang]] bwe yamuddira mu bigere.<ref>{{Cite web|last=Kazibwe|first=Kenneth|date=2021-06-25|title=Peter Ogwang assumes office as State Minister for Economic Monitoring|url=https://nilepost.co.ug/2021/06/25/peter-ogwang-assumes-office-as-state-minister-for-economic-monitoring/|access-date=2022-07-27|website=Nile Post|language=en-US}}</ref> == Ebimukwaatako n'emisomo == Yazaalibwa mu [[Kiruhura (disitulikit)|Disitulikitti ye Kiruhura]] nga 23 Ogwomunaana 1973. Yasomera ku ''Bugarihe Primary School'', nga tanadda ku ''Kazo Senior Secondary School'', eyo gyeyafunira [[:en:Uganda_Certificate_of_Education|Uganda Certificate of Education]] mu 1992. Oluvanyuma lw'emyaaka ebbiri, yamaliriza emisomo gye egya A-Level mu somero lya ''Nganwa High School'' era nafuna [[:en:Uganda_Advanced_Certificate_of_Education|Uganda Advanced Certificate of Education]].<ref name="2R">{{Cite web}}</ref> Alina [[:en:Bachelor_of_Arts|Diguli y'ebyenjigiriza]], eyamuweebwa mu 1997. Diguli ye eya [[:en:Master_of_Science_in_Management|Master of Management Studies]] yamuweebwa e ttendekero lya [[:en:Uganda_Management_Institute|Uganda Management Institute]] mu 2008. [[:en:Chartered_Secretary|Chartered Secretary]] eyakakasibwa e ttendekero lya [[:en:Institute_of_Chartered_Secretaries_and_Administrators|Institute of Chartered Secretaries and Administrators]] elya United Kingdom. == Emirimu == Mu 1997, Molly yatwaala omulimu nga administrative assistant mu kitongole kya ''Kampala City Council'', kati ekiyitibwa [[:en:Kampala_Capital_City_Authority|Kampala Capital City Authority]], n'aweerezaayo okutuusa 1998. Emyaaka kkumi n'eena ejyadako, yakolera mu kitongole ekivunaanyizibwa ekya [[:en:Uganda_Electoral_Commission|Uganda Electoral Commission]], mu bifo eby'enjawulo, n'akula okuva ku kifo kya data editor mu 1998 okutuusa ku akulira, Dipaatimenti eyigiriza n'etendenka abalonzi, mu 2012. Emyaaka essattu ejyadako, okutuusa 2016, yagenda mu private consulting, naweereza ba kasitoma abenjawulo, omwaali South Sudanese Electoral Commission ne [[:en:UNDP|UNDP Nigeria]].<ref name="2R">{{Cite web}}</ref> Mu 2014, yapangisibwa [[:en:Government_of_Uganda|Gavumenti ya Uganda]] okuweereza nga kiyambi mu by'obufuzi owa sentebe w'ekibiina eky'obufuzi ekifuga ekya [./<nowiki>Https://en.wikipedia.org/wiki/National_Resistance_Movement</nowiki> National Resistance Movement], naweereza mu kifo ekyo okutuusa 2016. Mu 2016, yalondebwa nga Principal Private Secretary wa Pulezidenti wa Uganda, naweereza yo okutuusa Ogwekkumineemu 2019.<ref name="2R">{{Cite web}}</ref><ref name="3R">{{cite web|url=https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1439355/kabagambe-mugume-kagoda-dropped-reshuffle|title=Kabagambe, Mugume, Kagoda dropped in new PS’ reshuffle|newspaper=[[New Vision]]|date=4 November 2016|access-date=5 February 2020|author=Apollo Mubiru|place=Kampala}}</ref><ref name="4R">{{cite web|date=4 November 2016|url=https://www.monitor.co.ug/News/National/Museveni-appoints-Dr-Diana-Atwine-PS-health-ministry/688334-3440772-format-xhtml-83qdbr/index.html|title=Museveni appoints Dr Diana Atwiine PS health ministry|newspaper=[[Daily Monitor]]|author=Job Bwire|access-date=5 February 2020|place=Kampala}}</ref><ref name="5R">{{cite web|publisher=ChimpReports Uganda|url=https://chimpreports.com/molly-kamukama-starts-work-as-musevenis-private-secretary/|title=Molly Kamukama Starts Work As Musevenis Private Secretary|date=25 November 2016|author=Paul Mugume|access-date=5 February 2020|place=Kampala}}</ref> Mu nkyuukakyuuka ya cabinet, nga 14 Ogwekkumineemu 2019, Molly Kamukama yagattibwa ku cabinet. Oluvanyuma lw'okusalawo okwasooka, yalayirizibwa nga State Minister for Economic Monitoring, nga 13 Ogusooka 2020.<ref name="6R">{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=New ministers take office |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-09-26 |website=New Vision}}</ref> == Famire == Molly Nawe Kamukama mufumbo. == Laba na bino == * [[:en:Kazo_District|Kazo District]] * [[:en:Parliament_of_Uganda|Parliament of Uganda]] == Ebijuliziddwa == {{Reflist}} == Ebijukiziddwa wa bweru wa wikipediya == * Why Museveni Removed Kamukama From PPS Job As of 16 December 2019. [[Category:Baminisita ba Uganda]] ab52kcfp6hr2lwi4bcwxzaw1jeyabae Samuel Gidudu 0 10930 75375 72286 2026-09-26T10:30:42Z ERNEST WESAMOYO 11863 75375 wikitext text/x-wiki '''Samuel Gidudu,''' yazaalibwa mu 1968<ref name="gidudu">{{Cite web |title=Uganda: New bishop ditched the bottle to answer the altar call |url=https://www.anglicannews.org/news/2014/12/uganda-new-bishop-ditched-the-bottle-to-answer-the-altar-call.aspx |access-date=2026-09-26 |website=www.anglicannews.org |language=en-gb}}</ref> nga mulabirizi [[:en:Bishop|munzikiriza]] [[:en:Anglican|y'Obukulisitaayo]] mu Uganda:<ref>{{Cite web |title=NORTH MBALE - Church of Uganda |url=https://churchofuganda.org/cou---dioceses/north-mbale/ |access-date=2026-09-26 |language=en-US}}</ref> Abadde [[:en:Anglican_diocese_of_North_Mbale|Mulabirizi w'ebitundu byOmubukiika ddyo bwa Mbale]] okuva mu 2014.<ref>{{Cite web |title=Daily Monitor |url=https://www.facebook.com/DailyMonitor/posts/the-46-year-old-bishop-samuel-gidudu-of-north-mbale-diocese-was-consecrated-on-n/10152511488147197/ |archive-url=http://web.archive.org/web/20240908120336/https://www.facebook.com/DailyMonitor/posts/the-46-year-old-bishop-samuel-gidudu-of-north-mbale-diocese-was-consecrated-on-n/10152511488147197/ |archive-date=2024-09-08 |access-date=2026-09-26 |language=en-US}}</ref> Gidudu yazaalibwa mu [[:en:Sironko_District|Disitulikiti y'e Sironko]], nga yasomera kutendekero lya [[:en:Uganda_Christian_University|Uganda Christian University.]] Yakakasibwa okubeera omutukirivu mu 2002.<ref>{{Cite web |date=2021-01-09 |title=He ditched the bottle to answer the altar call |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/life/he-ditched-the-bottle-to-answer-the-altar-call-1594106 |access-date=2026-09-26 |website=Monitor |language=en}}</ref> == Ebijulizidwaamu == {{Reflist|1}} [[Category:Eddiini mu Buganda]] oy2esbz0rwgri9gwf1op3pwafh8cp74 Richard Byarugaba 0 10972 75361 36024 2026-09-26T10:25:46Z Wiki.lukron 11854 converted references 75361 wikitext text/x-wiki {{Reflist}} '''Richard Patrick Byarugaba''' munnayuganda [[:en:Business_executive|omukungu wa bizinensi]], mukozi mu bbanka, era [[:en:Entrepreneur|omutandisi wa bizinensi]] . Ono ye yali managing director era [[:en:Chief_executive_officer|akulira emirimu]] mu kitongole ky'e [[:en:National_Social_Security_Fund_(Uganda)|Kittavvu Ky'abakozi]] , ekitongole ekigaba akasiimo k’abakozi abatali ba gavumenti mu Uganda. Yaweereza mu kifo ekyo okuva mu Gw'ekkumunoogumu 2017 okutuuka mu Gwekkuminoogumu 2022. <ref>{{Cite web |date=2023-07-19 |title=Amongi refuses to renew Byarugaba contract at NSSF |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/amongi-refuses-to-renew-byarugaba-contract-at-nssf-4308318 |access-date=2026-09-26 |website=Monitor |language=en}}</ref> <ref>{{Cite book |date=2026-06-21 |title=The Observer (Uganda) |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Observer_(Uganda)&oldid=1360389178 |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.theeastafrican.co.ke/news/Will-Richard-Byarugaba-survive-NSSF-Uganda-intrigues/-/2558/2515862/-/item/0/-/a50nlr/-/index.html |access-date=2024-09-12 |archive-date=2014-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141108193008/http://www.theeastafrican.co.ke/news/Will-Richard-Byarugaba-survive-NSSF-Uganda-intrigues/-/2558/2515862/-/item/0/-/a50nlr/-/index.html |url-status=dead }}</ref> . Era yawandiikibwa mu 2012 ng’omu ku bantu ssekinnoomu abasinga abagagga mu Uganda. <ref>http://www.newvision.co.ug/news/628191-the-deepest-pockets.html</ref> == Obuto bwe n'okusome kwe == Byarugaba yazaalibwa mu 1961 mu [[:en:Western_Region,_Uganda|Kitundu ky'oBugwanjuba]] bwa Uganda. Yasomera mu [[:en:Makerere_University|Ssettendekero wa Makerere]], ettendekero lya gavumenti erisinga obukulu mu Uganda, era n’atikkirwa diguli mu bibalo n’ebyenfuna. Mubalirizi w’abitabo alina ebisaanyizo mu kibiina kya [[:en:Association_of_Chartered_Certified_Accountants|Association of Chartered Certified Accountants]] mu Bungereza (UK). Alina ne dipulooma mu by’okuddukanya emirimu okuva mu [[:en:Henley_Management_College|Henley Management College]], nga nayo eri mu Bungereza. <ref>{{Cite web |title=Social Security Fund gets new boss |url=http://www.newvision.co.ug/D/8/12/726547 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141102234933/http://www.newvision.co.ug/D/8/12/726547 |archive-date=2014-11-02 |access-date=2026-09-26 |website=www.newvision.co.ug}}</ref> == Obumanyirivu bwe mu kukola == Byarugaba abadde mu bifo eby'enjawulo okumala emyaka, ng'ebisinga biri mu kisaawe kya bbanka ekya Uganda. <ref name="Back">http://www.newvision.co.ug/news/661248-byarugaba-bounces-back-as-nssf-boss.html</ref> Yatandika ng’omukungu mu bbanka mu [[:en:Standard_Chartered_Uganda|Standard Chartered Uganda]] (Stanchart), mu 1983. Bwe bwatuukira mu 1992, yali alinnye eddaala era nga ali ku dayirekita omukulu ow’ebyensimbi mu kkampuni eyo. Mu 1994, yakyusibwa n’atwalibwa ku kitebe kya [[:en:Standard_Chartered_Bank|Stanchart]] ekikulu mu nsi yonna e London, nga ye akulira eby’ensimbi mu kitundu, avunaanyizibwa ku Africa. <ref name="Profile">[[:en:Bloomberg_L.P.|https://en.wikipedia.org/wiki/Bloomberg_L.P.]]</ref> Yakomawo e Uganda mu 1997, era ne yeegatta ku [[:en:Nile_Bank_Limited|Nile Bank Limited]], bbanka y’obwannannyini eya retail. Yafuuka Dayirekita Omukulu owa bbanka eyo mu 2003. Mu 2007, [[:en:Barclays|Barclays]], [[:en:Conglomerate_(business)|ekitongole ekigatta bizinensi ezenjawulo nga zikola emirimu gyegimu]] eky’ebyensimbi ekya Bungereza, kyagula emigabo gyonna egya Nile Bank Limited ku bukadde bwa ddoola za Amerika 27 (UGX:52 billion). Bannannyini bbanka eno abapya baagatta bbanka eno n’emigabo gyabwe egya bbanka egyaliwo mu ggwanga ne bakola [[:en:Barclays_Bank_(Uganda)|bbanka ya Barclays (Uganda)]] eriwo kati . Byarugaba yadda mu bbanka ya Baclays (Uganda) [[:en:Chief_operating_officer|ng’akulira emirimu.]] <ref name="Profile" /> Mu 2008, [[:en:Global_Trust_Bank_(Uganda)|Global Trust Bank (Uganda)]] bweyali etandikiddwawo, ba nnannyini abapya baalonda Byarugaba nga Dayirekita Omukulu owa Bbanka eyo ayali yaakatandikibwawo.<ref>{{Cite web |title=Byarugaba is Global Trust Bank's managing director |url=http://www.newvision.co.ug/D/8/220/663245 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141108201940/http://www.newvision.co.ug/D/8/220/663245 |archive-date=2014-11-08 |access-date=2026-09-26 |website=www.newvision.co.ug}}</ref> Yali mu kifo ekyo okutuusa mu 2010 bwe yavaayo okugenda mu Kitongole Ky'ekittavvu Ky'abakozi(Uganda). nafuuka Direkita Omukulu era Omukulu mu Kuddukanya Emirimu.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.observer.ug/index.php?option=com_content&view=article&id=12556:new-nssf-boss-begins-to-feel-heat |access-date=2024-09-14 |archive-date=2014-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141108205632/http://www.observer.ug/index.php?option=com_content&view=article&id=12556:new-nssf-boss-begins-to-feel-heat |url-status=dead }}</ref> Byarugaba era akoleddeko ne mu [[:en:Anne_Merriman|Hospice Africa]], nga kino Kibiina Ekikola ku Kugaba Obujanjabi mu Uganda, era ne mu Uganda Institute of Banking and Financial Services. Bwe yalekulira okuva mu Global Trust Bank, yeeyafuuka omuwanika W'ekibiina Ekigatta Abakozi ba Bbanka mu Uganda.<ref>{{Cite web |date=2021-01-02 |title=Byarugaba advises on cost of banking |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/business/finance/byarugaba-advises-on-cost-of-banking-1479488 |access-date=2026-09-26 |website=Monitor |language=en}}</ref> == Laba na bino == * [[:en:List_of_wealthiest_people_in_Uganda|Olukalala lw'abantu abasinga obugagga mu Uganda]] * [[:en:List_of_banks_in_Uganda|Olukalala lwa bbanka mu Uganda]] * [[:en:Geraldine_Ssali_Busuulwa|Geraldine Ssali Busuulwa]] == Ebijuliziddwa == {{Reflist}} hvdyj5an7eytkpxcvcl646sbw8vc5xc 75467 75361 2026-09-26T11:40:04Z Okwel Noah 11850 I have converted reference 75467 wikitext text/x-wiki {{Reflist}} '''Richard Patrick Byarugaba''' munnayuganda [[:en:Business_executive|omukungu wa bizinensi]], mukozi mu bbanka, era [[:en:Entrepreneur|omutandisi wa bizinensi]] . Ono ye yali managing director era [[:en:Chief_executive_officer|akulira emirimu]] mu kitongole ky'e [[:en:National_Social_Security_Fund_(Uganda)|Kittavvu Ky'abakozi]] , ekitongole ekigaba akasiimo k’abakozi abatali ba gavumenti mu Uganda. Yaweereza mu kifo ekyo okuva mu Gw'ekkumunoogumu 2017 okutuuka mu Gwekkuminoogumu 2022. <ref>{{Cite web |date=2023-07-19 |title=Amongi refuses to renew Byarugaba contract at NSSF |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/amongi-refuses-to-renew-byarugaba-contract-at-nssf-4308318 |access-date=2026-09-26 |website=Monitor |language=en}}</ref> <ref>{{Cite book |date=2026-06-21 |title=The Observer (Uganda) |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Observer_(Uganda)&oldid=1360389178 |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.theeastafrican.co.ke/news/Will-Richard-Byarugaba-survive-NSSF-Uganda-intrigues/-/2558/2515862/-/item/0/-/a50nlr/-/index.html |access-date=2024-09-12 |archive-date=2014-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141108193008/http://www.theeastafrican.co.ke/news/Will-Richard-Byarugaba-survive-NSSF-Uganda-intrigues/-/2558/2515862/-/item/0/-/a50nlr/-/index.html |url-status=dead }}</ref> . Era yawandiikibwa mu 2012 ng’omu ku bantu ssekinnoomu abasinga abagagga mu Uganda. <ref>http://www.newvision.co.ug/news/628191-the-deepest-pockets.html</ref> == Obuto bwe n'okusome kwe == Byarugaba yazaalibwa mu 1961 mu [[:en:Western_Region,_Uganda|Kitundu ky'oBugwanjuba]] bwa Uganda. Yasomera mu [[:en:Makerere_University|Ssettendekero wa Makerere]], ettendekero lya gavumenti erisinga obukulu mu Uganda, era n’atikkirwa diguli mu bibalo n’ebyenfuna. Mubalirizi w’abitabo alina ebisaanyizo mu kibiina kya [[:en:Association_of_Chartered_Certified_Accountants|Association of Chartered Certified Accountants]] mu Bungereza (UK). Alina ne dipulooma mu by’okuddukanya emirimu okuva mu [[:en:Henley_Management_College|Henley Management College]], nga nayo eri mu Bungereza. <ref>{{Cite web |title=Social Security Fund gets new boss |url=http://www.newvision.co.ug/D/8/12/726547 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141102234933/http://www.newvision.co.ug/D/8/12/726547 |archive-date=2014-11-02 |access-date=2026-09-26 |website=www.newvision.co.ug}}</ref> == Obumanyirivu bwe mu kukola == Byarugaba abadde mu bifo eby'enjawulo okumala emyaka, ng'ebisinga biri mu kisaawe kya bbanka ekya Uganda. <ref name="Back">http://www.newvision.co.ug/news/661248-byarugaba-bounces-back-as-nssf-boss.html</ref> Yatandika ng’omukungu mu bbanka mu [[:en:Standard_Chartered_Uganda|Standard Chartered Uganda]] (Stanchart), mu 1983. Bwe bwatuukira mu 1992, yali alinnye eddaala era nga ali ku dayirekita omukulu ow’ebyensimbi mu kkampuni eyo. Mu 1994, yakyusibwa n’atwalibwa ku kitebe kya [[:en:Standard_Chartered_Bank|Stanchart]] ekikulu mu nsi yonna e London, nga ye akulira eby’ensimbi mu kitundu, avunaanyizibwa ku Africa. <ref name="Profile">{{Cite book |date=2026-08-29 |title=Bloomberg L.P. |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bloomberg_L.P.&oldid=1371967294 |language=en}}</ref> Yakomawo e Uganda mu 1997, era ne yeegatta ku [[:en:Nile_Bank_Limited|Nile Bank Limited]], bbanka y’obwannannyini eya retail. Yafuuka Dayirekita Omukulu owa bbanka eyo mu 2003. Mu 2007, [[:en:Barclays|Barclays]], [[:en:Conglomerate_(business)|ekitongole ekigatta bizinensi ezenjawulo nga zikola emirimu gyegimu]] eky’ebyensimbi ekya Bungereza, kyagula emigabo gyonna egya Nile Bank Limited ku bukadde bwa ddoola za Amerika 27 (UGX:52 billion). Bannannyini bbanka eno abapya baagatta bbanka eno n’emigabo gyabwe egya bbanka egyaliwo mu ggwanga ne bakola [[:en:Barclays_Bank_(Uganda)|bbanka ya Barclays (Uganda)]] eriwo kati . Byarugaba yadda mu bbanka ya Baclays (Uganda) [[:en:Chief_operating_officer|ng’akulira emirimu.]] <ref name="Profile" /> Mu 2008, [[:en:Global_Trust_Bank_(Uganda)|Global Trust Bank (Uganda)]] bweyali etandikiddwawo, ba nnannyini abapya baalonda Byarugaba nga Dayirekita Omukulu owa Bbanka eyo ayali yaakatandikibwawo.<ref>{{Cite web |title=Byarugaba is Global Trust Bank's managing director |url=http://www.newvision.co.ug/D/8/220/663245 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141108201940/http://www.newvision.co.ug/D/8/220/663245 |archive-date=2014-11-08 |access-date=2026-09-26 |website=www.newvision.co.ug}}</ref> Yali mu kifo ekyo okutuusa mu 2010 bwe yavaayo okugenda mu Kitongole Ky'ekittavvu Ky'abakozi(Uganda). nafuuka Direkita Omukulu era Omukulu mu Kuddukanya Emirimu.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.observer.ug/index.php?option=com_content&view=article&id=12556:new-nssf-boss-begins-to-feel-heat |access-date=2024-09-14 |archive-date=2014-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141108205632/http://www.observer.ug/index.php?option=com_content&view=article&id=12556:new-nssf-boss-begins-to-feel-heat |url-status=dead }}</ref> Byarugaba era akoleddeko ne mu [[:en:Anne_Merriman|Hospice Africa]], nga kino Kibiina Ekikola ku Kugaba Obujanjabi mu Uganda, era ne mu Uganda Institute of Banking and Financial Services. Bwe yalekulira okuva mu Global Trust Bank, yeeyafuuka omuwanika W'ekibiina Ekigatta Abakozi ba Bbanka mu Uganda.<ref>{{Cite web |date=2021-01-02 |title=Byarugaba advises on cost of banking |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/business/finance/byarugaba-advises-on-cost-of-banking-1479488 |access-date=2026-09-26 |website=Monitor |language=en}}</ref> == Laba na bino == * [[:en:List_of_wealthiest_people_in_Uganda|Olukalala lw'abantu abasinga obugagga mu Uganda]] * [[:en:List_of_banks_in_Uganda|Olukalala lwa bbanka mu Uganda]] * [[:en:Geraldine_Ssali_Busuulwa|Geraldine Ssali Busuulwa]] == Ebijuliziddwa == {{Reflist}} 8k1r7ut00i2qqtiw2bi8sjnmnaqtokj Deogratias Muganwa Byabazaire, Omuntu w'abantu 0 10992 75379 42058 2026-09-26T10:31:34Z Edith bae 11859 convert reference 75379 wikitext text/x-wiki {{delete|Has many typos and also there is an article [[Deogratias Muganwa Byabazaire]] that was translated better than this one}} '''Deogratias Muganwa Byabazaire''' (9 ogwekkumi 1941 – 8 ogw'oluberyeberye 2014), yali omulabirizi wa [[:en:Roman_Catholic|Roman Catholic]] eyawereza nga omulabirizi mu [[:en:Roman_Catholic_Diocese_of_Hoima|Roman Catholic Diocese e Hoima]], okuva nga 21 ogwokutaano 1990 mpaka nga 8 ogwoluberyberye 2014.<ref name="1R">{{Cite web |title=Bishop Deogratias Muganwa Byabazaire [Catholic-Hierarchy] |url=https://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bbya.html |access-date=2026-09-26 |website=www.catholic-hierarchy.org}}</ref> == Ebimukwaatako n' obulabirizi == Byabazaire yazaalibwa nga 9 ogwekkumi 1941,ku mulirwaano oguyitibwa ''Karujubu'', mu kibuga ky' e [[:en:Masindi|Masindi]],mu [[:en:Masindi_District|Masindi District]],e [[:en:Masindi_District|Bunyoro sub-region]],mu [[:en:Western_Region,_Uganda|Western Region]] mu uganda . yaweebwa obwa obulabirizi nga 9 ogwomunaana 1969 yaweereza nga omulabirizi mu Hoima Diocese mpaka 21 ogwokutaano 1990.<ref name="1R"/> == Nga omulabirizi == Nga 21 ogwokutaano 1990, Byabazaire yalondebwa nga ssaababulizi w'essaza owa Roman Catholic Diocese owe Hoima. Yaweebwa obwa obulabirizi nga 18 ogwomunaana 1990 okuva eri ssaabalabirizi Luis Robles Díaz†, ssaababulizi owe [[Stephaniacum]], yayambibwako ssaababulizi [[:en:Western_Region,_Uganda|Emmanuel Wamala]], ssaablabirizi wa e [[:en:Western_Region,_Uganda|Kampala Archdiocese]] ne omulabirizi [[:en:Western_Region,_Uganda|Albert Edward Baharagate]], omulabirizi wa e Hoima.<ref name="1R"/> Nga On ohwokusatu 1991, Byabazaire yasikizibwa ng omulabirizi omukulu , oluvanyuma lw'okwegoba kwa omulabirizi Albert Edward Baharagate. omulabirizi Byabazaire yafiira mu yafiisi nga 8 ogwokubiri 2014, ku myaka 72 n'emyezi enna.<ref name="1R"/> yazikibbwa ''Bujumbura Cathedral'', mu kibuga [[:en:Hoima|Hoima]], ekitebe kya Hoima Catholic Diocese.<ref name="2R">{{Cite web}}https://web.archive.org/web/20240526014000/https://www.hoimadiocese.org/the-diocese/our-bishops/bishop-deogratias-byabazaire/</ref> == Laba ne == * [[:en:Hoima|Catholic Church mu Uganda]] * [[:en:Hoima|Uganda Martyrs]] {{s-start}} {{succession box|before=[[Albert Edward Baharagate]] (1969 - 1991)|title=Bishop of [[Roman Catholic Diocese of Hoima|Hoima]]|years='''1991 - 2014'''|after=[[Vincent Kirabo|Vincent Kirabo Amooti]] (2014 - present)}} {{s-end}} hki2akcxzv93dlavw1591a1qerbsraa 75381 75379 2026-09-26T10:32:24Z Edith bae 11859 converted reference 75381 wikitext text/x-wiki {{delete|Has many typos and also there is an article [[Deogratias Muganwa Byabazaire]] that was translated better than this one}} '''Deogratias Muganwa Byabazaire''' (9 ogwekkumi 1941 – 8 ogw'oluberyeberye 2014), yali omulabirizi wa [[:en:Roman_Catholic|Roman Catholic]] eyawereza nga omulabirizi mu [[:en:Roman_Catholic_Diocese_of_Hoima|Roman Catholic Diocese e Hoima]], okuva nga 21 ogwokutaano 1990 mpaka nga 8 ogwoluberyberye 2014.<ref name="1R">{{Cite web |title=Bishop Deogratias Muganwa Byabazaire [Catholic-Hierarchy] |url=https://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bbya.html |access-date=2026-09-26 |website=www.catholic-hierarchy.org}}</ref> == Ebimukwaatako n' obulabirizi == Byabazaire yazaalibwa nga 9 ogwekkumi 1941,ku mulirwaano oguyitibwa ''Karujubu'', mu kibuga ky' e [[:en:Masindi|Masindi]],mu [[:en:Masindi_District|Masindi District]],e [[:en:Masindi_District|Bunyoro sub-region]],mu [[:en:Western_Region,_Uganda|Western Region]] mu uganda . yaweebwa obwa obulabirizi nga 9 ogwomunaana 1969 yaweereza nga omulabirizi mu Hoima Diocese mpaka 21 ogwokutaano 1990.<ref name="1R"/> == Nga omulabirizi == Nga 21 ogwokutaano 1990, Byabazaire yalondebwa nga ssaababulizi w'essaza owa Roman Catholic Diocese owe Hoima. Yaweebwa obwa obulabirizi nga 18 ogwomunaana 1990 okuva eri ssaabalabirizi Luis Robles Díaz†, ssaababulizi owe [[Stephaniacum]], yayambibwako ssaababulizi [[:en:Western_Region,_Uganda|Emmanuel Wamala]], ssaablabirizi wa e [[:en:Western_Region,_Uganda|Kampala Archdiocese]] ne omulabirizi [[:en:Western_Region,_Uganda|Albert Edward Baharagate]], omulabirizi wa e Hoima.<ref name="1R"/> Nga On ohwokusatu 1991, Byabazaire yasikizibwa ng omulabirizi omukulu , oluvanyuma lw'okwegoba kwa omulabirizi Albert Edward Baharagate. omulabirizi Byabazaire yafiira mu yafiisi nga 8 ogwokubiri 2014, ku myaka 72 n'emyezi enna.<ref name="1R"/> yazikibbwa ''Bujumbura Cathedral'', mu kibuga [[:en:Hoima|Hoima]], ekitebe kya Hoima Catholic Diocese.<ref name="2R">{{Cite news |title=Bishop Deogratias Byabazaire |url=https://www.hoimadiocese.org/the-diocese/our-bishops/bishop-deogratias-byabazaire/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240526014000/https://www.hoimadiocese.org/the-diocese/our-bishops/bishop-deogratias-byabazaire/ |archive-date=2024-05-26 |access-date=2026-09-26 |work=Hoima Catholic Diocese |language=en-US}}</ref> == Laba ne == * [[:en:Hoima|Catholic Church mu Uganda]] * [[:en:Hoima|Uganda Martyrs]] {{s-start}} {{succession box|before=[[Albert Edward Baharagate]] (1969 - 1991)|title=Bishop of [[Roman Catholic Diocese of Hoima|Hoima]]|years='''1991 - 2014'''|after=[[Vincent Kirabo|Vincent Kirabo Amooti]] (2014 - present)}} {{s-end}} dh2yu0z0r9uzx4cszd00l2lswnt49iy MYDA FC 0 11016 75416 72551 2026-09-26T10:40:46Z Wiki.lukron 11854 converted a reference 75416 wikitext text/x-wiki '''MYDA FC''' kiraabu ya mupiira erina akakwate ku kibiina ekidukanya omupiira mu Uganda ng'eno esibuka Malaba, okulinaana [[:en:Tororo|Tororo]] mu [[:en:Eastern_Region,_Uganda|bitundu bya Buvanjuba]] bwa [[:en:Uganda|Uganda.]] Ttiimu eno yasumusibwa okugenda mu [[:en:Uganda_Premier_League|kibinja kya Uganda ekyababinyweera]] ekya [[:en:2020-21_Uganda_Premier_League|sizoni ya liigi ya Uganda eya 2020/2021]].<ref>{{Cite news |title=Maroons and Tooro United appeal against Fufa decision to end UPL season {{!}} Goal.com Uganda |url=https://www.goal.com/en-ug/news/maroons-and-tooro-united-appeal-against-fufa-decision-to-end-upl-/4681xtqzua4j16q7vhx6ws4sx |archive-url=http://web.archive.org/web/20240919054709/https://www.goal.com/en-ug/news/maroons-and-tooro-united-appeal-against-fufa-decision-to-end-upl-/4681xtqzua4j16q7vhx6ws4sx |archive-date=2024-09-19 |access-date=2026-09-26 |language=en-UG}}</ref> == Ebijuliziddwaamu == {{Reflist}} [[Category:Omupiira mu Uganda]] rkazyrpjkkeskdbtl5ljtx55hamvuta Mayuge 0 11049 75411 36141 2026-09-26T10:39:24Z Zain0024 11879 converted links 75411 wikitext text/x-wiki [[File:Uganda_Development_and_Health_Associates_(UDHA)_2_days_of_events_for_the_Day_of_Action_on_the_islands_of_Serinyabi_and_Kaaza,_in_Mayuge_District_Lake_Victoria_(15440445929).jpg|thumb| Ebyentambula okumpi n’emyalo gy’ennyanja Victoria mu disitulikiti y’e Mayuge]] [[File:Uganda_Development_and_Health_Associates_(UDHA)_2_days_of_events_for_the_Day_of_Action_on_the_islands_of_Serinyabi_and_Kaaza,_in_Mayuge_District_Lake_Victoria_(15624373531).jpg|thumb| Ebikozesebwa ebya bulijjo mu disitulikiti y’e Mayuge okumpi n’emyalo gy’ennyanja Nalubaale]] '''Mayuge''' kibuga mu bitundu by'obuvanjuba bwa [[Yuganda|Uganda]] . Ekifo ekitebe kya [[Mayuge (disitulikit)|Disitulikiti y'e Mayuge]] we kiri . <ref name="PolR">{{Cite web |title=Police Disperse Kyagulanyi's Supporters in Mayuge : |url=https://ugandaradionetwork.net/story/police-disperse-kyagulanyis-supporters-in-mayuge- |access-date=2026-09-26 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref> == Wekisangibwa == Mayuge esangibwa ku luguudo lwa Musita–Mayuge–Lumino–Majanji–Busia, nga kiro mita 14(9 mi) ebugwanjuba bw’obuvanjuba bwa Musita . <ref name="3R">{{Cite web |title=Google Maps |url=https://www.google.com/maps/dir/Musita,+Mulingilile/Mayuge/@0.4922278,33.3626027,12z/data=!3m1!4b1!4m14!4m13!1m5!1m1!1s0x177e8a51abc552fd:0xfd6311acd8049c7!2m2!1d33.3848598!2d0.5281566!1m5!1m1!1s0x177e5e5f15195c8f:0x4ce2390c51f61a7a!2m2!1d33.4803889!2d0.4562893!3e0?hl=en |access-date=2026-09-26 |website=Google Maps |language=en}}</ref> Kino kiweza kiro mita 28 (17 mi) mu bukiikaddyo bwa [[Iganga]], ekibuga ekinene ekisinga ekiri okumpi. <ref name="4R">{{Cite web |title=Google Maps |url=https://www.google.com/maps/dir/Iganga/Mayuge/@0.5547366,33.3555737,12z/data=!4m14!4m13!1m5!1m1!1s0x177ef28a75729ee9:0x2a5b0f015719e99d!2m2!1d33.4719832!2d0.6045833!1m5!1m1!1s0x177e5e5f15195c8f:0x4ce2390c51f61a7a!2m2!1d33.4803889!2d0.4562893!3e0?hl=en |access-date=2026-09-26 |website=Google Maps |language=en}}</ref> Mayuge eri ku kiro mita 38 (24 mi), ebuvanjuba bwa [[Jinja]], ekibuga ekisinga obunene mu kitundu kya Busoga . <ref name="5R">{{Cite web |title=Google Maps |url=https://www.google.com/maps/dir/Jinja/Mayuge/@0.4847429,33.1989285,11z/data=!3m1!4b1!4m14!4m13!1m5!1m1!1s0x177e7b862c391f47:0x300fe90f956a9f4a!2m2!1d33.2026122!2d0.4478566!1m5!1m1!1s0x177e5e5f15195c8f:0x4ce2390c51f61a7a!2m2!1d33.4803889!2d0.4562893!3e0?hl=en |access-date=2026-09-26 |website=Google Maps |language=en}}</ref> Ebitundu ebiriraanyewo mulimu Bugade, Bwondha, Bugoto, Buwaya, Busakira, Kigandalo, Musita, ne Mbaale. Endagiriro z'ettaka eza Mayuge ziri 0°27'28.0"Mambuka, 33°28'48.0"Buvanjuba (Bukiika ddyo:0.457782; Bukiika kkono:33.480003). <ref name="6R">{{Cite web |title=Google Maps |url=https://www.google.com/maps/place/0%C2%B027%2728.0%22N+33%C2%B028%2748.0%22E/@0.4577778,33.48,17z/data=!3m1!4b1!4m2!3m1!1s0x0:0x0?hl=en |access-date=2026-09-26 |website=Google Maps |language=en}}</ref> Munisipaali ya Mayuge eri ku buwanvu bwa 1,158 metres (3,799 ft) waggulu w’obugulumivu bw’ennyanja. <ref name="7R">{{Cite web |title=Elevation of Mayuge,Uganda Elevation Map, Topography, Contour |url=https://www.floodmap.net/Elevation/ElevationMap/?gi=229292 |access-date=2026-09-26 |website=www.floodmap.net}}</ref> == Okulambika. == Mayuge kitundu kitono eky’omu byalo nga kiri mu nteekateeka z’okufuuka ekibuga. Mayuge ye munisipaali yokka mu Disitulikiti y’e Mayuge. Obuyonjo kye kimu ku kusoomoozebwa okunene ekibuga kino kwe kyayolekagana nabyo mu 2010. <ref>https://archive.today/20140528190713/http://www.newvision.co.ug/D/8/19/731341</ref> == Obungi bw'abantu == Mu mwaka gwa 2002, okubala abantu mu ggwanga lyonna kwabalirira nti abantu ba Mayuge baali nga 8,720. Mu mwaka gwa 2010, ekitongole ekivunaanyizibwa ku bibalo ekya Uganda Bureau of Statistics (UBOS) kyabalirira nti abantu bano baali 11,500. Mu mwaka gwa 2011, UBOS yabalirira nti abantu baali 11,900. <ref>https://web.archive.org/web/20140707231502/http://www.ubos.org/onlinefiles/uploads/ubos/pdf%20documents/TP52010.pdf</ref> Nga 27 Ogwomunaana 2014, okubala abantu mu ggwanga lyonna kwalaga omuwendo gw'abantu 17,151. <ref name="Water">{{Cite web |title=Uganda: Regions, Subregions, Major Cities & Towns - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/uganda/cities/ |access-date=2026-09-26 |website=www.citypopulation.de}}</ref> == Emirimu gy’ebyenfuna == Emirimu gy’ebyenfuna mu kibuga kino gisinga kwetooloola ku bulimi obw’okweyimirizaawo, okulunda enkoko, n’obulunzi bw’ebisolo. <ref>{{Cite web |title=From one hen, Kibowa has has said farewell to poverty |url=http://www.newvision.co.ug/D/9/756/673961 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529052109/http://www.newvision.co.ug/D/9/756/673961 |archive-date=2014-05-29 |access-date=2026-09-26 |website=www.newvision.co.ug}}</ref> == Amasanyalaze == Mayuge we wali essundiro ly’amasannyalaze g’enjuba erya Mayuge Solar Power Station, ekyuma kya PV eky’amasannyalaze g’enjuba ekya megawatts 10 ezigabira amasannyalaze mu Uganda. Faamu eno ekola amasannyalaze g’enjuba yatandikibwawo mu Gwomukaaga 2019. <ref>{{Cite web |last=Bungane |first=Babalwa |date=2016-02-05 |title=Uganda’s solar Co secures land for a power plant |url=https://www.esi-africa.com/renewable-energy/ugandas-solar-co-secures-land-for-a-power-plant/ |access-date=2026-09-26 |website=ESI-Africa.com |language=en-ZA}}</ref> == Laba nabino == * Ekitundu kya Busoga * Olukalala lw'ebibuga n'obubuga mu Uganda == Ebijuliziddwa == brr61oh4vver54s84mhbgrx9xz2geu8 Essundiro ly'amasannyalaze ery'ebbugumu ery'e Lugazi 0 11098 75450 45233 2026-09-26T10:45:29Z Varily Agatha 11876 added reference 75450 wikitext text/x-wiki   '''Essundiro ly’amasannyalaze erya Lugazi''' lya 9.5 megawatts (12,700 hp) ekyuma ky'amasannyalaze [[:en:Bagasse|ag'ebbugumu agakozesa bagasse]] mu [[:en:Uganda|Uganda]], eky'okusatu mu by'enfuna mu mukago gwa [[:en:East_African_Community|East African Community]] . <ref name=":1" /> == [[:en:Kampala|Ekifo]] werisangibwa == Essundiro ly’amasannyalaze lino lisangibwa ku [[:en:Sugar_Corporation_of_Uganda_Limited|Sugar Corporation of Uganda Limited]],era nga bebanannyini ssundiro lino. Nga kino kisangibwa [[:en:Lugazi|Lugazi]], mu [[:en:Buikwe_District|Disitulikiti y'e Buikwe]], mu [[:en:Central_Region,_Uganda|masekkati ga Uganda]] . Lugazi ekunukiriza kilometers 47 (29 mi), ku luguudo lwa [[:en:Kampala-Jinja_Highway|Kampala-Jinja Highway]], ebuvanjuba bwa [[:en:Capital_city|Kampala]] era nga kino ky'ekibuga [[:en:Capital_city|ekikulu]] ekya Uganda era nga kye kisinga obunene mu ggwanga eryo. <ref name=":1">{{Cite web |title=Distance between Uganda Post Office, Kampala Road, Kampala, Uganda and SCOUL Carbon dioxide Plant, Lugazi, Uganda (Uganda) |url=https://distancecalculator.globefeed.com/Uganda_Distance_Result.asp?fromplace=Uganda%20Post%20Office,%20Kampala%20Road,%20Kampala,%20Uganda&toplace=SCOUL%20Carbon%20dioxide%20Plant,%20Lugazi,%20Uganda&dt1=ChIJQ6vCjIC8fRcRO0xjOZ4-3Qc&dt2=ChIJtX5QLoDafRcRHRyBddWdVEI |access-date=2026-09-26 |website=distancecalculator.globefeed.com}}</ref> Ensengeka z'essundiro ly'amasannyalaze ku maapu ze zino:0°22'48.0"N, 32°56'42.0"E (Latitude:0.3800; Longitude:32.9450). <ref>https://www.google.com/maps/place/0%C2%B022'48.0%22N+32%C2%B056'42.0%22E/@0.3883563,32.9492414,14z/data=!4m2!3m1!1s0x0:0x0</ref> == Okutwalira awamu == Essundiro ly’amasannyalaze lino lya era liddukanyizibwa kkampuni ya [[:en:Sugar_Corporation_of_Uganda_Limited|Sugar Corporation of Uganda Limited]] (SCOUL) kkampuni ekwata eky'okusatu mu kukola ssukaali mu uganda. Essundiro ly’amasannyalaze lino lyakolebwa era ne lizimbibwa okwetooloola ekyuma ekikola ssukaali ekya SCOUL. Ebisigalira by’obuwuzi ebiva mu nkola y’okumenya omuwemba, ebimanyiddwa nga [[:en:Bagasse|bagasse]], byokebwa okubugumya amazzi mu bboyiyira ne bivaamu omukka. Omukka guteekebwako puleesa ne gukozesebwa okuvuga ttabiini oluvannyuma ne zikola [[:en:Electricity|amasannyalaze]] . Ebbugumu erisukkiridde likozesebwa mu nkola y’okukola ssukaali.okutuuka mu december wa 2010 </link></link> , essundiro ly’amasannyalaze lyasobola okufulumya amasannyalaze agasukka mu MW 5, era nga gano gakozesebwa mu bujjuvu munda mu kkampuni ya SCOUL. nga mu kiseera ekyo enteekateeka zaali zigenda mu maaso okugaziya okufulumya amasannyalaze okutuuka ku MW 16, nga ku zino MW 7.4 zaali za kutundibwa ku mudumu ate 8.6 ezaali zisigaddewo za kukozesebwa munda mu kkampuni ya SCOUL. <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.era.or.ug/index.php/2013-12-14-14-58-04/newsletters/doc_download/5-sector-update-newsletter-issue-5 |access-date=2024-12-06 |archive-date=2017-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171105013337/http://era.or.ug/index.php/2013-12-14-14-58-04/newsletters/doc_download/5-sector-update-newsletter-issue-5 |url-status=dead }}</ref> == Okuyimusa ku mutindo == Mu May w'omwaka gwa 2018, SCOUL yeewola obukadde bwa pawundi abiri €20 okuva mu [[:en:PROPARCO|PROPARCO]] n’obukadde bwa €20 obulala okuva mu [[:en:Netherlands_Development_Finance_Company|kkampuni ya Netherlands Development Finance Company]] (FMO), okusasulira megawatts 26 (35,000 hp) ekyuma ekikola amasannyalaze aga bagasse co-generation. <ref name="4R">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.observer.ug/business/57736-afd-gives-uganda-37-1m-for-power-transmission-line.html |access-date=2024-12-06 |archive-date=2024-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208043118/https://www.observer.ug/business/57736-afd-gives-uganda-37-1m-for-power-transmission-line.html |url-status=dead }}</ref> == Laba nebino ==   Lugazi Buikwe District SCOUL Mehta Group Uganda Power Station == Ebiwandiiko ebikozesebwa == {{Reflist}} == Ebiyungo eby’ebweru == * [https://web.archive.org/web/20160304032253/http://www.riaed.net/IMG/pdf/TDR_tech_study__Uganda__3_.pdf Amakolero ga sukaali amanene asatu aga Uganda gonna gakola Amasanyalaze Okuva e Bagasse] * [https://web.archive.org/web/20130418054231/http://public.ises.org/PREA/3_Papers/16_ElectricitySupplySituationUganda_Rugumayo.pdf Okwekenenya Ebyetaago by'amasannyalaze ga Uganda mu kiseera kino n'ebiseera eby'omu maaso] {{Buikwe District}} mc9imb5qsmqcjjx1ibfyf4mx9t7v9de Air Serv Limited 0 11232 75387 58329 2026-09-26T10:33:16Z Deujmpagi 11858 converted references 75387 wikitext text/x-wiki {{Infobox company||name=Air Serv Limited|logo=|type=[[Privately held company|Private]]|company_slogan=|foundation={{start date and years ago|1995}}|location=Hangar One, Entebbe Old Airport, [[Entebbe]], [[Uganda]]|key_people='''Stuart Willcuts'''<br/>[[CEO]]|num_employees=|assets=|revenue=|industry=[[Aviation]]|products=Air transport (passenger & cargo), Aircraft maintenance and repairs, Consulting|homepage=[https://www.airserv.co.ug/ Homepage]}} '''Air Serv Limited''' era eyitibwa '''Air Serv Uganda Limited''', ye kkampuni y’ennyonyi esangibwa mu [[Yuganda|Uganda]], ekola ku by’okupangisa ennyonyi eri amawanga g'omukago gwa African Great Lakes, okuddaabiriza n’okukwasaganya ennyonyi, wamu n’okutuusa emigugu egy’okuddukirira ab'etaaga obuyambi. Air Serv Limited ye kkampuni ekolagana wammu ne Kkampuni etali y'amagoba eya [[Air Serv International]].<ref name="1R">{{Cite web |last=AirServ |date=2017-01-20 |title=Air Serv Opens Second Aircraft Hangar in Entebbe |url=https://airserv.org/air-serv-opens-second-aircraft-hangar-entebbe/ |access-date=2026-09-26 |website=Air Serv International, Inc. |language=en-US}}</ref> == Ekifo w'esangibwa == Air Serv Limited elina ekitebe ky'ayo ekikulu ku Hangar One, ekisaawe ky'Entebbe ekikadde, mu kibuga [[Entebbe]], mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y’e Wakiso]], mu Masekkati ga Uganda. Ensengeka z'ebitundu by'ekitebe kya kkampuni eno biri 0°02'44.0"N 32°27'19.0"E (Latitude:0.045556; Longitude:32.455278). <ref name="2R">{{Cite web |title=Google Maps |url=https://www.google.com/maps/place/0%C2%B002%2744.0%22N+32%C2%B027%2719.0%22E/@0.0541015,32.4574073,605m/data=!3m1!1e3!4m5!3m4!1s0x0:0x0!8m2!3d0.0455556!4d32.4552778?hl=en |access-date=2026-09-26 |website=Google Maps |language=en}}</ref> == Ebigikwatako == Mu myaka 25 egiyise bukya etandikibwawo, Air Serv Limited yakula n’efuuka kkampuni y'ennyonyi ey'amaanyi Buvanjuba bwa Afrika, ng’erina emu ku likodi z’obukuumi bw’ennyonyi ezisinga obulungi mu kitundu kino. Kkampuni eno ekola n'ennyonyi ekika kya [[Cessna 208 Caravans]] ttaano, <ref>{{Cite web |url=https://www.airserv.co.ug/about#our-fleet |title=Archive copy |access-date=2025-07-13 |archive-date=2024-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241015151627/https://www.airserv.co.ug/about#our-fleet |url-status=dead }}</ref> buli emu ng’etuuza abasaabaze kkuminababiri. Kkampuni eno yeenyigira mu nteekateeka z'okuyamba abantu mu kitundu ky'ennyanja ennene mu Afrika . <ref name="3R">https://www.newvision.co.ug/digital_assets/148e8849-b553-4bd3-a63f-96e48b94535c/airserve.pdf</ref> Air Serv Limited yatandikibwawo mu 1995 okukola ng’ekifo eky’okutambuza ebintu n’okuddaabiriza kkampuni yaayo ey’ennyonyi etali ya magoba esangibwa mu America eya [[Air Serv International]]. Nga etambuza abakozi, eddagala, n’emigugu emirala egitaasa obulamu, Air Serv Limited egaba entambula ennungi ku miwendo egisoboka ng'oggyeko okutambulira ku lukalu okutali kwa bulabe okugenda n’okudda mu bifo ebyesudde. == Ebifo gye bagenda == Okuva ku kifo kyayo ekikulu mu kisaawe ekikadde eky'e Entebbe, kkampuni eno ekola ku by’okutuusa abantu mu bifo ebiri mu Buvanjuba bwa Afrika . Wammanga lwe lukalala lw’ebifo Air Serv Uganda Limited by’egendamu. {| class="wikitable sortable" ! style="background-color:#FDEE00;color:Black" |Eggwanga ! style="background-color:#FDEE00;color:Black" | Ekibuga ! style="background-color:#FDEE00;color:Black" | Ekisaawe eky'ennyonyi ! style="background-color:#FDEE00;color:Black" | Ebiwandiiko ! class="unsortable" style="background-color:#FDEE00;color:Black" | Ebiwandiiko ebijuliziddwa |- | [[Democratic Republic of Congo|Democratic Republic Congo]] | [[Benin|Beni]] | Ekisaawe ky'ennyonyi e Beni | align="center" | &#x2014; | align="center" | <ref name="4R">{{Cite book |date=2025-09-15 |title=Air Serv International |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Air_Serv_International&oldid=1311405181 |language=en}}</ref> |- | [[Democratic Republic of Congo|Democratic Republic Congo]] | Bunia | Ekisaawe ky'ennyonyi e Bunia | align="center" | &#x2014; | align="center" | |- | [[Democratic Republic of Congo|Democratic Republic Congo]] | Bukavu | [[:en:Kavumu_Airport|Ekisaawe ky'ennyonyi e Kavumu]] | align="center" | &#x2014; | align="center" | <ref name="3R" /> |- | [[Democratic Republic of Congo|Democratic Republic Congo]] | [[Lubumbashi]] | Ekisaawe ky'ennyonyi e Lubumbashi | align="center" | &#x2014; | align="center" | <ref name="3R" /> |- | [[Yuganda|Uganda]] | [[Entebbe]] / [[Kampala]] | [[Ekisaawe ky'ennyonyi Entebbe]] | align="center" |<ref name="3R" /> |- | [[Sudaani|Sudan]] | [[Khartoum]] | Ekisaawe ky'ennyonyi e Khartoum | align="center" | &#x2014; | align="center" | <ref name="5R">{{Cite web |last=AirServ |date=2018-06-11 |title=Air Serv Begins Operations in Sudan |url=https://airserv.org/air-serv-begins-operations-sudan/ |access-date=2026-09-26 |website=Air Serv International, Inc. |language=en-US}}</ref> |- | [[South Sudan]] | Juba | [[:en:Juba_International_Airport|Ekisaawe ky'ennyonyi e Juba]] | align="center" | &#x2014; | align="center" | <ref name="6R">{{Cite web |last=AirServ |date=2019-01-14 |title=Air Serv Positions Second Aircraft in South Sudan |url=https://airserv.org/air-serv-positions-second-aircraft-south-sudan/ |access-date=2026-09-26 |website=Air Serv International, Inc. |language=en-US}}</ref> |- | [[South Sudan]] | Wau | Ekisaawe ky'ennyonyi e Wau | align="center" | &#x2014; | align="center" | <ref name="6R" /> |- |} == Ekyuma eky'efaananyiriza ennyonyi == Mu Gwomunaana 2022, kkampuni ya Air Serv Limited yateeka ekyuma ekiringa ennyonyi ekya [[Cessna Caravan]] ( ''Redbird CRV-S'' model), mu kifo kyayo ku kisaawe ky’ennyonyi Entebbe, okutuukiriza enteekateeka yaayo ey’okutendeka abavuzi b’ennyonyi. Ekyuma kino era kipangisibwa okumala essaawa, eri amasomero g’ennyonyi amalala n’abavuzi b’ennyonyi ab’obwannannyini aba bulijjo. <ref name="Sim1R">{{Cite news |title=Entebbe, Uganda - Flight simulator unveiled - Uganda |url=https://reliefweb.int/report/uganda/entebbe-uganda-flight-simulator-unveiled |archive-url=http://web.archive.org/web/20260509094455/https://reliefweb.int/report/uganda/entebbe-uganda-flight-simulator-unveiled |archive-date=2026-05-09 |access-date=2026-09-26 |work=ReliefWeb |language=en}}</ref> <ref name="Sim2R">{{Cite web |last=Staff |first=General Aviation News |date=2022-08-11 |title=Aviation non-profit tackles pilot training in Uganda |url=https://generalaviationnews.com/2022/08/11/aviation-non-profit-tackles-pilot-training-in-uganda/ |access-date=2026-09-26 |language=en-US}}</ref> == Laba ne == * [[Vanita Kayiwa]] * [[Olukalala lwa kkampuni z'ennyonyi eza Uganda]] == Ebijuliziddwa == {{Reflist}} == Ebijuliziddwa eby’ebweru wa wikipedia == * [https://www.airserv.co.ug/ Omukutu gwa yintaneeti ogwa Air Serv Limited] {{Wakiso District}}{{Coord|00|02|44|N|32|27|19|E}} ii8rpwd257y77sj75k9p7d9n6r2lsfq 75397 75387 2026-09-26T10:36:21Z Deujmpagi 11858 removed a link 75397 wikitext text/x-wiki {{Infobox company||name=Air Serv Limited|logo=|type=[[Privately held company|Private]]|company_slogan=|foundation={{start date and years ago|1995}}|location=Hangar One, Entebbe Old Airport, [[Entebbe]], [[Uganda]]|key_people='''Stuart Willcuts'''<br/>[[CEO]]|num_employees=|assets=|revenue=|industry=[[Aviation]]|products=Air transport (passenger & cargo), Aircraft maintenance and repairs, Consulting|homepage=[https://www.airserv.co.ug/ Homepage]}} '''Air Serv Limited''' era eyitibwa '''Air Serv Uganda Limited''', ye kkampuni y’ennyonyi esangibwa mu [[Yuganda|Uganda]], ekola ku by’okupangisa ennyonyi eri amawanga g'omukago gwa African Great Lakes, okuddaabiriza n’okukwasaganya ennyonyi, wamu n’okutuusa emigugu egy’okuddukirira ab'etaaga obuyambi. Air Serv Limited ye kkampuni ekolagana wammu ne Kkampuni etali y'amagoba eya [[Air Serv International]].<ref name="1R">{{Cite web |last=AirServ |date=2017-01-20 |title=Air Serv Opens Second Aircraft Hangar in Entebbe |url=https://airserv.org/air-serv-opens-second-aircraft-hangar-entebbe/ |access-date=2026-09-26 |website=Air Serv International, Inc. |language=en-US}}</ref> == Ekifo w'esangibwa == Air Serv Limited elina ekitebe ky'ayo ekikulu ku Hangar One, ekisaawe ky'Entebbe ekikadde, mu kibuga [[Entebbe]], mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y’e Wakiso]], mu Masekkati ga Uganda. Ensengeka z'ebitundu by'ekitebe kya kkampuni eno biri 0°02'44.0"N 32°27'19.0"E (Latitude:0.045556; Longitude:32.455278). <ref name="2R">{{Cite web |title=Google Maps |url=https://www.google.com/maps/place/0%C2%B002%2744.0%22N+32%C2%B027%2719.0%22E/@0.0541015,32.4574073,605m/data=!3m1!1e3!4m5!3m4!1s0x0:0x0!8m2!3d0.0455556!4d32.4552778?hl=en |access-date=2026-09-26 |website=Google Maps |language=en}}</ref> == Ebigikwatako == Mu myaka 25 egiyise bukya etandikibwawo, Air Serv Limited yakula n’efuuka kkampuni y'ennyonyi ey'amaanyi Buvanjuba bwa Afrika, ng’erina emu ku likodi z’obukuumi bw’ennyonyi ezisinga obulungi mu kitundu kino. Kkampuni eno ekola n'ennyonyi ekika kya [[Cessna 208 Caravans]] ttaano, <ref>{{Cite web |url=https://www.airserv.co.ug/about#our-fleet |title=Archive copy |access-date=2025-07-13 |archive-date=2024-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241015151627/https://www.airserv.co.ug/about#our-fleet |url-status=dead }}</ref> buli emu ng’etuuza abasaabaze kkuminababiri. Kkampuni eno yeenyigira mu nteekateeka z'okuyamba abantu mu kitundu ky'ennyanja ennene mu Afrika . <ref name="3R">https://www.newvision.co.ug/digital_assets/148e8849-b553-4bd3-a63f-96e48b94535c/airserve.pdf</ref> Air Serv Limited yatandikibwawo mu 1995 okukola ng’ekifo eky’okutambuza ebintu n’okuddaabiriza kkampuni yaayo ey’ennyonyi etali ya magoba esangibwa mu America eya [[Air Serv International]]. Nga etambuza abakozi, eddagala, n’emigugu emirala egitaasa obulamu, Air Serv Limited egaba entambula ennungi ku miwendo egisoboka ng'oggyeko okutambulira ku lukalu okutali kwa bulabe okugenda n’okudda mu bifo ebyesudde. == Ebifo gye bagenda == Okuva ku kifo kyayo ekikulu mu kisaawe ekikadde eky'e Entebbe, kkampuni eno ekola ku by’okutuusa abantu mu bifo ebiri mu Buvanjuba bwa Afrika . Wammanga lwe lukalala lw’ebifo Air Serv Uganda Limited by’egendamu. {| class="wikitable sortable" ! style="background-color:#FDEE00;color:Black" |Eggwanga ! style="background-color:#FDEE00;color:Black" | Ekibuga ! style="background-color:#FDEE00;color:Black" | Ekisaawe eky'ennyonyi ! style="background-color:#FDEE00;color:Black" | Ebiwandiiko ! class="unsortable" style="background-color:#FDEE00;color:Black" | Ebiwandiiko ebijuliziddwa |- | [[Democratic Republic of Congo|Democratic Republic Congo]] | [[Benin|Beni]] | Ekisaawe ky'ennyonyi e Beni | align="center" | &#x2014; | align="center" | <ref name="4R">{{Cite book |date=2025-09-15 |title=Air Serv International |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Air_Serv_International&oldid=1311405181 |language=en}}</ref> |- | [[Democratic Republic of Congo|Democratic Republic Congo]] | Bunia | Ekisaawe ky'ennyonyi e Bunia | align="center" | &#x2014; | align="center" | |- | [[Democratic Republic of Congo|Democratic Republic Congo]] | Bukavu | [[:en:Kavumu_Airport|Ekisaawe ky'ennyonyi e Kavumu]] | align="center" | &#x2014; | align="center" | <ref name="3R" /> |- | [[Democratic Republic of Congo|Democratic Republic Congo]] | [[Lubumbashi]] | Ekisaawe ky'ennyonyi e Lubumbashi | align="center" | &#x2014; | align="center" | <ref name="3R" /> |- | [[Yuganda|Uganda]] | [[Entebbe]] / [[Kampala]] | [[Ekisaawe ky'ennyonyi Entebbe]] | align="center" |<ref name="3R" /> |- | [[Sudaani|Sudan]] | [[Khartoum]] | Ekisaawe ky'ennyonyi e Khartoum | align="center" | &#x2014; | align="center" | <ref name="5R">{{Cite web |last=AirServ |date=2018-06-11 |title=Air Serv Begins Operations in Sudan |url=https://airserv.org/air-serv-begins-operations-sudan/ |access-date=2026-09-26 |website=Air Serv International, Inc. |language=en-US}}</ref> |- | [[South Sudan]] | Juba | [[:en:Juba_International_Airport|Ekisaawe ky'ennyonyi e Juba]] | align="center" | &#x2014; | align="center" | <ref name="6R">{{Cite web |last=AirServ |date=2019-01-14 |title=Air Serv Positions Second Aircraft in South Sudan |url=https://airserv.org/air-serv-positions-second-aircraft-south-sudan/ |access-date=2026-09-26 |website=Air Serv International, Inc. |language=en-US}}</ref> |- | [[South Sudan]] | Wau | Ekisaawe ky'ennyonyi e Wau | align="center" | &#x2014; | align="center" | <ref name="6R" /> |- |} == Ekyuma eky'efaananyiriza ennyonyi == Mu Gwomunaana 2022, kkampuni ya Air Serv Limited yateeka ekyuma ekiringa ennyonyi ekya [[Cessna Caravan]] ( ''Redbird CRV-S'' model), mu kifo kyayo ku kisaawe ky’ennyonyi Entebbe, okutuukiriza enteekateeka yaayo ey’okutendeka abavuzi b’ennyonyi. Ekyuma kino era kipangisibwa okumala essaawa, eri amasomero g’ennyonyi amalala n’abavuzi b’ennyonyi ab’obwannannyini aba bulijjo. <ref name="Sim1R">{{Cite news |title=Entebbe, Uganda - Flight simulator unveiled - Uganda |url=https://reliefweb.int/report/uganda/entebbe-uganda-flight-simulator-unveiled |archive-url=http://web.archive.org/web/20260509094455/https://reliefweb.int/report/uganda/entebbe-uganda-flight-simulator-unveiled |archive-date=2026-05-09 |access-date=2026-09-26 |work=ReliefWeb |language=en}}</ref> <ref name="Sim2R">{{Cite web |last=Staff |first=General Aviation News |date=2022-08-11 |title=Aviation non-profit tackles pilot training in Uganda |url=https://generalaviationnews.com/2022/08/11/aviation-non-profit-tackles-pilot-training-in-uganda/ |access-date=2026-09-26 |language=en-US}}</ref> == Laba ne == * [[Vanita Kayiwa]] * [[Olukalala lwa kkampuni z'ennyonyi eza Uganda]] == Ebijuliziddwa == {{Reflist}} == Ebijuliziddwa eby’ebweru wa wikipedia == * Omukutu gwa yintaneeti ogwa Air Serv Limited {{Wakiso District}}{{Coord|00|02|44|N|32|27|19|E}} c0g24tqmj3sormmiuviehzsvexdgn07 Muhammed Alibhai 0 11238 75377 38021 2026-09-26T10:30:59Z Giumi Chris 11853 converted reference 75377 wikitext text/x-wiki '''Mohammed Alibhai''' musajja musuubuzi mu [[:en:Uganda|Uganda]] . Okusinziira ku alipoota eyafulumira mu lupapula lw'amawulire olwa ''[[:en:New_Vision|New Vision]]'' mu 2007, yali omu ku bantu ssekinnoomu abaali abagagga mu Uganda. <ref>{{Cite web |title=Who Are the Richest People in Uganda? |url=https://www.tmcnet.com/usubmit/2007/04/09/2470873.htm |access-date=2026-09-26 |website=www.tmcnet.com}}</ref> == Bizinensi n’okusiga ensimbi == Ebintu by’alina mulimu abakuumi eri abantu ssekinnoomu ne bizinensi, n’okusiga ensimbi mu by’amayumba. <ref>http://www.newvision.co.ug/news/628191-the-deepest-pockets.html</ref> <ref>{{Cite web |last=Ssegawa |first=Mike |date=2020-01-10 |title=Meet Mohammed Alibhai, the man who owns over 900 Departed Asians Properties in Uganda |url=https://www.watchdoguganda.com/news/20200110/85657/meet-mohammed-alibhai-the-man-who-owns-over-900-departed-asians-properties-in-uganda.html |access-date=2026-09-26 |website=Watchdog Uganda |language=en-GB}}</ref> == Laba ne bino == * [[:en:List_of_wealthiest_people_in_Uganda|Olukalala lw'abantu abasinga obugagga mu Uganda]] == Ebijuliziddwamu == {{Reflist}}{{DEFAULTSORT:Alibhai, Mohammed}} 7go62no1mrcn2juhz1zby46fphtpumc Sulaiman Madada 0 11297 75360 70384 2026-09-26T10:25:06Z Zain0024 11879 i added a citation and added references 75360 wikitext text/x-wiki   '''Sulaiman Kyebakoze Madada''' [[:en:Uganda|Munnayuganda]] [[:en:Journalist|munnamawulire]] era [[:en:Politician|munnabyabufuzi]] era . Ye [[:en:Disabled|Minisita omubeezi ow'abakadde n'abalema]] mu [[:en:Cabinet_of_Uganda|kabineeti ya Uganda]] . Yalondebwa ku kifo ekyo nga 1 Ogwomukaaga 2006. <ref name="Allocated">{{Cite web |title=Ministries allocated |url=http://www.newvision.co.ug/D/8/12/501695 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141211112501/http://www.newvision.co.ug/D/8/12/501695 |archive-date=2014-12-11 |access-date=2026-09-26 |website=www.newvision.co.ug}}</ref> Mu nkyukakyuka ezakolpebwa mu kabineti nga16 Ogwokubiri 2009, <ref>{{Cite web |title=FULL CABINET LIST |url=http://www.newvision.co.ug/D/8/12/671730 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150213214754/http://www.newvision.co.ug/D/8/12/671730 |archive-date=2015-02-13 |access-date=2026-09-26 |website=www.newvision.co.ug}}</ref> ne nga 27 Ogwokutaano 2011, <ref>{{Cite web |title=Đăng nhập hoặc đăng ký để xem |url=https://www.facebook.com/note.php?note_id=10150208384704078&comments |archive-url=http://web.archive.org/web/20240729080638/https://www.facebook.com/note.php?note_id=10150208384704078&comments |archive-date=2024-07-29 |access-date=2026-09-26 |website=www.facebook.com |language=vi}}</ref> yasigaza ekigo kye mu kabineeti. Era ye [[:en:Parliament_of_Uganda|mubaka mu Paalamenti]] omulonde akiikirira [[:en:Bbaale_County|Essaza ly'e Bbaale]] mu [[:en:Kayunga_District|Disitulikiti y'e Kayunga]] . Abadde akiikirira ekitundu ekyo obutasalako okuva mu 2001. <ref name="Parliament">{{Cite web |last=Muhire |first=Dennis |title=Members of Parliament |url=http://www.parliament.go.ug/new/index.php/members-of-parliament/members-of-parliament |archive-url=https://web.archive.org/web/20160527141255/http://www.parliament.go.ug/new/index.php/members-of-parliament/members-of-parliament |archive-date=2016-05-27 |access-date=2026-09-26 |website=www.parliament.go.ug |language=en-gb}}</ref> == Obuvo bwe n’obuyigirize == Yazaalibwa mu [[:en:Kayunga_District|Disitulikiti y’e Kayunga]] nga 11 Ogwekkuminogumu 1961. Sulaiman Madada alina diguli mu by'empuliziganya eya [[:en:Bachelor_of_Arts|Bachelor of Arts]] mu Mass Communication, gye yafuna mu 2009, okuva mu [[:en:Kampala_International_University|Kampala International University]] (KIU). Diguli ye eya [[:en:Master_of_Arts_(academic)|Master of Arts]] mu Development Administration & Management gye yaweebwa mu 2011, nayo yagifunira ku KIU. <ref name="Parliament"/> == Obumanyirivu mu mirimu == Okuva mu 1986 okutuuka mu 1992, yakola nga omukugu avunanyizibwa ku bifulumira ku mpeewo (Broadcast Executive) ku leediyo emu. Wakati wa 1992 ne 2001, yeegatta ku by'obufuzi era n’alondebwa okukiikirira [[:en:Bbaale_County|Essazza ly'e Bbaale]], mu [[:en:Kayunga_District|Disitulikiti y'e Kayunga]], mu kulonda kw'ababaka ba Paalamenti mu 2001, n’aweereza mu kifo ekyo okutuusa mu 2006. <ref>{{Cite web |title=Nasasira heads Movement caucus |url=http://www.newvision.co.ug/D/8/13/423436 |archive-url=http://web.archive.org/web/20150210203211/http://www.newvision.co.ug/D/8/13/423436 |archive-date=2015-02-10 |access-date=2026-09-26 |website=www.newvision.co.ug}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Madaada donates to women |url=http://www.newvision.co.ug/D/8/19/456006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150210191203/http://www.newvision.co.ug/D/8/19/456006 |archive-date=2015-02-10 |access-date=2026-09-26 |website=www.newvision.co.ug}}</ref> Mu 2006, yaddamu okulondebwa mu Paalamenti nga tavuganyiziddwa. <ref>{{Cite web |title=14 Movt MP candidates unopposed |url=http://www.newvision.co.ug/D/8/13/479964 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150210223034/http://www.newvision.co.ug/D/8/13/479964 |archive-date=2015-02-10 |access-date=2026-09-26 |website=www.newvision.co.ug}}</ref> Nga 1 Ogwomukaaga 2006, yalondebwa ku bwa Minisita omubeezi akiikirira abaliko obulemu. Abadde mu kifo ekyo okuva mu Gwokubiri 2015. == Ebimukwatako eby'omunda == Mufumbo. Mmemba mu kibiina kye by'obufuzi ekya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] .Kigambibwa nti alina obwagazi obw'enjawulo mu [[:en:Volunteering|by'obwannakyewa]], n'[[:en:Arts|ebyemikono]] . == Laba ne == * [[:en:Parliament_of_Uganda|Paalamenti ya Uganda]] * [[:en:Cabinet_of_Uganda|Kabineeti ya Uganda]] * [[:en:Kayunga_District|Disitulikiti y'e Kayunga]] == Ebijuliziddwa == {{Reflist}} == Ebijuliziddwa w'abweru wa Wikipedia == * Omukutu gwa Palamenti ya Uganda * Omukutu gwa Disitulikiti y'e Kayunga  [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] [[Category:Bannamawulire mu Uganda]] [[Category:Baminisita ba Uganda]] 1x56hxuzpuvoo5prqq2og2314ii0v6i Kiweewa 0 11318 75466 61634 2026-09-26T11:27:28Z Okwel Noah 11850 I have converted reference 75466 wikitext text/x-wiki '''Kiweewa''' kitiibwa kya bulangira mu [[Yuganda|Bwakabaka]] bwa [[Buganda]] obwa [[:en:Uganda|Uganda]] ekiweebwa omwana omulenzi asooka owa [[Kabaka wa Buganda|Kabaka]] (Kabaka) afuga. <ref name="Kaggwa">{{Cite book |date=2026-09-22 |title=Uganda |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Uganda&oldid=1376149599 |language=en}}</ref> Ekikulu mu kitiibwa kino ke kalombolombo akagaanyisa alina ekitiibwa kino obutalya ngoma (aba ''Nnamulondo'' ).<ref name="Roscoe">{{Cite book |date=2026-09-22 |title=Uganda |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Uganda&oldid=1376149599 |language=en}}</ref> Enkola eno yateekebwawo okukuuma obutebenkevu mu by'obufuzi, okukendeeza ku nkaayana z’obusika, n’okukuuma omulangira omubereberye okuva ku nkwe n’obulabe obuyinza okuva mu kuvuganya ku ngule. <ref name="Kiwanuka">{{Cite book |date=2026-09-22 |title=Uganda |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Uganda&oldid=1376149599 |language=en}}</ref> Mu kifo ky’okubeera omuntu ow’eby'obufuzi mu lulyo olw'obusika, Kiweewa alina ekifo eky’enkizo ekyeeyawulidde ng’omulangira omukulu, omuwabuzi, era omukuumi w’eby'obuwangwa mu lulyo olulangira. == Ennono == Erinnya '''Kiweewa''' liva mu njogera [[:en:Luganda_language|y'Oluganda]] ekitiibwa ekiweereddwa'','' ekivuunulwa nti "ekitiibwa ekiweereddwa" oba "oyo aweereddwa ekitiibwa." <ref>{{Cite book |date=2026-09-21 |title=Luganda |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Luganda&oldid=1376007885 |language=en}}</ref> Erinnya lino liraga nti ekifo ky’omulangira kitiibwa kya njawulo, ekiragiddwa nga kyawukana ku kkubo erigenda mu bwakabaka. Entaputa endala egiyunga ku ndowooza y'okubeera "okusonyiyibwa" oba "okuteekebwa ku bbali" (okuweebwa) okuva ku ntebe. <ref name="Observer2017">{{Cite book |date=2026-09-21 |title=Luganda |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Luganda&oldid=1376007885 |language=en}}</ref> == Ensibuko y’ebyafaayo n’ensonga == Okuggyibwako omwana omubereberye ku ntebe, kintu kya njawulo mu mpisa za Buganda ez’okusikira, ezitagoberera [[:en:Primogeniture|nkola ya primogeniture]] enkakali . Enkola eno mu buwangwa edda ku mulembe gwa Kabaka [[Kyabaggu of Buganda|Kyabaggu Kabinuli]] ku nkomerero y’ekyasa eky’ekkumi n’omunaana. Okusinziira ku byafaayo eby’omu kamwa, mutabani wa Kabaka Kyabaggu omubereberye, Omulangira Junju, yali amanyiddwa nnyo olw’obukambwe n’obutasaasira. Oluvannyuma lw’okulinnya ku ntebe, kigambibwa nti Junju yatta baganda be okumalawo abavuganya, ekikolwa ekyasuula obwakabaka mu kavuyo. Okusobola okutangira okuddamu okulwanagana okw’okutta ab’oluganda ng’okwo, enkiiko z’obwakabaka n’aba Kabaka abaddirira kirowoozebwa nti be baataddewo etteeka nti okuva kati omwana omubereberye yandilondeddwa okuba Kiweewa n’agaanibwa ku ntebe. Ensonga enkulu evaako ennono eno kwe kutebenkera mu by'obufuzi n’embeera z’abantu: * '''Okukuuma Omulangira:''' Kikuuma omwana ow’obulenzi omubereberye obutafuuka kifo ekikulu eky’okuttibwa abalangira abavuganya oba ebiwayi by’ebyobufuzi ebirina ebirowoozo ebinene. * '''Okutangira entalo z’okusikira:''' Nga eggyawo omusika asinga okweyoleka, enkola eno emalamu amaanyi okutondebwawo kw’ebiwayi ebimwetoolodde era n’ekendeeza ku mikisa gy’olutalo lw’omunda nga Kabaka afudde. * '''Okugaziya Ekidiba ky’abeesimbyewo:''' Omusika alondebwa olukiiko lw’abakadde (nga muno mulimu ''Katikkiro'' (Ssaabaminisita), ''Mugema'' (akulira ekika ky’e Nkima), ne ''Kasujju Lubinga'' ) okuva mu batabani ba Kabaka abalala bonna. Kino kisobozesa olukiiko okulonda omulangira okusinziira ku mpisa, engeri z’obukulembeze, n’empisa, okusinga ku nsengeka y’okuzaalibwa yokka. == Emirimu n’obuvunaanyizibwa == Wadde nga tebalina bisaanyizo bya bwakabaka, Abakiweewa balina ekifo eky’amaanyi era eky’ekitiibwa mu bwakabaka. Atwalibwa ng'omulangira omukulu (''Omulangira Owe'kitiibwa'' ) era munnabyabufuzi omukulu. Emirimu gye gitera kubaamu: * '''Omuwabuzi w’Obwakabaka:''' Okukola ng’omuwabuzi eyesigika eri Kabaka ali mu buyinza n’abantu abalala mu lulyo olulangira ku nsonga z’omunda n’ebyobuwangwa. * '''Omukuumi w’ebyobuwangwa:''' Okukubiriza emikolo egy’enjawulo egy’obuwangwa n’okukiikirira amaka g’obwakabaka ku mikolo. * '''Omukulu w’Ekibanja:''' Omukiweewa mu buwangwa aweebwa ekibanja kye n’amaka ge okuddukanya, okukakasa nti yeetongodde mu by’ensimbi ne mu mbeera z’abantu. * '''Omutabaganya:''' Okuweereza ng’omuntu ow’ekitiibwa ataliiko ludda okuyamba okugonjoola enkaayana mu maka g’obwakabaka oba wakati w’ebika. Omuweewa asuubirwa okusigala nga teyeenyigira mu by'obufuzi era tatunuulirwa ng’eyekengerwa okulya obwakabaka, ekisobozesa enkolagana ey’obwesige wakati we ne Kabaka. == Aba ofiisi abamanyiddwa == Abalangira abawerako bakutte ekitiibwa kya Kiweewa mu byafaayo bya Buganda byonna. * '''Omulangira Junju:''' Wadde yabaako nga Kabaka ng’ekyapa tekinnateekebwa mu butongole, mu buwangwa ebikolwa bye bijuliziddwa ng’ebyaviirako okutondawo ekitongole kya Kiweewa. * '''Kiweewa Mutebi Nnyonyintono''' (mutabani wa [[Muteesa I of Buganda|Muteesa I]] ): Akiikirira okusinga okujjako etteeka. Mu 1888, oluvannyuma lw’okusuula muganda we [[:en:Mwanga_II_of_Buganda|Mwanga II]] mu ntalo z’eddiini za Buganda, ekiwayi ky’Abasiraamu kyatuuza Kiweewa Nnyonyintono ku bwa Kabaka okumala akaseera katono. Kino kyali kyava nnyo ku nnono, nga kivudde ku butabeera mu ntebenkevu obw’amaanyi mu byobufuzi. Obufuzi bwe bwali bwa kaseera katono; yagaana okukomolebwa nga bwe kyali baagala abasiraamu be bakabaka era n’agobwa mu ntebe oluvannyuma n’attibwa mu mwaka gwe gumu, n’asikizibwa muganda we [[Kalema of Bugand|Kalema]] . <ref>{{Cite book |date=2026-09-26 |title=Mwanga II of Buganda |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Mwanga_II_of_Buganda&oldid=1376815484 |language=en}}</ref> <ref>{{Cite book |date=2026-09-26 |title=Mwanga II of Buganda |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Mwanga_II_of_Buganda&oldid=1376815484 |language=en}}</ref> * '''Omulangira Robert Masamba''' (mutabani wa [[Ssekabaka Mutesa II|Muteesa II]] ): Ng’omwana wa Kabaka Sir Edward Muteesa II omubereberye, Kabaka eyasembayo nga obwakabaka tebunnaggyawo mu 1967, yakwata ekifo kya Kiweewa, wadde ng’obulamu bwe bungi yabumala mu buwanganguse. * '''Omulangira Jjunju Suuna''' (mutabani wa [[Muwenda Mutebi II, Kabaka wa Buganda|Ronald Muwenda Mutebi II]] ): Mutabani wa Kabaka aliwo kati era y’alina ekitiibwa kya Kiweewa. Ng’omubaka wa ofiisi mu kiseera kino, yeetaba mu mirimu egy’enjawulo egy’ebyobuwangwa n’enkulaakulana mu bwakabaka. <ref>{{Cite book |date=2026-09-26 |title=Mwanga II of Buganda |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Mwanga_II_of_Buganda&oldid=1376815484 |language=en}}</ref> == Laba ne == * [[Kabaka wa Buganda]] * [[:en:History_of_Buganda|Ebyafaayo bya Buganda]] * [[:en:Katikkiro_of_Buganda|Katikkiro wa Buganda]] == Ebijuliziddwa == {{Reflist}} [[Category:Buganda]] [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] doe2mgx2qs0rmoksnovqvjyn89vv2ji Katera ow'e Toro 0 11357 75444 71791 2026-09-26T10:45:02Z Opolot 256 11874 change reference 75444 wikitext text/x-wiki   '''Rukirabasaija Katera''' yali [[:en:Omukama|Omukama]] ow’omwenda mu [[:en:Tooro_Kingdom|Bukama bwe Tooro]], yafuga okuva mu 1876 okutuuka mu 1877. Obukulembeze bwe obw’akaseera akatono bwaliwo mu kiseera eky’obutabanguko obw’amaanyi, anti Tooro yali elumbibwa enfunda eziwera okuva mu Bukama bwa [[:en:Bunyoro|Bunyoro]] era nga yeesigama ku mukago ogw'ali wakati we ne [[:en:Buganda|Buganda]] okukuuma obwetwaze bwayo. <ref name=":0">{{Cite web |title=About Tooro Kingdom – Tooro Kingdom |url=https://toorokingdom.org/about-tooro-kingdom/ |access-date=2026-09-26 |website=toorokingdom.org}}</ref> <ref name=":1">{{Cite web |date=2020-05-21 |title=History of Tooro |url=https://kitararcc.com/history-of-tooro/ |access-date=2026-09-26 |website=COMMUNITY BASED TOURISM DEVELOPMENT AT KITARA FOUNDATION FOR SUSTAINABLE TOURISM: Transforming Communities through Travel Partnerships. Email: kitararcc@gmail.com; |language=en}}</ref> == Okulinnya ku ntebe y'Obukama == Katera yali mutabani wa Omukama [[:en:Nyaika_of_Tooro|Kasunga Kyebambe Nyaika]] owoomukaaga, eyafuga Tooro okuva mu 1862 okutuuka mu 1874. Yazaalibwa mu lulyo lwa Babiito, obuto bwa Katera tebwogerwako ne mubiwandiiko tewali kyogera oba ekikwata ku nnyina oba engeri gye yakuzibwamu. Katera yatuula ku Nnamulondo mu 1876 oluvannyuma lwa muganda we, Kakende Nyamuyonjo okuva e Tooro nagenda n’amagye ga Buganda agaali gawagidde obukulembeze bwe. Abantu b’e Tooro baasitula Katera okukuuma obukulembeze nga bugenda mu maaso mu kiseera ekyaliwo eky’akavuyo. Obukulembeze bwe bwe bwali bumpi nga bwaliwo okutuusa mu 1877, mukulu we Rububi Kyebambe II lwe yakomawo okuva e Buganda n’amugoba mu ntebe. Obukulembeze bwa Katera obw’akaseera akatono bwalimu kaweefube w’okutebenkeza obwakabaka wakati mu kutiisibwatiisibwa okuva ebweru naddala okuva e Bunyoro, abaali baagala okufuga Tooro. == Obulamu bwe obw’obufumbo == Tewali kyogerwa ku bulamu bwe obw’obufumbo mu bitabo ebiriwo. == Abaana be == Abaana b'Omukama Isingoma Rukidi II beyazaala tebamanyikiddwa oba abaana abo be baani. == Emyaka gye egy'oluvannyuma == Tekinnamanyika wa Omukama Rukidi II gye yafiira n’engeri gye yafamu oba kiki ekyamuviirako okufa. == Engeri Abakama gye bazze beddiringana == {{s-start}} {{succession box|title=[[Omukama of Tooro]]|before=[[Kakende of Tooro|Kakende Nyamuyonjo]]|after=[[Rububi Kyebambe II of Tooro|Rububi Kyebambe]]|years=1876–1877}} {{s-end}} == Laba ne == * [[:en:Omukama_of_Tooro|Omukama w'e Tooro]] == Ebijuliziddwa == {{Reflist}}{{DEFAULTSORT:Katera Of Tooro}} [[Category:Buganda]] 2uggebfj91jfpeg5txtamdzg2xreua5 Peace Mbabazi Kyamukongwire 0 11369 75441 73454 2026-09-26T10:44:29Z Wiki.lukron 11854 removed external link 75441 wikitext text/x-wiki  {{Databox}} '''Peace Mbabazi Kyamukongwire''' (yazaalibwa mu 1982) muyimbi w'ennyimba z'eddiini munnayuganda.<ref name=":0">{{Cite web|date=2022-10-17|title=Rukundo egumeho peace mbabazis concert comes to Kampala|url=https://www.newvision.co.ug/category/entertainment/rukundo-egumeho-peace-mbabazis-concert-comes-NV_197904|access-date=2025-04-15|website=www.newvision.co.ug}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|title=I married her because she is short|url=https://www.newvision.co.ug/news/1301986/married-short|access-date=2025-04-15|website=New Vision}}</ref><ref>{{Cite web|date=2024-03-29|title=Naki julian holds fourth edition of hymn experience|url=https://www.newvision.co.ug/category/news/naki-julian-holds-fourth-edition-of-hymn-expe-NV_184711|access-date=2025-04-15|website=www.newvision.co.ug}}</ref> == Obuvo bwe == Peace Mbabazi yazaalibwa mu 1982 mu maka g’omugenzi Kyamukongwire Yosamu okuva ku kyalo Burungamo, Ngarama mu [[Isingiro (disitulikit)|Disitulikiti y’e Isingiro]]. Yasomera Burungamo Primary school okusoma pulayimale. Mufumbo ne Jackson Ashaba.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> == Emirimu gye == Mbabazi omulimu gwe g'omuyimbi w'ennyimba z'eddiini gwatandika bwe yali mu kkwaaya y'okutendereza n'okusinza ku All Saints Church Mbarara, Yayiiya n'okuyimba ennyimba ze mu [[:en:Church_service|kusaba kw'ekkanisa]], embaga n'emikolo emirala.<ref>{{Cite web|last=Byemboijana|first=Muhamadi|date=2024-06-04|title=Joe Kahiri, Peace Mbabazi, light up Bakiga Nation Fest|url=https://softpower.ug/joe-kahiri-peace-mbabazi-light-up-bakiga-nation-fest/|access-date=2025-04-15|website=SoftPower News|language=en-US}}</ref> Yafulumya olutambi lwe olw'ennyimba era ne yeegatta ku kisaawe ky'okuyimba ennyimba z'eddiini, n'akola n'ebivvulu ng'ekivvulu kya Rukundo Egumeho.<ref>{{Cite web|last=Kazibwe|first=Kenneth|title=Peace Mbabazi, Sheebah light up this year's Rugundo Egumeho|url=https://nilepost.co.ug/rukundo-egumeho/202266/peace-mbabazi-sheebah-light-up-this-years-rugundo-egumeho|access-date=2025-04-15|website=Nilepost News|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=New Vision - Latest News|url=https://www.newvision.co.ug/category/business/singer-peace-mbabazi-shines-at-13th-edition-o-NV_189447|access-date=2025-04-15|website=www.newvision.co.ug}}</ref> == Enyimba ze == Mbabazi ayimba ennyimba omuli:<ref>{{Cite web|title=Peace Mbabazi New and Old Songs Mp3 Download, Peace Mbabazi Music Videos - DJ Erycom|url=https://www.djerycom.ug/allsongs?id=536&a=peace-mbabazi|access-date=2025-04-15|website=www.djerycom.ug}}</ref><ref>{{Cite web|last=Mugisha|first=Maxela|date=2024-06-04|title=Rukundo Egumeho: A joyful expression of heritage and togetherness - Sqoop - Get Uganda entertainment news, celebrity gossip, videos and photos|url=https://www.sqoop.co.ug/202406/news/events/rukundo-egumeho-a-joyful-expression-of-heritage-and-togetherness.html|access-date=2025-04-21|language=en-US}}</ref>   <div style="column-count:2; column-width:18em;"> * Owakigambire (2024) * Bantumwe (2022) * Ekiro kyashesha (2022) * Mukama Yesu (2017) * Yesu Akagira Entumwa (2022) * Rukundo Egumeho (2017) * Yesu Nanyijuka (2022) * Ninkusiima (2017) * Ai Yesu Nkunzi Yangye (2022) * God is Good (2017) * Obusingye (2017) * Empara (2024) * Abasabaze (2017) * Omufumu weitu Yesu * Mukama nagira ati (2022) * Guma ahangoma (2022) * Kutula enjegele (2022) * Nimurungi (2007) * Hama Obe Owamaani (2017) * Songa Mbele (2024) * Bwanyima yobusaasi (2017) * Omuntu womunda (2017) * Tushemererwe (2017) * Hario ebirikweija (2017) </div> == Engule n’okusiimibwa == * Omuyimbi w'amawanga g'obugwanjuba ow'omwaka, eya the Golden Awards <ref>{{Cite web|last=Kabuubi|first=Ronald|last2=Ssemutooke|first2=Joseph|title=Low-key Golden Awards|url=https://www.newvision.co.ug/news/1203715/low-key-golden-awards|access-date=2025-04-21|website=New Vision}}</ref> * Yalondeddwa mu mutendera gwa Gospel Diva mu mpaka za Afrika Divas Music Awards <ref>{{Cite web|last=Pidson|first=Kareire|title=Who will be the diva?|url=https://www.newvision.co.ug/news/1200065/diva|access-date=2025-04-21|website=New Vision}}</ref> * Omuyimbi eyalondebwa ku luyimba kya Regional/Omuyimbi w'omwaka mu mpaka za VIGA Awards 2017/18 <ref>{{Cite web|title=2017/18 VIGA Awards nominees list out|url=https://www.newvision.co.ug/news/1472804/2017-viga-awards-nominees-list|access-date=2025-04-21|website=New Vision}}</ref> == Ebijuliziddwa == {{Reflist}} == Ebijuliziddwa wabweru wa Wikipedia == * Emboozi y'obulamu bwa Peace Mbabazi. Ekitundu ekisooka ku mukutu gwe ogwa YouTube mqm58actll4455kd3zt2upxcsc8yo71 Madina Amin 0 11380 75380 38845 2026-09-26T10:32:14Z MalindeJeyR 11875 Removed duplicate link and converted reference 75380 wikitext text/x-wiki '''Madina Amin''' ''(yazaalibwa ku ntandikwa ya 1950)'' yali muk'omukulembeze wa Uganda asooka era omusanyusa (omuzinnyi). Yali mukyala wa [[Idi Amin]] owokuna era nga ye mukyala gwe yali asina okwagala.<ref name=":0">Madina Amin</ref><ref>Madina Amin</ref> Ye mukyala Omusiraamu eyasooka omututumufu ng’omuzinyi w'amazina ag’ekinnansi.<ref name=":3">Madina Amin</ref> Yali muzinyi wa kinnansi mu kibiina ekya Heart Beat of Africa era yasendebwasendebwa Idi Amin olw’okuzina kwe.<ref name=":0" /><ref>Madina Amin</ref><ref name=":3" /> == Obulamu bwe n’eby'obufuzi == Madina Amin yawasa [[Idi Amin]] mu 1972 nga mukyala we owokuna kubanga yali emu ku kaweefube w’okufumbirwa okuva mu bitundu bya Uganda byonna ebitaano. Ye mukyala yekka ku bakyala abataano Idi Amin be teyanoba, ng'omukyala owookutaano, [[:en:Kay_Adroa|Kay Adroa]] agambibwa nti yattibwa Idi Amin . <ref name=":0" /> Madina Amin yakomawo mu Uganda oluvannyuma lw'okubeera ne Idi Amin okumala emyaka 20 mu buwanganguse. <ref name=":0" /> Yazaala abaana bataano ne Idi Amin. Batabani be ye Abdu Nasser Mwanga, ne Hussein Kato. <ref name=":1" /> Y’omu ku bakungu abaali batuukirirwa ku nteekateeka za gavumenti eriwo kati wansi w’ekibiina [[National Resistance Movement|kya National Resistance Movement]] okuzimba yunivasite okujjukira Idi Amin. Wabula abakungu baagaana ettaka olw’okuzimba [[:en:University|yunivasite]] e [[:en:Garuga,_Uganda|Garuga]] okuba ekifo eky’okusulamu, era abamu ne bagaana enteekateeka y’okuzimba yunivasite eno nga basinziira ku bikolwa bya Amin eby’ekizikiza omuli n’okutyoboola eddembe ly’obuntu. <ref name=":2" /> Nga 30 July 2003, ku makya, yali wa kudda waka mu Kampala kubanga yali yalinnya nnyonyi n’agenda e [[:en:Saudi_Arabia|Saudi Arabia]] okulabirira bba Idi Amin eyali omulwadde. <ref>{{Cite book |date=2026-09-03 |title=Madina Amin |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Madina_Amin&oldid=1372940604 |language=en}}</ref> == Laba ne == * [[Idi Amin|Idi '''Amin''']] == Enkolagana ey’ebweru == == Ebijuliziddwa == <references /> [[Category:Buganda]] cicdgwl8d9dwhhgljt6irziodezjbe6 Lubwa p'Chong 0 11465 75430 68993 2026-09-26T10:43:07Z MalindeJeyR 11875 Converted References 75430 wikitext text/x-wiki   '''Lubwa p'Chong''' (20 Ogwomunaana 1946 – Ogwokubiri 1997) yali [[:en:Uganda|Munnayuganda]] omuwandiisi w'emizannyo era mutontome. Yatandikawo era n’okusunsula akatabo ka ''Nanga'', magazini y’ettendekero ly’abasomesa mu ggwanga, [[:en:Kampala|Kampala]], era yawandiika akatabo ''Dhana'', magazini y’ebiwandiiko mu [[:en:Makerere_University|yunivasite y’e Makerere]] . Ebitontome bye bifulumye mu magazini za East Africa ne mu bitabo by'abawandiisi. <ref name="Gikandi">{{Cite book |date=2026-08-31 |title=Simon Gikandi |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Simon_Gikandi&oldid=1372349875 |language=en}}</ref> <ref name="Killam">{{Cite book |last=Killam |first=G. D. |date=2008 |title=Student encyclopedia of African literature |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9780313335808 |last2=Kerfoot |first2=Alicia L. |publisher=Greenwood Press |isbn=978-0-313-33580-8 |location=Westport, Conn}}</ref> == Obuto bwe n'emisomo gye == Cliff Lubwa P'chong yazaalibwa [[:en:Gulu|Gulu]] Uganda. <ref>{{Cite web |url=http://uganda.spla.pro/en/file.person.p-chong-cliff-lubwa.42799.html |title=Archive copy |access-date=2025-08-08 |archive-date=2024-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241209044634/http://uganda.spla.pro/en/file.person.p-chong-cliff-lubwa.42799.html |url-status=dead }}</ref> Yasomera mu Koc Goma Primary School, oluvannyuma ebibiina bya siniya eby'awansi yabisomera ku Gulu High School nga tannayingira Sir Samuel Baker School, Gulu, okusoma siniya ey'okuna, oluvannyuma yegatta ku ttendekero ly'abasomesa erya National Teachers' College e [[:en:Kyambogo|Kyambogo]] gye yafunira ebisaanyizo by'okusomesa ekibiina eky'okutaano mu 1969, nga tannasindikibwa mu St Charles Lwanga SSS e Koboko. Mu 1976 yafuna diguli mu by’ebiwandiiko n’ennimi okuva mu Yunivasite ey’ettutumu ey’e Makerere, nga tannagenda mu yunivasite y'e [[:en:Durham_University|Durham]] ne [[:en:Exeter_University|Exeter]] . Yali omu kubawandiisi abayiiya mu [[:en:University_of_Iowa|Yunivasite y’e Iowa]] (1987), era yasomesa mu katemba mu by’enjigiriza mu ttendekero ly’ebyenjigiriza by’abasomesa, Kyambogo. <ref>{{Cite book |date=1994 |title=The Cambridge guide to African and Caribbean theatre |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9780521411394 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-41139-4 |editor-last=Banham |editor-first=Martin |location=Cambridge ; New York, NY, USA |editor-last2=Hill |editor-first2=Errol |editor-last3=Woodyard |editor-first3=George William}}</ref> Okusomesa kwe okwasooka yakusomesezaa eyo mu Kyambogo. Yasomesa okumala emyaka egiwerako, n’oluvannyuma n’asoma ebiwandiiko n’ennimi mu yunivasite y’e Makerere. == Emirimu gye egy'obuwandiisi == Emizannyo gye egya ''Generosity Kills'' ne ''The Last Safari'' (1975) gyagobererwa ''Words of My Groaning'' (1976), ekifaananyi ky’obulamu mu Afrika eyetongodde. Emizannyo gye emirala mulimu ''Minister's Wife'' (1982), ''The Bishop's Daughters'' (1988), ''Do Not Uproot the pumpkin'' (1987), ''Kinsmen and Kinswomen'' (1988) ne ''The Madman'' (1989). Lubwa era afulumizza omuko "Okot p'Bitek: Olugero lw'obuwangwa bw'Abacholi", mu ''Uganda: The Cultural Landscape'', ekyasengekebwa Eckhard Breitinger (1999). <ref>{{Cite book |last=Harding |first=Frances |date=2013 |title=The Performance Arts in Africa: A Reader |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9781136416897 |publisher=Taylor and Francis |isbn=978-1-136-41689-7 |location=Hoboken}}</ref> <ref>{{Cite book |date=1996 |title=New trends & generations in African literature: a review |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9780852555200 |publisher=Currey [u.a.] |isbn=978-0-85255-520-0 |editor-last=Jones |editor-first=Eldred D. |series=African literature today |location=London}}</ref> == Emirimu gye egy'afulumizibwa == === Emizannyo === * {{Cite book |year=1988 |title=The Mad Man}} * {{Cite book |year=1988 |title=Kinsmen and Kinswomen |publisher=Crane Publishers}} * {{Cite book |year=1988 |title=The Bishop's Daughters}} * {{Cite book |year=1987 |title=Do Not Uproot the Pumpkin}} * {{Cite book |year=1983 |title=The Minister's Wife |publisher=New Expression Press}} * {{Cite book |year=1976 |title=Words of My Groaning |publisher=East African Literature Bureau}} * {{Cite book |year=1975 |title=Generosity Kills and The Last Safari: two plays |url=https://archive.org/details/generositykills00pcho |publisher=Longman |url-access=registration}} * {{Cite book |year=1975 |title=The Last Safari}} === Obyogerwa ku bitabo bye === * "Okot p'Bitek: Ensengeka y'obuwangwa bw'Abaacholi mu biwandiiko bye", in {{Cite book |year=1999 |title=Uganda: the cultural landscape |publisher=Fountain Publishers |isbn=9783927510302 |editor-last=Eckhard Breitinger}}<cite class="citation book cs1" id="CITEREFEckhard_Breitinger1999">(1999). ''Uganda: the cultural landscape''. Fountain Publishers. ISBN&nbsp;[[Special:BookSources/9783927510302|<bdi>9783927510302</bdi>]].</cite> * A biographical sketch in {{Cite book |year=1986 |title=Artist, the Ruler: Essays on Art, Culture and Values |publisher=East African Publishers}}<cite class="citation book cs1">East African Publishers. 1986.</cite> == Ebijuliziddwa == {{Reflist|30em}} == Ebijuliziddwa w'abweru wa Wikipedia == * [http://library.osu.edu/literary-map-of-africa/authors/lubwa-p-chong-cliff "lubwa-p-chong-olwazi".] * [http://www.kyu.ac.ug/index.php/literature "EKITUNDU KY'EBY'OKUwandiika".] * [http://www.thefreelibrary.com/Uganda+Poetry+Anthology+2000.+(Uganda).-a082262848 "Ekitabo ky'ebitontome mu Uganda 2000. (Uganda)."] {{Authority control}}{{DEFAULTSORT:PChong, Lubwa}} [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] [[Category:Abaasomera ku Kyambogo University]] ow20kwptaautrbr1g453ngekedqj46q John Nagenda 0 11477 75348 72962 2026-09-26T10:18:45Z Rodney Rwagi 11008 removed duplicated link 75348 wikitext text/x-wiki   '''John Mwesigwa Robin Nagenda''' ( 25 Omwezi ogwokuna 1938 – 4 Omwezi ogwokusatu 2023 ) yali munnayuganda omuwandiisi wa Uganda, munnabyabufuzi, era munnabyamizannyo. Mu myaka gya 1960, yatandikawo ebiwandiiko by’Olungereza eby’oluvannyuma lw'obufuzi bw'amatwale mu buvanjuba bwa Afirika. Yabeera mu buwanganguse mu Bungereza mu myaka gya 1970 negy'e 1980 nga tannadda mu Uganda mu 1986. Yaddako okufuuka omuwabuzi omukulu owa pulezidenti [[Yoweri Museveni]] era omuwandiisi w’emiko gy'empapula z'amawulire omututumufu. Yakiikirira [[obugwanjuba bw'Afirika]] mu [[mpaka z'ekikopo ky'ensi yonna ez'omuzannyo gwa Criket ez'omwaka kwa 1975]] era oluvannyuma n'abeera pulezidenti w'[[ekibiina kya Uganda ekitwala omuzannyo gwa Cricket]] Nagenda yazaalibwa nga 25 Omwezi ogwokuna 1938 mu nsi kati eyitibwa [[Rwanda]] . <ref name="monitor">{{Cite web |date=4 March 2023 |title=Senior presidential advisor John Nagenda dies at 84 |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/senior-presidential-advisor-john-nagenda-dies-at-84-4145978 |access-date=4 March 2023 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yeeyali mukulu mu baana omukaaga abasigaddewo abaazaalibwa William Kyanjo Nagenda ne Sala Maliamu Bakaluba. Bazadde be baali baminsani Abakuristaayo, era amaka gaddayo mu Uganda ng’akyali mwana muto. Amaka ga kitaawe ga kika kya Mmamba eky'o[[Buganda|Bwakabaka bwa Buganda]] ; jjajjaawe Festo Mukasa Manyangenda yali nnannyini ttaka wa maanyi era yaweereza ng'omu ku bakauza ku mulembe gwa [[Ssekabaka Mutesa II|Mutesa II owa Buganda]] . Era ssaabaminisita [[Apolo Nsibambi]] yali kkojjaawe . Nagenda okusoma kwe yakutandikira ku ssomero lya Kiwanda e Namutamba, essamba y'amaka gaabwe ey'amajaani gye yali esangibwa. Yagenda mu maaso okusomera ku [[King's College, Budo|King’s College Budo]] nga tannasindikibwa mu kisulo ku somero lya siniya erya [[Kigezi High School]] okumala emyaka ebiri. == Omulimu gw’ebyemizannyo == Nagenda yazannyira Uganda n'obuvanjuba bw'Afirika cricket w’ensi yonna ng’omuteebi wa ddyo ow’amangu n’amangu. Ye n'omuteebi [[Samuel Walusimbi|Sam Walusimbi]] be bannayuganda bokka abaalondebwa mu ttiimu y'obuvanjuba bw'Afirika mu mpaka ezaggulawo ez'omuzannyo gwa Criket ez'ekikopo ky'ensi yonna mu Bungereza. Yaggulawo okukubira obugwanjuba bw'afirika akapiira mu muzannyo gwabwo ne [[New Zealand]], n’atwala emiwendo gya 1/50, naye teyazannya mipiira egy'eyongerako mu mpaka. N'era yalabikira mu mupiira gumu ogwa [[Cricket ogw'omutendera ogusooka]] ogw'obuvanjuba bw'Afirika nga battunka ne [[Sri-Lanka]] mu Bungereza mu 1975. <ref>{{Cite web |title=John Nagenda |url=https://cricketarchive.com/Archive/Players/1/1472/1472.html |access-date=5 October 2012 |publisher=CricketArchive}}</ref> <ref>{{Cite web |title=The Home of CricketArchive |url=https://cricketarchive.com/Players/1/1472/all_teams.html |access-date=1 November 2022 |website=cricketarchive.com}}</ref> Ku nkomerero y'olugendo lwe olw'okuzannya, Nagenda yaweereza nga ssentebe w’ekibiina kya [[Uganda Cricket Association|Uganda ekitwala / ekikulembera omuzannyo gwa Cricket ekya Uganda Cricket Association]] era yakola kinene nnyo mu kukulaakulanya kw'ekisaawe ky'omuzannyo gwa Cricket ekya [[Kyambogo Cricket Oval]] . == Okuwandiika == Nagenda yali mu bayizi abaasooka mu pulogulaamu / kkoosi y'ebiwandiiko ku [[Makerere University, Uganda|yunivasite y'e Makerere]] era nga yasunsula n'okwekeneenya ensobi mu katabo k'abayizi aka ''Penpoint'' . Yali mmemba empagi "ow'ebbanguliro lya Makerere", elyava mu yunivasite, wamu ne David Rubadri ne Ngugi wa Thiong'o. Ebitontome bye eby'omuntandikwa n'engero ze ezaasooka byafulumira nnyo mu ''Penpoint'' ne mu katabo ''Transition'', n'ekitontome kye "Ennyanja Gahini ( Gahini Lake ) n'olugero olumpi "Na kino (And This), Ku kisembayo - {At Last) " biyingizibwa mu kitabo kya Makerere anthology ''Origin East Africa'' ekyafulumizibwa mu 1965. Okusinziira ku [[Simon Gikandi]] Nagenda yali "omu ku batandisi b'okuwandiika mu buvajuba bw'Afirika " era yawandiika "ku biseera by'okukyuka mu kuwandiika kw'obuvanjuba bw'Afirika okwomulungereza", abawandiisi bawano abaakuzibwa mu kiseera ky'obufuzi bw'amatwale bwe baafuba okukozesa engeri z'Abangereza ez'ebiwandiiko n'ebitontome mu mbeera y'obuvanjuba bw'Afrika. <ref name="gikandi">{{Cite book |last=Gikandi |first=Simon |year=2003 |title=Encyclopedia of African Literature |url=https://books.google.com/books?id=hKmCAgAAQBAJ |publisher=Routledge |isbn=9781134582235 |pages=491–492}}</ref> Nagenda yabeera mu buwanganguse mu Bungereza mu myaka gya 1970 ne 1980 nga kiddirira [[1971 Ugandan coup d'etat|Uganda okuwamba gavumenti mu 1971]] . Yakomawo mu ggwanga mu 1986 [[Yoweri Museveni]] bwe yafuuka pulezidenti. <ref name="monitor"/> Mu mwaka gwe gumu, yafulumya akatabo ke akasooka ,Omukyo gwa Thomas Tebo - ( ''The Seasons of Thomas Tebo )'' , ekizingiramu "omusajja alina endowooza ennungi eyeenyigira mu byobufuzi kyokka n'akwatibwa mu ntiisa n'akavuyo k'enkola ey'obulyake". <ref name="gikandi"/> Nagenda oluvannyuma yafuuka omuwandiisi w’emiko okumala ebbanga mu lupapula lwa ''[[New Vision (olupapula lw'amawulire)|New Vision]]'', olufuluma buli lunaku mu Kampala. Omuko gwe "Wiiki / ssabiiti y'Omusajja Omu" gwamala emyaka egisukka mu makumi abairi mwetaano (25 years), era ekiwandiiko kyawamu omuli ebiwandiiko oba atiko ze kyafulumizibwa mu 2019 wansi w'omutwe = wansi w'omutwe ''Wiiki y'Omusajja Omu: Amagezi agataterekeddwa'' . == Ebyobufuzi == Mu myaka gya 1980, Nagenda yafuuka mmemba w’ekiwayi ky’ebweru eky’ekibiina kya [[National Resistance Movement]] (NRM), ekyawagira [[Yoweri Museveni]] . Yali ku kakiiko akafuzi aka NRM e Kenya era yakola kinene mu kumatiza Kabaka [[Muwenda Mutebi II, Kabaka wa Buganda|Muwenda Mutebi II owa Buganda]] okudda okuva mu buwanganguse okuwagira omugendo guno. Yawerekera Mutebi okuva e London okutuuka mu kibuga ekikulu ekya Rwanda [[Kigali|e Kigali]], gye baava ne bakukusibwa okuyingira Uganda ne basisinkana Museveni n'abakiise b'eggye lya [[National Resisitance Army]] . Nagenda yakomawo mu Uganda mu 1986 oluvannyuma lw'[[olutalo lwa Kampala]] ne Museveni okulinnya ku bwa pulezidenti. Mu mwaka gwe gumu, yalondebwa ku kakiiko akanoonyereza ku kutyoboola eddembe ly’obuntu (akamanyiddwa ennyo nga akakiiko k’amazima mu Uganda -Ugandan Truth Commission), ng’avunanyizibwa ku kunoonyereza ku kutyoboola eddembe ly’obuntu wansi w’abakulembeze Museveni beyaddira mu bigere : [[Idi Amin]] ne [[Milton Obote]] . <ref name="quinn">{{Cite journal |last=Quinn |first=Joanna R. |year=2004 |title=Constraints: The Un-Doing of the Ugandan Truth Commission |url=https://archive.org/details/sim_human-rights-quarterly_2004-05_26_2/page/401 |journal=Human Rights Quarterly |volume=26 |issue=2 |pages=401–427 |doi=10.1353/hrq.2004.0024 |s2cid=144493124}}</ref>Nagenda yamanyika eri abanyu olw'engeri enkakali gyeyabuuzaamu eyali omumyuka wa pulezidenti owa Obote [[Paulo Muwanga]] eyalumba Nagenda n'ebigambo ebinyooma ebyekuusa ku kuzaalibwa mu Rwanda . Akakiiko ku nkomerero ya byonna kaawa alipoota yaako mu 1994 naye kaazibuwalirwa olw’ebbula ly’ensimbi n’obuwagizi bwa gavumenti mu nkola zaako. <ref name="quinn" /> Mu 1989, Nagenda yalondebwa Museveni ng’omuwabuzi wa pulezidenti omukulu ku by’amawulire n’enkolagana n’abantu, ekifo ky’eyalimu okutuusa lwe yafa mu 2023. Mu [[kulonda kw'obwa pulezidenti okwa 1996]], yateekateeka kakuyege wa gavument ng’ewakanya omukulembeze w’oludda oluvuganya [[Paul Ssemogerere (munnabyabufuzi)|Paul Ssemogere]], ng’amwoleka ng'eyali aleeteddwa pulezidenti Milton Obote eyali yamaamulwa ku ntebe. Nagenda yalina enkolagana enzibu ne Museveni, n'amuvumirira mu lujjudde emirundi egiwera. Mu 2010, yavumirira gavumenti okuwamba akatabo ka [[Olive Kobusingye]] akayitibwa ''The Correct Line?'' ''Uganda Under Museveni'' . Kigambibwa nti yafuna obutakkaanya ne Museveni mu 2011 nga kyava ku [[butambi bwa Amerika obw'ekikungu obwasomolwa]] mwe yasangibwa ng'anyonnyodde Museveni nga "atafugika era ateefuga " ate mukyala we [[Janet Museveni]] nga " akisussa". Wabula oluvannyuma Nagenda ne Museveni baatabagana, era mu 2020 yategeeza nti Museveni "yali akoze omulimu gwa ttendo" nga pulezidenti. <ref name="monitor"/> Nagenda yafiira ku ddwaliro lya Medipal International Hospital mu Kampala nga 4 Omwezi ogwokuna 2023. Yalina emyaka 84. <ref name="monitor"/> == Ebijuliziddwa == # {{Cite web |date=4 March 2023 |title=Senior presidential advisor John Nagenda dies at 84 |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/senior-presidential-advisor-john-nagenda-dies-at-84-4145978 |access-date=4 March 2023 |website=Monitor |language=en}} # {{cite news|url=https://www.newvision.co.ug/category/report/john-nagenda-my-story-2927|title=John Nagenda: My Story|newspaper=New Vision|first=Sumaya|last=Muwonge|date=14 August 2020|access-date=6 March 2023}} # {{cite news|url=https://nbssport.co.ug/2022/12/06/cricket-fraternity-honours-john-nagenda/|title=Cricket Fraternity Honours John Nagenda|first=Marion|last=Malinga|date=6 December 2022|accessdate=6 March 2023|publisher=NBS Sport|archive-date=6 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230306144721/https://nbssport.co.ug/2022/12/06/cricket-fraternity-honours-john-nagenda/|url-status=dead}} # {{cite news|url=https://www.msn.com/en-xl/news/other/cricket-fraternity-mourns-john-nagenda-s-death/ar-AA18eRRI|title=Cricket fraternity mourns John Nagenda's death|newspaper=New Vision|date=5 March 2023|access-date=6 March 2023}} # {{cite web |title=John Nagenda |url=https://cricketarchive.com/Archive/Players/1/1472/1472.html |accessdate=5 October 2012 |publisher=CricketArchive}} # {{Cite web |title=The Home of CricketArchive |url=https://cricketarchive.com/Players/1/1472/all_teams.html |access-date=1 November 2022 |website=cricketarchive.com}} # {{cite book |last=Gikandi |first=Simon |year=2003 |title=Encyclopedia of African Literature |url=https://books.google.com/books?id=hKmCAgAAQBAJ |publisher=Routledge |isbn=9781134582235 |pages=491–492}} # {{cite news|url=https://www.newvision.co.ug/news/1527752/honouring-john-nagenda-wordsmith|title=Honouring John Nagenda, the wordsmith|newspaper=New Vision|first=Peter|last=Muli|date=23 September 2020|access-date=7 March 2023}} # {{cite news|url=https://www.newvision.co.ug/news/1527752/honouring-john-nagenda-wordsmith|title=Honouring John Nagenda, the wordsmith|newspaper=New Vision|first=Peter|last=Muli|date=23 September 2020|access-date=7 March 2023}} # {{cite news|url=https://www.ntv.co.ug/ug/news/national/literary-icon-john-nagenda-dies-after-lengthy-illness-4146412|title=Literary icon, John Nagenda dies after lengthy illness|publisher=NTV|date=4 March 2023|access-date=6 March 2023|archive-date=14 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230314213946/https://www.ntv.co.ug/ug/news/national/literary-icon-john-nagenda-dies-after-lengthy-illness-4146412|url-status=dead}} # {{cite news|url=https://www.newvision.co.ug/news/1336943/nrm-struggle-unfolded-nairobi|title=How the NRM struggle unfolded in Nairobi|newspaper=New Vision|date=25 January 2014|access-date=6 March 2023|first=Elvis|last=Basudde}} # {{cite news|url=https://ugandaupdatenews.com/nagenda-the-legend-who-cemented-kabaka-museveni-ties/|title=Nagenda the Legend who cemented Kabaka – Museveni ties|newspaper=Uganda Update|date=4 March 2023|access-date=7 March 2023}} # {{cite journal |last=Quinn |first=Joanna R. |year=2004 |title=Constraints: The Un-Doing of the Ugandan Truth Commission |url=https://archive.org/details/sim_human-rights-quarterly_2004-05_26_2/page/401 |journal=Human Rights Quarterly |volume=26 |issue=2 |pages=401–427 |doi=10.1353/hrq.2004.0024 |s2cid=144493124}} # {{cite news|url=https://www.observer.ug/news-headlines/10565-release-anti-museveni-book-urges-nagenda|title=Release 'anti-Museveni' book, urges Nagenda|first=Gaaki|last=Kigambo|newspaper=[[The Observer (Uganda)|The Observer]]|date=17 October 2010|accessdate=6 March 2023|archive-date=6 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230306145551/https://www.observer.ug/news-headlines/10565-release-anti-museveni-book-urges-nagenda|url-status=dead}} # {{cite news|url=https://www.observer.ug/component/content/article?id=15012:nagenda-m|title=Nagenda, Museveni secrets revealed, how Wikileaks caused fallout|newspaper=Observer|date=11 September 2011|access-date=7 March 2023|archive-date=7 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230307015905/https://www.observer.ug/component/content/article?id=15012:nagenda-m|url-status=dead}} {{East Africa Squad 1975 Cricket World Cup}}{{Authority control}} [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] [[Category:Abaasomera ku Kyambogo University]] [[Category:Buganda]] [[Category:Omupiira mu Uganda]] m2hu8cp8x6gxj2kuddmtwncb7b0699g Okot Odhiambo 0 11484 75448 39552 2026-09-26T10:45:18Z Okwel Noah 11850 I have removed external links and added reference 75448 wikitext text/x-wiki   '''Okot Odhiambo''' (era amanyiddwa nga '''Two Victor''', [[:en:Call_sign|akabonero ke akayita ku]] leediyo ) yali mukulembeze omukulu mu ggye lya [[:en:Lord's_Resistance_Army|Lord's Resistance Army]], ekibiina ky'abatujju [[:en:Uganda|ekya Uganda]] eky'akolera mu kkumiro ly'ebisolo erya [[:en:Garamba_National_Park|Garamba National Park]] mu [[:en:Democratic_Republic_of_the_Congo|Democratic Republic of the Congo]] . Odhiambo y’omu ku bantu bataano [[:en:International_Criminal_Court|kkooti y’ensi yonna]] (ICC) be yawa ebiragiro byayo ebyasooka okukwata abantu mu 2005, olw’ebigambibwa nti [[:en:War_crime|baakola ebikolobero by’olutalo]] n’[[:en:Crime_against_humanity|okutta abantu]] . <ref name="warrant">https://web.archive.org/web/20101125110928/http://icc-cpi.int/iccdocs/doc/doc97197.PDF</ref> Mu 2009, yalangirira ebigendererwa bye eby'okuva mu kibiina kya LRA n’adda mu Uganda singa gavumenti ekkiriza obutamuwaayo mu ICC. == Eggye lya Lord's Resistance Army == Odhiambo yategeezeddwa nti ye mumyuka w'omuduumizi w'amagye ga LRA era mmemba w'ekibiina kya "Control Altar", ekibiina ky'obukulembeze ekikulu ekivunaanyizibwa ku kuyiiya n'okussa mu nkola emirimu gya LRA. <ref name="warrant"/> Kiteeberezebwa nti yafuuka omumyuka w'omukulembeze wa LRA oluvannyuma lw'okufa (okugambibwa) kwa [[:en:Vincent_Otti|Vincent Otti]] mu Gwekkumi 2007. <ref name="afp">{{Cite book |date=2026-09-13 |title=Agence France-Presse |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Agence_France-Presse&oldid=1374752630 |language=en}}</ref> === Okuvunaanibwa mu kkooti y’ensi yonna === Nga 8 Ogwomusanvu 2005, Odhiambo yali omu ku baduumizi ba LRA bataano ICC be yafulumya ebiwandiiko byayo ebyasooka okukwatibwa. Kkooti yasalawo nti waliwo ensonga ez'amaanyi eziyinza okulowooza nti Odhiambo [[:en:Command_responsibility|yalagira]] akakiiko ku misango gy'olutalo n’ebikolobero ku bantu. <ref name="warrant"/> Oludda oluwaabi lulumiriza nti Odhiambo yakulembera ebittabantu ebiwerako era n’aduumira obulumbaganyi ku nkambi bbiri [[:en:Internally_displaced_person|ez’ababundabunda munda mu ggwanga]] mu 2004, ng'abantu abasoba mu 300 baayokebwa, bakubibwa amasasi n’okutemebwa ne bafa era n’abaana ne bawambibwa. <ref name="warrant" /> Odhiambo yavunaanibwa emisango ebiri egy’obumenyi bw’amateeka ku bantu ( [[:en:Murder|obutemu]] n’[[:en:Enslavement|okufuula abantu abaddu]] ) n’emisango munaana egy’obumenyi bw’amateeka obw’olutalo (obutemu, okulumbagana abantu b'abulijjo mu bugenderevu, [[:en:Military_use_of_children|n’okukaka abaana okuwandiisibwa mu bayeekera]] ) ku bikwatagana n’obulumbaganyi obw'emirundi ebiri. <ref name="warrant" /> Okusinziira ku kiwandiiko kya ICC eky'okumukwata, Odhiambo anyonyorwa abaali abaduumizi n'abakiise ba LRA bamwogerako nga "omutemu atalina kisa", nga "eyasinga okutta", era nga "omusajja 'omukaawu' omusajja asobola okutta omuntu yenna". <ref name="warrant"/> <ref name="trial-watch">{{Cite web |url=http://www.trial-ch.org/en/trial-watch/profile/db/facts/okot_odiambo_398.html |title=Archive copy |access-date=2025-08-09 |archive-date=2008-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080908093747/http://www.trial-ch.org/en/trial-watch/profile/db/facts/okot_odiambo_398.html |url-status=dead }}</ref> === Okuva mu ggye ly'abayeekera erya LRA === Mu Gwokuna 2008, kyategeezebwa nti Odhiambo n’abalala munaana baali battiddwa omukulembeze w’eggye lya LRA, [[:en:Joseph_Kony|Joseph Kony]] mu nkaayana ku ddiiru y’emirembe eyali etegekeddwa. <ref name="nyakairu">{{Cite web |title=allAfrica.com: Uganda: Kony Kills His Deputy |url=http://allafrica.com/stories/200804140008.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20121007082235/http://allafrica.com/stories/200804140008.html |archive-date=2012-10-07 |access-date=2026-09-26 |website=allafrica.com |language=en}}</ref> <ref name="BBC">{{Cite news |date=2008-04-14 |title=Ugandan LRA rebel deputy 'killed' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7346380.stm |access-date=2026-09-26 |language=en-GB}}</ref>Wabula nga 29 Ogusooka 2009, Odhiambo agamba yali ajjajaba ekiwundu ky'esassai ery'amukubibwa mu lutalo olw'abalukwo wakati w'eggye lya Uganda n'abo ab'ewaggula okuva mu bayeekera ba LRA. <ref name="afp" /> Yategeeza [[:en:Agence_France-Presse|Agence France-Presse]], "Tusabye ekkubo eritaliiko bulabe. Njagala okuvaayo. Nkooye okutagalira wano na wali buli kiseera." Yakwatagana n'ekitongole [[:en:International_Organization_for_Migration|ky'ensi yonna ekikola ku by'okubundabunda]] ng'ayagala okufuna ow'okuyita okuyingira mu Uganda awatali bulabe, <ref name="guardian">{{Cite news |last=Rice |first=Xan |date=2009-01-29 |title=Ugandan rebel deputy leader defects |url=https://www.theguardian.com/world/2009/jan/29/uganda-rebels-odhiambo-defects |access-date=2026-09-26 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> wamu n'abayeekera abalala 45 n'abawambibwa 10, <ref name="reuters">{{Cite web |title=Purpose-built technology |url=https://www.thomsonreuters.com/en |access-date=2026-09-26 |website=www.thomsonreuters.com |language=en-US}}</ref> kyokka n'agamba nti tagenda kwewaayo okuggyako nga bamuwadde omusingo nti tagenda kuweebwayo mu kitongole kya ICC. <ref name="afp" /> [[:en:Government_of_Uganda|Gavumenti ya Uganda]] yalaga nti yandiwozesezza Odhiambo mu kkooti y’eggwanga okusinga okumuwaayo eri ICC. <ref name="IWPR">http://www.iwpr.net/EN-acr-f-349637</ref> [[:en:Roman_Catholic_Archdiocese_of_Gulu|Ssaabasumba w’Abakatuliki e Gulu]], John Baptist Odama, agamba nti okwewaggula kuno kuyinza okuzzaawo essuubi nti olutalo luno lujja kuggwaawo mu mirembe. <ref name="IRIN">http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=82659</ref> Kyokka ekitongole kya [[:en:Amnesty_International|Amnesty International]] kyanenya ekitongole ky’ensi yonna ekivunaanyizibwa ku kusengulwa mu nsi yonna olw’okukkiriza okwanguyiza Odhiambo okutwalibwa mu Uganda mu kifo ky’okumutwala mu ICC. <ref name="AI">{{Cite book |date=2026-09-26 |title=Amnesty International |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Amnesty_International&oldid=1376805256 |language=en}}</ref> Omwogezi wa LRA yagoba amawulire agakwata ku nteekateeka ya Odhiambo okuva mu kibiina, n'agamba nti emboozi eno yali eyiiyiriziddwa amagye ga Uganda "okuleetawo obutakwatagana n'akabi eri abalwanyi ba LRA". <ref name="olali">{{Cite web |date=2026-09-26 |title=Nation - Breaking News, Kenya, Africa, Politics, Business, Sports {{!}} HOME |url=https://nation.africa/kenya |access-date=2026-09-26 |website=Daily Nation |language=en}}</ref> Mu Gwokubiri 2014, kyategeezebwa nti Odhiambo yali attiddwa nga 27th Ogwekkumi 2013. <ref>{{Cite web |title=ICC terminates proceedings against Okot Odhiambo following forensic confirmation of his passing {{!}} International Criminal Court |url=https://www.icc-cpi.int/news/icc-terminates-proceedings-against-okot-odhiambo-following-forensic-confirmation-his-passing |access-date=2026-09-26 |website=www.icc-cpi.int |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Jouglet |first=Noelle |date=2014-02-14 |title=Unconfirmed reports of the death of Kony's second in command Okot Odhiambo: A message from Ben |url=https://invisiblechildren.com/blog/2014/02/14/bens-blog/ |access-date=2026-09-26 |website=Invisible Children |language=en-US}}</ref> Omulambo gwa Odhiambo gwazuulibwa nga basinziira ku GPS coordinates ezabaweebwa omusajja eyamuziika oluvannyuma lw’okufa n’oluvannyuma n’ava mu magye ga UPDF. Omulambo gwe gwasimibwa nga 20 Ogwokusatu 2015, ne gutwalibwa Entebbe mu Uganda okukakasa endagamuntu. Okufa kwa Odhiambo kwakakasibwa, era ICC n’eggyawo emisango gyayo egyali gimuvunaanibwa mu Gwomwenda gw’omwaka ogwo. <ref>{{Cite web |title=ICC terminates proceedings against Okot Odhiambo following forensic confirmation of his passing {{!}} International Criminal Court |url=https://www.icc-cpi.int/news/icc-terminates-proceedings-against-okot-odhiambo-following-forensic-confirmation-his-passing |access-date=2026-09-26 |website=www.icc-cpi.int |language=en}}</ref> == Ebijuliziddwa == {{Reflist}} == Ebijuliziddwa w'abweru wa Wikipedia == * [http://www.newvision.co.ug/news/664338-updf-finds-body-of-lra-s-okot-odhiambo.html] * The Prosecutor v. Joseph Kony, Vincent Otti, Okot Odhiambo and Dominic Ongwen — International Criminal Court documents * Okot Odhiambo — Trial Watch website * Okot Odhiambo on Interpol`s List of Wanted Persons {{ICC indictees (NavBox)}}{{DEFAULTSORT:Odhiambo, Okot}} 5z556z9c2xlvc5817tki436qr8gls30 Abayindi mu Uganda 0 11495 75340 62540 2026-09-26T10:14:08Z Edith bae 11859 i have added a citation 75340 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group|group=Indians in Uganda|population=30,000|total_ref=<ref>{{cite web | url=https://globalpressjournal.com/africa/uganda/tension-indians-blacks-uganda-continues-sometimes-leading-violence/ | title=Tension Between Indians, Blacks in Uganda Continues, Sometimes Leading to Violence| access-date=19 June 2022 | date= 16 October 2016 | first=Nakasenzawa | last=Segawa | newspaper=[[Global Press Journal]] | location=Kampala}}</ref>|total_year=2016|popplace=[[Kampala]] and [[Jinja, Uganda|Jinja]]|langs=[[Swahili language|Swahili]], English, [[Hindi]], [[Gujarati language|Gujarati]], [[Punjabi language|Punjabi]], [[Bengali language|Bengali]], other [[Languages of India|Indian languages]]|rels=[[Hinduism]], [[Islam in India|Islam]], [[Sikhism]], [[Christianity in India|Christianity]], [[Jainism]], [[Zoroastrianism in India|Zoroastrianism]], etc.|related_groups=[[Indian diaspora in Southeast Africa]]}}Waliwo ekibiina ky'[[:en:Indian_people|Abayindi abawangalira ebulaaya]] n'abantu abava mu Buyindi mu [[:en:Uganda|Uganda]] . Mu 2003, waaliwo abantu ababalirirwamu 15,000 abava mu Asia (abasinga baali Bayindi n'[[:en:Pakistani_diaspora|Abapakistani]] ) abaali babeera mu Uganda. Abantu b'omu kitundu kino bamanyikiddwa nga '''Abayindi-Abannayuganda''', '''Indo-Uganda''', ne '''Indo-Pakistani Uganda''' . Ku ntikko yaayo mu myaka gya 1960, omuwendo gw’abantu mu kitundu kino gwali wakati w’emitwalo 80,000 ne 100,000. Wabula mu 1972, nnakyemalira wa Uganda [[:en:Idi_Amin|Idi Amin]] yafulumya ekiragiro [[:en:Expulsion_of_Asians_from_Uganda|okugoba abantu bonna mu South Asia okuva mu ggwanga lino]] wakati mu mbeera [[:en:Anti-Indian_sentiment|y’okulwanyisa Abayindi]] n’okusukkulumya Abaddugavu .<ref>Segawa, Nakasenzawa (16 October 2016).</ref> Mu kwanukula okusenguka kuno, [[:en:India|Buyindi]] ne [[Great Britain|Bungereza]], n'amawanga amalala agawerako gaasalako okukolagana ne Uganda. Oluvannyuma lwa [[:en:Uganda–Tanzania_War|Tanzania okulumba Uganda]] mu 1979 okusuula Idi Amin n’okumuwang’angusiza mu [[:en:History_of_Libya_under_Muammar_Gaddafi|Libya]], Abayindi bangi baddayo mu Uganda mpolampola mu myaka gya 1980 ne 1990. Okudda kuno kwakubirizibwa nnyo Pulezidenti wa Uganda [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]], eyayambako okugoba Amin mu ntebe era n’ayaniriza Bannansi ba Asia abaagobeddwa okweddiza ebintu byabwe n’okussa ssente mu by’enfuna bya Uganda. Enkola za Museveni eziwagira bizinensi n’okusiima mu lujjudde olw’omulimu gw’Abayindi mu nkulaakulana y’eggwanga byaleetawo embeera ennungi ey’okuddamu okuyingira mu ggwanga.<ref>{{Cite web |last=Luwedde |first=Brenda |date=2026-03-03 |title=EBIZIMBE BY’ABAYINDI MU UGANDA:Palamenti ekunnyizza akakiiko akabirabirira |url=https://ntv.co.ug/news/ebizimbe-byabayindi-mu-ugandapalamenti-ekunnyizza-akakiiko-akabirabirira |access-date=2026-09-26 |website=NTV Uganda |language=en-US}}</ref> Leero, Abayindi-Abannayuganda bazzeemu okukola omulimu omukulu mu by’enfuna by’eggwanga, nga waakiri bakola ebitundu 40% ku byo.<ref name="BBCsource">Dawood, Farhana (15 May 2016).</ref> Wadde nga bakola ebitundu ebitakka wansi wa 1% ku bantu, Abayindi mu Uganda bateeberezebwa okuba nga bakola ebitundu 65% ku nsimbi zonna eziyingira mu musolo. <ref name="BBCsource" /> Omusuubuzi wa Uganda [[:en:Sudhir_Ruparelia|Sudhir Ruparelia]], nga enzaalwa y’e Buyindi, ye mugagga asinga mu ggwanga lino, ng’obugagga bwe bubalirirwamu akawumbi US$1.2 billion mu mwaka gwa 2019. <ref name="BBCsource" /> == Ebyafaayo == [[File:SSDM_Shikma_temple_at_Nakasero,_Kampala_Uganda.jpg|thumb|Enzikiriza ya Shree Sanatan Dharma Mandal (SSDM) yatandikibwawo abantu b’omu Asia abaasooka okujja mu Uganda okukola ku luguudo lw’eggaali y’omukka mu Uganda ku mulembe gw'obukulembeze bw’amatwale. Ejjinja ly’omusingi gwa yeekaalu eno, lyateekebwawo mu 1954 era ne limalirizibwa mu 1964. Ye yeekaalu ya Shikma eyasooka okuzimbibwa ebweru wa Buyindi. Ekizimbe kino kyazimbibwa nga tekirina kyuma oba kyuma kyonna okuva ku musingi okutuuka ku dome yaakyo esoba mu myaliriro ena.]] === Obwakabaka bwa Bungereza === Mu 1895, okuzimba [[:en:Uganda_Railway|oluguudo lw’eggaali y’omukka olwa Uganda Railway]] kwatandika. Kkampuni ya [[:en:Imperial_British_East_Africa_Company|Imperial British East Africa Company]] yawa [[:en:Alibhai_Mulla_Jeevanjee|Alibhai Mulla Jeevanjee]], agenti abeera e [[:en:Karachi|Karachi]], endagaano y’okuleeta abakozi abeetaagisa. Jeevanjee yaleeta abakozi be okuva mu kitundu kya [[:en:Punjab,_British_India|Punjab]] mu aatwale ga Bungereza mu Buyindi. <ref name="US7">Uganda Society, The Uganda Journal, Kampala, 1948, p.7</ref> Ekibinja ekyasooka okutuuka kyalimu abasajja 350, era mu bbanga ery’emyaka mukaaga, abasajja 31,895 be baakola ku pulojekiti eno. Abamu baafa, abalala ne baddayo e Buyindi ng’endagaano zaabwe ziwedde, ate abalala ne basalawo okusigala. Oluvannyuma omuwendo gw'abantu gwanywezebwa abasuubuzi b'e [[:en:Gujarat|Gujarati]] abayitibwa "abasaabaze Abayindi", bombi Abahindu n'Abasiraamu abaali basenguka olw'eddembe abajja okuweereza ebyetaago by'ebyenfuna by'abakozi abaali mu ndagaano n'okulinyisa emikisa gy'abwe mu byenfuna.<ref name="Springer Science & Business Media">Ember, Melvin (30 November 2004)</ref><ref>Hiralal, Kalpana (1994).</ref> === Omulembe ogw’oluvannyuma ogw’Abangereza === Ekiseera bwe kyagenda kiyitawo, Abayindi baakulaakulana era ne bawamba ekitundu ekisinga obunene mu by'enfuna bya Uganda, ng’abamu bakola omulimu gw’okubeera ‘abalabirizi b’amatwale’ eri gavumenti ya Bungereza, ekyaviirako okwetamwa n’okukyawa [[:en:Anti-Indian_sentiment|abantu abava mu Buyindi]] . <ref name="Springer Science & Business Media">{{Cite book |last=Ember |first=Melvin |date=30 November 2004 |title=Encyclopedia of Diasporas: Immigrant and Refugee Cultures Around the World. Volume II: Diaspora Communities |url=https://books.google.com/books?id=7QEjPVyd9YMC&q=passenger+indians+uganda&pg=PA290 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=9780306483219 |access-date=26 October 2017}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFEmber2004">Ember, Melvin (30 November 2004). </cite></ref> Obusungu buno bwajja mu biseera bya [[:en:Idi_Amin|Idi Amin]] bwe yagoba [[:en:Milton_Obote|Milton Obote]] ng'ayita mu lutalo lw'amagye olw'[[:en:1971_Ugandan_coup_d'état|okumujja mu buyinza]] mu 1971. Omwaka ogwaddako, Amin yalagira [[:en:Expulsion_of_Asians_from_Uganda|okugoba Abayindi mu Uganda]] . <ref>Dowden, Richard (4 August 1992).</ref> N'ekyavaamu, Abayindi abasinga baasenguka ne bagenda mu Bungereza, Canada, Amerika, n'awalala ne batandika okuddamu okuzimba obulamu bwabwe. Kyokka oluvannyuma lw'okufa kwa Amin, Abayindi abalala abazaalibwa mu Uganda baatandika okusenguka ne baddayo. <ref>Cohen, Ronald Lee, 1944- (1997).</ref> <ref>Rajani, Rupal (6 August 2012).</ref> == Bannayuganda abamanyiddwa nga bava mu Buyindi == * [[:en:Shimit_Amin|Shimit Amin]] - Dayirekita wa firimu Omuyindi * [[:en:Akbar_Baig|Akbar Baig]] - Omuzannyi wa cricket mu Uganda * [[:en:Miraj_Barot|Miraj Barot]] - omusuubuzi * [[:en:Nehal_Bibodi|Nehal Bibodi]] - Omuzannyi wa cricket mu Uganda * [[:en:Anup_Singh_Choudry|Anup Singh Choudry]] - Eyali omulamuzi wa kkooti enkulu mu Uganda * [[:en:Hasmukh_Dawda|Hasmukh Dawda]] - omusuubuzi * [[:en:Asif_Din|Asif Din]] - omuzannyi wa cricket Omuzungu * [[:en:Mobina_Jaffer|Mobina Jaffer]] - Senator wa Canada * [[:en:Rahim_Jaffer|Rahim Jaffer]] - Eyali omubaka wa Canada era Omusiraamu eyasooka okulondebwa mu lukiiko lwa Canada * [[:en:Avan_Jogia|Avan Jogia]] - Munnakatemba Omucanada <ref>Jogia, Avan [@AvanJogia] (7 March 2015).</ref> * [[:en:Mohamed_Keshavjee|Mohamed Keshavjee]] - Omutabaganya w'amaka mu nsi yonna * [[:en:Salma_Lakhani|Salma Lakhani]] - [[:en:Lieutenant_Governor_of_Alberta|Lieutenant Gavana wa Alberta]] ow'omulundi ogwa 19 * [[:en:Sikander_Lalani|Sikander Lalani]] - Omugagga w'ebyuma mu Uganda * [[:en:Mayur_Madhvani|Mayur Madhvani]] - Munnamakolero mu Uganda * [[:en:Mahmood_Mamdani|Mahmood Mamdani]] - Munnabyanjigiriza mu Uganda * [[:en:Zohran_Mamdani|Zohran Mamdani]] - Munnabyabufuzi Omumerika, eyazaalibwa mu Uganda * [[:en:Irshad_Manji|Irshad Manji]] - Omuwandiisi w'ebitabo Omucanada * [[:en:Jayesh_Manek|Jayesh Manek]] - musiga nsimbi w'Abayindi * [[:en:Bharat_Masrani|Bharat Masrani]] - akulira kkampuni ya [[:en:TD_Canada_Trust|TD Canada Trust]] * [[:en:Shekhar_Mehta|Shekhar Mehta]] - Ddereeva w'emmotoka z'empaka mu Kenya * [[:en:Peter_Nazareth|Peter Nazareth]] - Munnayuganda-Omumerika omuzannyi wa firimu * [[:en:Rajat_Neogy|Rajat Neogy]] - Munnayuganda-Omumerika, Omutontomi, omutandiisi era Omuwandiisi eyasooka owa [[:en:Transition_Magazine|Transition Magazine]] * [[:en:Nandikishore_Patel|Nandikishore Patel]] - Omuzannyi wa cricket mu Uganda * [[:en:Chirag_Patel_(rapper)|Chirag Patel]] - Omuyimbi wa Rap okuva e Norway * [[:en:Jitendra_Patel|Jitendra Patel]] - Omuzannyi wa cricket mu Canada * [[:en:Kash_Patel|Kash Patel]] - [[:en:Director_of_the_Federal_Bureau_of_Investigation|Dayirekita w'ekitongole ekivunaanyizibwa ku kunoonyereza]] ow'omwenda * [[:en:Priti_Patel|Priti Patel]] - Munnabyabufuzi Omuzungu * [[:en:Half_Waif|Nandi Rose Plunkett]] - muyimbi Omumerika * [[:en:Fadilah_Mohamed_Rafi|Fadilah Mohamed Rafi]] - Omuzannyi wa badminton mu Uganda * [[:en:Sudhir_Ruparelia|Sudhir Ruparelia]] - Munnayuganda omusuubuzi * [[:en:Omar_Sachedina|Omar Sachedina]] - Munnamawulire wa Canada * [[:en:Naomi_Scott|Naomi Scott]] - munnakatemba era omuyimbi Omungereza * [[:en:Mukesh_Shukla|Mukesh Shukla]] - Munnamakolero mu Uganda * [[:en:Kashif_Siddiqi|Kashif Siddiqi]] - Omuzannyi w'omupiira mu Bungereza * [[:en:Wilfred_de_Souza|Wilfred de Souza]] - Munnabyabufuzi era [[:en:Chief_Minister_of_Goa|Katikkiro wa Goa]] * [[:en:Walter_de_Sousa|Walter de Sousa]] - omuzannyi wa field hockey omuyindi * [[:en:Imtiaz_Sheikh|Imtiaz Sheikh]] - omuzannyi wa field hockey omuyindi * [[:en:Supra_Singhal|Supra Singhal]] - Omuwuzi wa Uganda * [[:en:Shailesh_Vara|Shailesh Vara]] - Munnabyabufuzi mu Bungereza * [[:en:Arif_Virani|Arif Virani]] - [[:en:Attorney_General_of_Canada|Ssaabawolereza wa gavumenti ya Canada]] ow'omulundi ogwa 53 * [[:en:Charlotte_Emma_Aitchison|Charli XCX]] - Omuyimbi Omuzungu == Laba ne ==   * [[:en:India–Uganda_relations|Enkolagana ya Buyindi ne Uganda]] == Ebijuliziddwa == {{Reflist}} == Ebirala eby'okusomako == * {{Cite journal |last=Kumar |first=Mukesh |date=2011 |title=Indians in Post-War Uganda, 1948-62 |journal=Proceedings of the Indian History Congress |volume=72 |pages=1096–1106 |issn=2249-1937 |jstor=44145722}} == Ebijuliziddwa w'abweru wa Wikipedia == * [https://web.archive.org/web/20120206063957/http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter8.pdf Abayindi ababeera mu nsi endala mu Afrika] * [https://web.archive.org/web/20071217134908/http://www.rudyfoto.com/IndiansofAfrica.html Abayindi b’omu Buvanjuba bwa Afrika] {{Indian diaspora}}{{Ethnic groups in Uganda}} k7h3vr0nnfydbbyvwl8i4z8ad6mvlmg Juma A. Oris 0 11528 75401 70326 2026-09-26T10:37:29Z Little Vannie 11864 I have converted reference. 75401 wikitext text/x-wiki   '''Juma Abdalla Oris'''<ref name=":0">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1979/04/06/archives/libyan-troops-supporting-amin-said-to-flee-kampalaleaving-it.html|title=Libyan Troops Supporting Amin Said to Flee Kampala, Leaving It Defenseless|author=John Daimon|newspaper=The New York Times|page=9|date=6 April 1979|access-date=21 December 2019}}</ref> yafa mu Gwokusatu mu 2001 nga yali muserikale wa Uganda era minisita wa gavumenti mu kiseera ky'obwannakyemalira bwa [[Idi Amin]] . Oluvannyuma lw’okudduka mu nsi ye mu [[Olutalo lwa Uganda ne Tanzania|lutalo wakati wa Uganda ne Tanzania]], yafuuka omukulembezze w’ekibiina [[:en:West_Nile_Bank_Front|kya West Nile Bank Front]] (WNBF), ekibiina ky'abayeekera ekyakolera ng'ennyo mu [[:en:West_Nile_sub-region|kitundu kya West Nile]] mu [[Yuganda|Uganda]] mu myaka gya 1990. == Ebikwata ku bulamu bwe == Juma Abdalla Oris yazaalibwa mu bukiika ddyo bwa Uganda,<ref name=":0" /> <ref name=":1" /> oba [[:en:Nimule|Nimule]] mu bukiika kkono bwa Sudan.Yali Musiraamu <ref name=":1">{{Cite book |date=2025-03-02 |title=Template:Sfn |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template:Sfn&oldid=1278382364 |language=en}}</ref><ref name=":2">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1979/04/06/archives/libyan-troops-supporting-amin-said-to-flee-kampalaleaving-it.html|title=Libyan Troops Supporting Amin Said to Flee Kampala, Leaving It Defenseless|author=John Daimon|newspaper=The New York Times|page=9|date=6 April 1979|access-date=21 December 2019}}</ref> era, mu ggwanga, yali [[:en:Madi_people|Mumadi]] <ref name=":1" />era oba [[:en:Nubians_(Uganda)|Omunubian]] . <ref name=":0" /> Oris yafuna obuyigirize butono, <ref name=":3">{{Cite web |date=16 June 1977 |title=Uganda: The Immediate Consequences of a Successful Effort to Topple President Amin |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1977-80v17p2/d143 |access-date=19 April 2019 |publisher=United States [[Central Intelligence Agency]]}}</ref> era okukakana nga yeegatta ku [[:en:Uganda_Army_(1962–1971)|magye ga Uganda]], n'afuuka colonel mu bitiibwa eby'awagulu ku ntandikwa y'emyaka gya 1970.<ref name=":2" /> Oluvanyuma lw'okuwamba [[:en:1971_Ugandan_coup_d'état|gavumenti mu Uganda mu 1971]], yafuukaa omu ku bantu abakulembera mu gavumenti ya [[Idi Amin]]. Yasooka kubeera [[:en:Ministry_of_Foreign_Affairs_(Uganda)|Minisita w'ensonga z'ebweru]] w'eggwanga, ng'era yalondebwa okubeera minisita w'ensonga z'ebweru w'eggwanga omujjuvu nga 25 Ogwokutaano mu 1975.<ref name=":2" /> Yasigala mu kifo ekyo okutuusa mu 1978,<ref>{{Cite book |date=2025-03-02 |title=Template:Sfnp |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template:Sfnp&oldid=1278382429 |language=en}}</ref> ate nga bw'awereza nga [[:en:Information_minister|Minisita w'amawulire n'okuweereza ku mpewo]].<ref name=":3" /> Oluvanyuma lw'okutwala Minisitule y'eby'amawulire, ebiragiro ebipya n'obukwakulizo byaweebwa abakola amawulire mu Uganda. Empapula z’amawulire zonna zaali zirina okukuba ebigambo bya Amin mu bujjuvu, ate omukutu gwa Radio Uganda ne Uganda Television by'alina okubitambuza mu bujjuvu. Okwongereza ku bino, zino zombi zaalina ng'okugulawo wamu n'okugalawo buli kyebawereza nga bakikulembezza na saala ya ggwanga. Oris era yanenya nnyo empapula z’amawulire ga Uganda bbiri ez’obwannannyini, ''Munno'' ne ''Taifa'', olw'okufulumya amawulire ag’obuliimba ku Amin kubanga zaali tezikuba mboozi ze zimu nga gavumenti buli lunaku, omukutu gwa ''Voice of Uganda.''<ref>{{Cite book |date=2025-03-02 |title=Template:Sfn |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template:Sfn&oldid=1278382364 |language=en}}</ref> Yatwalibwanga ng'omugoberezi w'omumyuka wa Pulezidenti [[Mustafa Adrisi]].<ref name=":4">{{Cite book |date=2025-03-02 |title=Template:Sfn |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template:Sfn&oldid=1278382364 |language=en}}</ref> Oris yagobwa mu kifo ky'okubeera minisita w'ensonga z'ebweru w'eggwanga nga kwotadde ne Amin okumugya mu bifo bye byonna eby'okubeera minista atalina bifo byankalakalira mu 1978,<ref>{{Cite book |date=2025-03-02 |title=Template:Sfn |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template:Sfn&oldid=1278382364 |language=en}}</ref> oba oli awo ng'ekimu ku bitundu by'okulongoosa ebyobufuzi oluvannyuma lwa Adrisi okugyibwa mu buyinza.<ref>{{Cite book |date=2025-03-02 |title=Template:Sfn |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template:Sfn&oldid=1278382364 |language=en}}</ref> Mu butongole, Amin yagamba nti Oris yagobwa kubanga ekifaananyi kya Uganda ebweru w’eggwanga kyali kiddukanyizibwa bubi era nga n’abakungu ba Uganda tebasasulwa bulungi o mu kiseera kye.<ref>{{Cite book |date=2025-03-02 |title=Template:Sfn |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template:Sfn&oldid=1278382364 |language=en}}</ref> Oluvannyuma mu kaseera akatono ku nkomerero ya 1978, amagye ga Uganda [[:en:Invasion_of_Kagera|gaalumba omuliraano gwa Tanzania]] mu mbeera ezitategeerekeka bulungi, ekyavaako [[Olutalo lwa Uganda ne Tanzania|olutalo wakati wa Uganda ne Tanzania]]. Tanzania yaddamu n'okulumba, era gavumenti ya Amin n'etandika okugwa. Oris y’omu ku baserikale ba Uganda abatono abaasigala nga beesigwa mu biseera ebisinga obungi eby’olutalo. <ref name="daimon">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1979/04/06/archives/libyan-troops-supporting-amin-said-to-flee-kampalaleaving-it.html|title=Libyan Troops Supporting Amin Said to Flee Kampala, Leaving It Defenseless|author=John Daimon|newspaper=The New York Times|page=9|date=6 April 1979|access-date=21 December 2019}}</ref> Mu 1979, yali alondeddwa okubeera Minisita avunaanyizibwa ku biva mu bisolo<ref name=":4" /> ne Minisita w’ettaka. <ref name="daimon" /> Nga 4 Ogwokuna mu 1979, Amin yategeka akakiiko akateekateeka olutalo nga k’abantu bana nga kalimu abagoberezi bbe beyali asinga okwesiga, nga ne Oris mw’ali. Mu kiseera kino [[:en:Uganda_Army_(1971–1980)|amagye ga Uganda]] agasinga gaali gasasika. <ref name="daimon" /> Oluvannyuma lw'okugwa [[:en:Fall_of_Kampala|kwa Kampala]], Oris yadduka n'ente 3,000 n'agenda mu buwanganguse e Sudan.<ref name=":4" /> <ref name="wren">{{cite news|last=Wren|first=Christopher S.|title=Ugandan Refugees Finding A Haven in Southern Sudan|newspaper=The New York Times|page=2|date=13 June 1979|url=https://www.nytimes.com/1979/06/13/archives/ugandan-refugees-finding-a-haven-in-southern-sudan-amin-officials-a.html|access-date=21 December 2019}}</ref> Yalina enkolagana ennungi n’ebitongole by’eby'okwerinda ebya Sudan mu kiseera kino, era n’atuuka n’okwegatta ku [[:en:Sudanese_Armed_Forces|magye ga Sudan]] ng’omuserikale [[:en:Mercenary|ow’okupangisa]] mu kiseera ekimu.<ref>{{Cite book |date=2025-03-02 |title=Template:Sfnp |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template:Sfnp&oldid=1278382429 |language=en}}</ref> Yayingiza abantu ba West Nile mu kibinja kya Sudan ekyalwana mu [[:en:Iran–Iraq_War|lutalo lwa Iran ne Iraq]] ku lwa Iraq.<ref name=":3" /> Ng’akozesa enkolagana zino, Oris yayambako okutegeka omukago gw’ebibinja by’abaali amagye ga Uganda mu nkambi z’ababundabunda mu Sudan. Abayeekera bano baatandikawo obuyeekera mu 1980, ne batandika mu [[:en:Ugandan_Bush_War|Uganda olwali munsiko]].<ref name=":3" /> Orise yafuuka omu ku bamemba b'ekibiina ky'amaggye ekyali kiyitibwa [[:en:Former_Uganda_National_Army|Former Uganda National Army]] (FUNA)<ref>{{Cite book |date=2025-03-02 |title=Template:Sfnp |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template:Sfnp&oldid=1278382429 |language=en}}</ref><ref name=":5">{{Cite book |date=2025-03-02 |title=Template:Sfnp |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template:Sfnp&oldid=1278382429 |language=en}}</ref> nga kwekuli n'ekya Uganda National Rescue Front (UNRF), nga byombi byalwana mu lutalo lw'ensiko.<ref name=":3" /><ref name=":6">{{Cite book |date=2025-03-02 |title=Template:Sfnp |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template:Sfnp&oldid=1278382429 |language=en}}</ref> Kunkomerero y'emyaka gya 1980 n'okutandika kw'emyaka gya 1990 [[Joseph Kony]], omukulembezze w'ekibiina ky'abayeekera ekimanyiddwa nga [[:en:Lord's_Resistance_Army|Lord's Resistance Army]] yagamba nti yalimu omwoyo gwa Juma Oris. Kirabika yali tamanyi nti mu kiseera ekyo Oris yali akyali mulamu —ekintu kye yazuula abasajja bano bombi bwe baatuuka n’okusisinkana mu buntu.<ref name=":7">{{Cite book |date=2025-03-02 |title=Template:Sfnp |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template:Sfnp&oldid=1278382429 |language=en}}</ref> Oris yatandikawo eggye lye ery'abayeekera,<ref name=":7" /> eryayitibwa " [[:en:West_Nile_Bank_Front|West Nile Bank Front]] " (WNBF), mu 1994. Wadde nga yatandikibwawo mu Zaire n'omukisa gwa [[:en:Mobutu_Sese_Seko|Mobutu Sese Seko]],<ref>{{Cite book |date=2025-03-02 |title=Template:Sfnp |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template:Sfnp&oldid=1278382429 |language=en}}</ref> ekibiina kino kyasinga kuwagirwa gavumenti ya [[Sudaani|Sudan]],<ref name=":4" /><ref name=":8">{{Cite book |date=2025-03-02 |title=Template:Sfnp |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template:Sfnp&oldid=1278382429 |language=en}}</ref> nga gavumenti ya Mobutu yali emaze okusebengerera mu kiseera kino.<ref name=":8" /> WNBF yalwanirira okwekutula ku [[:en:West_Nile_sub-region|kitundu ekitono ekya West Nile]] <ref name=":6" /><ref>{{cite web |date=12 November 1995 |title=KAMPALA-POLITICS: Amin Stays Put In Jeddaha |url=http://www.ipsnews.net/1995/11/kampala-politics-amin-stays-put-in-jeddaha/ |access-date=14 October 2018 |website=[[Inter Press Service]]}}</ref> oba okudizibwaawo kwa Idi Amin nga [[:en:President_of_Uganda|Pulezidenti wa Uganda]].<ref name=":5" />Oris yasobola okufuna obuwagizi mu bukiika ddyo bwa Uganda ng’akozesa okusika omuguwa kw’amawanga n’obutaba na mikisa gya nkulaakulana mu kitundu, n’awa abayinza okwegata ku WNBF ssente mungeri y'okuwanyisiganya.<ref name=":9" /> Ng'ategeka olutalo ku gavumenti ya Uganda, Oris yatyoboola [[:en:Human_rights|eddembe ly’obuntu]] ng’asimba [[:en:Landmines|bbomu z’oku ttaka]] mu kugezaako okuteega. <ref>[https://www.hrw.org/reports98/sudan/Sudarm988-06.htm SUDAN]</ref> Yalwana n'abagoberezi bbe mu [[:en:Second_Sudanese_Civil_War|lutalo lw'omunda mu Sudan olw'okubiri]] ku ludda lwa gavumenti ya Sudan. Mu Gwokusatu 1997, WNBF n’ebanywanyi bbe baawangulwa mungeri ey'amaanyi abayeekera [[South Sudan|ba South Sudan]] aba [[:en:Sudan_People's_Liberation_Army|SPLA]] bwe baawamba enkambi zaabwe mu Zaire ne Sudan, oluvannyuma ne bateega amagye gaabwe agaali gadda emabega okulinaana [[:en:Yei,_South_Sudan|Yei]] mu kiseera ky’ekikwekweto [[:en:Operation_Thunderbolt_(1997)|kya Operation ''Thunderbolt'']] . Oris yafuna ebisago eby’amaanyi mu lutalo luno, era WNBF kumpi yasaanawo ddala.<ref>{{Cite book |date=2025-03-02 |title=Template:Sfnp |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template:Sfnp&oldid=1278382429 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |date=2025-03-02 |title=Template:Sfnp |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template:Sfnp&oldid=1278382429 |language=en}}</ref> Abalwanyi ba WNBF abasinga obungi, omuli n'omumyuka w'omuduumizi [[:en:Abdulatif_Tiyua|Abdulatif Tiyua]], battibwa oba ne bakwatibwa. <ref name=":9">{{Cite web |last=Robert Elema |date=3 March 2018 |title=Government agrees to pay veterans |url=https://www.westnileweb.com/news-a-analysis/yumbe/government-agrees-to-pay-veterans |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190428121035/https://www.westnileweb.com/news-a-analysis/yumbe/government-agrees-to-pay-veterans |archive-date=28 April 2019 |access-date=28 April 2019 |website=West Nile Web}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Faustin Mugabe |date=14 May 2016 |title=I was condemned for being 'Amin's' soldier |url=https://www.monitor.co.ug/artsculture/Reviews/I-was-condemned-for-being-Amins-soldier/691232-3201718-k9mcsm/index.html |access-date=28 April 2019 |website=Daily Monitor}}</ref> Oluvannyuma Oris n'abasigalira b'abajaasi bbe nebaddukira e [[:en:Juba|Juba]].<ref>{{Cite book |date=2025-03-02 |title=Template:Sfnp |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template:Sfnp&oldid=1278382429 |language=en}}</ref> Okuva olwo, WNBF <nowiki>''mu bukulu yasaasaanyizibwa" ng'amagye ag'</nowiki>okulwana.<ref name=":5" /> Olw’okuba Oris yafuna obulwadde bw'okusanyalala ku nkomerero ya 1999, yaweebwa ekitanda okuva olwo n'okweyongerayo. Embeera ye yeeyongera okubeera embi ku ntandikwa ya 2001, era n’afiira mu maka ge e Juba oba [[:en:Khartoum|Khartoum]] mu Gwokusatu mu 2001. Kino kyasambajja amawulire agaasooka okusinziira ku byali bigambibwa nti yali atiddwa mu lutalo n’amagye ga Uganda Peoples’ Defence Forces. Oris yaziikiddwa e Sudan. <ref>{{Cite web |last=Abbey |first=Yunusu |date=11 March 2001 |title=Juma Oris Is Dead Buried In Sudan |url=https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1038425/juma-oris-dead-buried-sudan |access-date=29 April 2019 |website=New Vision}}</ref> <ref>{{Cite web |title=2005-07 UK Home OGN Uganda |url=http://www.ecoi.net/file_upload/hl794_2005-07_UK_Home_OGN_Uganda.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716061058/http://www.ecoi.net/file_upload/hl794_2005-07_UK_Home_OGN_Uganda.pdf |archive-date=2011-07-16}}</ref> == Ebiwandiiko == <nowiki>.mw-parser-output .reflist{margin-bottom:0.5em;list-style-type:decimal}@media screen{.mw-parser-output .reflist{font-size:90%}}.mw-parser-output .reflist .references{font-size:100%;margin-bottom:0;list-style-type:inherit}.mw-parser-output .reflist-columns-2{column-width:30em}.mw-parser-output .reflist-columns-3{column-width:25em}.mw-parser-output .reflist-columns{margin-top:0.3em}.mw-parser-output .reflist-columns ol{margin-top:0}.mw-parser-output .reflist-columns li{page-break-inside:avoid;break-inside:avoid-column}.mw-parser-output .reflist-upper-alpha{list-style-type:upper-alpha}.mw-parser-output .reflist-upper-roman{list-style-type:upper-roman}.mw-parser-output .reflist-lower-alpha{list-style-type:lower-alpha}.mw-parser-output .reflist-lower-greek{list-style-type:lower-greek}.mw-parser-output .reflist-lower-roman{list-style-type:lower-roman}</nowiki> == Ebijulizidwaamu == {{Reflist}} [[Category:Baminisita ba Uganda]] 9xai0xwwiabkj8jqs9fsp0uzz8uo1lr Charles Mbire 0 11566 75373 54685 2026-09-26T10:30:36Z Opolot 256 11874 edit reference and remove expired link 75373 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Charles Magezi Mbire''' is a [[:en:Ugandan|Munnayuganda]] omusuubuzi, omutandisi w'emirimu, era munnamakolero. Kigambibwa nti ye munnayuganda asinga obugagga, ng’obugagga bwe bubalirirwamu obukadde obusukka mu doola za America 200, bwe bwatuukira mu Gwolubereberye 2012. <ref name="Deep">{{Cite web |title=Translate page - Wikipedia |url=https://lg.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation?from=en&page=Charles+Mbire&to=lg |access-date=2026-09-26 |website=lg.wikipedia.org |language=lg}}</ref> == Ebuvo bwe == Mbire Charles Magezi yazaalibwa mu 1959 mu maka ga Ponsiano Mbire ne Thereza Mbire e [[:en:Mparo,_Rukiga|Mparo]], mu [[:en:Rukiga_District|Disitulikiti y’eRukiga]], mu bukiikaddyo bw’amaserengeta ga Uganda. Ye mwana owookusatu mu maka gano, alina bannyina basatu, babiri ku bo bakulu be, ne bato be abalenzi babiri. <ref>{{Cite web |title=Mama Mbire: 71 and still thinking big |url=http://www.newvision.co.ug/D/8/13/479804# |archive-url=https://web.archive.org/web/20150505003829/http://www.newvision.co.ug/D/8/13/479804# |archive-date=2015-05-05 |access-date=2026-09-26 |website=www.newvision.co.ug}}</ref> Yasomera mu Kabale Primary School ne Kitante Primary School mu pulayimale. Yasomera mu [[:en:St._Mary's_College_Kisubi|St. Mary's College Kisubi]] Oluvannyuma naagenda mu ttendekero lya [[:en:Namasagali_College|Namasagali College]] okumaliriza siniya 6. <ref>{{Cite web |url=http://www.pubopinions.org/index.php/profiles/17-profiles/166-dr-alfred-lwako-3 |title=Archive copy |access-date=2025-08-16 |archive-date=2015-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150505003047/http://www.pubopinions.org/index.php/profiles/17-profiles/166-dr-alfred-lwako-3 |url-status=dead }}</ref> Yasoma bizinensi n'ebyenfuna era n'afuna diguli ey'ekitiibwa eya [[:en:Bachelor_of_Science|Diguli esooka mu Sayansi]], okuva mu [[:en:Essex_University|Essex University]] mu Bungereza. Yagenda mu maaso n'afuna [[:en:Master_of_Business_Administration|diguli eyookubiri mu by'obusuubuzi]] okuva mu [[:en:Leicester_University|Leicester University]]. Ensimbi ze azisiga mu by’amasannyalaze, eby’ensimbi, eby’amataka n'amayumba, eby’empuliziganya, eddagala, bizinensi z’ebyobulimi n’entambula. <ref name="BarodaR">{{Cite web |title=Translate page - Wikipedia |url=https://lg.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation?from=en&page=Charles+Mbire&to=lg |access-date=2026-09-26 |website=lg.wikipedia.org |language=lg}}</ref> == Ebintu ebikwata ku bizinensi ze == Mbire nnannyini ow'ekitundu era/oba mmemba ku lukiiko olufuzi olwa bizinensi za Uganda zino wammanga: <ref name="BarodaR"/> <ref>{{Cite web |title=Translate page - Wikipedia |url=https://lg.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation?from=en&page=Charles+Mbire&to=lg |access-date=2026-09-26 |website=lg.wikipedia.org |language=lg}}</ref> * Afro Alpine Pharma Limited * East Africa Fish Farming Limited * [[:en:Eskom|Eskom Uganda Limited]] * Invesco (Uganda) Limited * [[:en:MTN_Uganda|MTN Uganda Limited]] <ref name="MoreR">{{Cite web |title=Translate page - Wikipedia |url=https://lg.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation?from=en&page=Charles+Mbire&to=lg |access-date=2026-09-26 |website=lg.wikipedia.org |language=lg}}</ref> <ref name="DivR">{{Cite web |last=Uganda |first=Lifestyle |date=2023-11-22 |title=Board Chairman Charles Mbire to Receive Shs5 Billion from MTN Uganda's Dividend Payout |url=https://lifestyleuganda.com/board-chairman-charles-mbire-to-receive-shs5-billion-from-mtn-uganda-dividend-payout/ |access-date=2026-09-26 |website=Lifestyle Uganda |language=en-GB}}</ref> * Ekitongole kya Polino Holdings Limited * Kkampuni ya Sunco Investments Limited * Kkampuni ya Bomi Holdings Limited * [[:en:Rift_Valley_Railways|Oluguudo lw'eggaali y'omukka olwa Rift Valley]] <ref>{{Cite web |title=Translate page - Wikipedia |url=https://lg.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation?from=en&page=Charles+Mbire&to=lg |access-date=2026-09-26 |website=lg.wikipedia.org |language=lg}}</ref> * Chui Investments Limited - kampuni ya bamusigansimbi ekuguse mu kuzimba, okuddukanya n'obwannannyini ku mabibiro g'amasannyalaze amatono n'amanene mu Uganda <ref>{{Cite web |title=Translate page - Wikipedia |url=https://lg.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation?from=en&page=Charles+Mbire&to=lg |access-date=2026-09-26 |website=lg.wikipedia.org |language=lg}}</ref> * [[:en:Bank_of_Baroda_(Uganda)|Bbanka of Baroda]] <ref name="BarodaR"/> == Obuvunaanyizibwa bwe obulala == Mbire yalondebwa okuba ssentebe w’ekitongole kya [[:en:Uganda_Securities_Exchange|Uganda Securities Exchange]] mu 2010. Era mmemba w’ekibiina kya Presidential Investor Roundtable, ekibiina ky’abasuubuzi abakugu abawabula [[:en:President_of_Uganda|Pulezidenti wa Uganda]] ku ngeri y’okutumbula okuvuganya mu bizinensi n’embeera ya bizinensi mu ggwanga. <ref>{{Cite web |title=Translate page - Wikipedia |url=https://lg.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation?from=en&page=Charles+Mbire&to=lg |access-date=2026-09-26 |website=lg.wikipedia.org |language=lg}}</ref> == Obugagga bwe == Mu Gwekkumineebiri 2008, kyateeberezebwa nti obugagga bwa Mbire bwali busukka mu bukadde bwa doola za America 65. <ref>{{Cite web |title=Mbire at it again |url=http://www.newvision.co.ug/D/9/40/666084# |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021031834/http://www.newvision.co.ug/D/9/40/666084# |archive-date=2014-10-21 |access-date=2026-09-26 |website=www.newvision.co.ug}}</ref> Mu Gwolubereberye 2012, obugagga bwe bwabalirirwamu okweyongera okutuuka ku bukadde bwa doola za America obusukka mu 200. <ref name="Deep"/> Mu Gwolubereberye 2019, yabalirirwamu obukadde bwa ddoola za America 400. <ref name="NetR">{{Cite web |title=Translate page - Wikipedia |url=https://lg.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation?from=en&page=Charles+Mbire&to=lg |access-date=2026-09-26 |website=lg.wikipedia.org |language=lg}}</ref> == Laba ne == * [[:en:List_of_wealthiest_people_in_Uganda|Olukalala lw'abantu abasinga obugagga mu Uganda]] == Ebijuliziddwa == == Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia == * Profile ya Tereza Mbire, Maama wa Charles Mbire * Ekifaananyi kya Mbire mu 2012 2b5iybwdtdo58la47btf3kekbosvnqz Ntare School 0 11605 75371 45349 2026-09-26T10:28:55Z Ajambo Bridget 11873 I converted the reference 75371 wikitext text/x-wiki {{Infobox school|name=Ntare School|image=|motto=Better your best|slogan=The Lion Roars|established=1956|type=[[State school|Public]] [[Middle School]] and [[High School]]|head_name='''Headteacher'''|head=Rwampororo Saul <ref>{{cite web|url=http://www.redpepper.co.ug/ntare-school-students-engage-police-in-running-battles/|title=Ntare School Students Engage Police In Running Battles|accessdate=3 April 2015|date=8 April 2013|newspaper=[[Red Pepper (newspaper)|Red Pepper Uganda]]|archive-date=16 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150216210048/http://www.redpepper.co.ug/ntare-school-students-engage-police-in-running-battles/|url-status=dead}}</ref>|head_name2=|head2=|city=[[Mbarara]]|state=[[Mbarara District]]|country=[[Uganda]]|students=900 (2006)<ref name="Key">{{cite web|publisher=Kayeschools.com|url=http://www.kayeschools.com/Ntare%20School|date=2006|title=KayeSchools: Ntare School - The Lion Roars|accessdate=3 April 2015|archive-date=3 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303221645/http://www.kayeschools.com/Ntare%20School|url-status=dead}}</ref>|faculty=|athletics=[[Rugby union|Rugby]], [[association football|soccer]], [[track and field|track]], [[tennis]], [[field hockey|hockey]], [[cricket]], [[volleyball]], [[basketball]], [[table tennis]]|nickname=|free_label=|website=[http://www.ntareschool.sc.ug/ Homepage]}} [[File:Ntare_School_in_Mbarara,_Uganda.jpg|thumb|Essomero lya Ntare e Mbarara mu Uganda]] '''Ntare School''' ssomero lya siniya ery'abalenzi bokkaa nga lisangibwa [[:en:Mbarara|Mbarara]] mu [[:en:Mbarara_District|Disitulikiti y'e Mbarara]] mu Bukiikaddyobwobuggwanjuba bwa [[:en:Uganda|Uganda]] . Yatandikibwawo mu 1956 omusomesa Omuscotland ayitibwa William Crichton. <ref>Nalubwama, Jackie (17 August 2006).</ref> == Ekifo == Essomero lino liri mu kilomita1 (0.62 mi), okuva ku luguudo, mu Bukiikakkono bw’ekitundu ky’ebyobusuubuzi eky'e Mbarara, <ref>{{Cite web |title=Distance between Mbarara, Western Region, Uganda and Ntare School, Mbarara, Western Region, Uganda, (Uganda) |url=https://distancecalculator.globefeed.com/Uganda_Distance_Result.asp?fromplace=Mbarara,%20Western%20Region,%20Uganda&toplace=Ntare%20School,%20Mbarara,%20Western%20Region,%20Uganda,&dt1=ChIJ49OcDbIb2RkRGcUA7OoNOog&dt2=ChIJ12hmvLwb2RkRZKbdJOKRz-0 |access-date=2026-09-26 |website=distancecalculator.globefeed.com}}</ref> ekibuga ekisinga obunene (2014 omuwendo gw’abantu: 195,013), <ref name="Data">{{Cite web |title=Uganda: Regions, Subregions, Major Cities & Towns - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/uganda/cities/ |access-date=2026-09-26 |website=www.citypopulation.de}}</ref> mu [[:en:Western_Region,_Uganda|kitundu ky'eBuggwanjuba]] . Kampasi eno eweza kilomita 267 (166 mi), ku luguudo, mu Buggwanjuba bwa [[Kampala]], ekibuga ekikulu ekya Uganda era ekibuga ekisinga obunene. <ref>{{Cite web |title=Distance between Kampala Road, Kampala, Central Region, Uganda and Ntare School, Mbarara, Western Region, Uganda, (Uganda) |url=https://distancecalculator.globefeed.com/Uganda_Distance_Result.asp?fromplace=Kampala%20Road,%20Kampala,%20Central%20Region,%20Uganda&toplace=Ntare%20School,%20Mbarara,%20Western%20Region,%20Uganda,&dt1=ChIJCacTwgW5fRcRPuJJw9VOeWU&dt2=ChIJ12hmvLwb2RkRZKbdJOKRz-0 |access-date=2026-09-26 |website=distancecalculator.globefeed.com}}</ref> coordinates z'essomero lino ziri 0°36'10.0"S, 30°39'11.0"E (Latitude:-0.602778; Longitude:30.653056). <ref>{{Cite web |title=Google Maps |url=https://www.google.com/maps/place/0%C2%B036%2710.0%22S+30%C2%B039%2711.0%22E/@-0.6027403,30.6527251,18z/data=!4m2!3m1!1s0x0:0x0?hl=en |access-date=2026-09-26 |website=Google Maps |language=en}}</ref> Essomero lino lisangibwa ku lusozi Ntare oluwanvu mmita 1,400 (4,600 ft), waggulu w’obugulumivu okuva ku ttaka. <ref>{{Cite web |title=Ntare School – The LION ROARS |url=https://ntareschool.sc.ug/ |access-date=2026-09-26 |language=en-US}}</ref> == Ekitiibwa == Essomero lya Ntare lye limu ku masomero agasinga okuweebwa ekitiibwa mu Uganda olw’ebyafaayo, erinnya, okusoma obulungi, n’okufuga emizannyo. <ref name="Top">Talemwa, Moses; Mwesigye, Shifa (11 February 2010).</ref> <ref name="Boys">Mubangizi, Michael (6 October 2009).</ref> Essomero lya Ntare era lyewaanira ku Alumni Soccer League eya Ntare Lions League <ref>{{Cite web |url=https://ntareleague.com/ |title=Archive copy |access-date=2025-08-21 |archive-date=2021-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210816091101/https://ntareleague.com/ |url-status=dead }}</ref> egizannyibwa buli Ssande. == Ennyumba z’okubeeramu == <ref>{{Cite web |url=http://www.ntareschool.sc.ug/student-life/accomodation.html |title=Archive copy |access-date=2025-08-21 |archive-date=2017-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171223052121/http://www.ntareschool.sc.ug/student-life/accomodation.html |url-status=dead }}</ref>   == Abaaliko abakulu b'essomero (Headmasters) == Ensibuko: <ref>{{Cite web |url=https://schoolsuganda.com/ntare-school |title=Archive copy |access-date=2025-08-21 |archive-date=2020-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200216193924/http://schoolsuganda.com/ntare-school |url-status=dead }}</ref> Mwami William Crichton - Omukulu w'essomero eyasookawao ng'essomero litandikibwa mu 1956 okutuuka mu 1971 Mwami Brian Remmer - 1971 okutuuka mu 1977 Mwami Jed Bangizi - 1977 okutuuka mu 1982 Mwami Gumisiriza GL - 1983 okutuuka mu 1985 Mwami HH Mehange - 1985 okutuuka mu 1987 Mwami Francis Kairag - 1987 okutuuka mu 1990 Mwami Eric Kansiime - 1990 - 1991 Mwami Stephen Kamuhanda - 1991 okutuuka mu 2002 Mwami Humphrey Ahimbisibwe - 2003 okutuuka mu 2012 Mwami Turyagyenda Jimmy - 2013 okutuuka ku 2023 Mwami Rwampororo Saul- 2023- okutuuka ku mulembe == Abayizi abaaliwo abamanyiddwa == === Bannabyabufuzi ===   === Abasomesa === * [[:en:Elly_Katunguka|Elly Katunguka]] === Abalamuzi === * [[:en:Amos_Twinomujuni|Amosi Twinomujuni]] * [[:en:Jotham_Tumwesigye|Jotham Tumwesigye]] === Bannamateeka === * [[:en:Francis_K._Butagira|Francis K. Butagira]] === Abawandiisi === * [[:en:Tumusiime_Rushedge|Tumusiime Rushedge]] * [[:en:Arthur_Gakwandi|Arthur Gakwandi]] * [[:en:John_Ruganda|John Ruganda]] === Abalala === * [[:en:Allan_Toniks|Allan Toniks]] * [[:en:Bemanya_Twebaze|Bemanya Twebaze]], Munnamateeka; eyali akulira ekitongole kya Uganda Registration Services Bureau; Dayirekita omukulu mu kitongole kya Africa Regional Intellectual Property Organisation (ARIPO) * [[:en:Ron_Kawamara|Ron Kawamara]] * BetaBeta omutunzi w'egoye za beta; == Ebijuliziddwa == {{Reflist}} == Ebijuliziddwa w'abweru wa Wikipedia == * [https://web.archive.org/web/20190424160841/http://www.schoolnetuganda.com/highsecondary/ntare-school-ntasco/ Schoolnet Uganda Listing] * [http://www.monitor.co.ug/News/National/16-students-arrested-as-Ntare--Mbarara-High-renew-rivalry/-/688334/1743034/-/5js498/-/index.html "16 Students Arrested As Ntare And Mbarara High Renew Rivalry"] {{Mbarara District}}{{Coord|0|36|10|S|30|39|11|E}}{{DEFAULTSORT:Ntare School}} 68za58caduxps2a3edfy79oy0ntshle Lydia Nsaale Kitayimbwa 0 11636 75406 68081 2026-09-26T10:38:31Z BBOSA TRUST 11882 Converted citation 75406 wikitext text/x-wiki    '''Lydia Nabunya Nsaale Kitayimbwa''' (yazaalibwa Ogwokuna 1979) era amanyiddwa nga Digital Mama, [[:en:Demographics_of_Uganda|Munnayuganda]], [[:en:Chaplain|omusosodooti]] Omukyala eyasooka mu St. Francis Chapel [[:en:Makerere_University|Makerere Yunivasite]] . <ref name=":1">{{Cite news |last=Serugo |first=Geoffery |date=2023-06-12 |title=Rev Lydia Kitayimbwa installed as new Makerere St. Francis Chapel Chaplain |url=https://eagle.co.ug/2023/06/12/rev-lydia-kitayimbwa-installed-as-new-makerere-st-francis-chapel-chaplain/ |archive-url=http://web.archive.org/web/20260419063037/https://eagle.co.ug/2023/06/12/rev-lydia-kitayimbwa-installed-as-new-makerere-st-francis-chapel-chaplain/ |archive-date=2026-04-19 |access-date=2026-09-26 |work=Eagle Online |language=en-GB}}</ref> <ref>https://www.newvision.co.ug/category/news/church-of-uganda-will-not-accept-being-bullie-162886</ref> <ref>https://kampalagazette.com/rev-dr-lydia-kitayimbwa-installed-as-chaplain-of-st-francis-chapel-makerere-pledges-to-transform-digital-evangelism/</ref> == Obuto bwe n'emisomo gye == Lydia yazaalibwa era n’akulira Bwaise-kawempe, yasomera ku St. Joseph Nsambya Girl’s School okusoma siniya. <ref name=":1">https://eagle.co.ug/2023/06/12/rev-lydia-kitayimbwa-installed-as-new-makerere-st-francis-chapel-chaplain/</ref> [[Makerere University, Uganda|<nowiki>]</nowiki>]] <ref name=":0">https://endowment.mak.ac.ug/pages/from-statistics-to-theology-the-making-of-digital-mama/</ref>​ <ref name=":2">{{Cite web |date=2023-04-16 |title=I loved fashion but Theology came calling |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/life/i-loved-fashion-but-theology-came-calling--4201036 |access-date=2025-04-04 |website=Monitor |language=en}}</ref>[[Uganda Christian University|​]] Mu 2001, yegatta ku [[:en:Makerere_University|Ssettendekero wa Makerere]] okufuna Diguli esooka mu bibalo eya Bachelor of [[:en:Statistics|Statistics]] ng'eno yagimaliriza mu 2004. Diguli ye ey'okubiri yagifunira ku [[:en:Uganda_Christian_University|Uganda Christian University]] (UCU) mu somero ly'ebyediini. Mu 2019, yeewandiisa mu [[:en:Makerere_University|Doctoral Studies]] mu kusoma ku by'ediini mu [[:en:Stellenbosch_University|Stellenbosch University]]<nowiki/>mu South Africa gye yafuna mu Gwekkuminebiri 2022; omulamwa gwe ogw'okunoonyereza ku, "okubunyisa enjiri mu [[:en:Information_Age|mulembe gwa digito]] ". <ref>https://scholar.sun.ac.za/handle/10019.1/126133</ref> Yafuna erinnya lya "Digital Mama" okuva mu bavubuka abagenda ku mikutu gy'ekkanisa ku yintaneeti gye yali addukanya ng'omukwanaganya w'omukutu gw'[[:en:Church_of_Uganda|Ekkanisa ya Uganda]] ku yintaneeti mu kiseera ky'omuggalo gwa Covid-19. <ref name=":3">https://standard.ucu.ac.ug/digital-mama-rev-lydia-becomes-new-makerere-chaplain/</ref> <ref name=":1" /> == Emirimu gye == Mu 2004, yakola nga nnakyewa mu [[:en:Watoto_Church|Watoto Church]], Kampala. Okuva mu 2005-2009, yalondebwa ng’omukozi w’abavubuka mu kkanisa eno. Mu 2015, [[:en:Ordination|yatuuzibwa]] mu busosodooti mu Uganda Christian University (UCU) gye yali aweereza ng’omusomesa. <ref name=":0">{{Cite web |date=2024-06-29 |title=From statistics to theology-themaking of digital mama |url=https://endowment.mak.ac.ug/pages/from-statistics-to-theology-the-making-of-digital-mama/ |website=Makerere University Endowment Fund}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://endowment.mak.ac.ug/pages/from-statistics-to-theology-the-making-of-digital-mama/ "From statistics to theology-themaking of digital mama"]. ''Makerere University Endowment Fund''. 2024-06-29.</cite></ref> <ref name=":2">{{Cite web |date=2023-04-16 |title=I loved fashion but Theology came calling |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/life/i-loved-fashion-but-theology-came-calling--4201036 |access-date=2025-04-04 |website=Monitor |language=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/life/i-loved-fashion-but-theology-came-calling--4201036 "I loved fashion but Theology came calling"]. ''Monitor''. 2023-04-16<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-04-04</span></span>.</cite></ref> Nga 5 Ogwokuna 2023, yalondebwa okuba dayirekita era omusosodooti ow’ekkumi n’ebiri mu Kkanisa ya St.Francis Chapel mu Yunivasite y'e Makerere era n'atuuzibwa Ssabalabirizi w'Ekkanisa ya Uganda Stephen Samuel Kaziima Mugalu nga 11 Ogwomukaaga 2023 <ref>https://find-and-update.company-information.service.gov.uk/company/05662830/officers</ref> <ref name=":1">{{Cite web |last=Serugo |first=Geoffery |date=2023-06-12 |title=Rev Lydia Kitayimbwa installed as new Makerere St. Francis Chapel Chaplain |url=https://eagle.co.ug/2023/06/12/rev-lydia-kitayimbwa-installed-as-new-makerere-st-francis-chapel-chaplain/ |access-date=2025-04-04 |website=Eagle Online |language=en-GB}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSerugo2023">Serugo, Geoffery (2023-06-12). [https://eagle.co.ug/2023/06/12/rev-lydia-kitayimbwa-installed-as-new-makerere-st-francis-chapel-chaplain/ "Rev Lydia Kitayimbwa installed as new Makerere St. Francis Chapel Chaplain"]. ''Eagle Online''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-04-04</span></span>.</cite></ref> Yasikira Rev. [[:en:Onesimus_Asiimwe|Onesimus Asiimwe]], kati omulabirizi w’Essaza ly’e [[:en:Kigezi_District|Kigezi]] ery'e Bukiikakkono. Nga 29 Ogwokubiri 2024, yalayizibwa nga mmemba ku kakiiko akakwasisa empisa abayizi mu [[:en:Makerere_University|Yunivasite y’e Makerere]] . <ref>https://softpower.ug/makerere-university-students-disciplinary-committee-sworn-in/</ref> == Ebimukwatako eby'omunda == Lydia yakulira mu famire elimu ab'enganda ababeera mu nnyumba emu nga bajjajjaabe nabo baali baweereza mu kkanisa ya Uganda. Mufumbo eri Rev. Prof. John Kitayimbwa omumyuka w’omumyuka wa Cansala mu Uganda Christian University. <ref name=":3">{{Cite web |date=2023-05-02 |title=Digital Mama,' Rev. Lydia, becomes new Makerere chaplain |url=https://standard.ucu.ac.ug/digital-mama-rev-lydia-becomes-new-makerere-chaplain/ |access-date=2025-04-04 |website=The Standard Digital |language=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://standard.ucu.ac.ug/digital-mama-rev-lydia-becomes-new-makerere-chaplain/ "Digital Mama,' Rev. Lydia, becomes new Makerere chaplain"]. ''The Standard Digital''. 2023-05-02<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-04-04</span></span>.</cite></ref> == Ebijuliziddwa == {{Reflist}} [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] jdwojn9yk85dgbuoladxv6yr9kbb7nv Margaret Tumusiime 0 11651 75432 40469 2026-09-26T10:43:40Z MalindeJeyR 11875 Converted Reference 75432 wikitext text/x-wiki '''Margaret Tumusiime''' (yazaalibwa nga 20 Ogwomukaaga 1962) [[:en:Archer|mukubi wa busaale]] mu [[:en:Uganda|Uganda]] . Yakiikirira Uganda mu [[:en:Archery_at_the_2000_Summer_Olympics_–_Women's_individual|kukuba obusaale]] mu [[:en:2000_Summer_Olympics|mizannyo gya Olympics egy’omusana mu 2000]] e Sydney mu Australia. == Omulimu == Tumusiime yatandika okukuba obusaale mu 1994 ne mukwano gwe Omucanada. <ref>{{Cite news |date=2010-05-10 |title=Women turn focus on archery |url=https://www.theglobeandmail.com/news/world/women-turn-focus-on-archery/article4318524/ |access-date=2026-09-26 |work=The Globe and Mail |language=en-CA}}</ref> Muganda we Gertrude Mwera ne mukwano gwe omulala baalekera awo okuzannya omuzannyo guno oluvannyuma lw'omwaka. Tumusiime yayitamu okuzannya [[:en:1995_All-Africa_Games|emizannyo gya Afrika yonna mu 1995]] . Yamalira mu kyamusanvu mu mpaka za All-African Championships mu 1999. Kino kyali kitegeeza nti yayitamu okugenda mu Olympics ez’omusana mu 2000 era bw’atyo n’afuuka omukazi omuddugavu eyasooka okukuba obusaale okuvuganya mu mizannyo gya Olympics. Mu mizannyo gya Olympics, Tumusiime yafuna obubonero 474 mu lawundi y’ensengeka n’amalira mu kifo kya 64 ku 64. Mu lawundi ya 64 yakubiddwa goolo 164 ku goolo 124 eri [[:en:Kim_Soo-nyung|Kim Soo-nyung]] eyakwata ekifo eky’okuntikko. Mu 2004, yayitamu ku ky'omutendesi ow’omutendera ogw’okusatu. Mu 2008, yamalira mu kifo kyamwenda mu kusunsulamu mu bagenda okuzannya Ssemazinga mu Olympics era n’alemererwa okuyitamu. == Ebiwandiiko ebikozesebwa == == Ebiyungo eby’ebweru == tdgh2zwme0ph5goydfr25geq8fkpcm5 Isaac Kiprop 0 11691 75454 60753 2026-09-26T10:46:03Z Wiki.lukron 11854 removed external link 75454 wikitext text/x-wiki '''Isaac Kiprop''' (yazaalibwa nga 10 ogwomwenda 1986) Munnyuganda [[muddusi wa nsozi|omuddusi w'ensozi]] eyawangula [[empaka z'ensi yonna ez'okudduka ku nsozi]] omulundi gumu(2014).<ref>{{Cite web |title=World Trophy (1991-2008)/World Championships (2009 on) |url=http://www.wmra.ch/index.php/results/world-trophy-championships |access-date=23 October 2017 |publisher=wmra.ch}}</ref> == Ebijuliziddwa == <references /> == Ebijuliziddwa wabweru wa Wikipedia == * [[Isaac Kiprop]] ku [[misinde gy'ensi yonna]] * Isaac Kiprop ku [[Association of Road Racing Statisticians]] oljffs4wvmlrmatkt583giw7lygiigo Uganda Airlines (1976-2001) 0 11766 75352 63497 2026-09-26T10:20:07Z Edith bae 11859 i have converted a reference 75352 wikitext text/x-wiki {{Databox}}''Ku kampuni y’ennyonyi ey’erinnya lye limu eyatandikibwawo mu mwaka gwa 2018, laba [[Uganda Airlines]].'' '''Uganda Airlines''', mu mateeka emanyiddwa nga ''Uganda Airlines Corporation'', ye yali kampuni y’ennyonyi eyali [[ekiikirira Fulaaga]] ya [[Uganda]].<ref>[http://centreforaviation.com/analysis/uganda-plans-to-relaunch-uganda-airlines-and-invest-usd400-million-in-airport-developments-121503 "Uganda plans to relaunch Uganda Airlines and invest USD400 million in airport developments"]. Centre for Aviation. 1 August 2013. [https://web.archive.org/web/20130812041628/http://centreforaviation.com/analysis/uganda-plans-to-relaunch-uganda-airlines-and-invest-usd400-million-in-airport-developments-121503 Archived] from the original on 12 August 2013.</ref> Kampuni eno yateekebwawo mu Gwokutaano '''1976''', era n’etandika emirimu gyayo mu mwaka gwa '''1977'''. Ekitebe ekikulu kyali kiteekeddwa [[Entebbe]], mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y'e Wakiso]], Uganda, era yakoleranga okuva ku [[kifo kyayo ekikulu eky’emirimu]] mu [[Kisaawe ky’Ennyonyi eky’Ensi yonna ekya Entebbe.]]<ref name=":0" /> [[Gavumenti ya Uganda]] yagezaako okuguliza kampuni eno abantu oba amakampuni ag’obwannannyini okugifuula ey’obwannannyini, naye bonna abaali boolekedde okugigula baava mu nkola eyo. Kino kyaviirako Uganda Airlines Corporation okuggalwa n’okumalibwawo ddala mu Gwokutaano 2001. Oluvannyuma, kampuni y’ennyonyi eno yazzibwawo era n’etandika nate okukola engendo z’ennyonyi mu mwaka gwa '''2019''' n’erinnya lyerimu erya [[:en:Uganda_Airlines|Uganda Airlines]]. <ref name=":1">Nensel, Mark (18 July 2018). [https://atwonline.com/farnborough-airshow-2018/revived-uganda-flag-carrier-orders-crj900s-a330neos "Revived Uganda flag carrier orders CRJ900s, A330neos"]. ''Aviation Week Network''. Retrieved 15 July 2025.</ref> == Ebyafaayo == [[File:Uganda_Airlines_Boeing_707-320C_5X-UAC_LFSB_Oct_1980.png|thumb|Ennyonyi ya Uganda Airlines ekika kya [[:en:Boeing_707-320C|Boeing 707-320C]] ku [[:en:Euroairport|kisaawe kya Euroairport]] mu 1980.]] Uganda Airlines yatandikibwawo mu mwezi gwa May 1976 nga kampuni etwalibwa nga e ttabi ly’ekitongole kya [[Gavumenti]] ekyali kimanyiddwa nga [[Uganda Development Corporation]] (UDC), okusikira empeereza eyali esooka okuweebwa kampuni ya [[East African Airways]].<ref name=":11" /> Yatandika emirimu gyayo mu 1977, nga mu kiseera ekyo ''Uganda Aviation Services (UAS)'', eyatandikibwawo kampuni ya [[British United Airways]] mu 1965 kyokka ebiseera ebyo eyali kampuni ya UDC, n'eyingizibwa mu Uganda Airlines, n'etwala omukutu gw'amakubo ga UAS.<ref name=":11">[https://web.archive.org/web/20121105150927/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1985/1985%20-%200989.html "World Airline Directory – Uganda Airlines"]. ''Flight International'': 129. 30 March 1985. Archived from [http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1985/1985%20-%200989.html the original] (PDF) on 5 November 2012. Retrieved 14 July 2012.</ref><ref name=":2" /><ref name=":3" />Oluvannyuma lw’okutuusibwa kw'enyonyi y'ekika kya [[Boeing 707-320C]] eyasooka ku nkomerero y’emyaka gya 1970 nga giggwaako, amakubo amapya agad genda e [[Brussels]], [[London]] ne [[Rome]] gaatongozebwa. Ennyonyi ey'okubiri ey'ekika kya Boeing 707-320C yayingira mu zaali zikozesebwa mu 1981. Omwaka ogwo, amakubo amapya agagenda e [[Cairo]], [[Cologne]] ne [[Dubai]] gaatongozebwa, ne gagobererwa ag'e [[Dar es Salaam,]] [[Kilimanjaro]] ne [[Nairobi]] mu myaka egyaddirira.<ref name=":2">{{Cite book |date=2025-03-02 |title=Template:Sfn |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template:Sfn&oldid=1278382364 |language=en}}</ref> We bwatuukira mu Gwokusatu mu 1990 ebika byennyonyi byebaali bakozesa mwalimu ekika kya Boeing 707-320C kimu, [[Fokker F27-600]] biri, [[Lockheed L-100-30]] emu,[[Twin Otter]] emu ne [[BN Trislander]] emu. Ennyonyi ekika kya [[Boeing 737]] [[yapangisibwa]] okuva mu [[Air Zimbabwe]] mu 1994 okuweereza [[Bujumbura]] ne [[Kigali]], wamu n'ebifo ebiri mu [[South Africa|South Afrika]]. [[Tel Aviv]] yayongerwa ku mukutu gw’amakubo mu 1995, era wetwatuukira mu 1998 amakubo gonna ag'omu [[Bulaaya]] gaayimirizibwa.<ref name=":2" /> Olw’okutondawo kampuni ya [[Alliance Air]] ku nkomerero ya 1994 —oluvannyuma eyamanyibwa nga ''SA Alliance'' —ekitongole ekyali kitwalibwa gavumenti ya [[Tanzania]] ne [[Uganda]], [[Air Tanzania]] ne Uganda Airlines, awamu ne [[South African Airways]] (SAA), [[Tanzania]] ne Uganda zaawa kampuni empya eddembe ly’okukola emirimu egy’ewala.<ref name=":3">[http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1974/1974%20-%200487.html "World airline directory – Uganda Aviation Services (UAS)"]. ''[[:en:Flight_International|Flight International]]'': 61. 21 March 1974. Retrieved 20 January 2012.</ref><ref name=":4" /><ref name="FI1998" /> Endagaano eno yali egenderera okuliisa emirimu gya Alliance Air n’empeereza zombi eza Air Tanzania ne Uganda Airlines ez’omunda n’ez’omu kitundu.<ref name=":3" /><ref name="qu86-3.jpg" /> Kyokka [[kampuni z’ennyonyi]] zombi ez’omu kitundu zaakula kitono okusinga bwe kyali kisuubirwa, era olw'okuba yakulakulana kitono. Uganda Airlines kye yakunganya kyaleetera Gavumenti ya Uganda okusalawo oba egenda kusazaamu kampuni eno oba okugitwala mu bwannannyini.<ref name=":3" /> === Okugezaako okugifuula ey’obwannannyini n’okuggalwa kwayo. === Ku nkomerero y’emyaka gya 1990, kampuni eno yali mu mbeera ya ssente ezaali teziyingira bulungi olw’enzirukanya embi,<ref name=":5" /> Gavumenti ya Uganda bwe yateekateeka okutwala kampuni y’ennyonyi eno eyali mu mabanja mu bwannannyini, ng’enoonya omusigansimbi okukuuma kampuni eno ng’ekola. Mu kusooka kampuni eziwerako zaalina obwagazi bw'okutwala kkampuni y’ennyonyi eya Uganda Airlines. SA Alliance/ [[SAA]], [[Air Mauritius,]] [[British Airways]], [[Johannesburg]] -ewasinganibwa Inter Air, [[Kenya Airways]], ne [[Sabena]], bonna baali balabika ng'abaali baagala okugula mu ntandikwa, <ref name=":5" /><ref name="FI1999" /><ref name=":6" /> naye okukakkana n'eteekayo okusaba kwabwe, okuggyako SAA eyasigala nga ye yokka etaddeyo okusaba kwayo okw'okugula kuntandikwa ya 1999.<ref name="qu82-4.jpg" /><ref name=":7" /> SAA yandibadde yalina okwetaba mu kampuni eno ebitundu 49%;<ref name="qu82-4.jpg" /> wadde kyali kityo, oluvannyuma yasuula okusaba kwayo oluvannyuma lw’okusanga okuvuganyizibwa okw’amaanyi mu lukiiko lw’ababaka.<ref name=":3" /><ref name=":8" /> Olw’okuba tewaali awaayo ssente ng'ayagala kugula kampuni eno, Gavumenti ya Uganda yasazaamu kampuni y’ennyonyi eno mu Gwokutaano mu 2001.<ref name=":9" /><ref name=":10" /> == Ebifo ennyonyi gy’etambulira oba gy’etuuka. == Okuva ku [[kifo kyayo ekikulu]] mu kisaawe ky’ennyonyi Entebbe International Airport, mu kiseera kyayo bweyabeerera ey'amaanyi, kampuni eno yali ekola enteekateeka z’okugenda mu bifo ebiri munda mu [[Afirika]], Bulaaya ne Middle East. Wammanga lwe lukalala lw’ebifo Uganda Airlines bye yaweereza mu byafaayo byayo byonna: {| class="wikitable sortable" !Eggwanga !Ekibuga !Ekisaawe ky'enyonyi !Ebiwandiike ! class="unsortable" |Ebijjuliziddwaamu |- |[[Bubirigi|Belgium]] |[[Brussels]] |[[Brussels Airport]] | align="center" | | align="center" |<ref name=":4">{{Cite web |title=Uganda Airlines Summer Schedules (Effective 1 April 1982{{spaced ndash}}31 October 1982){{--}}European services |url=http://www.timetableimages.com/ttimages/qu/qu82/qu82-2.jpg |archive-url=https://www.webcitation.org/6IzXZt35G?url=http://www.timetableimages.com/ttimages/qu/qu82/qu82-2.jpg |archive-date=19 August 2013 |website=Airline Timetable Images}}</ref> |- |[[Burundi]] |[[Bujumbura]] |[[Bujumbura International Airport]] | align="center" | | align="center" | |- | rowspan="2" |[[Democratic Republic of Congo|Democratic Republic of the Congo]] |[[Goma]] |[[Goma International Airport]] | align="center" | | align="center" |<ref name="FI1998" /> |- |[[Kinshasa]] |[[N'djili Airport]] | align="center" | | align="center" |<ref name="FI1998">{{Cite journal |date=1–7 April 1998 |title=World Airline Directory – Uganda Airlines |url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1998/1998%20-%200883.html |format=PDF |journal=[[Flight International]] |page=91 |access-date=20 January 2012}}</ref> |- |[[Girimane|Germany]] |[[Cologne]] |[[Cologne Bonn Airport]] | align="center" | | align="center" |<ref name="qu86-3.jpg">{{Cite web |title=Uganda Airlines Timetable (Effective 30 March 1986{{spaced ndash}}25 October 1986) |url=http://www.timetableimages.com/ttimages/qu/qu86/qu86-3.jpg |access-date=20 January 2012 |website=Airline Timetable Images}}</ref> |- |[[Israel]] |[[Tel Aviv]] |[[Ben Gurion Airport]] | align="center" | | align="center" | |- |[[Yitale|Italy]] |[[Rome]] |[[Rome Fiumicino Airport]] | align="center" | | align="center" |<ref name="qu86-3.jpg" /> |- | rowspan="2" |[[Kenya]] |[[Mombasa]] |[[Moi International Airport]] | align="center" | | align="center" |<ref name=":5">{{Cite journal |date=3–9 April 1996 |title=World Airline Directory – Uganda Airlines |url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1996/1996%20-%200820.html |format=PDF |journal=[[Flight International]] |page=84 |access-date=20 January 2012}}</ref> |- |[[Nairobi]] |[[Jomo Kenyatta International Airport]] | align="center" | | align="center" |<ref name="qu86-3.jpg" /> |- |[[Rwanda]] |[[Kigali]] |[[Kigali International Airport]] | align="center" | | align="center" |<ref name="FI1999" /> |- |[[South Africa]] |[[Johannesburg]] |[[O. R. Tambo International Airport]] | align="center" | | align="center" |<ref name="FI1999" /> |- | rowspan="3" |[[Tanzania]] |[[Dar-es-Salaam]] |[[Julius Nyerere International Airport]] | align="center" | | align="center" |<ref name="qu86-3.jpg" /> |- |[[Kilimanjaro]] |[[Kilimanjaro International Airport]] | align="center" | | align="center" |<ref name="qu86-3.jpg" /> |- |[[Mwanza]] |[[Mwanza Airport]] | align="center" | | align="center" |<ref name=":6">{{Cite web |title=Uganda Airlines Summer Schedules (Effective 1 April 1982{{spaced ndash}}31 October 1982)—International services: Tanzania/Kenya/Uganda |url=http://www.timetableimages.com/ttimages/qu/qu82/qu82-3.jpg |access-date=20 January 2012 |website=Airline Timetable Images}}</ref> |- | rowspan="7" |[[Yuganda|Uganda]] |[[Arua]] |[[Arua Airport]] | align="center" | | align="center" |<ref name="qu86-3.jpg" /> |- |[[Entebbe]]/[[Kampala]] |[[Entebbe International Airport]]||{{Airline hub}} | align="center" |<ref name="qu86-3.jpg" /> |- |[[Gulu]] |[[Gulu Airport]] | align="center" | | align="center" |<ref name="qu86-3.jpg" /> |- |[[Kasese]] |[[Kasese Airport]] | align="center" | | align="center" |<ref name="qu86-3.jpg" /> |- |[[Mbarara (disitulikit)|Mbarara]] |[[Mbarara Airport]] | align="center" | | align="center" |<ref name="qu86-3.jpg" /> |- |[[Soroti]] |[[Soroti Airport]] | align="center" | | align="center" |<ref name="qu82-4.jpg" /> |- |[[Tororo]] |[[Tororo Airport]] | align="center" | | align="center" |<ref name="qu82-4.jpg">{{Cite web |title=Uganda Airlines Summer Schedules (Effective 1 April 1982{{spaced ndash}}31 October 1982)—Domestic services: East/Northern |url=http://www.timetableimages.com/ttimages/qu/qu82/qu82-4.jpg |access-date=20 January 2012 |website=Airline Timetable Images}}</ref> |- |[[United Arab Emirates]] |[[Dubai]] |[[Dubai International Airport]] | align="center" | | align="center" |<ref name="qu86-3.jpg" /> |- | rowspan="2" |[[Great Britain|United Kingdom]] | rowspan="2" |[[London]] |[[Gatwick Airport]] | align="center" | | align="center" |<ref name="qu86-3.jpg" /> |- |[[Stansted Airport]] | align="center" | | align="center" |<ref name=":7">{{Cite journal |date=17 March 1979 |title=Amin cargo flights banned by Britain |url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1979/1979%20-%200849.html |format=PDF |journal=Flight International |page=815 |access-date=12 May 2011 |quote=Uganda Airlines' regular cargo flights between Stansted and Entebbe have been stopped by the British Government, although there is no embargo on return services.}}</ref> |- |[[Zambia]] |[[Lusaka]] |[[Lusaka International Airport]] | align="center" | | align="center" |<ref name="FI1999" /> |- |[[Zimbabwe]] |[[Harare]] |[[Harare International Airport]] | align="center" | | align="center" |<ref name="FI1999">{{Cite journal |date=31 March – 6 April 1999 |title=World Airline Directory – Uganda Airlines |url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1999/1999%20-%200826.html |format=pdf |journal=Flight International |page=106 |access-date=25 March 2011}}</ref> |} === Endagaano z’okukolagana mu kukozesa koodi z’ennyonyi. === Wammanga kuliko olukalala lwa amakampuni g’ennyonyi Uganda Airlines ge yali yakola nago [[Endagaano z’okukozesa koodi z’ennyonyi|endagaano mu nkolagana z’okukozesa koodi z’ennyonyi]] mu kiseera we yaggalibwa; engendo z’ennyonyi zaali zikolebwa ddala Uganda Airlines: * Air Tanzania, Dar-es-Salaam ne Johannesburg okugenda/okuva Entebbe * [[Emirates]], Dubai okutuuka/okuva Entebbe * Kenya Airways, Nairobi okutuuka/okuva Entebbe == Ebibinja by'ennyonyi == * [[Britten-Norman Trislander]]<ref name="FI1990" /> * [[Twin Otter]]<ref name="FI1990" /> * Boeing 707-320C<ref name="FI1985" /> * [[Boeing 727]]<ref name="Uganda slashes services ahead of SAA takeover" /> * [[Boeing 737-200]]<ref name="Uganda eyes foreign cash" /> * [[Boeing 737-500]]<ref name="Pressure mounts for Uganda Airlines" /><ref name="Serving Africa" /> * [[Cessna 402B]]<ref name="FI1979" /> * [[Cessna U206]]<ref name="FI1979" /> * [[Cherokee 235]]<ref name="FI1979" /> * [[Cherokee Six]]<ref name="FI1979" /> * [[Fokker F-27-600]]<ref name="FI1990" /> * [[King Air 100]]<ref name="FI1985" /> * [[Lockheed L-100-30]]<ref name="FI1990" /> == Obubenje n'ebyagwawo == [[File:Uganda_Airlines_Boeing_707-300C_5X-UBC_FCO_Apr_1983.png|thumb|Ennyonyi ekika kya 5X-UBC, eya Uganda Airlines Boeing 707-320C, yarabibwaako ku kisaawe ky’ennyonyi Fiumicino mu 1983. Ennyonyi eno yennyini yagwa ku kisaawe kye kimu nga 17 Ogwekumi mu 1988.]]  Okusinziira ku [[Aviation Safety Network]], kampuni eno yafuna obubenje/embeera embi yamirundi esatu mu byafaayo byaayo byonna; naye kimu kyokka ku byo kye kyaviirako okufa kw’abantu. <ref name=":0">Tentena, Paul (16 July 2013). [http://allafrica.com/stories/201307171081.html?viewall=1 "Uganda Ponders Airline Revival"]. [[:en:Allafrica.com|Allafrica.com]]. East African Business Week.</ref> [[Obubenje obwaviirako ennyonyi okwonooneka okutuuka nga tebakyasobola gitereeza]] bulagiddwa wansi. * Nga 1 Ogwokuna mu 1979: Ennyonyi y'ekika kya Boeing 707-320C, [[eyali ewandisiddwa]] nga 5X-UAL, eyali eyimiridde ku kisaawe ky’ennyonyi Entebbe, yasaanyizibwawo [[amagye ga Tanzania]] mu [[Olutalo lwa Uganda ne Tanzania|lutalo olwali wakati wa Uganda ne Tanzania]] . Tewali muntu yenna yafulumizibwa nti yali afudde. * Nga 17 Ogwekkumi mu 1988: [[Ennyonyi 775]] yali nnyonyi ya nsi yonna eyali etegekeddwa okusaabaza abantu okuva e [[London-Gatwick]] – [[Rome-Fiumicino]] –Entebbe empeereza y’ennyonyi etambuza abasaabaze eyagwa olw’obutalaba bulungi mu kaseera k’okusembera ku kisaawe mu kitundu ekyasembayo eky’olugendo lwayo olusooka, nga esembera ku Kisaawe ky’Ennyonyi ekya Leonardo da Vinci-Fiumicino. Ennyonyi eno yali etambulira ku nnyonyi ya Boeing 707-320C, eyalina enamba 5X-UBC [[ku mukira gwayo]]. Ennyonyi eno yamenyeka oluvannyuma lw’okutomera akasolya k’ekizimbe, n’ekwata omuliro. Ku bantu 52 abaali mu nnyonyi, abantu 33 beebaafa, ate bangi abaasimattuka ne balumizibwa nnyo. <ref name=":9">https://aviation-safety.net/database/record.php?id=19881017-0</ref> <ref name=":10">{{Cite journal |date=21 January 1989 |title=COMMERCIAL FLIGHT SAFETY – FATAL ACCIDENTS: SCHEDULED PASSENGER FLIGHTS |url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1989/1989%20-%200165.html |format=pdf |journal=Flight International |pages=51 |access-date=19 July 2011}}</ref> == Laba ne == * [[Eby'entambula mu Uganda]] *[[Olutalo lwa Uganda ne Tanzania|lutalo olwali wakati wa Uganda ne Tanzania]] *[[Aviation Safety Network]] *[[Ennyonyi 775]] *[[Entebbe]] *[[Emirates]] == Ebijuliziddwa == <references /> == Ensibuko == Guttery, Ben R. (1998). ''Encyclopedia of African Airlines''. Jefferson, NC: McFarland & Company. [[ISBN]]&#x20;<bdi>[[0-7864-0495-7]]</bdi>. == Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia == Media related to [[Uganda Airlines (1976-2001)]] at Wikimedia Commons 8gs71hqxrkspzrlwtnsbr5tod4wt7e6 75355 75352 2026-09-26T10:21:33Z Edith bae 11859 i have removed a reference 75355 wikitext text/x-wiki {{Databox}}''Ku kampuni y’ennyonyi ey’erinnya lye limu eyatandikibwawo mu mwaka gwa 2018, laba [[Uganda Airlines]].'' '''Uganda Airlines''', mu mateeka emanyiddwa nga ''Uganda Airlines Corporation'', ye yali kampuni y’ennyonyi eyali [[ekiikirira Fulaaga]] ya [[Uganda]].<ref>[http://centreforaviation.com/analysis/uganda-plans-to-relaunch-uganda-airlines-and-invest-usd400-million-in-airport-developments-121503 "Uganda plans to relaunch Uganda Airlines and invest USD400 million in airport developments"]. Centre for Aviation. 1 August 2013. [https://web.archive.org/web/20130812041628/http://centreforaviation.com/analysis/uganda-plans-to-relaunch-uganda-airlines-and-invest-usd400-million-in-airport-developments-121503 Archived] from the original on 12 August 2013.</ref> Kampuni eno yateekebwawo mu Gwokutaano '''1976''', era n’etandika emirimu gyayo mu mwaka gwa '''1977'''. Ekitebe ekikulu kyali kiteekeddwa [[Entebbe]], mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y'e Wakiso]], Uganda, era yakoleranga okuva ku [[kifo kyayo ekikulu eky’emirimu]] mu [[Kisaawe ky’Ennyonyi eky’Ensi yonna ekya Entebbe.]]<ref name=":0" /> [[Gavumenti ya Uganda]] yagezaako okuguliza kampuni eno abantu oba amakampuni ag’obwannannyini okugifuula ey’obwannannyini, naye bonna abaali boolekedde okugigula baava mu nkola eyo. Kino kyaviirako Uganda Airlines Corporation okuggalwa n’okumalibwawo ddala mu Gwokutaano 2001. Oluvannyuma, kampuni y’ennyonyi eno yazzibwawo era n’etandika nate okukola engendo z’ennyonyi mu mwaka gwa '''2019''' n’erinnya lyerimu erya [[:en:Uganda_Airlines|Uganda Airlines]]. <ref name=":1">Nensel, Mark (18 July 2018). [https://atwonline.com/farnborough-airshow-2018/revived-uganda-flag-carrier-orders-crj900s-a330neos "Revived Uganda flag carrier orders CRJ900s, A330neos"]. ''Aviation Week Network''. Retrieved 15 July 2025.</ref> == Ebyafaayo == [[File:Uganda_Airlines_Boeing_707-320C_5X-UAC_LFSB_Oct_1980.png|thumb|Ennyonyi ya Uganda Airlines ekika kya [[:en:Boeing_707-320C|Boeing 707-320C]] ku [[:en:Euroairport|kisaawe kya Euroairport]] mu 1980.]] Uganda Airlines yatandikibwawo mu mwezi gwa May 1976 nga kampuni etwalibwa nga e ttabi ly’ekitongole kya [[Gavumenti]] ekyali kimanyiddwa nga [[Uganda Development Corporation]] (UDC), okusikira empeereza eyali esooka okuweebwa kampuni ya [[East African Airways]].<ref name=":11" /> Yatandika emirimu gyayo mu 1977, nga mu kiseera ekyo ''Uganda Aviation Services (UAS)'', eyatandikibwawo kampuni ya [[British United Airways]] mu 1965 kyokka ebiseera ebyo eyali kampuni ya UDC, n'eyingizibwa mu Uganda Airlines, n'etwala omukutu gw'amakubo ga UAS.<ref name=":11">[https://web.archive.org/web/20121105150927/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1985/1985%20-%200989.html "World Airline Directory – Uganda Airlines"]. ''Flight International'': 129. 30 March 1985. Archived from [http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1985/1985%20-%200989.html the original] (PDF) on 5 November 2012. Retrieved 14 July 2012.</ref><ref name=":2" /><ref name=":3" />Oluvannyuma lw’okutuusibwa kw'enyonyi y'ekika kya [[Boeing 707-320C]] eyasooka ku nkomerero y’emyaka gya 1970 nga giggwaako, amakubo amapya agad genda e [[Brussels]], [[London]] ne [[Rome]] gaatongozebwa. Ennyonyi ey'okubiri ey'ekika kya Boeing 707-320C yayingira mu zaali zikozesebwa mu 1981. Omwaka ogwo, amakubo amapya agagenda e [[Cairo]], [[Cologne]] ne [[Dubai]] gaatongozebwa, ne gagobererwa ag'e [[Dar es Salaam,]] [[Kilimanjaro]] ne [[Nairobi]] mu myaka egyaddirira.<ref name=":2">{{Cite book |date=2025-03-02 |title=Template:Sfn |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template:Sfn&oldid=1278382364 |language=en}}</ref> We bwatuukira mu Gwokusatu mu 1990 ebika byennyonyi byebaali bakozesa mwalimu ekika kya Boeing 707-320C kimu, [[Fokker F27-600]] biri, [[Lockheed L-100-30]] emu,[[Twin Otter]] emu ne [[BN Trislander]] emu. Ennyonyi ekika kya [[Boeing 737]] [[yapangisibwa]] okuva mu [[Air Zimbabwe]] mu 1994 okuweereza [[Bujumbura]] ne [[Kigali]], wamu n'ebifo ebiri mu [[South Africa|South Afrika]]. [[Tel Aviv]] yayongerwa ku mukutu gw’amakubo mu 1995, era wetwatuukira mu 1998 amakubo gonna ag'omu [[Bulaaya]] gaayimirizibwa.<ref name=":2" /> Olw’okutondawo kampuni ya [[Alliance Air]] ku nkomerero ya 1994 —oluvannyuma eyamanyibwa nga ''SA Alliance'' —ekitongole ekyali kitwalibwa gavumenti ya [[Tanzania]] ne [[Uganda]], [[Air Tanzania]] ne Uganda Airlines, awamu ne [[South African Airways]] (SAA), Tanzania ne Uganda zaawa kampuni empya eddembe ly’okukola emirimu egy’ewala.<ref name=":3">[http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1974/1974%20-%200487.html "World airline directory – Uganda Aviation Services (UAS)"]. ''[[:en:Flight_International|Flight International]]'': 61. 21 March 1974. Retrieved 20 January 2012.</ref><ref name=":4" /><ref name="FI1998" /> Endagaano eno yali egenderera okuliisa emirimu gya Alliance Air n’empeereza zombi eza Air Tanzania ne Uganda Airlines ez’omunda n’ez’omu kitundu.<ref name=":3" /><ref name="qu86-3.jpg" /> Kyokka [[kampuni z’ennyonyi]] zombi ez’omu kitundu zaakula kitono okusinga bwe kyali kisuubirwa, era olw'okuba yakulakulana kitono. Uganda Airlines kye yakunganya kyaleetera Gavumenti ya Uganda okusalawo oba egenda kusazaamu kampuni eno oba okugitwala mu bwannannyini.<ref name=":3" /> === Okugezaako okugifuula ey’obwannannyini n’okuggalwa kwayo. === Ku nkomerero y’emyaka gya 1990, kampuni eno yali mu mbeera ya ssente ezaali teziyingira bulungi olw’enzirukanya embi,<ref name=":5" /> Gavumenti ya Uganda bwe yateekateeka okutwala kampuni y’ennyonyi eno eyali mu mabanja mu bwannannyini, ng’enoonya omusigansimbi okukuuma kampuni eno ng’ekola. Mu kusooka kampuni eziwerako zaalina obwagazi bw'okutwala kkampuni y’ennyonyi eya Uganda Airlines. SA Alliance/ [[SAA]], [[Air Mauritius,]] [[British Airways]], [[Johannesburg]] -ewasinganibwa Inter Air, [[Kenya Airways]], ne [[Sabena]], bonna baali balabika ng'abaali baagala okugula mu ntandikwa, <ref name=":5" /><ref name="FI1999" /><ref name=":6" /> naye okukakkana n'eteekayo okusaba kwabwe, okuggyako SAA eyasigala nga ye yokka etaddeyo okusaba kwayo okw'okugula kuntandikwa ya 1999.<ref name="qu82-4.jpg" /><ref name=":7" /> SAA yandibadde yalina okwetaba mu kampuni eno ebitundu 49%;<ref name="qu82-4.jpg" /> wadde kyali kityo, oluvannyuma yasuula okusaba kwayo oluvannyuma lw’okusanga okuvuganyizibwa okw’amaanyi mu lukiiko lw’ababaka.<ref name=":3" /><ref name=":8" /> Olw’okuba tewaali awaayo ssente ng'ayagala kugula kampuni eno, Gavumenti ya Uganda yasazaamu kampuni y’ennyonyi eno mu Gwokutaano mu 2001.<ref name=":9" /><ref name=":10" /> == Ebifo ennyonyi gy’etambulira oba gy’etuuka. == Okuva ku [[kifo kyayo ekikulu]] mu kisaawe ky’ennyonyi Entebbe International Airport, mu kiseera kyayo bweyabeerera ey'amaanyi, kampuni eno yali ekola enteekateeka z’okugenda mu bifo ebiri munda mu [[Afirika]], Bulaaya ne Middle East. Wammanga lwe lukalala lw’ebifo Uganda Airlines bye yaweereza mu byafaayo byayo byonna: {| class="wikitable sortable" !Eggwanga !Ekibuga !Ekisaawe ky'enyonyi !Ebiwandiike ! class="unsortable" |Ebijjuliziddwaamu |- |[[Bubirigi|Belgium]] |[[Brussels]] |[[Brussels Airport]] | align="center" | | align="center" |<ref name=":4">{{Cite web |title=Uganda Airlines Summer Schedules (Effective 1 April 1982{{spaced ndash}}31 October 1982){{--}}European services |url=http://www.timetableimages.com/ttimages/qu/qu82/qu82-2.jpg |archive-url=https://www.webcitation.org/6IzXZt35G?url=http://www.timetableimages.com/ttimages/qu/qu82/qu82-2.jpg |archive-date=19 August 2013 |website=Airline Timetable Images}}</ref> |- |[[Burundi]] |[[Bujumbura]] |[[Bujumbura International Airport]] | align="center" | | align="center" | |- | rowspan="2" |[[Democratic Republic of Congo|Democratic Republic of the Congo]] |[[Goma]] |[[Goma International Airport]] | align="center" | | align="center" |<ref name="FI1998" /> |- |[[Kinshasa]] |[[N'djili Airport]] | align="center" | | align="center" |<ref name="FI1998">{{Cite journal |date=1–7 April 1998 |title=World Airline Directory – Uganda Airlines |url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1998/1998%20-%200883.html |format=PDF |journal=[[Flight International]] |page=91 |access-date=20 January 2012}}</ref> |- |[[Girimane|Germany]] |[[Cologne]] |[[Cologne Bonn Airport]] | align="center" | | align="center" |<ref name="qu86-3.jpg">{{Cite web |title=Uganda Airlines Timetable (Effective 30 March 1986{{spaced ndash}}25 October 1986) |url=http://www.timetableimages.com/ttimages/qu/qu86/qu86-3.jpg |access-date=20 January 2012 |website=Airline Timetable Images}}</ref> |- |[[Israel]] |[[Tel Aviv]] |[[Ben Gurion Airport]] | align="center" | | align="center" | |- |[[Yitale|Italy]] |[[Rome]] |[[Rome Fiumicino Airport]] | align="center" | | align="center" |<ref name="qu86-3.jpg" /> |- | rowspan="2" |[[Kenya]] |[[Mombasa]] |[[Moi International Airport]] | align="center" | | align="center" |<ref name=":5">{{Cite journal |date=3–9 April 1996 |title=World Airline Directory – Uganda Airlines |url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1996/1996%20-%200820.html |format=PDF |journal=[[Flight International]] |page=84 |access-date=20 January 2012}}</ref> |- |[[Nairobi]] |[[Jomo Kenyatta International Airport]] | align="center" | | align="center" |<ref name="qu86-3.jpg" /> |- |[[Rwanda]] |[[Kigali]] |[[Kigali International Airport]] | align="center" | | align="center" |<ref name="FI1999" /> |- |[[South Africa]] |[[Johannesburg]] |[[O. R. Tambo International Airport]] | align="center" | | align="center" |<ref name="FI1999" /> |- | rowspan="3" |[[Tanzania]] |[[Dar-es-Salaam]] |[[Julius Nyerere International Airport]] | align="center" | | align="center" |<ref name="qu86-3.jpg" /> |- |[[Kilimanjaro]] |[[Kilimanjaro International Airport]] | align="center" | | align="center" |<ref name="qu86-3.jpg" /> |- |[[Mwanza]] |[[Mwanza Airport]] | align="center" | | align="center" |<ref name=":6">{{Cite web |title=Uganda Airlines Summer Schedules (Effective 1 April 1982{{spaced ndash}}31 October 1982)—International services: Tanzania/Kenya/Uganda |url=http://www.timetableimages.com/ttimages/qu/qu82/qu82-3.jpg |access-date=20 January 2012 |website=Airline Timetable Images}}</ref> |- | rowspan="7" |[[Yuganda|Uganda]] |[[Arua]] |[[Arua Airport]] | align="center" | | align="center" |<ref name="qu86-3.jpg" /> |- |[[Entebbe]]/[[Kampala]] |[[Entebbe International Airport]]||{{Airline hub}} | align="center" |<ref name="qu86-3.jpg" /> |- |[[Gulu]] |[[Gulu Airport]] | align="center" | | align="center" |<ref name="qu86-3.jpg" /> |- |[[Kasese]] |[[Kasese Airport]] | align="center" | | align="center" |<ref name="qu86-3.jpg" /> |- |[[Mbarara (disitulikit)|Mbarara]] |[[Mbarara Airport]] | align="center" | | align="center" |<ref name="qu86-3.jpg" /> |- |[[Soroti]] |[[Soroti Airport]] | align="center" | | align="center" |<ref name="qu82-4.jpg" /> |- |[[Tororo]] |[[Tororo Airport]] | align="center" | | align="center" |<ref name="qu82-4.jpg">{{Cite web |title=Uganda Airlines Summer Schedules (Effective 1 April 1982{{spaced ndash}}31 October 1982)—Domestic services: East/Northern |url=http://www.timetableimages.com/ttimages/qu/qu82/qu82-4.jpg |access-date=20 January 2012 |website=Airline Timetable Images}}</ref> |- |[[United Arab Emirates]] |[[Dubai]] |[[Dubai International Airport]] | align="center" | | align="center" |<ref name="qu86-3.jpg" /> |- | rowspan="2" |[[Great Britain|United Kingdom]] | rowspan="2" |[[London]] |[[Gatwick Airport]] | align="center" | | align="center" |<ref name="qu86-3.jpg" /> |- |[[Stansted Airport]] | align="center" | | align="center" |<ref name=":7">{{Cite journal |date=17 March 1979 |title=Amin cargo flights banned by Britain |url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1979/1979%20-%200849.html |format=PDF |journal=Flight International |page=815 |access-date=12 May 2011 |quote=Uganda Airlines' regular cargo flights between Stansted and Entebbe have been stopped by the British Government, although there is no embargo on return services.}}</ref> |- |[[Zambia]] |[[Lusaka]] |[[Lusaka International Airport]] | align="center" | | align="center" |<ref name="FI1999" /> |- |[[Zimbabwe]] |[[Harare]] |[[Harare International Airport]] | align="center" | | align="center" |<ref name="FI1999">{{Cite journal |date=31 March – 6 April 1999 |title=World Airline Directory – Uganda Airlines |url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1999/1999%20-%200826.html |format=pdf |journal=Flight International |page=106 |access-date=25 March 2011}}</ref> |} === Endagaano z’okukolagana mu kukozesa koodi z’ennyonyi. === Wammanga kuliko olukalala lwa amakampuni g’ennyonyi Uganda Airlines ge yali yakola nago [[Endagaano z’okukozesa koodi z’ennyonyi|endagaano mu nkolagana z’okukozesa koodi z’ennyonyi]] mu kiseera we yaggalibwa; engendo z’ennyonyi zaali zikolebwa ddala Uganda Airlines: * Air Tanzania, Dar-es-Salaam ne Johannesburg okugenda/okuva Entebbe * [[Emirates]], Dubai okutuuka/okuva Entebbe * Kenya Airways, Nairobi okutuuka/okuva Entebbe == Ebibinja by'ennyonyi == * [[Britten-Norman Trislander]]<ref name="FI1990" /> * [[Twin Otter]]<ref name="FI1990" /> * Boeing 707-320C<ref name="FI1985" /> * [[Boeing 727]]<ref name="Uganda slashes services ahead of SAA takeover" /> * [[Boeing 737-200]]<ref name="Uganda eyes foreign cash" /> * [[Boeing 737-500]]<ref name="Pressure mounts for Uganda Airlines" /><ref name="Serving Africa" /> * [[Cessna 402B]]<ref name="FI1979" /> * [[Cessna U206]]<ref name="FI1979" /> * [[Cherokee 235]]<ref name="FI1979" /> * [[Cherokee Six]]<ref name="FI1979" /> * [[Fokker F-27-600]]<ref name="FI1990" /> * [[King Air 100]]<ref name="FI1985" /> * [[Lockheed L-100-30]]<ref name="FI1990" /> == Obubenje n'ebyagwawo == [[File:Uganda_Airlines_Boeing_707-300C_5X-UBC_FCO_Apr_1983.png|thumb|Ennyonyi ekika kya 5X-UBC, eya Uganda Airlines Boeing 707-320C, yarabibwaako ku kisaawe ky’ennyonyi Fiumicino mu 1983. Ennyonyi eno yennyini yagwa ku kisaawe kye kimu nga 17 Ogwekumi mu 1988.]]  Okusinziira ku [[Aviation Safety Network]], kampuni eno yafuna obubenje/embeera embi yamirundi esatu mu byafaayo byaayo byonna; naye kimu kyokka ku byo kye kyaviirako okufa kw’abantu. <ref name=":0">Tentena, Paul (16 July 2013). [http://allafrica.com/stories/201307171081.html?viewall=1 "Uganda Ponders Airline Revival"]. [[:en:Allafrica.com|Allafrica.com]]. East African Business Week.</ref> [[Obubenje obwaviirako ennyonyi okwonooneka okutuuka nga tebakyasobola gitereeza]] bulagiddwa wansi. * Nga 1 Ogwokuna mu 1979: Ennyonyi y'ekika kya Boeing 707-320C, [[eyali ewandisiddwa]] nga 5X-UAL, eyali eyimiridde ku kisaawe ky’ennyonyi Entebbe, yasaanyizibwawo [[amagye ga Tanzania]] mu [[Olutalo lwa Uganda ne Tanzania|lutalo olwali wakati wa Uganda ne Tanzania]] . Tewali muntu yenna yafulumizibwa nti yali afudde. * Nga 17 Ogwekkumi mu 1988: [[Ennyonyi 775]] yali nnyonyi ya nsi yonna eyali etegekeddwa okusaabaza abantu okuva e [[London-Gatwick]] – [[Rome-Fiumicino]] –Entebbe empeereza y’ennyonyi etambuza abasaabaze eyagwa olw’obutalaba bulungi mu kaseera k’okusembera ku kisaawe mu kitundu ekyasembayo eky’olugendo lwayo olusooka, nga esembera ku Kisaawe ky’Ennyonyi ekya Leonardo da Vinci-Fiumicino. Ennyonyi eno yali etambulira ku nnyonyi ya Boeing 707-320C, eyalina enamba 5X-UBC [[ku mukira gwayo]]. Ennyonyi eno yamenyeka oluvannyuma lw’okutomera akasolya k’ekizimbe, n’ekwata omuliro. Ku bantu 52 abaali mu nnyonyi, abantu 33 beebaafa, ate bangi abaasimattuka ne balumizibwa nnyo. <ref name=":9">{{Cite web |last=Ranter |first=Harro |title=ASN Aircraft accident Boeing 707-338C 5X-UBC Roma-Fiumicino Airport (FCO) |url=https://aviation-safety.net/database/record.php?id=19881017-0 |archive-url=http://web.archive.org/web/20240103085656/https://aviation-safety.net/database/record.php?id=19881017-0 |archive-date=2024-01-03 |access-date=2026-09-26 |website=aviation-safety.net}}</ref> <ref name=":10">{{Cite journal |date=21 January 1989 |title=COMMERCIAL FLIGHT SAFETY – FATAL ACCIDENTS: SCHEDULED PASSENGER FLIGHTS |url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1989/1989%20-%200165.html |format=pdf |journal=Flight International |pages=51 |access-date=19 July 2011}}</ref> == Laba ne == * [[Eby'entambula mu Uganda]] *[[Olutalo lwa Uganda ne Tanzania|lutalo olwali wakati wa Uganda ne Tanzania]] *[[Aviation Safety Network]] *[[Ennyonyi 775]] *[[Entebbe]] *[[Emirates]] == Ebijuliziddwa == <references /> == Ensibuko == Guttery, Ben R. (1998). ''Encyclopedia of African Airlines''. Jefferson, NC: McFarland & Company. [[ISBN]]&#x20;<bdi>[[0-7864-0495-7]]</bdi>. == Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia == Media related to [[Uganda Airlines (1976-2001)]] at Wikimedia Commons icwaeasjkv60k9rjvw456pfue5fuqtq Robert Mwanga 0 11819 75341 68829 2026-09-26T10:15:50Z Shaggie Katniss 11851 converting a reference 75341 wikitext text/x-wiki   '''Robert Mwanga''' [[:en:Plant_breeding|mugassi w'abimera]] okuva mu [[:en:Uganda|Uganda]] . Mu 2016 yali omu ku bana abaafuna ekirabo kya [[:en:World_Food_Prize|World Food Prize]] olw’omulimu gwe yakola ku [[:en:Biofortification|by’okunyweza obutonde]] mu birime naddala okukola [[:en:Sweet_potato|lumonde]] (OFSP) alina ekikuta kya langi ya kachungwa, erimu ekirungo kya [[:en:Vitamin_A|vitamiini A]] . == Obuvo bwe == Mwanga yazaalibwa mu 1954 ku kyalo Budhabangula mu Uganda. Ye ne baganda be ekkumi baakuzibwa ku faamu okumpi ne Busota mu [[:en:Kamuli_District|Disitulikiti y’eKamuli]] mu [[:en:Eastern_Region,_Uganda|Ttundutundu ly’obuvanjuba]] bw’eggwanga, ab’omu maka ge gye baali balimira emmwanyi ne ppamba wamu n’ebirime eby’emmere, omwali lumonde, kasooli, ebinyebwa, ebijanjaalo n’ebibala n’enva endiirwa ez’enjawulo. <ref name="WFP">{{Cite web |last=globalreach.com |first=Global Reach Internet Productions, LLC-Ames, IA- |title=2016: Andrade, Bouis, Low and Mwanga - The World Food Prize - Improving the Quality, Quantity and Availability of Food in the World |url=https://www.worldfoodprize.org/en/laureates/20102019_laureates/2016_andrade_bouis_low_and_mwanga/ |access-date=2026-09-26 |website=www.worldfoodprize.org |language=en-us}}</ref> <ref name="Uganda">https://www.thisisuganda.org/meet-dr-robert-mwanga-whose-potatoes-won-the-world-food-prize/</ref> == Okusoma kwe == Essomero Mwanga gye yasooka okusomera pulayimale lyali mayiro nnya okuva ewaabwe era buli lunaku yatambulanga okugenda n’okudda ngali ne bannyina babiri. Oluvannyuma yasomerako mu ssomero lya pulayimale eryali mayiro ezisukka mu 100 okuva awaka, ng’abeera ne mwannyina omukulu. Yafuna sikaala ya gavumenti okusoma siniya bwe yali tannagenda ku [[:en:Makerere_University|yunivasite y’eMakerere]] mu [[:en:Kampala|Kampala]] okusoma eby’ebimera, eby’ensolo, ne Geography, era ng’ayambibwako sikaala ya gavumenti. Yatikkirwa mu 1978, era ne yeegatta ku National Agricultural Research Laboratory e [[:en:Kawanda|Kawanda]], ng’omugassi w’ebirime by'omuttaka. Wabula kino kyali kiseera kya butabanguko mu bantu mu kiseera ky’obufuzi bwa [[:en:Idi_Amin|Idi Amin]], era ebifo bya laboratory byali bisaanyiziddwaawo olw’okusala ku nsimbi. Mwanga yava mu Uganda mu 1983 n’agenda okukola mu kitongole kya [[:en:International_Institute_of_Tropical_Agriculture|International Institute of Tropical Agriculture]] (IITA) e [[:en:Ibadan|Ibadan]] mu Nigeria. Oluvannyuma yagenda mu [[:en:University_of_the_Philippines_Los_Banos|Yunivasite ya Philippines Los Banos]], nga eno essira erissa ku bya bulimi, gye yafunira diguli eyookubiri mu 1986. Oluvannyuma lw’emyaka kkumi, yagenda mu [[:en:North_Carolina_State_University|North Carolina State University]] (NCSU) mu Amerika, okusoma okugatta ebimera [[:en:Genetics|n’eby'obutonde]], ng’ayambibwako eby'ensimbi okuva mu [[:en:McKnight_Foundation_Collaborative_Crop_Research_Program|McKnight Foundation Collaborative Crop Research Program]], era n’afuna diguli eyookusatu mu 2001. Ekimu ku bigendererwa ebikulu eby’okunoonyereza kwe ku NCSU yalina okugatta bimera olw’okwongera ku [[:en:B-Carotene|B-Carotene]] mu lumonde. <ref name="WFP" /> <ref name="Uganda" /> <ref name="McKnight">https://www.mcknight.org/news-ideas/sweet-potato-lessons/</ref> == Omulimu gwe == Wakati wa 1986 ne 1990, Mwanga yatandikawo pulogulaamu y’emirandira ne tubers mu kitongole kya [[:en:Namulonge|Namulonge]] Agricultural and Animal Production Research Institute mu Uganda, ng’ayambibwako [[:en:USAID|USAID]] . Enteekateeka eno yali yasikiriza abagassi b'alumonde okuva mu mawanga kkumi agali mu mawanga agaliraanye eddungu Sahara abaagenda mu Uganda okutumbula obukugu bwabwe mu kugatta ebimera. Oluvannyuma lw’okufuna diguli eyookusatu (PhD), yaddayo mu Uganda n’agenda mu maaso n’emirimu gye, ng’ayongera okuyambibwa okuva mu kitongole kya McKnight Foundation. Oluvannyuma ensimbi endala zaamuweebwa ekitongole kya [[:en:Bill_&_Melinda_Gates_Foundation|Bill & Melinda Gates Foundation]] . Mu 2008, Mwanga yafuuka akulira banne mu [[:en:International_Potato_Center|International Potato Center]] omulunzi wa OFSP mu Buvanjuba bwa Africa. <ref name="WFP" /> <ref name="Uganda" /> <ref name="McKnight" /> <ref name="CIP">https://cipotato.org/research/sweet-potato/robert-mwanga-the-sweetpotato-pioneer/</ref> == Byatuuseeko == Abaana abasoba mu 40% abatannagenda ku ssomero n’abakyala ab’embuto 10% mu mawanga agali mu okumpi n'eddungu Sahara tebafuna vitamiini A emala.Ebbula lya vitamiini A ery’amaanyi liyinza okuvaako okuziba amaaso n’okwongera ku mikisa gy’omwana okufa endwadde eza bulijjo, gamba ng’ekiddukano n’omusujja gw’ensiri. Okusinziira ku Mwanga, abaana 51 abali wansi w’emyaka mukaaga be bafa buli lunaku mu Uganda olw’ebbula lya Vitamiini A. Kyenkana tekisoboka kutuusa kkapiso za vitamiini A mu maka gonna mu Afrika naye okuzifuula ezifunibwa nga ziyita mu mmere y'ekinnansi kiyinza okumalawo ekizibu kino. <ref name="McKnight" /> Mwanga ye yali omutwe mu kukulembeza okunoonyereza ku lumonde mu Uganda, ekyaviirako lumonde omweru okusikizibwa OFSP alimu vitamiini A mu ndya y’omu byalo. Wakati wa 1995 ne 2013, pulogulaamu ye yafulumya ebika bya OFSP 20 ebyakolebwa okuva mu bika bya wano n’ebika ebyaggyibwa mu Amerika, Asia, n’ebitongole by’ensi yonna. Yakiraba nti tekimala kukola bika bipya byokka nga ebirimu vitamiini A omungi. Bino byali birina okukkirizibwa abantu, okusinga abaali baagala ennyo empooma y'ebika bya lumonde owabwe ow'abulijjo omweru oba owa kyenvu. N’olwekyo yakola OFSP eyali tawoomerera nnyo okusobola okusikiriza abaguzi. Kyali kikulu okusikiriza abalimi n’abaguzi abalala ku migaso gy’endya egy’okulima OFSP n’emigaso gy’ebyenfuna. Okutuukiriza ekyo, yasobola okugatta amakungula okweyongera n’okugumira [[:en:Plant_virus|obuwuka]] n’obutakwatibwa mangu [[:en:Blight|birwadde]] mu bimera, ekyaviirako abalimi okweyongera okumwettanira. <ref name="WFP" /> <ref name="McKnight" /> <ref name="CIP" /> <ref name="ajfand">{{Cite web |url=https://www.bioline.org.br/pdf?nd16044 |title=Archive copy |access-date=2025-09-08 |archive-date=2018-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180521112356/http://www.bioline.org.br/pdf?nd16044 |url-status=dead }}</ref> <ref name="wfp2">https://www.worldfoodprize.org/index.cfm/88533/19417/from_farm_to_world_food_prize_robert_mwangas_path_from_sweet_potato_breeder_to_global_advocate</ref> Mu mwaka gwa 2014, abalimi abasoba mu 30 ku buli 100 mu Uganda baali balima ebika bya OFSP Mwanga bye yali akoze. Ye n’abanoonyereza abalala baategeka ebibinja by’abalimi okutunda amalagala ag'okusimba eri abalimi abalala abalimira awatonotono era kampeyini z’okusomesa abantu zaakozesebwa okutumbula OFSP, nga bakozesa amasaati, ebipande, ne loole ensiige langi y'akacungwa eyaka. Abakola emmere bakubirizibwa okukola emmere nga chips z’alumonde wa langi y'akacungwa n'omusekule nga bamupaakinze bulungi. Ensigo z’alumonde w'eddagala ezisoba mu 600,000 (ebika ebigatte) zaagabwa ne mu mawanga agali mu okumpi n'eddungu Sahara okuva mu nteekateeka ya Mwanga. <ref name="McKnight" /> <ref name="ajfand" /> == Engule ze == Mwanga yaweebwa awaadi ya [[:en:World_Food_Prize|World Food Prize]] ekya 2016, ng’ali wamu ne [[:en:Maria_Andrade_(scientist)|Maria Andrade]], eyakola emirimu gy’egimu e Mozambique, [[:en:Jan_Low|Jan Low]] okuva mu ofiisi ya International Potato Center [[:en:Nairobi|e Nairobi]], ne [[:en:Howarth_Bouis|Howarth Bouis]] owa [[:en:International_Food_Policy_Research_Institute|International Food Policy Research Institute]] eyakola emirimu ku biofortification. <ref name="WFP" /> <ref name="Uganda" /> <ref name="wfp2" /> == Ebitabo by'afulumizza == Mwanga awandiise era naakolagana n'abawandiisi b’ebitabo eby’ekikugu ebisoba mu 200, nga bino byali bijuliziddwa emirundi kumpi 6000 we bwatuukira mu Gwokusatu, 2025. <ref>https://scholar.google.com.pe/citations?user=xd4HrBMAAAAJ&hl=en</ref> == Laba ne == * [[:en:World_Food_Prize|Ekirabo ky'Emmere mu nsi yonna]] == Ebijuliziddwa == {{Reflist}} [[Category:Pages with unreviewed translations]] [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] e3tdasdsuo1uawsai3xqok1320o3nca Racheal Ntono 0 11825 75433 41571 2026-09-26T10:43:46Z Hope252 11877 converted references 75433 wikitext text/x-wiki '''Racheal Ntono''' (yazaalibwa nga 7 Ogwomusanvu 1997) munnayuganda muzannyi [[:en:Cricket|wa cricket]]. <ref name="Bio">{{Cite web |title=Racheal Ntono |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1119470.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20191121182054/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1119470.html |archive-date=2019-11-21 |access-date=2026-09-26 |website=Cricinfo}}</ref> Ntono yatandika okuzannya cricket mu 2011, ng'akyali mu ssomero. <ref>{{Cite web |last=Valeja |first=Diya |date=2019-11-16 |title=Female Cricket interviews Racheal Ntono - Ugandan National Cricketer |url=https://femalecricket.com/interviews/7349-female-cricket-interviews-racheal-ntono-ugandan-national-cricketer.html |access-date=2026-09-26 |website=Female Cricket |language=en-US}}</ref> Mu Gwomusanvu 2018, yalondebwa mu ttiimu ya Uganda mu mpaka za [[:en:2018_ICC_Women's_World_Twenty20_Qualifier|ICC Women's World Twenty20 Qualifier eza 2018]] . <ref name="WT20Squads">{{Cite web |last=icc |title=ICC Cricket News |url=https://www.icc-cricket.com/news |access-date=2026-09-26 |website=icc |language=en}}</ref> Yazannya emisinde egya [[:en:Women's_Twenty20_International|Women's Twenty20 International]] (WT20I) nga [[:en:Uganda_women's_national_cricket_team|Uganda]] ezannya ne [[:en:Scotland_women's_national_cricket_team|Scotland]] mu mpaka z'ensi yonna eza Twenty20 Qualifier nga 7 Ogwomusanvu 2018. <ref>http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1147718.html</ref> Mu Gwokuna 2019, yalondebwa mu ttiimu ya Uganda mu mpaka za [[:en:2019_ICC_Women's_Qualifier_Africa|ICC Women's Qualifier Africa eza 2019]] e Zimbabwe. <ref>{{Cite web |url=http://www.cricketuganda.world/index.php/8-news/717-tried-tested-crop-trusted-for-african-title-defence-in-zimbabwe |title=Archive copy |access-date=2025-09-10 |archive-date=2019-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190430120249/http://www.cricketuganda.world/index.php/8-news/717-tried-tested-crop-trusted-for-african-title-defence-in-zimbabwe |url-status=dead }}</ref> == Ebiwandiiko ebikozesebwa == 5sag8j2rprr6k20bkpjdxl3hruplmr7 Pen-Mogi Nyeko 0 11882 75378 68148 2026-09-26T10:31:01Z Morgan jonathan 11855 75378 wikitext text/x-wiki   '''Jack H. Pen-Mogi Nyeko''' Munnayuganda omusawo w'ebisolo , munnabyanjigiriza, era omuddukanya w'ebyenjigiriza. Ye omumyuka w'omukulu w'ettendekero lya [[:en:Gulu_University|Gulu University]], yunivaasite ya gavumenti mu bukiikakkono bwa Uganda.<ref name="Background">https://en.wikipedia.org/wiki/Gulu_University</ref><ref>{{Cite book |last=tones |first=,, |date=2026-07-29 |title=Gulu University |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Gulu_University&oldid=1366620824 |language=en}}</ref> == Obuto bwe n'okusoma kwe == Yazaalibwa mu [[:en:Northern_Region,_Uganda|ttundutundu ly'obukiikakkono]] bwa Uganda nga 12 Ogwokutaano, 1948. Yava mu [[:en:Makerere_University|Makerere University]] mu 1975 ng'alina diguli esooka eya [[:en:Bachelor_of_Veterinary_Medicine|Bachelor of Veterinary Medicine]]. Mu 1981, yamaliriza emisomo gye mu [[:en:University_of_Nairobi|University of Nairobi]] ne diguli eyookubiri eya [[:en:Master_of_Science|Master of Science]]. [[:en:Doctor_of_Philosophy|Diguli ye eyookusatu]] yagifuna okuva mu Makerere University mu 1988. Ekitundu kye eky'obumanyirivu kyekya molecular [[:en:Parasitology|parasitology]].<ref name="Profile">https://web.archive.org/web/20250123211914/http://www.africa-brazil.org/app/public/upload/resume/Brief%20CV%20Nyeko_20141122081825.docx</ref> == Omulimu gwe == Omulimu gwe yagutandika mu 1987, nga [[:en:Entomology|Principal Research Entomologist]], mu kitongole kya Uganda Tsetse Control Department, nga eno yakolerayo okutuuka mu 1991. Okuva mu 1993 okutuuka mu 1996, yakola nga Omusomesa omukulu ow'etendekero ly'awaggulu mu Faculty of Veterinary Medicine, Department of Veterinary Parasitology, mu [[:en:Makerere_University|Ssettendekero wa Makerere]]. Mu 1994, yalondebwa Pulezidenti wa Uganda okufuuka omubaka w’[[:en:Constituent_Assembly|olukiiko olufuzi olwa Ssemateeka]], olwawandiika n’okukakasa Ssemateeka wa Uganda owa 1995. Okuva mu 1996 okutuuka mu 2001, yali mubaka wa palamenti, ng’akiikirira ''Kilak County'', mu [[:en:Gulu_District|Disitulikiti y'e Gulu]] . <ref name="Profile">https://web.archive.org/web/20250123211914/http://www.africa-brazil.org/app/public/upload/resume/Brief%20CV%20Nyeko_20141122081825.docx</ref> Mu 2001 ekitongole kya Technical Task Force kyalondebwa okuteekawo Yunivasite y'e Gulu. Profesa Nyeko yalondebwa okubeera ssentebe w'ekibinja ekyo eky'abantu abana. Yunivasite bwe yaggulawo mu 2002, yafuuka omumyuka w'omukulembeze w'ettendekero eryo; yunivasite y'eggwanga ey'okusatu okutandikibwawo mu ggwanga.<ref name="Background">https://en.wikipedia.org/wiki/Gulu_University</ref> == Obuvunaanyizibwa bwe obulala == Pen-Mogi Nyeko abadde akola mu bifo bino wammanga: <ref name="Profile">https://web.archive.org/web/20250123211914/http://www.africa-brazil.org/app/public/upload/resume/Brief%20CV%20Nyeko_20141122081825.docx</ref> * Ssentebe w'ekitongole kya Uganda National Environment Management Authority okuva mu 2013.<ref>https://web.archive.org/web/20150209225158/http://www.nema-ug.org/NEMA_board.php</ref> * Ssentebe w'[[:en:Uganda_National_Council_for_Higher_Education|akakiiko k'eggwanga ak'ebyenjigiriza eby'awaggulu]] ak'abantu 18 okuva mu 2012.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Uganda_National_Council_for_Higher_Education</ref> * Mmemba w'Ekitongole Ekitegeka Ebigezo ekya [[:en:Uganda_National_Examinations_Board|Uganda National Examinations Board]] okuva mu 2002. == Obulamu bwe obw'obuntu == Nyeko mufumbo era alina abaana abakulu bataano.<ref name="Profile">https://web.archive.org/web/20250123211914/http://www.africa-brazil.org/app/public/upload/resume/Brief%20CV%20Nyeko_20141122081825.docx</ref> Y'omu ku e ba mmemba mu kitongole kya [[:en:Uganda_National_Academy_of_Sciences|Uganda National Academy of Sciences]].<ref>https://web.archive.org/web/20150302002902/http://ugandanationalacademy.org/fellow_profile.php</ref> == Background and education == Peni-Mogi Nyeko yazaalibwa mu kitundu kyomumambuka ga Uganda ennaku z'omwezi nga kkuminabbiri omwezi ogwokuttano mu mwaka gwa 1948. Yatikkirwa mu [[:en:Makerere_University|yunivasite y’e Makerere]] mu mwaka gwa 1975 n’afuna diguli [[:en:Bachelor_of_Veterinary_Medicine|ya Bachelor of Veterinary Medicine]] . Mu 1981, yatikkirwa diguli [[:en:Univerhttps://en.wikipedia.org/wiki/University_of_Nairobisity_of_Nairobi|eyookubiri mu ssaayansi mu yunivasite y’e Nairob]]<nowiki/>i . [[:en:Doctor_of_Philosophy|Dokita ye mu by’obufirosoofo]] yafuna okuva mu yunivasite y’e Makerere mu 1988. Omulimu gwe akuguse ye molecular . <ref name="Profile">{{Cite web |last=Nyeko |first=Pen-Mogi |date=2014 |title=Resume of Professor Pen-Mogi Nyeko |url=http://www.africa-brazil.org/app/public/upload/resume/Brief%2520CV%2520Nyeko_20141122081825.docx |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20250123211914/http://www.africa-brazil.org/app/public/upload/resume/Brief%20CV%20Nyeko_20141122081825.docx |archive-date=January 23, 2025 |access-date=9 February 2015 |publisher=Africa-Brazil.org}}</ref> == Background and education == Peni-Mogi Nyeko yazaalibwa mu kitundu kyomumambuka ga Uganda ennaku z'omwezi nga kkuminabbiri omwezi ogwokuttano mu mwaka gwa 1948. Yatikkirwa mu [[:en:Makerere_University|yunivasite y’e Makerere]] mu mwaka gwa 1975 n’afuna diguli yobusaawo bw'ebisolo . Mu mwaka gwa1981, yatikkirwa diguli [[:en:Univerhttps://en.wikipedia.org/wiki/University_of_Nairobisity_of_Nairobi|eyookubiri mu ssaayansi mu yunivasite y’e Nairob]]<nowiki/>i . [[:en:Doctor_of_Philosophy|Dokita ye mu by’obufirosoofo]] yafuna okuva mu yunivasite y’e Makerere mu mwaka gwa 1988. Omulimu gwakugusemu guyitibwa molecular . <ref name="Profile">{{Cite web |last=Nyeko |first=Pen-Mogi |date=2014 |title=Resume of Professor Pen-Mogi Nyeko |url=http://www.africa-brazil.org/app/public/upload/resume/Brief%2520CV%2520Nyeko_20141122081825.docx |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20250123211914/http://www.africa-brazil.org/app/public/upload/resume/Brief%20CV%20Nyeko_20141122081825.docx |archive-date=January 23, 2025 |access-date=9 February 2015 |publisher=Africa-Brazil.org}}</ref> == Career == Omulimu guno yagutandika mu mwaka gwa 1987, nga [[:en:Entomology|Principal Research Entomologist]], mu kitongole kya Uganda Tsetse Control Department, n’akolerayo okutuusa mu mwaka gwa 1991. Okuva mu mwaka gwa 1993 okutuuka mu mwaka gwa 1996, yakola nga omusomesa omukulu mu Faculty of Veterinary Medicine, Department of Veterinary Parasitology, mu [[:en:Makerere_University|Makerere yunivasity]] . Mu mwaka gwa 1994, yalondebwa Pulezidenti wa Uganda nafuuka omubaka w’olukiik[[:en:Constituent_Assembly|o olufuzi olwa Ssemateeka]], olwawandiika n’okukakasa Ssemateeka wa Uganda eya 1995. Okuva mu mwaka gwa 1996 okutuuka mu mwaka gwa 2001, yali mubaka wa paliyamenti ng’akiikirira ''Kilak County'', [[:en:Gulu_District|Gulu District .]] <ref name="Profile">{{Cite web |last=Nyeko |first=Pen-Mogi |date=2014 |title=Resume of Professor Pen-Mogi Nyeko |url=http://www.africa-brazil.org/app/public/upload/resume/Brief%2520CV%2520Nyeko_20141122081825.docx |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20250123211914/http://www.africa-brazil.org/app/public/upload/resume/Brief%20CV%20Nyeko_20141122081825.docx |archive-date=January 23, 2025 |access-date=9 February 2015 |publisher=Africa-Brazil.org}}</ref> Mu 2001 akakiiko akakola ku by’ekikugu kaalondebwa okutandikawo Yunivasite y’e Gulu. Professor Nyeko yalondebwa okuba ssentebe w’ekibiina ekyo eky’abantu bana. Yunivasite eno bwe yaggulwawo mu 2002, yafuuka omumyuka wa chancellor eyatandikawo ekitongole kino; yunivasite ya gavumenti eyokusatu okutandikibwawo mu ggwanga. <ref name="Background">{{Cite web |last=GU |date=2012 |title=Background Information About Gulu University |url=http://www.gu.ac.ug/gu/about-us |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150209230439/http://www.gu.ac.ug/gu/about-us |archive-date=9 February 2015 |access-date=9 February 2015 |publisher=[[Gulu University]] (GU)}}</ref> == Omulimu == Omulimu guno yagutandika mu mwaka gwa 1987, nga [[:en:Entomology|Principal Research Entomologist]], mu kitongole kya Uganda Tsetse Control Department, n’akolerayo okutuusa mu mwaka gwa 1991. Okuva mu mwaka gwa 1993 okutuuka mu mwaka gwa 1996, yakola nga omusomesa omukulu mu Faculty of Veterinary Medicine, Department of Veterinary Parasitology, mu [[:en:Makerere_University|Makerere yunivasity]] . Mu mwaka gwa 1994, yalondebwa Pulezidenti wa Uganda nafuuka omubaka w’olukiik[[:en:Constituent_Assembly|o olufuzi olwa Ssemateeka]], olwawandiika n’okukakasa Ssemateeka wa Uganda eya 1995. Okuva mu mwaka gwa 1996 okutuuka mu mwaka gwa 2001, yali mubaka wa paliyamenti ng’akiikirira ''Kilak County'', [[:en:Gulu_District|Gulu District .]] <ref name="Profile">{{Cite web |last=Nyeko |first=Pen-Mogi |date=2014 |title=Resume of Professor Pen-Mogi Nyeko |url=http://www.africa-brazil.org/app/public/upload/resume/Brief%2520CV%2520Nyeko_20141122081825.docx |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20250123211914/http://www.africa-brazil.org/app/public/upload/resume/Brief%20CV%20Nyeko_20141122081825.docx |archive-date=January 23, 2025 |access-date=9 February 2015 |publisher=Africa-Brazil.org}}</ref> Mu mwaka gwa 2001 akakiiko akakola ku by’ekikugu kaalondebwa okutandikawo Yunivasite y’e Gulu. Pulofeesa Nyeko yalondebwa okuba ssentebe w’ekibiina ekyo eky’abantu abana. Yunivasite eno bwe yaggulwawo mu mwaka gwa 2002, yafuuka omumyuka wa Kansala eyatandikawo ekitongole kino; yunivasite ya gavumenti eyokusatu okutandikibwawo mu ggwanga. <ref name="Background">{{Cite web |last=GU |date=2012 |title=Background Information About Gulu University |url=http://www.gu.ac.ug/gu/about-us |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150209230439/http://www.gu.ac.ug/gu/about-us |archive-date=9 February 2015 |access-date=9 February 2015 |publisher=[[Gulu University]] (GU)}}</ref> == Laba ne == * [[:en:List_of_university_leaders_in_Uganda|Olukalala lw'abakulembeze ba yunivasite mu Uganda]] == Olukalala lw'abamyuka b'omukulembeze w'ettendekero lya Gulu University == {{s-start}} {{succession box|title=Vice Chancellor of Gulu University|before=None|after=[[George Openjuru]] [[Incumbent]]|years='''2002–2018'''}} {{s-end}} == Ebijulizidwa == == Ebujiluziddwa wabweru wa wikipedia == * [http://www.gu.ac.ug/ Omukutu gwa Gulu University] * [http://ugandaradionetwork.com/a/story.php?s=46790 Abakulembeze b'e Gulu boogera mu Palamenti ku Yunivasite y'e Gulu - 25 Ogwekkumi, 2012] [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] tt8zds5tpticu05bvacp2ayi3k4g7oi 75386 75378 2026-09-26T10:33:03Z Morgan jonathan 11855 /* Omulimu gwe */ 75386 wikitext text/x-wiki   '''Jack H. Pen-Mogi Nyeko''' Munnayuganda omusawo w'ebisolo , munnabyanjigiriza, era omuddukanya w'ebyenjigiriza. Ye omumyuka w'omukulu w'ettendekero lya [[:en:Gulu_University|Gulu University]], yunivaasite ya gavumenti mu bukiikakkono bwa Uganda.<ref name="Background">https://en.wikipedia.org/wiki/Gulu_University</ref><ref>{{Cite book |last=tones |first=,, |date=2026-07-29 |title=Gulu University |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Gulu_University&oldid=1366620824 |language=en}}</ref> == Obuto bwe n'okusoma kwe == Yazaalibwa mu [[:en:Northern_Region,_Uganda|ttundutundu ly'obukiikakkono]] bwa Uganda nga 12 Ogwokutaano, 1948. Yava mu [[:en:Makerere_University|Makerere University]] mu 1975 ng'alina diguli esooka eya [[:en:Bachelor_of_Veterinary_Medicine|Bachelor of Veterinary Medicine]]. Mu 1981, yamaliriza emisomo gye mu [[:en:University_of_Nairobi|University of Nairobi]] ne diguli eyookubiri eya [[:en:Master_of_Science|Master of Science]]. [[:en:Doctor_of_Philosophy|Diguli ye eyookusatu]] yagifuna okuva mu Makerere University mu 1988. Ekitundu kye eky'obumanyirivu kyekya molecular [[:en:Parasitology|parasitology]].<ref name="Profile">[https://web.archive.org/web/20250123211914/http://www.africa-brazil.org/app/public/upload/resume/Brief%20CV%20Nyeko_20141122081825.docx '''https://web.archive.org/web/20250123211914/http://www.africa-brazil.org/app/public/upload/resume/Brief%20CV%20Nyeko_20141122081825.docx''']</ref> == Omulimu gwe == Omulimu gwe yagutandika mu 1987, nga [[:en:Entomology|Principal Research Entomologist]], mu kitongole kya Uganda Tsetse Control Department, nga eno yakolerayo okutuuka mu 1991. Okuva mu 1993 okutuuka mu 1996, yakola nga Omusomesa omukulu ow'etendekero ly'awaggulu mu Faculty of Veterinary Medicine, Department of Veterinary Parasitology, mu [[:en:Makerere_University|Ssettendekero wa Makerere]]. Mu 1994, yalondebwa Pulezidenti wa Uganda okufuuka omubaka w’[[:en:Constituent_Assembly|olukiiko olufuzi olwa Ssemateeka]], olwawandiika n’okukakasa Ssemateeka wa Uganda owa 1995. Okuva mu 1996 okutuuka mu 2001, yali mubaka wa palamenti, ng’akiikirira ''Kilak County'', mu [[:en:Gulu_District|Disitulikiti y'e Gulu]] . <ref name="Profile">https://web.archive.org/web/20250123211914/http://www.africa-brazil.org/app/public/upload/resume/Brief%20CV%20Nyeko_20141122081825.docx</ref> Mu 2001 ekitongole kya Technical Task Force kyalondebwa okuteekawo Yunivasite y'e Gulu. Profesa Nyeko yalondebwa okubeera ssentebe w'ekibinja ekyo eky'abantu abana. Yunivasite bwe yaggulawo mu 2002, yafuuka omumyuka w'omukulembeze w'ettendekero eryo; yunivasite y'eggwanga ey'okusatu okutandikibwawo mu ggwanga.<ref name="Background">https://en.wikipedia.org/wiki/Gulu_University</ref> == Obuvunaanyizibwa bwe obulala == Pen-Mogi Nyeko abadde akola mu bifo bino wammanga: <ref name="Profile">https://web.archive.org/web/20250123211914/http://www.africa-brazil.org/app/public/upload/resume/Brief%20CV%20Nyeko_20141122081825.docx</ref> * Ssentebe w'ekitongole kya Uganda National Environment Management Authority okuva mu 2013.<ref>https://web.archive.org/web/20150209225158/http://www.nema-ug.org/NEMA_board.php</ref> * Ssentebe w'[[:en:Uganda_National_Council_for_Higher_Education|akakiiko k'eggwanga ak'ebyenjigiriza eby'awaggulu]] ak'abantu 18 okuva mu 2012.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Uganda_National_Council_for_Higher_Education</ref> * Mmemba w'Ekitongole Ekitegeka Ebigezo ekya [[:en:Uganda_National_Examinations_Board|Uganda National Examinations Board]] okuva mu 2002. == Obulamu bwe obw'obuntu == Nyeko mufumbo era alina abaana abakulu bataano.<ref name="Profile">https://web.archive.org/web/20250123211914/http://www.africa-brazil.org/app/public/upload/resume/Brief%20CV%20Nyeko_20141122081825.docx</ref> Y'omu ku e ba mmemba mu kitongole kya [[:en:Uganda_National_Academy_of_Sciences|Uganda National Academy of Sciences]].<ref>https://web.archive.org/web/20150302002902/http://ugandanationalacademy.org/fellow_profile.php</ref> == Background and education == Peni-Mogi Nyeko yazaalibwa mu kitundu kyomumambuka ga Uganda ennaku z'omwezi nga kkuminabbiri omwezi ogwokuttano mu mwaka gwa 1948. Yatikkirwa mu [[:en:Makerere_University|yunivasite y’e Makerere]] mu mwaka gwa 1975 n’afuna diguli [[:en:Bachelor_of_Veterinary_Medicine|ya Bachelor of Veterinary Medicine]] . Mu 1981, yatikkirwa diguli [[:en:Univerhttps://en.wikipedia.org/wiki/University_of_Nairobisity_of_Nairobi|eyookubiri mu ssaayansi mu yunivasite y’e Nairob]]<nowiki/>i . [[:en:Doctor_of_Philosophy|Dokita ye mu by’obufirosoofo]] yafuna okuva mu yunivasite y’e Makerere mu 1988. Omulimu gwe akuguse ye molecular . <ref name="Profile">{{Cite web |last=Nyeko |first=Pen-Mogi |date=2014 |title=Resume of Professor Pen-Mogi Nyeko |url=http://www.africa-brazil.org/app/public/upload/resume/Brief%2520CV%2520Nyeko_20141122081825.docx |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20250123211914/http://www.africa-brazil.org/app/public/upload/resume/Brief%20CV%20Nyeko_20141122081825.docx |archive-date=January 23, 2025 |access-date=9 February 2015 |publisher=Africa-Brazil.org}}</ref> == Background and education == Peni-Mogi Nyeko yazaalibwa mu kitundu kyomumambuka ga Uganda ennaku z'omwezi nga kkuminabbiri omwezi ogwokuttano mu mwaka gwa 1948. Yatikkirwa mu [[:en:Makerere_University|yunivasite y’e Makerere]] mu mwaka gwa 1975 n’afuna diguli yobusaawo bw'ebisolo . Mu mwaka gwa1981, yatikkirwa diguli [[:en:Univerhttps://en.wikipedia.org/wiki/University_of_Nairobisity_of_Nairobi|eyookubiri mu ssaayansi mu yunivasite y’e Nairob]]<nowiki/>i . [[:en:Doctor_of_Philosophy|Dokita ye mu by’obufirosoofo]] yafuna okuva mu yunivasite y’e Makerere mu mwaka gwa 1988. Omulimu gwakugusemu guyitibwa molecular . <ref name="Profile">{{Cite web |last=Nyeko |first=Pen-Mogi |date=2014 |title=Resume of Professor Pen-Mogi Nyeko |url=http://www.africa-brazil.org/app/public/upload/resume/Brief%2520CV%2520Nyeko_20141122081825.docx |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20250123211914/http://www.africa-brazil.org/app/public/upload/resume/Brief%20CV%20Nyeko_20141122081825.docx |archive-date=January 23, 2025 |access-date=9 February 2015 |publisher=Africa-Brazil.org}}</ref> == Career == Omulimu guno yagutandika mu mwaka gwa 1987, nga [[:en:Entomology|Principal Research Entomologist]], mu kitongole kya Uganda Tsetse Control Department, n’akolerayo okutuusa mu mwaka gwa 1991. Okuva mu mwaka gwa 1993 okutuuka mu mwaka gwa 1996, yakola nga omusomesa omukulu mu Faculty of Veterinary Medicine, Department of Veterinary Parasitology, mu [[:en:Makerere_University|Makerere yunivasity]] . Mu mwaka gwa 1994, yalondebwa Pulezidenti wa Uganda nafuuka omubaka w’olukiik[[:en:Constituent_Assembly|o olufuzi olwa Ssemateeka]], olwawandiika n’okukakasa Ssemateeka wa Uganda eya 1995. Okuva mu mwaka gwa 1996 okutuuka mu mwaka gwa 2001, yali mubaka wa paliyamenti ng’akiikirira ''Kilak County'', [[:en:Gulu_District|Gulu District .]] <ref name="Profile">{{Cite web |last=Nyeko |first=Pen-Mogi |date=2014 |title=Resume of Professor Pen-Mogi Nyeko |url=http://www.africa-brazil.org/app/public/upload/resume/Brief%2520CV%2520Nyeko_20141122081825.docx |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20250123211914/http://www.africa-brazil.org/app/public/upload/resume/Brief%20CV%20Nyeko_20141122081825.docx |archive-date=January 23, 2025 |access-date=9 February 2015 |publisher=Africa-Brazil.org}}</ref> Mu 2001 akakiiko akakola ku by’ekikugu kaalondebwa okutandikawo Yunivasite y’e Gulu. Professor Nyeko yalondebwa okuba ssentebe w’ekibiina ekyo eky’abantu bana. Yunivasite eno bwe yaggulwawo mu 2002, yafuuka omumyuka wa chancellor eyatandikawo ekitongole kino; yunivasite ya gavumenti eyokusatu okutandikibwawo mu ggwanga. <ref name="Background">{{Cite web |last=GU |date=2012 |title=Background Information About Gulu University |url=http://www.gu.ac.ug/gu/about-us |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150209230439/http://www.gu.ac.ug/gu/about-us |archive-date=9 February 2015 |access-date=9 February 2015 |publisher=[[Gulu University]] (GU)}}</ref> == Omulimu == Omulimu guno yagutandika mu mwaka gwa 1987, nga [[:en:Entomology|Principal Research Entomologist]], mu kitongole kya Uganda Tsetse Control Department, n’akolerayo okutuusa mu mwaka gwa 1991. Okuva mu mwaka gwa 1993 okutuuka mu mwaka gwa 1996, yakola nga omusomesa omukulu mu Faculty of Veterinary Medicine, Department of Veterinary Parasitology, mu [[:en:Makerere_University|Makerere yunivasity]] . Mu mwaka gwa 1994, yalondebwa Pulezidenti wa Uganda nafuuka omubaka w’olukiik[[:en:Constituent_Assembly|o olufuzi olwa Ssemateeka]], olwawandiika n’okukakasa Ssemateeka wa Uganda eya 1995. Okuva mu mwaka gwa 1996 okutuuka mu mwaka gwa 2001, yali mubaka wa paliyamenti ng’akiikirira ''Kilak County'', [[:en:Gulu_District|Gulu District .]] <ref name="Profile">{{Cite web |last=Nyeko |first=Pen-Mogi |date=2014 |title=Resume of Professor Pen-Mogi Nyeko |url=http://www.africa-brazil.org/app/public/upload/resume/Brief%2520CV%2520Nyeko_20141122081825.docx |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20250123211914/http://www.africa-brazil.org/app/public/upload/resume/Brief%20CV%20Nyeko_20141122081825.docx |archive-date=January 23, 2025 |access-date=9 February 2015 |publisher=Africa-Brazil.org}}</ref> Mu mwaka gwa 2001 akakiiko akakola ku by’ekikugu kaalondebwa okutandikawo Yunivasite y’e Gulu. Pulofeesa Nyeko yalondebwa okuba ssentebe w’ekibiina ekyo eky’abantu abana. Yunivasite eno bwe yaggulwawo mu mwaka gwa 2002, yafuuka omumyuka wa Kansala eyatandikawo ekitongole kino; yunivasite ya gavumenti eyokusatu okutandikibwawo mu ggwanga. <ref name="Background">{{Cite web |last=GU |date=2012 |title=Background Information About Gulu University |url=http://www.gu.ac.ug/gu/about-us |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150209230439/http://www.gu.ac.ug/gu/about-us |archive-date=9 February 2015 |access-date=9 February 2015 |publisher=[[Gulu University]] (GU)}}</ref> == Laba ne == * [[:en:List_of_university_leaders_in_Uganda|Olukalala lw'abakulembeze ba yunivasite mu Uganda]] == Olukalala lw'abamyuka b'omukulembeze w'ettendekero lya Gulu University == {{s-start}} {{succession box|title=Vice Chancellor of Gulu University|before=None|after=[[George Openjuru]] [[Incumbent]]|years='''2002–2018'''}} {{s-end}} == Ebijulizidwa == == Ebujiluziddwa wabweru wa wikipedia == * [http://www.gu.ac.ug/ Omukutu gwa Gulu University] * [http://ugandaradionetwork.com/a/story.php?s=46790 Abakulembeze b'e Gulu boogera mu Palamenti ku Yunivasite y'e Gulu - 25 Ogwekkumi, 2012] [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] pqrkhrbl9gbortivertfdxhtdgy3syy Auru Anne 0 11897 75465 69686 2026-09-26T10:52:09Z Zain0024 11879 removed external links, added a caption, added a citation 75465 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''Auru Anne''' (yazaalibwa nga 25 Ogwomunaana 1960 [[)Munnayuganda]], [[munnabyabufuzi]]. <ref>{{Cite web |title=NIRA {{!}} National Identification & Registration Authority |url=https://www.nira.go.ug/home |archive-url=http://web.archive.org/web/20260820035546/https://www.nira.go.ug/home |archive-date=2026-08-20 |access-date=2026-09-26 |website=www.nira.go.ug |language=en}}</ref> Yali mubaka mu [[Palamenti ya Uganda|Paalamenti]] ey’omunaana n’ey’omwenda eya Uganda ng’akiikirira Disitulikiti y’e Moyo nga mu kusooka teyalina kibiina naye oluvanyuma yesimbawo ku kaadi y'ekibiina kya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] (NRM). <ref name=":0">{{Cite web |title=NRM — National Resistance Movement |url=https://nrm.ug/ |access-date=2026-09-26 |website=nrm.ug}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Moyo District|url=https://moyo.go.ug/|access-date=2022-03-28|website=moyo.go.ug}}</ref> == Omulimu ogw’ebyobufuzi == Awerezza mu Paalamenti okumala ebisanja bibiri: Paalamenti ya Uganda ey’omunaana n’ey’omwenda. <ref>{{Cite web |title=Home {{!}} Parliament of Uganda |url=https://www.parliament.go.ug/ |archive-url=http://web.archive.org/web/20260915092130/https://www.parliament.go.ug/ |archive-date=2026-09-15 |access-date=2026-09-26 |website=www.parliament.go.ug |language=en}}</ref> Mu 2011, Auru Anne yavuganya ku ky'omubaka omukyala akiikirira Disitulikiti y'e [[Moyo]] nga talina kibiina era n'awangula. <ref name=":1">{{Cite web |url=https://www.ec.or.ug/ |title=Archive copy |access-date=2025-09-20 |archive-date=2021-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210114191548/https://www.ec.or.ug/ |url-status=dead }}</ref> Mu 2016, Auru Anne yavuganya ku kifo ky’omubaka omukyala akiikirira Disitulikiti y’e Moyo ku tikiti y’ekibiina ky’ebyobufuzi ekiri mu buyinza ekya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] (NRM) era nate n’awangula. <ref name=":0"/> <ref name=":1" /> Yawangulwa Hon. [[:en:Joyce_Moriku|Moriku Joyce Kaducu]] . <ref>{{Cite web |title=Auru Anne - 2016 General Election - Visible Polls |url=https://visiblepolls.org/ug/2016-election/candidates/auru-anne-83/ |access-date=2026-09-26 |website=visiblepolls.org |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2007-01-17 |title=Women Leaders Reflect on the Prospects for Peace in Northern Uganda {{!}} Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/event/women-leaders-reflect-the-prospects-for-peace-northern-uganda |access-date=2026-09-26 |website=www.wilsoncenter.org |language=en}}</ref> == Ebimukwta eby'omunda == Auru Anne yayitibwa [[:en:Uganda_National_Police|Poliisi y’eggwanga lya Uganda]] olw'okulwanagana okwaliwo wakati w’aba [[Madi]] e [[Moyo]] n'aba [[Kuku]] mu [[:en:Kajo_Keji_County|Ssaza ly'e Kajo-Keji]] mu South Sudan okwaviirako okufiirwa abantu abawerera ddala 17, okubba ente, okwokya amayumba n’okunyaga ebyaliwo mu Gwomwenda 2014. <ref>{{Cite web |date=2021-01-17 |title=Police summon two MPs over clashes |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/police-summon-two-mps-over-clashes-1658502 |access-date=2026-09-26 |website=Monitor |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |last=petnah |date=2020-04-27 |title=The Madi People of Uganda {{!}} West Nile Culture & Heritage |url=https://petnahafricatours.com/the-madi-people/ |access-date=2026-09-26 |website=Petnah Africa Tours & Travel |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |title=AFRICA {{!}} 101 Last Tribes - Kuku people |url=https://www.101lasttribes.com/tribes/kuku.html |access-date=2026-09-26 |website=www.101lasttribes.com}}</ref> == Laba ne == * Paalamenti ya Uganda * Olukalala lw’ababaka mu Paalamenti ya Uganda ey’omunaana * Olukalala lw’abababaka mu Paalamenti ya Uganda ey’omwenda * Eby'obufuzi bya Uganda == Ebijuliziddwa == <references /> [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] [[Category:Abaazaalibwa mu 1960]] [[Category:Abantu abava mu Moyo distulikiti]] [[Category:BannaUganda akyakyala abababaka mu Paalamenti]] [[Category:Olukalala lw’ababaka mu Paalamenti ya Uganda ey’omunaana]] [[Category:Olukalala lw’abababaka mu Paalamenti ya Uganda ey’omwenda]] [[Category:Abantu abalamu]] [[Category:Bannabyabufuzi abatalina bibiina]] [[Category:Bannabyabufuzi be'kibiina kya National Resistance Movement]] [[Category:BannaUganda abakyala bannabyabufuzi a'omu kyasa eky'amakumi abiri mu kimu]] [[Category:Ababaka ba Paalamenti ey'omunaana]] [[Category:Ababaka ba Paalamenti ya Uganda ey'omunaana]] [[Category:Ababaka ba Paalamenti ya Uganda ey'omwenda]] mjs3oien1tc7m1p0ltn5pkmycl4zs34 Richard Idro 0 12002 75347 52889 2026-09-26T10:17:33Z Shaggie Katniss 11851 removing an external link 75347 wikitext text/x-wiki   '''Richard Iwa Idro''' y'[[:en:Neurology|Omusawo w'obwongo bw'abaana]] mu [[:en:Uganda|Uganda]], omunoonyereza era omuyigiriza, akola nga [[:en:Associate_professor|omuyuka wa pulofeesa]] mu Department of Pediatrics and Child Health ku sso,ero lya [[:en:Makerere_University_College_of_Health_Sciences|Makerere University College of Health Sciences]].<ref name="1R">https://www.monitor.co.ug/OpEd/Commentary/-Ugandan-family-women-hospital-Mulago-Health-Parliament/689364-4786786-78fhm5/index.html</ref> == Obuto bwe n'okusoma kwe == Idro yazaalibwa mu Moyo, esangibwa mu Uganda mu 1970. Oluvannyuma lw'okugenda mu masomero ga pulayimale ne n'aga siniya, yaweebwa ekifo mu Makerere University School of Medicine, n'amaliriza mu 1996 ng'alina diguli esooka eya [[:en:Bachelor_of_Medicine_and_Bachelor_of_Surgery|Bachelor of Medicine ne Bachelor of Surgery]]. Mu 2001, yafuna diguli eyookubiri eya [[:en:Master_of_Medicine|Master of Medicine]] mu [[:en:Pediatrics|By'abaana]] okuva mu ssomero lye limu ery'abasawo. Diguli ye eyookusatu eya [[:en:Doctor_of_Philosophy|Doctor of Philosophy]] yagigya mu [[:en:University_of_Amsterdam|University of Amsterdam]] mu Netherlands mu 2008. Yakola ng'omusawo w'obwongo bw'abaana.<ref name="2R">{{Cite web |url=https://musawoug.com/musawo/Specialist_Details/255 |title=Archive copy |access-date=2025-09-25 |archive-date=2019-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190221231232/https://musawoug.com/musawo/Specialist_Details/255 |url-status=dead }}</ref><ref name="CvR">https://pure.uva.nl/ws/files/1671328/54787_17.pdf</ref> Mu Gwomunaana 2022, yalondebwa okuba omu ku ba mmemba ba [[:en:Royal_College_of_Paediatrics_and_Child_Health|Royal College of Paediatrics and Child Health]] (FRCPCH) ekisangibwa e Bungereza. Lino ly'eddaala erisnga obunene erisobola okutuukibwako oba okuweebwa omusawo w'abaana mu mawanga ga [[:en:Commonwealth_of_Nations|Commonwealth of Nations]].<ref name="FRCPCHR">https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/uk-college-honours-ugandan-doctor-for-professionalism-4008040</ref> == Omulimu gwe == Idro [[:en:Pediatrician|musawo w'abaana]] omukugu, ng'alina n'obumanyirivu obw'amaanyi ng'[[:en:Neurologist|Omusawo w'obwongo]]. Okunoonyereza kwe kuzingiramu [[:en:HIV/AIDS|Akawuka ka Siriimu]] mu bavubuka, okukwatagana wakati w'akawuka akaleeta siriimu n'omusujja gw'ensiri, n'engeri [[:en:Cerebral_malaria|omusujja gw'ensiri ogukwata ku bwongo]] gye gweyisaamu, n'ebirala. Gye buvuddeko awo, omulimu gwe gweyongeramu okunoonyereza ku buvune obulwadde bwa [[:en:Sickle_cell_anemia|Nalubiri]], bwe butuusa ku bwongo, viral encephalitis n'ensimbu mu baana.<ref name="3R">https://www.lshtm.ac.uk/newsevents/events/greenwood-lecture-severe-malaria-nodding-syndrome-and-wisdom-teeth</ref> Mu kiseera kye kimu, abeeranya eky'okukola ng'omuwi w'amagezi mu busawo bw'abaana n'obusawo bw'obwongo mu [[:en:Mulago_National_Referral_Hospital|Mulago National Referral Hospital]] (MNRH), mu [[:en:Kampala|Kampala]], Uganda. MNRH ly'eddwaliro erisomesa erya Makerere University College of Health Sciences.<ref name="3R" /><ref name="4R">{{Cite web |url=https://news.mak.ac.ug/2019/02/maks-dr-richard-idro-scoops-lshtm-inaugural-greenwood-africa-award-2019 |title=Archive copy |access-date=2025-09-25 |archive-date=2025-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250219175845/https://news.mak.ac.ug/2019/02/maks-dr-richard-idro-scoops-lshtm-inaugural-greenwood-africa-award-2019/ |url-status=dead }}</ref> Ye mukulembeze w'abasawo b'[[:en:Nodding_disease|obulwadde bw'okunyenya omutwe]], nga eno mbeera y'abwongo bw'abaana etategeerekeka bulungi, erina obubonero omuli okukankana, okuddirira mu nkola y'obwongo n'okuddirira mu kukula. Ensibuko yaabwo tennaba kumanyibwa, era tewaaliwo bujjanjabi we bwatuukira mu 2019.<ref>https://www.theeastafrican.co.ke/magazine/Passionate-about-childrens-health/434746-5079686-j9npk2/index.html</ref> == Ebitiibwa bye n'awaadi == Mu Gwokubiri 2019, [[:en:London_School_of_Hygiene_and_Tropical_Medicine|London School of Hygiene and Tropical Medicine]] (LSHTM) yalangirira Idro ng'omuwanguzi w'awaadi ya Greenwood Africa Award 2019.<ref>https://www.lshtm.ac.uk/aboutus/introducing/medals/the-greenwood-africa-award </ref> Awaadi eyo yaliko okufuna omudaali n'okubeera mu LSHTM okumala wiiki emu. Omuwanguzi yeetaagibwa okusomesa kwa Greenwood. Mu wiiki y'okubeera ku LSTMH mu London, omuwanguzi yeetaagibwa okukolagana n'abayizi ab'omugaso n'okuwa emisomo nga embeera bwe yamusobozesanga. Awaadi eyo yalina kufunibwa banoonyereza ku by'obujjanjabi abali ku mutendera gwa mid-level mu ndwadde ezisiigibwa mu bitundu bya Africa ebiriraanye eddungu Sahara. Kiweebwa buli luvannyuma lw'emyaka esatu, era Idro yeeyasooka okugifuna. <ref name="3R" /><ref name="4R" /><ref name="5R">https://www.monitor.co.ug/News/National/Makerere-don-scoops-research-award-nodding-syndrome/688334-5001140-ubp9x6/index.html</ref> == Ebirala bye baalowoozaako == Y'omu ku bakulembeze b'abantu omunaana abakulira ekitongole kya Global Health Uganda, [[:en:Non-profit_organization|ekitongole ekitakolerera magoba]] ekirina ekigendererwa eky'okutumbula okunoonyereza ku by'obulamu bw'abaana mu Uganda.<ref name="6R">{{Cite web |url=http://globalhealthuganda.org/board-of-directors/ |title=Archive copy |access-date=2025-09-25 |archive-date=2019-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190222014300/http://globalhealthuganda.org/board-of-directors/ |url-status=dead }}</ref> == Ebijuliziddwa == == Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia == * [https://www.thelancet.com/journals/laneur/article/PIIS1474-4422(08)70079-6/fulltext Okukubaganya ebirowoozo ne Dr Richard Idro] bwe bwatuukira mu Gwokutano gwa 2008 qyluh2wb9uub1pkr1ty1fl8vqzhuuv1 John Wasikye 0 12028 75356 72326 2026-09-26T10:22:30Z Ajambo Bridget 11873 I converted the references 75356 wikitext text/x-wiki '''John Alfred Wasikye''' yali Mulabirizi [[:en:Anglican|w'ekkanisa ya Uganda]] mu Uganda. <ref>{{Cite web |title=UKPressOnline |url=https://ukpressonline.co.uk/page-link/ChTm_1979_04_27_001 |access-date=2026-09-26 |website=ukpressonline.co.uk}}</ref> Wasikye yasomera mu [[:en:Buwalasi_Theological_College|ttendekero lya Buwalasi Theological College]]. [[:en:Ordained|Yatuuzibwa]] [[:en:Deacon|ku budinkoni]] mu 1954 ate ku bwa Faaza mu 1956. Yaweereza mu [[:en:Bishop_on_the_Upper_Nile|Bulabirizi]] okutuusa mu 1961 ne mu [[:en:Bishop_of_Mbale|Mbale]] okuva mu 1961. Yali [[:en:Archdeacon|Ssaabadinkoni]] w’e [[:en:Bugisu_sub-region|Bugisu]] ne [[:en:Sebei_people|Sebei]] okuva mu 1965 okutuuka mu 1973; era [[:en:Dean_(religion)|Dean]] wa [[:en:Diocese_of_Mbale|Mbale]] okuva mu 1973 okutuuka mu 1976 lwe yafuuka [[:en:Bishop_of_Mbale|Omulabirizi]] waayo . <ref>{{Cite book |date=2026-06-30 |title=Crockford's Clerical Directory |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Crockford%27s_Clerical_Directory&oldid=1361839768 |language=en}}</ref> Yattibwa amagye agaali gweereza [[:en:Idi_amin|Pulezidenti Idi Amin]] mu 1979. <ref>{{Cite web |title=Episcopal News Service: Press Release # 79134 |url=https://digitalarchives.episcopalarchives.org/cgi-bin/ENS/ENSpress_release.pl?pr_number=79134 |access-date=2026-09-26 |website=digitalarchives.episcopalarchives.org}}</ref> == Ebiwandiiko ebikozesebwa == [[Category:Eddiini mu Buganda]] 65an9rtxfukvxgsonbt3r8toyqz0puy Bright Stars FC 0 12071 75404 70744 2026-09-26T10:38:19Z Okwel Noah 11850 I have removed an external link 75404 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Bright Stars FC''', era emannyikiddwa nga '''Soltilo Bright Stars''', ye kiraabu [[Omupiira ogw'ebigere|y'omupiira]] ey'ekikugu. Baali bazannyira mu kibinja eky’oku ntikko ekya liigi ya Uganda, emannyikiddwa nga [[Ugandan Super League.]]<ref name="2R">{{cite web |url=http://brightstarsfc.com/2018/05/bright-stars-fc-2017-2018-azam-uganda-premier-league-wrap-up/|access-date=21 June 2018|date=May 2018|title=Bright Stars FC: 2017/2018 Azam Uganda Premier League Wrap-Up|publisher=Bright Stars Football Club|author=Bright Stars FC|location=Kampala|archive-date=22 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180622032524/http://brightstarsfc.com/2018/05/bright-stars-fc-2017-2018-azam-uganda-premier-league-wrap-up/|url-status=live}}</ref> Mu Gwomwenda 2017, kyalangirirwa nti Enzaalwa za Japan [[Keisuke Honda]], ng’ayita mu kampuni ye eyitibwa Honda Estilo, yagula ekitundu ekifuga kiraabu eno.<ref name="3R">{{cite news|url=https://headlines.yahoo.co.jp/hl?a=20170911-00000105-dal-socc|title=本田圭佑、系列企業がアフリカ・ウガンダのクラブ買収を発表 世界で3クラブ目(デイリースポーツ) – Yahoo!ニュース|work=Yahoo!ニュース|access-date=2017-09-11|language=ja-JP|archive-url=https://web.archive.org/web/20170912011420/https://headlines.yahoo.co.jp/hl?a=20170911-00000105-dal-socc|archive-date=12 September 2017|url-status=dead}}</ref><ref name="4R">{{cite web |access-date=21 June 2018|url=http://www.swiftsportsug.com/blog/bright-stars-fc-announce-management-partnership-with-japanese-company-honda-estilo/|date=11 September 2017|title=Bright stars FC announce management partnership with Japanese company Honda Estilo|last=Nsubuga|first=Danito|location=Kampala|publisher=Swift Sports Uganda|archive-date=22 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180622005056/http://www.swiftsportsug.com/blog/bright-stars-fc-announce-management-partnership-with-japanese-company-honda-estilo/|url-status=live}}</ref> Omubala gwabwe guli "Bulijjo Okuyiiya, Tokoppa." oba "Always Innovating, Never Imitating."<ref name=":0">{{Cite web |last=Isabirye|first=David|date=2020-07-01|title=Bright Stars Football Club acquires new partner|url=http://kawowo.com/2020/07/01/bright-stars-football-club-acquires-new-partner/|access-date=2023-11-18|website=Kawowo Sports|language=en-US|archive-date=9 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231109064126/https://kawowo.com/2020/07/01/bright-stars-football-club-acquires-new-partner/|url-status=live}}</ref> == Ebyafaayo == Bright Stars yatandikibwawo mu 1997. Yayambusibwa okugenda mu liigi ya Uganda eyawagulu oluvannyuma lw’okuwangula ekibinja kya [[FUFA Big League]] mu 2012–13.<ref>{{Cite web |title=The Club |url=http://brightstarsfc.com/the-club/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190210155205/http://brightstarsfc.com/the-club/ |archive-date=10 February 2019 |access-date=15 January 2019 |publisher=Bright Stars FC}}</ref> John Kayanja ye mutendesi eyakulembera Emmunyeenye zino okutuuka mu Kibinja Kyababinyweera.<ref name="5R2">{{cite web |url=http://brightstarsfc.com/the-club/|title=About Bright Stars Football Club|date=2016|access-date=21 June 2018|publisher=Bright Stars Football Club|author=Bright Stars FC|location=Kampala|archive-date=22 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180622060020/http://brightstarsfc.com/the-club/|url-status=live}}</ref> Mu sizoni yaabwe eyasooka okuzannya mu liigi yababinyweera mu 2013–14, Bright Stars yaddukira wa Livingstone Mbabazi okutendeka ttiimu eno.<ref>{{Cite web |date=23 August 2013 |title=Rookies Bright Stars date SCVU |url=https://www.redpepper.co.ug/rookies-bright-stars-date-scvu/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240214081818/https://redpepper.co.ug/rookies-bright-stars-date-scvu/ |archive-date=14 February 2024 |access-date=15 January 2019 |publisher=Red Pepper}}</ref> Bright Stars yalwanagana n'obutasalibwaako kudda mu kibinja kya wansi kyokka neemalira mu kifo kya 12, ebifo 2 wagulu wa ttiimu ezaali zisaliddwaako.<ref>{{Cite web |date=28 April 2014 |title=FUFA Super League Relegation Battle Intensifies |url=http://www.fufa.co.ug/fufa-super-league-relegation-battle-intensifies/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190115182500/http://www.fufa.co.ug/fufa-super-league-relegation-battle-intensifies/ |archive-date=15 January 2019 |access-date=15 January 2019 |publisher=FUFA.co.ug}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tableso/oeg2014.html|website=[[RSSSF]]|title=Uganda 2013-14|access-date=7 February 2023|archive-date=6 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506132715/http://www.rsssf.com/tableso/oeg2014.html|url-status=live}}</ref> Bright Stars yatuuka ku fayinolo z'empaka za Uganda Cup mu 2019, nga gwe mulundi ogwaali gusookedde ddala bano okutuuka ku fayinolo yonna, wabula nebakubwa [[Proline FC]] 5-4 ku penati oluvannyuma lw’omupiira okuggwa amaliri ga ggoolo 1-1. Mu 2024, kiraabu eno yaleeta omuzannyi enzaalwa za Buyindi eyali asookedde ddala mu ggwanga, eyali amannyikiddwa nga , Aaryan Badoni. <ref>{{Cite web |date=15 August 2024 |title=Aaryan Badoni joins Soltilo Bright Stars |url=https://soltilobrightstars.co.ug/2024/01/31/aaryan-badoni-joins-soltilo-bright-stars/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240927230933/https://soltilobrightstars.co.ug/2024/01/31/aaryan-badoni-joins-soltilo-bright-stars/ |archive-date=27 September 2024 |access-date=23 December 2024 |website=soltilobrightstars.co.ug}}</ref> == Ekisaawe == [[File:Football match between Express FC and Bright stars FC.jpg|thumb|300x300px|Omupiira wakati wa Bright Stars FC ne Express FC mu kisaawe kya Mutesa II mu Kampala mu Uganda mu liigi ya Uganda Premier League mu 2023.]] Mu sizoni ya 2014–15, kiraabu eno yasengukira e Mwererwe, ku mulirwano gw’e [[Matugga]], mu bukiikakkono bwa [[Kampala]], ekibuga kya Uganda ekikulu era ekisinga obunene. Emabegako ttiimu eno yazannyiranga mu [[Ekisaawe kya Nakivubo|kisaawe ky'e Nakivubo]] ekyali kisuza abantu 15,000.<ref name="5R2" /><ref>{{cite web |url=http://www.fufa.co.ug/wp-content/uploads/2015/02/FUFA-Monthly-May.pdf|archive-date=4 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151004104550/http://www.fufa.co.ug/wp-content/uploads/2015/02/FUFA-Monthly-May.pdf|title=FUFA Monthly|date=May 2015|issue=5|publisher=FUFA Communications 2015}}</ref> == Olukalala lw'abazannyi ba ttiimu mu kiseera kino. == {| class="wikitable" !<abbr>No.</abbr> !<abbr>Pos.</abbr> !Nation !Player |- |&#x2014; |<abbr>[[GK]]</abbr> |[[//en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Uganda.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&nbsp;[[FUFA League enkulu|UGA]] |Patrick Mubiru |- |&#x2014; |<abbr>[[GK]]</abbr> |[[//en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Uganda.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&nbsp;[[FUFA League enkulu|UGA]] |Hassan Matovu |- |&#x2014; |<abbr>[[GK]]</abbr> |[[//en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Uganda.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&nbsp;[[FUFA League enkulu|UGA]] |Shamulan Kamya |- |&#x2014; |<abbr>[[DF]]</abbr> |[[//en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Uganda.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&nbsp;[[FUFA League enkulu|UGA]] |Samuel Kato |- |&#x2014; |<abbr>[[MF]]</abbr> |[[//en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Japan.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&nbsp;[[JPN]] |Yasuyuki Fujimoto |- |&#x2014; |<abbr>[[MF]]</abbr> |[[//en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Uganda.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&nbsp;[[FUFA League enkulu|UGA]] |Yasin Mugume |- |&#x2014; |<abbr>[[MF]]</abbr> |[[//en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Uganda.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&nbsp;[[FUFA League enkulu|UGA]] |Noordin Bunjo |- |&#x2014; |<abbr>[[MF]]</abbr> |[[//en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Uganda.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&nbsp;[[FUFA League enkulu|UGA]] |Ibrahim Kasinde |- |&#x2014; |<abbr>[[FW]]</abbr> |[[//en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Uganda.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&nbsp;[[FUFA League enkulu|UGA]] |Samuel Ssenyonjo |- |&#x2014; |<abbr>[[FW]]</abbr> |[[//en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Uganda.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&nbsp;[[FUFA League enkulu|UGA]] |Issa Bugembe |- |&#x2014; |<abbr>[[FW]]</abbr> |[[//en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Uganda.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&nbsp;[[FUFA League enkulu|UGA]] |Douglas Ochoko |} == Abakozi abatali bazannyi == '''Ensengeka y'ebitiibwa<ref name=":22">{{Cite web |last=Isabirye|first=David|date=2019-08-29|title=Bright Stars FC unveils new players for 2019-20 Uganda Premier League season|url=http://kawowo.com/2019/08/29/bright-stars-fc-unveils-new-players-for-2019-2020-uganda-premier-league-season/|access-date=2023-11-18|website=Kawowo Sports|language=en-US|archive-date=18 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231118100742/https://kawowo.com/2019/08/29/bright-stars-fc-unveils-new-players-for-2019-2020-uganda-premier-league-season/|url-status=live}}</ref>''' '''Ekifo n'erinnya ly'azannyiramu''' * Ssentebe:{{Flagicon|Uganda}} '''[[Ronnie Muteb|Ronnie Mutebi]]''' * Omukiise ku lukiiko olufuzi:{{Flagicon|Uganda}} '''[[Ahmed Marsha Hussein]]''' * Omukiise ku lukiiko olufuzi:{{Flagicon|Uganda}} '''[[Joseph Mubiru]]''' * Omukiise ku lukiiko olufuzi:{{Flagicon|Uganda}} '''[[Tadeo Miiro]]''' === Ensengeka ya ttiimu evunaanyizibwa ku by’ekikugu === Ensibuko:<ref name=":22" /><ref>{{Cite web |title=Soltilo Bright Stars Homepage - Soltilo Bright Stars |url=https://soltilobrightstars.co.ug/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231118101751/https://soltilobrightstars.co.ug/ |archive-date=18 November 2023 |access-date=2023-11-18 |language=en-US}}</ref> '''Ekifo n'erinnya ly'azannyiramu''' * Omutendesi omukulu:{{Flagicon|Uganda}} '''[[Joseph Harold Mutyaba]]''' * Omumyuuka w’omutendesi:{{Flagicon|Uganda}} '''[[Tom Ssali]]''' * Omusawo wa Ttiimu:{{Flagicon|Uganda}} '''[[Solomon Ndawula|Sulemaani Ndawula]]''' * Omukugu mu by’ebibalo bya ttiimu:{{Flagicon|Uganda}} '''[[Steven Lwanga]]''' * Addukanya ebikozesebwa :{{Flagicon|Uganda}} '''[[Mustapha Kyakoonye]]''' == Ebyafaayo by'abavuggirizi ba ttiimu == * YOSHINO TRADING Ltd.<ref>{{Cite web |date=2025-05-22|title=Yoshino Trading {{!}} Used cars and trucks for sale in Kampala, Uganda|url=https://yoshino-trading.com/|access-date=2026-03-28|language=en}}</ref> Okuva mu 2018 okutuuka mu 2024, YOSHINO TRADING Ltd. yeeyali omuvuggirizi omutongole owa Bright Stars FC. Mu 2018, kampuni eno yakola ng'omuvuggirizi w'okulusegere okumala sizoni emu. Okugatta kw'ekyo, mu kiseera kyonna eky’okuteeka ssente mu ttiimu eno, YOSHINO TRADING Ltd. yawaayo bbaasi ya ttiimu eyali ezingiddwa ku bwereere, ng’ewagira ebyetaago bya ttiimu mu by’entambula.<ref>{{cite web |date=2018-09-04|title=Bright Stars FCへのスポンサー開始のお知らせ|url=https://prtimes.jp/main/html/rd/p/000000004.000037009.html|access-date=|publisher=PR Times}}</ref> == Laba ne == * [[Express FC]] * [[Kampala Capital City Authority FC]] * [[Kilaabu ya SC Villa|SC Villa]] * [[:en:Uganda_Revenue_Authority_SC|Uganda Revenue Authority SC]] * [[Kiraabu ya Vipers SC|Vipers SC]] * [[:en:BUL_Jinja_FC|BUL Jinja FC]] * [[:en:Busoga_United_FC|Busoga United FC]] * [[Ekisaawe kya Mutesa II|Ekisaawe kya Muteesa II Wankulukuku]] * [[:en:Uganda_Premier_League|Liigi ya Uganda eyababinyweera]] == Ebijuliziddwaamu == {{Reflist}} == Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia == * Omukutu gwa kiraabu y'omupiira eya Bright Stars {{Ugandan Premier League}} [[Category:Ebibiina by'omupiira mu Uganda]] [[Category:Ttiimu z'omupiira ezaatandikibwawo mu 1997]] [[Category:Ebitongole ebyatandikibwawo mu Uganda mu 1997]] ctsain9nf4ncet8gbiw8vf6840caf2i Godfrey Nyakana 0 12086 75438 72850 2026-09-26T10:44:13Z ERNEST WESAMOYO 11863 converted references 75438 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Godfrey Amooti Nyakana''' (yazaalibwa 7 Ogwomukaaga, 1967) Munnayuganda eyali omukubi w'ebikonde mu buzito obutono era munnabyabufuzi. <ref name=":3">{{Cite web |date=2022-08-09 |title=Nyakana on the spot over assault of police officer |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/nyakana-on-the-spot-over-assault-of-police-officer-3908108 |access-date=2026-09-26 |website=Monitor |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Unit |first=Pepper Intelligence |date=2021-12-06 |title=REVEALED! Why Sarah Kizito, Nyakana marriage is breaking up |url=https://redpepper.co.ug/revealed-why-sarah-kizito-nyakana-marriage-is-breaking-up/114194/ |access-date=2026-09-26 |website=ONLINE |language=en-US}}</ref> <ref name=":4">{{Cite web |title=- New Vision Official |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/undefined |archive-url=http://web.archive.org/web/20220428104839/https://www.newvision.co.ug/articledetails/undefined |archive-date=2022-04-28 |access-date=2026-09-26 |website=www.newvision.co.ug |language=en}}</ref> Yeetaba mu mizannyo gya Commonwealth egya 1990 egyali mu kibuga Auckland, New Zealand gye yawangulira omudaali gwa zaabu. <ref name=":5">{{Cite web |title=- New Vision Official |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/undefined |archive-url=http://web.archive.org/web/20220428104839/https://www.newvision.co.ug/articledetails/undefined |archive-date=2022-04-28 |access-date=2026-09-26 |website=www.newvision.co.ug |language=en}}</ref> Yawangula emipiira 31 nga emipiira 19 gyali ku [[:en:Knockout|KO]], n'afuna okukubwa 4 n'akwenkanankana mu lulwana lumu mu nnwana ze ez'ekikugu. <ref name=":5" /> Yakola nga ssentebe w’ekibiina [[:en:National_Resistance_Movement|kya National Resistance Movement]] mu Kampala Central Division. <ref name=":5" /> == Obuto bwe n’ebikonde bye ng'omuyiga == Godfrey Nyakana yazaalibwa Kampala mu Uganda. Omuzannyo gwe ogw’ebikonde yagutandika ng’omuzannyi omuyiga. Obuwanguzi obukulu Nyakana bwe yawangula mu kiseera ky'okukulaakulana kwe bwebwo bwe yafuna mu kuwangula omudaali gwa zaabu mu buzito bwa light middleweight mu mizannyo gya [[:en:1990_Commonwealth_Games|Commonwealth egya 1990]] egyategekebwa mu kibuga [[:en:Auckland|Auckland]] e [[:en:New_Zealand|New Zealand]] . <ref name=":0">{{Cite web |last=admin |first=N. P. |date=2023-01-23 |title=The Uganda Boxing Federation scores top marks in performance |url=https://nilepost.co.ug/sports/152189/the-uganda-boxing-federation-scores-top-marks-in-performance |access-date=2026-09-26 |website=Nilepost News |language=en}}</ref> == Omulimu gwe ogw’ebikonde eby’ekikugu == Nyakana yafuuka omukugu nga 21 Ogwokuna 1990, bwe yasooka okusisinkana Tony Martel gwe yawangula ne knockout ku likodi ya ggoolo 6-1-1. Mu myaka gye egy’okukuba ebikonde, yalina ebibalo omwali okuwangula, okukubwa n'okwenkanankana obubonero, ebya 31-4-1 nga ku bino zino yakuba enguumi ya K.O emirundi kkumi na mwenda mu miguwa. Okuva mu 1990 okutuuka mu 2003, mu kiseera ekyo yalwana ennwana eziwerako ez’amaanyi ng’ezo ezaali mu Brooklyn’s Gleason’s Gym. <ref name=":1">{{Cite web |title=IN PRODUCTION |url=https://www.grfilmsinc.com/in-production |access-date=2026-09-26 |website=Grfilmsinc |language=en}}</ref> <ref name=":2">{{Cite web |last=Kisakye |first=Frank |date=2021-01-06 |title=How NRM top wigs used slain boxer Zebra Mando |url=https://observer.ug/news/how-nrm-top-wigs-used-slain-boxer-zebra-mando/ |access-date=2026-09-26 |website=The Observer Media Ltd |language=en-US}}</ref> Ekiwandiiko ekiyitibwa ''TitleShot'' kiwandiika ku lugendo lwe n’ebizibu bye yayitamu ng’omuzannyi w’ebikonde omukugu omuli okutendekebwa n’ennwana ze wamu n’obulamu obw’ebweru wabweru w'emiguwa. <ref name=":1" /> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- style="text-align:center; background:#e3e3e3;" |- | colspan="10" style="text-align:center;" |'''31 Wins''' (19 knockouts, ''' 4 Loss''', '''0 Draws''', '''1 Contest''' <ref>{{Cite web |title=BoxRec: Godfrey Nyakana |url=https://boxrec.com/en/box-pro/12960 |access-date=2026-09-26 |website=boxrec.com |language=en}}</ref> |- style="text-align:center; background:#e3e3e3;" | style="border-style:none none solid solid; " |'''Result''' | style="border-style:none none solid solid; " |'''Record''' | style="border-style:none none solid solid; " |'''Opponent''' | style="border-style:none none solid solid; " |'''Date''' | style="border-style:none none solid solid; " |'''Result''' | style="border-style:none none solid solid; " |'''Location''' |- align="center" |{{No2}}Loss | align="center" |18-8-1 | align="left" |{{Flagicon|Tanzania}} Maneno Oswald |Feb 13, 2003 | align="left" |L-KO | align="left" |{{Flagicon|UGA}} Nakivubo Stadium, Kampala |- align="left" |{{yes2}}Win | align="center" |2-4-0 | align="left" |{{Flagicon|DRC}} Dieudonne Takou Kotonana |July 26, 2003 | align="left" |W-TKO | align="left" |{{Flagicon|UGA}} Nakivubo Stadium, Kampala |- align="left" |{{yes2}}Win | align="center" |7-5-0 | align="left" |{{Flagicon|USA}} Darryl Ruffin |Dec 25, 1997 | align="left" |W-TKO | align="left" |{{Flagicon|UGA}} Nakivubo Stadium, Kampala |- align="left" |{{no2}}Loss | align="center" |28-7-1 | align="left" |{{Flagicon|USA}} Verno Phillips |August 29, 1997 | align="left" |L-TKO | align="left" |{{Flagicon|USA}} City Center, Saratoga Springs |- align="left" |{{yes2}}Win | align="center" |22-12-1 | align="left" |{{Flagicon|Dominican Republic}} Joaquin Velasquez |March 14, 1997 | align="left" |W-UD | align="left" |{{Flagicon|USA}} Pepsi Arena, Albany |- align="left" |{{yes2}}Win | align="center" |20-14-2 | align="left" |{{Flagicon|France}} Pascal Lustenberger |Nov 1, 1997 | align="left" |W-TKO | align="left" |{{Flagicon|Belgium}} Izegem, Belgium |- align="left" |{{No2}}Loss | align="center" |32-3-0 | align="left" |{{Flagicon|Mexico}} Jose Flores |May 20, 1996 | align="left" |L-TKO | align="left" |{{Flagicon|USA}} Great Western Forum, Inglewood |- align="left" |{{yes2}}Win | align="center" |0-4-0 | align="left" |{{Flagicon|USA}} Nelson Echevarria |Feb 9, 1996 | align="left" |W-TKO | align="left" |{{Flagicon|USA}} Host Inn, Sturbridge |- align="left" |{{yes2}}Win | align="center" |23-14-0 | align="left" |{{Flagicon|USA}} Darryl Lattimore |August 28, 1995 | align="left" |W-UD | align="left" |{{Flagicon|USA}} Music Fair, Westbury |- align="left" |{{yes2}}Win | align="center" |7-2-1 | align="left" |{{Flagicon|U.S. Virgin Islands}} Christian Lloyd Joseph |March 17, 1995 | align="left" |W-SD | align="left" |{{Flagicon|USA}} Fernwood Resort, Bushkill |- align="left" |{{yes2}}Win | align="center" |5-3-1 | align="left" |{{Flagicon|USA}} Rick Edson |April 3, 1995 | align="left" |W-TKO | align="left" |{{Flagicon|USA}} Huntington Hilton Hotel, Melville |- align="left" |{{yes2}}Win | align="center" |18-6-1 | align="left" |{{Flagicon|Italy}} Santo Colombo |December 25, 1994 | align="left" |W-PTS | align="left" |{{Flagicon|Belgium}} Izegem, Belgium |- align="left" |{{yes2}}Win | align="center" |7-34-0 | align="left" |{{Flagicon|USA}} Jose Vera |December 9, 1994 | align="left" |W-TKO | align="left" |{{Flagicon|USA}} Worcester |- align="left" |{{yes2}}Win | align="center" |3-0-0 | align="left" |{{Flagicon|Trinidad and Tobago}} Anthony Joseph |October 13, 1994 | align="left" |W-TKO | align="left" |{{Flagicon|USA}} Huntington Hilton Hotel, Melville |- align="left" |{{yes2}}win | align="center" |29-6-0 | align="left" |{{Flagicon|Belgium}} Patrick Vungbo |December 25, 1993 | align="left" |W_PTS | align="left" |{{Flagicon|Belgium}} Izegem, Belgium |- align="left" |{{yes2}}Win | align="center" |16-1-3 | align="left" |{{Flagicon|USA}} Willy Wise |September 25, 1993 | align="left" |W-PTS | align="left" |{{Flagicon|USA}} Mid-Hudson Civic Center, Poughkeepsie |- align="left" |{{yes2}}Win | align="center" |25-10-1 | align="left" |{{Flagicon|UK}} Del Bryan |January 2, 1993 | align="left" |W-PTS | align="left" |{{Flagicon|Luxembourg}} Differdange |- align="left" |{{yes2}}Win | align="center" |14-3-0 | align="left" |{{Flagicon|UK}} Willie Beattie |November 7, 1992 | align="left" |W-KO | align="left" |{{Flagicon|Luxembourg}} Differdange |- align="left" |{{yes2}}Win | align="center" |32-4-3 | align="left" |{{Flagicon|France}} Daniel Bicchieray |October 16, 1992 | align="left" |W-TKO | align="left" |{{Flagicon|France}} Voglans |- align="left" |{{yes2}}Win | align="center" |9-17-3 | align="left" |{{Flagicon|Cape Verde}} Carlos Tavarez |May 29, 1992 | align="left" |W-RTD | align="left" |{{Flagicon|France}} Amneville |- align="left" |{{yes2}}Win | align="center" |2-15-0 | align="left" |{{Flagicon|Belgium}} Mohammed Louati |January 31, 1992 | align="left" |W-KO | align="left" |{{Flagicon|Luxembourg}} Centre Sportif Obercorn, Differdange |- align="left" |{{yes2}}Win | align="left" |20-6-2 | align="left" |{{Flagicon|Italy}} Marco Cipollino |December 25, 1991 | align="left" |W-KO | align="left" |{{Flagicon|Belgium}} Izegem |- align="left" |{{No2}}Loss | align="center" |13-7-0 | align="left" |{{Flagicon|Italy}} Habib Hammami |November 1, 1991 | align="left" |L-KO | align="left" |{{Flagicon|Belgium}} Izegem |- align="left" |{{yes2}}Win | align="center" |4-38-1 | align="left" |{{Flagicon|USA}} Anthony Travis |September 27, 1991 | align="left" |W-KO | align="left" |{{Flagicon|Belgium}} Sint Amandsberg |- align="left" |{{yes2}}Win | align="center" |11-2-0 | align="left" |{{Flagicon|Belgium}} Michel Berzigotti |June 1, 1991 | align="left" |W-TKO | align="left" |{{Flagicon|Belgium}} Loncin |- align="left" |{{yes2}}Win | align="center" |18-3-0 | align="left" |{{Flagicon|Belgium}} Patrick Vungbo |April 27, 1991 | align="left" |W-PTS | align="left" |{{Flagicon|Belgium}} Ardooie |- align="left" |{{yes2}}Win | align="center" |19-14-3 | align="left" |{{Flagicon|Belgium}} Freddy Demeulenaere |March 1, 1991 | align="left" |W-PTS | align="left" |{{Flagicon|Belgium}} Mont Saint Amand |- align="left" |{{yes2}}Win | align="center" |6-4-2 | align="left" |{{Flagicon|Belgium}} Mehmet Demir |February 9, 1991 | align="left" |W-PTS | align="left" |{{Flagicon|Belgium}} Roeselare |- align="left" |{{yes2}}Win | align="center" |0-3-0 | align="left" |{{Flagicon|Dominican Republic}} Eladio Morell |January 25, 1991 | align="left" |W-TKO | align="left" |{{Flagicon|Belgium}} Middelkerke |- align="left" |{{yes2}}Win | align="center" |2-0-1 | align="left" |{{Flagicon|Turkiye}} Buhran Zorlu |November 25, 1990 | align="left" |W-KO | align="left" |{{Flagicon|Belgium}} Izegem |- align="left" |{{yes2}}Win | align="center" |1-1-0 | align="left" |{{Flagicon|France}} Thierry Belhadji |November 1, 1990 | align="left" |W-PTS | align="left" |{{Flagicon|Belgium}} Izegem |- align="left" |{{yes2}}Win | align="center" |5-0-0 | align="left" |{{Flagicon|French Guiana}} Jean Marc Linguet |October 13, 1990 | align="left" |W-TKO | align="left" |{{Flagicon|Belgium}} Ghent |- align="left" |{{yes2}}Win | align="center" |7-4-1 | align="left" |{{Flagicon|Belgium}} Marino Monteyne |May 12, 1990 | align="left" |W-PTS | align="left" |{{Flagicon|Belgium}} Waasmunster |- align="left" |{{yes2}}Win | align="center" |6-1-1 | align="left" |{{Flagicon|France}} Tony Martel |April 21, 1990 | align="left" |W-KO | align="left" |{{Flagicon|Belgium}} Sint Amandsberg |} == Omulimu gwe ogw’ebyobufuzi n’obulwanirizi == Oluvannyuma lw’okuwummula ebikonde eby’ekikugu, Nyakana yakyuka n’adda mu byobufuzi. Yakola nga Meeya wa [[:en:Kampala_Central_Division|Kampala Central Division]] oluvannyuma lw'okuwangula akalulu mu 2006. <ref name=":4" /> <ref name=":2" /> Nyakana era abadde mulwanirizi w'okukulaakulanya abavubuka n'ebyemizannyo mu Uganda. Akoze ku nteekateeka ez’enjawulo ez’okutumbula ebikonde n’emizannyo emirala ng’engeri y’okuzzaamu abavubuka amaanyi n’okubakuuma nga beenyigira mu mirimu emirungi. <ref name=":0">{{Cite web |last=admin |first=N. P. |date=2023-01-23 |title=The Uganda Boxing Federation scores top marks in performance |url=https://nilepost.co.ug/sports/152189/the-uganda-boxing-federation-scores-top-marks-in-performance |access-date=2024-06-07 |website=Nilepost News |language=en}}</ref> == Obulamu obw’obuntu == Yali mufumbo n’omusuubuzi Sarah Kizito, wadde ng’obufumbo bwabwe bwaggwaawo oluvannyuma lw’emyaka egyasoba mu kkumi. <ref name=":2" /> == Ebimwogerwako == Mu Gwomusanvu gwa 2022, Nyakana yavunaanibwa okukuba omuserikale wa poliisi eyali agenze okukwata abateeberezebwa okuba ababbi b’amasimu ku Hot-Spa and Massage parlor esangibwa e Mulungu mu [[:en:Munyonyo|Munyonyo]] . <ref name=":3" /> Yakwatibwa n'asibwa e [[:en:Luzira_Maximum_Security_Prison|Luzira]] naamala n’ayimbulwa oluvannyuma lwa wiiki emu ku kakalu ka [[:en:Uganda_Police_Force|poliisi ya Uganda]] ku biragiro bya kkooti. <ref name=":4" /> Nyakana yawawaabira ekibiina kya Uganda Amateur Boxing Federation ng’alumiriza pulezidenti w’ekibiina kino Moses Muhangi okuleka kiraabu ezimu okwetaba mu mpaka z’ebikonde ez’eggwanga ezaaliwo wakati wa 19 Gwolubereberye ne 3 Ogwokubiri, 2019 mu kisaawe kya MTN Arena e Lugogo. Nyakana yasaba kkooti eyimirize ennwana ezo zireme kugenda mu maaso. <ref>{{Cite web |last=Kiyaga |first=Shafic |date=2019-01-18 |title=National Boxing Championships under threat as UBF is dragged to court |url=https://www.watchdoguganda.com/sports/20190118/59513/national-boxing-championships-under-threat-as-ubf-is-dragged-to-court.html |access-date=2026-09-26 |website=Watchdog Uganda |language=en-GB}}</ref> Nyakana yatwalibwa mu kkooti enkulu - Land division ku by’okulemererwa okusasula David Luyiga obukadde 260 ku ttaka lye yamuguza n’atawa Luyiga kyapa. <ref>{{Cite news |last=Ntezza |first=Michael |date=2016-02-04 |title=Mayor Nyakana Dragged to Court Over Land |url=https://chimpreports.com/mayor-nkakana-dragged-to-court-over-land/ |archive-url=http://web.archive.org/web/20250603162106/https://chimpreports.com/mayor-nkakana-dragged-to-court-over-land/ |archive-date=2025-06-03 |access-date=2026-09-26 |work=ChimpReports |language=en-US}}</ref> Mu 2004, ennyumba ya Nyakana eyasangibwa e Bugoloobi yamenyebwa [[:en:National_Environment_Management_Authority_of_Uganda|ekitongole ekivunaanyizibwa ku butonde bw’ensi mu ggwanga]] mu kaweefube w’okuzzaawo ntobazzi. <ref name=":6">{{Cite web |date=2021-01-08 |title=The risks of building in wetlands |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/homes-and-property/the-risks-of-building-in-wetlands-1551372 |access-date=2026-09-26 |website=Monitor |language=en}}</ref> Ensala ya kkooti ya Ssemateeka wa Uganda yali ewagira ensala ya NEMA kubanga ennyumba ye yali yazimbibwa mu ntobazzi ekimenya amateeka, <ref name=":6" /> egamba nti " ''Entobazi tezaasobola kuweebwa bantu/ebitongole by'obwannannyini kubanga Gavumenti ekwata eby'obugagga eby'obutonde ng'ebyo mu bwesige eri bannansi era birina okukuumibwa olw'okuganyulwa kw'abantu bonna, mu musango guno'' ". <ref>{{Cite web |title=AMOOTI GODFREY NYAKANA v. NEMA,ATTORNEY GENERAL,ADVOCATES COALITION FOR DEVELOPMENT ENVIRONMENT,ENVIRONMENT ALERT,GREENSWARD,UGANDA WILDLIFE SOCIETY,THE ENVIRONMENTAL ACTION NETWORK {{!}} InforMEA |url=https://www.informea.org/en/court-decision/amooti-godfrey-nyakana-v-nemaattorney-generaladvocates-coalition |access-date=2026-09-26 |website=www.informea.org}}</ref> <ref>{{Cite web |title=AMOOTI GODFREY NYAKANA v. NEMA,ATTORNEY GENERAL,ADVOCATES COALITION FOR DEVELOPMENT&ENVIRONMENT,ENVIRONMENT ALERT,GREENSWARD,UGANDA WILDLIFE SOCIETY,THE ENVIRONMENTAL ACTION NETWORK {{!}} UNEP Law and Environment Assistance Platform |url=https://leap.unep.org/en/countries/ug/national-case-law/amooti-godfrey-nyakana-v-nemaattorney-generaladvocates-coalition |access-date=2026-09-26 |website=leap.unep.org}}</ref> == Laba ne == * [[:en:Robert_Talarek|Robert Talarek]] * [[:en:Mohamed_Muruli|Mohamed Muruli]] * [[:en:Kassim_Ouma|Kassim Ouma]] * [[:en:Cornelius_Boza_Edwards|Cornelius Boza Edwards]] * [[:en:Latibu_Muwonge|Latibu Muwonge]] == Ebijuliziddwa == [[Category:Pages with unreviewed translations]] [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] [[Category:Omuzannyo gw'Ebikonde mu Uganda]] ccjtutup7fzt1hfipg758mzvci29cns Namuwongo Blazers 0 12165 75376 42612 2026-09-26T10:30:47Z Elaju 11867 added a citation #WUCBU26 75376 wikitext text/x-wiki '''Namuwongo Blazers''' emanyiddwa ennyo nga '''Nam Blazers''' ttiimu ya Uganda ey'omuzannyo gwa [[:en:Basketball|basketball]] esinganibwa bitundu by'e [[:en:Namuwongo|Namuwongo]] mu [[Kampala]] . Bazannyira mu kibinja kya [[:en:NBL_Uganda|NBL mu Uganda]], liigi y'eggwanga ey'oku ntikko.<ref>{{Cite web |date=2025-11-19 |title=Namuwongo Blazers Team Profile - FIBA Africa Champions Clubs ROAD TO B.A.L 2026 {{!}} FIBA Basketball |url=https://www.fiba.basketball/en/events/fiba-africa-champions-clubs-road-to-bal-2026/teams/namuwongo-blazers |access-date=2026-09-26 |website=www.fiba.basketball |language=en}}</ref> Ttiimu eno yatandikibwawo mu 2015. <ref>{{Cite web |date=11 March 2021 |title=Nam Blazers ready to challenge the National Basketball League status quo |url=https://kawowo.com/2021/03/11/nam-blazers-ready-to-challenge-nbl-status-quo/ |access-date=19 December 2021 |website=Kawowo Sports}}</ref> Baakuzibwa okugenda mu kibinja kyawagulu ekya [[:en:NBL_Uganda|NBL mu Uganda]] mu 2019, oluvannyuma lw’okumalira mu kyakubiri mu kibinja eky'okubiri ekya NBL2. <ref>{{cite news|title=2021 NBL Preview: Club By Club Guide {{!}} The SportsNation|url=https://the-sportsnation.com/2021/04/16/2021-nbl-preview-club-by-club-guide/|work=The Sportsnation|date=16 April 2021}}</ref> nebagula abazannyi abaamannyi okuva mu bebaali bavuganya nabo mu NBL <ref>{{cite news|title=Dikong, Omanye, Azolibe, Najja Join NBL Newbies|url=https://the-sportsnation.com/2021/03/11/dikong-omanye-azolibe-najja-join-nbl-newbies/|access-date=19 December 2021|work=The SportsNation|date=11 March 2021}}</ref> == Sizoni ku sizoni == {| class="wikitable" style="font-size:95%" | align="center" bgcolor="gold" |'''Bannantameggwa ba NBL'''<br /><br /><br /><br /> (2019–kati) | align="center" bgcolor="#FFE6BD" |Okusengekebwa nga bali wagulu Okuva 2019 nokutuuka kati | align="center" bgcolor="silver" |Okumalira mu ky'okubiri Okuva 2019 okutuuka kati | align="center" bgcolor="#96CDCD" |Oluzannya olusalawo omuwanguzi Okuva mu 2019 okutuuka kati |} {| class="wikitable" style="font-size:95%; text-align:center" ! rowspan="2" |Sizoni ! rowspan="2" |Ekibinja ! rowspan="2" | Liigi ! colspan="5" | Sizoni eya bulijjo ! rowspan="2" | Oluvannyuma lwa sizoni |- !Webaamaliriza !Gyebaazannya !Gyebawangudde !Okuwangulwa !Okuwangula ku buli 100 |- | align="center" colspan="12" style="{{NBA color cell|Chicago Bulls|border=2}};" | '''Namuwongo Blazers''' |- ! style="background:#eee;" | 2019 | style="text-align:center;" | 2. 2. | style="text-align:center;" | Ekitundu 1 | style="text-align:center;" | 3rd | style="text-align:center;" | 15. | style="text-align:center;" | 12. | style="text-align:center;" | 3. 3. | style="text-align:center;" | .800 | style="text-align:center;" | |- !2021 | 1. 1. | NBL | 3rd | 7. 7. | 5. 5. | 2. 2. | .714 |Zaasazibwaamu |- ! 2022. 2022 | 1. 1. | NBL | 1st | 24. | 19. | 5. 5. | .792 | bgcolor="silver" |Yawangula oluzannya lwa quarter fayinolo nga bakuba Panthers 2-0 Yawangula oluzannya lwa semi fayinolo nga bakuba Titans 2-0 Yakubwa Oilers ku fayinolo 3-4 |- ! 2023. 2023 | 1. 1. | NBL | 2nd | 22. | 17. | 5. 5. | .773 |Yazivaamu |- ! 2024 | 1. 1. | NBL | 3rd | 22. | 16. | 6. 6. | .727 |Yawangula oluzannya lwa quarter fayinolo nga bakuba Our Savior 2-0 Yakubwa aba Titans ku luzannya lwa semi fayinolo 2-3 |- ! colspan="4" | Likodi ya sizoni ya NBL eya bulijjo !75 ! 57 ! 18. ! .760 ! rowspan="2" | 0 Empaka za NBL |- ! colspan="4" |Likodi gyebalina mu kibinja kya NBL ekyawagulu ku mutendera gw'omupiira ogusalawo ani awangula ! 18. ! 11. ! 7. 7. ! .611 |} == Ebijuliziddwaamu == qrcggl99rkzrp1biqqn7lxxf4ipkbn8 Uganda women's national volleyball team 0 12200 75447 59259 2026-09-26T10:45:18Z Wiki.lukron 11854 removed external link 75447 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Ttiimu ya bakazi abazannya Ensero mu ggwanga Uganda era nga eno''' y'ekiikirira [[Yuganda|Uganda]] mu mpaka ez'Ensero mu nsi yonna ez'abakazi n'emipiira egy'omukwano. == Ebijuliziddwa == * Ekibiina kya Uganda Volleyball Federation o6hczcmco0mpf87gnt0wsvzn5hl95iz Peter Mugyenyi 0 12243 75346 68537 2026-09-26T10:17:17Z Ssemmanda will 3837 converted references and added links 75346 wikitext text/x-wiki [[category: Munnayuganda]] [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] '''Peter Ndimbirwe Mugyenyi''' Munnayuganda omusawo, [[:en:HIV/AIDS|munoonyereza wa siriimu]], [[:en:Administrator_(business)|addukanya eby’obujjanjabi]] era muwandiisi. Ye dayirekita omukulu era omu ku baatandikawo ekitongole kya [[:en:Joint_Clinical_Research_Centre|Joint Clinical Research Center]], era nga ky'ekitongole ekikulembedde mu kujjanjaba [[:en:HIV/AIDS|siriimu]] mu Africa. <ref name="WHO">{{Cite web |title=WHO {{!}} Peter Mugyenyi |url=http://www.who.int/world-health-day/previous/2006/doctors/uga/en/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20131228154552/http://www.who.int/world-health-day/previous/2006/doctors/uga/en/ |archive-date=2013-12-28 |access-date=2026-09-26 |website=www.who.int}}</ref> == Obuto n’okusoma kwe == Mugyenyi yazaalibwa mu [[:en:Rukungiri_District|Disitulikiti y’e Rukungiri]] mu [[:en:Western_Region,_Uganda|Ttundutundu ly'obugwanjuba]] bwa Uganda, okuliraana 1949. Yasomerako mu [[:en:Kings_College_Budo|Kings College Budo]], essomero lya siniya ery'abawala n'abalenzi essomero ly'ekisulo, bwe yali tannaweebwa kifo mu [[:en:Makerere_University|Ssettendekero wa Makerere]] okusoma obusawo bw’abantu. Yatikkirwa diguli esooka eya [[:en:Bachelor_of_Medicine_and_Bachelor_of_Surgery|Bachelor of Medicine ne Bachelor of Surgery]] . Oluvannyuma lw’okusoma e Makerere, yalina okuva mu ggwanga ku ntandikwa y’emyaka gya 1970, ng’adduka poliisi ya [[:en:Idi_Amin|Idi Amin]] ey’ekyama. Yasenguka n’agenda mu Bungereza, gye yafunira [[:en:Pediatrics|Dipulooma mu by’obulamu bw’abaana]], ekitiibwa kya Fellow of the Royal College of Physicians of Ireland n’ekya Fellow of the Royal College of Physicians of Edinburgh. Mu 2003, yaweebwa diguli ya [[:en:Doctor_of_Science|Doctor of Science]], okuva mu [[:en:Mbarara_University|yunivasite ya Mbarara]] mu Uganda. <ref name="Chancellor">{{Cite web |url=http://www.must.ac.ug/about-must/governance/chancellor |title=Archive copy |access-date=2025-10-17 |archive-date=2015-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150728152903/http://www.must.ac.ug/about-must/governance/chancellor |url-status=dead }}</ref> == Omulimu gwe mu Bungereza == Bwe yali mu Bungereza, yafuuka [[:en:Pediatrician|omusawo w’abaana]] omukugu ey'ebuuzibwako. Wabula ku ntandikwa y’emyaka gya 1990, yaddayo ky'eyagalire mu Uganda gy’azaalibwa okuyambako eggwanga lye okulwanyisa ekirwadde kya mukenenya, ekyali kikyeyongera mu kiseera ekyo. Embeera y’emirimu yali mbi nnyo ate ng’omusaala, katundu katono ku nsimbi ze yali yafuna mu Bungereza. Yalina okutendekebwa okupya mu by’obulwadde bwa siriimu. <ref name="FIRE">{{Cite web |title=THE CONTRIBUTORS {{!}} Fire in the Blood |url=https://fireintheblood.com/the-contributors |archive-url=https://web.archive.org/web/20181017001756/https://fireintheblood.com/the-contributors |archive-date=2018-10-17 |access-date=2026-09-26 |website=Fire in the Blood |language=en}}</ref> == Obukulembeze mu lutalo lw'okujjanjaba akawuka ka siriimu mu Africa == Y’omu ku bantu abamanyiddwa abaasooka mu basawo mu nsi yonna okugamba nti [[:en:Ethnic_groups_of_Africa|Abafirika]] basobola, era bajja, okugoberera obulungi enkola z’[[:en:Antiretroviral_treatment|obujjanjabi obulwanyisa akawuka]] . Mu kiseera ekyo abantu batono abaali bakkiriza nti ekyo kyandibaddewo. Ebyafaayo bimukakasizza nti mutuufu. Mu 1992, Mugyenyi yali omu ku baatandikawo era n’afuuka [[:en:Medical_Director|Medical Director]] wa Joint Clinical Research Centre, ekifo ekisinga obunene mu Afrika ekijjanjaba n’okunoonyereza ku mukenenya. Amanyiddwa ng’omu ku bakulembedde mu kunoonyereza ku siriimu mu nsi yonna. <ref name="FIRE" /> Mu 2002, yalagira okusindikibwa kw'eddagala lya siriimu ku ssente entono okuva e Buyindi, ng’amenya obutereevu amateeka ga Uganda agakwata ku nsonga z'abakkirizibwa okulitumya, n’asomooza ab’obuyinza okumukwata n’agaana okuva ku kisaawe okutuusa ng’eddagala lino likkiriziddwa okuyingira mu ggwanga n’okuweebwa n’obukakafu nti n’eryali ligenda okuyingizibwa mu biseera eby’omu maaso nalyo lyali ly'akukkirizibwa. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (October 2024)">okujuliza kwetaagisa</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> Ekikolwa kino kyaviirako kumpi mu kiro kimu omuwendo gw’abantu abakozesa eddagala lya ARVs mu Uganda okweyongera emirundi kkumi, era ne kisobola okukomya okuziyiza eddagala lya mukenenya erya bulijjo ery’ebbeeyi entono okuyingira mu Afrika. Leero kumpi Abafirika bonna abali ku ddagala lya ARV bamira eddagala lya generics, ng’erisinga obungi ku lyo likyava Buyindi. Mugyenyi era yakola kinene eky’okwebuuza ku bantu mu kuteekawo enteekateeka ya [[:en:PEPFAR|PEPFAR]] (‘President’s Emergency Plan for AIDS Relief’), eyalangirirwa mu kwogera kwa Pulezidenti [[:en:George_W._Bush|George W. Bush]] okwa 2003 okwa [[:en:State_of_the_Union|State of the Union]]. Mugyenyi yali atudde ku mabbali ga [[:en:Laura_Bush|Laura Bush]] ng’okulangirira kuno kukolebwa, era Pulezidenti Bush n’amujuliza mu kwogera kwe. Okuva olwo PEPFAR etadde obukadde n’obukadde bw’Abafirika ku bujjanjabi obuziyiza siriimu era n'okutaasa obulamu, era abantu bangi bagitunuulira ng’omukululo ogumu ogusinga obulungi mu bisanja ebibiri George W. Bush bye yamala mu [[:en:White_House|White House]] . <ref name="FIRE" /> Mu Gwomwenda 2003, Mugyenyi yasiimibwa ekibiina ekigatta abasawo mu nsi yonna mu kujjanjaba mukenenya era n’aweebwa awaadi ya Hero in Medicine Award. <ref>{{Cite web |title=Dr. Peter Mugyenyi receives the coveted Hero in Medicine Award {{!}} Management Sciences for Health |url=http://www.msh.org/news-events/stories/dr-peter-mugyenyi-receives-the-coveted-hero-in-medicine-award |archive-url=http://web.archive.org/web/20150402142919/http://www.msh.org/news-events/stories/dr-peter-mugyenyi-receives-the-coveted-hero-in-medicine-award |archive-date=2015-04-02 |access-date=2026-09-26 |website=www.msh.org |language=en}}</ref> Mu Gwokubiri 2014, yalondebwa nga Dayirekita eyeetongodde, ku Board ya [[:en:Cipla|Cipla]], kkampuni y’eddagala ey’e Buyindi ng’erina ekkolero erikola eddagala lya Siriimu mu [[:en:Uganda|Uganda]] . <ref>{{Cite web |url=http://www.cipla.com/CiplaSite/Media/Images/Press-Release-Appointment-of-Dr-Mugyenyi-final-12th-Feb-Final-draft.pdf?ext=.pdf |title=Archive copy |access-date=2025-10-17 |archive-date=2015-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923203637/http://www.cipla.com/CiplaSite/Media/Images/Press-Release-Appointment-of-Dr-Mugyenyi-final-12th-Feb-Final-draft.pdf?ext=.pdf |url-status=dead }}</ref> Yakola nga Chancellor wa [[:en:Mbarara_University_of_Science_and_Technology|Mbarara University of Science and Technology]], <ref>http://allafrica.com/stories/200808220102.html</ref> emu ku yunivasite za gavumenti munaana eza Uganda okuva nga 22 Ogwomunaana 2008 okutuuka nga 28 Ogwekkumi 2017. <ref name="Chancellor" /> <ref>{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2017-10-29 |title=Prof Olweny is new Mbarara University Chancellor |url=https://www.independent.co.ug/prof-olweny-new-mbarara-university-chancellor/ |access-date=2026-09-26 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref> == Obuwandiisi bwe == Ekitabo kya Mugyenyi eky’naanyi ekyafulumizibwa mu 2008 ekya ''Genocide by Denial: How Profiteering from HIV/AIDS Killed Millions'' <ref>{{Cite book |last=Mugyenyi |first=Peter |date=2008 |title=Genocide by denial: how profiteering from HIV/AIDS killed millions |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/978-9970027538 |publisher=Fountain Publishers ; Distributed by Michigan State Univ. Press |isbn=978-9970-02-753-8 |location=Kampala : East Lansing, MI}}</ref> kiraga engeri gavumenti z’amawanga g’obugwanjuba ne kkampuni z’eddagala gye zaalondoola mu ngeri ey’obusaasizi okufa kw’obukadde n’obukadde bw’Abafirika abaali batayinza kugula ddagala lyabwe eribalagirwa. Ekitabo ekyaddiirira ekitabo ekyasooka, ekya ''A Cure Too Far: The Struggle to End HIV/AIDS'', kyafulumizibwa ku ntandikwa ya 2013. <ref>http://www.newvision.co.ug/mobile/Detail.aspx?NewsID=640136&CatID=435</ref> Omulimu gwa Mugyenyi mu lutalo lw’okulwanirira eddagala eriweweeza ku siriimu mu bungi mu Afrika gulagibwa mu firimu eyafulumizibwa mu 2013 eyitibwa ''[[:en:Fire_in_the_Blood_(2013_film)|Fire in the Blood]]'', <ref>https://www.imdb.com/name/nm2438287/?ref_=ttfc_fc_cl_t2</ref> era yayitibwa ba pulodyusa okubeera omugenyi ow’ekitiibwa firimu eno bwe yasooka okulabika mu [[:en:Sundance_Film_Festival|kivvulu kya Sundance Film Festival]] ekya 2013 mu [[:en:Park_City,_Utah|Park City]], Utah, mu [[Amerika]]. Okulabika kwe kwaleetawo abantu abawerako okumumanya mu Sundance. <ref name="FIRE" /> == Laba ne == * [[:en:List_of_university_leaders_in_Uganda|Abakulembeze ba Yunivasite mu Uganda]] * [[:en:List_of_hospitals_in_Uganda|Amalwaliro ga Uganda]] == Ebijuliziddwa == == Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia == dmjs7fsvzlve407lh7u3x1jjnsd4ui2 Boaz Ninsiima 0 12244 75390 65429 2026-09-26T10:34:19Z Elaju 11867 Removed external and duplicate links #WUCBU26 75390 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Boaz Kasirabo Nisiima''' yazaalibwa nga 28 Ogwekumineebiri mu 1975 munnasayaansi akola mu by'okutabula eddagala era [[:en:Medical_laboratory_scientist|munnabyabufuzi mu Uganda]]. Ye [[Parliament of Uganda|Mubaka wa Paalamenti]] akiikirira [[:en:Rakai_District|Essaza ly'e Kooki]] <ref name="BKN2">{{Cite web |title=Nisiima Boaz |url=http://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=211 |publisher=[[Parliament of Uganda]]}}</ref> era akiikirira [[National Resistance Movement|NRM]], ekibiina ky’eby'obufuzi ekiri mu buyinza mu Uganda. <ref name="BKN1">{{Cite web |title=Full list of NRM leaders |url=http://www.elections.co.ug/new-vision/election/1407722/list-nrm-leaders |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170602212215/http://www.elections.co.ug/new-vision/election/1407722/list-nrm-leaders |archive-date=2 June 2017 |access-date=12 June 2017 |website=[[Vision Group]]}}</ref> Ali mu kibiina ekigatta abasawo abakugu mu by'obujjanjabi ekya Uganda Medical Lab Association n'Olukiiko lwa Paalamenti olw'etabibwaamu ababaka abali mu kibiina kya NRM era aweereza ku kakiiko akavunaanyizibwa ku Bizimbibwa ebirabibwaako nga kano kali mu Paalamenti ya Uganda ey'ekumi <ref name="BKN8">{{Cite web |title=Kasolo, Mugabi supporters still in celebration |url=http://www.elections.co.ug/print_article/new-vision/election/1407454/kasolo-mugabi-supporters-celebration?print=true |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807151958/http://www.elections.co.ug/print_article/new-vision/election/1407454/kasolo-mugabi-supporters-celebration?print=true |archive-date=7 August 2017 |access-date=12 June 2017 |website=[[Vision Group]]}}</ref> <ref name="BKN6">{{Cite web |title=Rakai MPs Elect Named after Charged Residents' Raid on EC Offices, Accusing the DRO of Delaying to Announce Winner before Police Prevailed |url=http://theinvestigatornews.com/2016/02/rakai-mps-elect-named-after-charged-residents-raid-on-ec-offices-accusing-the-dro-of-delaying-to-announce-winner-before-police-prevailed/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807164504/http://theinvestigatornews.com/2016/02/rakai-mps-elect-named-after-charged-residents-raid-on-ec-offices-accusing-the-dro-of-delaying-to-announce-winner-before-police-prevailed/ |archive-date=7 August 2017 |access-date=29 June 2017 |website=The Investigator}}</ref> Ninsiima yaliko omukungu mu bifo gyebatabulira eddagala lmu kitongole kya [[:en:Infectious_Diseases|Infectious Diseases]] Research Collaboration (IDRC); omuntu eyali avunaanyizibwa ku bikolebwa gyebatabulira eddagala mu [[Rakai (disitulikit)|Disitulikiti y'e Rakai]] ; omuyambi w'akulira eyali atwaala webatabulira eddagala mu ddwaliro lya Kasaali [[:en:Health_Centre|Health Centre]] III era nga yaliko maneja era [[:en:Nursing_assistant|omumyuuka w'abayambi b'abasawo]] mu ddwaaliro lya [[:en:Kibaale_Community_Schools|Kibaale]] Community Clinic. <ref name="BKN2"/> == Obulamu bwe n'eby'enjigiriza == Ninsiima yazaalibwa mu Kooki mu [[Rakai (disitulikit)|Disitulikiti y’e Rakai]] nga 28 Ogwekumineebiri mu 1975 mu maka agaali [[:en:Anglicanism|enzikiriza y'Ekanisa]] ng'era famire [[:en:Ankole|y'Abanyankore.]] Pulayimale yagisomera mu disitulikiti y’ewaabwe e Rakai ku Ahmadiyya Primary School, esomero lya pulayimale eryali ludukanyizibwa gavumenti e Kalungi, gyeyafunira n’afuna [[:en:Primary_School_Leaving_Examination|satifikeeti ye eya P.7]] mu 1993. Oluvannyuma yasomera Sserinya Secondary School gyeyasomera okuva S.1 paka S.4, n’afuna [[:en:Uganda_Certificate_of_Education|satifikeeti ya S.4]] mu 1997. Mukusoma kwe okwawagulu, yeegatta kutendekero lya School of Medical Laboratory Training mu [[Eddwaliro lya Mengo Hospital|ddwaaliro e Mengo]] n’afuna satifikeeti y’abakugu mu [[:en:Medical_laboratory|by’obusawo ne mubifo gyebatabulira eddagala]] mu 2007. Ninsiima yeeyongerayo n'agenda ku [[:en:Makerere_University|Makerere University]] gye yafunira Dipulooma mu Tekinologiya w'Ebifo gyebatabulira Eddagala mu 2009 ne Diguli mu [[:en:Health_technology|Saayansi w'Ebifo Gyebatabulira Eddagala]] mu 2013. <ref name="BKN2"/> == Emirimu == === Entandikwa === Ninsiima yatandika emirimu gye egy’ekikugu mu 2000 [[:en:Nursing_assistant|ng'omumyuuka w'abayamba abasawo]] mu ddwaaliro ly'e [[:en:Kibaale_Community_Schools|Kibaale]] Community Clinic era oluvannyuma n’akuzibwa n’afuulibwa okugenda mu kifo ky'okubeera nga yeeyali [[:en:Healthcare_provider|adukanya eky'eby'obulamu]] mu 2005. Mu 2006, yafuna omulimu gw'okubeera omumyuuka w'adukanya ekifo ewatabulirwa eddagala ku ddwaliro lya Kasaali [[:en:Health_in_Uganda|Health Centre III]]. Mu 2009, yakola nga eyali avunaanyizibwa ku bikolebwa mu kifo ewatabulirwa eddala mu [[Rakai (disitulikit)|Disitulikiti y’e Rakai]] n’oluvannyuma n’akola ng'ow'eby'ekikugu mu kifo ewatabirirwa eddagala mu kitongole ekikola ku by'okunoonyereza ku [[:en:Infectious_diseases|Nddwadde ezikwata abantu]] nga zireetebwa obuwuka obw'enjawulo mu 2010 okutuusa mu 2014 lwe yalekulira okwegatta ku by'obufuzi eby’okulonda. === Eirimu gy’eby'obufuzi === Mu 2015, Ninsiima yeegatta ku [[:en:Democracy|by'obufuzi eby’okulonda]] ku tikiti ya [[National Resistance Movement]], n’awangula [[:en:Partisan_primary|okulonda kw'ekibiina okwali okwokusunsula eyali agenda okukwata bendera y'ekibiina mu kulonda kwa bonna]] <ref name="BKN9">{{Cite web |title=Entalo z'akamyufu zisattiza abanene mu NRM |url=http://www.bukedde.co.ug/bukedde/ag%E2%80%99eggwanga/1406052/entalo-akamyufu-zisattiza-abanene-mu-nrm |website=[[Bukedde]] |access-date=2025-10-17 |archive-date=2017-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807152856/http://www.bukedde.co.ug/bukedde/ag%E2%80%99eggwanga/1406052/entalo-akamyufu-zisattiza-abanene-mu-nrm |url-status=dead }}</ref> n’okulonda [[:en:2016_Ugandan_general_election|kwa bonna mu 2016]] bw’atyo n’afuuka omubaka wa [[Parliament of Uganda|Paalamenti ey'e 10]] eya [[Yuganda|Pearl of Africa]] ng’akiikirira Essaza ly'e Kooki mu Disitulikiti y’e Rakai. Mu Paalamenti ey’e 10, Ninsiima aweereza ku Kakiiko Akavunaanyizibwa ku Bizimbibwa Ebirabibwaako era ng'ali ne ku kakiiko ka Paalamenti akeetabibwaamu ababaka b'ekibiina kya NRM. <ref name="BKN7">{{Cite web |title="Government to rebuild houses destroyed by earthquake" – President |url=http://www.statehouse.go.ug/media/news/2016/10/05/%E2%80%9Cgovernment-rebuild-houses-destroyed-earthquake%E2%80%9D-%E2%80%93-president |website=The State House of Uganda}}</ref> <ref name="BKN8"/> <ref>{{Cite web |title=NRM Parliamentary Caucus |url=https://www.nrm.ug/party-organs/nrm-parliamentary-caucus |access-date=2023-02-10 |website=NRM Parliamentary Caucus {{!}} National Resistance Movement |language=en |archive-date=2021-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506150738/https://nrm.ug/party-organs/nrm-parliamentary-caucus |url-status=dead }}</ref> Mu 2021, yaddamu okulondebwa ku kifo ky’Omubaka wa paalamenti. <ref>{{Cite web |title=Ninsiima Boaz Kasirabo - 2021 General Election - Visible Polls |url=https://visiblepolls.org/ug/2021-general-election/candidates/ninsiima-boaz-kasirabo-8505/ |access-date=2023-02-10 |website=visiblepolls.org |language=en}}</ref> mu paalamenti ey’e 11, aweereza ku kakiiko akavunaanyizibwa ku Mbalirira y'Ebitabo bya Gavumenti mu Gavumenti eya wakati. <ref>{{Cite web |title=Committee on Public Accounts (Central Government) – Parliament Watch |url=https://parliamentwatch.ug/committees/committee-on-public-accounts-central-government/ |access-date=2023-02-10 |language=en-US}}</ref> == Laba ne == * [[Rakai (disitulikit)|Disitulikiti y’e Rakai]] * [[:en:National_Resistance_Movement|Ekibiina ky'Eby'obufuzi Ekiri mu Buyinza ekmannyikiddwa nga National Resistance Movement]] == Ebijuliziddwa == {{Reflist}} == Ewalala w'oyinza okubigya == * Omukutu gwa yintaneeti ogwa Paalamenti ya Uganda * Omukutu gwa yintaneeti Ogw'ekitongole Ekikola mu Kunoonyereza Kunddwadde ezikwata Abantu nga zireetebwa Obuwuka Obw'enjawulo [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] 5jk01x93gowezek53etddmfrhkfc1xk Jannon Otto 0 12315 75459 72749 2026-09-26T10:46:51Z Kanungu's finest 11872 converted references 75459 wikitext text/x-wiki   '''Jannon Jaye Otto''' yazaalibwa 14 Ogwokuna 1997) Muzannyi wa nselo omukugu era nga musaayi mutabule (American-Ugandan). Azannyira mu [[:en:Uganda_women's_national_basketball_team|ttiimu ya Uganda ey’abakazi ey’enselo]] n’eya Spain Embutidos Pajariel Bembibre PDM. <ref>{{Cite web |url=https://sportnewsafrica.com/en/at-a-glance/uganda-basketball-who-is-the-american-jannon-otto/ |title=Archive copy |access-date=2025-10-24 |archive-date=2023-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231207074459/https://sportnewsafrica.com/en/at-a-glance/uganda-basketball-who-is-the-american-jannon-otto/ |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |url=https://sportsnation.co.ug/2023/06/13/nine-foreign-based-players-in-gazelles-squad-for-afrobasket/ |title=Archive copy |access-date=2025-10-24 |archive-date=2024-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241213180520/https://sportsnation.co.ug/2023/06/13/nine-foreign-based-players-in-gazelles-squad-for-afrobasket/ |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite news |date=2023-07-01 |title=Jannon Otto - Club Baloncesto Bembibre |url=http://www.cbbembibre.com/player/jannon-otto/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240112010056/http://www.cbbembibre.com/player/jannon-otto/ |archive-date=2024-01-12 |access-date=2026-09-26 |work=Club Baloncesto Bembibre - Club Baloncesto Bembibre |language=es-ES}}</ref> == Obuto bwe == Otto yazaalibwa mu California. <ref>{{Cite web |last=Nsimbe |first=John Vianney |date=2023-03-06 |title=Jannon Otto: Life of American that has become Uganda’s basketball star |url=https://observer.ug/lifestyle-entertainment/jannon-otto-life-of-american-that-has-become-uganda-s-basketball-star/ |access-date=2026-09-26 |website=The Observer Media Ltd |language=en-US}}</ref> Yasomera mu ssomero lya Oak Hill High School. <ref>{{Cite web |url=https://sportsnation.co.ug/2023/02/07/najjuma-jannon-to-beef-up-gazelles-as-team-enters-residential-camp/ |title=Archive copy |access-date=2025-10-24 |archive-date=2024-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241213181238/https://sportsnation.co.ug/2023/02/07/najjuma-jannon-to-beef-up-gazelles-as-team-enters-residential-camp/ |url-status=dead }}</ref> Yafuna obubonero obusoba mu 2000 mu mizannyo gye yazannya ng'akyali mu siniya. <ref>{{Cite web |last=Peters |first=Matthew |title=Prep Girls Basketball: Oak Hills' Jannon Otto nears rare 2,000 point mark |url=https://www.vvdailypress.com/story/sports/high-school/basketball/2015/01/23/prep-girls-basketball-oak-hills/35461749007/ |access-date=2026-09-26 |website=Victorville Daily Press |language=en-US}}</ref> == Emizannyo gy'eyazannya mu Kkolegi == Otto yazannyira ttiimu y'[[:en:New_Mexico_Lobos_women's_basketball|abakazi abazannya enselo eya New Mexico Lobos]] mu 2015-16. <ref>{{Cite web |date=2020-04-27 |title=Jannon Otto |url=https://golobos.com/roster/jannon-otto/ |access-date=2024-03-24 |website=University of New Mexico Lobos athletics}}</ref> Oluvannyuma yegatta ku ttiimu y[[:en:UC_Riverside_Highlanders_women's_basketball|'abakazi abazannya enselo eya UC Riverside Highlanders]] mu 2016 gye yazannyira okuva mu 2017-2019. <ref>{{Cite web |title=Jannon Otto - 2019-20 - Women's Basketball |url=https://gohighlanders.com/sports/womens-basketball/roster/jannon-otto/5932 |access-date=2026-09-26 |website=UC Riverside Athletics |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Basketball News, Scores, Stats, Analysis, Standings |url=https://www.eurobasket.com/index.aspx |archive-url=http://web.archive.org/web/20260916092836/https://www.eurobasket.com/index.aspx |archive-date=2026-09-16 |access-date=2026-09-26 |website=www.eurobasket.com |language=en}}</ref> == Omulimu gw’ekikugu == Otto yatandika omupiira gwe mu ttiimu ya Buyonaani [[:en:Dafni_Agiou_Dimitriou|Dafni Agiou Dimitriou]] mu 2020. <ref>{{Cite web |title=Jannon Otto añade un perfil distinto al juego exterior del Embutidos Pajariel Bembibre |url=https://www.feb.es/2023/6/1/baloncesto/jannon-otto-anade-perfil-distinto-juego-exterior-del-embutidos-pajariel-bembibre/94080.aspx |access-date=2026-09-26 |website=FEB |language=ES}}</ref> Sizoni ya 2021-22 yagizannyira mu German Side TSV Towers Speyer-Schifferstadt mu Bundesliga ya Girimaani eyookubiri, gye yafuna obubonero 25.5 ne 12.5 mu buli mupiira. <ref name="pikes">{{Cite web |title=News - News - Musel Pikes |url=https://www.pikes.lu/archiv-38145v4/news/35516 |access-date=2026-09-26 |website=www.pikes.lu |language=en}}</ref> Yazannyira ttiimu ya Australia eya Rockhampton Cyclones mu 2022 gye yafuna obubonero 18.9, 7.5 ne 1.9 buli mupiira. <ref>http://kawowo.com/2023/02/07/gazelles-to-start-residential-training-ahead-of-zone-v-womens-afrobasket-qualifiers/</ref> Otto yazannyira ttiimu y'abakyala ey'enselo eyitibwa [[:en:Musel_Pikes|Musel Pikes]] okuva mu Gwomunaana 2022 okutuusa mu Gwokubiri 2023. <ref name="pikes" /> Endagaano gye yali yasaako omukono yasazibwamu oluvannyuma lw'okusalawo kwe yali akoze okulekulira kilaabu okugenda okuzannya mu mpaka z'okusunsulamu eza 2023 Fiba Zone Five Women Afrobasket ng'azanyira Ttiimu ya Uganda ey'abakazi abazannya enselo eya Uganda National Women's Basketball nga takkiriziddwa kilaabu ye. <ref>https://observer.ug/lifestyle/77037-jannon-otto-life-of-american-that-has-become-uganda-s-basketball-star</ref> Oluvannyuma yeegatta ku ttiimu y'abakazi eya [[:en:Eastern_Mavericks|Eastern Mavericks]] mu Australia. <ref>{{Cite web |url=https://www.seneweb.com/news/Sport/afrobasket-2023-cierra-dillard-senegal-f_n_416510.html |title=Archive copy |access-date=2025-10-24 |archive-date=2024-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241009004411/https://seneweb.com/news/Sport/afrobasket-2023-cierra-dillard-senegal-f_n_416510.html |url-status=dead }}</ref> <ref>https://www.fiba.basketball/womensafrobasket/2023/player/Jannon-Jaye-Otto</ref> Yeegatta ku ttiimu ya Spain eya Embutidos Pajariel Bembibre PDM mu Gwomukaaga 2023 <ref>https://www.feb.es/2023/6/1/baloncesto/jannon-otto-anade-perfil-distinto-juego-exterior-del-embutidos-pajariel-bembibre/94080.aspx</ref> == Ttiimu ya Uganda ey'abakazi ey'enselo == Otto yakkiriza obutuuze okusobola okuzannyira Uganda. <ref>{{Cite web |date=2023-02-07 |title=Najjuma, Jannon To Beef Up Gazelles As Team Enters Residential Camp |url=https://sportsnation.co.ug/2023/02/07/najjuma-jannon-to-beef-up-gazelles-as-team-enters-residential-camp/ |access-date=2024-03-24 |website=Live from ground |archive-date=2024-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240324171933/https://sportsnation.co.ug/2023/02/07/najjuma-jannon-to-beef-up-gazelles-as-team-enters-residential-camp/ |url-status=dead }}</ref> Yeegatta ku Ttiimu y'eggwanga ey'abakazi ezannya enselo mu mpaka z'okusunsulamu eza Fiba Zone Five Women Afrobasket eza 2023 <ref>{{Cite web |url=https://www.pulsesports.ug/basketball/story/jannon-otto-we-have-to-keep-the-same-energy-2023021607151428230 |title=Archive copy |access-date=2025-10-24 |archive-date=2024-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241215132739/https://www.pulsesports.ug/basketball/story/jannon-otto-we-have-to-keep-the-same-energy-2023021607151428230 |url-status=dead }}</ref> <ref>https://www.fiba.basketball/womensafrobasket/2023/qualifiers/news/africa-zone-5-five-teams-one-ticket-available-for-the-2023-womens-afrobasket</ref> mwe yafuna obubonero 17.4, 'rebounds' 10.2 ne 'asisiti' 3. <ref>{{Cite web |url=https://www.pulsesports.ug/basketball/story/jannon-otto-makes-best-five-at-afrobasket-qualifiers-2023021920561708862 |title=Archive copy |access-date=2025-10-24 |archive-date=2025-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250805045035/https://www.pulsesports.ug/basketball/story/jannon-otto-makes-best-five-at-afrobasket-qualifiers-2023021920561708862 |url-status=dead }}</ref> <ref>https://www.fiba.basketball/womensafrobasket/2023/qualifiers/player/Jannon-Jaye-Otto</ref> Yeetaba mu mpaka z'abakazi eza Afrobasket eza 2023 gye yamalira ng'omuteebi asinga okuteeba mu mpaka zino n'obubonero 128. <ref>{{Cite web |url=https://www.pulsesports.ug/basketball/story/another-award-for-jannon-gulu-girl-otto-2023080813213533683 |title=Archive copy |access-date=2025-10-24 |archive-date=2024-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241213173825/https://www.pulsesports.ug/basketball/story/another-award-for-jannon-gulu-girl-otto-2023080813213533683 |url-status=dead }}</ref> <ref>https://www.fiba.basketball/womensafrobasket/2023/news/top-scorer-race</ref> Yafuna obubonero 21.3, 7.5 ne asisiti 2.5. <ref>https://www.fiba.basketball/womensafrobasket/2023/player/Jannon-Jaye-Otto</ref> Era yalondebwa nga ttiimu ya All star ey'abazannyi 5 mu mpaka zino. <ref>{{Cite web |url=https://www.pulsesports.ug/basketball/story/fiba-women-afrobasket-gulu-girl-ugandans-send-mad-love-to-jannon-otto-after-clinching-double-awards-2023080606031743651 |title=Archive copy |access-date=2025-10-24 |archive-date=2024-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241213174445/https://www.pulsesports.ug/basketball/story/fiba-women-afrobasket-gulu-girl-ugandans-send-mad-love-to-jannon-otto-after-clinching-double-awards-2023080606031743651 |url-status=dead }}</ref> <ref>http://kawowo.com/2023/08/04/womens-afrobasket-gazelles-beat-guinea-settle-for-7th-place/</ref> <ref>https://www.fiba.basketball/womensafrobasket/2023/news/okonkwo-named-tissot-mvp-after-helping-nigeria-to-the-2023-womens-afrobasket-title</ref> <ref>https://www.fiba.basketball/womensafrobasket/2023/news/rwanda-uganda-two-teams-that-exceeded-expectations-at-the-2023-fiba-womens</ref> == Ebimukwatako eby'omunda == Otto muwala wa Kelly Hennessy, eyali omuzannyi w'enselo mu Yunivasite y’e North Dakota. <ref>https://gohighlanders.com/sports/womens-basketball/roster/jannon-otto/5932</ref> <ref>https://medium.com/ucr-magazine/here-to-assist-aa0d45144161</ref> == Ebijuliziddwa == {{Reflist}} == Ebijuliziddwa w'abweru wa Wikipedia == * [https://gohighlanders.com/sports/womens-basketball/roster/jannon-otto/5932 UC Riverside Highlanders ebikwata ku bantu] * [https://golobos.com/roster/jannon-otto/ Ebikwata ku bulamu bwa Lobos mu New Mexico] {{DEFAULTSORT:Otto, Jannon}} [[Category:Omupiira mu Uganda]] r042vq5jggtusmwhafvl7v0libmwsjz Christine Akullo 0 12410 75388 68825 2026-09-26T10:33:25Z DEPIARZ 11865 Removed Link 75388 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Christine Akullo''' (yazaalibwa 23 Omwezi ogwomukaaga 1990) [[munnayuganda]] omuddusi w'embiro z'abaliko oblemu ng'avuganyiza mu nsengeka ya T13 . Akullo yawangulira Uganda zaabu mu misinde gya mmita 100 egy'ensengeka ya T13 mu mizannyo gya All Africa Games egyali mu Maputo Mozambique mu 2011 kw’ossa ne All Africa Games eza 2015 . <ref name=":2">{{Cite web |title=Knee injury fails to dash Akullo's London dream |url=https://www.monitor.co.ug/Magazines/Score/Knee-injury-fails-to-dash-Akullo-s-London-dream/689854-1459006-fx6rsb/index.html |access-date=2020-08-26 |website=Daily Monitor}}</ref> N'era yeeyakwatira Uganda bendera mu mizannyo gya [[olympics w'abaliko obulemu ow'ebiseera by'omusana]] (Summer Paralympics) mu London . <ref name=":0">{{Cite web |last=Vision Reporter |date=17 September 2015 |title=Akullo wins gold for Uganda at African Games |url=https://www.newvision.co.ug/news/1409546/akullo-wins-gold-uganda-african-games |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200630005433/https://www.newvision.co.ug/news/1409546/akullo-wins-gold-uganda-african-games |archive-date=2020-06-30 |access-date=2020-08-26 |website=www.newvision.co.ug}}</ref> == Obuvo bwe n'okusoma kwe == Akullo yazaalibwa mu [[Aboke]], mu [[Soroti (disitulikit)|disitulikiti y’e Soroti]], [[Yuganda|Uganda]] eri bazadde be Joseph Ayom ne Jennet Rose Agiro. Oluvannyuma lw’okukwatibwa [[omusujja gw'ensiri]] mu 1998, yazibamu ku maaso. <ref name=":1">{{Cite web |title=Christine Akullo – Athletics {{!}} Paralympic Athlete Profile |url=https://www.paralympic.org/christine-akullo |access-date=2020-08-26 |website=International Paralympic Committee}}</ref> <ref name=":0">{{Cite web |last=Vision Reporter |date=17 September 2015 |title=Akullo wins gold for Uganda at African Games |url=https://www.newvision.co.ug/news/1409546/akullo-wins-gold-uganda-african-games |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200630005433/https://www.newvision.co.ug/news/1409546/akullo-wins-gold-uganda-african-games |archive-date=2020-06-30 |access-date=2020-08-26 |website=www.newvision.co.ug}}</ref> Wakati wa 1996 ne 2004, yafuna obuyigirize bwe obw'omutendera gwa wansi ku ssomero lya pulayimale erya Namatala Primary School mu [[Mbale (disitulikit)|disitulikiti y’e Mbale]] . Oluvannyuma yeegatta ku ssomero lya ba muzibe erya St Francis Madera School for the Blind mu Soroti mu 2006 n'amaliriza emisomo gye egy'omutendera gwa siniya ey'omukaaga ( A-Level ) mu 2011. <ref name=":3">{{Cite web |title=Para-athletes in Addis Ababa for coaching course |url=https://www.monitor.co.ug/Sports/Soccer/Para-athletes-Addis-Ababa-coaching-course/690266-4776278-6r7gqmz/index.html |access-date=2020-08-26 |website=Daily Monitor}}</ref> <ref name=":2">{{Cite web |title=Knee injury fails to dash Akullo's London dream |url=https://www.monitor.co.ug/Magazines/Score/Knee-injury-fails-to-dash-Akullo-s-London-dream/689854-1459006-fx6rsb/index.html |access-date=2020-08-26 |website=Daily Monitor}}</ref> Wano awaka , yaweererwa kitongole kya [[Child Fund International]] era kyategeebwa nti yali agenda kwegatta ku [[Makerere University, Uganda|yunivasite y'e Makerere]] mu Mwezi ogwomwenda 2012 okusoma ddiguli ye esooka mu [[ssaayansi w'ebyemizannyo]] (Sports Science). <ref name=":2" /> Omwaka 2015 wegwatuukira , Akullo yali abeera mu ggombolola y'e Morungatuny [[Amuria (disitulikit)|disitulikiti y'e Amuria]] . == Omuzannyo ogw'emisinde / ogw'embiro == Yeegatta ku ttiimu y’eggwanga mu 2007 wadde ng’ensonda endala zigamba nti yatandika omuzannyo gw'emisinde / ogw'embiro z'abaliko obulemu mu 2010 ng’ali mu [[Soroti]] . <ref name=":1">{{Cite web |title=Christine Akullo – Athletics {{!}} Paralympic Athlete Profile |url=https://www.paralympic.org/christine-akullo |access-date=2020-08-26 |website=International Paralympic Committee}}</ref> Yeetaba mu mpaka za disitulikiti eza babinywera eziwerako mwe yavuganya mu mmita kikumi (100) ebikumi ebiri (200) n'ebikumi ebina (400). <ref name=":2">{{Cite web |title=Knee injury fails to dash Akullo's London dream |url=https://www.monitor.co.ug/Magazines/Score/Knee-injury-fails-to-dash-Akullo-s-London-dream/689854-1459006-fx6rsb/index.html |access-date=2020-08-26 |website=Daily Monitor}}</ref> Okusinziira ku lupapula lw'amawulire olwa [[Daily Monitor]] , emisinde gye egy’ensi yonna egyasooka gyali mu 2010 mu mpaka za Great Lakes e [[Nairobi]] , [[Kenya]], gye yawangula zaabu mu mmita ekikumi (100 metres), mmita ebikumi ebibiri (200 metres) , ne mmita ebikumi ebina (400 metres) . <ref name=":2">{{Cite web |title=Knee injury fails to dash Akullo's London dream |url=https://www.monitor.co.ug/Magazines/Score/Knee-injury-fails-to-dash-Akullo-s-London-dream/689854-1459006-fx6rsb/index.html |access-date=2020-08-26 |website=Daily Monitor}}</ref> Ekyo yakigobereza n'omudaali gwa zaabu mu mpaka z'abakazi ez'ensengeka ya T13 eza mmita ekikumi (100 metres) ez'akamalirizo mu mizannyo gy'Afirika egyategekebwa mu Maputo Mozambique Mu 2015, Akullo yaddukira obutikitiki / sikonda 13.34 okuwangula omudaali gwa zaabu omulala mu mpaka z'akamalirizo ez’abakazi ez'ensengeka ya T13 100m mu mizannyo gy'Afirika egyategekebwa mu Brazzaville. <ref name=":0">{{Cite web |last=Vision Reporter |date=17 September 2015 |title=Akullo wins gold for Uganda at African Games |url=https://www.newvision.co.ug/news/1409546/akullo-wins-gold-uganda-african-games |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200630005433/https://www.newvision.co.ug/news/1409546/akullo-wins-gold-uganda-african-games |archive-date=2020-06-30 |access-date=2020-08-26 |website=www.newvision.co.ug}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFVision_Reporter2015">Vision Reporter (17 September 2015). [https://web.archive.org/web/20200630005433/https://www.newvision.co.ug/news/1409546/akullo-wins-gold-uganda-african-games "Akullo wins gold for Uganda at African Games"]. ''www.newvision.co.ug''. Archived from [https://www.newvision.co.ug/news/1409546/akullo-wins-gold-uganda-african-games the original] on 2020-06-30<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2020-08-26</span></span>.</cite></ref> Oluvannyuma mu 2017, yayingira n'avuganya mu nsengeka za T13, F13 100 ne 400m mu mpaka z'ensi yonna ez'emisinde / embiro z'abaliko obulemu mu London. <ref>{{Cite web |date=2017-07-16 |title=Uganda's Emong wins historic World Para Athletics gold |url=https://www.independent.co.ug/ugandas-emong-wins-historic-world-para-athletics-gold/ |access-date=2020-08-26 |website=The Independent Uganda}}</ref> Oluvannyuma Akullo yakiikirira Uganda mu mpaka za 2019 ez'ensi yonna ez'abaliko obulemu mu Dubai mu mwezi ogwekkuminoogumu ogw'omwaka ogwo mweyamaliriza mu kifo ekyokutaano mu mbiro ezomulundi ogwokubiri eza T13 100m mu mpaka ezikulembera ez'akamalirizo nekiyimiriza okuyitamu kwe. <ref>{{Cite web |title=Year ender- Para-sport: Mubajje, Kukundakwe shone, Emong fell |url=https://www.monitor.co.ug/Sports/Athletics/Mubajje--Kukundakwe-shone--Emong-fell/690274-5396698-sj18yi/index.html |access-date=2020-08-26 |website=Daily Monitor}}</ref> == Laba ne == * [[Omuzannyo ogw'emisinde / ogwembiro mu mizannyo gya Afirika yonna egya 2011]] * [[Omuzannyo ogw'emisinde / ogwembiro mu mizannyo gya Afirika yonna egya 2015]] == Ebijuliziddwa == # {{Cite web |title=Knee injury fails to dash Akullo's London dream |url=https://www.monitor.co.ug/Magazines/Score/Knee-injury-fails-to-dash-Akullo-s-London-dream/689854-1459006-fx6rsb/index.html |access-date=2020-08-26 |website=Daily Monitor}} # {{Cite web |last=Vision Reporter |date=17 September 2015 |title=Akullo wins gold for Uganda at African Games |url=https://www.newvision.co.ug/news/1409546/akullo-wins-gold-uganda-african-games |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200630005433/https://www.newvision.co.ug/news/1409546/akullo-wins-gold-uganda-african-games |archive-date=2020-06-30 |access-date=2020-08-26 |website=www.newvision.co.ug}} # {{Cite web |title=Christine Akullo – Athletics {{!}} Paralympic Athlete Profile |url=https://www.paralympic.org/christine-akullo |access-date=2020-08-26 |website=International Paralympic Committee}} # {{Cite web |title=Para-athletes in Addis Ababa for coaching course |url=https://www.monitor.co.ug/Sports/Soccer/Para-athletes-Addis-Ababa-coaching-course/690266-4776278-6r7gqmz/index.html |access-date=2020-08-26 |website=Daily Monitor}} # {{Cite web |last=Esiku |first=Gabriel |date=5 September 2014 |title=Gold medallist wants another chance |url=https://www.newvision.co.ug/news/1308955/gold-medallist-chance |archive-url= |archive-date= |access-date=2020-08-26 |website=www.newvision.co.ug}} # {{Cite web |last=Katende |first=Norman |date=14 September 2011 |title=3 Gold |url=https://www.newvision.co.ug/news/1005326/it-eur-gold |archive-url= |archive-date= |access-date=2020-08-26 |website=www.newvision.co.ug}} # {{Cite web |date=2017-07-16 |title=Uganda's Emong wins historic World Para Athletics gold |url=https://www.independent.co.ug/ugandas-emong-wins-historic-world-para-athletics-gold/ |access-date=2020-08-26 |website=The Independent Uganda}} # {{Cite web |title=Year ender- Para-sport: Mubajje, Kukundakwe shone, Emong fell |url=https://www.monitor.co.ug/Sports/Athletics/Mubajje--Kukundakwe-shone--Emong-fell/690274-5396698-sj18yi/index.html |access-date=2020-08-26 |website=Daily Monitor}} == Ebijuliziddwa wabweru wa Wikipedia == * Christine Akullo at the International Paralympic Committee * Uganda Paralympic Committee {{DEFAULTSORT:Akullo, Christine}} [[Category:Abaafuna emidaali mu mpaka za African Games 2019]] [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] jctgxzlcqbd5o58lze8cm1ezeki4da0 Oluguudo lwa Mukono–Kyetume–Katosi–Nyenga 0 12510 75391 44425 2026-09-26T10:34:19Z Giumi Chris 11853 added citation 75391 wikitext text/x-wiki '''Oluguudo lwa Mukono–Kyetume–Katosi–Nyenga''' lusangibwa mu [[:en:Central_Region,_Uganda|massekati]] ga [[:en:Uganda|Yuganda]], lugatta ebibuga [[:en:Mukono|Mukono]], [[:en:Kyetume|Kyetume]] ne [[:en:Katosi|Katosi]] mu [[:en:Mukono_District|Disitulikiti y’e Mukono]] ku [[:en:Nkokonjeru|Nkokonjeru]] ne [[:en:Nyenga,_Uganda|Nyenga]] mu [[:en:Buikwe_District|Disitulikiti y’e Buikwe]] .<ref>{{Cite web |title=Mukono–Kyetume–Katosi–Nyenga Road - AARoads Wiki |url=https://wiki.aaroads.com/wiki/Mukono%E2%80%93Kyetume%E2%80%93Katosi%E2%80%93Nyenga_Road |access-date=2026-09-26 |website=wiki.aaroads.com |language=en}}</ref> dd30t1cjrgvxoq5ar2gx0q2jb2khs75 Cow's trotter 0 12598 75337 54864 2026-09-26T10:11:59Z Deujmpagi 11858 converted a reference 75337 wikitext text/x-wiki {{Databox}} [[File:Cow_hoof.JPG|right|thumb|300x300px|Ekigere ky'ente ekifumbiddwa, nga kika kyamere etatera kulabikalabika mu Uganda.]] '''[[:en:Foot|Ekigere]] [[:en:Cattle|ky'ente]]''' ekifumbiddwa lyerinya ly'oyinza okukiwa. Ebisaliddwa bikozesebwa mu mere ey’enjawulo okwetoloola ensi yonna, naddala mu bika by'emere y'okulukalu lwa [[:en:Asian_cuisine|Asia]], [[:en:African_cuisine|Afrika]], [[:en:French_cuisine|Bufalansa]], ne [[:en:Caribbean_cuisine|Caribbean]].<ref name="Guard">{{Cite web |last=Williams |first=Hazelann |date=2 October 2012 |title=Sole food: the eating of feet. Feet are the foundation of many a good meal from the Caribbean to China |url=https://www.theguardian.com/lifeandstyle/wordofmouth/2012/oct/02/sole-food-eating-feet |website=The Guardian}}</ref> Emere y’omu Latin Amerika nayo ekozesa ebigere by'ente ku mmere ey’ekinnansi eziwerako. Ng’oggyeeko ente, [[:en:Ungulate|ebigere by'ebisolo]] [[:en:Goat|ng'embuzi]], [[:en:Goat|endiga]] [[:en:Pig's_trotters|n’embizzi]] nazo zisobola okuliibwa ne zikozesebwa mu mere emu ey’enono. == Enyinyonyola == [[File:Dr._David_Roberts_practical_home_veterinarian_(1906)_(20809180518).jpg|right|thumb|Ebigere by’ente.]] Ebigere by'ente tebirinaamu [[:en:Meat|ennyama]] byonna oba enyama; okuggyako amagumba n’obugere obwakula ng’engalo, kasinga kuberako diba, [[:en:Tendon|emisuwa]] [[:en:Cartilage|n’ebinywa eby'ekute.]] Mu mere, ebigere ebisale sale okusinga bitwalibwa ng’eby’omuwendo olw’obutonde bwabyo obw’enjawulo obugonvu nga kuliko engeri [[:en:Gelatin|y'ebintu ebiserera nga binyirikita]] wabula nga osobola okukigaala engeri gyekiri nti kibeera kigoonda nadala emisuwa n'ediba, era [[:en:Broth|supu]] abivaamu abeera mulungi nadala mu magumba. Wadde kiri kityo, okusobola okukifuna nga kigonda bulungi, olina okukifumba okumala ebanga eriwera, oba okukozesa [[:en:Pressure_cooker|kuuka eya puleesa]] okumala ebbanga eddene ng’ofumba, oba pressure cooker eyinza okukozesebwa mu kaseera kano, nga eno eba egenda kugya amazzi okuva mu bigere bino okugenda mu ssupu. Mu by'obuwangwa, mu mere y’Amawanga g’Omubugwanjuba, ekigere tekitera kuliibwa, tebitera kutekebwa mu nnyama y’ente esaliddwa mu biseera bya bulijjo, nga batera kwekaanya [[:en:Beef_shank|magulu]] gokka. Nga wadde kiri kityo, ekitundu ekisaliddwa kitera okuteekebwamu ng’ekimu ku bitundu by’ennyama y’ente. Mu [./Indonesian_cuisinehttps://en.wikipedia.org/wiki/Indonesian_cuisine mere y’e Indonesia], ekigere ky'ente kitwalibwa ng'ebimu kubisinga okubawomera. ''[[:en:Gulai|Gulai]] tunjang'' oba ''gulai kaki sapi'' by'ebimu kubirungo ebitekebwa mu kigere ky'ente nga kimanyikiddwa mu kutekebwa mu [[:en:Padang_food|mere ya Padang]]. So''to kaki sapi'' kika kya ssupu wa ''[[:en:Soto_(food)|Soto]]'' abeera alungiddwa n'ebirungo ng'atekeddwamu ebinywa, amagumba ag'ekute n'ediba okuva ku lususu lw'ekigere ky'ente. Ssupu ono yettanirwa nnyo mu Indonesia naddala mu [[:en:Betawi_cuisine|mere ya Betawi.]] == Ebika by'emere == [[File:Soto_Kaki_Mencos_Betawi.JPG|thumb|''Soto kaki Betawi'', ssupu w'ekigere ky'ente amannyikiddwa nga Jakartan]] [[File:Yam_tin_khwai.jpg|thumb|Thai ''Yam tin khwai'' .]] * ''Caldo de Mocotó'', ssupu w'ekigere ky’ente e Brazil, eyettanirwa ennyo mu Bitundu by'Omubukiikakkono bw'omubuvanjuba * Situloberi y’ebigere by’ente mu [[:en:Jamaica|Jamaica]] * ''El Hergma/Hargma'' (الهركمة) oba ''El-Ker'ine/Ker3ine'' (الكرعين) mu mawanga ga Maghreb (Tunisia, Algeria, Morocco). Ekika ky'emere y’ekinnansi omubeera ebigere by’ente, obuyana oba ekyana ky’endiga nga kuliko omusingi ogwefananyiriza ensigo ya kawo ne ssupu w'amazzi alimu ebirungo. * ''[[:en:Gulai|Gulai]] tunjang'', ekirungo ky'ekigere ky’ente eyitibwa mu [[:en:Minangkabau_cuisine|mere ya Minangkabau]] mu Indonesia * ''[[:en:Kare-kare|Kare-kare]]'' mu Philippines esobola okukozesa ekigere ky'ente * [[:en:Kaware‘|''Kaware''']] ( {{Lang|arz|كوارع}} ) mu [[Egypt|Misiri]] * ''[[:en:Khash_(dish)|Khash]]'' mu [[Armenia]], [[:en:Azerbaijan|Azerbaijan]] ne [[:en:Iran|Iran]], era emanyiddwa nga [[:en:Iraq|''pacha'']] mu [[:en:Iraq|Iraq]] ne [[:en:Turkey|Butuluuki]] * ''Makongoro'' mu [[Tanzania]] * ''Mangqina/Mazondo'' mu [[Zimbabwe]] * ''Mão de vaca'', mu mere ey’ekinnansi ey’e [[Cape Verde|Cabo Verde]], ye ssupu w’ekigere ky'ente akolebwa nga bakozesa ensigo ezefaananyiriza kawo. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (November 2021)">okujuliza kwetaagisa</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> * ''[[:en:Mie_kocok|Mie kocok]]'', ssupu w’enyama y'ente mu Indonesia ow'amakolooni, alimu ssupu w’enyama y'ente ow'amazzi nga talimu kintu kyonna, ebinywa by'enyama y'ente oba ebitundu by’ebigere by'ente ebisalidwa saliddwa n'ebijanjalo ebiriko obukoola wamu n'enyama ekoleddwa ng'obupiira. * [[:en:Nkwobi|''Nkwobi'']] mu [[Nigeria]] * [[:en:Paya_(food)|''Paya'']] mu [[:en:Pakistan|Pakistan]] * ''[[:en:Soto_mie|Sagol]]'' mu [[:en:Korean_cuisine|mere y’e Korea]] * ''[[:en:Soto_mie|Soto mie]] ssupu w'akulooni amanyikiddwa nga Bogor'' akozesa ebigere by'ente ebisaliddwa saliddwa okuva mu Indonesia. * ''[[:en:Soto_(food)|Soto]] kaki sapi'', ssupu w'ekigere ky'ente ow'ebirungo mu [[:en:Indonesian_cuisine|mere y'e Indonesia]] * ''Thlakwana'' mu South Africa.<ref>https://www.regoseatery.wordpress.com/2019/04/05/ditlhakwana/amp/date</ref><ref>{{Cite web |title=Me + Food |url=https://meplusfood.com/ |access-date=2026-09-26 |website=Where Every Bite Tells a Delicious Story |language=en-US}}</ref> * ''Yam tin khwai'' mu [[:en:Thai_cuisine|mere y’e Thailand,]] ssupu atekeddwamu ebirungo era ssupu akaawa mu Bukiikakkono bwa Thailand akolebwa okuva mu kigere ky'embogo ey’omu mazzi. == Laba ne == * [[:en:Chicken_feet|Ebigere by’enkoko]] * [[:en:Claws|Enjala]] * [[:en:Offal|Ebyenda]] * [[Pig's trottershttps://en.wikipedia.org/wiki/Pig's trotters|Ebigere by’embizzi]] * [[:en:Sheep's_trotters|Ebigere by'endiga]] == Ebijuliziddwa == {{Reflist|30em}} == Ewalala w'oyinza okubisingaana == * [https://www.youtube.com/watch?v=gOI83ysxiW4 What to cook with Cow Trotters. - LeGourmetTV] hjmuvvjumgixs7kb7xsxzrdqf6osv44 75343 75337 2026-09-26T10:16:20Z Deujmpagi 11858 removed a reference 75343 wikitext text/x-wiki {{Databox}} [[File:Cow_hoof.JPG|right|thumb|300x300px|Ekigere ky'ente ekifumbiddwa, nga kika kyamere etatera kulabikalabika mu Uganda.]] '''[[:en:Foot|Ekigere]] [[:en:Cattle|ky'ente]]''' ekifumbiddwa lyerinya ly'oyinza okukiwa. Ebisaliddwa bikozesebwa mu mere ey’enjawulo okwetoloola ensi yonna, naddala mu bika by'emere y'okulukalu lwa [[:en:Asian_cuisine|Asia]], [[:en:African_cuisine|Afrika]], [[:en:French_cuisine|Bufalansa]], ne [[:en:Caribbean_cuisine|Caribbean]].<ref name="Guard">{{Cite web |last=Williams |first=Hazelann |date=2 October 2012 |title=Sole food: the eating of feet. Feet are the foundation of many a good meal from the Caribbean to China |url=https://www.theguardian.com/lifeandstyle/wordofmouth/2012/oct/02/sole-food-eating-feet |website=The Guardian}}</ref> Emere y’omu Latin Amerika nayo ekozesa ebigere by'ente ku mmere ey’ekinnansi eziwerako. Ng’oggyeeko ente, [[:en:Ungulate|ebigere by'ebisolo]] [[:en:Goat|ng'embuzi]], [[:en:Goat|endiga]] [[:en:Pig's_trotters|n’embizzi]] nazo zisobola okuliibwa ne zikozesebwa mu mere emu ey’enono. == Enyinyonyola == [[File:Dr._David_Roberts_practical_home_veterinarian_(1906)_(20809180518).jpg|right|thumb|Ebigere by’ente.]] Ebigere by'ente tebirinaamu [[:en:Meat|ennyama]] byonna oba enyama; okuggyako amagumba n’obugere obwakula ng’engalo, kasinga kuberako diba, [[:en:Tendon|emisuwa]] [[:en:Cartilage|n’ebinywa eby'ekute.]] Mu mere, ebigere ebisale sale okusinga bitwalibwa ng’eby’omuwendo olw’obutonde bwabyo obw’enjawulo obugonvu nga kuliko engeri [[:en:Gelatin|y'ebintu ebiserera nga binyirikita]] wabula nga osobola okukigaala engeri gyekiri nti kibeera kigoonda nadala emisuwa n'ediba, era [[:en:Broth|supu]] abivaamu abeera mulungi nadala mu magumba. Wadde kiri kityo, okusobola okukifuna nga kigonda bulungi, olina okukifumba okumala ebanga eriwera, oba okukozesa [[:en:Pressure_cooker|kuuka eya puleesa]] okumala ebbanga eddene ng’ofumba, oba pressure cooker eyinza okukozesebwa mu kaseera kano, nga eno eba egenda kugya amazzi okuva mu bigere bino okugenda mu ssupu. Mu by'obuwangwa, mu mere y’Amawanga g’Omubugwanjuba, ekigere tekitera kuliibwa, tebitera kutekebwa mu nnyama y’ente esaliddwa mu biseera bya bulijjo, nga batera kwekaanya [[:en:Beef_shank|magulu]] gokka. Nga wadde kiri kityo, ekitundu ekisaliddwa kitera okuteekebwamu ng’ekimu ku bitundu by’ennyama y’ente. Mu [./Indonesian_cuisinehttps://en.wikipedia.org/wiki/Indonesian_cuisine mere y’e Indonesia], ekigere ky'ente kitwalibwa ng'ebimu kubisinga okubawomera. ''[[:en:Gulai|Gulai]] tunjang'' oba ''gulai kaki sapi'' by'ebimu kubirungo ebitekebwa mu kigere ky'ente nga kimanyikiddwa mu kutekebwa mu [[:en:Padang_food|mere ya Padang]]. So''to kaki sapi'' kika kya ssupu wa ''[[:en:Soto_(food)|Soto]]'' abeera alungiddwa n'ebirungo ng'atekeddwamu ebinywa, amagumba ag'ekute n'ediba okuva ku lususu lw'ekigere ky'ente. Ssupu ono yettanirwa nnyo mu Indonesia naddala mu [[:en:Betawi_cuisine|mere ya Betawi.]] == Ebika by'emere == [[File:Soto_Kaki_Mencos_Betawi.JPG|thumb|''Soto kaki Betawi'', ssupu w'ekigere ky'ente amannyikiddwa nga Jakartan]] [[File:Yam_tin_khwai.jpg|thumb|Thai ''Yam tin khwai'' .]] * ''Caldo de Mocotó'', ssupu w'ekigere ky’ente e Brazil, eyettanirwa ennyo mu Bitundu by'Omubukiikakkono bw'omubuvanjuba * Situloberi y’ebigere by’ente mu [[:en:Jamaica|Jamaica]] * ''El Hergma/Hargma'' (الهركمة) oba ''El-Ker'ine/Ker3ine'' (الكرعين) mu mawanga ga Maghreb (Tunisia, Algeria, Morocco). Ekika ky'emere y’ekinnansi omubeera ebigere by’ente, obuyana oba ekyana ky’endiga nga kuliko omusingi ogwefananyiriza ensigo ya kawo ne ssupu w'amazzi alimu ebirungo. * ''[[:en:Gulai|Gulai]] tunjang'', ekirungo ky'ekigere ky’ente eyitibwa mu [[:en:Minangkabau_cuisine|mere ya Minangkabau]] mu Indonesia * ''[[:en:Kare-kare|Kare-kare]]'' mu Philippines esobola okukozesa ekigere ky'ente * [[:en:Kaware‘|''Kaware''']] ( {{Lang|arz|كوارع}} ) mu [[Egypt|Misiri]] * ''[[:en:Khash_(dish)|Khash]]'' mu [[Armenia]], [[:en:Azerbaijan|Azerbaijan]] ne [[:en:Iran|Iran]], era emanyiddwa nga [[:en:Iraq|''pacha'']] mu [[:en:Iraq|Iraq]] ne [[:en:Turkey|Butuluuki]] * ''Makongoro'' mu [[Tanzania]] * ''Mangqina/Mazondo'' mu [[Zimbabwe]] * ''Mão de vaca'', mu mere ey’ekinnansi ey’e [[Cape Verde|Cabo Verde]], ye ssupu w’ekigere ky'ente akolebwa nga bakozesa ensigo ezefaananyiriza kawo. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (November 2021)">okujuliza kwetaagisa</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> * ''[[:en:Mie_kocok|Mie kocok]]'', ssupu w’enyama y'ente mu Indonesia ow'amakolooni, alimu ssupu w’enyama y'ente ow'amazzi nga talimu kintu kyonna, ebinywa by'enyama y'ente oba ebitundu by’ebigere by'ente ebisalidwa saliddwa n'ebijanjalo ebiriko obukoola wamu n'enyama ekoleddwa ng'obupiira. * [[:en:Nkwobi|''Nkwobi'']] mu [[Nigeria]] * [[:en:Paya_(food)|''Paya'']] mu [[:en:Pakistan|Pakistan]] * ''[[:en:Soto_mie|Sagol]]'' mu [[:en:Korean_cuisine|mere y’e Korea]] * ''[[:en:Soto_mie|Soto mie]] ssupu w'akulooni amanyikiddwa nga Bogor'' akozesa ebigere by'ente ebisaliddwa saliddwa okuva mu Indonesia. * ''[[:en:Soto_(food)|Soto]] kaki sapi'', ssupu w'ekigere ky'ente ow'ebirungo mu [[:en:Indonesian_cuisine|mere y'e Indonesia]] * ''Thlakwana'' mu South Africa.<ref>https://www.regoseatery.wordpress.com/2019/04/05/ditlhakwana/amp/date</ref><ref>{{Cite web |title=Me + Food |url=https://meplusfood.com/ |access-date=2026-09-26 |website=Where Every Bite Tells a Delicious Story |language=en-US}}</ref> * ''Yam tin khwai'' mu [[:en:Thai_cuisine|mere y’e Thailand,]] ssupu atekeddwamu ebirungo era ssupu akaawa mu Bukiikakkono bwa Thailand akolebwa okuva mu kigere ky'embogo ey’omu mazzi. == Laba ne == * [[:en:Chicken_feet|Ebigere by’enkoko]] * [[:en:Claws|Enjala]] * [[:en:Offal|Ebyenda]] * [[Pig's trottershttps://en.wikipedia.org/wiki/Pig's trotters|Ebigere by’embizzi]] * [[:en:Sheep's_trotters|Ebigere by'endiga]] == Ebijuliziddwa == {{Reflist|30em}} == Ewalala w'oyinza okubisingaana == * What to cook with Cow Trotters. - LeGourmetTV fdxih1tso930uxyjhq9vrr2m1qla01v Misi Kabanda 0 12628 75402 70382 2026-09-26T10:37:30Z MalindeJeyR 11875 Converted Reference and removed external link 75402 wikitext text/x-wiki '''Minsa Kabanda''', oluusi amanyiddwa nga ''Hajjat Minsa Kabanda'', ye minisita wa Kampala. <ref>{{Cite web |last=PPU |date=2025-03-06 |title=Minister Kabanda Lauds Presidential Skilling Project For Reducing Crime - State House Uganda |url=https://statehouse.go.ug/minister-kabanda-lauds-presidential-skilling-project-for-reducing-crime/ |access-date=2026-09-26 |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Admin |first=KCCA web |date=2022-11-24 |title=MINISTER KABANDA LAUNCHES BUSINESS HUB TO EQUIP YOUTHS- KCCA {{!}} For a better City |url=https://www.kcca.go.ug/news/644/minister-kabanda-launches-business-hub-to-equip-youths |access-date=2026-09-26 |website=KAMPALA CAPITAL CITY AUTHORITY {{!}} For a better City |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Agency |first=HICGI News |date=2021-06-23 |title=KCCA welcomes new Kampala Ministers. |url=https://hicginewsagency.com/2021/06/23/kcca-welcomes-new-kampala-ministers/ |access-date=2026-09-26 |website=HICGI News Agency |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2021-06-08 |title=M7 to be Surrounded by Bootylicius Ladies, He Names New Cabinet {{!}} Voice of Bugerere |url=https://voiceofbugerere.com/m7-to-be-surrounded-by-bootylicius-ladies-he-names-new-cabinet/ |access-date=2026-09-26 |language=en-US}}</ref> <ref>https://www.bukedde.co.ug/articledetails/105779</ref> <ref>{{Cite web |url=https://kawa.ac.ug/2021/06/08/new-cabinet-list-jessica-new-vice-president/ |title=Archive copy |access-date=2026-02-04 |archive-date=2023-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322152944/https://kawa.ac.ug/2021/06/08/new-cabinet-list-jessica-new-vice-president/ |url-status=dead }}</ref> <ref>https://frontnewsonline.com/cabinet-list-2021/</ref> <ref>{{Cite web |date=2021-06-09 |title=FULL LIST: Here Are The 33 New Faces On Museveni’s New Cabinet - The Pearl Times: Breaking Uganda News, Live News Updates, Politics, Elections, Education, Analysis, Entertainment, Health, Rankings, Business, Viewsroom; National, Regional And World |url=https://www.pearltimes.co.ug/full-list-here-are-the-33-new-faces-on-musevenis-new-cabinet/ |access-date=2026-09-26 |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |url=https://www.dispatch.ug/2021/06/08/president-museveni-releases-full-cabinet-list-whos-in-and-whos-out/ |title=Archive copy |access-date=2026-02-04 |archive-date=2024-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241005223429/https://www.dispatch.ug/2021/06/08/president-museveni-releases-full-cabinet-list-whos-in-and-whos-out/ |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |url=https://nbs.ug/2021/06/56838/ |title=Archive copy |access-date=2026-02-04 |archive-date=2023-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230913034937/https://nbs.ug/2021/06/56838/ |url-status=dead }}</ref>[[Kampala Capital City Authority|​]] Y'omu kuba Minisita abamaliriza pulaani y'okukola n'okupanga emmotoka ekika kya baasi okwanguyiza ku ntabula mu kibuga Kampala (GKMA) nga bayita mu kitongole kya gavumenti ekya [[:en:Kampala_Capital_City_Authority|Kampala Capital City Authority]] n'ekolero lya baasi erya METU. <ref name=":0">{{Cite web |title=President rejects Loans for Importation of Buses {{!}} Uganda Media Centre |url=https://www.mediacentre.go.ug/media/president-rejects-loans-importation-buses |access-date=2022-03-19 |website=www.mediacentre.go.ug}}</ref> Kyokka Pulezidenti Museveni yagaana okwewola okusobola okuyingiza baasi mu Ggwanga. <ref name=":0" /> == Emirimu gye egy'ebyobufuzi == Nga Minisita wa [[:en:Kampala_Capital_City_Authority|Kampala]], Misi Kabanda akulembera minisitule evunaanyizibwa ku kukwasaganya obukulembeze bw'e Kampala, [[:en:Infrastructure_and_economics|okuteekateeka ebizimbe]], obuweereza mu bitundu n’ennongoosereza mu [[:en:Kampala|Kampala]] . Mu kifo kino akolagana n’abakungu nga [[:en:Lord_mayor|Meeya,]] omumyuka wa meeya n’abakulira divizoni ettaano ezikola Kampala. <ref>{{Cite web |last=PPU |date=2025-03-06 |title=Minister Kabanda Lauds Presidential Skilling Project For Reducing Crime - State House Uganda |url=https://statehouse.go.ug/minister-kabanda-lauds-presidential-skilling-project-for-reducing-crime/ |access-date=2026-09-26 |language=en-US}}</ref> == Emirimu gye yetabyemu == Misi Kabanda abadde y'enyigira nnyo mu nteekateeka ezitunuulidde abantu b’omukitundu n’abavubuka; * '''Abavubuka n'okutumbula obukugu''' ; Awagidde mu lujjudde enteekateeka z’obukugu ezigenderera okukendeeza ku bumenyi bw’amateeka ng’awa abavubuka mu Kampala obukugu mu by’emikono, ekileetawo enkola ennungi mu bantu b’omu kitundu. <ref>{{Cite web |last=PPU |date=2025-03-06 |title=Minister Kabanda Lauds Presidential Skilling Project For Reducing Crime - State House Uganda |url=https://statehouse.go.ug/minister-kabanda-lauds-presidential-skilling-project-for-reducing-crime/ |access-date=2026-09-26 |language=en-US}}</ref> * '''Obuwagizi mu bizinensi n'okutandikawo emirimu''' ; Mu bukulembeze bwe ne [[:en:Kcca.go.ug|KCCA]], yayambako okutongoza ebifo eby’obusuubuzi nga mu divizoni y’e Makindye okuwa abavubuka abasuuliddwa ku mabbali obukugu mu by’obusuubuzi n’okwetegekera emirimu, emirundi mingi ng’akolagana ne ba patana ab'enjawulo nga [[:en:Voluntary_Service_Overseas|Voluteer Services Overseas]] (VSO) ne Standard Chartered Foundation. Ebifo bino biwagira okutendekebwa mu byuma bikalimagezi oba giyite kompyuta, okulungamya ku by'emirimu n’okuwa abaganyulwa ebikozesebwa mu kutandikawo emirimu. <ref>https://www.kcca.go.ug/news/644/minister-kabanda-launches-business-hub-to-equip-youths</ref> == Laba ne bino == * [[:en:List_of_government_ministries_of_Uganda|Olukalala lwa minisitule za gavumenti mu Uganda]] * [[:en:Parliament_of_Uganda|Paalamenti ya Uganda]] * [[:en:Cabinet_of_Uganda|Kabineeti ya Uganda]] * [[:en:Dorothy_Kisaka|Dorothy Kisaka]] == Ebijuliziddwa == {{Reflist}}  == Ebijuliziddwamu w'abweru wa Wikipedia == * [https://www.parliament.go.ug/ Omukutu gwa Paalamenti ya Uganda] * [https://www.kcca.go.ug/ Omukutu gwa Kampala Capital City Authority] {{DEFAULTSORT:Kabanda, Misi}} [[Category:Baminisita ba Uganda]] cv03k25cjjegj9ltnmfbz33o7j7helr Sarah Wasagali Kanaabi 0 12846 75367 46811 2026-09-26T10:26:54Z Wiki.lukron 11854 removed duplicated link 75367 wikitext text/x-wiki '''Sarah Wasagali Kanaabi''' (yazaalibwa nga 30 omwezi ogw'ekkumi mu 1967) munnayuganda omukugu mu by'enfuna, asoma, era muddukanya emirimu gya gavumenti. Yakola nga Ssentebe w’ekitongole [[Electricity Regulatory Authority|ekivunaanyizibwa ku by’amasannyalaze]] (ERA) <ref>{{Cite web |date=2025-04-04 |title=Power users to pay back Shs430b Umeme buyout |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/power-users-to-pay-back-shs430b-umeme-buyout-4989984 |access-date=2025-09-24 |website=Monitor}}</ref> okuva mu 2020 okutuuka mu 2025 ekyamufuula omukyala asoose okubeera mu kifo kino. Yalekulira mu mu gwomukaaga ogwa 2025 n’avuganya ku kifo ky’omubaka omukyala ow’e [[Mbale]] wansi w’ekibiina kya [[National Resistance Movement]] (NRM). == Ensibuko n’obuyigirize == Wasagali yazaalibwa nga 30 mu mwezi ggwe kkumi mu 1967 mu ssaza ly’e Buhugu mu [[Sironko (disitulikit)|disitulikiti y’e Sironko]] . <ref name=":0">{{Cite web |title=Struggle for Wapa’s seat in full gear |url=http://newvision-web-nuxt3.us-east-1.elasticbeanstalk.com/news/1101354/struggle-wapa-eur-seat-gear |access-date=2025-09-24 |website=New Vision}}</ref> Yasomera mu Buhugu Primary School ne North Road Primary School. <ref name=":0" /> Alina diguli esooka mu Social Science ne diguli eyookubiri mu Economic Policy and Planning okuva mu [[Makerere University, Uganda|Univasite ye Makerere]] , nafuna dipulooma mu by'enjigiriza n'e dipulooma mu [[:en:Kiswahili|Kiswahili]] yafuna okuva mu [[Islamic University in Uganda|Islamic University mu Uganda]] (IUIU) mu 1997. <ref name=":0" /> Kanaabi yafuna [[:en:Doctor_of_Philosophy|Doctor of Philosophy]] (PhD) mu by'enfuna okuva mu Univasite ye Makerere.<ref name=":1">{{Cite web |title=Dr. Sarah Wasagali Kanaabi – Electricity Regulatory Authority |url=https://www.era.go.ug/staff/dr-sarah-wasagali-kanaabi/ |access-date=2025-09-24 |website=www.era.go.ug}}</ref> == Omulimu gw’okusoma n’ogw’ekikugu == Kanaabi yasomesa mu [[Essomero lya Kibuli Sekendule|ssomero lye Kibuli Secondary]] ne Bashir High School nga tannatandika kusomesa byanfuna okumala emyaka egisoba mu makumi abiri mu [[Islamic University in Uganda|Islamic University mu Uganda]] ne [[Yunivasite y'e Kyambogo|Kyambogo University]] . <ref name=":0">{{Cite web |title=Struggle for Wapa’s seat in full gear |url=http://newvision-web-nuxt3.us-east-1.elasticbeanstalk.com/news/1101354/struggle-wapa-eur-seat-gear |access-date=2025-09-24 |website=New Vision}}</ref> <ref name=":1">{{Cite web |title=Dr. Sarah Wasagali Kanaabi – Electricity Regulatory Authority |url=https://www.era.go.ug/staff/dr-sarah-wasagali-kanaabi/ |access-date=2025-09-24 |website=www.era.go.ug}}</ref> Mu 1998, Kanaabi yeegatta ku by'obufuzi e Mbale bwe yalondebwa ku bwakansala. <ref name=":0" /> Yaweereza ku bubondo bungi obwabannakyewa omuli Private Sector Development Center e Mbale, Eastern Private Sector Development Center Ltd, National Citizenship and Immigration Board <ref name=":4">{{Cite web |date=2025-03-12 |title=- Empower Her |url=https://empowerher.monitor.co.ug/women/people-follow-what-you-do-not-what-you-tell-them-wasagali |access-date=2025-09-24}}</ref> n’amasomero ga siniya agawerako omuli [[:en:Mbale_Secondary_School|Mbale Secondary School]], Nkoma Secondary School, Hamudani Girls High School. Era yawadde ennyanjula ku miramwa ng’enfuga, ekikula ky’abantu, okuteekateeka pulojekiti, obwavu, ne siriimu. <ref name=":1" /><ref>{{Cite web |last=Uganda (IUIU) |first=Islamic University in |title=IUIU Students Encouraged to Build Networks |url=https://www.iuiu.ac.ug/news-page.php?i=339&a=iuiu-students-encouraged-to-build-networks |access-date=2025-09-24 |website=www.iuiu.ac.ug}}</ref> == Omulimu mu kitongole ekivunaanyizibwa ku by’amasannyalaze == Kanaabi yeegatta ku lukiiko olufuzi [[Electricity Regulatory Authority|olwa Electricity Regulatory Authority]] (ERA) mu 2013 nga mmemba era n’alondebwa okubeera Ssentebe mu mwezi ogw'okkumi nogumu mu 2020, n’adda mu bigere bya Richard Santo Apire. Mu kiseera kye, ERA yagaziya obusobozi bw’okukola amasannyalaze, n’enkola oba okuzuula ensibuko z’amasannyalaze ez’enjawulo omuli amazzi, enjuba, n’ebbugumu, n’okulongoosa enkola y’amasannyalaze. Ekitongole kino era kyategeezezza nti okukula mu nkolagana ne bakasitoma, okukendeera mu kufiirwa mu kugaba, n’okukuuma ebipimo bya waggulu mu kwekenneenya kwa African Development Bank. <ref>https://newvision-media.s3.amazonaws.com/cms/1e62b954-e540-4ed1-8fb6-ed026f81a8e8.pdf</ref> Mu mwezi gwomukaaga mu mwaka gwa 2025, Kanaabi yalekulira ERA n’avuganya ku kifo ky’omubaka wa Palamenti omukyala ow’e Mbale mu [[National Resistance Movement]] (NRM). <ref>{{Cite web |date=2025-06-14 |title=After 10 Years of Leadership, ERA Boss Kanaabi Resigns to Battle for Mbale Woman MP Seat on NRM Ticket |url=https://mulengeranews.com/after-10-years-of-leadership-era-boss-kanaabi-resigns-to-battle-for-mbale-woman-mp-seat-on-nrm-ticket/ |access-date=2025-09-24 |website=mulengeranews.com}}</ref> Mu mwezi ogwomunaana mu mwaka gwa 2025 yalangirira nti agenda kwesimbawo ku bwannamunigina oluvannyuma lw'okuwangulwa mu kalulu ka National Resistance Movement primaries, ng'alaga obutali bwenkanya mu nkola eno. <ref>{{Cite web |date=2025-08-19 |title=Dr. Sarah Wasagali Kanaabi running as an independent in Mbale City race |url=https://www.independent.co.ug/dr-sarah-wasagali-kanaabi-running-as-an-independent-in-mbale-city-race/ |access-date=2025-09-24 |website=The Independent Uganda}}</ref> == Okutegeera == Kanaabi ye mukyala asoose okukubiriza ERA. <ref name=":4">{{Cite web |date=2025-03-12 |title=- Empower Her |url=https://empowerher.monitor.co.ug/women/people-follow-what-you-do-not-what-you-tell-them-wasagali |access-date=2025-09-24}}</ref> Atumbudde mu lujjudde abakyala okwetaba mu by’amasannyalaze, okubuulirira abavubuka abakugu, n’obwerufu mu mirimu gya gavumenti. <ref name=":4" /> == Obulamu bw’omuntu ku bubwe == Kanaabi mubufumbo ne Hatibu Kanabi omusuubuzi e Mbaale. <ref name=":0">{{Cite web |title=Struggle for Wapa’s seat in full gear |url=http://newvision-web-nuxt3.us-east-1.elasticbeanstalk.com/news/1101354/struggle-wapa-eur-seat-gear |access-date=2025-09-24 |website=New Vision}}</ref> == Ebijuliziddwa == hllhryuan97jy9wdum2llegvd8d2ehc Sylvia Tumuheirwe Alinaitwe 0 12875 75398 74864 2026-09-26T10:36:30Z Wiki.lukron 11854 removed external link. 75398 wikitext text/x-wiki '''Sylvia Tumuheirwe Alinaitwe,''' [[Munnayuganda]] omunnabyabufuzi. Mu [[Akalulu ka Uganda aka 2026|kulonda kwa Uganda okwa 2026]], yalondebwa nga omubaka omukyala owa disitulikiti y’e Rukiga mu [[Paalamenti ya Uganda]] ey’ekkumi n’ebbiri (2026–2031).<ref>{{Cite web |last=DariousMagara |date=2026-01-24 |title=Dr. Sylivia Arinaitwe won the Rukiga Woman MP seat with over 90% votes |url=https://eastafricanwatch.net/dr-sylivia-arinaitwe-won-the-rukiga-woman-mp-seat-with-over-90-votes/ |access-date=2026-02-10 |website=The East African Watch |language=en-US}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |title=Dr. Sylvia Tumuheirwe Alinaitwe {{!}} Rockies Organization |url=https://www.rockiesug.org/edit-team-profile-dr-sylvia-tumuheirwe-alinaitwe |access-date=2026-02-10 |website=www.rockiesug.org}}</ref> Yafuna diguli eyookubiri mu by’obusuubuzi (MBA) okuva mu Maastricht School of Management mu Budaaki, ng’akuguse mu nteekateeka y’ebitongole n’enkola y’ebyenfuna. Era alina diguli eyookubiri mu by’ensimbi okuva mu [[Makerere University, Uganda|yunivasite e Makerere]], Uganda. Mubalirizi w’ebitabo era mmemba w’ekibiina ekigatta ababalirizi b’ebitabo abamanyiddwa (ACCA), Bungereza.<ref name=":0">{{Cite web |title=Dr. Sylvia Tumuheirwe Alinaitwe {{!}} Rockies Organization |url=https://www.rockiesug.org/edit-team-profile-dr-sylvia-tumuheirwe-alinaitwe |access-date=2026-02-10 |website=www.rockiesug.org}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=KAMUSIIME |first=MICAH |date=2024-05-28 |title=Who's Dr. Sylvia Arinaitwe? Here are some of her achievements in Rukiga so far |url=https://www.informer.co.ug/whos-dr-sylvia-arinaitwe-here-are-some-of-her-achievements-in-rukiga-so-far/ |access-date=2026-02-10 |website=Western Uganda's Biggest News Website |language=en-US}}</ref> == Emirimu == Nga tannayingira mu byabufuzi bwa paalamenti, yaliko omumyuka wa maneja dayirekita w’ebyensimbi n’enteekateeka z’ebitongole mu kitongole ky’amazzi n’emyala ekya National Water and Sewerage Corporation (NWSC).<ref name=":0">{{Cite web |title=Dr. Sylvia Tumuheirwe Alinaitwe {{!}} Rockies Organization |url=https://www.rockiesug.org/edit-team-profile-dr-sylvia-tumuheirwe-alinaitwe |access-date=2026-02-10 |website=www.rockiesug.org}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=KAMUSIIME |first=MICAH |date=2024-05-28 |title=Who's Dr. Sylvia Arinaitwe? Here are some of her achievements in Rukiga so far |url=https://www.informer.co.ug/whos-dr-sylvia-arinaitwe-here-are-some-of-her-achievements-in-rukiga-so-far/ |access-date=2026-02-10 |website=Western Uganda's Biggest News Website |language=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKAMUSIIME2024">KAMUSIIME, MICAH (2024-05-28). [https://www.informer.co.ug/whos-dr-sylvia-arinaitwe-here-are-some-of-her-achievements-in-rukiga-so-far/ "Who's Dr. Sylvia Arinaitwe? Here are some of her achievements in Rukiga so far"]. ''Western Uganda's Biggest News Website''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2026-02-10</span></span>.</cite></ref><ref>{{Cite web |last=Tugume |first=Godfrey |date=2025-06-16 |title=2026 Polls: Dr. Sylvia Tumuheirwe Resigns her Position as Deputy MD of NWSC |url=https://chimpreports.com/2026-polls-dr-sylvia-tumuheirwe-resigns-her-position-as-deputy-md-of-nwsc/ |access-date=2026-02-10 |website=ChimpReports |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-06-24 |title=Former NWSC deputy boss pledges to develop Rukiga |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/former-nwsc-deputy-boss-pledges-to-develop-rukiga-5093058 |access-date=2026-02-10 |website=Monitor |language=en}}</ref> == Laba ne == * [[Olukalala lw’abakiise mu Paalamenti ya Uganda ey’ekkumi n’ebbiri|Olukalala lw'abakiise mu Palamenti ya Uganda ey'ekkumi n'ebiri]] * [[Paalamenti ya Uganda|Palamenti ya Uganda]] * [[Caroline Kamusiime]] * [[Jacklyn Jolly Tukamushaba]] * [[Jeniva Arinaitwe]] == Ebijuliziddwa == <references /> == Ebijuliziddwa wabweru == * Omukutu gwa Palamenti ya Uganda [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] [[Category:Ababaka ba Paalamenti ya Uganda ey'ekkumi n'ebbiri]] dlox66snx2z6q428j17usk6dx1kj4kx Endongo 0 13060 75350 72022 2026-09-26T10:19:39Z Kanungu's finest 11872 removed external links 75350 wikitext text/x-wiki '''''Endongo''''' [[:en:Interlacustrine_area|kivuga kya muziki]], nga kitwalibwa [[:en:Interlacustrine_area|ng'ekivuga ky'eggwanga]] lya [[Baganda]] ba [[Yuganda|Uganda]] . Kiba kya famire ya [[]] ekiyinza okusangibwa, n’enjawulo, mu bitundu bingi mu [[:en:Interlacustrine_area|Buvanjuba bwa Afirika]] yonna . Endongo Okusigira ddala ya [[Buganda|Kiganda]] plate lyre, nga ffeesi y’ebbakuli ebikkiddwako olususu oba [[:en:Interlacustrine_area|enzige elondoola]] oba ensowera y’Abayindi . Endongo esangibwa munda mu [[:en:Interlacustrine_area|kitundu kya Uganda ekiri wakati w’ennyanja]], nga zino zeza “amawanga-obwakabaka okwetoloola embalama z’obukiikakkono, amaserengeta, n’obukiikakkono [[Nnalubaale|bw’ennyanja Victoria]] n’ekitundu ekiri wakati w’ennyanja Victoria n’olujegere lw’ennyanja: [[Ennyanja Mwitanzige|Ennyanja Albert]], [[Ennyanja Edward]], [[Lake Albert, Lake Edward, Lake Kivu|Ennyanja Kivu n’Ennyanja Tanganyika]] ”. Lyre y’ebbakuli eriwo mu Uganda ekubiddwa ebika bibiri ebitongole, [[:en:Interlacustrine_area|Abasoga]], abatuuma ekivuga kino erinnya lye ''entongoli'', [[Baganda|n’Abaganda]], abakiyita ''endongo'' . Ennyimba z’endongo eno ziwulirwa ku [[School festivals,|mbaga z’amasomero,]] ne ku [[:en:Sound_board_(music)|mbaga]] ng’okuba omuziki okukulembera amazina g’okugattululwa. Kisinga kukubibwa basajja nga griots (oba ''praise-singers'' ), era kikubibwa oba solo oba okuwerekera ennyimba ezitendereza. Leero endongo ntono ezikolebwa kuba zitwalibwa ng’ekimu ku bivuga ebizibu okukola. == Ebyafaayo == Engeri ki oba ddi oluyimba lwe lwayingizibwa mu kitundu kati ekiyitibwa Uganda ekitamanyikiddwa. Wachsmann (1971) ateebereza nti ekintu kino kyavaayo [[:en:Sound_board_(music)|n’okusenguka kw’Abaluo]] okuva e [[Sudaani|Sudan]] ku nkomerero y’ekyasa eky’ekkumi n’ettaano n’okutandika kw’ekyasa eky’ekkumi n’omukaaga. Olwo n’etwalibwa [[:en:Sound_board_(music)|Abasoga]], era oluvannyuma, okukkakkana ng’etuuse mu lubiri lwa [[Muteesa I of Buganda|Kabaka wa Baganda Mutesa I]] . == Okuzimba n’okukola dizayini == Okufaananako n'ebivuga ebirala okuva mu kika kyamaloboozi n'ebivuga ebirala endongo erina omubiri oguwanirirwa emikono ebiri nga gisituka okuva ku buli ludda [[:en:Sound_board_(music)|lw’ekibokisi ky’amaloboozi]], nga waliwo emiguwa egiyita okuva wansi w'ekibokisi ky'amaloboozi okutuuka ku kikoligo.Ekibokisi ky'amaloboozi ky'endongokiba mu ngeri ya bbakuli ,era kye kiva kiyitibwa bowl lyre. Kirina ekifaananyi kumpi [[:en:Sound_board_(music)|ekyekulungirivu]], era okutwalira awamu kiyoolebwa okuva mu muti gwa ''makembya'' [[:en:Sound_board_(music)|ogw’embaawo enkalu]] (era ogumanyiddwa nga ''olusambya'' ). Edda olususu lw’ekiwuka ekiyitibwa [[:en:Sound_board_(music)|monitor lizard]] (mu kitundu kino ekimanyiddwa nga ''enswaswa'' ) lwakozesebwanga okubikka ebbakuli okukola ng’olubaawo [[:en:Sound_board_(music)|lw’amaloboozi]] . Olw’embeera y’ekiwuka ekiyitibwa monitor lizard [[:en:Anthem|ng’ekika ekikuumibwa]] n’ebbeeyi y’olususu lwayo olw’ebbeeyi entono ennyo, olususu lw’omuntu lufuuse lwa kukozesebwa nnyo okuzimba ekintu kino. Wadde kiri kityo, olususu lw’enseenene olukalu lutwalibwa ng’olu wansi [[:en:Anthem|olw’obutagonvu]] bwalwo obutono . <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2026)">[[:en:Anthem|okujuliza kwetaagisa]]</span>'' &#x5D;</sup> == Ebyokulabirako by’amaloboozi (Ebiyungo eby’ebweru) . == Ennyimba eziriko violin bowl lyre n'oluyimba olusesa nga luliko endongo okuva mu Ganda of Buganda district (Central Province), Uganda ebya omuyimbi asinga etutumu lwalicodingibwa mu 1950, Okuva mu Smithsonian Folkways Joel Sebunjo: "Omutima gwa Griot" Omuziki gwa Royal Endongo ogwa Uganda Minzaani ya Endongo (bowl lyre), eyayimbibwa Albert Ssempeke Ekitundu ku Peter Cooke Uganda Recordings "Nnakatanza" eyimbibwa Evaristo Muyinda Oluyimba lw'ebyafaayo, oluyimbibwa eri ebbakuli lyre endongo == Ebijjuziddwa == [[Category:Buganda]] cx7sr0064s7drtsiwe36tw8fkmakz7n Joseph Mukasa Balikuddembe 0 13101 75424 71838 2026-09-26T10:42:09Z Wiki.lukron 11854 removed external links 75424 wikitext text/x-wiki '''Joseph Mukasa Balikuddembe''' Yali mulamu okuva mu mwaka gwa 1860 okutuuka nga 15 ogwekkumi 1885. Yali [[:en:Martyr|mujulizi]] [[Yuganda|wa Uganda]] [[:en:Catholic_Church|Omukatoliki]] era nga akola nga majordomo mu lubiri lwa [[Ssekabaka Mwanga II owa Buganda]], era nga Mukasa ono amanyiddwa ng’omutuukirivu Eklezia Katolika. [[Abaminsani ba Africa]] bajja mu Uganda mu mwaka gwa 1879. Balikuddembe yawandiisibwa nga omusomi wa katekisimu mu mwaka ogwaddako era ono yali wamu ne [[Andrew Kaggwa]] eyabatizibwa Père Simon Lourdel M.Afr. (Fr. Mapeera) nga ennaku z'omwezi 30 ogw'okuna 1882. <ref name="shrine">{{Cite web |title=Uganda Martyrs Shrine, Namugongo, Kampala Archdiocese, Uganda |url=http://www.ugandamartyrsshrine.org.ug/martyrs.php?id=45 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161111034645/http://www.ugandamartyrsshrine.org.ug/martyrs.php?id=45 |archive-date=11 November 2016 |access-date=14 November 2016 |publisher=}}</ref> <ref name=":0">{{Cite web |title=Mapeera, the man behind Uganda's first-ever mass, baptism |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_102140 |access-date=2023-10-03 |website=New Vision |language=en}}</ref> <ref name=":1">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Uganda Martyrs: tracing the history |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/uganda-martyrs-tracing-the-history-1571544 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref> Balikuddembe yaweebwa erinnya ly'okubatiza erya "Joseph". <ref name="dacb.org">{{Cite web |title=Shorter, Aylward. "Mukasa Balikuddembe, Joseph", ''Dictionary of African Christian Biography'', 2003 |url=http://www.dacb.org/stories/uganda/mukasa_joseph.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100323044238/http://www.dacb.org/stories/uganda/mukasa_joseph.html |archive-date=2010-03-23 |access-date=2008-08-31}}</ref> Okuva mu mu mwezi ogw'ekumi n'ogumu, omwaka gwa 1882, okutuuka mu Kasambula wa 1885 abaminsani Abakatoliki, olw’ensonga z’ebyokwerinda, baasuulawo obuminsani mu Uganda ne badda mu bukiikaddyo bw’ennyanja Victoria. Mu kiseera nga abaminsani tebaliiwo, Balikuddembe yalondebwa okuba omukulembeze w’Abakristaayo. <ref name="dacb.org"/> <ref name=":0"/> [[Muteesa I of Buganda|Ssekabaka Muteesa]] yasikirwa mutabani we ow’emyaka kkumi n’omunaana, Danieri Mwanga II. Ku ntandikwa y’obufuzi bwe, kabaka omuggya yatandika okufufuggaza [[:en:Missionary|abaminsani]] [[:en:Christianity|Abakristaayo]] n’abo abaali bakyuse nebegatta ku ddiini mu nsi ye, era n’atta omulabirizi [[:en:United_Kingdom|omungereza]] [[:en:James_Hannington|James Hannington]] ne banne mu mwezi ogw'ekumi nga ennaku z'omwezi 29, mu mwaka gwa1885, nga tafudeeyo ku kwegayirira kwa Balikuddembe okusonyiwa omulabirizi. Godfrey Muwonge kino akiteeka ku Katikkiro wa Mwanga (Ssaabaminisita) Mukasa, eyayagala ennyo okukugira okusaasaana kw’Obukristaayo mu Buganda ng'ayita mu kumalawo abasomesa baayo. <ref name="Muwonge">{{Cite web |title="Katikkiro Mukasa Was Behind Many "Mwanga II Executions", ''Buganda Watch'', 21 May 2015 |url=https://www.bugandawatch.com/2015/05/21/my-two-cents-worth-katikkiro-mukasa-was-behind-many-mwanga-executions/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208142536/https://www.bugandawatch.com/2015/05/21/my-two-cents-worth-katikkiro-mukasa-was-behind-many-mwanga-executions/ |archive-date=8 December 2015 |access-date=3 December 2015}}</ref> Nga abasomi ba katekisimu, abaali bakakyuka baali tebakyasobola kwenyigira mu bikolwa bbo bye baalaba ng’ebitali bya kikulistaayo. Mwanga kino yakiraba ng’okumujeemera. <ref name="Nsambu">[http://www.newvision.co.ug/news/669076-who-are-uganda-martyrs.html Nsambu, Jean-Marie. "Who are Uganda Martyrs?", ''New Vision'', 2007] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208133406/http://www.newvision.co.ug/news/669076-who-are-uganda-martyrs.html|date=2015-12-08}}</ref> Ng’omuwabuzi wa Mwanga omukulu, Balikuddembe yavumirira nnyo ky'okutta omulabirizi. Kino Mwanga yakitwala ng’obutamusaamu kitiibwa era oluvannyuma lw’okukubaganya ebirowoozo okumala ekiro kiramba, kabaka yasalira Balikuddembe omusango gw’okufa. Muwonge agamba nti Katikkiro Musaka yarwana nnyo okulaba nti ekiragiro kino kituukirizibwa nga kabaka tannakyusa kirowoozo kye. <ref name="Muwonge"/> Nga 15 ogw'ekumi n'ogumu, omwaka 1885 Balikuddembe yatwalibwa mu kifo ekiriraanye omugga Nakivubo gye baamutemerako omutwe era omulambo ne gusuulibwa ku ntuumu y’enku ezaali ziyaka. <ref name="dacb.org"/> Emirimu gye gyatwalibwa mu maaso omuvubuka eyali omusomi w'eddiini ayitibwa [[:en:Charles_Lwanga|Charles Lwanga]] . == Okussaamu ekitiibwa == Balikuddembe ajjukirwa nga [[:en:Martyrs_of_Uganda|omujulizi wa Uganda]] eyasooka era nga ye mukuumi wa bannabyabufuzi n’abaami ba Kabaka. <ref name="shrine"/> Ekigo kya St. Joseph Mukasa Balikuddembe kisangibwa mu Kisoga. <ref>{{Cite web |last=easervites |date=12 November 2014 |title=SILVER JUBILEE OF BALIKUDDEMBE CATHOLIC PARISH |url=https://eastafricanservites.wordpress.com/2014/11/12/silver-jubilee-of-balikuddembe-catholic-parish/ |access-date=14 November 2016 |publisher=}}</ref> == Famire ye == Taata wa Balikuddembe yali Matia Mulumba okuva e Jinja ate nnyina ye yali mukyala Mutoro. <ref name=":1"/> == Ebiwandiiko ebijuliziddwa == <references /> == Ebijuliziddwa eby’ebweru ==   * Ebikwata ku bulamu bwa Joseph Mukasa * Abajulizi ba Uganda okuva mu magazini ya ''The Word Among Us'' eya August 2008 Archived * Joseph Mukasa okuva mu UgandaMartyrsShrine.org * Joseph Mukasa Balikuddembe's profile from Dictionary of African Christian Biography {{Authority control}} [[Category:Abajulizi ba Uganda]] [[Category:Bakatikkiro ba Buganda]] [[Category:Buganda]] gd48vty29tvw3o4jl1cvuf8mk4l6sxo President of Uganda 0 13157 75384 72123 2026-09-26T10:32:54Z Zain0024 11879 removed external links, added a caption, added a citation 75384 wikitext text/x-wiki  <templatestyles src="Hlist/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Hlist/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Hlist/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Hlist/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Hlist/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Hlist/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Hlist/styles.css" />{{#section-h:2026 Ugandan general election|President}}<templatestyles src="Hlist/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Hlist/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Hlist/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Hlist/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Hlist/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Hlist/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Hlist/styles.css" />'''Pulezidenti wa Uganda''' ye [[:en:Head_of_state|mukulembeze w'eggwanga]] era [[:en:Head_of_government|akulira gavumenti]] ya [[:en:Uganda|Uganda]] . [[:en:President_(government_title)|Pulezidenti]] akulembera [[:en:Executive_(government)|ekitongole]] kya [[:en:Government_of_Uganda|gavumenti ya Uganda]] era nga ye [[:en:Commander-in-chief|muduumizi w'eggye]] lya [[:en:Uganda_People's_Defence_Force|Uganda People's Defence Force]].<ref name="Government of Uganda">{{Cite web |title=The President |url=https://www.gou.go.ug/content/president |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190227062223/https://www.gou.go.ug/content/president |archive-date=2019-02-27 |access-date=2019-02-26 |website=Government of Uganda}}</ref> == Ebyafaayo == Ofiisi ya pulezidenti wa Uganda yatandikibwawo nga 9th Ogwekkumi 1962 okudda mu bigere bya nnaabagereka wa Uganda (eyasembayo okubeera mu mikono gya [[:en:Elizabeth_II|Elizabeth II]] ) ng’omukulembeze w’eggwanga. Awamu, Gwali mulimu gwa mukolo. kwe kugamba nga tebulina buyinza bwa kifuzi mu kiseera ky’omukwasi wa Buganda eyasooka [[Ssekabaka Mutesa II|Mutesa II owa e'Buganda]] okutuusa [[:en:Mengo_Crisis|ekizibu ky’e Mengo]] lwe kyaggwaako mu 1967 [[Milton Obote]] lwe yakwata obuyinza okumalawo omukago wakati w’ekibiina kya [[Uganda People's Congress|Uganda People’s Congress]] n’ebibiina [[Kabaka Yekka|bya Kabaka Yekka]] nga bigatta emirimu gya [[:en:Prime_minister|ssaabaminisita]] ne pulezidenti n’olwekyo n’atondawo pulezidenti wa Uganda eyasooka ng’alina obuyinza obufuzi. Ofiisi eno ebaddemu abantu 9 nga ku bano 8 (nga oggyeeko Edward Muteesa) bajja mu buyinza nga bayita mu kuwamba gavumenti mu magye n’olutalo lw’omunda.<ref>{{Cite web |last=Namyalo |first=Gladys |date=2026-09-24 |title=MOSES MATOVU: Tukuleetedde ebyafaayo bye n’engeri gyakuumidde Afrigo ku mutindo |url=https://ntv.co.ug/news/moses-matovu-tukuleetedde-ebyafaayo-bye-nengeri-gyakuumidde-afrigo-ku-mutindo |access-date=2026-09-26 |website=NTV Uganda |language=en-US}}</ref> [[Yoweri Museveni]] ali mu ntebe. yajja mu buyinza mu 1986 era ye pulezidenti wa Uganda asinga okuwangaala, ng’asinga [[Idi Amin]] eyafuga okuva mu 1971 okutuuka mu 1979.<ref>{{Cite web |last=Namyalo |first=Gladys |date=2026-09-24 |title=MOSES MATOVU: Tukuleetedde ebyafaayo bye n’engeri gyakuumidde Afrigo ku mutindo |url=https://ntv.co.ug/news/moses-matovu-tukuleetedde-ebyafaayo-bye-nengeri-gyakuumidde-afrigo-ku-mutindo |access-date=2026-09-26 |website=NTV Uganda |language=en-US}}</ref> == Ebisaanyizo == Mu 2005 [[:en:Term_limits|ekkomo ku bisanja bya]] pulezidenti lyaggyibwawo,<ref name="termlimits">{{Cite web |last=Cook |first=Candace |last2=Siegle |first2=Joseph |title=Circumvention of Term Limits Weakens Governance in Africa |url=https://africacenter.org/spotlight/circumvention-of-term-limits-weakens-governance-in-africa/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230506143804/https://africacenter.org/spotlight/circumvention-of-term-limits-weakens-governance-in-africa/ |archive-date=2023-05-06 |access-date=2023-05-06 |website=Africa Center for Strategic Studies}}</ref> ate mu 2017, ekkomo ku myaka egy’oku ntikko eryaliwo edda erya 75 nalyo lyaggyibwawo.<ref>{{cite news|last1=Athumani|first1=Halima|title=Proposed Changes to Uganda's Presidential Age Limit Hit Roadblock|url=https://www.voanews.com/a/proposed-changes-ugandas-presidential-age-limit-hit-roadblock/4038715.html|work=Voice of America|date=September 21, 2017|archive-date=August 8, 2018|access-date=September 21, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180808203141/https://www.voanews.com/a/proposed-changes-ugandas-presidential-age-limit-hit-roadblock/4038715.html|url-status=live}}</ref> Mu nnyingo 102 eya Ssemateeka, omuntu okusobola okukkirizibwa okwesimbawo ku bwapulezidenti alina okuba nga mutuuze wa Uganda mu buzaale, nga tasussa myaka amakumi asatu mu etaano era nga alina ebisaanyizo okubeera omubaka wa Palamenti.<ref>{{Cite web |title=Uganda |url=https://www.helplinelaw.com/law/uganda/constitution/constitution08.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220818185922/https://www.helplinelaw.com/law/uganda/constitution/constitution08.php |archive-date=2022-08-18 |access-date=2021-05-27}}</ref> [[:en:State_House_(Uganda)|State House]] ye [[:en:Official_residence|amaka ama tongole]] aga pulezidenti wa Uganda. State House enkulu yazimbibwa mu 1925 ku mulembe gwa Sir [[:en:Geoffrey_Archer_(colonial_administrator)|Geoffrey Archer]] ku bwa Gavana e [[Entebbe]] ekibuga ekikulu mu kiseera ekyo okukola ng'amaka g'abamyuka abatongole ( [[:en:Government_House|Government House]] ) ga [[:en:Governor_of_Uganda|Gavana wa Uganda]] . Oluvannyuma lw’eggwanga okufuna obwetwaze mu 1962, amaka gano gaagenda mu maaso n’okubeera amaka ga pulezidenti wa Uganda mu butongole. Wabula yasooka kubeeramu Sir [[:en:William_Frederick_Gowers|William Frederick Gowers]], ate State House eyookubiri eri e [[:en:Nakasero|Nakasero]].<ref>{{Cite web |title=State House of Uganda |url=https://www.ugandahighcommissionpretoria.com/State-House.html |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20220120011448/http://www.ugandahighcommissionpretoria.com/State-House.html |archive-date=January 20, 2022 |access-date=2023-01-12 |website=www.ugandahighcommissionpretoria.com}}</ref> ==list== The succession to the throne was the same as the [[succession to the British throne]].<ref>{{Cite web |title=One moment, please... |url=https://uls.or.ug/past-presidents/ |archive-url=http://web.archive.org/web/20240422095536/https://uls.or.ug/past-presidents/ |archive-date=2024-04-22 |access-date=2026-09-26 |website=uls.or.ug |language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! rowspan="2" |{{Abbr|No.|Number}} ! rowspan="2" |Portrait ! rowspan="2" |Name<br />{{small|(Birth–Death)}} ! colspan="3" |Reign ! rowspan="2" |Royal house ! rowspan="2" |[[Prime Minister of Uganda|Prime minister(s)]] |- ! Reign start ! Reign end ! Duration |- | 1 | [[File:Queen Elizabeth II official portrait for 1959 tour (retouched) (cropped) (3-to-4 aspect ratio).jpg|90px]] | Queen [[Elizabeth II]]<br />{{small|(1926–2022)}} | {{nowrap|9 October}} 1962 | {{nowrap|9 October}} 1963 | {{age in years|1962|10|9|1963|10|9}} year | [[House of Windsor|Windsor]] | [[Milton Obote|Obote]] |} {| class="wikitable" style="text-align:center" ! rowspan="2" |# ! rowspan="2" |Portrait ! rowspan="2" |Name<br />{{small|(Birth–Death)}} ! colspan="2" |Term of office ! rowspan="2" |Political party |- ! Took office ! Left office |- | 1 | [[File:Sir Walter Coutts.jpg|90px]] | [[Walter Coutts]]<br />{{small|(1912–1988)}} | {{nowrap|9 October}} 1962 | {{nowrap|9 October}} 1963 | |- | 2 | [[File:Sir. Edward Fredrick Mutesa, The President of Uganda.jpg|90px]] | [[Mutesa II of Buganda|Edward Mutesa II]]<br />{{small|(1924–1969)}} | {{nowrap|9 October}} 1963 | {{nowrap|25 May}} 1966<ref>Examining Divergent Perspectives: “A Soldier’s Account’’ and “Obote’s Letter to a London Friend of the Battle of Mengo’’ 1966 by Peter Sekiswa</ref><br />{{small|([[Mengo Crisis#Battle of Mengo Hill|Deposed in a coup]])}}{{efn|On 24 February 1966, Obote announced the suspension of Mutesa from his duties as president, citing his reaction to the lost counties referendum, his ordering of troop movements without ministerial consultation, and his seeking of foreign military support. On 4 March, Obote declared he would assume the powers of the presidency.}} | |- | style="background:#e6e6aa;" |— | rowspan="2" |[[File:Obote cropped.png|90px]] | rowspan="2" |[[Milton Obote]]<br />{{small|(1925–2005)}} | style="background:#e6e6aa;" |{{nowrap|4 March}} 1966 | style="background:#e6e6aa;" |{{nowrap|15 April}} 1966 | rowspan="2" |[[Uganda People's Congress|UPC]] |- | 3 | {{nowrap|15 April}} 1966 | {{nowrap|25 January}} 1971<br />{{small|([[1971 Ugandan coup d'état|Deposed in a coup]])}} |- | 4 | [[File:Idi Amin at UN (United Nations, New York) gtfy.00132 (cropped).jpg|90px]] | {{small|[[Field marshal (Uganda)|Field Marshal]]}}<br />[[Idi Amin]]<br />{{small|(1928–2003)}} | {{nowrap|25 January}} 1971 | {{nowrap|11 April}} 1979<br />{{small|([[Fall of Kampala|Deposed by Tanzanian invasion]])}} | [[Uganda Army (1971–1980)|Uganda Army]] |- |5 | |[[Daniel arap Moi]] {{small|(1924–2020)}} |11 April 1979 |11 April 1979 |KANU |- | 6 | [[File:President Nyerere van Tanzania, koppen, Bestanddeelnr 928-2879 (cropped).jpg|90px]] | [[Julius Nyerere]]<br />{{small|(1922–1999)}} | 11 April 1979 | 13 April 1979 |[[Tanganyika African National Union|TANU]] |- |7 | |[[David Musuguri]] |13 April 1979 |13 April 1979 |[[Tanzania People's Defence Force]] |- | 8 | [[File:No image.png|90px]] | [[Yusuf Lule]]<br />{{small|(1912–1985)}} | {{nowrap|13 April}} 1979 | {{nowrap|20 June}} 1979<br />{{small|(Deposed in a coup)}} | [[Independent politician|Independent]]<br />{{small|([[Uganda National Liberation Front|UNLF]])}} |- | 9 | [[File:No image.png|90px]] | [[Godfrey Binaisa]]<br />{{small|(1920–2010)}} | {{nowrap|20 June}} 1979 | {{nowrap|12 May}} 1980<br />{{small|(Deposed in a coup)}} | [[Uganda People's Congress|UPC]]<br>{{small|([[Uganda National Liberation Front|UNLF]])}} |- | 10 | [[File:No image.png|90px]] | [[Paulo Muwanga]]<br />{{small|(1924–1991)}} | {{nowrap|12 May}} 1980 | {{nowrap|22 May}} 1980<br />{{small|(Resigned)}} | [[Uganda People's Congress|UPC]]<br>{{small|([[Uganda National Liberation Front|UNLF]])}} |- | — | [[File:Coat of arms of Uganda.svg|90px]] | [[Presidential Commission of Uganda|Presidential Commission]] | {{nowrap|22 May}} 1980 | {{nowrap|15 December}} 1980 | |- | | colspan="4" |'''[[National Resistance Army]]''' | |- |9 | |[[Godfrey Binaisa]] |5 May 1980 |5 May 1980 | |- |10 | |[[Paulo Muwanga]] |5 May 1980 |12 May 1980 | |- |11 | |[[Yoweri Museveni]] |May 1980 |May 1980 | |- |12 | |[[David Oyite-Ojok|Oyite-Ojok]] |May 1980 |May 1980 | |- |13 | |[[Tito Okello]] |May 1980 |May 1980 | |- |14 | |[[Zeddy Maruru]] |May 1980 |May 1980 | |- |15 | |[[William Omaria]] |May 1980 |22 May 1980 | |- |16 | |[[Steven Kashaka]] |22 May 1980 |22 May 1980 | |- |17 | |[[Joram Mugume]] |22 May 1980 |22 May 1980 | |- |18 | |[[Pecos Kuteesa]] |22 May 1980 |22 May 1980 | |- |19 | |[[Smith Open Acak]] |22 May 1980 |22 May 1980 | |- | | colspan="3" |'''Presidential Commission of Uganda''' | | |- |20 | |[[Saulo Musoke]] |22 May 1980 |15 December 1980 | |- |21 | |[[Polycarp Nyamuchoncho]] |22 May 1980 |15 December 1980 | |- |22 | |[[Yoweri Hunter Wacha-Olwol]] |22 May 1980 |15 December 1980 | |- | | colspan="4" |'''Presidential Commission of Uganda''' | |- |(3) | |[[Milton Obote]] |15 December 1980 |15 December 1980 | |- | (3) | [[File:Obote cropped.png|90px]] | [[Milton Obote]]<br />{{small|(1925–2005)}} | {{nowrap|15 December}} 1980 | {{nowrap|27 July}} 1985<br />{{small|([[1985 Ugandan coup d'état|Deposed in a coup]])}} | [[Uganda People's Congress|UPC]] |- | 23 | [[File:No image.png|90px]] | General<br />[[Bazilio Olara-Okello]]<br />{{small|(1929–1990)}} | {{nowrap|27 July}} 1985 | {{nowrap|29 July}} 1985<br />{{small|(Resigned)}} | [[Uganda National Liberation Front|UNLF]] |- | 24 | [[File:No image.png|90px]] | General<br />[[Tito Okello]]<br />{{small|(1914–1996)}} | {{nowrap|29 July}} 1985 | {{nowrap|26 January}} 1986<br />{{small|([[Battle of Kampala|Deposed by civil war]])}} | [[Uganda National Liberation Front|UNLF]] |- | (11) | [[File:Yoweri Museveni 2015 2.jpg|90px]] | [[Yoweri Museveni]]<br />{{small|(born 1944)}} | {{nowrap|26 January}} 1986 | ''Incumbent'' | [[National Resistance Movement|NRM]] |- |25 |[[File:Muhoozi Kainerugaba on November 25, 2024 (cropped).jpg|90px]] |[[Muhoozi Kainerugaba]] |16 January 2026 |''Incumbent'' |[[Uganda Army]] |- |26 |[[File:Nalukoola_talks_with_Bobi_Wine.jpg|left|thumb|90px|alt=Bobi wine and Nalukoola|'''Nalukoola talks with Bobi Win''']] |[[Bobi Wine]] |16 January 2026 |''Incumbent'' |[[National Unity Platform]] |} == Laba ne == * [[:en:List_of_heads_of_state_of_Uganda|Olukalala lw'abakulembeze b'amawanga ga Uganda]] * [[:en:Vice_President_of_Uganda|Omumyuka wa Pulezidenti wa Uganda]] * [[:en:Prime_Minister_of_Uganda|Ssaabaminisita wa Uganda]] * [[:en:Politics_of_Uganda|Ebyobufuzi bya Uganda]] * [[Ebyafaayo bya Uganda]] * [[Olukalala lw'ebibiina by'obufuzi mu Uganda]] == Ebijuliziddwa == <references /> == Ebijuliziddwa eby’ebweru == * State House of Uganda omukutu omutongole * Okulonda kwa Uganda 2006: Ebikwata ku UGPulse * Abafuzi ba Uganda Abayise n'abaakaseera kano, Minsani y' embeera y'abaana, Uganda * Ebisingawo ku Pulezidenti wa Uganda aliwo kati Youtube's Channel [[Category:Buganda]] edyagtjksz8qutg1qz4q3kj3j4b2yr4 Khemis Mzaid 0 13215 75449 69764 2026-09-26T10:45:28Z Zain0024 11879 added acitation 75449 wikitext text/x-wiki '''Khemis Mzaid [[:en:Demographics_of_Uganda|Munnayuganda]],''' munnabyabufuzi era [[:en:Member_of_parliament|mubaka wa Palamenti]] akiikirira [[:en:Arua|Arua]] Central Division, Arua city mu [[:en:Parliament_of_Uganda|Palamenti ya Uganda]] ey’ekkumi n’ebbiri (2026–2031).<ref>{{Cite news |date=2026-01-16 |title=NTV UGANDA (@ntvuganda) on X |url=https://x.com/ntvuganda/status/2012143847175021033?lang=en |access-date=2026-09-26 |work=X (formerly Twitter) |language=en-US}}</ref> Yalondebwa mu kulonda kwa bonna okwa 2026 ku kaadi y’ekibiina kya [[:en:Forum_for_Democratic_Change|Forum for Democratic Change]] (FDC).<ref name=":0">{{Cite web |last=Ninsiima |first=Julian |date=2026-01-18 |title=Opposition candidate Muzaid Khemis wins Arua Central Division seat |url=https://www.ugstandard.com/opposition-candidate-muzaid-khemis-wins-arua-central-division-seat/ |access-date=2026-03-01 |website=UG Standard - Latest News |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Reporters |first=Vision |date=2026-01-17 |title=Ugandaelections2026: Uganda's parliament takes shape, new faces rise to top |url=https://www.newvision.co.ug/category/ugandaelections2026/ugandas-parliament-takes-shape-new-faces-rise-NV_226398_022026 |access-date=2026-03-01 |website=New Vision}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=Reporters |first=Vision |date=2026-01-17 |title=Ugandaelections2026: Uganda's parliament takes shape, new faces rise to top |url=https://www.newvision.co.ug/category/ugandaelections2026/ugandas-parliament-takes-shape-new-faces-rise-NV_226398_022026 |access-date=2026-03-01 |website=New Vision}}</ref><ref name=":3">{{Cite web |title=Muzaid Khemis the duly nominated candidate for Arua Central Division Parliamentary seat on FDC ticket :: Uganda Radionetwork |url=https://ugandaradionetwork.net/a/file.php?fileId=409104 |access-date=2026-03-01 |website=ugandaradionetwork.net}}</ref> == Omulimu gw’ebyobufuzi == Mzaid nga tannayingira mu Palamenti, yawerezaako nga [[:en:Mayor|Meeya]] wa Arua Central Division, ekifo kye yawangula mu kulonda kwa gavumenti ez’ebitundu okwa 2021 wansi wa bendera ya FDC.<ref name=":1">{{Cite web |title=Why FDC's Khemis Triumphed in Arua City : |url=https://ugandaradionetwork.net/story/why-fdcs-khemis-triumphed-in-arua-city |access-date=2026-03-01 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref> Nga tannafuuka meeya, yaliko Ssentebe wa Local Council III mu Division ya River Oli mu Arua mu bukiikakkono bwa Uganda.<ref name=":1" /> Mu Arua Central Division, Khemis Mzaid owa yawangula akalulu n’obululu 6,966, n’asinga Jackson Lee Buti Atima owa [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] (5,578), Ronald Debo (3,732), Jackson Obindu owa NUP (642), [[:en:Kassiano_Wadri|Kassiano Wadri Ezati]] [[:en:Alliance_for_National_Transformation|owa Alliance for National Transformation]] (ANT) (625), ne Haddad Salim owa independent (248) (248).<ref name=":0">{{Cite web |last=Ninsiima |first=Julian |date=2026-01-18 |title=Opposition candidate Muzaid Khemis wins Arua Central Division seat |url=https://www.ugstandard.com/opposition-candidate-muzaid-khemis-wins-arua-central-division-seat/ |access-date=2026-03-01 |website=UG Standard - Latest News |language=en-US}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=Reporters |first=Vision |date=2026-01-17 |title=Ugandaelections2026: Uganda's parliament takes shape, new faces rise to top |url=https://www.newvision.co.ug/category/ugandaelections2026/ugandas-parliament-takes-shape-new-faces-rise-NV_226398_022026 |access-date=2026-03-01 |website=New Vision}}</ref><ref name=":3">{{Cite web |title=Muzaid Khemis the duly nominated candidate for Arua Central Division Parliamentary seat on FDC ticket :: Uganda Radionetwork |url=https://ugandaradionetwork.net/a/file.php?fileId=409104 |access-date=2026-03-01 |website=ugandaradionetwork.net}}</ref> == Ebiwandiiko ebikozeseddwa == {{Reflist}} == Laba ne == * Olukalala lw'abakiise mu Palamenti ya Uganda ey'ekkumi n'ebiri * [[Kassiano Wadri|Kassiano Wadri Ezati]] * [[Musa Ecweru]] * Fred Jalameso * [[Denis Obua (politician)|Denis Obua (munnabyabufuzi)]] [[Category:Bannabyabufuzi]] [[Category:Ababaka ba Paalamenti ya Uganda ey'ekkumi n'ebbiri]] c39gtu89skzhuof0yossn475wkrma07 David Rubadiri 0 13223 75410 68307 2026-09-26T10:39:17Z Edith bae 11859 i have removed a duplicated link 75410 wikitext text/x-wiki {{Databox}}   '''David Rubadiri''' (19 Ogwomusanvu 1930 – 15 Ogwomwenda 2018) yali mukungu [[Malawi|Omumalawi]], omuyivu era omuwandiisi w'ebitontome, omuwandiisi w'emizannyo era omuwandiisi w'ebitabo. Rubadiri akwata ekifo ky’omu ku bawandiisi b’ebitontome mu Afrika abasinga okukuŋŋaanyizibwa n’okukuzibwa abayatiikirira oluvannyuma lw’okwefuga.<ref>{{Cite web |title=Centre for Creative Arts - Centre for Creative Arts |url=http://www.cca.ukzn.ac.za/index.php?option=com_content&view=article&id=279:david-rubadiri-malawi-&catid=31&Itemid=45 |access-date=23 November 2017 |website=www.cca.ukzn.ac.za}}</ref> == Obuyigirize n’emirimu == Rubadiri yasomera ku [[King's College, Budo|King’s College, Budo]], mu [[Yuganda|Uganda]] okuva mu 1941 okutuuka mu 1950, oluvannyuma mu [[Makerere University, Uganda|yunivasite y’e Makerere]] mu [[Kampala]] (1952–56), gye yatikkirwa diguli ya Bachelor's in English Literature and History. Wakati wa 1960 ne 1962, yasoma Literature ku [[:en:King's_College,_Cambridge|King’s College, Cambridge]], n’afuna diguli ya MA.<ref name="Nation">{{Cite web |date=12 April 2013 |title=Rubadiri on family and long career |url=https://nation.africa/kenya/news/rubadiri-on-family-and-long-career-857332 |access-date=27 October 2020 |website=Nation}}</ref> Yagenda mu maaso n'afuna Dipuloma mu by'enjigiriza okuva mu [[:en:University_of_Bristol|Yunivasite y'e Bristol]].<ref name="Medellin">{{Cite web |title=DAVID RUBADIRI (Malawi, 1930) |url=http://www.festivaldepoesiademedellin.org/pub.php/en/Revista/ultimas_ediciones/74_75/rubadiri.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081013043658/http://www.festivaldepoesiademedellin.org/pub.php/en/Revista/ultimas_ediciones/74_75/rubadiri.html |archive-date=13 October 2008 |access-date=23 November 2017 |website=www.festivaldepoesiademedellin.org |language=en}}</ref> Malawi bwe yafuna obwetwaze mu 1964, Rubadiri yalondebwa okuba [[:en:Malawian_Ambassador_to_the_United_States|omubaka w’eggwanga lino eyasooka mu Amerika]] [[Lisangá lya Bikólo bya Molɔ́ngɔ́|n’ekibiina ky’amawanga amagatte]] (UN). Bwe yeyanjula eri Pulezidenti [[:en:Lyndon_B._Johnson|Lyndon B. Johnson]] mu [[:en:White_House|White House]] nga 18 Ogwomunaana 1964, yalaga essuubi nti ensi ye eyali y'akafuna obwetwaze yandyeyongera okufuna obuyambi obulala okuva mu USA; yategeeza nti Malawi yeetaaga obuyambi okuzimba ebitongole byayo ebya demokulasiya n’ategeeza nti Malawi yali efuna obuyambi bwa Amerika mu by’enfuna n’eby’ekikugu. Mu mwaka gwe gumu Rubadiri yalabikira ku ttivvi [[:en:National_Educational_Television|National Educational Television]] (New York City) series ''African Writers of Today.'' Rubadiri yava mu gavumenti ya Malawi mu 1965 bwe yayawukana ne Pulezidenti [[:en:Hastings_Banda|Hastings Banda]].<ref>{{Cite web |title=David Rubadiri - David Rubadiri Poems - Poem Hunter |url=http://www.poemhunter.com/david-rubadiri/ |access-date=23 November 2017 |website=www.poemhunter.com}}</ref> Ng’omuwang’anguse, Rubadiri yasomesa mu Yunivasite y’e Makerere (1968–75), kyokka n’addamu okuwang’angusibwa mu myaka gya [[Idi Amin]].<ref name="Nation">{{Cite web |date=12 April 2013 |title=Rubadiri on family and long career |url=https://nation.africa/kenya/news/rubadiri-on-family-and-long-career-857332 |access-date=27 October 2020 |website=Nation}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://nation.africa/kenya/news/rubadiri-on-family-and-long-career-857332 "Rubadiri on family and long career"]. ''Nation''. 12 April 2013<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">27 October</span> 2020</span>.</cite></ref><ref>{{Cite journal |last=Lwanda |first=John Chipembere |date=2018 |title=James David Rubadiri: Professor, Poet, Diplomat, Teacher, Educationalist, Mentor |url=https://www.jstor.org/stable/26542023 |journal=The Society of Malawi Journal |volume=71 |issue=2 |pages=46–53 |issn=0037-993X}}</ref> ​​[[Kenya|​]][[P'Bitek Okot|​]]​[[Nigeria|​]]Era yali Pulofeesa omugenyi mu English Literature ku [[:en:Northwestern_University|Yunivasite y'e Northwestern]] mu 1972.<ref name="Nation" /> Rubadiri oluvannyuma yasomesa ku [[:en:University_of_Nairobi|Yunivasite y'e Nairobi]], Kenya (1976–84), era yasomesaako ne [[:en:Okot_p'Bitek|Okot p’Bitek]] ku [[:en:University_of_Ibadan|Yunivasite y'e Ibadan]] mu Nigeria, oluvannyuma lw’okuyitibwa Wole Soyinka.​ Wakati wa 1975 ne 1980, Rubadiri yali mmemba ku kakiiko akafuzi aka National Theatre of Kenya.<ref name="Medellin">{{Cite web |title=DAVID RUBADIRI (Malawi, 1930) |url=http://www.festivaldepoesiademedellin.org/pub.php/en/Revista/ultimas_ediciones/74_75/rubadiri.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081013043658/http://www.festivaldepoesiademedellin.org/pub.php/en/Revista/ultimas_ediciones/74_75/rubadiri.html |archive-date=13 October 2008 |access-date=23 November 2017 |website=www.festivaldepoesiademedellin.org |language=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20081013043658/http://www.festivaldepoesiademedellin.org/pub.php/en/Revista/ultimas_ediciones/74_75/rubadiri.html "DAVID RUBADIRI (Malawi, 1930)"]. ''www.festivaldepoesiademedellin.org''. Archived from [http://www.festivaldepoesiademedellin.org/pub.php/en/Revista/ultimas_ediciones/74_75/rubadiri.html the original] on 13 October 2008<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 November</span> 2017</span>.</cite></ref> Okuva mu 1984 okutuuka mu 1997, yasomesa mu [[:en:University_of_Botswana|Yunivasite y’e Botswana]], gye yali akulira ekitongole ky’ebyenjigiriza mu nnimi ne ssaayansi w’embeera z’abantu. Mu 1997, oluvannyuma lw'okufa kwa Banda, Rubadiri yaddamu okulondebwa okuba omubaka wa Malawi mu kibiina ky'amawanga amagatte, era n'alondebwa okuba omumyuka wa Cansala wa [[:en:University_of_Malawi|Yunivasite y'e Malawi]] mu 2000.<ref name="Nation">{{Cite web |date=12 April 2013 |title=Rubadiri on family and long career |url=https://nation.africa/kenya/news/rubadiri-on-family-and-long-career-857332 |access-date=27 October 2020 |website=Nation}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://nation.africa/kenya/news/rubadiri-on-family-and-long-career-857332 "Rubadiri on family and long career"]. ''Nation''. 12 April 2013<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">27 October</span> 2020</span>.</cite></ref> Yafuna diguli ey'ekitiibwa okuva mu [[:en:University_of_Strathclyde|yunivasite y'e Strathclyde]] mu 2005. Rubadiri yafa nga 15 Ogwomwenda 2018, nga wa myaka 88, mu ddwaaliro lya [[:en:Mzuzu|Mzuzu]] Central Hospital. == Obulamu bwe == Yasisinkana mukyala we (mu kiseera ekyo erinnya lye) Gertrude Uzanda mu Malawi mu 1955. Yali mukulu mu baana basatu abazaalibwa mu Livingstonia mu 1927. Baagattibwa nga 14 Ogwomwenda 1957. Yali yazaalibwa mu 1927 era yasomera mu [[:en:Fort_Hare_University|Fort Hare University]]. Bombi baagenda mu kkomera ng’abalwanirizi b’eddembe. Bandizadde abaana bataano nga bali wamu. Baamala emyaka 61 gyokka mu bufumbo nga bali bombi.<ref>{{Cite journal |date=2021 |title=The Nationalist, Teacher, Devoted Wife and Mother Abstract template – Gertrude Rubadiri’s Story |url=https://jstor.org/stable/10.2307/27088919 |journal=The Society of Malawi Journal |volume=74 |issue=2 |pages=13-16}}</ref> == Ebiwandiiko bye == Ebitontome bya Rubadiri bitenderezeddwa nti bye bimu ku "bisinga obugagga mu Afirika ey'omulembe guno."<ref name="Medellin">{{Cite web |title=DAVID RUBADIRI (Malawi, 1930) |url=http://www.festivaldepoesiademedellin.org/pub.php/en/Revista/ultimas_ediciones/74_75/rubadiri.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081013043658/http://www.festivaldepoesiademedellin.org/pub.php/en/Revista/ultimas_ediciones/74_75/rubadiri.html |archive-date=13 October 2008 |access-date=23 November 2017 |website=www.festivaldepoesiademedellin.org |language=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20081013043658/http://www.festivaldepoesiademedellin.org/pub.php/en/Revista/ultimas_ediciones/74_75/rubadiri.html "DAVID RUBADIRI (Malawi, 1930)"]. ''www.festivaldepoesiademedellin.org''. Archived from [http://www.festivaldepoesiademedellin.org/pub.php/en/Revista/ultimas_ediciones/74_75/rubadiri.html the original] on 13 October 2008<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 November</span> 2017</span>.</cite></ref> Ekiwandiiko kye kyafulumizibwa mu kitabo kya 1963 ekiyitibwa ''Modern Poetry of Africa'' (East African Publishers, 1996), era ne kifulumira mu bitabo by’ensi yonna omuli ''[[:en:Transition_Magazine|Transition]]'', ''[[:en:Black_Orpheus_(magazine)|Black Orpheus]]'' ne ''[[:en:Présence_Africaine|Présence Africaine]]''. Akatabo ke kokka, ''No Bride Price'', kafulumizibwa mu 1967. Kaavumirira gavumenti ya Banda era nga wamu n’ekitabo kya [[:en:Legson_Kayira|Legson Kayira]] ekya ''The Looming Shadow'', kye kimu ku bitabo ebyasooka okufulumizibwa abantu b’e Malawi. == Ebimu ku biwandiiko bye == * ''Growing Up With Poetry: An Anthology for Secondary Schools, 1989'' * ''Poems from East Africa (co-edited with [[:en:David_Cook_(literary_critic)|David Cook]]), 1971'' * ''No Bride Price (novel), 1967'' * ''Come To Tea (play), 1965'' * "African Thunderstorm" (poem) (ekitontome) * "A negro labourer in Liverpool" (ekitontome) == Ebijuliziddwa == {{Reflist|30em}} == Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia == * [https://web.archive.org/web/20080109201845/http://www.un.int/permreps/malawi.htm Curriculum Vitae] Ebikwata ku bulamu bw’ekibiina ky’Amawanga Amagatte [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] ea2wstvtib6u3jg6cvjvafgh2yal1ea 75418 75410 2026-09-26T10:40:58Z Edith bae 11859 removed external link 75418 wikitext text/x-wiki {{Databox}}   '''David Rubadiri''' (19 Ogwomusanvu 1930 – 15 Ogwomwenda 2018) yali mukungu [[Malawi|Omumalawi]], omuyivu era omuwandiisi w'ebitontome, omuwandiisi w'emizannyo era omuwandiisi w'ebitabo. Rubadiri akwata ekifo ky’omu ku bawandiisi b’ebitontome mu Afrika abasinga okukuŋŋaanyizibwa n’okukuzibwa abayatiikirira oluvannyuma lw’okwefuga.<ref>{{Cite web |title=Centre for Creative Arts - Centre for Creative Arts |url=http://www.cca.ukzn.ac.za/index.php?option=com_content&view=article&id=279:david-rubadiri-malawi-&catid=31&Itemid=45 |access-date=23 November 2017 |website=www.cca.ukzn.ac.za}}</ref> == Obuyigirize n’emirimu == Rubadiri yasomera ku [[King's College, Budo|King’s College, Budo]], mu [[Yuganda|Uganda]] okuva mu 1941 okutuuka mu 1950, oluvannyuma mu [[Makerere University, Uganda|yunivasite y’e Makerere]] mu [[Kampala]] (1952–56), gye yatikkirwa diguli ya Bachelor's in English Literature and History. Wakati wa 1960 ne 1962, yasoma Literature ku [[:en:King's_College,_Cambridge|King’s College, Cambridge]], n’afuna diguli ya MA.<ref name="Nation">{{Cite web |date=12 April 2013 |title=Rubadiri on family and long career |url=https://nation.africa/kenya/news/rubadiri-on-family-and-long-career-857332 |access-date=27 October 2020 |website=Nation}}</ref> Yagenda mu maaso n'afuna Dipuloma mu by'enjigiriza okuva mu [[:en:University_of_Bristol|Yunivasite y'e Bristol]].<ref name="Medellin">{{Cite web |title=DAVID RUBADIRI (Malawi, 1930) |url=http://www.festivaldepoesiademedellin.org/pub.php/en/Revista/ultimas_ediciones/74_75/rubadiri.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081013043658/http://www.festivaldepoesiademedellin.org/pub.php/en/Revista/ultimas_ediciones/74_75/rubadiri.html |archive-date=13 October 2008 |access-date=23 November 2017 |website=www.festivaldepoesiademedellin.org |language=en}}</ref> Malawi bwe yafuna obwetwaze mu 1964, Rubadiri yalondebwa okuba [[:en:Malawian_Ambassador_to_the_United_States|omubaka w’eggwanga lino eyasooka mu Amerika]] [[Lisangá lya Bikólo bya Molɔ́ngɔ́|n’ekibiina ky’amawanga amagatte]] (UN). Bwe yeyanjula eri Pulezidenti [[:en:Lyndon_B._Johnson|Lyndon B. Johnson]] mu [[:en:White_House|White House]] nga 18 Ogwomunaana 1964, yalaga essuubi nti ensi ye eyali y'akafuna obwetwaze yandyeyongera okufuna obuyambi obulala okuva mu USA; yategeeza nti Malawi yeetaaga obuyambi okuzimba ebitongole byayo ebya demokulasiya n’ategeeza nti Malawi yali efuna obuyambi bwa Amerika mu by’enfuna n’eby’ekikugu. Mu mwaka gwe gumu Rubadiri yalabikira ku ttivvi [[:en:National_Educational_Television|National Educational Television]] (New York City) series ''African Writers of Today.'' Rubadiri yava mu gavumenti ya Malawi mu 1965 bwe yayawukana ne Pulezidenti [[:en:Hastings_Banda|Hastings Banda]].<ref>{{Cite web |title=David Rubadiri - David Rubadiri Poems - Poem Hunter |url=http://www.poemhunter.com/david-rubadiri/ |access-date=23 November 2017 |website=www.poemhunter.com}}</ref> Ng’omuwang’anguse, Rubadiri yasomesa mu Yunivasite y’e Makerere (1968–75), kyokka n’addamu okuwang’angusibwa mu myaka gya [[Idi Amin]].<ref name="Nation">{{Cite web |date=12 April 2013 |title=Rubadiri on family and long career |url=https://nation.africa/kenya/news/rubadiri-on-family-and-long-career-857332 |access-date=27 October 2020 |website=Nation}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://nation.africa/kenya/news/rubadiri-on-family-and-long-career-857332 "Rubadiri on family and long career"]. ''Nation''. 12 April 2013<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">27 October</span> 2020</span>.</cite></ref><ref>{{Cite journal |last=Lwanda |first=John Chipembere |date=2018 |title=James David Rubadiri: Professor, Poet, Diplomat, Teacher, Educationalist, Mentor |url=https://www.jstor.org/stable/26542023 |journal=The Society of Malawi Journal |volume=71 |issue=2 |pages=46–53 |issn=0037-993X}}</ref> ​​[[Kenya|​]][[P'Bitek Okot|​]]​[[Nigeria|​]]Era yali Pulofeesa omugenyi mu English Literature ku [[:en:Northwestern_University|Yunivasite y'e Northwestern]] mu 1972.<ref name="Nation" /> Rubadiri oluvannyuma yasomesa ku [[:en:University_of_Nairobi|Yunivasite y'e Nairobi]], Kenya (1976–84), era yasomesaako ne [[:en:Okot_p'Bitek|Okot p’Bitek]] ku [[:en:University_of_Ibadan|Yunivasite y'e Ibadan]] mu Nigeria, oluvannyuma lw’okuyitibwa Wole Soyinka.​ Wakati wa 1975 ne 1980, Rubadiri yali mmemba ku kakiiko akafuzi aka National Theatre of Kenya.<ref name="Medellin">{{Cite web |title=DAVID RUBADIRI (Malawi, 1930) |url=http://www.festivaldepoesiademedellin.org/pub.php/en/Revista/ultimas_ediciones/74_75/rubadiri.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081013043658/http://www.festivaldepoesiademedellin.org/pub.php/en/Revista/ultimas_ediciones/74_75/rubadiri.html |archive-date=13 October 2008 |access-date=23 November 2017 |website=www.festivaldepoesiademedellin.org |language=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20081013043658/http://www.festivaldepoesiademedellin.org/pub.php/en/Revista/ultimas_ediciones/74_75/rubadiri.html "DAVID RUBADIRI (Malawi, 1930)"]. ''www.festivaldepoesiademedellin.org''. Archived from [http://www.festivaldepoesiademedellin.org/pub.php/en/Revista/ultimas_ediciones/74_75/rubadiri.html the original] on 13 October 2008<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 November</span> 2017</span>.</cite></ref> Okuva mu 1984 okutuuka mu 1997, yasomesa mu [[:en:University_of_Botswana|Yunivasite y’e Botswana]], gye yali akulira ekitongole ky’ebyenjigiriza mu nnimi ne ssaayansi w’embeera z’abantu. Mu 1997, oluvannyuma lw'okufa kwa Banda, Rubadiri yaddamu okulondebwa okuba omubaka wa Malawi mu kibiina ky'amawanga amagatte, era n'alondebwa okuba omumyuka wa Cansala wa [[:en:University_of_Malawi|Yunivasite y'e Malawi]] mu 2000.<ref name="Nation">{{Cite web |date=12 April 2013 |title=Rubadiri on family and long career |url=https://nation.africa/kenya/news/rubadiri-on-family-and-long-career-857332 |access-date=27 October 2020 |website=Nation}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://nation.africa/kenya/news/rubadiri-on-family-and-long-career-857332 "Rubadiri on family and long career"]. ''Nation''. 12 April 2013<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">27 October</span> 2020</span>.</cite></ref> Yafuna diguli ey'ekitiibwa okuva mu [[:en:University_of_Strathclyde|yunivasite y'e Strathclyde]] mu 2005. Rubadiri yafa nga 15 Ogwomwenda 2018, nga wa myaka 88, mu ddwaaliro lya [[:en:Mzuzu|Mzuzu]] Central Hospital. == Obulamu bwe == Yasisinkana mukyala we (mu kiseera ekyo erinnya lye) Gertrude Uzanda mu Malawi mu 1955. Yali mukulu mu baana basatu abazaalibwa mu Livingstonia mu 1927. Baagattibwa nga 14 Ogwomwenda 1957. Yali yazaalibwa mu 1927 era yasomera mu [[:en:Fort_Hare_University|Fort Hare University]]. Bombi baagenda mu kkomera ng’abalwanirizi b’eddembe. Bandizadde abaana bataano nga bali wamu. Baamala emyaka 61 gyokka mu bufumbo nga bali bombi.<ref>{{Cite journal |date=2021 |title=The Nationalist, Teacher, Devoted Wife and Mother Abstract template – Gertrude Rubadiri’s Story |url=https://jstor.org/stable/10.2307/27088919 |journal=The Society of Malawi Journal |volume=74 |issue=2 |pages=13-16}}</ref> == Ebiwandiiko bye == Ebitontome bya Rubadiri bitenderezeddwa nti bye bimu ku "bisinga obugagga mu Afirika ey'omulembe guno."<ref name="Medellin">{{Cite web |title=DAVID RUBADIRI (Malawi, 1930) |url=http://www.festivaldepoesiademedellin.org/pub.php/en/Revista/ultimas_ediciones/74_75/rubadiri.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081013043658/http://www.festivaldepoesiademedellin.org/pub.php/en/Revista/ultimas_ediciones/74_75/rubadiri.html |archive-date=13 October 2008 |access-date=23 November 2017 |website=www.festivaldepoesiademedellin.org |language=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20081013043658/http://www.festivaldepoesiademedellin.org/pub.php/en/Revista/ultimas_ediciones/74_75/rubadiri.html "DAVID RUBADIRI (Malawi, 1930)"]. ''www.festivaldepoesiademedellin.org''. Archived from [http://www.festivaldepoesiademedellin.org/pub.php/en/Revista/ultimas_ediciones/74_75/rubadiri.html the original] on 13 October 2008<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 November</span> 2017</span>.</cite></ref> Ekiwandiiko kye kyafulumizibwa mu kitabo kya 1963 ekiyitibwa ''Modern Poetry of Africa'' (East African Publishers, 1996), era ne kifulumira mu bitabo by’ensi yonna omuli ''[[:en:Transition_Magazine|Transition]]'', ''[[:en:Black_Orpheus_(magazine)|Black Orpheus]]'' ne ''[[:en:Présence_Africaine|Présence Africaine]]''. Akatabo ke kokka, ''No Bride Price'', kafulumizibwa mu 1967. Kaavumirira gavumenti ya Banda era nga wamu n’ekitabo kya [[:en:Legson_Kayira|Legson Kayira]] ekya ''The Looming Shadow'', kye kimu ku bitabo ebyasooka okufulumizibwa abantu b’e Malawi. == Ebimu ku biwandiiko bye == * ''Growing Up With Poetry: An Anthology for Secondary Schools, 1989'' * ''Poems from East Africa (co-edited with [[:en:David_Cook_(literary_critic)|David Cook]]), 1971'' * ''No Bride Price (novel), 1967'' * ''Come To Tea (play), 1965'' * "African Thunderstorm" (poem) (ekitontome) * "A negro labourer in Liverpool" (ekitontome) == Ebijuliziddwa == {{Reflist|30em}} == Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia == * Curriculum Vitae Ebikwata ku bulamu bw’ekibiina ky’Amawanga Amagatte [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] s7rbve8rzxs1hdy9a2w9xspyfnlf5p0 Olivia Mary Nantongo 0 13225 75363 68749 2026-09-26T10:26:30Z Ajambo Bridget 11873 I removed the link 75363 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles> <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>  '''Olivia Mary Nantongo''' (yazaalibwa 27 Ogwolubereberye 1994, e Kampala) Munnayuganda muyiiya wa bifaananyi amanyiddwa olw'emirimu gye egy'emikono egy'emikutu egy'enjawulo ng'ebifaananyi ebissa essira ku kugyayo ekifanaanyi ky'abakyala ab'Afirika.<ref name=":0">{{Cite web |title=Olivia Mary Nantongo |url=https://www.amasakagallery.com/olivia-mary-nantongo |access-date=2026-02-11 |website=Amasaka Gallery |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |date=2025-05-18 |title=From pain to pride: Olivia Nantongo unveils raw, powerful take on womanhood through art |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/from-pain-to-pride-olivia-nantongo-unveils-raw-powerful-take-on-womanhood-through-art-5046136 |access-date=2026-02-11 |website=Monitor |language=en}}</ref> == Obuto bwe n’okusoma kwe == Olivia Mary Nantongo yazaalibwa nga 27 omwezi Ogwolubereberye 1994, e Kampala, Uganda,<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |title=Olivia Mary Nantongo - Biography, Shows, Articles & More |url=https://www.artsy.net/artist/olivia-mary-nantongo |access-date=2026-02-11 |website=Artsy |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Olivia Mary Nantongo |url=https://www.at-work.org/en/notebook/olivia-mary-nantongo-2/ |access-date=2026-02-11 |website=AtWork |language=en-GB |archive-date=2026-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260117005618/https://www.at-work.org/en/notebook/olivia-mary-nantongo-2/ |url-status=dead }}</ref> taata omusawo w’abakyala era maama omusuubuzi, nga ye muwala yekka mu maka g'abaana mukaaga.<ref>{{Cite web |title=Olivia Mary Nantongo |url=https://raba.art/artist/olivia-mary-nantongo/ |access-date=2026-02-11 |website=RABA |language=en-US}}</ref> Alina diguli ya Bachelor of Industrial and Fine Arts okuva mu yunivasite y’e Makerere mu Uganda.<ref>{{Cite web |last= |title=Acceptance by Olivia Mary Nantongo |url=https://mukumbyamusoke.com/acceptance-by-olivia-mary-nantongo/ |access-date=2026-02-11 |website=Mukumbya Musoke Advocates |language=en-US}}</ref> == Emirimu gye egy’eby’emikono == Nantongo (mixed media artist) ng’essira aliteeka ku kulaga abakyala b'omu Afrika nga abetongodde era ab’amaanyi.<ref name=":1" /> Emirimu gye jiggumiza emiramwa gy’okweyagala, okusumululwa n’okujaguza abakyala abaddugavu, nga bikiikirira emboozi ey’okulaba ku mutindo gw’obulungi n’okunyigirizibwa kw’ekitundu.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web |title=Reformed Sinner By Olivia Mary Nantongo |url=https://latitudes.online/olivia-mary-nantongo-reformed-sinner.html |access-date=2026-02-11 |website=Latitudes Online |language=en}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last= |first= |date=2025-04-19 |title=I Am a Woman an exhibition by Nantongo J. Olivia Mary {{!}} Xenson Art Space |url=https://evento.ug/event/32569924/i-am-woman-exhibition-nantongo-j-olivia-mary/ |access-date=2026-02-11 |website=Evento Uganda |language=en}}</ref> == Emyoleso n’okusiimibwa == === Emyoleso egy’omuntu omu === * ''Ndi mukyala'' (2025), Xenson Art Space, Kampala.<ref>{{Cite web |title=I Am a Woman: An Exhibition by Nantongo J. Olivia Mary at Xenson Art Space, Uganda, Sat, 19 Apr 2025 at 3:00 PM, Get Tickets |url=https://egotickets.com/events/i-am-a-woman-an-exhibition-by-nantongo-j-olivia-mary |access-date=2026-02-11 |website=eGotickets |language=en}}</ref><ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref>{{Cite web |last=Muyanja |first=Eve |date=2025-12-10 |title=ART AS HOME! A Monologue On Belonging, Inspired by Olivia Nantongo’s Art Exhibition, I AM a Woman! |url=https://medium.com/@evemuyanja/art-as-home-a-monologue-on-belonging-inspired-by-olivia-nantongos-art-exhibition-i-am-a-woman-c456c566071f |access-date=2026-02-11 |website=Medium |language=en}}</ref> === Emyoleso gy’ebibinja === * ''ECHOES'' (July 22-August 15, 2023), with Ethel Aanyu and Allan Kyakonye, Kampala<ref>{{Cite web |title=ECHOES |url=https://www.amasakagallery.com/echoes |access-date=2026-02-11 |website=Amasaka Gallery |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |date=2023-07-12 |title=Amasaka Gallery presents ECHOES, Kampala, Uganda |url=https://artafricamagazine.org/amasaka-gallery-presents-echoes-kampala-uganda/ |access-date=2026-02-11 |website=ART AFRICA Magazine |language=en-GB}}</ref> * ''Embracing Her Essence: A Celebration of Young Women's Creativity'' (March-April 2024), Xenson Art Space, Kampala<ref>{{Cite web |last=Musinguzi |first=Bamuturaki |date=2024-04-26 |title=Women artists bare emotions in art exhibition |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/women-artists-bare-emotions-in-art-exhibition-4573546 |access-date=2026-02-11 |website=Monitor |language=en}}</ref> * 1-54 Contemporary African Art Fair (May 2024), New York City<ref>{{Cite web |last=Porterfield |first=Carlie |date=2024-05-02 |title=1-54 Contemporary African Art Fair marks a decade in New York |url=https://www.theartnewspaper.com/2024/05/01/1-54-contemporary-african-art-fair-marks-a-decade-in-new-york |access-date=2026-02-11 |website=The Art Newspaper |language=en}}</ref> * ''Wandala - drama. dream. decolonised'' (2026), Offenes Kulturhaus (OK) [[:en:Linz|Linz]], Austria<ref>{{Cite web |last=Mukaiwa |first=Martha |date=2026-01-29 |title=Amutse expands frame of Africa in Austria |url=https://www.namibian.com.na/amutse-expands-frame-of-africa-in-austria/ |access-date=2026-02-11 |website=The Namibian |language=en-US}}</ref> == Laba ne == * [[:en:Contemporary_African_art|Contemporary African art]] * [[:en:Women_artists|Women artists]] * [[:en:Margaret_Zziwa|Margaret Zzziwa]] * [[:en:Afriart_Gallery|Afriart Gallery]] * [[:en:Carol_Nantongo|Carol Nantongo]] == Ebijuliziddwa == <references /> == Ebijuliziddwa wabweru wa Wikipidiya == * Olivia Mary Nantongo on Instagram * Xenson Art Space – ''( <nowiki>https://xensonartspace.com/</nowiki>''  [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] 9zrrkxgfdhsad2s2z1qdym8m0hffx2m Flavian Zeija 0 13301 75452 72364 2026-09-26T10:45:56Z Giumi Chris 11853 removed external link 75452 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Flavian Zeija''' munnayuganda eyazaalibwa nga 18 Ogw'okubiri 1969 Munnamateeka, mulamuzi, mu by'enjigiriza n'okuddukanya emirimu gy'ekitongole ekiramuzi era nga ye Ssaabalamuzi wa Uganda okuva mu Ogw'oluberyerye 2026.<ref>{{cite news|title=Museveni appoints Justice Flavian Zeija as Chief Justice|url=https://chimpreports.com/breaking-museveni-appoints-justice-flavian-zeija-as-chief-justice/|work=ChimpReports|date=22 January 2026}}</ref> Emabegako yaliko omumyuka wa Ssaabalamuzi wa Uganda okuva mu 2025 okutuuka mu 2026 <ref>{{cite web |author=Anthony Wesaka |date=7 December 2019 |title=Who is the new Deputy Chief Justice? |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/who-is-the-new-deputy-chief-justice-zeija--4921722#story |access-date=12 February 2025 |newspaper=[[Daily Monitor]] |location=Kampala}}</ref> era nga Principle Judge wa Uganda okuva mu 2019 okutuuka mu 2025. Nga tannasitulwa ku bukulembeze bw’ekitongole ekiramuzi, yaliko omulamuzi mu [[:en:High_Court_of_Uganda|kkooti enkulu eya Uganda]].<ref name="1R">{{cite web |author=Anthony Wesaka |date=7 December 2019 |title=Who is new Principal Judge Flavian Zeija? |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/who-is-new-principal-judge-flavian-zeija--1863452 |access-date=30 September 2020 |newspaper=[[Daily Monitor]] |location=Kampala}}</ref> == obuto bwe n'emissomo gye == Zeija yazaalibwa nga 18 Ogw'okubiri 1969 mu Uganda. Yasomera mu ssomero lya St. Mary’s College Rushoroza okusoma siniya. Yatikkirwa mu yunivasite y’e Makerere, yunivasite ya gavumenti esinga obukadde n’obunene mu Uganda, n’afuna [[:en:Bachelor_of_Laws|diguli ye esooka mu mateeka]] mu 1997. Yafuna [[:en:Diploma_in_Legal_Practice|diguli eyookubiri mu by’amateeka]] okuva mu [[Law Development Centre|Law Development Center]] okuva mu yunivasite y’e Makerere, diguli eyokubiri mu by'obusuubuzi (Masters of Business Administration) okuva mu [[Uganda Martyrs University]], yatikkirwa [[:en:Master_of_Laws|diguli eyookubiri mu mateeka]] okuva mu yunivasite y’e Makerere mu 2002 ne [[:en:Doctor_of_Philosophy|Doctor wa Philosophy]] mu [[:en:Law|mateeka]], okuva mu yunivasite y’e Makerere [[:en:University_of_Dar_es_Salaam|Yunivasite y’e Dar es Salaam]] mu 2013.<ref name="1R" /> == Obumanyirivu mu mulimu gwe == Nga tannaba kwegatta ku kkooti eno, Zeija yakolera mu by’amateeka eby’obwannannyini, n’atandika ng’omuyambi mu by’amateeka mu 1998 mu kkampuni ya bannamateeka ''eya Kwesigabo, Bamwine, Walubiri & Company Advocates'', esangibwa mu Kampala. Emabegako, yakolera mu [[:en:Tropical_Bank|Tropical Africa Bank]] nga maneja Omuddukanya ensonga z’amateeka n’okuddiza amabanja oba ssente ezibanjibwa (manager legal and recovery), wakati wa 2002 ne 2003. Yakola ne mu [[:en:FINCA_Uganda_Limited|FINCA Uganda Limited]] nga looya w’amateeka. Mu kiseera we yalondebwa mu kkooti enkulu mu Uganda, yakola nga [[:en:Managing_partner|nannyini kampuni atwala era addukanya emirimu gyaayo]] ([[:en:Managing_partner|managing partner]]) mu kkampuni ya bannamateeka endala eya ''Zeija, Mukasa & Company Advocates'', esangibwa mu Kampala.<ref name="1R" /> Yasomesa n’amateeka mu Yunivasite za Uganda eziwerako, omuli [[Uganda Christian University]], [[Makerere University, Uganda|Makerere University]] ne [[:en:Makerere_University_Business_School|Makerere University Business School]] (MUBS) mu dipatimenti y’amateeka g’ebyobusuubuzi (department of Business Law).<ref name="1R" /> == Omulimu gwe nga omulamuzi == Mu 2016, Zeija yalondebwa okuba omulamuzi mu kkooti enkulu eya Uganda. Oluvannyuma yaweereza ng’omulamuzi omutuuze mu kkooti enkulu e Mbarara. <ref name="1R" /> Mu gw'ekkumi n'ebiri 2019, yalondebwa okuba omulamuzi omukulu owa Uganda, n'afuuka akulira kkooti enkulu era nga ye mulabirizi wa kkooti eziri wansi.<ref>{{cite news|title=Flavian Zeija: Who is Uganda's newly appointed Chief Justice?|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/flavian-zeija-who-is-uganda-s-newly-appointed-chief-justice--5334380|work=Daily Monitor|date=22 January 2026}}</ref> Mu Gw'oluberyeberye 2026, Flavian Zeija yalondebwa pulezidenti Yoweri Kaguta Museveni ng'omulamuzi omukulu owa Uganda,oluvannyuma lw’okuwummula kwa Alfonse Owiny-Dollo.<ref>{{cite news|title=Museveni appoints Justice Flavian Zeija as Chief Justice|url=https://chimpreports.com/breaking-museveni-appoints-justice-flavian-zeija-as-chief-justice/|work=ChimpReports|date=22 January 2026}}</ref> Yalayira mu ofiisi nga 25 Ogw'oluberyerye 2026.<ref>{{Cite web |date=2026-01-25 |title=Dr Flavian Zeija sworn in as Uganda's new Chief Justice |url=https://www.independent.co.ug/dr-flavian-zeija-sworn-in-as-ugandas-new-chief-justice/ |access-date=2026-04-27 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}</ref> == Emisango egyasalibwawo egy’amaanyi == Omulamuzi Omukulu, ayinza mu kusalawo kwe, okugenda mu maaso n’okuwulira emisango, mu buyinza bwe ng’omulamuzi wa Kkooti Enkulu eya Uganda. ogumu ku musango gweyasala mu Gw'omwenda wa 2020 gwali gwa Kalemera H. Kimera ne Kabaka Muwenda Mutebi II. Mu kugoba omusango guno, omulamuzi yagambye nti okusinziira ku mateeka ga Uganda agakwata ku busika agaliwo kati gagamba nti, omuzzukulu atawandiikiddwa mannya mu kiraamo tayinza kuvuganya ku busika bwa busika bwa jjajja. Abo abasobola okuvuganya be (a) abaana b’omugenzi abatuufu (b) abaana abatali mu mateeka ne (c) abaana bonna abakuzibwa omugenzi . Omulamuzi yalagira omuloopa okusasula ssente z’abawawaabirwa ez’amateeka.<ref>{{cite web |author=Anthony Wesaka |date=29 September 2020 |title=Prince loses land case to Kabaka |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/prince-loses-land-case-to-kabaka-2452358 |access-date=30 September 2020 |newspaper=[[Daily Monitor]] |location=Kampala}}</ref> == Famire ye == Justice Flavian Zeija mufumbo alina abaana batano.<ref name="1R" /> == Laba ne == * [[Alfonse Owiny-Dollo]] * [[Richard Buteera]] * [[:en:Sarah_Langa_Siu|Sarah Langa Siu]] * [[:en:Chief_Justice_of_Uganda|Chief Justice of Uganda]] * [[:en:Judiciary_of_Uganda|Judiciary of Uganda]] == ebijuliziddwa == {{Reflist}} == Ebijuliziddwa wabweru wa Wikipedia == * Website of the Judiciary of Uganda [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] [[Category:Abalamuzi ba Uganda]] [[Category:Bannamateeka ba Uganda]] [[Category:Eddiini mu Buganda]] nlhtxe9hnklyi50bnqoudrl31br0t2h Muddathir Abdel-Rahim omuwandiisi w’ebitabo 0 13316 75364 72232 2026-09-26T10:26:31Z Deujmpagi 11858 emoved reference 75364 wikitext text/x-wiki  <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>'''Muddathir Abdel-Rahim''' (yazaalibwa 1932, [[:en:Ad-Damir|Ad-Damar]], Munnansi wa Sudan Omungereza ate Omumisiri ) [[:en:Anglo-Egyptian_Sudan|munnabyabufuzi]] mu Sudan, [[:en:Diplomat|mukungu]], era muyivu. Mu myaka egisukka mu myaka 60, yayambako mu [[:en:Political_science|by'obufuzi]], [[:en:Islamic_studies|okusoma Obusiraamu]], [[:en:Human_rights|n’eddembe ly’obuntu]] mu nsi yonna . Ono amanyiddwa olw’okutandikawo ekimu ku bibiina by’eddembe ly’obuntu ebyasooka mu [[:en:Muslim_world|nsi y’Abasiraamu]] era yeetaba mu kuwandiika ebiwandiiko eby’amaanyi [[:en:United_Nations|eby’ekibiina ky’Amawanga Amagatte]] ebikwata ku ddembe ly’obuntu mu myaka gya 1960. == Obulamu bwe n’okusoma == Abdel-Rahim yazaalibwa mu maka ga Al-Majadheeb owa [[:en:Ad-Damir|Ad-Damar]], olunyiriri olukwatagana n’Obusufi [[:en:Sufism|bw’Obusiraamu]] n’obumanyirivu [[:en:Arabic|bw’Oluwarabu]] obw’edda. <ref>Lorimer, F. C. S. “THE MEGADHIB OF EL DAMER.” Sudan Notes and Records, vol. 19, no. 2, 1936, pp. 335–41. JSTOR, http://www.jstor.org/stable/41716231. Accessed 6 Mar. 2026.</ref> Okusoma kwe okwasooka kwagatta [[:en:Quranic_school|okusoma kwa Quran]] ey’ennono ( ''[[:en:Khalwa_(school)|khalwa]]'' ), gye yasomera [[:en:Quran|Quran]], ate nga yalina okusomesebwa okw’omulembe mu ssaayansi w’obutonde, okubala, n’Olungereza mu Wadi Sayidna Secondary School. Mu myaka gye egya siniya mu ssomero lya Wadi Seidna, yatandikawo ekibiina ky’eddiini n’ebiwandiiko ng’ayanukula endowooza z’[[:en:Marxism|Abanaakalyako ani]] n’eziwakanya eddiini okusaasaana mu bayizi. Yatikkirwa diguli mu [[:en:Gordon_Memorial_College|Ssettendekero ya Khartoum]] (mu kiseera ekyo yali yeegatta ku [[:en:University_of_London|Ssettendekero y'e London)]] n’afuna [[:en:Bachelor_of_Arts|diguli mu by’obwoleke]] mu 1955. Oluvannyuma yasomera mu [[:en:University_of_Nottingham|ssettendekero y’e Nottingham]], n’atikkirwa n[[:en:British_undergraduate_degree_classification|’eddaala erisooka]] mu [[:en:Economics|by’enfuna]] ne [[:en:Political_Science|ssaayansi w’ebyobufuzi]] mu 1958. Mu 1964, yafuna [[:en:Doctor_of_Philosophy|diguli ye ey'okusatu Ph.D]]. okuva mu [[:en:University_of_Manchester|Ssettendekero y’e Manchester]], ng’alina ebbaluwa ya Obufuzi bwa Imperialism n'Obwannakyemalira mu Sudan: okunoonyereza mu nkulaakulana ya ssemateeka n’ebyobufuzi, 1899–1956. == Emirimu == === Omulimu gw’okusoma === Abdel-Rahim yatandika okusomesa [[:en:Political_Science|Ssaayansi w’Ebyobufuzi]] mu [[:en:University_of_Khartoum|Ssettendekero y’e Khartoum]] mu Gwomusanvu gwa 1958 era n’afuuka akulira ekitongole kya Ssaayansi w’Ebyobufuzi eyatandikawo eyo mu myaka gya 1960. Wakati wa 1960 ne 1965 era yasomesa mu [[:en:University_of_Manchester|Ssettendekero y’e Manchester.]] Oluvanyuma lw’[[:en:1969_Sudanese_coup_d'état|okuwamba gavumenti mu Sudan mu 1969]] nga bakulemberwa [[:en:Jaafar_Nimeiri|Jaafar Nimeiri]], yali omu ku basomi abawerako abaagobwa mu [[:en:University_of_Khartoum|Ssettendekero y’e Khartoum]] olw’ebyobufuzi. Kino kyamuviirako okugaziya okusoma mu nsi yonna mu matendekero omuli Ssettendekero y’e Makerere (Uganda), [[:en:Mohammed_V_University|Ssettendekero ya Mohammed V]] (Morocco), [[:en:Bayero_University_Kano|Ssettendekero y’e Bayero]] Kano (Nigeria), [[:en:Northern_Illinois_University|Ssettendekeroy’e Northern Illinois]], ne [[:en:Temple_University|Ssettendekero ya Temple]] (Amerika), gye yali munne omukenkufu mu by’Obusiraamu [[:en:Ismail_al-Faruqi|Ismail al-Faruqi.]] Okuva mu 1988 okutuuka mu 1991, yaweereza ng’[[:en:Vice-Chancellor|omumyuka wa Cansala]] wa [[:en:Omdurman_Islamic_University|ssettendekero y'Obusiraamu eya Omdurman,]] mu kiseera ekyo yatandikawo amatendekero g’obusawo, yinginiya, n’ebyobulimi emisomo egyasooka okuwakanyizibwa abasomesa abamu abaali bagitwala ng’egiri bweru wa Ssettendekero y’Obusiraamu. Oluvannyuma yagenda e [[:en:Malaysia|Malaysia]], n’aweereza nga Pulofeesa wa Ssaayansi w’Ebyobufuzi n’Eby’Obusiraamu era nga munne omuyivu okuva mu [[:en:Ibn_Khaldun_International_Institute_of_Advanced_Research|ISTAC]] okuva mu 1997 okutuuka mu 2013. Oluvannyuma yaweereza nga Pulofeesa asukkulumye ku banne era akulira enteekateeka y’eddembe ly’obuntu mu [[:en:Universiti_Islam_Malaysia|Ssettendekero y'Obusiraamu e Malaysia]] (UIM) okuva mu 2013 okutuuka mu 2016.<ref>[http://www.uim.edu.my/ Universiti Islam Malaysia]</ref> === Obubaka n’eddembe ly’obuntu === Ng’omubaka wa Sudan mu [[:en:United_Nations_General_Assembly|lukiiko lw’amawanga amagatte]] mu myaka gya 1960, Abdel-Rahim yeetaba mu kukubaganya ebirowoozo okwaviirako okuyisa [[:en:International_Convention_on_the_Elimination_of_All_Forms_of_Racial_Discrimination|endagaano y’ensi yonna ey’okumalawo obusosoze mu mawanga mu ngeri zonna]] (1965), [[:en:International_Covenant_on_Civil_and_Political_Rights|endagaano y’ensi yonna ku ddembe ly’obuntu n’ebyobufuzi]] (1966), [[:en:International_Covenant_on_Economic,_Social_and_Cultural_Rights|n’endagaano y’ensi yonna ku ddembe ly’ebyenfuna, embeera z’abantu n’obuwangwa]] (1966). Mu 1967, yayambako mu kuwandiika ekiwandiiko kya [[:en:UNESCO|UNESCO]] eky’okusatu ku mawanga n’obusosoze mu mawanga.<ref name="report">Text of the Final Report of the UNESCO Experts meeting 1967 ([http://unesdoc.unesco.org/images/0018/001860/186092eb.pdf PDF])</ref> Era mu 1967, yafuuka mmemba eyatandikawo era [[:en:Secretary-General|Omuwandiisi omukulu]] w'akakiiko ka Sudan akavunaanyizibwa ku ddembe ly’obuntu, akatandikibwawo mu [[:en:Khartoum|Khartoum]] — akoogerwako ng’ekibiina ekisoose mu ngeri yaakyo mu [[:en:Muslim_world|Nsi y'Obusiraamu]].<ref>[https://www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=E/1994/20 ECOSOC E/1994/20]</ref> Yaweereza ng’[[:en:Ambassador|Omubaka]] wa [[:en:Sudan|Sudan]] mu [[:en:Sweden|Sweden]], [[:en:Norway|Norway]], [[:en:Denmark|Denmark]], ne [[:en:Finland|Finland]] okuva mu 1974 okutuuka mu 1975, era ng’omukugu omukulu mu [[:en:UNESCO|UNESCO]] mu Ssaayansi w’Ensi, ng’avunaanyizibwa ku nteekateeka y’okunoonyereza n’okutumbula abakozi mu CAFRAD,[<ref>[http://www.cafrad.org/ CAFRAD], African Training and Research Centre in Administration for Development</ref>] mu [[:en:Tangier|Tangier]], [[:en:Morocco|Morocco]], okuva mu 1971 okutuuka mu 1973. === Ensisinkano ezeeyoleka === Mu 1964, Abdel-Rahim yayanjula [[:en:Malcolm_X|Malcolm X]] mu mboozi ye mu [[:en:University_of_Manchester|Ssettendekero y’e Manchester.]] Omukolo guno gwategekebwa ekibiina ekigatta abayizi Abasiraamu aba Ssettendekero y'e Manchester, nga kyawagirwa ekitongole kya [[:en:FOSIS|FOSIS]]. Yayingiza Malcom X mu mboozi ku bikwata ku kifo kye yalina emabegako nti [[:en:Islam|Obusiraamu]] ddiini ya Baddugavu n’abatali Bazungu bokka. Oluvannyuma lw’omusomo guno, kigambibwa nti Malcolm X yategeeza Abdel-Rahim ebyama nti asuubira [[:en:Assassination_of_Malcolm_X|okuttibwa]]. Olw’okunoonyereza kwe ku [[:en:History_of_Sudan|byafaayo by’ebyobufuzi bya Sudan]], yakola yintaviyu n’abantu abamanyiddwa omuli [[:en:Abdul_Rahman_al-Mahdi|Sayed Abd al-Rahman al-Mahdi,]] [[:en:Ali_al-Mirghani|Sayed Ali al-Mirghani]], ne munnabyabufuzi Ahmed Kheir.[<ref>[https://books.google.com/books?id=YX4WAQAAIAAJ ''Imperialism and Nationalism in the Sudan''], Oxford University Press, 1969, </ref>] == Ebitabo ebifulumiziddwa == * ''Imperialism and Nationalism in the Sudan'' (Oxford University Press, 1969).<ref name="imperialism">[https://books.google.com/books?id=YX4WAQAAIAAJ ''Imperialism and Nationalism in the Sudan''], Oxford University Press, 1969,</ref> * ''Human Rights in Theory and Practice'' (Dar al-Fikr, Beirut, 1968). * ''The Problem of Southern Sudan'' (1970). * ''Islam in the Sudan'' (Dar al-Asala, Cairo, 1998). * ''Islam in Africa'' (Dar al-Fikr, Damascus, 2001). * ''The Human Rights Tradition in Islam'', volume three of ''Human Rights and the World's Major Religions'' (Greenwood Publishing Group, 2005).<ref>[https://books.google.com/books?id=y2UV_gAACAAJ ''Human Rights and the World's Major Religions''], Greenwood Publishing Group, 2005, </ref> * ''Al-Ghazzali's Political Thought: Its Nature and Contemporary Significance and Other Essays on Hujjatul Islam'' (IIUM, Malaysia, 2011). Okugatta ku ekyo, afulumizza emiko egiwerako mu bitabo ebiyigiddwa mu Luwarabu n’Olungereza, era ebitabo bye ebiwerako bivvuunuddwa mu nnimi endala. === Okusembeza okukulu okulondeddwa === Ku Bufuzi bwa Imperialism n'Obwannakyemalira mu Sudan:    ''Ku Nnono y'eddembe ly'obuntu mu Busiraamu'':   == Ebitiibwa == * [[:en:Order_of_the_Star_of_Jordan|Jordanian Royal Medal for Distinguished Contributions]] (Ogwomunaana 2013) * "Omuntu w'Omwaka", Sudanese Minisitule y'ebyobuwangwa, gye yafunira mu Omwoleso gw'ebitabo mu nsi yonna ogwa Khartoum nga (18 Ogwekkumi 2019)<ref>[https://aawsat.com/home/article/1948771 ''al-Sharq al-Awsat''] </ref><ref>[https://www.alttahrer.com/archives/37226 Attahreer]</ref> == Ebijuliziddwa == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} == Ebiyungo eby’ebweru == * CAFRAD — Ekitongole kya Afrika ekitendeka n’okunoonyereza mu by’okuddukanya emirimu olw’enkulaakulana SSettendekero y’Obusiraamu Malaysia {{Authority control}} [[Category:Eddiini mu Buganda]] k9vuih9kk7giw0235nakwq9sqlxsj58 Emperor Orlandoh 0 13797 75344 57967 2026-09-26T10:16:55Z Alice.m.wijukye 11856 Added a link 75344 wikitext text/x-wiki <big>'''Emperor Orlandoh'''</big> amanya ge amazaale ye John Ssozi (yazaalibwa mu Gwomwenda 1974) [[muyimbi]] [[Yuganda|Omunnayuganda]], [[mukozi wa ku leediyo]], era muyimbi amanyiddwa olw’okuyimba enyimba eza ragga, reggae, ne Afrobeat mu Uganda.<ref name=":0">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Strokes of the cane put Emperor Orlandoh in line |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/strokes-of-the-cane-put-emperor-orlandoh-in-line-1529948 |access-date=2026-04-23 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Reporter |first=NewVision |date=2022-07-07 |title=Ent. & Lifestyle: Music Review (Down Memory Lane): Nakonkona – Emperor Orlando |url=https://www.newvision.co.ug/category/entertainment/music-review-down-memory-lane-nakonkona-emper-NV_138001_042026 |access-date=2026-04-23 |website=New Vision}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |date=2023-11-04 |title=Menton Summer: Star who had potential to beat Jamaicans |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/life/menton-summer-star-who-had-potential-to-beat-jamaicans-4423468 |access-date=2026-04-23 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yafuna ettutumu mu myaka gya 1990 ne muntandikwa y’emyaka gya 2000&nbsp;ng’omu ku bayimbi abaatumbula ekisaawe ky’ennyimba ez'omulembe oguliko mu Uganda.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |last=Ruby |first=Josh |date=2020-01-02 |title=Emperor Orlando threatens to sue Sharon Peyton over 'song theft' |url=https://mbu.ug/2020/01/02/emperor-orlando-threatens-to-sue-sharon-peyton-over-song-theft/ |access-date=2026-04-23 |website=MBU |language=en-US}}</ref> == Obuto bwe n'okusoma kwe == Orlando yazaalibwa mu 1974 n’akulira e Bugolobi, ekitundu ekiriraanye [[Kampala]].<ref name=":0" /> Ye mwana owookubiri mu baana kkuminoomu abaazalibwa James Nsimbi (taata) ne Sylvia Nalumansi (maama).<ref name=":1">{{Cite web |date=2021-01-09 |title=Orlando had set out to be a lawyer |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/life/orlando-had-set-out-to-be-a-lawyer-1561084 |access-date=2026-04-23 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yasomera mu Kasasa Secondary School era eyitibwa St. Mary's College Kasasa nga tannaba kwegatta ku ttendekero ly'abannamateeka ([[Law Development Centre]]) nga eno gye yaviira mu ssomero ng'ali mu mwaka ogusooka oluvannyuma lw'okufiirwa kitaawe.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> == Omulimu gw'okuyimba == Orlandoh yafuna okwagala kw'okuyimba mu myaka gye egy’okusoma, naddala ennyimba za rap n'okusanyusa abantu. Oluvannyuma yakyuka n’adda mu kuyimba ogw’ekikugu, n’afuuka omu ku baasooka okuyimba ennyimba ez'ekika kya ragga ne dancehall mu Uganda.<ref name=":0" /> Ku nkomerero y’emyaka gya 1990, yayitimuka n’amanyibwa mu ggwanga lyonna ng'ayimba ne [[Menton Summer]], oluvannyuma lw'oluyimba lwabwe olwa ''“Sirikawo Baby”'' olwakwatayo ennyo mu Uganda.<ref name=":2" /> Ye ng’ali wamu ne [[Ragga Dee]], [[Iryn Namubiru]] ne Messe baatandikawo ekibiina ky’abayimbi ekyatuumibwa The Homies.<ref name=":1" /> Yafulumya alubaamu n’ennyimba eziwerako ezaamuyamba okumumanyibwa omuli Kagutema, Nakonkona (2003), ne Ffa Kumudala Gwo (2005). Ennyimba ze zaavaayo nnyo mu kiseera ennyimba z’Abakongo n'Abajamayika we zafugira ekisaawe ky’okuyimba mu Uganda.<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Strokes of the cane put Emperor Orlandoh in line |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/strokes-of-the-cane-put-emperor-orlandoh-in-line-1529948 |access-date=2026-09-26 |website=Monitor |language=en}}</ref> === Ennyimba ze === Ezimu ku nnyimba ze ez’amaanyi mulimu:<ref>{{Cite web |last= |title=Download: Emperor Orlandoh Songs Mp3 Download {{!}} New & Old Songs On DJErycom.com |url=http://www.djerycom.ug//artist?a=emperor-orlandoh&id=66 |access-date=2026-04-23 |website=DjErycom.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Orlando back but for how long? |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-04-23 |website=New Vision}}</ref> * Sirikawo Baby * Sinsonga * Nsonyiwa * Kagutema * Nakonkona * Koona Endongo * Tugende * Kaleete * Tovanga Wendi * Nina Akaama * Haki Yange * Ffa Kumudaala Gwo * Ekisumuluzo * Biloodi Wange * Besiimye * Akamuli * Ngenda Kuba Ekyeeyo * Ttamiro * Leka Tuzirye * Teli Mulala * Tukola Bagaya * Power * Abadde Gwe * Munda Muli * Chioma * Yegwe * Mubaleke * Obwoomu * Musajja Mwavu * Catalina * Want to Party == Omulimu gwa leediyo == Ng’oggyeeko okuyimba, Orlandoh yakolako ng’omuweereza ku leediyo, omwali Radio Sanyu, Star FM, Suubi FM, ne Dembe FM.<ref>{{Cite web |date=2021-01-01 |title=My wheels: My ‘Hostel’ is steady, comfortable -John Ssozi, radio presenter |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/business/auto/my-wheels-my-hostel-is-steady-comfortable-john-ssozi-radio-presenter-1545372 |access-date=2026-04-23 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-01-20 |title=Dembe FM unveils new presenters |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/dembe-fm-unveils-new-presenters-1570568 |access-date=2026-04-23 |website=Monitor |language=en}}</ref> == Laba ne == * [[Kadongo Kamu]] * [[Kidandali]] * [[Dancehall]] * [[Reggae]] * [[Ragga]] * [[Okuyimba mu Uganda]] * [[Bebe Cool]] * [[Jose Chameleone]] * [[Bobi Wine]] * [[Ragga Dee]] == Ebijuliziddwa == {{Reflist}} [[Category:Abayimbi]] 3ods3bu8zmquttpjx78imro3bvrjroj Ebyafaayo bya Buganda 0 13901 75463 72250 2026-09-26T10:49:20Z ERNEST WESAMOYO 11863 converted references and removed external links 75463 wikitext text/x-wiki [[File:Flag_of_Buganda.svg|thumb|Bbendera ya Buganda]] '''Ebyafaayo bya Buganda''' bye by'obwakabaka bwa [[:en:Buganda|Buganda]] [[:en:Baganda_people|obw'Abaganda]], obwakabaka obusinga obunene mu bwakabaka obw'ennono mu [[:en:Uganda|Uganda]] ey'ennaku zino. Muwawa etegeeza ettaka eryaliwo nga Kabaka Kintu tannaba kugatta bika, ekyaviirako okutondebwawo kw’Obwakabaka bwa Buganda, nga lino lye linnya ery’omulembe guno erituumibwa ekitundu n’abantu baakyo. == Buganda nga tannafugibwa b'amatwale == [[File:Buel_-_Buganda_war_canoe_1875.jpg|right|thumb|Buganda yafuga bulungi [[:en:Lake_Victoria|ennyanja Nnalubaale]] nga ekozesa ebibinja by'amaato g'olutalo okuva mu myaka gya 1840 [ 1 ].]]  Eby'obufuzi ku ddaala essaamusamu eby'ennono byakolebwa mu Bukiikakkono bw'essaza ly'e Busiro amasabo amangi gye gaazimbibwa era byagenda bikyusibwa okutuuka n'ekyasa kino. Kiteeberezebwa nti gavumenti ya Buganda ya dda nnyo okusinga bwe yali erowoozebwako emabegako. Buganda yatandika ng’Obwakabaka obutono mu bukiikakkono bw’ennyanja Nnalubaale mu kitundu kati ekiyitibwa essaza ly'e Busiro. <ref>{{cite book |last1=Isichei |first1=Elizabeth |date=13 April 1997 |title=A History of African Societies to 1870 |url=https://books.google.com/books?id=3C2tzBSAp3MC |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-45599-2 |page=136}}</ref> Obwesimbwa bwa Kabaka waabwe, bw'alaga Abaganda ng'eggwanga erisinga okussa ekitiibwa mu buwangwa babwe mu nsi yonna.<templatestyles src="Template:Quote_box/styles.css" />[[:en:Buganda|Buganda]] yakula mangu mu buyinza mu kyasa eky’ekkumi n’omunaana n’ekkumi n’omwenda n’efuuka Obwakabaka obufuga mu kitundu kino. Buganda yatandika okugaziwa mu myaka gya 1840, era n'ekozesa ebibinja by'amaato g'olutalo okuteekawo "ekika ky'obukulu bw'obwakabaka" ku [[:en:Lake_Victoria|nnyanja Nnalubaale]] n'ebitundu ebiriraanyewo. Nga bafuga abantu abanafu olw'abakozi aba layisi, Buganda yakula n'efuuka "Obwakabaka obugazi" ey'amaanyi. [ 1<ref>{{Cite book |date=2026-04-15 |title=History of Buganda |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=History_of_Buganda&oldid=1349016896 |language=en}}</ref> ] Enkolagana ey’obutereevu eyasooka n’Abazungu yatandikibwawo mu 1862, abavumbuzi b’e Bungereza [[:en:John_Hanning_Speke|John Hanning Speke]] ne Kapiteeni Sir [[:en:Richard_Francis_Burton|Richard Francis Burton]] bwe baayingira mu Buganda era okusinziira ku lipoota zaabwe, obwakabaka bwali butegekeddwa nnyo. <ref>{{Cite book |last=Sagan |first=Eli |date=1985 |title=At the Dawn of Tyranny: The Origins of Individualism, Political Oppression, and the State |url=https://archive.org/details/atdawnoftyrannyo00saga |publisher=Vintage Books/Random House |isbn=0-394-74670-8 |location=NYC, USA |pages=[https://archive.org/details/atdawnoftyrannyo00saga/page/n28 3]-56 |url-access=registration}}</ref> <ref>{{cite journal |last1=Wrigley |first1=C. C. |date=1974 |title=The Kinglists of Buganda |url=https://www.jstor.org/stable/3171765 |journal=History in Africa |volume=1 |page=134 |doi=10.2307/3171765 |jstor=3171765 |url-access=subscription}}</ref> [[:en:Muteesa_I_of_Buganda|Muteesa I owa Buganda]], eyali akyaliddwa abavumbuzi, nga [[:en:John_Hanning_Speke|John Hanning Speke]], [[:en:James_Augustus_Grant|James Augustus Grant]] ne [[:en:Henry_Morton_Stanley|Henry Morton Stanley]], yayita [[:en:Church_Missionary_Society|ekibiina ky’Abaminsani b’Ekkanisa]] mu Buganda. Omu ku baminsani okuva mu kibiina ky'abaminsani b'ekkanisa yali [[:en:Alexander_Murdoch_Mackay|Alexander Murdoch Mackay]]. Muteesa I teyakyusako ddiini, wadde nga baamugezaako emirundi mingi. Mu 1884, Muteesa yafa era mutabani we [[Ssekabaka Mwanga II owa Buganda|Mwanga II]] n’atwala obuyinza. Ebisinga ebimanyiddwa ku Muteesa biva mu nsonda ezisookerwako okuva mu banoonyereza ba Kiganda ab’enjawulo n’abamu ku bavumbuzi ab’ebweru naddala John Hanning Speke, n’ekibiina ky’Abaminsani b’Ekkanisa. <ref>Mackay, A.M. ''Pioneer Missionary in Uganda''</ref> Mwanga yasuulibwa emirundi mingi, kyokka n’azzibwa mu ntebe. Mwanga yakola endagaano ne Captain Lord [[:en:Frederick_Lugard,_1st_Baron_Lugard|Lugard]] mu 1892, n’awa Buganda ekifo ky’obukuumi wansi w’obuyinza bwa kkampuni ya [[:en:British_East_Africa_Company|British East Africa Company]] . Abangereza baalaba ekitundu kino ng’ekintu eky’omuwendo. <ref>Perham, M. ''The Diaries of Lord Lugard: East Africa 1889–1892'', vols 1–3, (Evanston: Northwestern University Press, 1959).</ref> [[File:Mutesa_I.jpg|left|thumb|[[Muteesa I of Buganda|Muteesa I]] yali [[Kabaka wa Buganda|Kabaka]] okuva mu Ogwekkumi 1856 okutuusa lwe yafa mu 1884.]] Obufuzi bw’Abaganda mu Uganda mu kyasa eky’amakumi kya 20 bulaga enkosa y’enkulaakulana mu kyasa eky’ekkumi n’omunaana n’eky’ekkumi n’omwenda. <ref name=":0">{{Cite web |title=Enable JavaScript to use search |url=https://www.google.com/httpservice/retry/enablejs?sei=LqK3aqXZHvyk5NoP8Y2fgQM |access-date=2026-09-26 |website=www.google.com}}</ref> Omuddirirwa gwa [[:en:Kabaka_of_Buganda|Kabakas]] gwakung’aanya amaanyi g’amagye n’ebyobufuzi nga batta abaali bavuganya ku ntebe, ne baggyawo ebifo eby’obuyinza eby’obusika, n’okusaba emisolo egy’amaanyi okuva mu bantu be baali bafuga. <ref name=":0" /> Amagye g'Abaganda nago gaawamba ettaka eryali liri mu mikono gya [[:en:Bunyoro|Bunyoro]], Obwakabaka obuliraanyewo mu maserengeta. <ref name=":0" /> Emisingi gy’obuwangwa bw'Abaganda era gyalemesa okutandikawo ekika ky’Obwakabaka nga bagabanya abaana ba Kabaka mu kika kya nnyaabwe. <ref name=":0" /> Mu kiseera kye kimu, enkola eno yasobozesa Kabaka okufumbirwa mu kika kyonna mu kibiina. <ref name=":0" /> Omu ku bawabuzi ba Kabaka abasinga amaanyi abaalondebwa yali [[:en:Katikkiro|Katikkiro]], eyali avunaanyizibwa ku nkola y’okuddukanya emirimu n’ekiramuzi mu bwakabaka – mu butuufu ng’aweereza nga ssaabaminisita era omulamuzi omukulu. Katikkiro ne baminisita abalala ab’amaanyi baakola ekibiina eky’omunda eky’abawabuzi abaali basobola okuyita abaami ab’omutendera ogwa wansi n’abawabuzi abalala abaalondebwa okuteesa ku nsonga z’enkola. <ref name=":0" /> Ekyasa eky'ekkumi n'omwenda we kyaggweerako, Kabaka yali akyusizza abakulu b'ebika bingi n'assaamu abakungu abaalondebwa era nga yeewozaako ku kitiibwa kya "omutwe gw'ebika byonna". <ref name=":0" /> Ensengeka y’obufuzi bw’Abaganda mu ngeri ey’ekikugu yasikiriza nnyo abakungu b’e Bungereza, naye abakulembeze b’ebyobufuzi mu Bunyoro ku muliraano tebakkiriza bakungu ba Bungereza abaatuukanga n’abawerekera Baganda. Buganda yafuuka ekifo ekikulu mu bukuumi obupya, era Baganda bangi basobola okweyambisa emikisa egyaweebwa amasomero ne bizinensi mu kitundu kyabwe. <ref name=":0" /> Abakozi ba gavumenti mu Baganda nabo baayambako okuddukanya amawanga amalala, era ebyafaayo bya Uganda ebyasooka byawandiikibwa okusinziira ku ndowooza y’Abaganda n’abakungu b’amatwale abaamanyiira okukolagana nabo. <ref name=":0" /> Buganda bwe yafuna obwetwaze mu 1962, yali etuuse ku mutindo gw’obulamu ogw’oku ntikko era ng’esinga okusoma n’okuwandiika mu ggwanga. <ref name=":0" /> == Eby'obufuzi by'obuyinza nga Uganda tennafuna bwetwaze == [[File:Armed_Buganda_Warparty.jpg|thumb|250x250px|Ekibiina ky'Abaganda eky'olutalo nga kirina emmundu.]] Essuubi ly'okulonda mu kwetegekera okwefuga lyavaako [[:en:Political_party|ebibiina by'obufuzi]] ebipya okweyongera mu bwangu . <ref name=":1">{{Cite web |title=Enable JavaScript to use search |url=https://www.google.com/httpservice/retry/enablejs?sei=OaK3aonZIeaU5OMPpKjDgQs |access-date=2026-09-26 |website=www.google.com}}</ref> Enkulaakulana eno yatiisa abakulembeze b’abakuumi abakadde munda mu Bwakabaka bwa Uganda, kubanga baakiraba nti ekifo ekikulu eky’obuyinza kyandibadde ku mutendera gw’eggwanga. <ref name=":1" /> Ensigo eyakuma omuliro mu bantu okuwakanya ennongoosereza za Gavana Sir [[:en:Andrew_Cohen_(colonial_governor)|Andrew Cohen]] mu ngeri ey’amaanyi kwe kwogera okwaliwo mu 1953 mu kibuga London omuwandiisi w’eggwanga ow’amatwale mwe yayogera ku [[:en:Federation|ky’okugatta]] ebitundu ebisatu eby’obuvanjuba bwa Afrika ( [[:en:Kenya|Kenya]], [[:en:Uganda|Uganda]] ne [[:en:Tanganyika_(territory)|Tanganyika]] ), okufaananako n’okwo okwatandikibwawo mu masekkati ga Afrika. <ref name=":1" /> Bannayuganda bangi baali bamanyi ekibiina kya Central African [[:en:Federation_of_Rhodesia_and_Nyasaland|Federation of Rhodesia and Nyasaland]] (oluvannyuma [[:en:Zimbabwe|Zimbabwe]], [[:en:Zambia|Zambia]], ne [[:en:Zambia|Malawi]] ) n’okufugibwa kwayo eby’abazungu abasenze. Bannayuganda baali batya nnyo essuubi ly’ekibiina [[:en:East_African_Federation|ky’obuvanjuba bwa Afrika]] ekifugibwa abazungu abasenze mu Kenya, mu kiseera ekyo ekyali wakati mu [[:en:Mau_Mau_Uprising|kwegugunga okwakaawa okwa Mau Mau]] . <ref name=":1" /> Baali bawakanya nnyo ekiteeso ekifaananako bwe kityo ekyaweebwa [[:en:Hilton_Young_Commission|akakiiko k'abavubuka aka Hilton]] aka 1930 . <ref name=":1" /> Obwesige mu Cohen bwabula nga Gavana yeetegekera okukubiriza Buganda okukimanya nti ekifo kyayo eky’enjawulo kyandibadde kisaddaakibwa olw’obulungi bw’eggwanga-eggwanga eppya era ennene. <ref name=":1" /> [[File:Ugandan_kings_at_Toro_ceremony_late_1950s.jpg|left|thumb|Bakabaka ba Uganda mu 1960; [[:en:Mutesa_II_of_Buganda|Mutesa II owa Buganda]] ali mu ky'okubiri okuva ku ddyo.]] Kabaka [[:en:Mutesa_II_of_Buganda|Mutesa II owa Buganda]], eyakazibwako erya "Kabaka Freddie", eyali atunuuliddwa abantu be baamutwala ng'abatafaayo ku bulungi bwabwe, kati yagaana okukolagana n'enteekateeka ya Cohen ey'okussaawo Buganda ey'omuggundu. Mu kifo ky’ekyo, yasaba Buganda eyawulwe ku bukuumi obulala bukyusibwe mu buyinza [[:en:Foreign_and_Commonwealth_Office|bwa ofiisi y’ensonga z’ebweru]] . <ref name=":1" /> Cohen kye yaddamu ekizibu kino kwe kugoba kabaka mu buwanganguse obweyagaza e London. <ref name=":1" /> Okukaka okugenda kwe kwafuula kabaka omujulizi ow’amangu mu maaso g’Abaganda, okwekutula kwabwe okukweke n’okulwanyisa obufuzi [[:en:Anticolonialism|bw’amatwale]] kwe kwaleetawo omuyaga ogw’okwekalakaasa. <ref name=":1" /> Ekikolwa kya Cohen kyali kizze emabega, era nga mu Baganda teyasobola kusanga muntu yenna eyeetegese oba asobola okukunga obuwagizi eri enkwe ze. <ref name=":1" /> Oluvannyuma lw’emyaka ebiri egy’okunyiiza egy’obulabe n’okulemesa Ganda obutasalako, Cohen yawalirizibwa okuzza Kabaka Freddie mu ntebe. <ref name=":1" /> Enteeseganya ezaaviirako kabaka okuddayo zaavaamu ebifaananako n’enteeseganya ezaakolebwa Kaminsona Johnston mu 1900; wadde nga zaali zirabika nga zimatiza Abangereza, zaali buwanguzi bwa maanyi eri Baganda. Cohen yakakasa endagaano ya kabaka obutawakanya bwetwaze mu nkola ya Uganda ennene. <ref name=":1" /> Teyakoma ku kuzzibwawo kabaka mu kuddamu, wabula omulundi ogwasooka okuva mu 1889, kabaka yaweebwa obuyinza okulonda n’okugoba abaami be (abakungu ba gavumenti ya Buganda) mu kifo ky’okukola nga ffiga yokka nga bwe batambuza emirimu gya gavumenti. <ref name=":1" /> Obuyinza bwa kabaka obupya bwabikkibwa mu kubuzaabuza nti ajja kuba "Bwakabaka wa ssemateeka" yekka, so nga mu butuufu yali muzannyi akulembedde mu kusalawo engeri Uganda gy'egenda okufugibwamu. Ekibinja ekipya ekya Baganda nga beeyita "Mikwano gya Kabaka" kyakungaanira okwewozaako kabaka. <ref name=":1" /> Baali bakuumaddembe, nga beesigwa nnyo eri Buganda ng’obwakabaka, era nga beetegefu okusanyusa essuubi ly’okwetaba mu Uganda eyetongodde singa eba ekulemberwa kabaka. <ref name=":1" /> Bannabyabufuzi ba Baganda abaali tebalina kwolesebwa kuno oba abaali bawakanya "Mikwano gya Kabaka" beesanga nga bamanyiddwa nga "Abalabe ba Kabaka," ekitegeeza okugobwa mu by'obufuzi n'embeera z'abantu. <ref name=":1" /> Abasinga okugyako enfuga eno be Baganda [[:en:Roman_Catholic|b’Abakatuliki aba Roman Catholic]] abaali bakoze ekibiina kyabwe ekya [[:en:Democratic_Party_(Uganda)|Democratic Party]] (DP), nga bakulemberwa [[:en:Benedicto_Kiwanuka|Benedicto Kiwanuka]] . Abakatoliki bangi baali bawulidde nga baggyiddwa mu kitongole ekyali kifugibwa Abapolotesitante mu Buganda okuva [[:en:Maxim_machine_gun|emmundu]] ya [[:en:Frederick_Lugard|Frederick Lugard]] eya Maxim lwe yakyusa embeera mu 1892. <ref name=":1" /> Kabaka yalina okuba [[:en:Protestantism|Omupolotesitante]], era n’ateekebwa mu mukolo gw’okutuuza ku ntebe nga gukoppa ogwa bakabaka b’e Bungereza (abateekebwamu ssente Ssaabalabirizi [[:en:Church_of_England|w’Ekkanisa ya Bungereza]] [[:en:Archbishop_of_Canterbury|ow’e Canterbury]] ) ebyaliwo mu kkanisa enkulu ey’Abapolotesitante. <ref name=":1" /> Eddiini n’ebyobufuzi byali tebyawukana kyenkanyi mu bwakabaka obulala mu Uganda yonna. <ref name=":1" /> DP yalina Abakatoliki nga kwotadde n’abagoberezi abalala era osanga ye yali esinga okutegekebwa mu bibiina byonna ebyetegekera okulonda. <ref name=":1" /> Yalina ebyuma ebikuba ebitabo n’okuwagirwa olupapula lw’amawulire olwali lumanyiddwa ennyo, [[:en:Munno|Munno]], olwafulumizibwa mu buminsani bwa St. Mary’s Kisubi. <ref name=":1" /> Mu Uganda mu bitundu ebirala, okujjawo kwa kabaka ng'amaanyi g'eby'obufuzi kwaleetawo obukyayi obw'amangu. Ebibiina by'ebyobufuzi n'ebibiina by'abantu eby'omu kitundu byalimu enjawukana n'okuvuganya, naye baalina ekizibu kimu: baali bamalirivu obutassibwamu buyinza bwa Buganda.<ref name=":1" /> Mu 1960 omukulembeze w'ebyobufuzi okuva e Lango, [[:en:Milton_Obote|Milton Obote]], yatandikawo ekibiina ekipya, [[:en:Uganda_People's_Congress|Uganda People's Congress]] (UPC), ng'ekibinja ky'abo bonna abatali ba DP ab'ekikatuliki abaali bawakanya obufuzi bwa Buganda.<ref name=":1" /> Emitendera Cohen gye yali atandise okuleeta obwetwaze bw’eggwanga lya Uganda eriri obumu gyali givuddeko enjawukana wakati w’ebiwayi okuva mu Buganda n’ebyo ebiwakanya okugifuga. Omuwendo gwa Buganda mu 1959 gwali obukadde 2, ku bukadde bwa Uganda 6. <ref name=":1" /> Ne bwe tusasula abantu abangi abatali Baganda mu Buganda, waaliwo abantu abatakka wansi wa bukadde 1 abaali babanja obwesigwa eri kabaka – bangi nnyo okubuusibwa amaaso oba okusuulibwa ebbali, naye nga batono nnyo okufuga eggwanga okutwaliza awamu. <ref name=":1" /> Mu Ttabamiruka w’e London mu 1960, kyali kyeyoleka bulungi nti obwetwaze bwa Buganda ne gavumenti ey’obumu ey’amaanyi tebikwatagana, naye tewali kukkaanya kwavaayo, era okusalawo ku ngeri ya gavumenti ne kwongerwayo. <ref name=":1" /> Abangereza baalangirira nti okulonda kwali kugenda kubeerawo mu March 1961 ku "gavumenti ey'obuvunaanyizibwa," omutendera oguddako okutuuka ku ogusembayo ogw'okuteekateeka nga tebannaba kuwa bwetwaze mu butongole. <ref name=":1" /> Kyalowoozebwa nti abo abawangudde akalulu bandifunye obumanyirivu obw’omuwendo mu ofiisi, ne kibateekateeka ku buvunaanyizibwa obuyinza okubaawo obw’okufuga oluvannyuma lw’okwefuga. <ref name=":1" /> Mu Buganda "Mikwano gya Kabaka" baazira okulonda okugoba ddala kubanga okugezaako kwabwe okulaba nga bafuna ebisuubizo by'okwefuga mu biseera eby'omu maaso kwali kugaaniddwa. N’ekyavaamu, abalonzi bwe baagenda mu kulonda mu Uganda yonna okulonda abakiise kinaana mu babiri mu lukiiko lw’eggwanga olukulu, mu Buganda abawagizi ba DP aba Roman Catholic bokka be baaguma okunyigirizibwa okw’amaanyi mu lujjudde ne balonda, ne bawamba ebifo amakumi abiri ku Buganda abiri mu kimu ebyaweebwa. <ref name=":1" /> Embeera eno ey’ekikugu yawa DP ebifo ebisinga obungi, wadde nga yalina obululu obutono 416,000 mu ggwanga lyonna okusinziira ku UPC 495,000. <ref name=":1" /> Benedicto Kiwanuka yafuuka katikkiro wa Uganda omuggya. <ref name=":1" /> Olw’okukankana olw’ebyava mu kulonda, abeeyawula mu Baganda, abaatandikawo ekibiina ky’ebyobufuzi ekiyitibwa [[Kabaka Yekka]], bafunye ebirowoozo eby’okubiri ku magezi g’okugoba okulonda kwabwe. Basanyukidde mangu ebiteeso by’akakiiko ka Bungereza akaateekateeka enkola ya gavumenti eya federo mu biseera eby’omu maaso. <ref name=":1" /> Okusinziira ku biteeso bino, Buganda yandifunye ekigero ky’obwetwaze obw’omunda singa yeetaba mu bujjuvu mu gavumenti y’eggwanga. <ref name=":1" /> Ku ludda lwayo, UPC yali yeeraliikirira kyenkanyi okugoba abavuganya nabo mu DP mu gavumenti nga tebannasimba amakanda. <ref name=":1" /> <ref name=":1" /> Kabaka era yasuubizibwa ekifo ekisinga okuba eky’emikolo eky’omukulembeze [[:en:Head_of_state|w’eggwanga]] lya Uganda, nga kino kyali kya mugaso nnyo mu kabonero eri Baganda. <ref name=":1" /> Obufumbo buno obw’obulungi wakati wa UPC ne KY bwafuula okuwangulwa kw’enfuga ya DP ey’ekiseera okuteewalika. Oluvanyuma lw'okulonda okwasembayo okwaliwo mu April 1962 okwakulembera okwefuga, palamenti y'eggwanga lya Uganda yalimu ababaka ba UPC amakumi ana mu basatu, ababaka ba KY abiri mu bana, n'ababaka ba DP abiri mu bana. <ref name=":1" /> Omukago omupya ogwa UPC ne KY gwakulembera Uganda okwefuga mu October 1962, nga Obote ye ssaabaminisita ate kabaka ye mukulembeze w’eggwanga. <ref name=":1" /> == Oluvannyuma lw’okwefuga == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />Uganda yafuna obwetwaze nga 9 Ogwekkumi 1962 nga Kabaka wa Buganda, [[:en:Mutesa_II_of_Buganda|Sir Edward Mutesa II]], ye [[:en:President_of_Uganda|pulezidenti]] waayo eyasooka . Kyokka obwakabaka bwa Buganda n’obwetwaze bwayo bungi bwasazibwamu, awamu n’obwakabaka bwa Uganda obulala obuna. Mu kiseera kino, enkaayana z’obwakabaka ze zaali ensonga esinga obukulu mu byobufuzi bya Uganda. <ref name=":2">{{Cite web |title=Enable JavaScript to use search |url=https://www.google.com/httpservice/retry/enablejs?sei=TqK3aqzQLdfkiLMPlZ-a8Q8 |access-date=2026-09-26 |website=www.google.com}}</ref> Wadde nga waaliwo obwakabaka buna, ekibuuzo ekituufu kyali nti gavumenti eya wakati yalina okuba n’obuyinza ku Buganda. <ref name=":2" /> Amaanyi ga kabaka ng'akabonero akagatta Baganda geeyoleka oluvannyuma lw'okugobwa mu ggwanga gavumenti y'obukuumi mu 1953. <ref name=":2" /> Enteeseganya z'okwefuga bwe zaateeka mu matigga okwefuga kwa Buganda, abakulu abakulembeddemu ne bategeka ekibiina ky'ebyobufuzi okukuuma kabaka. <ref name=":2" /> Ensonga eno yayanjulwa bulungi ng’ekibuuzo ky’okuwangaala kw’Abaganda ng’eggwanga eryetongodde kubanga ekifo kya kabaka kyali kibadde kikulu nnyo mu buwangwa bwa Buganda nga tannafugibwa matwale. <ref name=":2" /> Ku musingi ogwo, okulwanirira obwakabaka bwasikiriza obuwagizi obw’ekitalo mu kulonda kwa gavumenti ya Buganda ez’ebitundu, okwategekebwa nga banaatera okufuna obwetwaze. <ref name=":2" /> Okuwakanya kabaka mu Buganda mu kiseera ekyo kyandibadde kitegeeza kwetta mu by'obufuzi. <ref name=":2" /> Mu 1967, ssaabaminisita [[:en:Milton_Obote|Apollo Milton Obote]] yakyusa ssemateeka wa 1966 n’afuula essaza lino [[:en:Republic|repubulika]] . <ref>{{Cite web |last=child |date=2018-01-18 |title=History of Parliament |url=https://www.parliament.go.ug/page/history-parliament |access-date=2024-06-04 |website=www.parliament.go.ug |language=en}}</ref> Nga 24 May 1966 eggye lya Uganda erya federo [[:en:Battle_of_Mengo_Hill|lyalumba ekibangirizi ky'obwakabaka]] oba [[Lubiri]] e [[Mengo, Uganda|Mmengo]] . <ref>{{Cite web |title=Events leading to the Lubiri attack |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/undefined |access-date=2024-06-04 |website=New Vision |language=en}}</ref> Mu kiseera ekyo, pulezidenti wa Uganda eyasooka era kabaka wa Buganda Kabaka Muteesa II yadduka mu lubiri lwe e Mengo wakati mu nkuba eyatonnya. Ng’ali n’abawerekera be, baddukira e Burundi oluvannyuma ne balinnya ennyonyi ne bagenda e Bungereza, gye yatuuka n’afiirawo. <ref>{{Cite web |date=2021-01-09 |title=49 years after Lubiri attack: The lessons and memories |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/49-years-after-lubiri-attack-the-lessons-and-memories-1612036 |access-date=2024-06-04 |website=Monitor |language=en}}</ref> Amagye ga Uganda gaafuula olubiri lwa kabaka okuba bbaalakisi zaabwe ate ekizimbe kya palamenti ya Buganda ne kifuula ekitebe kyabwe. Kyabanga kizibu okumanya Baganda bameka abaagenda mu maaso n’okuwagira obwakabaka n’engeri gye baali babuwuliramu nnyo kubanga tewali yali asobola kulaga buwagizi mu lwatu. <ref name=":2" /> Mu 1986, ekibiina kya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] (NRM) ekyakulemberwa [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]], kyanditwalidde obuyinza mu Uganda. Nga balwanyisa olutalo lw’abayeekera ku Obote, abakulembeze ba NRM tebaasobola kukakasa nti Baganda bajja kukkiriza gavumenti yaabwe oba Pulogulaamu yaabwe ey’Ensonga Ekkumi. NRA yalina endowooza bbiri mu kwanukula ensonga eno. <ref name=":2" /> Ku ludda olumu, okutuusa omwaka gwagwo ogusembayo, obuyeekera ku gavumenti ya Obote bwali bukoleddwa mu Buganda yonna, nga buzingiramu abalwanyi ba Baganda bangi, era nga bwesigamye nnyo ku kwetamwa Baganda abasinga kwe baali bawulira eri Obote ne UPC. <ref name=":2" /> Obutakkaanya bwabalukawo nga wayise emyezi mitono nga NRM etwala obuyinza mu 1986, abakulu ba buli kika mu Buganda bwe baategeka kaweefube w’olukale okuzzaawo obwakabaka, okuzzaawo ekizimbe kya palamenti ya Buganda (NRA kye yali egenda mu maaso n’okukozesa ng’ekitebe ky’amagye), n’okukkiriza Mutebi okudda mu Uganda. Mu mwezi ogwaddako, gavumenti yalwana okuddamu okufuna enteekateeka y’ebyobufuzi okuva mu bakulu b’ebika. <ref name=":2" /> Okusooka, mu July 1986 ssaabaminisita, [[:en:Samson_Kisekka|Samson Kisekka]] – Omuganda – yagamba abantu mu lukungaana olw'olukale mu Buganda okukomya "emboozi eno ey'obusirusiru". <ref name=":2" /> Awatali kunnyonnyola, gavumenti yalagira mu ngeri ey’ekikangabwa okusazaamu ebikujjuko okutuuza omusika w’obwakabaka obulala oluvannyuma lwa wiiki emu. Wadde kyali kityo, empapula z’amawulire zaategeeza nti abakadde b’ebika bya Buganda baali basaba okuddizibwa Mutebi. <ref name=":2" /> Olwo kabineti n’efulumya ekiwandiiko ng’ekkiriza amaanyi g’abantu bonna kyokka ng’ekkaatiriza nti ekibuuzo ky’okuzzaawo bakabaka kiri eri olukiiko lwa Ssemateeka olugenda okubaawo so si mu buyinza bwa gavumenti ey’ekiseera. <ref name=":2" /> Olwo nga wayise wiiki ssatu, NRM n’efulumya ekiwandiiko kyayo ekyali kiwandiikiddwa n’obwegendereza ng’eyita abawagizi b’okuzzaawo emikisa “abatali bamativu abakozesa emikisa abeeyita abawagira obwakabaka” n’okutiisatiisa okukola ku muntu yenna agenda mu maaso n’okugugumbula ku nsonga eno. <ref name=":2" /> Mu kiseera kye kimu, pulezidenti yakkiriza okusisinkana abakadde b’ebika, wadde ng’ekyo kyawa enkaayana zino amaanyi mu lujjudde. Olwo, mu ngeri eyeewuunyisa, pulezidenti yamatiza Mutebi okudda eka mu nkukutu mu makkati ga August 1986, ng’ayanjula abakadde b’ekika fait accompli. <ref name=":2" /> Nga wayise ennaku kkumi, gavumenti yakwata Baganda abawerako, be yalumiriza nti baalina olukwe lw’okugoba gavumenti n’okuzzaawo kabaka. <ref name=":2" /> <ref name=":2" /> Ensonga y’obwakabaka yali eyolekedde okuddamu okuvaayo n’amaanyi ag’enkanankana n’ebivaamu ebitategeerekeka ng’ebbago ly’okukola ssemateeka omupya lyayanjuddwa okuteesebwako mu lujjudde. <ref name=":2" /> Obwakabaka bwasembayo okuzzibwawo mu 1993, nga mutabani wa Mutesa II, [[:en:Muwenda_Mutebi_II_of_Buganda|Ronald Muwenda Mutebi II]] ye Kabaka waabwo. Buganda kati [[:en:Constitutional_monarchy|Bwakabaka bwa ssemateeka]], nga palamenti eyitibwa [[:en:Lukiiko|Lukiiko]] etuula mu bizimbe bya palamenti eyitibwa [[:en:Bulange|Bulange]] . Lukiiko erina saajenti, sipiika n’ebifo eby’ekiseera eby’obwakabaka, abaami b’amasaza 18, baminisita ba kabineti, abakulu b’ebika 52, abagenyi abayitiddwa ne galagi. Kabaka agenda mu ntuula bbiri zokka mu mwaka gumu; okusooka ng’aggulawo olutuula olusooka mu mwaka ate ekyokubiri, ng’aggalawo olutuula olusembayo mu mwaka. == Ebiwandiiko == {{Reflist}} == Ebijuliziddwa == * Osterhammel, Jürgen (2015) nga bano. Enkyukakyuka y’Ensi: Ebyafaayo by’Ensi Yonna ey’Ekyasa eky’Ekkumi n’Omwenda. Ekivvuunulwa Patrick Camiller. Ekitongole ky’amawulire ekya Princeton University. <nowiki>ISBN 978-0691169804</nowiki> ku ssimu. == Ebisingawo okusoma == * Earle, Jonathon L. "Enkyukakyuka y'okusoma mu Buganda ey'amatwale eyasembayo." ''Journal of Okunoonyereza mu Buvanjuba bwa Afirika'' 6.3 (2012): 507-526. ku mukutu * Abagwa, Lloyd A., omuwandiisi. ''Abasajja ba Kabaka: Obukulembeze n’Ekifo mu Buganda ku lunaku lw’okwefuga'' (Oxford University Press, 1964). * Hanson, Holly E. ''Obuvunaanyizibwa obw’oku ttaka: Enkola y’obuyinza mu Buganda'' (Heinemann, 2003). * Kaggwa, Sir Apollo K, ''Basekabaka be'Buganda'' [yavvuunulwa MM Semakula Kiwanuka, ''Bassekabaka ba Buganda'' ]. Nairobi: Ekitongole ekifulumya ebitabo mu buvanjuba bwa Afrika, 1971. * Kagwa, Sir Apollo K, ''Empisa z'Abaganda'', trans. Bya Ernest B. Kabilala. New York: Ekitongole kya Columbia. * Kiwanuka, M. M. Semakula, ''Muteesa owa Uganda'' . Kampala: Ekitongole ky’ebiwandiiko mu buvanjuba bwa Afrika, 1967. * Kiwanuka, M. M. Semakula, ''Ebyafaayo bya Buganda: Okuva ku musingi gw’Obwakabaka okutuuka mu 1900'' . London: Longman, 1971. Enkola y’okusomesa abantu. * Low, DA ''Buganda mu byafaayo eby’omulembe guno'' (U of California Press, 1971) * Low, DA ''Endowooza ya Buganda: Ebiwandiiko by’ebyafaayo eby’omulembe eby’Obwakabaka bwa Afirika'' (1971), ensonda ezisookerwako * Reid, Richard, omuwandiisi w’ebitabo. ''Obuyinza bw'ebyobufuzi mu Buganda nga tannafugibwa matwale: Ebyenfuna, embeera z'abantu n'entalo mu kyasa eky'ekkumi n'omwenda'' (2002) * Rowe, John A. "Ebyafaayo by'abajulizi ku byafaayo bya Buganda: Ebijjukizo bya Ham Mukasa n'omulembe gwe."'' Ebyafaayo by’amawanga'' 36 (1989): 61–71. * Wrigley, CC "Buganda: Ebyafaayo by'ebyenfuna ebiragiddwa". ''Okuddamu okwetegereza ebyafaayo by’ebyenfuna'' 10#1 1957, pp.&nbsp;69–80 ku mutimbagano === Okuwandiika ebyafaayo === * Reid, Richard J. "Emizimu mu ttendekero: Bannabyafaayo n'okutegeera ebyafaayo mu kukola Uganda ey'omulembe guno." ''Okunoonyereza okugeraageranya mu bantu n’ebyafaayo'' 56.2 (2014): 351–380. essira lisse ku Buganda * Rowe, John A. "Enfumo, Ebijjukizo, n'okubuulirira ku mpisa: Okuwandiika ebyafaayo by'Oluganda, 1893–1969" ''Uganda Journal'' 33 (1969): 17–40, 217–19 [[Category:Buganda]] [[Category:Pages with unreviewed translations]] [[Category:Eddiini mu Buganda]] d8d5epflgzivimhx3l9fsvloh3rtpt3 Category:Bannayuganda bannabyabufuzi ab'ekyasa ky'abiri mu ekimu 14 14686 75322 58885 2026-09-25T19:00:56Z B722N 6898 B722N moved page [[Category:Bannayuganda bannabyabufuzi ab'Ekyasa kyabirimwekimu]] to [[Category:Bannayuganda bannabyabufuzi ab'ekyasa ky'abiri mu ekimu]]: Misspelled title: Grammatical errors 58885 wikitext text/x-wiki Bano be Bannayuganda bannabyabufuzi ab'Ekyasa kyabirimwekimu. 7s5tk1ry3vctqzmth958j0pp8a6j8mr Category:Bannayuganda bannabyabufuzi mu kyaasa eky'abiri mu ekimu 14 14986 75324 62108 2026-09-25T19:04:08Z B722N 6898 redirected this page to [[Category:Bannayuganda bannabyabufuzi ab'ekyasa ky'abiri mu ekimu]] 75324 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[:Category:Bannayuganda bannabyabufuzi ab'ekyasa ky'abiri mu ekimu]] muhkj3zho6afmxaofspensgui05er1z Divizoni y'e Rubaga 0 15005 75420 72410 2026-09-26T10:41:10Z Mackedia 11849 Removed an external link. 75420 wikitext text/x-wiki {{databox}} [[File:Lubaga_cathedral.jpg|thumb|Lutikko y’e Rubaga mu divizoni y’e Rubaga]] '''Rubaga Division''' oba '''Lubaga Division''' y'emu ku divizoni ezikola ekibuga [[Kampala]] [[Uganda|mu Uganda]] . Divizoni eno erinnya lyayo yalijja Rubaga, awali ekitebe kya divizoni eno. == Ekifo == [[File:Rubaga_Road_Junction.jpg|thumb|Amasanganzira g’oluguudo lwa Rubaga]] Divizoni ya Rubaga eri mu bugwanjuba bw'ekibuga, ng’eriranaganye ne [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y’e Wakiso]] mu maserengeta n’obugwanjuba bwa divizoni eno. Ensalo mu buvanjuba bwa divizoni eno ye Divizoni ya Kampala Central. [[Divizoni y'e Kawempe|Divizoni y’e Kawempe]] eri mu bukiikakkono bwa [[Divizoni y'e Rubaga|Rubaga]]. Emiriraano mu divizoni eno kuliko Mutundwe, Nateete, [[Ndeeba kibuga|Ndeeba]], Kabowa, Najjanankumbi, Lungujja, Busega, [[Lubaga divizoni|Lubaga]], [[Mengo, Uganda|Mengo]], Namungoona, Lubya, Lugala, Bukesa, [[Olusozi Namirembe|Namirembe]], [[Naakulabye]], [[Olusozi Kasubi|Kasubi]], ne Kawaala . == Ebifo eby'enkizo == Ebifo bino wammanga eby'enkizo ebisangibwa mu Divizoni y'e Rubaga: * [[Lutikko ya Rubaga|Lutikko ya Saint Mary Rubaga]] * Amaka ga Kalidinaali wa Kampala * Amaka ga Ssaabalabirizi [[Essaza Ekkulu erya Kampala (Eklezia Katolika)|w’essaza ekkulu ery'e Kampala]] * [[Lubaga Hospital|Eddwaliro ly'e Lubaga]] - Ddwaliro lya bantu bonna era liwereza ddala ebitanda 274 nga lya [[Essaza Ekkulu erya Kampala (Eklezia Katolika)|busumba bw'abakatoliki mu Kampala]] <ref>{{cite web |last=Lori Bollinger |first=John Stover and Vastha Kibirige |date=September 1999 |title=The Economic Impact of AIDS In Uganda |url=http://www.policyproject.com/pubs/SEImpact/uganda.pdf |access-date=18 June 2014 |publisher=The Futures Group International |format=PDF}}</ref> * [[Lubiri|Olubiri e Mengo]] - Olubiri lusangibwa mu [[Divizoni y'e Rubaga]] * [[Bulange]] - Mwe muli [[Buganda|Palamenti ya Buganda]] ne ofiisi za [[Kabaka wa Buganda]] == Ebiyungo eby'ebweru == [[File:Lubaga_cathedral.jpg|thumb|Lutikko y’e Rubaga mu divizoni y’e Rubaga]] '''Rubaga Division''' oba '''Lubaga Division''' y'emu ku divizoni ezikola ekibuga [[Kampala]] [[Uganda|mu Uganda]] . Divizoni eno erinnya lyayo yalijja ku Rubaga, awali ekitebe kya divizoni eno.{{Reflist}}{{Kampala District}} [[File:Rubaga_Road_Junction.jpg|thumb|Amasanganzira g’oluguudo lwa Rubaga]] Divizoni ya Rubaga eri mu bugwanjuba bw'ekibuga, ng’eriranaganye ne [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y’e Wakiso]] mu maserengeta n’obugwanjuba bwa divizoni eno. Ensalo mu buvanjuba bwa divizoni eno ye Divizoni ya Kampala Central. [[Divizoni y'e Kawempe|Divizoni y’e Kawempe]] eri mu bukiikakkono bwa [[Divizoni y'e Rubaga|Rubaga]]. Emiriraano mu divizoni eno kuliko Mutundwe, Nateete, [[Ndeeba kibuga|Ndeeba]], Kabowa, Najjanankumbi, Lungujja, Busega, [[Lubaga divizoni|Lubaga]], [[Mengo, Uganda|Mengo]], Namungoona, Lubya, Lugala, Bukesa, [[Olusozi Namirembe|Namirembe]], [[Naakulabye]], [[Olusozi Kasubi|Kasubi]], ne Kawaala . Ebifo bino wammanga eby'enkizo ebisangibwa mu Divizoni y'e Rubaga: * [[Lutikko ya Rubaga|Lutikko ya Saint Mary Rubaga]] * Amaka ga Kalidinaali wa Kampala * Amaka ga Ssaabalabirizi [[Essaza Ekkulu erya Kampala (Eklezia Katolika)|w’essaza ekkulu ery'e Kampala]] * [[Lubaga Hospital|Eddwaliro ly'e Lubaga]] - Ddwaliro lya bantu bonna era liwereza ddala ebitanda 274 nga lya [[Essaza Ekkulu erya Kampala (Eklezia Katolika)|busumba bw'abakatoliki mu Kampala]] <ref>{{cite web |last=Lori Bollinger |first=John Stover and Vastha Kibirige |date=September 1999 |title=The Economic Impact of AIDS In Uganda |url=http://www.policyproject.com/pubs/SEImpact/uganda.pdf |access-date=18 June 2014 |publisher=The Futures Group International |format=PDF}}</ref> * [[Lubiri|Olubiri e Mengo]] - Olubiri lusangibwa mu [[Divizoni y'e Rubaga]] * [[Bulange]] - Mwe muli [[Buganda|Palamenti ya Buganda]] ne ofiisi za [[Kabaka wa Buganda]] * Divizoni eziri mu Kampala * [[Lubaga divizoni|Lubaga]] * [[Mengo, Uganda|Mengo,Uganda]] * [[Nakasero kasozi|Nakasero]] * Google Map ya Divizoni y'e Rubaga mu kibuga Kampala {{Kampala District}}<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles>{{Coord|00|18|N|32|33|E|region:UG_type:city_source:GNS-enwiki}} == Laba ne == * Divizoni eziri mu Kampala * [[Lubaga divizoni|Lubaga]] * [[Mengo, Uganda|Mengo,Uganda]] * [[Nakasero kasozi|Nakasero]] == Ebijuliziddwa == {{Reflist}} * [[Category:Ebifo ebirimu abantu abangi mu kampala]] [[Category:Buganda]] [[Category:Eddiini mu Buganda]] g5cgigxm23k3dlr4i336ojou049t1kp Template:Historical populations 10 15969 75311 2026-09-25T16:21:14Z Kinenkey 10423 Ntonzeewo "Template:Historical populations" 75311 wikitext text/x-wiki <includeonly><templatestyles src="Module:Historical populations/styles.css"/>{{#invoke:Historical populations|poptable}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> or4nmuuzjya5ah9w4lxp4tw8563dx4c Module:Historical populations/styles.css 828 15970 75312 2026-09-25T16:22:41Z Kinenkey 10423 Ntozeewo "Module:Historical populations/styles.css" 75312 sanitized-css text/css /* {{pp-template}} */ /* Don't split header abbreviations when numbers and screen width are narrow. */ .abbr-header { white-space: nowrap; } /* Match colors to infobox. */ .caption-purple { border: 1px #a2a9b1 solid; border-bottom: none; background-color: lavender; } /* Not on dark mode. */ @media screen { html.skin-theme-clientpref-night .caption-purple { background:inherit !important; } } @media screen and (prefers-color-scheme: dark) { /* automatic mode */ html.skin-theme-clientpref-os .caption-purple { background:inherit !important; } } /* Table contents styled below. Top border in .caption-purple. */ .table-pale { border: 1px #a2a9b1 solid; border-top: none; background-color: var(--background-color-neutral-subtle, #f8f9fa); padding:5px; } /* Mobile handles tables differently. Caption is within not above the table's box. These have to cancel out inline CSS rules. */ @media screen and (max-width:640px) { .table-pale { border-top: 1px #a2a9b1 solid !important; float:none !important; margin:auto !important; } .caption-purple { border:none; display:block; } } g9frdvbrvp3mhihiaazs3oz9enylbnn Template:Weather box 10 15971 75313 2026-09-25T16:25:03Z Kinenkey 10423 Ntozeewo template "Template:Weather box" 75313 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:weather box|main}}</includeonly>{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{Namespace detect | main = [[Category:Pages using weather box with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]] | template = [[Category:Pages using weather box with unknown parameters|Template_VALUE_{{PAGENAME}}]] | other = <!-- do not categorize -->}}|preview=Page using [[Template:Weather box]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| Apr afthumidity | Apr avg record high C | Apr avg record high F | Apr avg record low C | Apr avg record low F | Apr chill | Apr dew point C | Apr dew point F | Apr high C | Apr high F | Apr humidity | Apr light | Apr low C | Apr low F | Apr maximum humidex | Apr mean C | Apr mean F | Apr percentsun | Apr precipitation cm | Apr precipitation days | Apr precipitation inch | Apr precipitation mm | Apr rain cm | Apr rain days | Apr rain inch | Apr rain mm | Apr record high C | Apr record high F | Apr record low C | Apr record low F | Apr snow cm | Apr snow days | Apr snow inch | Apr snow mm | Apr snow depth cm | Apr snow depth inch | Apr snow depth mm | Apr sun | Aprd sun | Apr uv | Aug afthumidity | Aug avg record high C | Aug avg record high F | Aug avg record low C | Aug avg record low F | Aug chill | Aug dew point C | Aug dew point F | Aug high C | Aug high F | Aug humidity | Aug light | Aug low C | Aug low F | Aug maximum humidex | Aug mean C | Aug mean F | Aug percentsun | Aug precipitation cm | Aug precipitation days | Aug precipitation inch | Aug precipitation mm | Aug rain cm | Aug rain days | Aug rain inch | Aug rain mm | Aug record high C | Aug record high F | Aug record low C | Aug record low F | Aug snow cm | Aug snow days | Aug snow inch | Aug snow mm | Aug snow depth cm | Aug snow depth inch | Aug snow depth mm | Aug sun | Augd sun | Aug uv | collapsed | daily | date | Dec afthumidity | Dec avg record high C | Dec avg record high F | Dec avg record low C | Dec avg record low F | Dec chill | Dec dew point C | Dec dew point F | Dec high C | Dec high F | Dec humidity | Dec light | Dec low C | Dec low F | Dec maximum humidex | Dec mean C | Dec mean F | Dec percentsun | Dec precipitation cm | Dec precipitation days | Dec precipitation inch | Dec precipitation mm | Dec rain cm | Dec rain days | Dec rain inch | Dec rain mm | Dec record high C | Dec record high F | Dec record low C | Dec record low F | Dec snow cm | Dec snow days | Dec snow inch | Dec snow mm | Dec snow depth cm | Dec snow depth inch | Dec snow depth mm | Dec sun | Decd sun | Dec uv | Feb afthumidity | Feb avg record high C | Feb avg record high F | Feb avg record low C | Feb avg record low F | Feb chill | Feb dew point C | Feb dew point F | Feb high C | Feb high F | Feb humidity | Feb light | Feb low C | Feb low F | Feb maximum humidex | Feb mean C | Feb mean F | Feb percentsun | Feb precipitation cm | Feb precipitation days | Feb precipitation inch | Feb precipitation mm | Feb rain cm | Feb rain days | Feb rain inch | Feb rain mm | Feb record high C | Feb record high F | Feb record low C | Feb record low F | Feb snow cm | Feb snow days | Feb snow inch | Feb snow mm | Feb snow depth cm | Feb snow depth inch | Feb snow depth mm | Feb sun | Febd sun | Feb uv | humidity colour | humidity color | Jan afthumidity | Jan avg record high C | Jan avg record high F | Jan avg record low C | Jan avg record low F | Jan chill | Jan dew point C | Jan dew point F | Jan high C | Jan high F | Jan humidity | Jan light | Jan low C | Jan low F | Jan maximum humidex | Jan mean C | Jan mean F | Jan percentsun | Jan precipitation cm | Jan precipitation days | Jan precipitation inch | Jan precipitation mm | Jan rain cm | Jan rain days | Jan rain inch | Jan rain mm | Jan record high C | Jan record high F | Jan record low C | Jan record low F | Jan snow cm | Jan snow days | Jan snow inch | Jan snow mm | Jan snow depth cm | Jan snow depth inch | Jan snow depth mm | Jan sun | Jand sun | Jan uv | Jul afthumidity | Jul avg record high C | Jul avg record high F | Jul avg record low C | Jul avg record low F | Jul chill | Jul dew point C | Jul dew point F | Jul high C | Jul high F | Jul humidity | Jul light | Jul low C | Jul low F | Jul maximum humidex | Jul mean C | Jul mean F | Jul percentsun | Jul precipitation cm | Jul precipitation days | Jul precipitation inch | Jul precipitation mm | Jul rain cm | Jul rain days | Jul rain inch | Jul rain mm | Jul record high C | Jul record high F | Jul record low C | Jul record low F | Jul snow cm | Jul snow days | Jul snow inch | Jul snow mm | Jul snow depth cm | Jul snow depth inch | Jul snow depth mm | Jul sun | Juld sun | Jul uv | Jun afthumidity | Jun avg record high C | Jun avg record high F | Jun avg record low C | Jun avg record low F | Jun chill | Jun dew point C | Jun dew point F | Jun high C | Jun high F | Jun humidity | Jun light | Jun low C | Jun low F | Jun maximum humidex | Jun mean C | Jun mean F | Jun percentsun | Jun precipitation cm | Jun precipitation days | Jun precipitation inch | Jun precipitation mm | Jun rain cm | Jun rain days | Jun rain inch | Jun rain mm | Jun record high C | Jun record high F | Jun record low C | Jun record low F | Jun snow cm | Jun snow days | Jun snow inch | Jun snow mm | Jun snow depth cm | Jun snow depth inch | Jun snow depth mm | Jun sun | Jund sun | Jun uv | location | Mar afthumidity | Mar avg record high C | Mar avg record high F | Mar avg record low C | Mar avg record low F | Mar chill | Mar dew point C | Mar dew point F | Mar high C | Mar high F | Mar humidity | Mar light | Mar low C | Mar low F | Mar maximum humidex | Mar mean C | Mar mean F | Mar percentsun | Mar precipitation cm | Mar precipitation days | Mar precipitation inch | Mar precipitation mm | Mar rain cm | Mar rain days | Mar rain inch | Mar rain mm | Mar record high C | Mar record high F | Mar record low C | Mar record low F | Mar snow cm | Mar snow days | Mar snow inch | Mar snow mm | Mar snow depth cm | Mar snow depth inch | Mar snow depth mm | Mar sun | Mard sun | Mar uv | margin | May afthumidity | May avg record high C | May avg record high F | May avg record low C | May avg record low F | May chill | May dew point C | May dew point F | May high C | May high F | May humidity | May light | May low C | May low F | May maximum humidex | May mean C | May mean F | May percentsun | May precipitation cm | May precipitation days | May precipitation inch | May precipitation mm | May rain cm | May rain days | May rain inch | May rain mm | May record high C | May record high F | May record low C | May record low F | May snow cm | May snow days | May snow inch | May snow mm | May snow depth cm | May snow depth inch | May snow depth mm | May sun | Mayd sun | May uv | metric first | name | Nov afthumidity | Nov avg record high C | Nov avg record high F | Nov avg record low C | Nov avg record low F | Nov chill | Nov dew point C | Nov dew point F | Nov high C | Nov high F | Nov humidity | Nov light | Nov low C | Nov low F | Nov maximum humidex | Nov mean C | Nov mean F | Nov percentsun | Nov precipitation cm | Nov precipitation days | Nov precipitation inch | Nov precipitation mm | Nov rain cm | Nov rain days | Nov rain inch | Nov rain mm | Nov record high C | Nov record high F | Nov record low C | Nov record low F | Nov snow cm | Nov snow days | Nov snow inch | Nov snow mm | Nov snow depth cm | Nov snow depth inch | Nov snow depth mm | Nov sun | Novd sun | Nov uv | Oct afthumidity | Oct avg record high C | Oct avg record high F | Oct avg record low C | Oct avg record low F | Oct chill | Oct dew point C | Oct dew point F | Oct high C | Oct high F | Oct humidity | Oct light | Oct low C | Oct low F | Oct maximum humidex | Oct mean C | Oct mean F | Oct percentsun | Oct precipitation cm | Oct precipitation days | Oct precipitation inch | Oct precipitation mm | Oct rain cm | Oct rain days | Oct rain inch | Oct rain mm | Oct record high C | Oct record high F | Oct record low C | Oct record low F | Oct snow cm | Oct snow days | Oct snow inch | Oct snow mm | Oct snow depth cm | Oct snow depth inch | Oct snow depth mm | Oct sun | Octd sun | Oct uv | open | precip days colour | precip days color | precipitation colour | precipitation color | rain colour | rain color | Sep afthumidity | Sep avg record high C | Sep avg record high F | Sep avg record low C | Sep avg record low F | Sep chill | Sep dew point C | Sep dew point F | Sep high C | Sep high F | Sep humidity | Sep light | Sep low C | Sep low F | Sep maximum humidex | Sep mean C | Sep mean F | Sep percentsun | Sep precipitation cm | Sep precipitation days | Sep precipitation inch | Sep precipitation mm | Sep rain cm | Sep rain days | Sep rain inch | Sep rain mm | Sep record high C | Sep record high F | Sep record low C | Sep record low F | Sep snow cm | Sep snow days | Sep snow inch | Sep snow mm | Sep snow depth cm | Sep snow depth inch | Sep snow depth mm | Sep sun | Sepd sun | Sep uv | single line | snow colour | snow color | source | source 1 | source 2 | sun colour | sun color | temperature colour | temperature color | time day | trace | unit precipitation days | unit rain days | unit snow days | uv colour | uv color | width | year afthumidity | year avg record high C | year avg record high F | year avg record low C | year avg record low F | year chill | year dew point C | year dew point F | year high C | year high F | year humidity | year light | year low C | year low F | year maximum humidex | year mean C | year mean F | year percentsun | year precipitation days | year precipitation inch | year precipitation cm | year precipitation mm | year rain days | year rain inch | year rain cm | year rain mm | year record high C | year record high F | year record low C | year record low F | year snow days | year snow inch | year snow cm | year snow mm | year snow depth cm | year snow depth inch | year snow depth mm | year sun | yeard sun | year uv }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 5pyk94ryvxuu5py61qwthycbvbdsjf4 Template:Infobox ttivvi 10 15972 75314 2026-09-25T17:54:21Z MichealKal 6850 Created page with "{{Infobox | bodyclass = vevent | title = {{{erinnya|{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}} | titleclass = fn | titlestyle = font-style: italic; | image = {{#if:{{{ekifaananyi|{{{image|}}}}}}|[[File:{{{ekifaananyi|{{{image|}}}}}}|{{{obunene|{{{image_size|frameless}}}}}}|alt={{{okunnyonnyola_ekifaananyi|{{{image_alt|{{{alt|}}}}}}}}}}]]}} | caption = {{{okunnyonnyola|{{{caption|}}}}}} | label1 = Erinnya erirala | data1 = {{{erinnya_erirala|{{{alt_name|}}}}}..." 75314 wikitext text/x-wiki {{Infobox | bodyclass = vevent | title = {{{erinnya|{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}} | titleclass = fn | titlestyle = font-style: italic; | image = {{#if:{{{ekifaananyi|{{{image|}}}}}}|[[File:{{{ekifaananyi|{{{image|}}}}}}|{{{obunene|{{{image_size|frameless}}}}}}|alt={{{okunnyonnyola_ekifaananyi|{{{image_alt|{{{alt|}}}}}}}}}}]]}} | caption = {{{okunnyonnyola|{{{caption|}}}}}} | label1 = Erinnya erirala | data1 = {{{erinnya_erirala|{{{alt_name|}}}}}} | label2 = Erinnya ly’ennono | data2 = {{{erinnya_lyennono|{{{native_name|}}}}}} | label3 = Ekika | data3 = {{{ekika|{{{genre|}}}}}} | label4 = Eyatandikawo | data4 = {{{eyatandikawo|{{{creator|}}}}}} | label5 = Esinziira ku | data5 = {{{esinziira_ku|{{{based_on|}}}}}} | label6 = Eyamaliriza okugunjula | data6 = {{{eyagunjula|{{{developer|}}}}}} | label7 = Omukulu w’entegeka | data7 = {{{omukulu_wentegeka|{{{showrunner|}}}}}} | label8 = Omuwandisi | data8 = {{{omuwandisi|{{{writer|}}}}}} | label9 = Olukalala lw’emboozi | data9 = {{{olukalala_lwemboozi|{{{screenplay|{{{teleplay|}}}}}}}}} | label10 = Emboozi | data10 = {{{emboozi|{{{story|}}}}}} | label11 = Omukulu w’okulaga | data11 = {{{omukulu_wokulaga|{{{director|}}}}}} | label12 = Omukulu w’enkola | data12 = {{{omukulu_wenkola|{{{creative_director|}}}}}} | label13 = Omwogezi | data13 = {{{omwogezi|{{{presenter|}}}}}} | label14 = Abazannyi | data14 = {{{abazannyi|{{{starring|}}}}}} | label15 = Abalamuzi | data15 = {{{abalamuzi|{{{judges|}}}}}} | label16 = Amaloboozi | data16 = {{{amaloboozi|{{{voices|}}}}}} | label17 = Omulambi | data17 = {{{omulambi|{{{narrator|{{{announcer|}}}}}}}}} | label18 = Omukola oluyimba | data18 = {{{omukola_oluyimba|{{{theme_music_composer|{{{composer|{{{music|}}}}}}}}}}} | label19 = Oluyimba olutandika | data19 = {{{oluyimba_olutandika|{{{open_theme|}}}}}} | label20 = Oluyimba olukoma | data20 = {{{oluyimba_olukoma|{{{end_theme|}}}}}} | header21 = Okukola | label22 = Omufulumya omukulu | data22 = {{{omufulumya_omukulu|{{{executive_producer|}}}}}} | label23 = Omufulumya | data23 = {{{omufulumya|{{{producer|}}}}}} | label24 = Omukola amawulire | data24 = {{{omukola_amawulire|{{{news_editor|}}}}}} | label25 = Ekifo ekyakolebwamu | data25 = {{{ekifo|{{{location|}}}}}} | label26 = Omukubi w’ebifaananyi | data26 = {{{omukubi|{{{cinematography|}}}}}} | label27 = Omukola ebifaananyi eby’okuzannya | data27 = {{{omukola_animation|{{{animator|}}}}}} | label28 = Omulongosa | data28 = {{{omulongosa|{{{editor|}}}}}} | label29 = Enkola y’ekamera | data29 = {{{enkola_yekamera|{{{camera|}}}}}} | label30 = Obude | data30 = {{{obude|{{{runtime|}}}}}} | label31 = Kampuni ekikola | data31 = {{{kampuni|{{{company|}}}}}} | label32 = Ssente ezikozesebwa | data32 = {{{ssente|{{{budget|}}}}}} | label33 = Ensi | data33 = {{{ensi|{{{country|}}}}}} | label34 = Olulimi | data34 = {{{olulimi|{{{language|}}}}}} | label35 = Ennamba y’emisizoni | data35 = {{{ennamba_yemisizoni|{{{num_seasons|{{{num_series|}}}}}}}}} | label36 = Ennamba y’ebitundu | data36 = {{{ennamba_yebitundu|{{{num_episodes|}}}}}}{{#if:{{{olukalala_lwebitundu|{{{list_episodes|}}}}}}|&#32;([[{{{olukalala_lwebitundu|{{{list_episodes|}}}}}}|olukalala lw’ebitundu]])|}} | label37 = Ennamba y’ebitundu eby’enjawulo | data37 = {{{ennamba_eby_enjawulo|{{{num_specials|}}}}}} | header38 = Okulagibwa | label39 = Omukutu / Siteti | data39 = {{{omukutu_siteti|{{{network|}}}}}} | label40 = Enfaanana y’ekifaananyi | data40 = {{{enfaanana|{{{picture_format|}}}}}} | label41 = Enfaanana y’amaloboozi | data41 = {{{enfaanana_amaloboozi|{{{audio_format|}}}}}} | label42 = Yasooka okulagibwa | data42 = {{{yasooka|{{{first_aired|{{{released|}}}}}}}}} | label43 = Yaggwa okulagibwa | data43 = {{{yaggwa|{{{last_aired|}}}}}} | header44 = Ebyafaayo | label45 = Eyakulembera | data45 = {{{eyakulembera|{{{preceded_by|}}}}}} | label46 = Eyaddirira | data46 = {{{eyaddirira|{{{followed_by|}}}}}} | label47 = Ebirala ebyekuusa | data47 = {{{ebirala|{{{related|}}}}}} | label48 = Omukutu gw’oku yintaneeti | data48 = {{{omukutu|{{{website|}}}}}} }}<noinclude> {{Documentation}} [[Category:Infobox templates]] </noinclude> drvftmlumqeo5dhw9k5x2b4awycmjzj 75318 75314 2026-09-25T18:05:58Z MichealKal 6850 75318 wikitext text/x-wiki {{Infobox | bodyclass = event | title = {{{erinnya|{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}} | titleclass = fn | titlestyle = font-style: italic; | image = {{#if:{{{ekifaananyi|{{{image|}}}}}}|[[File:{{{ekifaananyi|{{{image|}}}}}}|{{{obunene|{{{image_size|frameless}}}}}}|alt={{{okunnyonnyola_ekifaananyi|{{{image_alt|{{{alt|}}}}}}}}}}]]}} | caption = {{{okunnyonnyola|{{{caption|}}}}}} | label1 = Erinnya erirala | data1 = {{{erinnya_erirala|{{{alt_name|}}}}}} | label2 = Erinnya ly’ennono | data2 = {{{erinnya_lyennono|{{{native_name|}}}}}} | label3 = Ekika | data3 = {{{ekika|{{{genre|}}}}}} | label4 = Eyatandikawo | data4 = {{{eyatandikawo|{{{creator|}}}}}} | label5 = Esinziira ku | data5 = {{{esinziira_ku|{{{based_on|}}}}}} | label6 = Eyamaliriza okugunjula | data6 = {{{eyagunjula|{{{developer|}}}}}} | label7 = Omukulu w’entegeka | data7 = {{{omukulu_wentegeka|{{{showrunner|}}}}}} | label8 = Omuwandisi | data8 = {{{omuwandisi|{{{writer|}}}}}} | label9 = Olukalala lw’emboozi | data9 = {{{olukalala_lwemboozi|{{{screenplay|{{{teleplay|}}}}}}}}} | label10 = Emboozi | data10 = {{{emboozi|{{{story|}}}}}} | label11 = Omukulu w’okulaga | data11 = {{{omukulu_wokulaga|{{{director|}}}}}} | label12 = Omukulu w’enkola | data12 = {{{omukulu_wenkola|{{{creative_director|}}}}}} | label13 = Omwogezi | data13 = {{{omwogezi|{{{presenter|}}}}}} | label14 = Abazannyi | data14 = {{{abazannyi|{{{starring|}}}}}} | label15 = Abalamuzi | data15 = {{{abalamuzi|{{{judges|}}}}}} | label16 = Amaloboozi | data16 = {{{amaloboozi|{{{voices|}}}}}} | label17 = Omulambi | data17 = {{{omulambi|{{{narrator|{{{announcer|}}}}}}}}} | label18 = Omukola oluyimba | data18 = {{{omukola_oluyimba|{{{theme_music_composer|{{{composer|{{{music|}}}}}}}}}}} | label19 = Oluyimba olutandika | data19 = {{{oluyimba_olutandika|{{{open_theme|}}}}}} | label20 = Oluyimba olukoma | data20 = {{{oluyimba_olukoma|{{{end_theme|}}}}}} | header21 = Okukola | label22 = Omufulumya omukulu | data22 = {{{omufulumya_omukulu|{{{executive_producer|}}}}}} | label23 = Omufulumya | data23 = {{{omufulumya|{{{producer|}}}}}} | label24 = Omukola amawulire | data24 = {{{omukola_amawulire|{{{news_editor|}}}}}} | label25 = Ekifo ekyakolebwamu | data25 = {{{ekifo|{{{location|}}}}}} | label26 = Omukubi w’ebifaananyi | data26 = {{{omukubi|{{{cinematography|}}}}}} | label27 = Omukola ebifaananyi eby’okuzannya | data27 = {{{omukola_animation|{{{animator|}}}}}} | label28 = Omulongosa | data28 = {{{omulongosa|{{{editor|}}}}}} | label29 = Enkola y’ekamera | data29 = {{{enkola_yekamera|{{{camera|}}}}}} | label30 = Obude | data30 = {{{obude|{{{runtime|}}}}}} | label31 = Kampuni ekikola | data31 = {{{kampuni|{{{company|}}}}}} | label32 = Ssente ezikozesebwa | data32 = {{{ssente|{{{budget|}}}}}} | label33 = Ensi | data33 = {{{ensi|{{{country|}}}}}} | label34 = Olulimi | data34 = {{{olulimi|{{{language|}}}}}} | label35 = Ennamba y’emisizoni | data35 = {{{ennamba_yemisizoni|{{{num_seasons|{{{num_series|}}}}}}}}} | label36 = Ennamba y’ebitundu | data36 = {{{ennamba_yebitundu|{{{num_episodes|}}}}}}{{#if:{{{olukalala_lwebitundu|{{{list_episodes|}}}}}}|&#32;([[{{{olukalala_lwebitundu|{{{list_episodes|}}}}}}|olukalala lw’ebitundu]])|}} | label37 = Ennamba y’ebitundu eby’enjawulo | data37 = {{{ennamba_eby_enjawulo|{{{num_specials|}}}}}} | header38 = Okulagibwa | label39 = Omukutu / Siteti | data39 = {{{omukutu_siteti|{{{network|}}}}}} | label40 = Enfaanana y’ekifaananyi | data40 = {{{enfaanana|{{{picture_format|}}}}}} | label41 = Enfaanana y’amaloboozi | data41 = {{{enfaanana_amaloboozi|{{{audio_format|}}}}}} | label42 = Yasooka okulagibwa | data42 = {{{yasooka|{{{first_aired|{{{released|}}}}}}}}} | label43 = Yaggwa okulagibwa | data43 = {{{yaggwa|{{{last_aired|}}}}}} | header44 = Ebyafaayo | label45 = Eyakulembera | data45 = {{{eyakulembera|{{{preceded_by|}}}}}} | label46 = Eyaddirira | data46 = {{{eyaddirira|{{{followed_by|}}}}}} | label47 = Ebirala ebyekuusa | data47 = {{{ebirala|{{{related|}}}}}} | label48 = Omukutu gw’oku yintaneeti | data48 = {{{omukutu|{{{website|}}}}}} }}<noinclude> {{Documentation}} [[Category:Infobox templates]] </noinclude> rbb34qjbn2qrjx0hllxppvf7vym34tv Template:Infobox ttivvi/doc 10 15973 75315 2026-09-25T18:00:56Z MichealKal 6850 Created page with "<noinclude>{{Documentation subpage}}</noinclude> {{TemplateData header}} This is the documentation page for the television programme infobox template. == Usage == This template is used to provide a standardised infobox for television programmes, television series, shows, and similar productions. === Basic usage === <pre> {{Infobox television | erinnya = | ekifaananyi = | okunnyonnyola = | ekika = | eyatandikawo = | omuwandisi = | omukulu_wokulaga = | abazannyi = |..." 75315 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Documentation subpage}}</noinclude> {{TemplateData header}} This is the documentation page for the television programme infobox template. == Usage == This template is used to provide a standardised infobox for television programmes, television series, shows, and similar productions. === Basic usage === <pre> {{Infobox television | erinnya = | ekifaananyi = | okunnyonnyola = | ekika = | eyatandikawo = | omuwandisi = | omukulu_wokulaga = | abazannyi = | omufulumya = | ekifo = | kampuni = | ensi = | olulimi = | ennamba_yemisizoni = | ennamba_yebitundu = | omukutu_siteti = | yasooka = | yaggwa = | omukutu = }} </pre> == Parameters == The template supports both **Luganda parameter names** and their **English equivalents**. This makes it possible to use either naming system when creating or translating articles. === Title and image === ; <code>erinnya</code> / <code>name</code> : The title of the television programme. If omitted, the page name is used. ; <code>ekifaananyi</code> / <code>image</code> : The filename of the image to display. Do not include <code>File:</code>. ; <code>obunene</code> / <code>image_size</code> : Image size. ; <code>image_alt</code> / <code>alt</code> : Alternative text describing the image. ; <code>okunnyonnyola</code> / <code>caption</code> : Caption displayed below the image. === General information === ; <code>erinnya_erirala</code> / <code>alt_name</code> : An alternative or former name of the programme. ; <code>erinnya_lyennono</code> / <code>native_name</code> : The programme's name in its original or native language. ; <code>ekika</code> / <code>genre</code> : Genre of the programme. ; <code>eyatandikawo</code> / <code>creator</code> : Person or organisation that created the programme. ; <code>esinziira_ku</code> / <code>based_on</code> : Work on which the programme is based. ; <code>eyagunjula</code> / <code>developer</code> : Person or organisation responsible for developing the programme. ; <code>omukulu_wentegeka</code> / <code>showrunner</code> : Showrunner or person responsible for the overall production. ; <code>omuwandisi</code> / <code>writer</code> : Writer or writers. ; <code>olukalala_lwemboozi</code> / <code>screenplay</code> / <code>teleplay</code> : Screenplay or teleplay information. ; <code>emboozi</code> / <code>story</code> : Story information. ; <code>omukulu_wokulaga</code> / <code>director</code> : Director or directors. ; <code>omukulu_wenkola</code> / <code>creative_director</code> : Creative director. === Cast and presentation === ; <code>omwogezi</code> / <code>presenter</code> : Presenter or host. ; <code>abazannyi</code> / <code>starring</code> : Main cast members. ; <code>abalamuzi</code> / <code>judges</code> : Judges, particularly for competition or talent programmes. ; <code>amaloboozi</code> / <code>voices</code> : Voice actors. ; <code>omulambi</code> / <code>narrator</code> : Narrator. === Music === ; <code>omukola_oluyimba</code> / <code>composer</code> / <code>music</code> : Composer or music information. ; <code>oluyimba_olutandika</code> / <code>open_theme</code> : Opening theme song. ; <code>oluyimba_olukoma</code> / <code>end_theme</code> : Closing or ending theme song. === Production === ; <code>omufulumya_omukulu</code> / <code>executive_producer</code> : Executive producer. ; <code>omufulumya</code> / <code>producer</code> : Producer or producers. ; <code>omukola_amawulire</code> / <code>news_editor</code> : News editor. ; <code>ekifo</code> / <code>location</code> : Main filming or production location. ; <code>omukubi</code> / <code>cinematography</code> : Cinematography. ; <code>omukola_animation</code> / <code>animator</code> : Animator or animation information. ; <code>omulongosa</code> / <code>editor</code> : Editor. ; <code>enkola_yekamera</code> / <code>camera</code> : Camera or camera system used in production. ; <code>obude</code> / <code>runtime</code> : Running time of each episode or programme. ; <code>kampuni</code> / <code>company</code> : Production company. ; <code>ssente</code> / <code>budget</code> : Production budget. === Broadcast information === ; <code>ensi</code> / <code>country</code> : Country or countries associated with the programme. ; <code>olulimi</code> / <code>language</code> : Language or languages used in the programme. ; <code>ennamba_yemisizoni</code> / <code>num_seasons</code> : Number of seasons. ; <code>ennamba_yebitundu</code> / <code>num_episodes</code> : Number of episodes. ; <code>olukalala_lwebitundu</code> / <code>list_episodes</code> : Link to the list of episodes. ; <code>omukutu_siteti</code> / <code>network</code> : Television network, broadcaster, streaming service, or website. ; <code>enfaanana</code> / <code>picture_format</code> : Picture or video format. ; <code>enfaanana_amaloboozi</code> / <code>audio_format</code> : Audio format. ; <code>yasooka</code> / <code>first_aired</code> : Original broadcast or release date. ; <code>yaggwa</code> / <code>last_aired</code> : Final broadcast or release date. === Related programmes === ; <code>eyakulembera</code> / <code>preceded_by</code> : Programme that preceded this programme. ; <code>eyaddirira</code> / <code>followed_by</code> : Programme that followed this programme. ; <code>ebirala</code> / <code>related</code> : Related programmes. ; <code>omukutu</code> / <code>website</code> : Official website or other relevant website. == Ekyokulabirako == <pre> {{Infobox television | erinnya = Ekizikiza | ekifaananyi = Example.jpg | okunnyonnyola = Ekizikiza | ekika = Drama | eyatandikawo = John Doe | omuwandisi = Jane Doe | omukulu_wokulaga = John Doe | abazannyi = John Doe, Jane Doe | omufulumya = Example Productions | ekifo = Kampala | kampuni = Example Productions | ensi = Uganda | olulimi = Luganda | ennamba_yemisizoni = 2 | ennamba_yebitundu = 20 | omukutu_siteti = Example Television | yasooka = 1 January 2026 | yaggwa = 1 December 2026 }} </pre> <includeonly> [[Category:Template documentation]] [[Category:Television templates]] </includeonly> ``` This documentation will also make the template easier for contributors to understand because it clearly shows the **Luganda parameter → English alias** relationship. jqscc8k9dx143vpdffvecfd83cc3qck 75316 75315 2026-09-25T18:01:41Z MichealKal 6850 75316 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Documentation subpage}}</noinclude> {{TemplateData header}} This is the documentation page for the television programme infobox template. == Usage == This template is used to provide a standardised infobox for television programmes, television series, shows, and similar productions. === Basic usage === <pre> {{Infobox ttivi | erinnya = | ekifaananyi = | okunnyonnyola = | ekika = | eyatandikawo = | omuwandisi = | omukulu_wokulaga = | abazannyi = | omufulumya = | ekifo = | kampuni = | ensi = | olulimi = | ennamba_yemisizoni = | ennamba_yebitundu = | omukutu_siteti = | yasooka = | yaggwa = | omukutu = }} </pre> == Parameters == The template supports both **Luganda parameter names** and their **English equivalents**. This makes it possible to use either naming system when creating or translating articles. === Title and image === ; <code>erinnya</code> / <code>name</code> : The title of the television programme. If omitted, the page name is used. ; <code>ekifaananyi</code> / <code>image</code> : The filename of the image to display. Do not include <code>File:</code>. ; <code>obunene</code> / <code>image_size</code> : Image size. ; <code>image_alt</code> / <code>alt</code> : Alternative text describing the image. ; <code>okunnyonnyola</code> / <code>caption</code> : Caption displayed below the image. === General information === ; <code>erinnya_erirala</code> / <code>alt_name</code> : An alternative or former name of the programme. ; <code>erinnya_lyennono</code> / <code>native_name</code> : The programme's name in its original or native language. ; <code>ekika</code> / <code>genre</code> : Genre of the programme. ; <code>eyatandikawo</code> / <code>creator</code> : Person or organisation that created the programme. ; <code>esinziira_ku</code> / <code>based_on</code> : Work on which the programme is based. ; <code>eyagunjula</code> / <code>developer</code> : Person or organisation responsible for developing the programme. ; <code>omukulu_wentegeka</code> / <code>showrunner</code> : Showrunner or person responsible for the overall production. ; <code>omuwandisi</code> / <code>writer</code> : Writer or writers. ; <code>olukalala_lwemboozi</code> / <code>screenplay</code> / <code>teleplay</code> : Screenplay or teleplay information. ; <code>emboozi</code> / <code>story</code> : Story information. ; <code>omukulu_wokulaga</code> / <code>director</code> : Director or directors. ; <code>omukulu_wenkola</code> / <code>creative_director</code> : Creative director. === Cast and presentation === ; <code>omwogezi</code> / <code>presenter</code> : Presenter or host. ; <code>abazannyi</code> / <code>starring</code> : Main cast members. ; <code>abalamuzi</code> / <code>judges</code> : Judges, particularly for competition or talent programmes. ; <code>amaloboozi</code> / <code>voices</code> : Voice actors. ; <code>omulambi</code> / <code>narrator</code> : Narrator. === Music === ; <code>omukola_oluyimba</code> / <code>composer</code> / <code>music</code> : Composer or music information. ; <code>oluyimba_olutandika</code> / <code>open_theme</code> : Opening theme song. ; <code>oluyimba_olukoma</code> / <code>end_theme</code> : Closing or ending theme song. === Production === ; <code>omufulumya_omukulu</code> / <code>executive_producer</code> : Executive producer. ; <code>omufulumya</code> / <code>producer</code> : Producer or producers. ; <code>omukola_amawulire</code> / <code>news_editor</code> : News editor. ; <code>ekifo</code> / <code>location</code> : Main filming or production location. ; <code>omukubi</code> / <code>cinematography</code> : Cinematography. ; <code>omukola_animation</code> / <code>animator</code> : Animator or animation information. ; <code>omulongosa</code> / <code>editor</code> : Editor. ; <code>enkola_yekamera</code> / <code>camera</code> : Camera or camera system used in production. ; <code>obude</code> / <code>runtime</code> : Running time of each episode or programme. ; <code>kampuni</code> / <code>company</code> : Production company. ; <code>ssente</code> / <code>budget</code> : Production budget. === Broadcast information === ; <code>ensi</code> / <code>country</code> : Country or countries associated with the programme. ; <code>olulimi</code> / <code>language</code> : Language or languages used in the programme. ; <code>ennamba_yemisizoni</code> / <code>num_seasons</code> : Number of seasons. ; <code>ennamba_yebitundu</code> / <code>num_episodes</code> : Number of episodes. ; <code>olukalala_lwebitundu</code> / <code>list_episodes</code> : Link to the list of episodes. ; <code>omukutu_siteti</code> / <code>network</code> : Television network, broadcaster, streaming service, or website. ; <code>enfaanana</code> / <code>picture_format</code> : Picture or video format. ; <code>enfaanana_amaloboozi</code> / <code>audio_format</code> : Audio format. ; <code>yasooka</code> / <code>first_aired</code> : Original broadcast or release date. ; <code>yaggwa</code> / <code>last_aired</code> : Final broadcast or release date. === Related programmes === ; <code>eyakulembera</code> / <code>preceded_by</code> : Programme that preceded this programme. ; <code>eyaddirira</code> / <code>followed_by</code> : Programme that followed this programme. ; <code>ebirala</code> / <code>related</code> : Related programmes. ; <code>omukutu</code> / <code>website</code> : Official website or other relevant website. == Ekyokulabirako == <pre> {{Infobox television | erinnya = Ekizikiza | ekifaananyi = Example.jpg | okunnyonnyola = Ekizikiza | ekika = Drama | eyatandikawo = John Doe | omuwandisi = Jane Doe | omukulu_wokulaga = John Doe | abazannyi = John Doe, Jane Doe | omufulumya = Example Productions | ekifo = Kampala | kampuni = Example Productions | ensi = Uganda | olulimi = Luganda | ennamba_yemisizoni = 2 | ennamba_yebitundu = 20 | omukutu_siteti = Example Television | yasooka = 1 January 2026 | yaggwa = 1 December 2026 }} </pre> <includeonly> [[Category:Template documentation]] [[Category:Television templates]] </includeonly> ``` This documentation will also make the template easier for contributors to understand because it clearly shows the **Luganda parameter → English alias** relationship. avvswxqperz1gvbf6658ly0cfe3gue9 75317 75316 2026-09-25T18:04:37Z MichealKal 6850 75317 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Documentation subpage}}</noinclude> {{TemplateData header}} === Enkozesa === <pre> {{Infobox ttivvi | erinnya = | ekifaananyi = | okunnyonnyola = | ekika = | yatandikawo = | omuwandisi = | omukulu_w'okulaga = | abazannyi = | omufulumya = | ekifo = | kampuni = | ensi = | olulimi = | ennamba_yemisizoni = | ennamba_yebitundu = | omukutu_siteti = | yasooka = | yaggwa = | omukutu = }} </pre> == Parameters == The template supports both **Luganda parameter names** and their **English equivalents**. This makes it possible to use either naming system when creating or translating articles. === Title and image === ; <code>erinnya</code> / <code>name</code> : The title of the television programme. If omitted, the page name is used. ; <code>ekifaananyi</code> / <code>image</code> : The filename of the image to display. Do not include <code>File:</code>. ; <code>obunene</code> / <code>image_size</code> : Image size. ; <code>image_alt</code> / <code>alt</code> : Alternative text describing the image. ; <code>okunnyonnyola</code> / <code>caption</code> : Caption displayed below the image. === General information === ; <code>erinnya_erirala</code> / <code>alt_name</code> : An alternative or former name of the programme. ; <code>erinnya_lyennono</code> / <code>native_name</code> : The programme's name in its original or native language. ; <code>ekika</code> / <code>genre</code> : Genre of the programme. ; <code>eyatandikawo</code> / <code>creator</code> : Person or organisation that created the programme. ; <code>esinziira_ku</code> / <code>based_on</code> : Work on which the programme is based. ; <code>eyagunjula</code> / <code>developer</code> : Person or organisation responsible for developing the programme. ; <code>omukulu_wentegeka</code> / <code>showrunner</code> : Showrunner or person responsible for the overall production. ; <code>omuwandisi</code> / <code>writer</code> : Writer or writers. ; <code>olukalala_lwemboozi</code> / <code>screenplay</code> / <code>teleplay</code> : Screenplay or teleplay information. ; <code>emboozi</code> / <code>story</code> : Story information. ; <code>omukulu_wokulaga</code> / <code>director</code> : Director or directors. ; <code>omukulu_wenkola</code> / <code>creative_director</code> : Creative director. === Cast and presentation === ; <code>omwogezi</code> / <code>presenter</code> : Presenter or host. ; <code>abazannyi</code> / <code>starring</code> : Main cast members. ; <code>abalamuzi</code> / <code>judges</code> : Judges, particularly for competition or talent programmes. ; <code>amaloboozi</code> / <code>voices</code> : Voice actors. ; <code>omulambi</code> / <code>narrator</code> : Narrator. === Music === ; <code>omukola_oluyimba</code> / <code>composer</code> / <code>music</code> : Composer or music information. ; <code>oluyimba_olutandika</code> / <code>open_theme</code> : Opening theme song. ; <code>oluyimba_olukoma</code> / <code>end_theme</code> : Closing or ending theme song. === Production === ; <code>omufulumya_omukulu</code> / <code>executive_producer</code> : Executive producer. ; <code>omufulumya</code> / <code>producer</code> : Producer or producers. ; <code>omukola_amawulire</code> / <code>news_editor</code> : News editor. ; <code>ekifo</code> / <code>location</code> : Main filming or production location. ; <code>omukubi</code> / <code>cinematography</code> : Cinematography. ; <code>omukola_animation</code> / <code>animator</code> : Animator or animation information. ; <code>omulongosa</code> / <code>editor</code> : Editor. ; <code>enkola_yekamera</code> / <code>camera</code> : Camera or camera system used in production. ; <code>obude</code> / <code>runtime</code> : Running time of each episode or programme. ; <code>kampuni</code> / <code>company</code> : Production company. ; <code>ssente</code> / <code>budget</code> : Production budget. === Broadcast information === ; <code>ensi</code> / <code>country</code> : Country or countries associated with the programme. ; <code>olulimi</code> / <code>language</code> : Language or languages used in the programme. ; <code>ennamba_yemisizoni</code> / <code>num_seasons</code> : Number of seasons. ; <code>ennamba_yebitundu</code> / <code>num_episodes</code> : Number of episodes. ; <code>olukalala_lwebitundu</code> / <code>list_episodes</code> : Link to the list of episodes. ; <code>omukutu_siteti</code> / <code>network</code> : Television network, broadcaster, streaming service, or website. ; <code>enfaanana</code> / <code>picture_format</code> : Picture or video format. ; <code>enfaanana_amaloboozi</code> / <code>audio_format</code> : Audio format. ; <code>yasooka</code> / <code>first_aired</code> : Original broadcast or release date. ; <code>yaggwa</code> / <code>last_aired</code> : Final broadcast or release date. === Related programmes === ; <code>eyakulembera</code> / <code>preceded_by</code> : Programme that preceded this programme. ; <code>eyaddirira</code> / <code>followed_by</code> : Programme that followed this programme. ; <code>ebirala</code> / <code>related</code> : Related programmes. ; <code>omukutu</code> / <code>website</code> : Official website or other relevant website. == Ekyokulabirako == <pre> {{Infobox television | erinnya = Ekizikiza | ekifaananyi = Example.jpg | okunnyonnyola = Ekizikiza | ekika = Drama | eyatandikawo = John Doe | omuwandisi = Jane Doe | omukulu_wokulaga = John Doe | abazannyi = John Doe, Jane Doe | omufulumya = Example Productions | ekifo = Kampala | kampuni = Example Productions | ensi = Uganda | olulimi = Luganda | ennamba_yemisizoni = 2 | ennamba_yebitundu = 20 | omukutu_siteti = Example Television | yasooka = 1 January 2026 | yaggwa = 1 December 2026 }} </pre> <includeonly> [[Category:Template documentation]] [[Category:Television templates]] </includeonly> ``` This documentation will also make the template easier for contributors to understand because it clearly shows the **Luganda parameter → English alias** relationship. irqbm2sdsm394gg2wrv9nntsb5dtc36 Template:Infobox omukutu gwa ttivi 10 15974 75319 2026-09-25T18:36:40Z MichealKal 6850 Created page with "{{Infobox | bodyclass = vcard ib-tv-channel | title = {{{name|}}}{{#if:{{{native_name|}}}|<br /><div class="nickname">{{{native_name}}}</div>}} | titleclass = fn org | image = {{{logo|}}} | image_size = {{{logo_size|}}} | image_alt = {{{logo_alt|}}} | caption = {{{logo_caption|}}} | image2 = {{{image|}}} | image2_size = {{{image_size|}}} | image2_alt = {{{image_alt|{{{alt|}}}}}} | caption2 = {{{caption|}}} | label1 = Ekika | data1 = {{{..." 75319 wikitext text/x-wiki {{Infobox | bodyclass = vcard ib-tv-channel | title = {{{name|}}}{{#if:{{{native_name|}}}|<br /><div class="nickname">{{{native_name}}}</div>}} | titleclass = fn org | image = {{{logo|}}} | image_size = {{{logo_size|}}} | image_alt = {{{logo_alt|}}} | caption = {{{logo_caption|}}} | image2 = {{{image|}}} | image2_size = {{{image_size|}}} | image2_alt = {{{image_alt|{{{alt|}}}}}} | caption2 = {{{caption|}}} | label1 = Ekika | data1 = {{{type|}}} | label2 = Ensi | data2 = {{{country|}}} | label3 = Ekifo wekola | data3 = {{{area|}}} | label4 = Omukutu | data4 = {{{network|}}} | label5 = Sitenseni | data5 = {{{tv_stations|}}} | label6 = Abagatta | data6 = {{{affiliates|}}} | label7 = Ekifo ekikulu | data7 = {{{headquarters|}}} | header10 = Eby'okulaga | label11 = Olulimi | data11 = {{{language|{{{languages|}}}}}} | label12 = Enkola y'ekifaananyi | data12 = {{{picture_format|}}} | label13 = Omukutu ogwa timeshift | data13 = {{{timeshift_service|}}} | header20 = Obwannannyini | label21 = Nannyini | data21 = {{{owner|}}} | label22 = Omuzadde | data22 = {{{parent|}}} | label23 = Abantu abakulu | data23 = {{{key_people|}}} | label24 = Emikutu egirala | data24 = {{{sister_channels|}}} | header30 = Ebyafaayo | label31 = Yatandikibwa | data31 = {{{founded|}}} | label32 = Yatandika | data32 = {{{launch_date|}}} | label33 = Omutandisi | data33 = {{{founder|}}} | label34 = Yakyusa | data34 = {{{replaced|}}} | label35 = Yaggwaako | data35 = {{{closed_date|}}} | label36 = Yakyusibwa | data36 = {{{replaced_by|}}} | label37 = Amannya agasooka | data37 = {{{former_names|}}} | header40 = Enyunzi | label41 = Webcast | data41 = {{{webcast|}}} | label42 = Omukutu gwa webusayiti | data42 = {{{website|}}} }} <noinclude> {{Documentation}} </noinclude> i0h446ek30dkrmxvbxu6qc36k4c28r6 Template:Infobox omukutu gwa ttivi/doc 10 15975 75321 2026-09-25T18:42:42Z MichealKal 6850 Created page with "{{Documentation subpage}} {{Infobox television channel}} kye kikolera *infobox* ey’omukutu gwa telefayina (ttivvi). == Enkozesa == <pre> {{Infobox television channel | name = | native_name = | logo = | logo_size = | logo_alt = | logo_caption = | image = | image_size = | image_alt = | caption = | type = | country = | area = | netw..." 75321 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} {{Infobox television channel}} kye kikolera *infobox* ey’omukutu gwa telefayina (ttivvi). == Enkozesa == <pre> {{Infobox television channel | name = | native_name = | logo = | logo_size = | logo_alt = | logo_caption = | image = | image_size = | image_alt = | caption = | type = | country = | area = | network = | tv_stations = | affiliates = | headquarters = | language = | languages = | picture_format = | timeshift_service = | owner = | parent = | key_people = | sister_channels = | founded = | founder = | launch_date = | replaced = | closed_date = | replaced_by = | former_names = | webcast = | website = }} </pre> == Ekyokulabirako == <pre> {{Infobox television channel | name = Bukedde TV | logo = Bukedde TV logo.png | country = Yuganda | headquarters = Kampala | language = Luganda | owner = Vision Group | launch_date = 2005 | website = {{URL|www.bukedde.co.ug}} }} </pre> [[Category:Infobox templates]] </noinclude> 43j1svzu0u4grcddxj5b4xkkpi5vlex Category:Bannayuganda bannabyabufuzi ab'Ekyasa kyabirimwekimu 14 15976 75323 2026-09-25T19:00:56Z B722N 6898 B722N moved page [[Category:Bannayuganda bannabyabufuzi ab'Ekyasa kyabirimwekimu]] to [[Category:Bannayuganda bannabyabufuzi ab'ekyasa ky'abiri mu ekimu]]: Misspelled title: Grammatical errors 75323 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[:Category:Bannayuganda bannabyabufuzi ab'ekyasa ky'abiri mu ekimu]] muhkj3zho6afmxaofspensgui05er1z Template:Starter kit/Community resources 10 15977 75326 2026-09-25T19:15:08Z B722N 6898 Initialised by StarterKit tool — ready for translation 75326 wikitext text/x-wiki <div style="border:1px solid #CBD5E1;border-radius:4px;background:white;overflow:hidden;margin-bottom:2px;"> <div style="background:#F1F5F9;border-bottom:1px solid #CBD5E1;padding:8px 16px;">'''Community resources'''</div> <div style="padding:16px;"> <!-- Add links to pages that help your community connect and collaborate. Replace each placeholder below with a real page, or remove lines that don't apply yet. --> * Add a link to a discussion venue where the community can talk about the wiki. * Add a link to a welcome or help page for new editors. * Add a link to an upcoming or recurring community event. * Add a link to any other community resource relevant to your wiki. </div> </div> <noinclude>[[Category:Starter kit templates]]</noinclude> 9qpbhbxyfrphef8hiaacfno4y7tohtc Wikipedia:Ekyooto 4 15978 75327 2026-09-25T20:01:11Z Kinenkey 10423 Ntozeewo ekifo bwetuyinza okusisinkana nga bwe tweyanba ku wikipediya ey' Oluganda 75327 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #f8f9fa; border: 1px solid #c8ccd1; padding: 15px; margin-bottom: 20px; border-radius: 4px;"> == Welcome to Ekyooto (Wikipedia:Ekyooto) == '''Ekyooto''' kye kifo ekikulu eky’okukubaganya ebirowoozo eri ekitundu kino. This is where editors gather to discuss local policies, request technical assistance, propose project ideas, and make announcements. === Ground Rules === * '''Be polite and respectful:''' Follow [[Wikipedia:Civility|civility guidelines]]. * '''Sign your posts:''' Always end your messages with four tildes (<nowiki>~~~~</nowiki>). * '''Keep on topic:''' For questions about specific article content, use that article's Talk Page instead. * '''Language:''' While local language is primary, queries in English or other languages regarding global tools or bot requests are welcome. </div> <div class="mw-ui-button mw-ui-progressive"> [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=edit&section=new}} Start a new discussion topic] </div> __TOC__ __NEWSECTIONLINK__ --- 6usyvadbx61fezgvjrobekuq9orm3dc 75328 75327 2026-09-25T20:31:58Z Kinenkey 10423 ntereezaza ekiwandiiko 75328 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #f8f9fa; border: 1px solid #c8ccd1; padding: 15px; margin-bottom: 20px; border-radius: 4px;"> == Welcome to Ekyooto (Wikipedia:Ekyooto) == '''Ekyooto''' kye kifo ekikulu eky’okukubaganya ebirowoozo eri ekitundu kino. Wano abawandiisi we bakuŋŋaanira okukubaganya ebirowoozo ku nkola z’ekitundu, okusaba obuyambi obw’ekikugu, okuteesa ku ndowooza za pulojekiti, n’okulangirira. === Ground Rules === * '''Beera wa mpisa era ow’ekitiibwa:''' Goberera [[Wikipedia:Civility|ebiragiro ebikwata ku mpisa.]]. * '''Teeka Omukono ku biwandiiko byo:''' Kakasa nti obubaka bwo obumaliriza ne tildes nnya (<nowiki>~~~~</nowiki>). * '''Sigala ng’oli ku mulamwa:''' Bw’oba ​​n’ebibuuzo ebikwata ku biri mu kitundu ekimu, kozesa Olupapula lw’Emboozi ey’ekitundu ekyo mu kifo ekyo. * '''Olulimi:''' Wadde ng’olulimi lw’ekitundu lwe lusookerwako, okubuuza mu Lungereza oba ennimi endala ebikwata ku bikozesebwa eby’ensi yonna oba okusaba kwa bot kwanirizibwa. </div> <div style="background-color: #ffffff; border: 2px solid #202122; padding: 10px 18px; display: inline-block; border-radius: 4px; box-shadow: 0 1px 3px rgba(0,0,0,0.1);"> [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=edit&section=new}} <span style="color: #000000; font-weight: bold; text-decoration: none;">Tandika emboozi/ Ekibuuzo</span>] </div> __TOC__ __NEWSECTIONLINK__ --- 831q03oejxkpnm48yzrwarytnug2d4l 75329 75328 2026-09-25T20:39:56Z Kinenkey 10423 /* Nsaba Okutangazibwa */ new section 75329 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #f8f9fa; border: 1px solid #c8ccd1; padding: 15px; margin-bottom: 20px; border-radius: 4px;"> == Welcome to Ekyooto (Wikipedia:Ekyooto) == '''Ekyooto''' kye kifo ekikulu eky’okukubaganya ebirowoozo eri ekitundu kino. Wano abawandiisi we bakuŋŋaanira okukubaganya ebirowoozo ku nkola z’ekitundu, okusaba obuyambi obw’ekikugu, okuteesa ku ndowooza za pulojekiti, n’okulangirira. === Ground Rules === * '''Beera wa mpisa era ow’ekitiibwa:''' Goberera [[Wikipedia:Civility|ebiragiro ebikwata ku mpisa.]]. * '''Teeka Omukono ku biwandiiko byo:''' Kakasa nti obubaka bwo obumaliriza ne tildes nnya (<nowiki>~~~~</nowiki>). * '''Sigala ng’oli ku mulamwa:''' Bw’oba ​​n’ebibuuzo ebikwata ku biri mu kitundu ekimu, kozesa Olupapula lw’Emboozi ey’ekitundu ekyo mu kifo ekyo. * '''Olulimi:''' Wadde ng’olulimi lw’ekitundu lwe lusookerwako, okubuuza mu Lungereza oba ennimi endala ebikwata ku bikozesebwa eby’ensi yonna oba okusaba kwa bot kwanirizibwa. </div> <div style="background-color: #ffffff; border: 2px solid #202122; padding: 10px 18px; display: inline-block; border-radius: 4px; box-shadow: 0 1px 3px rgba(0,0,0,0.1);"> [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=edit&section=new}} <span style="color: #000000; font-weight: bold; text-decoration: none;">Tandika emboozi/ Ekibuuzo</span>] </div> __TOC__ __NEWSECTIONLINK__ --- == Nsaba Okutangazibwa == Ssebo Mwami [[User:B722N|B722N]] Nsaba okunyambako okutegeera ku enkola ekozesebwa okufuna obuyambi ku Wikipediya ey' Oluganda [[User:Kinenkey|Kinenkey]] ([[User talk:Kinenkey|talk]]) 20:39, 25 Gwamwenda(Mutunda) 2026 (UTC) 87v8yu2xs1wpslztxt4snodijvo2v7p 75330 75329 2026-09-25T20:58:51Z Kinenkey 10423 ntereezaza ekiwandiiko 75330 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #f8f9fa; border: 1px solid #c8ccd1; padding: 15px; margin-bottom: 20px; border-radius: 4px;"> == <span style="color: #000000;"> Tukwaaniriza ku kyooto kino </span> == '''(Wikipedia:Ekyooto)''' '''Ekyooto''' kye kifo ekikulu eky’okukubaganya ebirowoozo eri ekitundu kino. Wano abawandiisi we bakuŋŋaanira okukubaganya ebirowoozo ku nkola z’ekitundu, okusaba obuyambi obw’ekikugu, okuteesa ku ndowooza za pulojekiti, n’okulangirira. === Ground Rules === === <span style="color: #000000;">Ground Rules</span> === </div> * '''Beera wa mpisa era ow’ekitiibwa:''' Goberera [[Wikipedia:Civility|ebiragiro ebikwata ku mpisa.]]. * '''Teeka Omukono ku biwandiiko byo:''' Kakasa nti obubaka bwo obumaliriza ne tildes nnya (<nowiki>~~~~</nowiki>). * '''Sigala ng’oli ku mulamwa:''' Bw’oba ​​n’ebibuuzo ebikwata ku biri mu kitundu ekimu, kozesa Olupapula lw’Emboozi ey’ekitundu ekyo mu kifo ekyo. * '''Olulimi:''' Wadde ng’olulimi lw’ekitundu lwe lusookerwako, okubuuza mu Lungereza oba ennimi endala ebikwata ku bikozesebwa eby’ensi yonna oba okusaba kwa bot kwanirizibwa. </div> <div style="background-color: #ffffff; border: 2px solid #202122; padding: 10px 18px; display: inline-block; border-radius: 4px; box-shadow: 0 1px 3px rgba(0,0,0,0.1);"> [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=edit&section=new}} <span style="color: #000000; font-weight: bold; text-decoration: none;">Tandika emboozi/ Ekibuuzo</span>] </div> __TOC__ __NEWSECTIONLINK__ --- == Nsaba Okutangazibwa == Ssebo Mwami [[User:B722N|B722N]] Nsaba okunyambako okutegeera ku enkola ekozesebwa okufuna obuyambi ku Wikipediya ey' Oluganda [[User:Kinenkey|Kinenkey]] ([[User talk:Kinenkey|talk]]) 20:39, 25 Gwamwenda(Mutunda) 2026 (UTC) 9swvdbi37h2tu9box18z8k04vuyao7r