Wikipedia
lgwiki
https://lg.wikipedia.org/wiki/Olupapula_Olusooka
MediaWiki 1.47.0-wmf.21
first-letter
Media
Special
Talk
User
User talk
Wikipedia
Wikipedia talk
File
File talk
MediaWiki
MediaWiki talk
Template
Template talk
Help
Help talk
Category
Category talk
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Category:Ennamba
14
2779
75493
15686
2026-09-26T12:54:28Z
Isksks
11291
75493
wikitext
text/x-wiki
[[Category:Okubala]]
Ennamba
gz5hreh4mm64nkd9o7c9l1xg3dccfbv
14 (ennamba)
0
2808
75534
55189
2026-09-26T14:25:33Z
Zain0024
11879
added acitation
75534
wikitext
text/x-wiki
{| class="infobox" style="width: 20em;"
|-
! colspan="2" style="text-align:center; font:10em verdana; background:#ccc;"| 14
|-
|}
'''Kkumi na nnya (14)''', [[ennamba]] (amakumi n'ensuusuuba).<ref>{{Cite web |title=https://byjus.com/maths/numbers/ |url=https://byjus.com/maths/numbers/ |access-date=2026-09-26 |website=BYJUS |language=en}}</ref>
[[Category:Ennamba]]
lxpprgx9lqosxrbf5h6uinlfgf4sfv7
OTANDIKA BIZINENSI ENTONOTONO
0
3640
75474
16600
2026-09-26T12:10:12Z
Zain0024
11879
removed external links
75474
wikitext
text/x-wiki
'''[[EMITENDERA]] 8 GY’OBA OGOBERERA NG’[[OTANDIKA]] [[BIZINENSI]] ENTONOTONO'''
'''NTANDIKA ntya bizinensi entono?'''
Okutandika [[biziness]] ky’ekimu ku [[bintu]] ebizibu kyokka okusalawo okusanyusa okukola mu [[bulamu]]. Waliwo ebintu bingi ebyetaagisa n’okulowoozaako. Okutandika [[bizinensi]] kitwala [[omuntu]] okubeera omuguminkiriza n’okwewaayo mu bingi.
Bizinensi [[entono]] okusobola okuyimuka, okubeera ng’eriko ekizibu kyegonjoola, okumatiza obwetaavu oba okuleeta ku [[katale]] [[ebintu]] ebyetaagibwa. Kino olina okukikola oluvanyuma lw’okunoonyereza n’okwebuuza. Waliwo n’ebibuuzo ebirala by’olina okweddamu, okugeza byenjagala okukola ani abyetaaga, waliwo [[abantu]] abalala ababitunda, okuvuganya kuli kutya? N’ebirala bingi.
'''EMITENDERA GY’OBA OGOBERERA'''
o Ggula obwongo: Funa ekirowoozo [[ekitandika]] bizinensi. Wadde nga tosoose kutunuulira [[nsimbi]], ekifo, akatale n’ebirala, ekirowoozo kye kirina okusooka n’ofuna n’engeri gye kiteekebwa mu nkola.
o Sooka okole okunoonyereza: Oluvannyuma lw’ekufuna ekirowoozo, weebuuze nti otuuse okukiteeka mu nkola? Weepimeepime olabe obwetegefu bwo butuuse wa? Funa okuwabulwa okwenjawulo olabe nga kikola, bwekiba tekikola olabe ng’okola ekirala.
o Kola pulaani: Olina okubeera ne pulaani eneekusobozesa okutuukiriza bizinensi yo ey’ekirooto. Bw’obeera onoofuna obuyambi bw’ensimbi okuva mu bitongole nga [[bbanka]], bamusigansimbi, weetaga pulaani ennambulukufu eggyayo byonna by’otegeka okukola. Era olina okulaga ebigendererwa byo, ekiri emabega waakyo, engeri gyogenda okutundamu bizinensi n’[[ensimbi]] gye zigenda okuva.
o Balirira eby’ensimbi: Okutandika bizinensi entono, tekyetagisa [[nsimmbi]] nnyingi kyokka kijja kwetagisa ez’entandikwa. Waliwo engeri eziwerako mw’oyinza okuyita okusiga ensimbi ze weeterekera, looni n’endala z’onoonyeza mu makubo amalala.
o Funa era owandiise erinnya lya bizinensi gy’ogenda okukola: Erinnya likola kinene okutambuza bizinensi. Londa eryo eddungi. Bw’omaliriza olina okugenda ew’omuwandiisi wa [[kkampuni]]. Bwe mubeera babiri, laba nga mulinaempapula zonna ezeetaagisa.
o Funa layisinsi ne pamiti: Bino biri kitundu mu kutandika bizinensi kyokka ng’ozifuna okusiinzira ku kika kya bizinensi gy’ogenga okukola ne wa gy’esangibwa. N’olwekyo olina okusooka okunoonyereza layisinsi ne pamiti ki ezigya mu bizinensi gy’oyagala okutandika.
o Olina okubeera n’ekifo w’egenda okubeera: kuba kikulu bizinensi okubeera n’ekifo weesangibwa. [[Woofisi]] yo osobola okubeera awaka, eengabane awantu, edduuka n’ebirala. Naye olina okukimanya nti w’oteeka bizinensi wakola kinene mu kukufunira amagoba ogitambuza. Olina okulowooza ku byonna ebineetagisa okubeezaawo eno era laba ng’ekifo kino kiyamba okutwala bizinensi gy’okola mu maaso.
o Olina okutumbula bizinensi eno okuyita mu bintu ebisikiriza bakasitoma. Olina okubeera ne ssaayansi bakitunzi gwe bakozesa okunoonya abaguzi. Mu ngere y’emu osobola okusalawo amakubo mw’ogenda okuyita okumanyisa bizinensi yo eri abantu. Bino byonna bw’omaliriza, bizinensi egenda kutumbula.
1r4njazczh3qi17t0iaqkxnbw2uuasw
Tanzania
0
3778
75542
72947
2026-09-26T20:20:18Z
InternetArchiveBot
6271
Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260926sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]
75542
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
Tanzania, mu butongole United Republic of Tanzania,nsi mu Buvanjuba bwa Africa mu African Great Lakes region. Esalagana ensalo n'amawanga omuli Uganda mu Bukiikakkonobwobugwanjuba, Kenya mu Bukiikakkonobwobuvanjuba, Indian Ocean mu Buvanjuba, Mozambique ne Malawi mu Bukiikaddyo, Zambia mu Bukiikaddyobwobugwanjuba, ne Rwanda, Burundi, ne Democratic Republic of the Congo mu Bugwanjuba. Okusinziira ku kuteebereza okwakolebwa mu 2024, Tanzania erina abantu obukadde nga 67.5, ekigifuula ensi ya Afirika esinga abantu abangi ng'esangibwa mu Bukiikaddyo bw'eddungu Sahara.
Ebisigalira bya bafu bingi bizuuliddwa mu Tanzania. Mu kiseera ky'amayinja n'ekikomo, abantu abaali mu Tanzania nga tebannaba kuyiga kuwandiika nga bava mu Bukiikakkono baalimu abantu aboogera Olusukusiiti olufaananako n'abantu ab'omu Iraqw leero, abaava mu Bukiikaddyo bwa Ethiopia;<ref name="Genetics">{{cite journal |last1=Tishkoff |first1=S. A. |last2=Reed |first2=F. A. |last3=Friedlaender |first3=F. R. |last4=Ehret |first4=C. |last5=Ranciaro |first5=A. |last6=Froment |first6=A. |last7=Hirbo |first7=J. B. |last8=Awomoyi |first8=A. A. |last9=Bodo |first9=J. M. |last10=Doumbo |first10=O. |last11=Ibrahim |first11=M. |last12=Juma |first12=A. T. |last13=Kotze |first13=M. J. |last14=Lema |first14=G. |last15=Moore |first15=J. H. |year=2009 |title=The Genetic Structure and History of Africans and African Americans |url=https://archive.org/details/sim_science_2009-05-22_324_5930/page/1035 |journal=Science |volume=324 |issue=5930 |pages=1035–44 |bibcode=2009Sci...324.1035T |doi=10.1126/science.1172257 |issn=0036-8075 |pmc=2947357 |pmid=19407144 |last16=Mortensen |first16=H. |last17=Nyambo |first17=T. B. |last18=Omar |first18=S. A. |last19=Powell |first19=K. |last20=Pretorius |first20=G. S. |last21=Smith |first21=M. W. |last22=Thera |first22=M. A. |last23=Wambebe |first23=C. |last24=Weber |first24=J. L. |last25=Williams |first25=S. M.}}</ref> Abantu ab'omu Buvanjuba bwa Cushitic abaava mu Bukiikakkono bwa Lake Turkana emyaka nga 2,000 ne 4,000 emabega;<ref name="Genetics2">{{cite journal |last1=Tishkoff |first1=S. A. |last2=Reed |first2=F. A. |last3=Friedlaender |first3=F. R. |last4=Ehret |first4=C. |last5=Ranciaro |first5=A. |last6=Froment |first6=A. |last7=Hirbo |first7=J. B. |last8=Awomoyi |first8=A. A. |last9=Bodo |first9=J. M. |last10=Doumbo |first10=O. |last11=Ibrahim |first11=M. |last12=Juma |first12=A. T. |last13=Kotze |first13=M. J. |last14=Lema |first14=G. |last15=Moore |first15=J. H. |year=2009 |title=The Genetic Structure and History of Africans and African Americans |journal=Science |volume=324 |issue=5930 |pages=1035–44 |bibcode=2009Sci...324.1035T |doi=10.1126/science.1172257 |issn=0036-8075 |pmc=2947357 |pmid=19407144 |last16=Mortensen |first16=H. |last17=Nyambo |first17=T. B. |last18=Omar |first18=S. A. |last19=Powell |first19=K. |last20=Pretorius |first20=G. S. |last21=Smith |first21=M. W. |last22=Thera |first22=M. A. |last23=Wambebe |first23=C. |last24=Weber |first24=J. L. |last25=Williams |first25=S. M.}}</ref> n'abantu ab'omu Bukiikaddyo bwa Nilotes, omuli Datoog, abaava mu kitundu ekiri ku nsalo ya South Sudan–Ethiopia wakati w’emyaka 2,900 ne 2,400 emabega.<ref name="Genetics2" />: olupapula 18 Okusenguka kuno kwaliwo mu kiseera kye kimu ng’okubeerawo kw’abantu ba Mashariki Bantu okuva e Bugwanjuba bwa Afirika mu bitundu by'Ennyanja Nnalubaale ne Lake Tanganyika.<ref name="Genetics2" /><ref name="auto">{{cite book |last=Ehret |first=Christopher |date=2001 |title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400 |url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC |publisher=University Press of Virginia |isbn=978-0-8139-2057-3}}</ref> Ku nkomerero y'ekyasa kye 19, ensi eno yali efugibwa Bugirimaani nga German East Africa. Kino kyaddirirwa obufuzi bw'Abangereza oluvannyuma lwa Ssematalo I bwe yafugibwa nga Tanganyika, ng'ekizinga Zanzibar kisigadde nga kitongole ky'amatwale eky'etengeredde. Oluvannyuma lw'okufuna obwetwaze bwabwe mu 1961 ne 1963, ensi ebbiri zino zaagattibwa mu 1964 ne zikola United Republic of Tanzania.<ref name="factbook">{{cite web |date=7 July 2025 |title=Tanzania |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tanzania/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109103650/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tanzania |archive-date=9 January 2021 |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency}}</ref>
Tanganyika yeegatta ku British Commonwealth, era Tanzania esigala nga nsi ya Commonwealth nga republic eyegasse.<ref name="auto1">{{cite web |date=15 August 2013 |title=United Republic of Tanzania | The Commonwealth |url=https://thecommonwealth.org/our-member-countries/united-republic-tanzania |website=thecommonwealth.org}}</ref> Leero, eggwanga lino likulemberwa Pulezidenti era nga lirina ne Ssemateeka gwe ligoberera. Ekibuga ekikulu kisangibwa mu kibuga kya Gavumenti (Dodoma);<ref>{{cite news |last=Mosha |first=Aloysius C. |title=The planning of the new capital of Tanzania: Dodoma, an unfulfilled dream |url=https://www.etsav.upc.es/personals/iphs2004/pdf/148_p.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130712145006/http://www.etsav.upc.es/personals/iphs2004/pdf/148_p.pdf |archive-date=12 July 2013 |access-date=13 March 2013 |publisher=University of Botswana}}</ref> ekibuga ekikadde, Dar es Salaam, kikyalimu woofiisi za gavumenti ezisinga obungi era kye kibuga ekisinga obunene mu ggwanga, omwalo omukulu, n'ekifo ekikulu eky'ebyobusuubuzi.<ref name="factbook2">{{cite web |date=7 July 2025 |title=Tanzania |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tanzania/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109103650/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tanzania |archive-date=9 January 2021 |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency}}</ref><ref name="official_website">{{cite web |title=The Tanzania National Website: Country Profile |url=https://www.tanzania.go.tz/profilef.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125222553/http://www.tanzania.go.tz/profilef.html |archive-date=25 November 2013 |access-date=1 May 2010 |website=Tanzania.go.tz}}</ref><ref>{{cite web |title=Dar es Salaam Port |url=https://www.tanzaniaports.com/index.php?option=com_content&view=article&id=100&Itemid=270 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222180354/http://www.tanzaniaports.com/index.php?option=com_content&view=article&id=100&Itemid=270 |archive-date=22 February 2014 |access-date=19 February 2014 |publisher=Tanzaniaports.com}}</ref> Okumala emyaka mingi, Tanzania ebadde efugibwa Chama Cha Mapinduzi (CCM) nga eggwanga erirabika ng'ery'ekibiina ekimu kyokka.<ref>{{cite web |last1=Collord |first1=Michaela |date=February 2021 |title=Tanzania's 2020 Election: Return of the One-Party State |url=https://www.ifri.org/sites/default/files/migrated_files/documents/atoms/files/collord_tanzania_2020_election_2021.pdf |access-date=5 November 2025 |website=ifri.org |publisher=[[Institut français des relations internationales]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tools of single party hegemony in Tanzania: evidence from surveys and survey experiments |url=https://scholar.harvard.edu/files/kcroke/files/single_party_pre-print.pdf |access-date=1 December 2024}}</ref>
Abantu b'omu Tanzania bava mu mawanga nga 120,<ref name="East Africa Living Encyclopedia">{{cite encyclopedia|author=African Studies Center University of Pennsylvania|author-link=University of Pennsylvania|encyclopedia=East Africa Living Encyclopedia|title=Tanzania – Ethnic Groups|url=https://www.africa.upenn.edu/NEH/tethnic.htm}}</ref> mu nnimi, ne mu madiini. Obukristaayo y'eddiini esinga obunene mu Tanzania, ng'ate Abasiraamu n'Abanamaddala bali mu bifo bya wansi.<ref name="Pew Africa">[http://www.globalreligiousfutures.org/countries/tanzania#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010®ion_name=All%20Countries&restrictions_year=2016 Religion in Tanzania] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210304033104/http://globalreligiousfutures.org/countries/tanzania#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010®ion_name=All%20Countries&restrictions_year=2016|date=4 March 2021}}, [[Pew Research Center]]</ref> Ennimi ezisukka mu 100 ze zoogerwa mu Tanzania, ekigifuula ensi erina ennimi ez'enjawulo ennyo mu Buvanjuba bwa Africa.<ref name="sim">{{cite book |last1=Ammon |first1=Ulrich |year=2006 |title=Sociolinguistics: An International Handbook of the Science of Language and Society |url=https://books.google.com/books?id=LMZm0w0k1c4C&pg=PA1967 |last2=Dittmar |first2=Norbert |last3=Mattheier |first3=Klaus J. |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-018418-1 |page=1967}}</ref> Eggwanga teririna lulimi lutongole, wadde ng'olulimi lw'eggwanga Luswayiri. Olungereza lukozesebwa mu by'obusuubuzi n'amawanga amalala, mu by'obufuzi, mu kkooti ez'oku ntikko, era ng'olulimi olusomesebwa mu siniya ne mu matendekero aga waggulu.<ref name="sim2">{{cite book |last1=Ammon |first1=Ulrich |year=2006 |title=Sociolinguistics: An International Handbook of the Science of Language and Society |url=https://books.google.com/books?id=LMZm0w0k1c4C&pg=PA1967 |last2=Dittmar |first2=Norbert |last3=Mattheier |first3=Klaus J. |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-018418-1 |page=1967}}</ref><ref name="afkinsider.com">{{cite news |date=17 February 2015 |title=Tanzania Ditches English In Education Overhaul Plan |url=https://afkinsider.com/88774/tanzania-ditches-english-education-overhaul-plan/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150224091256/http://afkinsider.com/88774/tanzania-ditches-english-education-overhaul-plan/ |archive-date=24 February 2015 |access-date=23 February 2015 |agency=AFK Insider}}</ref> Oluwarabu lw'ogerwa nnyo mu Zanzibar, okusinziira ku byafaayo byakyo ng'ekifo ky'ebyobusuubuzi ekyafugibwanga Abawalabu.
Tanzania erimu ensozi n'ebibira bingi mu Bukiikakkonobwobuvanjuba, nga Olusozi Kilimanjaro, lwe lusozi olusinga obuwanvu mu Afirika era olusozi olusinga obuwanvu mu nsi yonna, gye luli. Ebisatu ku nnyanja ennene ez'omu Afirika ziri mu Tanzania. Okwolekera Obukiikakkono n'Obugwanjuba kuliko Ennyanja Nnalubaale, ennyanja esinga obunene mu Afirika, n'Ennyanja Tanganyika, ennyanja esinga obuwanvu mu ssemazinga, emanyiddwa olw'ebika by'ebyennyanja eby'enjawulo. Mu Bukiikaddyo waliyo Ennyanja Malawi. Olubalama lw'eBuvanjuba lwokya era lwa bbugumu, nga Zanzibar Archipelago eri kumpi n'olubalama lw'ennyanja. Ekifo kya Menai Bay Conservation Area kye kisinga obunene mu Zanzibar ekikuuma obutonde bw'ennyanja. Ebisulo bya Kalambo, ebisangibwa ku Mugga Kalambo ku nsalo ya Zambia, kye kiyiira ky'amazzi ekyokubiri mu bunene mu Afirika.<ref name="Kalambo Falls">[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/310022/Kalambo-Falls "Kalambo Falls"]. ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Tanzania y'emu ku nsi ezisinga okukyalibwamu abalambuzi okulambula ebisolo by'omu nsiko.<ref>{{cite web |last1=Scholtz |first1=Marco |date=12 January 2016 |title=Why millions chose Africa as their safari destination |url=https://theconversation.com/why-millions-chose-africa-as-their-safari-destination-52503 |doi=10.64628/AAJ.epmfwva6h |editor-first1=Ozayr |editor-last1=Patel}}</ref> Eggwanga lino mmemba omutongole mu mawanga 77 mu Africa mu kimanyikiddwa nga United Nations, Group of 77, African Union, East African Community, ne mu Non-Aligned Movement.
== Obuvo bw'erinnya ==
Erinnya "Tanzania" lyatondebwawo ng'ekigambo ekigattiddwa wamu okuva mu mannya g'amawanga abiri agaali geegasse okutondawo eggwanga: Tanganyika ne Zanzibar mu 1964.<ref>{{OEtymD|tanzania}}</ref> Zanzibar ne Tanganyika bwe gaali geegatta, olupapula lw'amawulire olwa The Standard lwategeka empaka z'erinnya eppya, eryawangulwa Mohammed Iqbal Dar. Iqbal yagamba nti yafuna erinnya ng'atwala "Tan" ne "zan" okuva mu mawanga agaali geegasse, "i" okuva mu linnya lye, era n'agattako "a" ng'okujjukira Ahmadiyya.<ref>{{Cite news |last=Mazimu |first=Yusuph |date=4 March 2025 |title=Mohammed Iqbal Dar: Mjue mbunifu wa jina 'Tanzania' aliyeaga dunia |url=https://www.bbc.com/swahili/articles/crrdq0v420ko |access-date=24 March 2025 |work=BBC News Swahili}}</ref>
Erinnya Tanganyika liva mu bigambo by'Oluswayiri tanga "okusaabala" ne nyika "olukoola olutaliimu bantu, obutale", ne kireetawo ebigambo "okusaabala mu ddungu". Oluusi litegeerwa ng'okujuliza ku Nnyanja Tanganyika.<ref>[http://home.frognet.net/~jaknouse/gaz-af.html John Knouse: A Political World Gazetteer: Africa] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110610213113/http://home.frognet.net/~jaknouse/gaz-af.html|date=10 June 2011}} website accessed 1 May 2007.</ref>
Erinnya "Zanzibar" liva mu ''Zanj'', erinnya ly'abantu b'omu kitundu ekyo, n'ekigambo ky'Olulattini barr "olubalama" oba "omwalo."<ref>{{OEtymD|zanzibar}}.</ref> Zanj liva mu Al-Zanjia, erinnya ly'Olulattini ery'olubalama lw'Ebuvanjuba bwa Afirika. Ekigambo kino kikwatagana ne Azania, erinnya ly'Oluyonaani (ekyandiba nga liva mu linnya ly'Olusaba) ery'olubalama lwe lumu, eryogerwako mu Periplus of the Erythraean Sea, ekitabo ekyawandiikibwa mu kyasa ekyasooka CE. Azania kyogerwako ng'ekifugibwa Mapharitis - ekibinja ky'abantu ababeera (mu kiseera ekyo) nga mu kiseera kino ye Yemen ey'Obukiikaddyobwobuggwanjuba.
== Ebyafaayo ==
'''Okunoonyereza ku byafaayo'''
Ebiwandiiko by'Abantu baayo ebyasooka mu Tanzania byaliwo mu kiseera ky'edda ennyo. Mu 1106 oba 1107 CE (omwaka 500 AH), Shaykh Abū ʽImrān Mūsā al-ḥasan ibn Muḥammad yatandikawo omuzikiti gwa Friday mu Kizimkazi nga bwe kyawandiikibwa mu kiwandiiko ekyaweebwayo mu miḥrāb y'omuzikiti.<ref name=":8">{{Cite journal |last=Freeman-Grenville |first=G. S. P. |last2=Martin |first2=B. G. |date=1973 |title=A Preliminary Handlist of the Arabic Inscriptions of the Eastern African Coast |url=https://www.jstor.org/stable/25203450 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |issue=2 |pages=98–122 |issn=0035-869X}}</ref> Ekkolero ly'ebintu mu Kilwa lyakuba ssente ezaaliko obubaka obukwata ku basula b'omu kitundu mu ngeri y'ebigambo eby'empandiika ebbiri, ekintu ekitalina kye kifaanaganya ne ssente z'Obusiraamu ezaasooka.<ref name=":9">{{Cite journal |last=Brown |first=Helen W. |date=1991 |title=Three Kilwa Gold Coins |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00672709109511422 |journal=Azania: Archaeological Research in Africa |volume=26 |issue=1 |pages=1–4 |doi=10.1080/00672709109511422 |issn=0067-270X |url-access=subscription}}</ref>: 1 Ekyokulabirako wammanga kya mu c. 1300 CE (c. 700 AH):<ref name=":10">{{Cite journal |last=Walker |first=John |date=1936 |title=The History and Coinage of the Sultans of Kilwa |url=https://www.jstor.org/stable/42660953 |journal=The Numismatic Chronicle and Journal of the Royal Numismatic Society |volume=16 |issue=61 |pages=43–81 |issn=0267-7504}}</ref>: 63
Olunyiriri lw'abafuzi olw'atuukibwako nga basoma ku binusu ebiriwo mu kiseera kino lwongereza ku nnono z'omu kamwa ezaawandiikibwa mu Kilwa Chronicle awamu n'okunnyonnyola kw'abantu abava ebweru.<ref name=":9" />: 4 <ref name=":10" />: 47–48 Omutambuze Omumoroko Ibn Baṭṭūṭa agamba nti sultan al-ḥasan ibn sulaimān ow'omu kyasa 14 CE (8th-century AH) yayitibwanga Abuʼl-Mawāhib (Kitaawe w'ebirabo), era nti ye kennyini yalaba sultan ng'awaayo engoye ze eri omusajja omwavu eyazisaba nga sultan akomawo ewuwe okuva mu muzikiti.<ref>{{Cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |year=1962 |title=The Travels of Ibn Baṭṭūṭa |publisher=Hakluyt Society |volume=2 |pages=380–381}}</ref>Ekitiibwa kye kimu kikuumibwa ku binusu bya sultan ebya zzaabu.<ref name=":9" />: 3 ne mu nnono z'omu kamwa.<ref name=":10" />: 52.
'''Eby'edda'''
Abantu ab'obuzaaliranwa mu Buvanjuba bwa Afirika balowoozebwa okuba nga baawukana mu lulimi ku Hadza ne Sandawe abayizzi abanoonya eby'okulya mu Tanzania.<ref name="Genetics2" />: page 17.
Omugendo ogw'abasooka okusenguka gwali gwa boogezi ba Southern Cushitic abaava mu Bukiikaddyo bwa Ethiopia ne Somalia ne bayingira Tanzania. Be bajjajja b'Abairaqw, Gorowa, ne Burunge.<ref name="Genetics2" />: empapula 17 Okusinziira ku bujulizi bw'ennimi, wayinza okuba nga waaliwo okusenguka kwa mirundi ebiri okw'abantu b'omu Buvanjuba bwa Cushitic mu Tanzania awo nga mu 4,000 ne 2,000 emyaka egiyise, nga bava mu Bukiikakkono bwa Lake Turkana.<ref name="Genetics2" />: empapula 17–18.
Obujulizi obuva mu kusima ebintu eby'edda buwagira okukomekkereza nti Abanilotic ab'omu maserengeta, omuli n'Abadatoogi, baava mu Bukiikaddyo ne bagenda mu Masekkati g'Obukiikakkono bwa Tanzania wakati w'emyaka 2,900 ne 2,400 egiyise.<ref name="Genetics2" />: olupapula 18.
Okusenguka kuno kwaliwo mu kiseera kye kimu n'okutuuka kw'abantu abakola ebyuma abayitibwa Mashariki (Eastern) Bantu okuva e Bugwanjuba bwa Afirika mu bitundu by'Ennyanja Nnalubaale n'Ennyanja Tanganyika, ng'ekitundu ku kusaasaana kw'abantu abayitibwa Bantu okumala ebyasa. Abantu bano baava mu Bugwanjuba bwa Afirika n'obulombolombo bw'okusimba ebirime era n'emmere enkulu eya lumonde. Oluvannyuma baava mu bitundu bino ne basaasaanira mu Tanzania yonna wakati w'emyaka 2,300 ne 1,700 egiyise.<ref name="Genetics2" /><ref name="auto" />
Abantu b'omu Eastern Nilotic, nga mw'otwalidde n'Abamasai, bakiikirira okusenguka okwakabaawo gye buvuddeko okuva mu South Sudan mu myaka 500 okutuuka ku 1,500 egiyise.<ref name="Genetics2" /><ref name="Genetics3">{{cite journal |last1=Tishkoff |first1=S. A. |last2=Reed |first2=F. A. |last3=Friedlaender |first3=F. R. |last4=Ehret |first4=C. |last5=Ranciaro |first5=A. |last6=Froment |first6=A. |last7=Hirbo |first7=J. B. |last8=Awomoyi |first8=A. A. |last9=Bodo |first9=J. M. |last10=Doumbo |first10=O. |last11=Ibrahim |first11=M. |last12=Juma |first12=A. T. |last13=Kotze |first13=M. J. |last14=Lema |first14=G. |last15=Moore |first15=J. H. |year=2009 |title=The Genetic Structure and History of Africans and African Americans |journal=Science |volume=324 |issue=5930 |pages=1035–44 |bibcode=2009Sci...324.1035T |doi=10.1126/science.1172257 |issn=0036-8075 |pmc=2947357 |pmid=19407144 |last16=Mortensen |first16=H. |last17=Nyambo |first17=T. B. |last18=Omar |first18=S. A. |last19=Powell |first19=K. |last20=Pretorius |first20=G. S. |last21=Smith |first21=M. W. |last22=Thera |first22=M. A. |last23=Wambebe |first23=C. |last24=Weber |first24=J. L. |last25=Williams |first25=S. M.}}</ref>
Abantu b'e Tanzania battanidde nnyo okukola ebyuma. Abantu b'e Pare be baali bakola ebyuma eby'etaagibwa ennyo abantu abaabeeranga mu bitundu by'ensozi mu Bukiikakkonobwobuvanjuba bwa Tanzania.<ref>{{cite book |last1=Shoup |first1=John A. |date=2011 |title=Ethnic groups of Africa and the Middle East : an encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=GN5yv3-U6goC&pg=PA67 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-59884-362-0 |location=Santa Barbara, CA |page=67}}</ref> Abantu ba Haya ku lubalama lw'ennyanja Nalubaale ku luuyi olw'ebugwanjuba baayiiya ekika ky'ekikoomi ekikozesa omuliro ogw'amaanyi, ekyabasobozesa okukola ebyuma ebirimu carbon ku tempulikya ezisukka 1,820 °C (3,310 °F) emyaka egisukka mu 1,500 emabega.<ref>{{cite journal |last1=Schmidt |first1=P. |last2=Avery |first2=D.H. |year=1978 |title=Complex iron smelting and prehistoric culture in Tanzania |url=https://archive.org/details/sim_science_1978-09-22_201_4361/page/1085 |journal=Science |volume=201 |issue=4361 |pages=1085–89 |bibcode=1978Sci...201.1085S |doi=10.1126/science.201.4361.1085 |pmid=17830304 |s2cid=37926350}}</ref>
'''Ebyafaayo'''
Abantu aboogera Olubantu baazimba ebyalo by’obulimi n’obusuubuzi ku lubalama lw’ennyanja ya Tanzania okuva ku ntandikwa y’ekyasa ekyasooka. Ebizuuliddwa mu byafaayo by’ebintu eby’edda mu Fukuchani, ku lubalama lw’ennyanja Zanzibar, biraga ekitundu ekyalimu abantu abaali balima era nga bavuba okuva mu kyasa eky’omukaaga AD ku ssaawa eyo. Omuwendo omunene ogwa daub ogw'azuuliddwa gulaga ebizimbe eby’embaawo, n’amasonko, ebyuma ebisa obusigo, n’ebisasiro by’ekyuma bisangiddwa mu kifo ekyo. Waliwo obujulizi obulaga nti baali beenyigidde mu by’obusuubuzi eby’ewala: eby’okukozesa ebimu ebyaggyibwa mu nsi endala nga ensuwa emmumbe, nga bitono nnyo ku bitundu 1% ku byonna ebyazuuliddwa, nga bisinga byava mu Gulf era nga bya dda nnyo nga by’omu kyasa eky’okutaano okutuuka mu ky’omunaana. Okufaanagana n'ebifo ebiriwo kati nga Mkokotoni ne Dar es Salaam kiraga ekibinja ky'abantu abafaanagana abaakulaakulana ne bafuuka ekifo ekisooka eky'obuwangwa bw'oku lubalama lw'ennyanja. Ebibuga by'oku lubalama birabika okuba nga byali by'enyigidde mu by'obusuubuzi by'oku Ssemayanja Indian Ocean ne mu by'obusuubuzi by'omunda mu Afirika mu kiseera kino eky'edda. Obusuubuzi bwalinnya mangu mu mugaso ne mu bungi okutandika mu makkati g'ekyasa eky'omunaana era ng'ekyasa eky'ekkumi kinaatera okuggwaako, Zanzibar yali emu ku bibuga by'Abaswayiri eby'omugaso mu by'obusuubuzi.<ref>Horton, Mark and Middleton, Tom. "The Swahili: The Social Landscape of a Mercantile Community." (Oxford: Blackwell, 2010), 46.</ref>
Okukulaakulana mu by'entambula y'ebintu mu Egypt ne Persia okuva ku Nnyanja Emyufu ne Persian Gulf kyazza obuggya eby'obusuubuzi mu Indian Ocean, naddala oluvannyuma lw'obufuzi bwa Fatimid Caliphate okusengukira e Fustat (Cairo). Abalimi Abaswayiri baazimba ebifo ebirimu abantu abangi okusobola okw'enyigira mu by'obusuubuzi, bino ne bifuuka ebibuga ebisinga obukadde mu Swahili. Obwakabaka bwa Venda-Shona obwa Mapungubwe ne Zimbabwe mu South Africa ne Zimbabwe, mu ngeri y'emu, bwafuuka abantu abasinga okufulumya zzaabu mu kiseera kino. Ebyenfuna, ebyobuwangwa, n'obuyinza bw'eddiini byeyongera okuteekebwa mu Kilwa, ekibuga ekikulu ekya Tanzania mu biseera eby'edda. Kilwa kyafuga emyalo emirala emitono nga gituukira ddala mu Mozambique ow'omulembe guno. Sofala kyafuuka ekibuga ekikulu eky'ezaabu era Kilwa ne kigaggawala okuva mu by'obusuubuzi, nga kiri ku nkomerero y'obukiikaddyo bw'omuyaga gwa Indian Ocean Monsoons. Abalabe ba Kilwa abakulu baali mu bukiikakkono, mu Kenya ow'omulembe guno, nga Mombasa ne Malindi. Kilwa yasigala ng'ekyafuga mu Buvanjuba bwa Afirika okutuusa Abaportugale lwe baatuuka ku nkomerero y'ekyasa 15.
'''Ebiseera by'obukulembeze bw'amatwale'''
Ng'ayagala okweddiza olukalu oluli okumpi n'ennyanja, Sultani wa Oman Said bin Sultan yasengula ekibuga kye ekikulu n'akizza e Zanzibar mu 1840. Mu kiseera kino, Zanzibar yafuuka ekifo ekikulu eky'okusuubuliramu abaddu mu Buvanjuba bwa Afirika.<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/blackhistory/article-24157|title=Slavery|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006131931/http://www.britannica.com/blackhistory/article-24157|archive-date=6 October 2014}}</ref> Wakati w'ebitundu 65 ne 90 ku buli kikumi eky'abantu b'omu Zanzibar baali baddu.<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/548305/slavery/24157/Slave-societies|title=Slave societies|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=22 January 2014|access-date=19 February 2014}}</ref> Omu ku basuubuzi b'abaddu abasinga okumanyika ku lubalama lw'ennyanja y'Ebuvanjuba bwa Afirika yali Tippu Tip. Abasuubuzi b'abaddu ab'e Nyamwezi baali bakolera wansi w'obukulembeze bwa Msiri ne Mirambo.<ref>[https://www.bbc.co.uk/worldservice/africa/features/storyofafrica/9chapter3.shtml "The Story of Africa |BBC World Service"]. BBC.</ref> Okusinziira ku Timothy Insoll, "Emiwendo giraga okutunda abaddu 718,000 okuva ku lubalama lwa Swahili mu kyasa 19, n'okusigaza 769,000 ku lubalama."<ref>{{cite book |last=Rodriguez |first=Junius P. |date=1997 |title=The Historical Encyclopedia of World Slavery |url=https://archive.org/details/historicalencycl01rodr |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-0-87436-885-7 |url-access=registration}}</ref> Mu myaka gya 1890, obuddu bwawerebwa.<ref>{{cite web |date=17 February 2015 |title=On The Zanzibar Map: Spices, Slaves And A Bit Of History |url=https://www.enchantingtravels.com/travel-blog/zanzibar-map-history}}</ref>
[[File:Zanzibar Slave Market, 1860 - Stocqueler.JPG|thumb|Akatale k'abaddu e Zanzibar mu 1860]]
Mu 1863, Holy Ghost Mission yatandikawo ekifo awasooka okwaniriza abagenyi ne depot e Zanzibar. Mu 1877, nga baddamu okusaba kwa Henry Stanley oluvannyuma lw'olugendo lwe olw'okuyita mu Afirika, era nga Kabaka Mutessa I owa Buganda awadde Stanley olukusa, Church Missionary Society yatuma abaminsani Edward Baxter ne Henry Cole okutandikawo emirimu gy'obuminsani mu mawanga ag'omunda.<ref>{{cite encyclopedia|last1=Middleton|first1=Dorothy|title=Henry Morton Stanley|url=https://www.britannica.com/biography/Henry-Morton-Stanley|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|access-date=29 December 2022|date=6 May 2022}}</ref><ref>{{cite journal |author1=Johnson, Hildergard Binder |year=1967 |title=The Locations of Christian Missions in Africa |url=https://www.jstor.org/stable/213158 |journal=Geographical Review |publisher=Taylor and Francis Ltd |volume=57 |issue=2 |pages=168–202 |bibcode=1967GeoRv..57..168J |doi=10.2307/213158 |jstor=213158 |url-access=subscription |access-date=29 December 2022}}</ref><ref>{{Cite web |title=Europeans In East Africa - View entry |url=https://www.europeansineastafrica.co.uk/_site/custom/database/?a=viewIndividual&pid=2&person=174 |access-date=18 December 2022 |website=www.europeansineastafrica.co.uk}}</ref> Mu 1885, Bugirimaani yawamba ebitundu ebiri mu Tanzania kati (okuggyako
Olutalo lw'ekiyeekera olwa Maji Maji, wakati wa 1905 ne 1907, kyali kwekalakaasa kw'amawanga ga Afirika agawerako mu German East Africa nga balwanyisa abafuzi b'amatwale, naddala olw'okukakibwa okukola emirimu n'okusindiikirizibwa kw'amawanga agamu. Kyali kya kuyigganyizibwa okw'amaanyi, okwagattibwa n'enjala ebyaviirako okufa kw'abantu 300,000 mu bantu, mu bantu ba Tanganyika abaali obukadde nga buna.[1]Zanzibar) era n'ebigatta ku German East Africa (GEA).<ref>{{cite journal |last=Iliffe |first=John |author-link=John Iliffe (historian) |date=1967 |title=The Organization of the Maji Maji Rebellion |journal=The Journal of African History |publisher=Cambridge University Press |volume=8 |pages=495–512 |doi=10.1017/S0021853700007982 |jstor=179833 |doi-access=free |number=3}}</ref>
Akakiiko akasukkulukumu aka 1919 Paris Peace Conference yawa GEA yonna eri Bungereza nga 7 Ogwokutaano 1919, olw'okuziyizibwa okw'amaanyi okwa Bubirigi.<ref name="Ends">{{cite book |author=William Roger Louis |year=2006 |title=Ends of British Imperialism: The Scramble for Empire, Suez, and Decolonization |url=https://books.google.com/books?id=NQnpQNKeKKAC&pg=PA246 |publisher=I.B. Tauris |isbn=978-1-84511-347-6 |access-date=19 September 2017}}</ref>: 240 Omuwandiisi wa British colonial, Alfred Milner, ne minisita wa Belgium plenipotentiary mu lukungaana, Pierre Orts [fr], olwo ne bateesa ku ndagaano y'Anglo-Belgian eya 30 Ogwokutaano 1919<ref name="Belgium">{{cite web |title=PAPERS RELATING TO THE FOREIGN RELATIONS OF THE UNITED STATES, THE PARIS PEACE CONFERENCE, 1919 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1919Parisv07/pg_613 |access-date=19 September 2017 |publisher=United States Department of State |volume=7}}</ref>: 618–9 Bungereza gye yawaayo ebintundu bya GEA eby'omu Bukiikakkonobwobugwanjuba bya Ruanda ne Urundi eri Bubirigi.<ref name="Ends2">{{cite book |author=William Roger Louis |year=2006 |title=Ends of British Imperialism: The Scramble for Empire, Suez, and Decolonization |url=https://books.google.com/books?id=NQnpQNKeKKAC&pg=PA246 |publisher=I.B. Tauris |isbn=978-1-84511-347-6 |access-date=19 September 2017}}</ref>: 246 Akakiiko k'olukungaana kaakakasa endagaano eno nga 16 Ogwomusanvu 1919.<ref name="Ends2" />: 246–7 Supreme Council kaakikkiriza nga 7 Ogwomunaana 1919.<ref name="Belgium2">{{cite web |title=PAPERS RELATING TO THE FOREIGN RELATIONS OF THE UNITED STATES, THE PARIS PEACE CONFERENCE, 1919 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1919Parisv07/pg_613 |access-date=19 September 2017 |publisher=United States Department of State |volume=7}}</ref> Nga 12 Ogwomusanvu 1919, Akakiiko ku Mandates kaakkiriza nti akatundu akatono aka Kionga Triangle akali mu Bukiikaddyo bw'Omugga Rovuma kajja kuweebwa Portugal Mozambique,<ref name="Ends3">{{cite book |author=William Roger Louis |year=2006 |title=Ends of British Imperialism: The Scramble for Empire, Suez, and Decolonization |url=https://books.google.com/books?id=NQnpQNKeKKAC&pg=PA246 |publisher=I.B. Tauris |isbn=978-1-84511-347-6 |access-date=19 September 2017}}</ref>: 243 , oluvannyuma ne kafuuka ekitundu kya Mozambique ey'etongodde. Akakiiko kaagamba nti Bugirimaani yali ekakanyavu nnyo mu kuwaliriza Portugal okuwaayo triangle mu 1894.<ref name="Ends4">{{cite book |author=William Roger Louis |year=2006 |title=Ends of British Imperialism: The Scramble for Empire, Suez, and Decolonization |url=https://books.google.com/books?id=NQnpQNKeKKAC&pg=PA246 |publisher=I.B. Tauris |isbn=978-1-84511-347-6 |access-date=19 September 2017}}</ref>: 243 Endagaano ya Versailles yateekebwako omukono nga 28 Ogwomukaaga 1919, wadde ng'endagaano teyakola okutuusa nga 10 Ogusooka 1920. Ku lunaku olwo, GEA yakyusibwa mu butongole n'etwalibwa mu Bungereza, Bubirigi, ne Portugal. Era ku lunaku olwo, "Tanganyika" yafuuka erinnya ly'ekitundu kya Bungereza. Mu masekkati g'emyaka gya 1920, Bungereza yatandika enkola ey'obufuzi obutali bwa butereevu mu Tanzania.<ref>{{Cite journal |last=Liebenow |first=J. Gus |date=1956 |title=Responses to Planned Political Change in a Tanganyika Tribal Group |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0003055400067496/type/journal_article |journal=American Political Science Review |language=en |volume=50 |issue=2 |pages=447–448 |doi=10.2307/1951678 |issn=0003-0554 |jstor=1951678 |s2cid=144390538 |url-access=subscription}}</ref>
Mu Ssematalo II, abantu nga 100,000 okuva e Tanganyika beegatta ku magye ga Allied forces<ref name="Heale">{{cite book |last1=Heale |first1=Jay |year=2010 |title=Tanzania |url=https://books.google.com/books?id=9UhNJxHg14wC |last2=Wong |first2=Winnie |publisher=Marshall Cavendish |isbn=978-0-7614-3417-7}}</ref> era be bamu ku Bafirika 375,000 abaalwana n’amagye ago.<ref name="MGT">[http://www.mgtrust.org/afr2.htm "African participants in the Second World War"]. mgtrust.org.</ref> Abantu ba Tanganyika baalwana mu bitongole bya King's African Rifles mu lutalo lw’omu East Africa mu Somalia ne Abyssinia nga balwanyisa Abayitale, mu Madagascar nga balwanyisa Abafalansa ba Vichy mu lutalo lwa Madagascar, ne mu Burma nga balwanyisa Abajapani mu lutalo lwa Burma.<ref name="MGT2">[http://www.mgtrust.org/afr2.htm "African participants in the Second World War"]. mgtrust.org.</ref> Tanganyika yali nsibuko y'emmere enkulu mu lutalo luno, era ssente ze yafunanga mu kutunda ebweru w'eggwanga zaalinnya nnyo bw'ogeraageranya n'emyaka egyaliwo ng'olutalo terunnabaawo mu kiseera ky'ekizibu ky'eby'enfuna ekyaliwo mu nsi yonna.<ref name="Heale2">{{cite book |last1=Heale |first1=Jay |year=2010 |title=Tanzania |url=https://books.google.com/books?id=9UhNJxHg14wC |last2=Wong |first2=Winnie |publisher=Marshall Cavendish |isbn=978-0-7614-3417-7}}</ref> Kyokka, obwetaavu obwaliwo mu biseera by'olutalo, bwaleetera emiwendo gy'ebintu okulinnya ennyo n'ebbeeyi y'ebintu okulinnya ennyo mu matwale.<ref>[http://www.content.eisa.org.za/old-page/tanzania-british-rule-between-wars-1916-1945 "Tanzania: British rule between the Wars (1916–1945)"]. ''eisa.org.za''. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150204203753/http://www.content.eisa.org.za/old-page/tanzania-british-rule-between-wars-1916-1945|date=4 February 2015}}</ref>
Mu 1954, Julius Nyerere yakyusa ekitongole n'akifuula eky'ebyobufuzi ekya Tanganyika African National Union (TANU). Ekigendererwa kya TANU ekikulu kyali kya kufuna bwetwaze bwa Tanganyika. Kaweefube w'okuwandiisa abantu abapya yatandikibwawo, era mu mwaka gumu, TANU yali efuuse ekibiina ky'ebyobufuzi ekisinga obukulu mu ggwanga. Nyerere yafuuka Minisita wa British administered Tanganyika mu 1960 era yeeyongera nga Ssaabaminisita nga Tanganyika yafuuka ey'etongodde mu 1961.<ref>{{Cite journal |last=Mulenga |first=Derek C. |date=November 2001 |title=Mwalimu Julius Nyerere: a critical review of his contributions to adult education and postcolonialism |url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-lifelong-education_november-december-2001_20_6/page/446 |journal=International Journal of Lifelong Education |volume=20 |issue=6 |pages=446–470 |doi=10.1080/02601370110088436 |issn=0260-1370 |s2cid=143740319}}</ref>
'''Omulembe'''
Obufuzi bw'Abangereza bwakomekerezebwa nga 9 Ogwekkumineebiri 1961. Elizabeth II, eyali afuuse Nnabagereka wa Bungereza mu 1952, yeeyongera okufuga mu mwaka ogusooka ogw'obwetwaze bwa Tanganyika, naye kati nga ye Nnaabakyala wa Tanganyika, ng'akiikirirwa gavana genero.<ref name="Abstract">{{cite web |date=July 2014 |title=Statistical Abstract 2013, National Bureau of Statistics |url=http://www.nbs.go.tz:80/nbs/Stastical%20Abstract/Statistical%20Abstract%20Report%202013.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161123044258/http://www.nbs.go.tz/nbs/Stastical%20Abstract/Statistical%20Abstract%20Report%202013.pdf |archive-date=23 November 2016 |access-date=23 October 2014 |publisher=Tanzania Ministry of Finance}}</ref> Tanganyika era yayingira mu Commonwealth y'Abangereza mu 1961.<ref name="auto1" /> Nga 9 Ogwekkumineebiri 1962, Tanganyika yafuuka eggwanga erya demokulasiya nga lirina omukulembeze ng'alondebwa bulondebwa.<ref name="Abstract2">{{cite web |date=July 2014 |title=Statistical Abstract 2013, National Bureau of Statistics |url=http://www.nbs.go.tz:80/nbs/Stastical%20Abstract/Statistical%20Abstract%20Report%202013.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161123044258/http://www.nbs.go.tz/nbs/Stastical%20Abstract/Statistical%20Abstract%20Report%202013.pdf |archive-date=23 November 2016 |access-date=23 October 2014 |publisher=Tanzania Ministry of Finance}}</ref>
Oluvannyuma lw'olutalo lw'ekiyeekera olwe Zanzibar okuggyako obwakabaka bw'Abawalabu mu Zanzibar, nga luno lwali luwerekeddwako n'okutta enkumi n'enkumi z'Abawalabu b'e Zanzibar,<ref name="Zanzibar">{{cite news |date=25 July 2009 |title=Unveiling Zanzibar's unhealed wounds |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/8167390.stm |work=BBC News}}</ref> eyali efuuse ey'etongodde mu 1963, ekizinga kyegatta ku Tanganyika ow'oku lukalu nga 26 Ogwokuna 1964.<ref>{{cite web |title=Background history of The Union between Tanganyika and Zanzibar |url=http://www.vpo.go.tz/document_storage/historical_overview.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130125124815/http://www.vpo.go.tz/document_storage/historical_overview.pdf |archive-date=25 January 2013 |access-date=25 April 2013 |publisher=Vice President's Office, United Republic of Tanzania}}</ref> Eggwanga eriggya lyatuumibwa ''United Republic of Tanganyika and Zanzibar''.<ref>{{cite web |title=The United Republic of Tanganyika and Zanzibar is renamed United Republic of Tanzania |url=https://www.sahistory.org.za/dated-event/united-republic-tanganyika-and-zanzibar-renamed-united-republic-tanzania |access-date=10 February 2019 |publisher=South African History Online}}</ref><ref>{{cite web |title=United Republic of Tanzania : History |url=https://thecommonwealth.org/our-member-countries/united-republic-tanzania/history |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190223235543/http://thecommonwealth.org/our-member-countries/united-republic-tanzania/history |archive-date=23 February 2019 |access-date=10 February 2019 |publisher=Commonwealth.org}}</ref> Nga 29 Ogwekkumi mu mwaka gwe gumu, eggwanga lyakyusibwa erinnya ne lifuuka United Republic of Tanzania ("Tan" eva mu Tanganyika ate "Zan" eva mu Zanzibar).<ref name="factbook" /> Okwegatta kw'ebitundu byombi ebyali byetongodde kwali kwa nkaayana mu bantu b'e Zanzibar (wadde nga n'abo abaali bawagira enkyukakyuka) naye kwakkirizibwa gavumenti ya Nyerere ne Revolutionary Government of Zanzibar olw'okuba baalina ebigendererwa by'ebyobufuzi bye bimu.
Oluvannyuma lwa Tanganyika okufuna obwetwaze n'okwegatta ne Zanzibar ne kivaamu eggwanga lya Tanzania, Pulezidenti Nyerere yassa essira ku bwetaavu bw'okuzimba endagamuntu y'eggwanga eri bannansi b'eggwanga eppya. Okusobola okutuuka ku kino, Nyerere yawa ekyo ekitwalibwa ng'ekimu ku by'okulabirako ebisingayo obuwanguzi mu kukaka n'okukyusa endagamuntu mu Afirika.<ref>[[Pierre Englebert]] and Kevin C. Dunn, "Inside African Politics" 2013: 81</ref> Olw'okuba n'ennimi ezisukka mu 130 ezogerwa mu kitundu kyayo, Tanzania y'emu ku nsi ezisinga okubaamu amawanga ag'enjawulo mu Afirika. Wadde nga kino kizibu, enjawukana mu mawanga zaasigala nga tezitera kubaawo mu Tanzania bw'ogeraageranya n'ensi endala ku Ssemazinga, naddala muliraanwa waayo ow'okumpi, Kenya. Ate era, okuva lwe yafuna obwetwaze, Tanzania eraze obutebenkevu mu byobufuzi okusinga ensi za Afirika ezisinga obungi, naddala olw'enkola za Nyerere ez'okunyigiriza amawanga.<ref>Henry Bienen and John Waterbury, "World Development Vol 17", 1989: 100</ref>
[[File:Uhuru Monument Aug 2011.jpg|thumb|Arusha Declaration Monument]]
Mu 1967, obukulembeze bwa Nyerere obwasooka bwakyuka ne buva ku ddyo oluvannyuma lw'Ekirangiriro kya Arusha, ekyateekawo obweyamo bw'okukola ku byenfuna by'eggwanga wamu n'okwegatta kwa Afirika. Oluvannyuma lw'ekirangiriro ekyo, bbanka n'amakolero amanene agasinga gaafuulibwa ga gavumenti.
Tanzania bwe yafuna obwetwaze, endowooza ya Nyerere mu by'obufuzi yasobozesa eggwanga okusigala nga teririna ludda lwonna lw'ekwatiridde ku by'obufuzi by'amawanga amalala. Ujamaa, endowooza ya Nyerere ey'okukolera awamu, yasobozesa eggwanga okukulaakulanya enkola y'eggwanga empya. Kino kyassa essira ku bwannannyini obw'awamu, enkulaakulana mu byalo, n'endowooza nti enkulaakulana mu by'enfuna erina okuganyula abantu bonna okutwalira awamu so si ekibinja ekitono eky'abantu abatutumufu. Kino kyassa essira ku bwannannyini obw'awamu, enkulaakulana mu byalo, n'endowooza nti enkulaakulana mu by'enfuna erina okuganyula abantu bonna okutwalira awamu so si ekibinja ky'abantu abatono abatutumufu. Kyali kika kya busosolimu eky'enjawulo mu Afirika, nga kyesigamiziddwa ku bulamu bw'ekyalo eky'ennono mu kifo ky'amakolero, n'obukulembeze bw'eggwanga obwalabibwa mu Soviet Union. Tanzania yali ya njawulo mu ngeri eno nga amawanga ga Afirika amalala mangi gaali gatutte endowooza zino ez'ebweru mu kiseera ky'Olutalo lw'omunda. <ref>{{Cite journal |last=ONSLOW |first=Sue |date=2021 |title=TANZANIA, THE NON-ALIGNED MOVEMENT AND NON ALIGNMENT |url=https://doi.fil.bg.ac.rs/pdf/eb_book/2021/iipe_60nam/iipe_60nam-2021-ch17.pdf |journal=Institute of Commonwealth Studies, School of Advanced Study at the University of London, United Kingdom.}}</ref>
Obutabaako ludda lwe wali ku lwo kyasobozesa eggwanga okukkiriza obuyambi okuva mu Amerika, Soviet Union, ne China.<ref>{{Cite book |last=Chau |first=Donovan C. |date=2014 |title=Exploiting Africa: the influence of Maoist China in Algeria, Ghana, and Tanzania |url=https://archive.org/details/exploitingafrica0000chau |publisher=Naval Institute Press |isbn=978-1-61251-250-1 |location=Annapolis, Maryland}}</ref> Buli ggwanga eryali mu mukago guno lyawa Tanzania obuyambi wadde ng'abantu ba Tanzania tebaalangiriranga nti bawagira ggwanga lyonna ku gano. Obuyambi Tanzania bwe yafuna bwasinga kugenda mu kutuukiriza ekiruubirirwa kya Nyerere eky'okukulaakulanya eggwanga.
Okuva mu 1970 okutuuka mu 1975, China yawaayo ssente era n'eyamba okuzimba oluguudo lw'eggaali y'omukka olwa kiromita 1,860 (mailo 1,160) okuva e Dar es Salaam, Tanzania, okutuuka e Kapiri Mposhi, Zambia.<ref>{{cite book |last=Monson |first=Jamie |year=2009 |title=Africa's Freedom Railway: How a Chinese Development Project Changed Lives and Livelihoods in Tanzania |url=https://books.google.com/books?id=xeeDwcT51BcC&pg=PA23 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-35271-2 |page=199}}</ref> Wadde kiri kityo, okuva ku nkomerero y'emyaka gya 1970, eby'enfuna bya Tanzania byakyukira ddala ne biddirira, mu mbeera y'obuzibu bw'ebyenfuna mu nsi yonna obwakosa ennyo amawanga agakulaakulanye n'agakyakula.
Mu 1978, [[Uganda]] eyali eriraanyeewo, wansi w'obukulembeze bwa Idi Amin, yalumba Tanzania. Okulumba kuno okwali okw'akabi kwandiviiriddeko Tanzania okulumba [[Uganda]] n'obuyambi bw'abayeekera ba Uganda era n'eggyako Idi Amin. Kyokka, olutalo luno lwakosa nnyo eby'enfuna bya Tanzania.<ref>{{cite thesis|last=Francis|first=Joyce L.|date=1994|title=War as a social trap: The case of Tanzania|publisher=American University|type=PhD thesis|oclc=33488070|url=https://auislandora.wrlc.org/islandora/object/thesesdissertations:2786}}</ref><ref name="atuhaire">{{cite news |last=Atuhaire |first=Alex B. |date=11 April 2007 |title=Uganda: Country Pays Tanzania Shs120 Billion Amin War Debt |url=http://allafrica.com/stories/200704110882.html |access-date=8 December 2013 |website=allAfrica.com}}{{subscription required}}</ref>
Okuva mu masekkati g'emyaka gya 1980, gavumenti y'evugiriranga nga yewola ssente okuva mu nsako y'ensi yonna eya International Monetary Fund era n'ekola enkyukakyuka ezimu. Okuva olwo, ebyenfuna bya Tanzania buli muntu by'afuna byeyongedde era obwavu bukendedde, okusinziira ku alipoota ya bbanka y'ensi yonna.<ref>{{cite web |last=Muganda |first=Anna |year=2004 |title=Tanzania's Economic Reforms – and Lessons Learned |url=http://www.tanzaniagateway.org/docs/Tanzania_Country_Study_Full_Case.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303215310/http://www.tanzaniagateway.org/docs/Tanzania_Country_Study_Full_Case.pdf |archive-date=3 March 2016 |access-date=19 February 2014}}</ref>
Mu 1992, Ssemateeka wa Tanzania yakyusibwamu okusobozesa ebibiina by'ebyobufuzi ebingi.<ref>[http://www.princeton.edu/~pcwcr/reports/tanzania1992.html "Tanzania 1992"]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141018235838/http://www.princeton.edu/~pcwcr/reports/tanzania1992.html|date=18 October 2014}}. ''princeton.edu''.</ref> Mu kulonda kwa Tanzania okwasooka okubaamu ebibiina by'ebyobufuzi ebingi, okwaliwo mu 1995, Chama Cha Mapinduzi eyali mu buyinza yawangula ebifo 186 ku 232 ebyalondebwa mu Paalamenti, era Benjamin Mkapa yalondebwa nga pulezidenti.<ref>{{cite web |title=Tanzania: 1995 National Assembly election results. |url=http://www.content.eisa.org.za/old-page/tanzania-1995-national-assembly-election-results |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150318222841/http://www.content.eisa.org.za/old-page/tanzania-1995-national-assembly-election-results |archive-date=18 March 2015}}</ref>
Bapulezidenti ba Tanzania okuva ku bwetwaze babadde [[Julius Nyerere]] (1962–1985), [[Ali Hassan Mwinyi]] (1985–1995), [[Benjamin Mkapa]] (1995–2005), [[Jakaya Kikwete]] (2005–2015), [[John Magufuli]] (2015–2021), ne [[Samia Hassan Suluhu]] okuva 2021.<ref>{{cite web |date=25 April 2017 |title=Presidents Of Tanzania Since Independence |url=https://www.worldatlas.com/articles/presidents-of-tanzania-since-independence.html |access-date=2 June 2021 |website=WorldAtlas |language=en-US}}</ref> Oluvannyuma lw'ekisanja ekiwanvu kya Pulezidenti Nyerere, Ssemateeka alina ekkomo ku bisanja: Pulezidenti asobola okuweereza ebisanja bibiri. Buli kisanja kya myaka etaano.<ref>{{cite web |date=6 July 2020 |title=Mgoya: Why I want presidential term limit scrapped in Tanzania |url=https://www.theeastafrican.co.ke/tea/news/east-africa/mgoya-why-i-want-presidential-term-limit-scrapped-in-tanzania-1427938 |access-date=2 June 2021 |website=The East African |language=en}}</ref> Buli pulezidenti akiikiridde ekibiina ekiri mu buyinza [[Chama Cha Mapinduzi]] (CCM).<ref name="cfr.org">{{cite web |date=22 October 2020 |title=Magufuli is Transforming Tanzania's Ruling Party From a 'Benign Hegemon' Into a Malevolent One |url=https://www.cfr.org/blog/magufuli-transforming-tanzanias-ruling-party-benign-hegemon-malevolent-one |access-date=2 June 2021 |website=Council on Foreign Relations |language=en}}</ref> Pulezidenti Magufuli yawangula obuwanguzi obw'amaanyi era n'addamu okulondebwa mu Gwekkumi 2020. Okusinziira ku ludda oluvuganya, okulonda kwajjula obubbi n'ebikyamu ebirala bingi.<ref>{{cite web |title=Magufuli wins re-election in Tanzania; opposition cries foul |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/10/30/magufuli-wins-re-election-in-tanzania-says-electoral-commission |access-date=2 June 2021 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>
Nga 17 Ogwokusatu 2021, Pulezidenti [[John Magufuli]] yafa mu woofiisi.<ref>{{cite web |date=18 March 2021 |title=John Magufuli: Tanzania's president dies aged 61 |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-56437852 |access-date=18 March 2021 |website=BBC News}}</ref> Omummyuka wa Pulezidenti Magufuli, [[Samia Suluhu Hassan]], yafuuka Pulezidenti wa Tanzania omukazi asoose.<ref name=":7">{{cite web |date=18 March 2021 |title=Samia Suluhu Hassan becomes President following death of John Magufuli |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-56444575 |access-date=18 March 2021 |website=BBC News}}</ref> Okwekalakaasa okw'enjawulo n'obutabanguko mu bantu byatandika mu Gwekkumi 2025, nga bituukagana n'okulonda kwa Tanzania okwa bonna. Pulezidenti Suluhu yalangirirwa ng'omuwanguzi n'ebitundu 98% eby'obululu.<ref>{{cite news |date=11 November 2025 |title=Tanzania president wins 98% in election as opposition says hundreds killed |url=https://www.france24.com/en/live-news/20251101-tanzania-president-wins-election-landslide-after-deadly-protests |work=France 24}}</ref>
== Endabika n'obutonde bwayo ==
Nga ya square kilomita 947,403 (365,794 sq mi),<ref name="BFF">{{cite web |title="Basic Facts and Figures on Human Settlements, 2012", National Bureau of Statistics, Tanzania Ministry of Finance, 2013, page 1. Retrieved 10 November 2014 |url=http://www.nbs.go.tz/nbs/takwimu/Statistical_Methods_and_Standards/Basic_Facts_and_Figures_on_Human_Settlements_2012_Tanzania_Mainland.zip}}</ref> Tanzania y'ensi ey'ekkumin'esatu mu bunene mu Afirika era eri mu kifo ky'asatu mu kimu mu bunene mu nsi yonna, nga yeesudde wakati wa Egypt ennene n'eya Nigeria entono.<ref name="Size">{{cite web |title=CIA – The World Factbook – Rank Order – Area |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |archive-date=9 February 2014 |access-date=16 October 2014 |publisher=Cia.gov}}</ref> Erimu ensalo ne Kenya ne Uganda mu Bukiikakkono; Rwanda, Burundi, ne Democratic Republic of the Congo mu Bugwanjuba; ne Zambia, Malawi, ne Mozambique mu Bukiikaddyo. Tanzania esangibwa ku lubalama lw'Obuvanjuba bwa Afirika era erina olubalama lw'ennyanja Indian Ocean oluli mu buwanvu bwa kilomita nga 1,424 (885 mi).<ref>{{cite web |date=December 2003 |title=Country review: United Republic of Tanzania |url=http://www.fao.org/docrep/009/a0477e/a0477e13.htm |website=Fisheries and Aquaculture Depart, United Nations. (FAO)}}</ref> Era erimu ebizinga bingi eby'oku nnyanja, omuli Unguja (Zanzibar), Pemba, ne Mafia.<ref name="frame">Joseph Lake (2013) "Economy" in ''Africa South of the Sahara'', edited by Europa Publications and Iain Frame, Routledge. {{ISBN|1-85743-659-8}}</ref> Eggwanga lino lye lisangibwamu ebifo ebisingayo obuwanvu n'obumpi mu Afirika: Olusozi Kilimanjaro, ku mmita 5,895 (19,341 ft) waggulu w'ennyanja, n'ekitundu ky'ennyanja Tanganyika, ku mmita 1,471 (4,826 ft) wansi w'ennyanja, mu ngeri eyo.<ref name="frame2">Joseph Lake (2013) "Economy" in ''Africa South of the Sahara'', edited by Europa Publications and Iain Frame, Routledge. {{ISBN|1-85743-659-8}}</ref>
Tanzania erimu ensozi era erimu ebibira bingi mu bukiikakkono bw'ebuvanjuba, awali Olusozi Kilimanjaro. Ebisatu ku Nnyanja Ennene eziri mu Afirika ziri mu Tanzania. Okwolekera obukiikakkono n'ebugwanjuba kuliko Ennyanja Victoria, ennyanja esinga obunene mu Afirika, n'Ennyanja Tanganyika, ennyanja esinga obuwanvu mu ssemazinga, emanyiddwa olw'ebika by'ebyennyanja eby'enjawulo. Ebukiikaddyobwebugwanjuba kuliko Ennyanja Nyasa. Mu masekkati ga Tanzania eriyo olusenyi olunene, nga luliko entobazi n'ettaka eririmibwako. Olubalama lw'ebuvanjuba lwa bbugumu era nga lwa musulo mungi, nga kuliko Zanzibar Archipelago okumpi n'omwalo.
Kalambo Falls mu kitundu ky'obugwanjuba bw'amaserengeta ga Rukwa ye w'okubiri mu bunene mu Africa, era lisangibwa kumpi n'olubalama lw'obugwanjuba bw'amaserengeta ga Lake Tanganyika ku nsalo ne Zambia.<ref name="Kalambo Falls" /> Ekifo kya Menai Bay Conservation Area kye kisinga obunene mu Zanzibar.
'''Embeera y'obudde'''
Embeera y'obudde ekyukakyuka nnyo mu Tanzania. Mu bitundu by'ensozi, ebbugumu liba wakati wa 10 ne 20 °C (50 ne 68 °F) mu biseera by'obunnyogovu n'ebbugumu, mu ngeri y'emu; ebitundu by'eggwanga ebirala biba n'ebbugumu eritatera kugwa wansi wa 20 °C (68 °F). Ekiseera eky'ebbugumu ekisinga kibaawo wakati wa Noovemba ne Febwali (25–31 °C oba 77.0–87.8 °F) ate ekiseera eky'obunnyogovu ekisinga kibaawo wakati wa Maayi ne Agusito (15–20 °C oba 59–68 °F). Ebbugumu ly'omwaka liba 20 °C (68.0 °F). Embeera y'obudde eba nnyogovu mu bitundu by'ensozi.
Tanzania erina ebiseera bibiri ebikulu eby'enkuba: ekimu kibaamu enkuba emirundi emu (Ogwekkumi–Ogwokuna) ate ekirala kibaamu emirundi ebiri (Ogwekkumi–Ogwekkumineebiri n'Ogwokusatu–Ogwokutaano).<ref name="rain">{{cite journal |author=Zorita, Eduardo |author2=Tilya, Faustine F. |date=12 February 2002 |title=Rainfall variability in Northern Tanzania in the March–May season (long rains) and its links to large-scale climate forcing |url=https://www.int-res.com/articles/cr2002/20/c020p031.pdf |journal=Climate Research |volume=20 |pages=31–40 |bibcode=2002ClRes..20...31Z |doi=10.3354/cr020031 |access-date=16 October 2014 |doi-access=free}}</ref> Enkuba ey'ekika kino esinga kuba mu bitundu by'omu by'Obukiikaddyo, mu Masekkati, n'ebitundu by'Ebuggwanjuba bw'eggwanga, ate ey'ekika eky'okubiri esinga kuba mu Bukiikakkono okuva ku Nnyanja Nnalubaale okutuuka mu Buvanjuba okutuuka ku mwalo.<ref name="rain" /> Enkuba ey'ekika eky'okubiri ereetebwawo okukyuka kw'ebiseera okw'omugatte gw'enkuba ez'omu kitundu ky'eddungu.<ref name="rain" />
Tanzania emirundi egisinga efunyeemu embuyaga ez'amaanyi ezikuba ku lukalu, nga zino zisobola okuleeta ebizibu eby'amaanyi, gamba nga Cyclone Hidaya.<ref name="HidayaNews">{{cite web |date=10 May 2024 |title=Tanzania counts losses after Cyclone Hidaya swept coastline |url=https://www.theeastafrican.co.ke/tea/news/east-africa/tanzania-counts-losses-after-cyclone-hidaya-4618970 |website=The EastAfrican |language=en}}</ref> Waliwo eby'okulabirako ebiraga embuyaga ng'ezo ezaaliwo emabega mu 1872.<ref name="Msemo2022">{{cite journal |last1=Msemo |first1=Hellen E. |last2=Finney |first2=Declan L. |last3=Mbuya |first3=Samwel I. |date=April 2022 |title=Forgotten accounts of tropical cyclones making landfall in Tanzania |journal=Weather |volume=77 |issue=4 |pages=127–131 |bibcode=2022Wthr...77..127M |doi=10.1002/wea.3921 |doi-access=free}}</ref>
Enkyukakyuka y'embeera y'obudde mu Tanzania ereetera ebbugumu okulinnya n'obusobozi obusinga obungi obw'enkuba ey'amaanyi (eviirako amataba) n'ebiseera eby'ekyeya (ebiviirako ekyeya).<ref>{{cite web |title=Tanzania |url=https://www.climatelinks.org/countries/tanzania |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220614161023/https://www.climatelinks.org/countries/tanzania |archive-date=14 June 2022 |access-date=27 November 2020 |website=Climatelinks |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last=Future Climate for Africa |year=2017 |title=Future Climate Projections for Tanzania |url=https://futureclimateafrica.org/wp-content/uploads/2017/08/fcfa_tanzania_climatebrief_web.pdf |website=Future Climate for Africa}}</ref> Enkyukakyuka y'embeera y'obudde yamala dda okukosa ebitongole mu Tanzania eby'ebyobulimi, eby'amazzi, ebyobulamu n'ebyamasannyalaze. Okulinnya kw'amazzi g'ennyanja n'enkyukakyuka mu mutindo gw'amazzi bisuubirwa okukosa eby'obuvubi n'okulunda ebyennyanja.<ref>{{cite web |title=Tanzania {{!}} UNDP Climate Change Adaptation |url=https://www.adaptation-undp.org/explore/eastern-africa/united-republic-tanzania |access-date=27 November 2020 |website=www.adaptation-undp.org |language=en}}</ref>
Tanzania yafulumya pulogulaamu ya National Adaptation Programmes of Action (NAPAs) mu 2007 nga bwe kyali kiragiddwa mu ndagaano eyakolebwa okwekennenya enkyukakyuka mu mbeera y'obudde eyatuumibwa United Nations Framework Convention on Climate Change. Mu 2012, Tanzania yafulumya enkola ey'okugobererwa ng'eno yatuumibwa National Climate Change Strategy ng'ekola ku kuddukirira olw'ebizibu ebyandivudde mu nkyukakyuka y'embeera y'obudde n'enkyukakyuka mu mbeera y'obudde ku mbeera z'abantu, ebyenfuna n'obutonde bw'ensi.<ref>{{cite web |title=Tanzania: National climate change strategy - National Policy, Plans & Statements - PreventionWeb.net |url=https://www.preventionweb.net/english/policies/v.php?id=59982&cid=0 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417211255/https://www.preventionweb.net/english/policies/v.php?id=59982&cid=0 |archive-date=17 April 2021 |access-date=27 November 2020 |website=preventionweb.net}}</ref>
'''Ebisolo by'omu nsko n'amakuumiro gaaby'''
Tanzania erimu ebitundu nga 20% eby’ebika by’ebisolo bya Africa, ebisangibwa mu mbuga zaayo 21, mu bifo ebikuumibwamu ebisolo, mu kifo kimu eky’okukuuma obutonde, ne mu makuumiro buga z’ennyanja 3. Ebunye mu kitundu ekisukka mu square kilometres 42,000 (square miles 16,000) era nga kikola ebitundu 38% eby’ettaka ly’eggwanga.<ref>{{cite book |last1=Laher |first1=Ridwan |date=2014 |title=Indigenous People in Africa.: Contestations, Empowerment and Group Rights |url=https://books.google.com/books?id=nZiyAwAAQBAJ&pg=PA57 |last2=SingíOei |first2=Korir |publisher=Africa Institute of South Africa |isbn=978-0-7983-0464-1 |page=57}}</ref> Tanzania erina amakuumiro g'ebisolo 21,<ref>{{cite web |title=Home |url=https://www.tanzaniaparks.com/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006085600/http://www.tanzaniaparks.com/ |archive-date=6 October 2014 |access-date=16 October 2014 |publisher=Tanzania National Parks}}</ref> nga kw'ogasse n'ebifo ebirala ebitali bimu ebirimu ebisolo n'ebibira, omuli Ngorongoro Conservation Area, kyokka abantu b'omu kitundu ekyo nabo bakyakosa obutonde bw'ensi. Mu Bugwanjuba bwa Tanzania, Gombe Stream National Park kye kyali ekifo Jane Goodall we yasomera ku nneeyisa y'empologoma, ekyatandika mu 1960.<ref>{{cite web |title=Gombe Stream National Park |url=https://www.tanzaniaparks.com/gombe.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141004004545/http://www.tanzaniaparks.com/gombe.html |archive-date=4 October 2014 |access-date=16 October 2014 |publisher=Tanzania National Parks}}</ref><ref>{{cite book |last1=Riley |first1=Laura |date=2005 |title=Nature's Strongholds: The World's Great Wildlife Reserves |url=https://archive.org/details/bub_gb_icMuBQhW4vgC |last2=Riley |first2=William |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-12219-9}}</ref>
Tanzania erimu ebiramu bingi era erimu ebifo ebisulwamu ebisolo bingi.<ref>{{cite book |author1=S. N. Stuart |date=1990 |title=Biodiversity in Sub-Saharan Africa and Its Islands: Conservation, Management, and Sustainable Use |url=https://archive.org/details/biodiversityinsu0000stua |last2=Jenkins |first2=Martin |publisher=IUCN |isbn=978-2-8317-0021-2 |page=[https://archive.org/details/biodiversityinsu0000stua/page/204 204] |url-access=registration}}</ref> Ku kibangirizi kya Tanzania ekya Serengeti, white-bearded wildebeest (Connochaetes taurinus mearnsi), bovids endala n'entulege<ref>{{cite web |title=Serengeti wildebeest migration |url=https://www.expertafrica.com/tanzania/info/serengeti-wildebeest-migration |access-date=20 March 2019}}</ref> zeetaba mu kutambula okw'amaanyi okubeerawo buli mwaka. Tanzania ebeera n’ebika by’ebisolo eby'ewalula nga 130 n’ebika by’ebisolo ebisobola okuwuga ebisukka 275, bingi ku byo nga biri mu Tanzania mwokka era nga biri ku lukalala lw’ensi eziri mu katyabaga ak’okusaanawo olwa International Union for Conservation of Nature.<ref name=":0">Edoarado Razzetti and Charles Andekia Msuya (2002) [https://web.archive.org/web/20200716094052/http://www-3.unipv.it/webshi/images/files/tanzie2002.pdf "Introduction"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200716094052/http://www-3.unipv.it/webshi/images/files/tanzie2002.pdf|date=16 July 2020}}, ''Field Guide to Amphibians and Reptiles of Arusha National Park''. Tanzania National Parks. p. 11</ref> Tanzania erina empologoma ezisinga obungi mu nsi yonna.<ref>{{cite web |last=Arusha |first=Edward Qorro in |date=12 August 2019 |title=Africa: Tanzania Has Largest Number of Lions in Africa, New Report Says |url=https://allafrica.com/stories/201908120146.html |website=allAfrica.com}}</ref>
Tanzania yalina ekibira 2019 Forest Landscape Integrity Index ekiri mu bwagaagavu bwa 7.13/10, nga kino kyagissa mu kifo kya 54 mu nsi yonna ku nsi mu mawanga 172.<ref name="FLII-Supplementary">{{cite journal |last1=Grantham |first1=H. S. |last2=Duncan |first2=A. |last3=Evans |first3=T. D. |last4=Jones |first4=K. R. |last5=Beyer |first5=H. L. |last6=Schuster |first6=R. |last7=Walston |first7=J. |last8=Ray |first8=J. C. |last9=Robinson |first9=J. G. |last10=Callow |first10=M. |last11=Clements |first11=T. |last12=Costa |first12=H. M. |last13=DeGemmis |first13=A. |last14=Elsen |first14=P. R. |last15=Ervin |first15=J. |display-authors=1 |year=2020 |title=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity – Supplementary Material |journal=Nature Communications |volume=11 |issue=1 |page=5978 |bibcode=2020NatCo..11.5978G |doi=10.1038/s41467-020-19493-3 |issn=2041-1723 |pmc=7723057 |pmid=33293507 |doi-access=free |last16=Franco |first16=P. |last17=Goldman |first17=E. |last18=Goetz |first18=S. |last19=Hansen |first19=A. |last20=Hofsvang |first20=E. |last21=Jantz |first21=P. |last22=Jupiter |first22=S. |last23=Kang |first23=A. |last24=Langhammer |first24=P. |last25=Laurance |first25=W. F. |last26=Lieberman |first26=S. |last27=Linkie |first27=M. |last28=Malhi |first28=Y. |last29=Maxwell |first29=S. |last30=Mendez |first30=M. |last31=Mittermeier |first31=R. |last32=Murray |first32=N. J. |last33=Possingham |first33=H. |last34=Radachowsky |first34=J. |last35=Saatchi |first35=S. |last36=Samper |first36=C. |last37=Silverman |first37=J. |last38=Shapiro |first38=A. |last39=Strassburg |first39=B. |last40=Stevens |first40=T. |last41=Stokes |first41=E. |last42=Taylor |first42=R. |last43=Tear |first43=T. |last44=Tizard |first44=R. |last45=Venter |first45=O. |last46=Visconti |first46=P. |last47=Wang |first47=S. |last48=Watson |first48=J. E. M.}}</ref>
== Gavumenti n'ebyobufuzi ==
'''Ssemateeka n'okulonda'''
Tanzania ggwanga erifugibwa ekibiina kimu ekya Chama Cha Mapinduzi (CCM) ekiri mu buyinza. Okuva lwe kyatondebwawo okutuuka mu 1992, kye kyali ekibiina kyokka ekyali kikkirizibwa mu mateeka mu ggwanga. Kino kyakyuka nga 1 Ogwomusanvu 1992, nga Ssemateeka yakyusibwa.<ref name="Constitution">{{cite web |title=Constitution of the United Republic of Tanzania |url=https://www.judiciary.go.tz/downloads/constitution.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101217023916/http://www.judiciary.go.tz/downloads/constitution.pdf |archive-date=17 December 2010 |access-date=19 February 2014 |publisher=Judiciary of Tanzania}}</ref> Kibadde mu buyinza okuva ku mulembe gw'ameefuga mu 1961, era kye kibiina ekisinga obukulembeze obuwanvu mu buyinza mu Afirika.<ref name="cfr.org" />
[[John Magufuli]] yawangula okulonda kwa pulezidenti okwa 2015 mu Gwekkumi era n'afuna obungi obusukka mu bibiri bya kusatu mu Paalamenti.<ref>{{cite web |date=29 October 2015 |title=Tanzania's ruling party secures the presidency and a two-thirds majority in parliament |url=https://qz.com/536317/tanzanias-ruling-party-secures-the-presidency-and-a-two-thirds-it.majority-in-parliament/ |access-date=30 October 2015 |work=Quartz}}{{Dead link|date=July 2025|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref>{{Cite news |date=29 October 2015 |title=Tanzania poll: John Magufuli of CCM defeats Edward Lowassa |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-34669468 |access-date=2 June 2021 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> Ekibiina ky'oludda oluvuganya ekisinga obunene mu Tanzania okuva mu 1992 nga baddamu okukkiriza ebibiina ebingi kiyitibwa Chama cha Demokrasia na Maendeleo (Chadema) (Swahili for "Party for Democracy and Progress"). Omukulembeze w'ekibiina kya Chadema ye Freeman Mbowe.<ref>{{cite news |date=2 November 2020 |title=Tanzania police arrest main opposition party leader ahead of protests |url=https://www.cnn.com/2020/11/02/africa/tanzania-opposition-leader-arrest-intl/index.html |access-date=2 June 2021 |website=CNN}}</ref>
Mu Zanzibar, eggwanga eririna obwetwaze obutonotono, The Alliance for Change and Transparency-Wazalendo (ACT-Wazalendo) kitwalibwa ng'ekibiina ky'ebyobufuzi ekisinga amaanyi ekiri ku ludda oluvuganya. Ssemateeka wa Zanzibar alagira ekibiina ekijja mu ky'okubiri mu kulonda okwegatta ku kibiina ekisinga amaanyi. ACT-Wazalendo yegatta ku gavumenti ey'awamu n'ekibiina ekiri mu buyinza Chama Cha Mapinduzi mu Gwekkumineebiri 2020 oluvannyuma lwa Zanzibar okuwakanya ebyava mu kulonda.<ref>{{cite news |last=Sultan |first=Ali |date=6 December 2020 |title=Zanzibar's opposition party to join coalition government |url=https://apnews.com/article/constitutions-tanzania-elections-africa-dar-es-salaam-316350ec78b5299743309ebca78ba889 |access-date=29 June 2021 |work=Associated Press}}</ref>
Mu Gwekkumimogumu 2020, Magufuli era yalangirirwa ng'omuwanguzi mu kisanja kye eky'okubiri nga pulezidenti. Obubbi bw'obululu bwateeberezebwa. Akakiiko k'ebyokulonda mu ggwanga kaalangirira nti Magufuli yafuna ebitundu 84%, oba obululu obukunukkiriza obukadde 12.5 ate oyo eyali asinga okuvuganya ku ludda oluvuganya gavumenti, [[Tundu Lissu]] yafuna ebitundu 13%, obululu obukunukkiriza akakadde 1.9.<ref>{{cite web |date=31 October 2020 |title=Tanzania elections: Main opposition parties demand fresh vote |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-54759865 |access-date=29 June 2021 |work=BBC News}}</ref>
Mu Gwokusatu 2021, kyategeezebwa nti Magufuli yali afudde ng'akyaweereza mu woofiisi, ekyategeeza nti omumyuka we, [[Samia Suluhu Hassan]], yafuuka pulezidenti w'eggwanga.<ref name=":7" />
Tanzania yali yeefuga yokka mu mwaka gwa 2024 okusinziira ku V-Dem Democracy Indices.<ref name="j496">{{cite web |title=Democracy Report 2025, 25 Years of Autocratization – Democracy Trumped? |url=https://v-dem.net/documents/54/v-dem_dr_2025_lowres_v1.pdf |access-date=14 March 2025}}</ref>
Mu kulonda kwa 2025, [[Samia Suluhu Hassan]] yaddamu n'alondebwa okuba pulezidenti, oluvannyuma lw'okugaana ebibiina by'oludda oluvuganya ebibiri ebisinga okwetaba mu kulonda. Okwekalakaasa kwabalukawo oluvannyuma lw'ebyava mu kulonda, era okwekalakaasa kwakwasibwa ab'obuyinza abaakozesa amaanyi ag'obulabe agaaviirako abantu bangi okuttibwa n'abalala bangi okulumizibwa.<ref>{{Cite web |date=2025-11-11 |title=Tanzania: Reports of hundreds killed and detained following deadly election violence {{!}} UN News |url=https://news.un.org/en/story/2025/11/1166334 |access-date=2025-11-15 |website=news.un.org |language=en}}</ref>
'''Obukulembeze'''
[[File:Samia Suluhu at the XXIX St Petersburg International Economic Forum - 2026.jpg|thumb|Pulezidenti Samia Suluhu Hassan]]
[[File:Emmanuel Nchimbi.jpg|thumb|Omumyuka wa Pulezidenti Emmanuel Nchimbi]]
[[File:DKT. MWIGULU LAMECK NCHEMBA.jpg|thumb|Ssaabaminisita Mwigulu Lameck Nchemba]]
Pulezidenti wa Tanzania ne bammemba b'olukiiko lw'eggwanga balondebwa mu kiseera kye kimu nga bakozesa akalulu ak'obutereevu okumala ekisanja ky'amyaka etaano.<ref name="Constitution" /> Omummyuka wa pulezidenti alondebwa okumala ekisanja ky'emyaka etaano mu kiseera kye kimu ne pulezidenti era ku kaadi y'emu.<ref name="Constitution" /> Pulezidenti oba omummyuka wa pulezidenti tebayinza kubeera mmemba mu lukiiko lw'eggwanga.<ref name="Constitution" /> Pulezidenti alonda Ssaabaminisita okuva mu bammemba b'olukiiko lw'eggwanga, ng'ayita mu kukakasibwa olukiiko, okuweereza ng'omukulembeze wa gavumenti mu lukiiko.<ref name="Constitution" /> Pulezidenti alonda kabineeti ye okuva mu bammemba b'olukiiko lw'eggwanga.<ref name="Constitution" /> Okukwasisa amateeka mu Tanzania kuli wansi w'ekitongole ekikola ku by'obukulembeze era kikwasaganyizibwa ekitongole kya Tanzania Police Force.<ref>{{cite web |title=Tanzania Police Force |url=https://apcof.org/country-data-2/tanzania/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202170416/https://apcof.org/country-data-2/tanzania/ |archive-date=2 February 2023 |access-date=5 February 2023 |publisher=African Policing Civilian Oversight Forum}}</ref>
'''Essiga elibaga amateeka'''
Obuyinza bwonna obukwata ku mateeka agakwata ku Tanzania eya wakati ne ku nsonga z'omukago bugabanyizibwa mu lukiiko lw'eggwanga olukulu,<ref name="Constitution" /> olutaliimu lukiiko lwa kubiri era nga lulina ababaka 393.<ref name="Edge">{{cite web |title=Tanzania: Government |url=https://globaledge.msu.edu/countries/tanzania/government |access-date=19 February 2014 |publisher=Broad College of Business, Michigan State University}}</ref> Bano mulimu abalonze okukiikirira ebifo ebirondebwamu, ssaabawolereza wa gavumenti, bammemba bataano abalonze okuva mu lukiiko lwa Zanzibar okuva mu bammemba baalwo, ebifo by'abakyala eby'enjawulo ebikola waakiri ebitundu 30% ku bifo ekibiina kyonna bye kiba nakyo mu lukiiko olwo, omwogezi w'olukiiko (bw'aba nga si mmemba wa lukiiko), n'abantu (abatasaanidde kusukka kkumi) abalondebwa pulezidenti.<ref name="Constitution" />Akakiiko k'Ebyokulonda aka Tanzania kateekawo ensalo ku lukalu mu muwendo ogusalibwawo akakiiko nga kakkiriziganyizza ne pulezidenti.<ref name="Constitution" />
'''Essiga eddamuzi'''
Enkola y'amateeka mu Tanzania yeesigamiziddwa ku mateeka ga Bungereza aga bulijjo.<ref name="TZ court system">{{cite web |last1=Manning |first1=Christabel |last2=Kasera |first2=Seka |title=UPDATE: Tanzanian Legal System and Legal Research |url=https://www.nyulawglobal.org/globalex/Tanzania1.html#_The_Judiciary |access-date=16 October 2014 |publisher=[[GlobaLex]]}}</ref>
Tanzania erina ekitongole ekiramuzi eky'emitendera ena.<ref name="TZ court system" /> Kkooti ezisingayo okuba ez'okumpi ku lukalu lwa Tanzania ze Kkooti Enkulu.<ref name="TZ court system" /> Mu Zanzibar, kkooti ezisingayo okuba ez'okumpi ze Kkooti za Kadhi ezikola ku nsonga z'amaka ez'Obusiraamu ne Kkooti Enkulu ezikola ku misango emirala gyonna.<ref name="TZ court system" /> Ku lukalu, okujulira kuba mu Kkooti za Disitulikiti oba mu Kkooti z'Abalamuzi Abatuuze.<ref name="TZ court system" /> Mu Zanzibar, okujulira kugenda mu kkooti ejulirwa eya Kadhi's Appeal Courts ku nsonga z'amaka ez'Obusiraamu ate mu Magistrates Courts ku misango emirala gyonna.<ref name="TZ court system" /> Okuva awo, okujulira kugenda mu kooti ekkulu eya Mainland Tanzania oba Zanzibar.<ref name="TZ court system" /> Tewali kujulira ku nsonga z'amaka ez'Obusiraamu kusobola kukolebwa okuva mu kooti enkulu eya Zanzibar.<ref name="TZ court system" /><ref name="Zanzibar Constitution">[https://web.archive.org/web/20110904235537/http://zltb.go.tz/docs/Zanzibar-Constitution-1984.pdf The Constitution of Zanzibar]. zltb.go.tz. 2006.</ref>Okuggyako, okujulira okusembayo kugenda mu Court of Appeal of Tanzania.<ref name="TZ court system" />
Kkooti Enkulu eya Tanzania erina ebitongole bisatu – eby'obusuubuzi, abakozi, n'ebyettaka<ref name="TZ court system" /> – n'ebitundu by'obutonde 15.<ref>{{cite web |title=Commercial Division — High Court of Tanzania |url=http://www.comcourt.go.tz/comcourt/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141223142716/http://www.comcourt.go.tz/comcourt/ |archive-date=23 December 2014 |access-date=17 October 2014}}</ref> Kkooti Enkulu eya Zanzibar erina ekitongole ky'amakolero, ekiwuliriza enkaayana z'abakozi zokka.<ref>[https://web.archive.org/web/20150317235728/http://www.judiciaryzanzibar.go.tz/historical_background.php "Welcome to High Court of Zanzibar"]. ''judiciaryzanzibar.go.tz''. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150317235728/http://www.judiciaryzanzibar.go.tz/historical_background.php|date=17 March 2015}}</ref>
Abalamuzi ba Mainland ne union balondebwa Ssaabalamuzi wa Tanzania,<ref>{{cite web |date=January 2004 |title=UNITED REPUBLIC OF TANZANIA Public Administration Country Profile |url=http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/un/unpan023291.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180516194348/http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/un/unpan023291.pdf |archive-date=16 May 2018 |access-date=1 February 2019}}</ref> okuggyako abo ab'omu Kkooti Ejulirwamu ne Kkooti Enkulu, abalondebwa pulezidenti wa Tanzania.<ref name="Constitution" />
Tanzania y'emu ku mawanga agakkiriza endagaano ya Rooma eya kkooti y'ensi yonna ekola ku misango gy'obumenyi bw'amateeka.<ref>{{cite web |title=African States, State Parties to the Rome Statute, International Criminal Court. Retrieved 21 October 2014 |url=http://www.icc-cpi.int/en_menus/asp/states%20parties/african%20states/Pages/african%20states.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141011143613/http://www.icc-cpi.int/en_menus/asp/states%20parties/african%20states/Pages/african%20states.aspx |archive-date=11 October 2014}}</ref>
'''Gavumenti z'ebintu'''
Mu 1972, gavumenti z'ebitundu ku lukalu zaasazibwamu ne zidda mu kufugibwa butereevu okuva mu gavumenti eya wakati. Gavumenti z'ebitundu, wabula, zaazzibwawo ku ntandikwa y'emyaka gya 1980, obukiiko bw'omu byalo n'ab'obuyinza mu byalo bwe baddamu okuteekebwawo. Okulonda kwa gavumenti z'ebitundu kwaliwo mu 1983, era obukiiko obukola ne butandika mu 1984. Mu 1999, Olukiiko lw'Eggwanga olukulu lwa saawo enteekateeka ey'okukola enkyukakyuka mu gavumenti z'ebitundu, nga kino kyali kigendereddwamu okuteekawo "enteekateeka enzijuvu era ey'amaanyi ... [eyali ekwata ku] bintu bina: okugabanya obuyinza mu byobufuzi, okugabanya obuyinza mu by'ensimbi, okugabanya obuyinza mu by'obukulembeze n'enkolagana wakati wa gavumenti eya wakati n'ez'ebitundu, nga gavumenti ey'oku lukalu y'erina obuyinza obusinga obungi mu nteekateeka eno nga bwe kirambikiddwa mu Ssemateeka."<ref name="Kunnat">{{cite web |date=31 May 2006 |title=Local government system in tanzania |url=https://www.tampere.fi/tiedostot/5nCY6QHaV/kuntajarjestelma_tansania_.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130418081535/https://www.tampere.fi/tiedostot/5nCY6QHaV/kuntajarjestelma_tansania_.pdf |archive-date=18 April 2013}}</ref>
Tanzania egabanyizibwamu ebitundu (mikoa) asatu mu kimu,<ref>{{cite news |last=Kilyinga |first=Nasongelya |date=10 July 2015 |title=Enter Songwe Region as Six Districts Created |url=http://allafrica.com/stories/201507100264.html |access-date=21 February 2017 |newspaper=[[Daily News (Tanzania)|Daily News]]}}</ref><ref>{{cite news |last=Mwakyusa |first=Alvar |date=4 February 2016 |title=Songwe is new region – with four districts |url=http://dailynews.co.tz/index.php/home-news/46650-songwe-is-new-region-with-four-districts |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160205094519/http://dailynews.co.tz/index.php/home-news/46650-songwe-is-new-region-with-four-districts |archive-date=5 February 2016 |access-date=21 February 2017 |newspaper=Daily News}}</ref> amakumi abiri mu mukaaga ku lukalu ate ataano mu Zanzibar (asatu ku Unguja, abiri ku Pemba).<ref>[https://web.archive.org/web/20130527015837/http://www.tanzania.go.tz/regionsf.html Regions]. tanzania.go.tz</ref> Ebitundu asatu mu kimu bigabanyizibwamu Disitulikiti 195 (wilaya), era nga zimanyiddwa nga gavumenti z'ebitundu.<ref name="Census 2012">{{cite web |title=Administrative Units: Population Distribution Report |url=https://www.nbs.go.tz/nbs/takwimu/Census2022/Administrative_units_Population_Distribution_Report_Tanzania_volume1a.pdf |accessdate=2 August 2024 |website=National Bureau of Statistics}}</ref>
Ebitundu by'omu bibuga birina ekibuga ekyetongodde, munisipaali, oba Eggombolola era nga bisalibwamu mu magombolola ne sub-wards (mitaa). Ebitundu ebitali bya mu bibuga birina ekibuga ekirina obwetwaze naye nga bisalibwamu mu magombolola ga byalo oba obuyinza bw'ekibuga (omutendera ogusooka) ate oluvannyuma ne mu bitundu eby'omu byalo (vitongoji).<ref name="Kunnat" />
Ekibuga kya Dar es Salaam kya njawulo kubanga kirina akakiiko k'ekibuga ng'ekitundu ky'obuyinza bwakyo kikwatagana n'akakiiko k'ekibuga kamu kamu. Meeya w'akakiiko k'ekibuga alondebwa akakiiko ako. Akakiiko k'ekibuga ak'abantu abiri kalimu abantu kkumi na gumu abalondebwa akakiiko k'ekibuga, abantu musanvu ab'olukiiko lw'eggwanga, n'abantu "abalondebwa mu Paalamenti wansi wa 'Ebifo eby'enjawulo eby'abakyala". Buli munisipaali era eba n'omukulembeze waayo. "Akakiiko k'ekibuga kalina omulimu gw'okukwanaganya era kakola ku nsonga ezikwata ku munisipaali zonna essatu", omuli eby'okwerinda n'obuweereza obw'amangu.<ref>{{cite web |title=City Status |url=http://www.dcc.go.tz/about-us/city-status.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131122230207/http://www.dcc.go.tz/about-us/city-status.html |archive-date=22 November 2013 |publisher=Dar Es Salaam City Council}}</ref><ref>{{cite web |year=1999 |title=Local Government (Urban Authorities) Act, 1982, amended 1999 |url=http://polis.parliament.go.tz/PAMS/docs/6-1999.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131022045450/http://polis.parliament.go.tz/PAMS/docs/6-1999.pdf |archive-date=22 October 2013 |access-date=19 February 2014 |publisher=Parliamentary On-line Information System |at=7A and 69A}}</ref> Ekibuga Mwanza kirina akakiiko k'ekibuga era ekitundu kyakyo kye kifuga kikwatagana n'ebitundu bya munisipaali bbiri.
'''Enkolagana n'amawanga amalala'''
Enkola z'ebweru wa Tanzania ziri mu kwekenneenyezebwa okusobola okudda mu kifo ky'Enkola y'Ebweru eya 2001, eyali enkola y'ebweru eyasooka mu butongole mu Tanzania.<ref name="FaMinistry_NFP2">{{Cite report|url=https://www.foreign.go.tz/index.php/resources/view/nje-bulletin-april-2021|title=Tanzania, kufanya mageuzi ya Kidiplomasia|last1=Buhohela|first1=Emmanuel|last2=Bulu|first2=Sheiba|date=1 April 2021|publisher=[[Ministry of Foreign Affairs and East African Cooperation]]|issue=1|location=[[Dodoma|Dodoma, Tanzania]]|language=sw|access-date=21 June 2022|trans-title=In Tanzania, to carry out Diplomatic reforms}}</ref><ref name="Citizen_22">{{Cite news |last=Kanyabwoya |first=Damas |date=13 January 2022 |title=Tanzania's key focus areas in the new Foreign Policy. |url=https://go.gale.com/ps/i.do?p=AONE&u=wikipedia&id=GALE |access-date=21 June 2022 |work=The Citizen |location=[[Dar es Salaam, Tanzania]] |language=English}}</ref> Nga 2001 tannatuuka, enkola y'ebweru wa Tanzania yali efugibwa ebiwandiiko eby'enjawulo ebyayisibwa Pulezidenti Julius Nyerere, okusingira ddala Circular No. 2 eya 1964,<ref name="FaMinistry_about">{{Cite web |title=ABOUT THE MINISTRY |url=https://www.foreign.go.tz/index.php/about/about-the-ministry |access-date=21 June 2022 |website=The United Republic of Tanzania Ministry of Foreign Affairs and East African Cooperation |publisher=Ministry of Foreign Affairs and East African Cooperation |language=en, sw |location=[[Dodoma|Dodoma, Tanzania]]}}</ref> Ekirangiriro kya Arusha,<ref name="Nyerere_67ad">{{Cite book |last=Nyerere |first=Julius K |author-link=Julius Nyerere |date=1967 |title=The Arusha Declaration and Tanu's policy on socialism and self-reliance |url=https://library.fes.de/fulltext/bibliothek/2-tanzania-s0019634.pdf |publisher=[[Tanganyika African National Union|TANU, Publicity Section]] |edition=1 |location=[[Dar es Salaam, Tanzania]] |language=en |chapter=The Policy of Self-Reliance |access-date=21 June 2022}}</ref> n'Enkola y'Ensonga Ez'ebweru eya 1967.<ref name="Nyerere_67fa">{{Cite speech|last=Nyerere|first=Julius K.|author-link=Julius Nyerere|event=Tanganyika African National Union National Conference|location=Dar es Salaam|date=16 October 1967|title=Tanzania policy on foreign affairs|type=Presidential Address|publisher=Ministry of Information and Tourism|url=https://www.juliusnyerere.org/uploads/tanzania_policy_on_foreign_affairs_1967.pdf|access-date=22 June 2022|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415085417/https://www.juliusnyerere.org/uploads/tanzania_policy_on_foreign_affairs_1967.pdf|url-status=dead}}</ref> Ebigambo bino byali bissa essira ku by'obufuzi by'ebweru okusingira ddala ku bwetwaze n'obwetwaze, eddembe ly'obuntu, n'obumu bwa Afirika.<ref name="Nzomo_99">{{Cite book |last=Nzomo |first=Maria |date=1999 |title=African Foreign Policies |url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9780429502521-10/foreign-policy-tanzania-cold-war-post%E2%80%93cold-war-maria-nzomo |publisher=Routledge |isbn=978-0-429-50252-1 |editor-last=Wright |editor-first=Stephen |location=[[New York, NY]] |pages=184–187 |chapter=The Foreign Policy of Tanzania: From Cold War to Post–Cold War |doi=10.4324/9780429502521-10 |s2cid=155717453}}</ref><ref name="Magoma_20">{{Cite thesis|last=MAGOMA|first=Suleiman Masegesa|title=The Significant role of Tanzania's diplomacy towards economic development|date=22 February 2020|degree=Public Policy|publisher=[[KDI School of Public Policy and Management]]|url=https://archives.kdischool.ac.kr/handle/11125/34174|place=[[Sejong City|Sejong City, South Korea]]|language=en}}</ref> Enkola y'ebweru empya eriwo mu 2001 yatandikibwawo okusobola okukola ku nkomerero y'obufuzi bw'amatwale n'Olutalo olw'Embeera z'Ensi, okugaziwa kw'ensi yonna, ebyenfuna by'akatale n'okugaziya emirimu, n'eggwanga lya Tanzania eririmu ebibiina by'obufuzi ebingi. Essira lyayo erisinga liri ku by'obusuubuzi n'enkulaakulana.<ref name="FaMinistry_FP">{{Cite web |title=Tanzania Foreign Policy the Case of Economic Diplomacy |url=https://www.foreign.go.tz/index.php/about/tanzania-foreign-policy-the-case-of-economic-diplomacy |access-date=21 June 2022 |website=The United Republic of Tanzania Ministry of Foreign Affairs and East African Cooperation |publisher=Ministry of Foreign Affairs and East African Cooperation |language=en, sw |location=[[Dodoma|Dodoma, Tanzania]]}}</ref>
Enkola y'ensonga z'ebweru empya eya 2001, ekyakozesebwa leero, erina omusingi gw'emisingi musanvu; obwetwaze, obwetwaze mu byenfuna, okubeera omulungi eri baliraanwa, obumu bwa Afirika, obutabaako ludda lw'owagira mu by'obufuzi, enkolagana mu by'enfuna, n'okukolagana mu nsi yonna okusobola okukulaakulanya eby'enfuna n'emirembe.<ref name="FaMinistry_FP" /> Ebigendererwa ebikulu byogerwako ng'okukuuma n'okutumbula eby'obuwangwa n'ebyenfuna, okutandikawo enkolagana n'amawanga amalala nga gavuganyizibwa ebyenfuna, okwetuusaako ebyetaago by'ebyenfuna, emirembe mu ggwanga ne mu nsi yonna, n'okwegatta mu byobufuzi n'ebyenfuna mu kitundu.<ref name="FaMinistry_FP" />
Okwekenneenya enkola y'ebweru eriwo mu kiseera kino kugenda mu maaso nga kikolebwa gavumenti ey'omulundi ogw'omukaaga okudda mu kifo ky'enkola y'ebweru empya eya 2001. Minisita w'ensonga z'ebweru Liberata Mulamula agambye nti enkola empya zijja kusigaza obukulu n'obutabaako ludda mu nkola y'ebweru eya 2001 ate nga ziteekawo ebintu ebirala ebikulu ennyo okusinga ebirala omuli enkyukakyuka y'embeera y'obudde n'okussa essira ku by'enfuna nga zissa essira ku by'amaguzi ebiva mu ggwanga ebyongeddwamu omutindo n'eby'enfuna ebya digito.<ref name="Citizen_22" />
'''Enkolagana n'amawanga g'ebweru'''
[[File:Ictr office 3.jpg|thumb|Kkooti y'ensi yonna ewozesa emisango eya Rwanda mu Arusha]]
Tanzania mmemba mu bitongole by'ensi yonna bingi gamba nga United Nations (UN), African Union (AU), East African Community (EAC), ne Southern African Development Community (SADC) n'ebirala bingi.<ref name="Hirschler_19">{{Cite book |last1=Hirschler |first1=Kurt |date=2019 |title=A decade of Tanzania: politics, economy and society 2005-2017 |url=https://books.google.com/books?id=ncCnDwAAQBAJ |last2=Hofmeier |first2=Rolf |publisher=[[Brill Publishers]] |isbn=978-90-04-40786-2 |location=[[Leiden|Leiden, Netherlands]], [[Boston]] |language=en}}</ref> Okwongereza ku ekyo, olw'amaanyi ga Tanzania ag'obutabaako ludda lw'ewagira, obumu n'emirembe mu ggwanga okuva lwe yafuna obwetwaze, Tanzania etera okukola ng'omutabaganya era ekifo awateekebwa endagaano n'endagaano wakati w'amawanga amalala, gamba ng'Endagaano ya Arusha ne Bulaaya, awamu n'Endagaano ya Arusha ne Rwanda (1993) ne Burundi (2000).<ref name="Chachage_04">{{Cite journal |last=Chachage |first=Chambi S. |date=2004 |title=Nyerere: Nationalism and Post-Colonial Developmentalism |url=http://www.jstor.org/stable/24487453 |journal=[[African Sociological Review]] |language=en |location=[[Dakar, Senegal]] |publisher=[[CODESRIA]] |volume=8 |issue=2 |pages=158–179 |issn=1027-4332 |jstor=24487453 |access-date=21 June 2022}}</ref><ref name="Waters_06">{{Cite journal |last=Waters |first=Tony |date=2006 |title=Markets and Morality: American Relations with Tanzania |url=https://asq.africa.ufl.edu/files/Waters-Vol8Issue3.pdf |url-status=dead |journal=[[African Studies Quarterly]] |language=en |location=[[Gainesville, Florida]] |volume=8 |issue=3 |pages=46–53 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190804103025/http://asq.africa.ufl.edu/files/Waters-Vol8Issue3.pdf |archive-date=4 August 2019 |access-date=21 June 2022}}</ref>
[[File:East African Legislative Assembly.jpg|thumb|Olukiiko olukulu olwa East African Legislative Assembly mu Arusha]]
Ekibiina ky'Amawanga Amagatte kirina ekifo kinene mu Tanzania mu kiseera kino ne mu byafaayo era kikola ng'omukago omukulu mu ngeri yaakyo, n'ebitongole by'ensi yonna ebirala, mu mirimu mingi mu ggwanga, wamu n'emirimu egikolebwa mu Tanzania era egiteekebwa mu nkola mu Great Lakes ne Afirika yonna okutwaliza awamu.<ref name="UN_tz">{{Cite web |title=The United Nations in Tanzania |url=https://tanzania.un.org/en/about/about-the-un |access-date=22 June 2022 |website=United Nations |language=en}}</ref> Ekibiina ky'Amawanga Amagatte kirina ekifo kinene mu Tanzania mu kiseera kino ne mu byafaayo era kikola ng'omukago omukulu mu ngeri yaakyo, n'ebitongole by'ensi yonna ebirala, mu mirimu mingi mu ggwanga, wamu n'emirimu egikolebwa mu Tanzania era egiteekebwa mu nkola mu Great Lakes ne Afirika yonna okutwaliza awamu.<ref name="UN_tzEntities">{{Cite web |title=UN Entities in Tanzania |url=https://tanzania.un.org/en/about/un-entities-in-country |access-date=22 June 2022 |website=United Nations |language=en}}</ref> Wadde nga ofiisi enkulu eza UN ziri mu Oysterbay, Dar es Salaam, ofiisi endala nnyingi, kkooti, n'ebibiina by'obwannakyewa biri mu Arusha, TZ. Eky'okulabirako ekisinga okumanyibwa y'ekkooti y'ensi yonna ewozesa emisango eya International Criminal Tribunal ku nsonga z'ekittabantu ekyali eri e Rwanda.<ref name="UN_SRES9771995">{{UN document|docid=S-RES-977(1995)|type=Resolution|body=Security Council|year=1995|resolution_number=977|access-date=23 July 2008|date=22 February 1995}}</ref>
Ekibiina kya African Union kirimu amawanga 55 mu Afirika.<ref name="AU_memStates">{{Cite web |title=Member States |url=https://au.int/en/member_states/countryprofiles2 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220901043534/https://au.int/en/member_states/countryprofiles2 |archive-date=1 September 2022 |access-date=22 June 2022 |website=African Union |language=en}}</ref> Tanzania y'emu ku mawanga agaatandikawo AU mu 2001, era eyaddira Organisation of African Unity (OAU) eyatandikibwawo abatandisi ba Tanzania, Tanganyika ne Zanzibar, mu 1963. Ekitongole ekiramuzi ekya AU n'ekkooti zaakyo bisangibwa mu Tanzania.<ref name="AU_tzAgreement">{{Cite act|date=31 August 2007|type=HOST AGREEMENT|legislature=[[African Union]]|title=Host Agreement Between the Government of the United Republic of Tanzania and the African Union on the Seat of the African Court on Human and Peoples' Right|language=en|article-type=Agreement|access-date=22 June 2022|url=https://www.african-court.org/wpafc/wp-content/uploads/2020/10/3-HOST-AGREEMENT-TANZANIA-AND-AU.pdf}}</ref> Mu kusooka nga kkooti y'obwenkanya etaba amawanga ga Africa eya Justice of the African Union, egattiddwa wamu ne kooti y'eddembe ly'obuntu eya African Court on Human and Peoples' Rights okukola African Court of Justice and Human Rights (ACJHR), esangibwa mu Arusha.<ref name="AU_tzAgreement" />Tanzania yassa omukono era ne yeegatta ku AU-brokered African Continental Free Trade Area (AfCFTA) nga 17 Ogwoluberyeberye 2022, ekitundu ekisinga obunene mu nsi yonna eky’obusuubuzi obw’eddembe.<ref name="Agarwal_22">{{Cite report|url=https://odi.org/en/publications/tanzania-and-the-african-continental-free-trade-area-possible-impacts-policy-priorities-and-scoping-of-future-support/|title=Tanzania and the African Continental Free Trade Area: possible impacts, policy priorities and scoping of future support|last1=Agarwal|first1=Prachi|last2=Kweka|first2=Josaphat|date=11 March 2022|publisher=Overseas Development Institute, [[Foreign, Commonwealth and Development Office]]|location=[[London, UK]]|publication-date=11 March 2022|language=en|last3=Willem te Velde|first3=Dirk|access-date=22 June 2022|type=Briefing, policy papers}}</ref>
Omukago gw'amawanga g'Obuvanjuba bwa Afirika ogulimu Tanzania, Uganda, Kenya, Rwanda, Burundi, South Sudan, ne Democratic Republic of Congo (DRC) gulina ekitebe kyagwo ekikulu mu Arusha.<ref name="Ugirashebuja_17">{{Cite book |date=2017 |title=East African Community Law: Institutional, Substantive and Comparative EU Aspects |url=https://brill.com/view/title/33464 |publisher=[[Brill Publishers|Brill Nijhoff]] |isbn=978-90-04-32207-3 |editor-last=Ugirashebuja |editor-first=Emmanuel |location=[[Leiden|Leiden, Netherlands]], [[Boston]] |language=en |editor-last2=Ruhangisa |editor-first2=John Eudes |editor-last3=Ottervanger |editor-first3=Tom |editor-last4=Cuyvers |editor-first4=Armin}}</ref><ref name="EAC_overview">{{Cite web |title=Overview of EAC |url=https://www.eac.int/overview-of-eac |access-date=22 June 2022 |website=East African Community |language=en}}</ref> Tanzania, awamu ne Kenya ne Uganda, ze zimu ku mmemba ezatandikawo EAC mu 2000.<ref name="EAC_history">{{Cite web |title=History of the EAC |url=https://www.eac.int/eac-history#:~:text=The%20Treaty%20for%20the%20Establishment,all%20the%20three%20Partner%20States. |access-date=22 June 2022 |website=East African Community |language=en}}</ref> Oluvannyuma lw'okukubwa Bugirimaani mu Ssematalo I Tanzania yeegatta ku East African Currency Board (EACB) eyali mu London era nga yali ekola ku by'omusolo era ng'ewa Tanzania, Uganda ne Kenya okuva mu 1919 okutuuka mu 1948, East Africa High Commission (EAHC) okuva mu 1948 okutuuka mu 1961, ne East African Common Services Organization (EACSO) okuva mu 1961 okutuuka mu 1966. Mu 1966 amawanga gano gonna asatu gaatandikawo East African Community eyasooka, eyamala okutuuka mu 1976, oluvannyuma ne wabeerawo East African Co-operation okuva mu 1993 okutuuka mu 2000, nga tennaddamu kutandikibwawo nga East African Community mu 2000.<ref name="EAC_history" /><ref name="Kadaga_22">{{Cite speech|last=Kadaga|first=Rebecca|author-link=Rebecca Kadaga|event=Ministry of East African Community Affairs|location=Makerere University|date=16 June 2022|access-date=21 June 2022|title=The Strategic need for EAC Integration|type=Keynote Address|pages=1, 3, 6-9|language=en|url=https://www.mediacentre.go.ug/media/address-rt-hon-rebecca-kadaga-1st-deputy-prime-ministerminister-makerere-university|archive-date=27 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220627105632/https://mediacentre.go.ug/media/address-rt-hon-rebecca-kadaga-1st-deputy-prime-ministerminister-makerere-university|url-status=dead}}</ref>
[[File:Samia Suluhu Hassan, Joe Biden, Jill Biden.jpg|thumb|Pulezidenti wa Tanzania [[Samia Suluhu Hassan]] wamu ne Pulezidenti wa America [[Joe Biden]] mu Washington D.C mu Gwekkumineebiri 2022]]
EAC ebadde n’omukago gw’omusolo okuva mu 2005, n’ekitundu eky’obusuubuzi eky’eddembe wakati w’amawanga agali mu mukago n’omusolo ogw’awamu n’endagaano z’obusuubuzi n’amawanga agatali mu mukago n’ebitongole eby’ensi yonna.<ref name="Ugirashebuja_17" /> Omukago gw’omusolo era gwassaawo ekitongole ekimu n’amateeka ag’enjawulo, gamba ng’amateeka agakwata ku nsibuko y’ebintu, ku by’obusuubuzi byonna munda mu mukago, okuyingira mu mukago, n’okuyitira mu mawanga agali mu mukago. Mu 2010 akatale ak’awamu kaateekebwawo mu EAC okusobozesa abakozi, ebyamaguzi, abantu, entandikwa, n’empeereza okutambula obulungi, wamu n’okuteekawo eddembe ly’okutandikawo bizinensi.<ref name="Ugirashebuja_17" /> East African Monetary Union (EAMU) eyateesebwako okutandikibwawo mu 2024 ejja kutondawo ensimbi ez'awamu mu bbanka enkulu eya East African Central Bank.<ref name="Adam_17">{{Cite book |date=2017 |title=Tanzania: the path to prosperity |url=https://books.google.com/books?id=_MDXDQAAQBAJ |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-870481-2 |editor-last=Adam |editor-first=Christopher |location=[[Oxford, UK]]; [[New York, NY]] |language=en |editor-last2=Collier |editor-first2=Paul |editor-last3=Ndulu |editor-first3=B. J.}}</ref> Okuva ku kutandikibwawo kwa EAC, nga bwe kyateekebwa mu Kawaayiro 5(2) aka ndagaano ey'okutandikawo EAC, ekiruubirirwa kya EAC ekisembayo bulijjo kwe kubeera eggwanga erimu ery'awamu ery'amawanga gonna agali mu mukago. Mu 2017 amawanga gonna agali mu mukago gaakakasa okukolera awamu kwa EAC ng'entandikwa eri mu kufuuka eggwanga erimu ery'enkomeredde.<ref name="Ugirashebuja_17" /><ref name="Kadaga_22" />
Southern African Development Community erimu amawanga 16, nga mw'otwalidde amawanga gonna ag'omu bukiikaddyo bwa Afirika wamu ne Tanzania ne DRC okuva mu Great Lakes.<ref name="Muntschick_17">{{Cite book |last=Muntschick |first=Johannes |date=9 October 2017 |title=The Southern African Development Community (SADC) and the European Union (EU): Regionalism and External Influence |url=https://books.google.com/books?id=IDE5DwAAQBAJ |publisher=[[Springer Publishing|Springer Nature]] |isbn=978-3-319-45330-9 |location=[[Cham, Switzerland]] |language=en |access-date=22 June 2022}}</ref> Tanzania y'emu ku mawanga agatandikawo SADC mu 1994, wamu ne Frontline States (FLS), okuva mu 1960 okutuuka mu 1994. Wadde nga FLS yalina ekiruubirirwa eky'okumalawo obusosoze, SADC eyagiddawo erina ebigendererwa eby'okutumbula emirembe n'obutebenkevu wamu n'okukulaakulanya eby'enfuna n'ebyobufuzi by'amawanga agagirimu.<ref name="Muntschick_17" />
'''Amagye'''
Eggye lya [[Tanzania People's Defence Force]] (TPDF) (Kiswahili: Jeshi la Wananchi wa Tanzania (JWTZ)) lye ggye lya Tanzania, erikola ng'eggye ly'abantu wansi w'obukulembeze bw'abantu ba bulijjo. Lirimu amatabi oba ebiragiro bitaano: Eggye ery'oku ttaka (amagye), Eggye ery'omu bbanga, Eggye ly'okumazzi, National Service, Headquarter (MMJ).<ref>{{cite web |date= |title=Mwanzo-Jeshi la Ulinzi la Wananchi wa Tanzania |url=https://www.tpdf.mil.tz/ |access-date=10 February 2022 |publisher=Tpdf.mil.tz}}</ref> Bannansi ba Tanzania basobola okwewaayo okuweereza mu magye okuva ku myaka 15 egy'obukulu, n'emyaka 18 egy'obukulu okuweereza mu magye ga National military service nga bamaze okutikkirwa okuva mu siniya ey'omukaaga. Obuweereza obw'obuwaze bwali emyaka 2 mu 2004. [[National service act of Tanzania]].
'''Okukwasisa amateeka'''
Eby'okwerinda by'abantu n'okulondoola ensalo buvunaanyizibwa bwa Poliisi ya Tanzania. Okulondoola poliisi kugabanyizibwamu omuwandiisi omukulu mu Minisitule ya Poliisi ne kaliisoliiso wa Poliisi.<ref>{{cite web |title=Tanzania – Tanzania Police Force |url=https://apcof.org/country-data-2/tanzania/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202170416/https://apcof.org/country-data-2/tanzania/ |archive-date=2 February 2023 |access-date=11 May 2023 |publisher=African Policing Civilian Oversight Forum}}</ref>
'''Eddembe ly'obuntu'''
Mu Gwekkumineebiri 2019, Amnesty International yategeeza nti gavumenti ya Tanzania yasazaamu eddembe ly'ebibiina by'obwannakyewa (NGOs) (ebibiina by'abantu abeewaayo kyeyagalire) awamu n'abantu kinnoomu okuwawaabira gavumenti mu kkooti y'abantu eya Arusha African Court for Human and Peoples' Rights.<ref>{{cite web |date=2 December 2019 |title=Tanzania: Withdrawal of individual rights to African Court will deepen repression |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2019/12/tanzania-withdrawal-of-individual-rights-to-african-court-will-deepen-repression/ |access-date=2 December 2019 |publisher=Amnesty International}}</ref>
Ba Nnamagoye ababeera mu Tanzania batera okulumbibwa, okuttibwa oba okusalibwako ebitundu by'omubiri olw'obulombolombo obukwatagana n'obulogo obumanyiddwa nga muti obugamba nti ebitundu by'omubiri by'abalina albinism birina amaanyi agatali ga bulijjo.<ref>"[https://www.bbc.com/news/world-africa-31849531 Tanzania albino murders: 'More than 200 witchdoctors' arrested]". BBC News. 12 March 2015.</ref> Tanzania y'esinga okubaamu okutyoboola eddembe ly'obuntu okw'engeri eno mu mawanga 27 agali mu Afirika muti w'omanyiddwa okuba ng'akolebwa.<ref>Charlotte Baker (22 September 2017) [https://www.independent.co.uk/life-style/health-and-families/witchcraft-albino-trade-body-part-human-rights-un-sub-saharan-african-a7958946.html "The trade in body parts of people with albinism is driven by myths and international inaction"]. ''The Independent''</ref>
Mu Tanzania, ebikolwa eby'okwegatta eby'abantu ab'ekikula ekimu tebikkirizibwa mu mateeka era bisobola okuviirako omuntu okusibwa obulamu bwe bwonna, wadde ng'etteeka lino teritera kukozesebwa, era abantu abalya ebisiyaga basobola okusisinkana.<ref>{{cite web |date=17 May 2016 |title=State Sponsored Homophobia 2016: A world survey of sexual orientation laws: criminalisation, protection and recognition |url=https://ilga.org/downloads/02_ILGA_State_Sponsored_Homophobia_2016_ENG_WEB_150516.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010135034/http://ilga.org/downloads/02_ILGA_State_Sponsored_Homophobia_2016_ENG_WEB_150516.pdf |archive-date=10 October 2017 |work=[[International Lesbian, Gay, Bisexual, Trans and Intersex Association]]}}</ref><ref name="GT">{{cite news |title=Lesbian and Gay Tanzania |url=http://www.gaytimes.co.uk/gt/listings.asp?action=ShowCountry&CID=932 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060929205430/http://www.gaytimes.co.uk/gt/listings.asp?action=ShowCountry&CID=932 |archive-date=29 September 2006 |access-date=12 February 2007 |work=gaytimes}}</ref> Okusinziira ku kunoonyereza okwakolebwa mu 2007 okwakolebwa ekitongole kya Pew Research Centre, abantu 95 ku buli kikumi mu Tanzania bakkiriza nti obuli bw'ebisiyaga tebulina kukkirizibwa mu bantu.<ref>{{cite web |title=Pew Global Attitudes Project |url=http://pewglobal.org/reports/pdf/258.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100214225525/http://pewglobal.org/reports/pdf/258.pdf |archive-date=14 February 2010 |access-date=15 July 2017 |publisher=Pew Research Centre |pages=35, 84, and 117}}</ref>
== Eby'enfuna ==
Mu 2021, okusinziira ku IMF, eby'enfuna bya Tanzania (GDP) byali bya buwumbi bwa ddoola 71 (nominal), oba obuwumbi bwa ddoola 218.5 ku musingi gwa purchasing power parity (PPP). GDP per capita (PPP) yali $3,574.<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook Database April 2018 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2018/April |publisher=International Monetary Fund}}</ref>
Okuva mu 2009 okutuuka mu 2013, GDP ya Tanzania (nga yeesigamiziddwa ku ssente za wano ezitakyuka) yeyongera ebitundu 3.5% buli mwaka, nga eri waggulu okusinga ku mmemba omulala yenna ow’omukago gw’amawanga g’obuvanjuba bwa Afirika (EAC) era nga esinga amawanga mwenda mu Sub-Saharan Africa: [[Democratic Republic of Congo|Democratic Republic of the Congo]], [[Ethiopia]], [[Ghana]], [[Lesotho]], [[Liberiya|Liberia]], [[Mozambique]], [[Sierra Leone]], [[Zambia]], ne [[Zimbabwe]].<ref>{{cite web |title=GDP per capita growth (annual %) |url=http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.KD.ZG |access-date=9 August 2024 |publisher=[[World Bank]]}}</ref>
Mu 2017, Tanzania yasinga kutunda mu Buyindi, Vietnam, [[South Africa]], [[Switzerland]], ne China nga yafunamu obuwumbi bwa ddoola 5.3.<ref name="UND">{{cite web |title=Tanzania (TZA) Exports, Imports, and Trade Partners |url=https://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/tza/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190424230123/https://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/tza/ |archive-date=24 April 2019 |access-date=9 April 2019 |publisher=The Observatory of Economic Complexity}}</ref> Yayingiza obuwumbi bwa ddoola 8.17, nga Buyindi, Switzerland, [[Saudi Arabia]], China, ne [[United Arab Emirates]] ze zaali zisinga okugitunda.<ref name="UND" />
Tanzania yagumira okugwa kw'ebyenfuna okw'amaanyi, okwatandika mu 2008 oba mu ntandikwa ya 2009, mu ngeri ey'amaanyi. Emiwendo gya zzaabu egy'amaanyi, nga gino gye gyayamba okunyweza eby'okusima eby'obugagga by'omu ttaka mu ggwanga, era nga n'engeri Tanzania gy'etaliimu nnyo mu katale k'ensi yonna yayamba okukuuma eggwanga eri okugwa kw'ebyenfuna.<ref name="frame" /> Okuva okugwa kw'ebyenfuna lwe kwaggwa, eby'enfuna bya Tanzania by'eyongedde nnyo olw'obulambuzi, eby'empuliziganya, n'ebitongole bya bbanka.<ref name="frame" />
Okusinziira ku kitongole ky'Ensi yonna ekikola ku by'enkulaakulana (United Nations Development Programme (UNDP), kyokka, enkulaakulana eyakolebwa mu by'enfuna y'eggwanga gyebuvuddeko ekoleddeko "batono nnyo", n'aleka abantu abasinga obungi.<ref>[https://web.archive.org/web/20141014230730/http://www.tz.undp.org/content/tanzania/en/home/countryinfo/ "About Tanzania |UNDP in Tanzania"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141014230730/http://www.tz.undp.org/content/tanzania/en/home/countryinfo/|date=14 October 2014}}. undp.org.</ref> Okusinziira ku kunoonyereza okwakolebwa mu 2015/2016, ebitundu 57.1 ku buli kikumi eby'abantu batwalibwa okuba nga baavu mu ngeri ez'enjawulo.<ref>{{Cite web |date=2023 |title=Multidimensional Poverty Index 2023: Tanzania (United Republic of) |url=https://hdr.undp.org/sites/default/files/Country-Profiles/MPI/TZA.pdf |access-date=27 May 2024 |website=United Nations Development Programme: Human Development Reports}}</ref> Tanzania yali n'ekigero kya Global Hunger Index ekibi okusinga eggwanga eddala lyonna mu EAC okuggyako Burundi.<ref name="GHI">[https://web.archive.org/web/20141106133439/http://www.ifpri.org/sites/default/files/publications/ghi13.pdf "2013 Global Hunger Index"]. International Food Policy Research Institute. October 2013</ref> page 15 Omugatte gw'abantu abaali abalumwa enjala mu 2010–12 nabo baali babi okusinga eggwanga eddala lyonna mu EAC okuggyako Burundi.<ref name="GHI" />
Mu 2020, Banka y'ensi yonna yalangirira okweyongera kw'ebyenfuna bya Tanzania okuva mu by'abantu abali obubi ennyo okudda mu by'abantu abali obulungi, ng'omuwendo gwa GNI ogw'omuntu ogumu gweyongera okuva ku ddoola za Amerika 1,020 mu 2018 okutuuka ku ddoola za Amerika 1,080 mu 2019.<ref>{{cite web |date=1 July 2020 |title=New World Bank country classifications by income level: 2020–2021 |url=https://blogs.worldbank.org/opendata/new-world-bank-country-classifications-income-level-2020-2021 |publisher=World Bank}}</ref><ref>{{cite web |date=2 July 2020 |title=Tanzania joins middle income status ahead of schedule |url=https://www.thecitizen.co.tz/news/Tanzania-joins-middle-income-status-ahead-of-schedule/1840340-5586580-5p13b7z/index.html |work=The Citizen}}</ref>
Eby'enfuna bya Tanzania byalinya ebitundu 4.6 ku buli kikumi mu 2022, ate 5.2 ku buli kikumi mu 2023.<ref>{{cite web |title=Tanzania Overview |url=https://www.worldbank.org/en/country/tanzania/overview |access-date=9 August 2024 |publisher=World Bank}}</ref>
'''Enjala n'obwavu'''
Embeera y'Enjala mu Nsi Yonna mu biseera ebyayita kyateeka embeera eno ku "kutya" n'obubonero 42 mu mwaka gwa 2000; okuva olwo GHI kikendedde okutuuka ku 23.2.<ref name="globalhungerindex.org">{{cite web |title=Tanzania |url=https://www.globalhungerindex.org/tanzania.html |access-date=6 August 2024 |website=Global Hunger Index – Official Website of the Peer-Reviewed Publication}}</ref> Abaana mu byalo babonaabona nnyo olw'obutali bulungi mu ndya n'enjala ey'olubeerera, newankubadde ng'obuzibu wakati w'ekibuga n'ebyalo bukendedde ku bikwata ku kusiiwuuka kw'endya n'obuzito obutono.<ref name="Tanzania UNDP">{{cite web |title=About us |url=https://www.tz.undp.org/content/tanzania/en/home/about-us.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210811174628/https://www.tz.undp.org/content/tanzania/en/home/about-us.html |archive-date=11 August 2021 |access-date=25 May 2020 |website=UNDP}}</ref> Okukola ebitono mu kitongole ky'ebyalo kiva ku kusinga kussa ssente mu bintu ebikozesebwa; obutaba na busobozi kufuna bintu bya ku faamu, obuweereza bw'okulima n'okwewola; tekinologiya omutono wamu n'obuyambi mu by'obusuubuzi n'okutunda; n'okwesigama ennyo ku kulima okwesigamiziddwa ku nkuba n'ebintu eby'obutonde.<ref name="Tanzania UNDP" />
Kumpi ebitundu 68 ku buli kikumi ebya Bannansi ba Tanzania obukadde 61.1 babeera wansi w'omutindo gw'obwavu ogwa ddoola 1.25 buli lunaku, ng'ebitundu 32 ku buli kikumi eby'abantu tebafuna mmere emala.<ref name="globalhungerindex.org" /> Okusoomooza okusinga obunene Tanzania kw'eyolekaganye nakwo mu kukendeeza obwavu kwe kukozesa obubi eby'obugagga byayo eby'obutonde, okulima okutali kwa muganyulo, enkyukakyuka y'embeera y'obudde n'okwonoona ensibuko z'amazzi, okusinziira ku kitongole ky'Amawanga Amagatte eky'ebyenkulaakulana (United Nations Development Programme (UNDP).<ref name="Tanzania">{{cite web |title=Tanzania |url=https://www.heifer.org/about-us/where-we-work/tanzania.html |website=Heifer International}}</ref>
Waliwo eby'obugagga bitono nnyo eri bannansi ba Tanzania mu nsonga z'okufuna looni, ebizimbe oba okufuna tekinologiya w'ebyobulimi, ekireetera enjala n'obwavu mu ggwanga okweyongera okusinziira ku UNDP.<ref name="Tanzania" /> Tanzania eri mu kifo kya 159 ku nsi 187 mu bwavu okusinziira ku United Nations Human Development Index (2014).<ref name="Tanzania" />
Alipoota ya bbanka y'ensi yonna eya 2019 yalaga nti mu myaka 10 egiyise, obwavu bukendeddeko ebitundu 8 ku buli kikumi, okuva ku 34.4% mu 2007 okutuuka ku 26.4% mu 2018.<ref>{{cite web |date=1 December 2019 |title=Tanzania's Path to Poverty Reduction and Pro-Poor Growth |url=https://www.worldbank.org/en/country/tanzania/publication/tanzanias-path-to-poverty-reduction-and-pro-poor-growth |publisher=World Bank}}</ref> Alipoota endala yalaga okukendeera okutuuka ku 25.7% mu 2020.<ref>{{cite web |date=12 November 2021 |title=Tanzania at 60: GDP in sharp rise, poverty cut |url=https://www.ippmedia.com/en/news/tanzania-60-gdp-sharp-rise-poverty-cut |work=IPP Media}}</ref>
'''Emmere n'endya'''
Endya embi esigadde nga kizibu ekinyigiriza mu Tanzania era nga kyawukana nnyo mu bitundu by'eggwanga. USAID eripoota nti abaana ebitundu 16% bali wansi w'obuzito obusaanidde ate ebitundu 34% bafuna okukonziba olw'endya embi.<ref name=":02">{{cite web |title=Tanzania: Nutrition Profile |url=https://www.usaid.gov/what-we-do/global-health/nutrition/countries/tanzania-nutrition-profile |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181024113234/https://www.usaid.gov/what-we-do/global-health/nutrition/countries/tanzania-nutrition-profile |archive-date=24 October 2018 |access-date=18 October 2018 |website=[[USAID]] |language=en}}</ref> Ebitundu 10 birimu abaana ebitundu 58% abakonzibye ate ebitundu 50% ku baana abalumwa enjala ey'amaanyi basangibwa mu bitundu 5.<ref name=":3">{{cite web |title=UNICEF Tanzania—Nutrition—The situation |url=https://www.unicef.org/tanzania/nutrition.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190102192139/https://www.unicef.org/tanzania/nutrition.html |archive-date=2 January 2019 |access-date=28 October 2018 |website=unicef.org}}</ref> Mu bbanga lya myaka 5, Disitulikiti ya Mara mu Tanzania yalaba okukendeera kwa bitundu 15% mu kukonziba mu baana abali wansi w'emyaka 5, nga kagwa okuva ku bitundu 46% okutuuka ku bitundu 31% mu 2005 ne 2010 ebyo. Kyokka, Dodoma, ku luuyi olulala, yalaba okweyongera kwa bitundu 7% mu kubunza kw'abaana mu kibinja kino eky'emyaka, nga kulinnya okuva ku bitundu 50% mu 2005 okutuuka ku bitundu 57% mu 2010.<ref name=":6">{{Cite web |date=2012 |title=Tanzania Assessment for Scaling Up Nutrition |url=http://apps.who.int/nutrition/landscape_analysis/TanzaniaLandscapeAnalysisFinalReport.pdf?ua=1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210302164752/https://apps.who.int/nutrition/landscape_analysis/TanzaniaLandscapeAnalysisFinalReport.pdf?ua=1 |archive-date=2 March 2021 |via=[[World Health Organization]]}}</ref> Okutwaliza awamu okubeerawo kw'emmere tekitegeeza nti kireeta okukonziba kw'abaana. Ebitundu bya Iringa, Mbeya, ne Rukwa, gye batwala okubeerawo kw'emmere okuba nga kusobola okukkirizibwa, era bikyalimu okukonziba okusukka mu bitundu 50%. Mu bitundu ebimu awabeera enjala, gamba nga mu bitundu bya Tabora ne Singida, okukonziba kusigala nga kutono bw'okugeraageranya n'okwo okulabibwa mu Iringa, Mbeya ne Rukwa.<ref name=":6" /> Ekitongole kya Tanzania Food and Nutrition Centre kigamba nti enjawulo zino ziva ku njawulo mu ndya embi ey'abakyala ab'embuto, enkola embi ey'okuliisa abaana abawere, enkola embi[ ey'obuyonjo n'obujjanjabi obubi.<ref name=":6" /> Ebiseera by'ekyeya bisobola okukosa ennyo okukula kw'ebirime mu Tanzania. Ekyeya mu East Africa kivuddemu okweyongera kw'ebbeeyi y'emmere enkulu nga kasooli n'obulo, ebirime ebikulu mu ndya y'abantu abasinga obungi mu Tanzania. Okuva mu 2015 okutuuka mu 2017, ebbeeyi ya kasooli bwe yagulibwa mu bungi yalinnya emirundi egisukka mu esatu, okuva ku TSh 400/= buli kilo okutuuka ku 1,253/= buli kilo.<ref name=":12">{{Cite news |last=Makoye |first=Kizito |title=Survey finds most Tanzanians go hungry, despite government denials |url=https://www.reuters.com/article/tanzania-hunger-idUSL5N1GJ5CP |access-date=20 November 2018 |work=Reuters}}</ref>
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Tanzania| ]]
[[Category:Ensi za Afirika]]
[[Category:Ensi]]
[[Category:Amawanga agasangibwa ku Ssemazinga wa Africa]]
[[Category:Amawanga agasangibwa mu Buvanjuba bwa Africa]]
[[Category:Baminisita ba Uganda]]
[[Category:Buganda]]
803dkitqdc8edvtssqcb4mgrzjpxdsz
Entuntunu dagala nyo
0
3966
75500
34109
2026-09-26T13:12:05Z
Zain0024
11879
added acitation
75500
wikitext
text/x-wiki
[[File:Wild Cape Gooseberry (Physalis Minima) Closed Pod - 3.jpg|thumb|entuntunu]]
Entuntunu dagala nyo eritangira nokuvumula endwadde eziwerako omuli nomusujja, yona yamugaso okuva kukikola okutuka kumirandira. Omuzadde nkusaba osimbeyo ebikolo ebisamusamu awaka,gwe n'abaana bo mugya ku bibala byentuntu ate onogengako edagala.<ref>{{Cite web |last=Groves |first=Melissa |date=2018-12-19 |title=Golden Berries: Nutrition, Benefits and How to Eat Them |url=https://www.healthline.com/nutrition/golden-berries |access-date=2026-09-26 |website=Healthline |language=en}}</ref>
Eri abalina akawuka kasilimu, gayanga yo ekikola kimu kimu buli lunaku ogyakwetangira endwadde nyingi eziyinza okukulumba.<ref>{{Cite web |last=Groves |first=Melissa |date=2018-12-19 |title=Golden Berries: Nutrition, Benefits and How to Eat Them |url=https://www.healthline.com/nutrition/golden-berries |access-date=2026-09-26 |website=Healthline |language=en}}</ref>
Abajanjabisa obutonde bakizula entuntunu dagala nyo.<ref>{{Cite web |last=Groves |first=Melissa |date=2018-12-19 |title=Golden Berries: Nutrition, Benefits and How to Eat Them |url=https://www.healthline.com/nutrition/golden-berries |access-date=2026-09-26 |website=Healthline |language=en}}</ref>
87566viwlvlywa9p8rq2eem2qv3vpb1
Kigulu, Kira
0
5738
75494
71261
2026-09-26T12:56:24Z
Zain0024
11879
added acitation
75494
wikitext
text/x-wiki
'''Kigulu''', ekibuga mu [[Kira, Yuganda|Kira Town]] mu [[Wakiso (disitulikit)|Wakiso]] mu [[Yuganda]].<ref>{{Cite web |title=Kigulu |url=https://mapcarta.com/35059550 |access-date=2026-09-26 |website=Mapcarta |language=en}}</ref>
{{stub}}
[[Category:Ebitundu bya Uganda eby'enjawulo]]
mr71dsiikmhmvkmn2xigm7383gufgsg
Embeera z'obuntu embi(Bad emotions)
0
6186
75485
34530
2026-09-26T12:33:34Z
Zain0024
11879
75485
wikitext
text/x-wiki
[[File:Angry Emoji - FREE (50213827537).jpg|thumb|Angry]]
Embeera z'obuntu ezimu nga obusaasizi , okusanyuka n'endala nnungi naye wali wo endala nnyingi embi era nga oyo azirina aba muntu wa mpsa nsiwuufu oba wa mutima mubi.Zirimu:
Effutwa
Enge
Empiiga
obukyayi.
n'endala
i21xgq8cwkf9r01t3yihwtb6zpq9b90
Makyule (Mercury)
0
6217
75492
33730
2026-09-26T12:50:50Z
Zain0024
11879
75492
wikitext
text/x-wiki
[[File:Pouring liquid mercury bionerd.jpg|thumb|Makyule]]
Omuko gwa Edit SourceGakuweebwa Charles Muwanga !!!Akaziba ka makyule era kayitibwa Atomu ya Makyule (Mercury atom)mu Luganda !
Okufaana ne Zzaabu, ekikulembero, ne yulaniyaamu, makyule y’emu ku bika bya atomu ebizito. Buli kaziba ka makyule kalimu obukontanyo 80 ne nampawengwa 121 mu buziizi bwako.
Okufaanana n'obuziba obwo, obuziba bwa makyule bwonna bukolebwa munda mu njuba ezifuuse semufu. Makyule wa njawulo kubanga yadde nga atomu ezisinga obuzito zino ezisinga ziba za nkalubo ku tempulikya eza bulijjo mu mbera y’ekyuma nga ekintu eky’enkalubo ku tempulikya eza bulijjo, makyule ye aba kikulukusi ku tempulikya eza bulijjo.
Kino kiva ku kuba nti obusannyalazo bwa makyule obwo kungulu tebukwatagana nnyo na atomu za makyule ndala. Ku nsi makyule talabikalabika. Makyule atera okwegatta ne molekyo za salufa okukola ekyazi ekiyitibwa kyinibaalu (cinnabar).
N’olwekyo tufuna makyule nga tusekula ekyazi kya kyinibaalu ne tukikalirira mu ttanuunu oba oveni. Kubanga makyule kiba kikulukusi ku tempulikya eza bulijjo naye ng’azimbulukana(okuzimbulukuka ate n’akkakkana) mpompola ng’ali munda mwa samometa, okusinziira ku kipimo ky’ obwoki oba obunnyogovu.
8q8nvrp8be2cb5mivf6uodtdvlgb37p
Ettalo
0
6548
75487
34579
2026-09-26T12:40:27Z
Zain0024
11879
added acitation
75487
wikitext
text/x-wiki
[[File:Osteomyelitis (2).jpg|thumb|Ettalo]]
Teriba ddogo !! Nedda teriba ddogo !
Ettalo kirwadde ekiyitibwa Osteomyelitis ekireetebwa obuwuka obusirikitu obuyitibwa [[Bbakitiiriya (Bacteria)|bbakitiiriya]] , mayikobbakitiiriya (mycobacteria) oba olufungi(fungi)nga bulumba obusomyo bw'amagumba(bone marrow)okuyita mu biwundu ebirumbiddwa obuwuka obusirikitu naddala mu nnyingo .<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Skin Infection- ‘Ettalo’ is not caused by witchcraft |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-09-26 |website=New Vision}}</ref>
Ekirwadde kitwale mangu bakebere bakuwe eddagala kuba kiwona singa oba tosookedde mu mmumbwa n'ogenda mangu mu basawo abazungu .<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Skin Infection- ‘Ettalo’ is not caused by witchcraft |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-09-26 |website=New Vision}}</ref>
Olina ky'oyongerako ? nawe baako ky'ogamba
thke1l97zvsarcf33idti31ywk9cqm1
Omunoonyerezi (Researcher)
0
6785
75498
34640
2026-09-26T13:04:46Z
Zain0024
11879
added acitation
75498
wikitext
text/x-wiki
[[File:Researcher at work in her laboratory.jpg|thumb|'''Researcher at work in her laboratory''']]
Muwanga agamba nti "Omunoonyerezi" aba wa masomo nga sayansi ow'obutonde(natural science) oba sayansi ow'entabaganyi(social science) kyokka "omunoonyereza" aba mbega wa poliisi ng'anoonyereza ku misamngo.<ref>{{Cite web |title=What a Researcher's Work Is and How To Become One |url=https://www.indeed.com/career-advice/finding-a-job/researcher-work |access-date=2026-09-26 |website=Indeed Career Guide |language=en}}</ref>
2nl6w4roj1lgefjv9w50hbizne9f9i9
Bhumibol Adulyadej
0
6808
75488
54215
2026-09-26T12:41:41Z
Zain0024
11879
75488
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Bhumibol Adulyadej''' (5/12/1927 – [[Bangkok]], 13/10/2016) (king of [[Thailand]])<ref>{{Cite web |date=2016-10-13 |title=The Mixed Legacy of King Bhumibol Adulyadej {{!}} Council on Foreign Relations |url=https://www.cfr.org/articles/mixed-legacy-king-bhumibol-adulyadej |access-date=2026-09-26 |website=www.cfr.org |language=en}}</ref>
[[Category:Asia]]
fp7xs2mbunqf4mju17n00s12sk2vxcx
Desire Luzinda
0
8293
75545
72175
2026-09-27T09:13:40Z
Opolot 256
11874
removed external link, duplicate link and changed reference
75545
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|item=Q19662714}}
[[File:Desire Luzinda 2.jpg|thumb|Desire Luzinda]]
'''Desire Luzinda''' muyimbi munnayuganda wadde nga ensangi zino awangaalira muggwanga lya [[Amerika]]<ref>{{Cite web |url=https://newslexpoint.com/desire-luzinda-america-quits-uganda/ |title=Archive copy |access-date=2022-11-20 |archive-date=2022-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221120115533/https://newslexpoint.com/desire-luzinda-america-quits-uganda/ |url-status=dead }}</ref>. Luzinda era yemutandisi era akulira Desire Luzinda Foundation<ref>{{Cite web |title=Home{{!}}{{!}}DesireLuzindaFoundation |url=https://desireluzindafoundation.org/ |access-date=2026-09-27 |website=desireluzindafoundation.org}}</ref> ekitongole ky'obwannakyewa ekyatandikibwawo mu mwaka 2015 n'ekigendererwa eky'okujuna abo abali mu bwetaavu. Desire yakula yegomba abayimbi nga [[Mariah Carey]] ne [[Whitney Houston]]<ref>{{cite news|title=Ugandan pop star faces arrest for 'revenge porn' photos|work=[[Week]]|url=http://www.theweek.co.uk/world-news/61313/ugandan-pop-star-faces-arrest-for-revenge-porn-photos#ixzz3JG5ZC0F8|access-date=2014-11-16}}</ref> Luzinda ayimba munnimi ezenjawulo omuli [[Luganda|Oluganda]], [[Lungereza|Olungereza]],kwossa [[Swahili language|n'oluswayiri]].<ref>{{cite web|url=https://www.hipipo.com/2016/06/26/family-birth-history-and-school-life-of-desire-luzinda/|title=Family, Birth history and School Life of Desire Luzinda|access-date=10 January 2019}}</ref>
== Obuzaale bwe ==
Racheal Desire Luzinda yazaalibwa nga 15 Ogw'omunaana 1980 mu ddwaaliro ekkulu e [[Mulago National Specialised Hospital|Mulago]]. Desire Luzinda yakuzibwa bazadde be omwami n'omukyala Luzinda mu Uganda..Taata wa Desire Luzinda yasoma era yali Minisita wa Kabineti ku mulembe gwa [[Idi Amin|Amin]] era nga yali memba wa Legislature mu makkati g’emyaka gya 90.
== Okusoma kwe. ==
Desire Luzinda yasoma Pulayimale ku Buganda Road okuva ku kibiina ekisooka okutuuka mu ky'omusanvu. Oluvannyuma yeegatta ku Omega College ne Makerere High School okusoma A-level.
Desire Luzinda yeewandiisa mu diguli ey’enfuna n'eby’enkulaakulana mu yunivasite y’e Makerere n’akoma mu mwaka ogwokubiri oluvannyuma lwebiseera bye ebisinga okutwalibwa omulimu gwe ogw'okuyimba.
Mu 2020, Desire Luzinda yatikkirwa ng’omuyambi w’abasawo mu ssomero ly’abakulu erya San Leandro Adult School mu California.
== Omulimu gwa leediyo ne ttivvi ==
Desire Luzinda yakola nga omuwereza ku WBS TV okuva 2005 okutuuka 2007.
Oluvannyuma Desire yeegatta ku Dembe FM gye yakolera pulogulaamu y’okuvuga akawungeezi ne Kasuku, Mayende, ne Orlando okuva February paka October 2011 mu Uganda Kampala.
Desire Luzinda maama w’omwana omu, ‘Michelle Heather Kaddu’ eyazaalibwa nga 1 July 2004. Michelle yazaalibwa Uganda era abeera [./<nowiki>Https://en.wikipedia.org/wiki/California</nowiki> California], Amerika era gy’asomera.
Desire Luzinda yateeka omulimu gwe ogw’okuyimba ku nninga asobole okuwa muwala we ebirowoozo bye byonna n’okussa essira ku kukula kwe.
== Omulimu gw’okuyimba ==
Olugendo lwa Desire Luzinda olw'okuyimba Afrobeat Pop lwatandika nga amaliriza siniya. Yagenda ku [[Fenon Events|Fenon events]] n’akwata oluyimba lwe olwasooka ‘Nakowa Emikwano’ mu 2006.
Ku Lwokutaano nga 13 June 2008, Desire Luzinda yatongoza EP ya Nkomyewo eyasooka ku Hotel Africana wamu n'abayimbi nga K-Lyinn (Tanzania), [[Juliana Kanyomozi]], [[Bebe Cool]], [[Bobi Wine]], [[Blu*3]], [[Jose Chameleone]], Sarah Zawedde, Obsessions, ne Qute Kaye.
Munyimba ze endaala ze yasooka okufulumya mulimu ''Mubite'', ''Nyumirwa Nyo'', ''Anything For You'', ''Ddobo'', ''Buliwendi'', ''Sigala Nange'' (Ft. D-BLACK), ''Lwaki'', ''Tononya'' (Ft. [[Abayimbiramu kibiina kye bayita 'Goodlyfe'|Radio & Weasel]] ) '', Nkyomyewo'', ''Nina Omwami'', ''Equation'', ''Fitting'' ( Ft. Radio & Weasel ) ne ''Kitone''.
Nga 9 October 2013, Desire yayimba mu [[Berlin]], [[Girimane|Germany]], Holland (Netherlands), n'amawanga amalala ag'omuliraano mu bivvulu by'ameefuga wamu ne Coco Finger.
Nga 6 June 2014, Desire yategeka ekivvulu kye eky’okuyimba ekya VIP ekyasooka ku Kampala Serena Hotel ekyatuumibwa ‘Black and White’ [./<nowiki>Https://en.wikipedia.org/wiki/Concert</nowiki> konsati]. Ekitundu ku nsimbi ezaava mu kivulu zawebwayo mu kuwagira bamalayika abato mu Ibanda [[Babies Home]]. Yakolagana ne kkampuni za KFM, [[NBS TV]], Power Horse, Face TV, Silk Events, ne Dembe FM okulaba nga kino kituuse ku buwanguzi.
Nga 13 September 2014, Desire yayimba mu [./<nowiki>Https://en.wikipedia.org/wiki/Convention_(meeting)</nowiki> lukuŋŋaana olunene] [./<nowiki>Https://en.wikipedia.org/wiki/United_Kingdom</nowiki> olwali mu Bungereza] (United Kingdom convention). Ekivvulu kino ekyatuumibwa ‘UK-Ugandan Affair’ kyalimu abayimbi abanayuganda abalala nga [[Judith Babirye]] ne Ronald Mayinja ku Troxy Arena e [./<nowiki>Https://en.wikipedia.org/wiki/London</nowiki> London].
Mu November 2014, Desire Luzinda yakyazibwa ku pulogulaamu ya Sporah [./<nowiki>Https://en.wikipedia.org/wiki/TV_show</nowiki> TV show]. Emboozi eno yatabulizibwa ku kuzaala kwa kwa Desire Luzinda, emiziki, n'ebivvulu mu nsi yonna.
Nga 10 March 2015, Desire Luzinda yayimba mu [[Republic of Congo|Congo]] Brazzaville gye yatambulira ne bbandi ye eya assemble okusanyusa abawagizi be abaava mu mawanga ag'enjjawulo nga basinziira mu Congo.
Nga 3 September 2016, Desire Luzinda yayimbira abawagizi be ab'e South Afrika mu mpaka z'okugaba engule za Starqt Awards ez'omulundi ogw'okusatu ezaali ku [[Legislature City]] Hall mu [./<nowiki>Https://en.wikipedia.org/wiki/Johannesburg</nowiki> Johannesburg] [[South Africa]].
Nga 8 December 2017 Desire yayimba ng’omu ku bakulu mu mpaka za The Abryanz Style and Fashion Awards 2017 ku Kampala Serena Hotel nga omulamwa gwatumibwa Fashion Takeover, okujjaguza bizinensi n'obusobozi bw’okutandikawo emirimu mu misono jyokwambala mu [[Afirika|Afrika]]. Omukolo guno gwategekebwa Nana Akua era gwafulumizibwa omuyimbi wa South Afrika [./<nowiki>Https://en.wikipedia.org/wiki/David_Tlale</nowiki> David Tlale] wamu n’abayimbi [./<nowiki>Https://en.wikipedia.org/wiki/Mafikizolo</nowiki> Mafikizolo], [[Eddy Kenzo]], ne [[Sheebah Karungi]].
Nga 3 August 2018, Desire Luzinda yategeka omukolo gw'okutongoza Transition [[Album Launch]] ku Sky Lounge mu [[Kampala]]. Desire Luzinda yagamba nti mu kaweefube w’okukyusa obulamu bwe, kyamutwalira emyaka esatu okusalawo okufuuka [./<nowiki>Https://en.wikipedia.org/wiki/Christian</nowiki> Omukiriza] eyazaalibwa omulundi ogw’okubiri.
'Transition' yali 17 [./<nowiki>Https://en.wikipedia.org/wiki/Music_track</nowiki> track] ya LP eyaliko enyimba nga ''Onkolela'',''Stood In The Gap'', ''Lwakisa'', ''Maanyi Gamukyala'', ''Kale'', ''Love Yo'', ''Kimala'', ''What a Man'', ''Kiwujjo'', ''Nyo Nyo Dala'', ''Be There'', ''Ziba Ziba'', ''Ondeka'', ''Never Let You Go'', ''Nkwasaganya'', ''Damn'' (Ft Choozen Blood) ne ''Pocket Money''. ‘Transition’ esangibwa ku mikutu nga [./<nowiki>Https://en.wikipedia.org/wiki/ITunes</nowiki> iTunes], [./<nowiki>Https://en.wikipedia.org/wiki/Apple_Music</nowiki> Apple Music], [./<nowiki>Https://en.wikipedia.org/wiki/Amazon_(company)</nowiki> Amazon], [./<nowiki>Https://en.wikipedia.org/wiki/Spotify</nowiki> Spotify], [[Shazam (okusaba).|Shazam]], [./<nowiki>Https://en.wikipedia.org/wiki/YouTube</nowiki> YouTube], [./<nowiki>Https://en.wikipedia.org/wiki/Deezer</nowiki> Deezer], [./<nowiki>Https://en.wikipedia.org/wiki/Napster</nowiki> Napster], ne [[BoomPlay]] Music.
Nga 5 June 2021 mu kutongoza [./<nowiki>Https://en.wikipedia.org/wiki/NGO</nowiki> ekibiina kye eky’obwannakyewa,] Desire Luzinda yayimba ne bbandi ya 6 piece. Yali amaze emyaka mingi nga tayimbira bawagizi be abanansi. Omukolo guno gwategekebwa era ne gulangibwa ekitongole kya Bryan Morel Publications. Ekikivulu kino kyakolebwa aba [./<nowiki>Https://en.wikipedia.org/wiki/Fenon_events</nowiki> Fenon events] era akawungeezi ka [./<nowiki>Https://en.wikipedia.org/wiki/VIP</nowiki> VIP] ak'egombebwa kaletera abagenyi okwewuunya amataala [./<nowiki>Https://en.wikipedia.org/wiki/Sound</nowiki> n’amaloboozi] ekyaleretera omukolo guno okuwulikika nga [./<nowiki>Https://en.wikipedia.org/wiki/Corporate</nowiki> ogwebeeyi] (corporate).
Desire Luzinda yayimba ''ennyimba ezitendereza mukama nga Imela olwa'' ''Nathaniel Basset ne Enitan Adaba,'' Never Give Up olwa ''[./<nowiki>Https://en.wikipedia.org/wiki/Tasha_Cobbs</nowiki> Tasha Cobbs] Leonard,'' Because He Lives olwa Gaither Vocal Band, ne Guy Penrod, ''Grace/ Call me Favor'' olwa Deborah Lukalu.
Abamu kubaliwo ku mukolo guno mwalimu Omutume Grace Lubega owa Phaneroo Ministries, Owek. [[Amelia Kyambadde]], Owek. [[Miria Matembe]], Omusumba Edwin Musiime, Owek. Nyeko Derick, mu bantu abalala ab’amaanyi.
== Okusoomoozebwa ==
Nga 11 November 2014, Desire Luzinda yabuuzibwa omusasi wa [./<nowiki>Https://en.wikipedia.org/wiki/BBC</nowiki> BBC] omunayuganda, Catherine Byaruhanga oluvannyuma lw’emivuyo ejjabalukawo nga eyali muganzi wa Desire Luzinda afulumiza ebifaananyi bye eby’ekyama. Kyali kiseera kya kugezesa. Engeri Desire Luzinda gye yakuumira omutwe gwe waggulu n’asobola okuyita mumbeera eno ky’amufuula eky'okulabirako eri bangi. Desire Luzinda yakakasizza ku BBC nti bannamateeka be baali batunula mu nkola z’amateeka mu kiseera ekyo.
== Ebituukiddwaako ==
Desire Luzinda alina engule, satifikeeti, n’okusiimibwa okuzingiramu okuyimba n’obuzirakisa omuli; • HiPipo Music Awards Best Reggae song 2014 NOD • Engule y’omuyimbi w’omwaka mu mpaka za African Crown Music Awards 2016 mu Sweden. • Engule za Abryanz Style and Fashion Awards - Omuyimbi Omukyala Asinga Omusono 2016 • Engule za PAM - Omuyimbi Omupya Asinga 2007 • Engule za PAM - Omuyimbi Omukyala Asinga 2007 • Engule za PAM - Omuyimbi Asinga [./<nowiki>Https://en.wikipedia.org/wiki/Afrobeat</nowiki> Afrobeat] Single (Nyumirwa Nyo) 2008 • Oluyimba lwa Desire Luzinda olwa Kitone lwatuumibwa mu ngule za [./<nowiki>Https://en.wikipedia.org/wiki/MTN_Uganda</nowiki> MTN] [[CallerTunez]] 2017 Yasasulwa olw’emirimu gye, omuli oluyimba olukyasinze okuwanulibwa ku mutimbagano gwa MTN.
== Obuzirakisa n’emirimu gy’obulamu ==
Desire Luzinda ali mu kulwanirira obwenkanyanya n'eddembe. Y’omu ku bayimbi abakyala abatono ababadde balwanirira mu lwatu eddembe ly’abakyala n’obulamu bw’omu nsonga.
Yatandika emirimu gye egy’obwannakyewa mu 2013 ng’ayambako abaana abataliiko mwasirizi ku Uplift A child mu Lungujja Kampala, Ibanda Babies Home, n’emirimu emirala mingi gye yategekera okukung’aanya n’okuwaayo ebintu ng’ebikozesebwa mu masomero, ebitanda n’emmere mu kifo kino ekya bamulekwa.
== Abawala, ebiruubirirwa n'okutulugunyizibwa ku mikutu gya yintaneeti ==
Okusinzira kubywafaayo Desire Luzinda byeyalina n'okutulugunyizibwa ku mikutu gya yintaneeti ng'omuntu omututunufu, yatandika okukozesa olugero lwe okuyamba abavubuka okusalawo obulungi nga bagoberera ebilooto byabwe.Yayita mu kampeyini ya Girls and Goals jyeyakulembera mu 2018 okulwanisa obukyaayi n'obunakuwavu obuva mu puleesa za bawala okwenyumiririzaamu.
Kati ng’asinziira mu California mu Amerika, Desire Luzinda akozesa ettutumu n’obuwanguzi bwe okugaziya omusingi gwe ogw’obuzirakisa n’obw’ekitiibwa. Ku Lwomukaaga nga 5 June 2021 Desire Luzinda yalinnya ennyonyi n’adda mu Uganda n’atongoza ekibiina kye eky’obwannakyewa ekya Desire Luzinda Foundation International (DLFI) mu kijjulo kyaba VIP ku Kampala Serena Hotel ekyaliko abagenyi abasoba mu 500.
Desire yakiffula kyanono okujjyaguza amazaalibwa ge nabo abataliiko bwasirizi. Nga 16 August 2021, Desire Luzinda, ngayita mu DLFI yakolagana ne Hairby Zziwa Salon ne Academy okubalasa enviiri wamu nokulya ekyemisana okujjaguza omwaka omulala ogwa Desire Luzinda omukulembeze waabwe.
Ekigendererwa ky’omusingi guno kwe kusikiriza ensimbi ezisobola okuwangaala, eziteeberezebwa, okwanguyiza enkola y’okukkiriza obuyambi obw’obuzirakisa okuva mu mikwano, ab’omu maka, n’abaagala ebirungi okwetoloola ensi yonna. Omusingi guno gukolagana n’ebitundu ebirala nga guyita mu pulojekiti z'eby’enjigiriza, okweyimirizaawo, ebyobulimi, n’okuwanyisiganya eby’obuwangwa.
== Emikutu gy’amawulire egy’ensi yonna okufaayo ==
Nga 10 June 2021, Desire Luzinda yabuulira ebizibu by'eyayitamu n'obuseegu obw'okwesasuza ku BBC World Service, omukutu gwa gavumenti ogusinga mu nsi yonna omuli [[BBC News Africa]], [./<nowiki>Https://en.wikipedia.org/wiki/BBC_One</nowiki> BBC One] omukutu ogusinga okulabibwa mu [./<nowiki>Https://en.wikipedia.org/wiki/UK</nowiki> Bungereza], n'empeereza y'abavubuka eyasooka ku yintaneeti yokka, [./<nowiki>Https://en.wikipedia.org/wiki/BBC_Three</nowiki> BBC Three].
Ng'alabikira ku BBC News Africa World Service's The Comb, Desire Luzinda yayogera n'omuwereza wa BBC omuswayili, Isaac Mumena era namutegeeza entuuko ye empya nga bweyava mu bisomozebwa okungi kw'eyayitamu, <<<update Ref. by Muhumuza Brian / [[Bryan Morel Publications]].
Ngayita mu Ng'ayita mu kibiina kye eky'obwannakyewa, Desire Luzinda akyali mu lugendo lwe olutukuvu olw'okugabana ebikolwa bya Mukama Katonda eby'ewunyisa era n'okuzaamu abalala amaanyi.BBC yamusunsulayo ku lwobujulizi bwe obuzaamu amaanyi nobuyimbi bwe mubyonna.
== Ebijuliziddwa ==<references responsive="1"></references>
[[Category:Articles with short description]]
[[Category:Short description is different from Wikidata]]
[[Category:Articles with hCards]]
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
[[Category:Abayimbi]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
[[Category:Buganda]]
6lm118viarkyrbe2ekyi79280i1x7yg
Jones County, Georgia
0
8678
75491
27710
2026-09-26T12:45:40Z
Zain0024
11879
added acitation
75491
wikitext
text/x-wiki
[[File:Georgia in United States.svg|thumb|197x197px|Georgia munda mu [[United States of Amerika]]]]
'''Jones County, Georgia''' ye ssaza erisangibwa mu ssaza ly’e [[Georgia]] mu nsi ya [[United States of America]].<ref>{{Cite web |title=Home |url=https://www.jonescountyga.org/ |access-date=2026-09-26 |website=Jones County |language=en-US}}</ref>
{{Amagombolola g’e Georgia}}
[[Category:Amagombolola g’e Georgia]]
[[Category:Georgia, United States]]
[[Category:Ebifo ebisangibwa mu Georgia]]
[[Category:Georgia]]
byvs7tz05317kf0apgf99tchk6wuaim
Dade County, Georgia
0
8692
75483
54964
2026-09-26T12:24:07Z
Zain0024
11879
75483
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Dade County, Georgia''' ye ssaza erisangibwa mu ssaza ly’e [[Georgia]] mu nsi ya [[United States of America]].<ref>{{Cite web |title=Dade County, GA {{!}} Official Website |url=https://www.dadecounty-ga.gov/ |access-date=2026-09-26 |website=www.dadecounty-ga.gov}}</ref>
{{Amagombolola g’e Georgia}}
[[Category:Amagombolola g’e Georgia]]
[[Category:Georgia, United States]]
[[Category:Ebifo ebisangibwa mu Georgia]]
[[Category:Georgia]]
[[Category:Add maps later]]
4zgk7m1anr99rxp1y34kfrpvou3qewu
Winkler County, Texas
0
9028
75513
28062
2026-09-26T13:38:13Z
Zain0024
11879
added acitation
75513
wikitext
text/x-wiki
[[File:Texas in United States.svg|thumb|197x197px|Texas munda mu [[United States of Amerika]]]]
'''Winkler County, Texas''' ye ssaza erisangibwa mu ssaza ly’e [[Texas]] mu nsi ya [[United States of America]].<ref>{{Cite web |title=Winkler County, TX {{!}} Official Website |url=https://www.co.winkler.tx.us/ |access-date=2026-09-26 |website=www.co.winkler.tx.us}}</ref>
{{Amagombolola g’e Texas}}
[[Category:Amagombolola g’e Texas]]
[[Category:Texas, United States]]
[[Category:Ebifo ebisangibwa mu Texas]]
[[Category:Texas]]
[[Category:Add maps later]]
0e3olczjt3twijr82by50hxq7mj358a
Elliott County, Kentucky
0
9273
75524
28676
2026-09-26T14:07:33Z
Zain0024
11879
added acitation
75524
wikitext
text/x-wiki
[[File:Kentucky in United States.svg|thumb|197x197px|Kentucky munda mu [[United States of Amerika]]]]
'''Elliott County, Kentucky''' ye ssaza erisangibwa mu ssaza ly’e [[Kentucky]] mu nsi ya [[United States of America]].<ref>{{Cite web |title=Elliott County, Kentucky |url=https://ballotpedia.org/Elliott_County,_Kentucky |access-date=2026-09-26 |website=Ballotpedia |language=en}}</ref>
{{Amagombolola g’e Kentucky}}
[[Category:Amagombolola g’e Kentucky]]
[[Category:Kentucky, United States]]
[[Category:Ebifo ebisangibwa mu Kentucky]]
[[Category:Kentucky]]
[[Category:Add maps later]]
7wcve7ykkr4fexs3fnl2me1v53boxnk
Essaza lye Henderson, Kentucky
0
9290
75472
56924
2026-09-26T12:02:26Z
Zain0024
11879
added acitation
75472
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Henderson County, Kentucky''' ye ssaza erisangibwa mu ssaza ly’e [[Kentucky]] mu nsi ya [[United States of America]].<ref>{{Cite web |title=Henderson County |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q491894 |access-date=2026-09-26 |website=www.wikidata.org |language=en}}</ref>
{{Amagombolola g’e Kentucky}}
[[Category:Amagombolola g’e Kentucky]]
[[Category:Kentucky, United States]]
[[Category:Ebifo ebisangibwa mu Kentucky]]
[[Category:Kentucky]]
[[Category:Add maps later]]
d2mygtlree9up2lqosguf9p2fcxgw3r
Lawrence County, Missouri
0
9414
75531
28817
2026-09-26T14:18:49Z
Zain0024
11879
added acitation
75531
wikitext
text/x-wiki
[[File:Missouri in United States.svg|thumb|197x197px|Missouri munda mu [[United States of Amerika]]]]
'''Lawrence County, Missouri''' ye ssaza erisangibwa mu ssaza ly’e [[Missouri]] mu nsi ya [[United States of America]].<ref>{{Cite web |title=Lawrence County, Missouri, county government |url=https://www.lawrencecountymo.org/ |access-date=2026-09-26 |website=Lawrence County govt |language=en}}</ref>
{{Amagombolola g’e Missouri}}
[[Category:Amagombolola g’e Missouri]]
[[Category:Missouri, United States]]
[[Category:Ebifo ebisangibwa mu Missouri]]
[[Category:Missouri]]
[[Category:Add maps later]]
obknqqgngzxdpbkegi51rqkdqt724zr
Polk County, Missouri
0
9454
75501
33393
2026-09-26T13:13:58Z
Zain0024
11879
added acitation
75501
wikitext
text/x-wiki
[[File:Missouri in United States.svg|thumb|197x197px|Missouri munda mu [[United States of Amerika]]]]
[[File:General soil map, Polk County, Tennessee LOC 87693822.jpg|thumb|Polk county]]
'''Polk County, Missouri''' ye ssaza erisangibwa mu ssaza ly’e [[Missouri]] mu nsi ya [[United States of America]].<ref>{{Cite web |title=Polk County |url=https://www.mocounties.com/polk-county |access-date=2026-09-26 |website=Missouri Association of Counties |language=en-US}}</ref>
{{Amagombolola g’e Missouri}}
[[Category:Amagombolola g’e Missouri]]
[[Category:Missouri, United States]]
[[Category:Ebifo ebisangibwa mu Missouri]]
[[Category:Missouri]]
[[Category:Add maps later]]
cxh3gl230mc8kr9vb3acpe8kngi0t4a
Monroe County, Ohio
0
9520
75525
28921
2026-09-26T14:09:50Z
Zain0024
11879
added acitation
75525
wikitext
text/x-wiki
[[File:Ohio in United States.svg|thumb|197x197px|[[Ohio]] munda mu [[United States of Amerika]]]]
'''Monroe County, Ohio''' ye ssaza erisangibwa mu ssaza ly’e [[Ohio]] mu nsi ya [[United States of America]].<ref>{{Cite web |title=Monroe County, Ohio |url=https://ballotpedia.org/Monroe_County,_Ohio |access-date=2026-09-26 |website=Ballotpedia |language=en}}</ref>
{{Amagombolola g’e Ohio}}
[[Category:Amagombolola g’e Ohio]]
[[Category:Ohio, United States]]
[[Category:Ebifo ebisangibwa mu Ohio]]
[[Category:Ohio]]
[[Category:Add maps later]]
ov7j5zrn3ei69u24c39ks3z3k4jbwss
Esther Chebet
0
10157
75518
30001
2026-09-26T13:57:11Z
Kabugo reagan
11810
converted reference
75518
wikitext
text/x-wiki
'''Esther Chebet''' yazaalibwa ng'enaku z'omwezi 10, mu mwezi ogw'omwenda, mu mwaka gwa 1997, nga munayuganda [[:en:Middle-distance_running|aduka emisinde gy'okwetoloola ekisaawe]]. Yamaliriza mu kifo kyakutaano mu [[:en:Athletics_at_the_2019_African_Games_–_Women's_1500_metres|mizannyo gy'oku semaiznga wa Afrika ezaaliwo mu mwaka gwa 2019]] eza mita 1500.<ref name="bio">{{Cite web |title=Esther CHEBET {{!}} Profile {{!}} World Athletics |url=https://worldathletics.org/athletes/uganda/esther-chebet-14677914 |access-date=2026-09-26 |website=worldathletics.org}}</ref> [[:en:2019_IAAF_World_Cross_Country_Championships|Mu mizannyo gy'ensi yonna egy'okuduk nga wetoloola eggwanga]] nga zino zaali mu kibuga kya Aarhus, eky'eggwanga lya Denmark, yamaliriza mu kifo kya 14 mu misinde gy'abakugu, ate n'awangula omudaali gw'mu mpaka za ttiimu.<ref name="senior_women_race_iaaf_world_cross_country_2019">{{Cite web}}https://media.aws.iaaf.org/competitiondocuments/pdf/6265/AT-XSE-W-f----.RS6.pdf?v=21598225</ref>
Yeetaba mu mpaka [[:en:2016_IAAF_World_U20_Championships_–_Women's_800_metres|z'ensi yonna ez'abali wansi w'emyaka 20 ezaali mu mwaka gwa 2016]] egya mita 800<ref>{{Cite web}}https://media.aws.iaaf.org/competitiondocuments/pdf/5680/AT-800-W-sf----.RS4.pdf</ref> egya mita 1500 mu mwaka gwa [[:en:2017_World_Championships_in_Athletics_–_Women's_1500_metres|2017 ez'ensi yonna]] ,<ref>https://media.aws.iaaf.org/competitiondocuments/pdf/5151/AT-1500-W-h----.RS4.pdf?v=1809092076[https://media.aws.iaaf.org/competitiondocuments/pdf/5151/AT-1500-W-h----.RS4.pdf?v=1809092076 Heats results]</ref>ne muz'omwaka gwa [[:en:2019_World_Athletics_Championships_–_Women's_1500_metres|2019, ez'ensi yonna]] eza mita 1500, wabula nga teyatuuka ku luzannya lwakamalirizo.
Esaawa zeyali aduse ng'omuntu nga zeyali akoze obulungi zaali edakiika 2:03.28 mu misinde gya mita 800, zeyafuna mu mwezi ogw'omusanvu, mu mwaka gwa 2016 mu [[:en:Kampala|Kampala]]; edakiika 4:02.90 mu misinde gya mita 1500, agyeyafuna mu mwezi ogw'okutaano, mu mwaka gwa 2019 mu [[:en:Nanjing|Nanjing]]; n'edakiika 4:28.16 mu [[:en:Mile_run|misinde gy'okuduka mayiro]], gyeyafuna mu mwezi ogw'omusanvu mu mwakagwa 2017 mu [[:en:Lausanne|Lausanne]].<ref name="bio" />
Mu mwezi ogw'omukaaga, mu mwaka gwa 2021, yasobola okuyitamu okukiikirira Uganda mu [[:en:2020_Summer_Olympics|mizannyo gya Olympics egitegekebwa mu biseera by'ekyeeya mu mwaka gwa 2020]].<ref>{{Cite web |date=2021-05-31 |title=Chebet surprises with 5000m Olympics ticket |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/sports/athletics/chebet-surprises-with-5000m-olympics-ticket-3419944 |access-date=2026-09-26 |website=Monitor |language=en}}</ref>
8122q8umevm7a5kxxow6wj497jfxzx7
Flavia Rwabuhoro Kabahenda
0
10466
75530
69016
2026-09-26T14:16:55Z
Zain0024
11879
removed external links, added a caption, added a citation
75530
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Flavia Rwabuhoro Kabahenda''' Munabyabufuzi Omunayuganda, Omukyala Omubaka wa Paalamenti akiikirira Disitulikiti ye [[:en:Kyegegwa_District|Kyegegwa]] mu Paalamenti ya Uganda eye Kumineemu, mu [[:en:Parliament_of_Uganda|Paalamenti ya Uganda]], nga akiikirira ekibiina ky'ebyobufuzi ekya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]].<ref>{{Cite web |title=Kabahenda Flavia Rwabuhoro - 2021 General Election - Visible Polls |url=https://visiblepolls.org/ug/apr-2017-aruu-north-mp-by-election/candidates/kabahenda-flavia-rwabuhoro-10464/ |access-date=2026-09-26 |website=visiblepolls.org |language=en}}</ref> Ye ssentebe w'akakiiko aka Paalamenti akavunaanyzibwa ku kukula ky'abantu, emirimu n'enkulakulana y'ebitundu. Yawerezaako mu Paalamenti ya Uganda eye kumi nga omubaka omukyala eyali akiikirira Disitulikiti ye Kyengewa. Flavia yeeyali ssentebe eyatandikawo wamu n'okukwanaganya ku akakiiko ka Uganda Parliamentary Forum on Social Protection mu 2014.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://upfsp.org/upfsps-advocacy-advisor-to-chair-gender-committee-of-parliament/ |access-date=2024-03-26 |archive-date=2021-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210712100643/https://upfsp.org/upfsps-advocacy-advisor-to-chair-gender-committee-of-parliament/ |url-status=dead }}</ref><ref name="auto1">{{Cite web |title=Ugandan MPs winning argument to make Senior Citizens' Grant national, event hears |url=https://www.developmentpathways.co.uk/news/ugandan-mps-winning-argument-to-make-senior-citizens-grant-national-event-hears/ |access-date=2026-09-26 |website=Development Pathways: A DT Global Company |language=en-GB}}</ref> Flavia Rwabuhoro Kabahenda yali musaale mu kuwagira enkola y'okukendeeza obwaavu mu Uganda.<ref name="auto1" />
== Obulamu bwe n'okusoma kwe ==
Yazaalibwa nga 20 Ogwomukaaga mu 1995, Flavia Rwabuhoro Kabahenda alina Dipulooma mu Bizineensi okuva ku Yunivasite ye Makerere University Business School wamu ne Dipulooma mu By'obusomesa nadala sekondale okuva ku Yunivasite y'e Kyambogo. Alina ne Diguli mu By'okudukanya Bizineensi okuva ku Yunivasite ya Mountains of the Moon esinganibwa e Fort Portal.<ref name="auto">{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.observer.ug/component/content/article?id=13576:new-faces-in-kyegegwa-and-kyenjojo-politics |access-date=2024-03-26 |archive-date=2024-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326120323/https://www.observer.ug/component/content/article?id=13576:new-faces-in-kyegegwa-and-kyenjojo-politics |url-status=dead }}</ref>
== Emirimu gye mu By'obufuzi ==
Flavia Rwabuhoro Kabahenda yeeyali omu ku bakyala abaasooka okubeera ba kansala nga akiikirira e gombolola lye Kyegegwa mu Kyenjojo, nga kati Disitulikiti mpya, okuva wakati wa 2002 okutuuka mu 2006. Wakati wa 1995 okutuuka mu 2001, yeeyali omuwandiisi w'abakyala ng'akiikirira esaza lya Kyaka ku kakiiko akadukanya Disituliti ye Kabarole. Awerezaako nga Omukyala omubaka wa Paalamenti owa [[:en:Kyegegwa_District|Kyegegwa]] mu Paalamenti eyo mwenda, ng'era akyawereza mu Paalamenti eye kumineemu eya [[:en:Uganda|Uganda eggwanga ery'efuga]].<ref name="auto" />
== Laba ne bino ==
* [[:en:List_of_members_of_the_eleventh_Parliament_of_Uganda|Olukalala lwa babaka ba Paalamenti ya Uganda eye kumineemu]]
* [[:en:List_of_members_of_the_tenth_Parliament_of_Uganda|Olukalala lwa babaka ba Paalamenti ya Uganda eye kumi]]
* [[:en:List_of_members_of_the_ninth_Parliament_of_Uganda|Olukalala lwa babaka ba Paalamenti ya Uganda eyo mwenda]]
* [[:en:National_Resistance_Movement|Ekibiina ky'ebyobufuzi ekya National Resistance Movement]]
== Ebijuliziddwaamu ==
{{Reflist}}
== Ewalala w'oyinza okubigya ==
* <nowiki>http://www.parliament.go.ug/mpdata/mps.hei?p=f&n=t&details=t&j=623&const=Woman+Representative&dist_id=109&distname=Kyegegwa</nowiki>
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
[[Category:Abaasomera ku Kyambogo University]]
flh67cow0bxq0kcq9rduxp0dkwv4ras
Tshila
0
10496
75486
56097
2026-09-26T12:38:33Z
Zain0024
11879
75486
wikitext
text/x-wiki
'''Tshila''' yazaalibwa mu Gwomukaaga nga 10 mu 1983, nga Munayuganda omuyimbi, omuwandiisi w'ennyimba, omukubi w'ebivuga ng'ate afulumya b'ennyimba.<ref>{{Cite web |url=https://www.montgomerynews.com/perkasienewsherald/news/singer-songwriter-tshila-performs-at-perkasie-first-fridays/article_5a8cdc88-d0de-11e9-b8b0-3b53a1e2e5a9.html |title=Archive copy |access-date=2024-04-02 |archive-date=2019-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190910235958/http://www.montgomerynews.com/perkasienewsherald/news/singer-songwriter-tshila-performs-at-perkasie-first-fridays/article_5a8cdc88-d0de-11e9-b8b0-3b53a1e2e5a9.html |url-status=dead }}</ref>
== Ebimukwatako ==
Tshila yazaalibwa mu [[:en:Kampala|Kampala, e Uganda]].<ref>{{Cite web |last=Mwesigwa |first=Solomon |date=2019-06-14 |title=Ugandan singer Sarah Tshila to perform at North America's Musikfest |url=https://mbu.ug/2019/06/14/ugandan-singer-sarah-tshila-to-perform-at-north-americas-musikfest/ |access-date=2026-09-26 |website=MBU |language=en-US}}</ref> Teyakulira mu famire eyalimu abanyumirwa myuziki era teyagendako musomero liyigiriza bya myuziki, ng'akyali muyizi muto mu Uganda.<ref>{{Cite web |last=Coughlin |first=Kevin |title=Tshila, Buddy Guy, Southside Johnny to highlight busy week of summer entertainment in Greater Morristown {{!}} Morristown Green |url=https://morristowngreen.com/2019/06/24/tshila-buddy-guy-southside-johnny-to-highlight-busy-week-of-summer-entertainment-in-greater-morristown/ |archive-url=http://web.archive.org/web/20250220141425/https://morristowngreen.com/2019/06/24/tshila-buddy-guy-southside-johnny-to-highlight-busy-week-of-summer-entertainment-in-greater-morristown/ |archive-date=2025-02-20 |access-date=2026-09-26 |website=morristowngreen.com |language=en-US}}</ref> Yamaliriza Diguli ye mu bya kompuyuuta mu ggwanga lya Amerika, oluvannyuma n'akomawo wano mu Uganda, gyeyatandika okulakulanya ekitone kye mu bya myuziki.<ref>{{Cite web |url=https://www.pri.org/stories/2019-03-12/ugandan-rapper-was-miseducated-lauryn-hill-style |title=Archive copy |access-date=2024-04-02 |archive-date=2021-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211020192717/https://www.pri.org/stories/2019-03-12/ugandan-rapper-was-miseducated-lauryn-hill-style |url-status=dead }}</ref>
== Emirimu gye mu myuziki ==
Nga akomyewo e Uganda, yatandika okukola myuziki nga ekimu kutandikwa y'ekibiina kye kyeyalimu ekyali kiyimba myuziki ow'ekika kya hip-hop ekyali kiyitibwa [[:en:Bataka_Squad|Bataka Squad.]] Nga asikiriziddwa ebyo byeyali agenda okuyitamu ng<nowiki>'ali mu myuziki, yeeyigiriza okusuna endoongo, n'atandika okufuna obumannyirivu ng'akozesa amaloboozi ge. Yakwata era neyeefulumiza olutambi lwe olwali lusookera ddala, nga luyitibwa, ''</nowiki>''Sipping From the Nile<nowiki>''</nowiki>'', mu 2066 .Olutambi luno lwafuna okumannyikwa okuva mu boogera n'okutegeera ebya myuziki okwetoloola ensi yonna. Mu 2007, omukutu gwa [[:en:BBC_World_Service|BCC World Service]] kwategeka okuzuula ebitone, negumuteeka kulukalala lw'abayimbi 20 abaali tebanaba kuwandisibwa munsi yonna.<ref>{{Cite web |url=https://www.pri.org/stories/2019-12-18/worlds-favorite-music-albums-2019 |title=Archive copy |access-date=2024-04-02 |archive-date=2021-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210926183040/https://www.pri.org/stories/2019-12-18/worlds-favorite-music-albums-2019 |url-status=dead }}</ref>
Tshila yayimbira nga ku bikujuko by'ensi yonna mu Zanzibar wamu ne Senegal, nga kuno kweyateeka okugenda mu Bulaaya, ng'avugirirwa aba Minisitule ya Austria ey'oby'obuwangwa. Myuziki we gweyatabika nga mu ebivuga ebikwata ku mwoyo yali wa kika kya hip-hop, myuziki wa Afrika ow'ekinaansi, jazz, ng'era yali ayogera ebigambo by'ebitontome, kyaletera abalabi okunyumirwa engeri gyeyali ayimbamu ey'enjawulo. Yakolako oluyimba ne [[:de:John Magiriba Lwanga|Jonny Strange]] owa Culcha Candela and Stereotype okuva mu kibuga Vienna eky'eggwanga lya Austria. Yafuuka omubaka w;ekibiina kya Afrika Rise Foundation n'ekyali kiyitibwa Bavubuka Foundation, nga kino kiwa abavubuka abatalina mwasirizi engeri y'okwegya mu bwanvu nga bayita mu myuziki wamu n'ebigenderwaako ngebifannanyizi .<ref>{{Cite web |date=2016-05-17 |title=5 female artists redefining the Ugandan music scene |url=https://musicinafrica.net/magazine/5-female-artists-redefining-ugandan-music-scene/ |access-date=2026-09-26 |language=en-US}} </ref>
Mu 2017, yayimbirako ku bikujuko bya Kennedy Center Millennium Stage eWashington, DC.
Tshila yaddamu okugenda mu situdiyo mu 2018 okukwata n<nowiki>'okufulumya olutambi oluyitibwa ''</nowiki>''World in Crisis<nowiki>''</nowiki>''. Olutambi luno lwalimu obubaka obwali bugenda eri ensi nga bulaga embeera abantu gyebayitamu ebanyigiriza, n'engeri y'okubigonjolamu. Ayasanguza embeera abantu gyebayitamu mu bintu gyebabeera ebanyigiriza munsi yonna, nadala okuva ku mukyala ku semazinga wa Afrika. Afaayo nnyo kunsonga ezinyigiriza abafirika wamu n'abantu abalina laangi y'emu munsi yonna..
Ekirubirirwa kya Tshila kwekutondawo ennyimba ezisikiriza kibeere kyamaanyi mu kukyusa abantu mungeri enungu munsi yonna.
== Ennyimba zze ==
* Mu 2007, yafulumya olutambi lwa ''Sipping From The Nile''
** Ennyimba eziriko;
*** 01 Intro
*** 02 Namboozo
*** 03 Ca Suffit
*** 04 Interlude
*** 05 Nkole Sente
*** 06 Omubbi Waakuno
*** 07 Sipping From the Nile
*** 08 Scientific Love
*** 09 Beera Nange
*** 10 Interlude
*** 11 Buli Shesi Nghola
*** 12 Outro
* Mu 2018 yafulumya olutambi oluyitibwa; ''World in Crisis''<ref>{{Cite web |url=https://www.pri.org/stories/2019-12-18/worlds-favorite-music-albums-2019 |title=Archive copy |access-date=2024-04-02 |archive-date=2021-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210926183040/https://www.pri.org/stories/2019-12-18/worlds-favorite-music-albums-2019 |url-status=dead }}</ref>
** Enyimba eziriko;
*** 01 Intro – Never Exisisted
*** 02 World in Crisis
*** 03 Interlude – Keep Calm and Sell Out
*** 04 The Way It Is
*** 05 Revolution Now
*** 06 Not Alone
*** 07 Khube Atwela
*** 08 City of Lights
*** 09 A Girl Has No Name
*** 10 Medicine
*** 11 Dear God
*** 12 Water
== Abamawulire ==
* Omukutu gwa BBC World Service gwafulymya nga gugamba <nowiki>''omuyimbi okuva mu Uganda alina entegeka z'</nowiki>okulwanyisa obutabanguko munsi yonna" Mu Gwokusatu 14 mu 2019
* Aba PRI's The World baafulumya nga bagamba, " Omuyimbi okuva e Uganda ono teyayigirizibwa bulungi,’ Nkola ya Lauryn Hill" mu Gwokusatu nga 12 mu 2019
* Omukyu gwa leediyo ya WDIY 88.1 FaMa gwagamba nti, " Omuyimbi enzaalwa za Uganda era awandiika ennyimba Tshila ali mu kyuka kyuka" mu Gwokusatu nga 6 mu 2019
* Omukutu gwa Nile Post gwafulumya nga gugamba nti " Tshila okulwanyisa obutabanguko munsi yonna kufulumye" mu Gwekumineebiri nga 3 mu 2018
* Omuku gw'amawulire ga BBC gwafulumya nga gugamba, " Ebivuga bya Afrika: Tshila" mu Gwokuna nga 5 mu 2012
== Ebijuliziddwaamu ==
<references />
*
== Ewalala w'oyinza okubigya ==
* Ku mukutu gwe omutongole
gv8e2a4tif4ty99fxowf1c2ev9vegwg
Milly Nassolo
0
10502
75484
70027
2026-09-26T12:32:32Z
Zain0024
11879
removed external links, added a caption, added a citation
75484
wikitext
text/x-wiki
{{Reflist}}
'''Milly Nassolo Kikomeko''' [[Yuganda|Munnayuganda]] [[:en:Social_entrepreneurship|omunabizinensi]], [[:en:Uganda|omulwanirizi w'eddembe]] era [[:en:Lawyer|munnamateeka]]. Ye mutandisi w'ekitongole kya ''Maisha Holistic Africa Foundation'', ekibiina [[:en:Nonprofit_organization|ekibiina ekitakolera magoba]] ekisangibwa mu [[:en:Kagadi_District|Disituliki ye Kagadi]].<ref>{{Cite web |date=2023-10-26 |title=MILLY NASSOLO: Passion for Empowering Women |url=https://pmldaily.com/news/2023/10/milly-nassolo-passion-for-empowering-women.html |access-date=2026-09-26 |website=PML Daily |language=en-US}}</ref><ref name="auto1">{{Cite web |date=2023-05-17 |title=Milly Nassolo's legal career: Balancing law practice and activism for social change |url=https://www.pulse.ug/story/milly-nassolos-legal-career-balancing-law-practice-and-activism-for-social-change-2024073111180378092 |access-date=2026-09-26 |website=Pulse Uganda |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Milly Nassolo Unveils Maisha Holistic Africa Foundation in Kagadi District {{!}} The Kampala Post |url=https://kampalapost.com/content/milly-nassolo-unveils-maisha-holistic-africa-foundation-kagadi-district |archive-url=http://web.archive.org/web/20241127121712/https://kampalapost.com/content/milly-nassolo-unveils-maisha-holistic-africa-foundation-kagadi-district |archive-date=2024-11-27 |access-date=2026-09-26 |website=kampalapost.com |language=en}}</ref><ref name="auto">{{Cite web |date=2021-03-28 |title=Working for women makes Nassolo happy |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/life/working-for-women-makes-nassolo-happy--3339696 |access-date=2026-09-26 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Obulamu obwasooka n'emisomo ==
Nassolo yazaalibwa mu kyaalo kye Kikumbo , mu Subcounty ye Kibibi, mu [[Butambala (disitulikit)|Disitulikiti ye Butambala]]. Emisomo gye egya Pulayimale yagisomera ku somero Gombe Primary School, ejyagobelerwa emisomo gya O-Level ku Mpigi Mixed Secondary School, era nasoma emisomo gye egya A-level ku somero lya Mpigi High School. Yafuna Diguli ye mumateeka okuva mu Yunivasitte ye [[:en:Kampala_International_University|Kampala International University]].<ref>{{Cite web |last=csmallwood |date=2025-07-16 |title=Milly Nassolo |url=https://riverscrossing.com/blog/milly-nassolo/ |access-date=2026-09-26 |website=Rivers Crossing |language=en-US}}</ref>
== Emirimu ==
Okuva mu mwaka 2014, Nassolo abadde akola nga legal assistant wa Lubega, Ssaka and Co. Advocatesnga akyaali undergraduate.<ref>{{Cite web |last=Calvin |first=Kleive |date=2023-10-26 |title=Activist Milly Kikomeko Launches “Get Talking with Milly” Tweet Chat Initiative |url=https://thetowerpost.com/2023/10/26/activist-milly-kikomeko-launches-get-talking-with-milly-tweet-chat-initiative/ |access-date=2026-09-26 |website=TowerPostNews |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://daparrot.com/here-are-all-the-amazing-things-milly-nassolo-is-doing-to-advocate-for-the-girl-child/ |title=Archive copy |access-date=2024-04-02 |archive-date=2024-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240228182517/https://daparrot.com/here-are-all-the-amazing-things-milly-nassolo-is-doing-to-advocate-for-the-girl-child/ |url-status=dead }}</ref>
mu mwaka gwa 2014, yatandikawo ''Maisha Holistic Africa Foundation'',<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.bukedde.co.ug/articledetails/NV_125540 |access-date=2024-04-02 |archive-date=2023-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231218210455/https://www.bukedde.co.ug/articledetails/NV_125540 |url-status=dead }}</ref><ref name="auto1"/> ekitongole ekitakolera magoba ekisangibwa mu Disitulikiti ye Kagadi <ref>{{Cite web |url=https://kampalaedgetimes.com/milly-nassolo-fostering-childrens-and-womens-rights-in-uganda/ |title=Archive copy |access-date=2024-04-02 |archive-date=2024-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240421075546/https://kampalaedgetimes.com/milly-nassolo-fostering-childrens-and-womens-rights-in-uganda/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-05-18 |title=Meet Milly Nassolo: A Champion For A Brighter Future For Children & Women In Uganda - MUGIBSON |url=https://mugibson.com/meet-milly-nassolo-a-champion-for-a-brighter-future-for-children-women-inuganda/ |access-date=2026-09-26 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-02-01 |title=Social Entrepreneur And Activist Milly Nassolo Extends Helping Hand Through Health Camp In Kagadi District - MUGIBSON |url=https://mugibson.com/activist-milly-nassolo-extends-helping-hand-through-health-camp-in-kagadi-district/ |access-date=2026-09-26 |language=en-US}}</ref>lwakuba ekitongole kyatongozebwa mu mwaka gwa 2019.<ref>{{Cite web |date=2019-04-17 |title=Through Maisha Holistic Africa Foundation, Social Entrepreneur Milly Nassolo Seeks To Help Those In Need - MUGIBSON |url=https://mugibson.com/through-maisha-holistic-africa-foundation-social-entrepreneur-milly-nassolo-seeks-to-help-those-in-need/ |access-date=2026-09-26 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2019-04-17 |title=Social Entrepreneur Milly Nassolo Launches Maisha Holistic Africa Foundation |url=https://pmldaily.com/news/world/2019/04/social-entrepreneur-milly-nassolo-launches-maisha-holistic-africa-foundation.html |access-date=2026-09-26 |website=PML Daily |language=en-US}}</ref>
== Obulamu bwe ==
Nassolo yafumbirwa Robert Kikomeko Tumusabe mu mwaka gwa 2016 mu Kanisa ye Kamwokya Church of God. Wmu, balina abalenzi babiri, Tyler Kaeb K. Tumusabe ne Travis Silver K. Tumusabe<ref>{{Cite web |last=Lisimba |first=Hillary |date=2021-12-21 |title=Ugandan Wife Admits She Lied About Everything First Time She Met Man Who Married Her - Tuko.co.ke |url=https://www.tuko.co.ke/people/family/437690-ugandan-wife-admits-she-lied-about-everything-first-time-she-met-man-who-married-her/ |access-date=2026-09-26 |website=www.tuko.co.ke |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2019-04-17 |title=Social Entrepreneur Milly Nassolo Launches Maisha Holistic Africa Foundation |url=https://pmldaily.com/news/world/2019/04/social-entrepreneur-milly-nassolo-launches-maisha-holistic-africa-foundation.html |access-date=2026-09-26 |website=PML Daily |language=en-US}}</ref>
== Ebijulizidwaamu ==
== Ebijulizidwamu wabweru wa Wikipediya ==
* Another year gone and girls are still waiting for free sanitary pads
* Nassolo Milly Has Dedicated Her Life to Helping Vulnerable Women and Children Live a Wholesome Life
* Activist Milly Nassolo Extends Helping Hand Through Health Camp In Kagadi District - MUGIBSON
* Milly Nassolo organizes health camp to serve the less privileged
* <nowiki>https://kampalapost.com/content/milly-nassolo-unveils-maisha-holistic-africa-foundation-kagadi-district</nowiki>
[[Category:Bannamateeka ba Uganda]]
0z7f3xbsm1tfw45eosf1t2sl21ctdnb
Akumu Catherine Mavenjina
0
10550
75481
70296
2026-09-26T12:19:59Z
MalindeJeyR
11875
Removing external link
75481
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Akumu Catherine Mavenjina''' [[Munnayuganda]], nga munnamateeka era munnabyabufuzi okuva mu Disitulikiti y'e Nebbi, Uganda. Yali mukiise mu [[Palamenti ya Uganda|Paalamenti ya Uganda]] ey'Omunaana mu 2006–2011. Yali Minisita omubeezi era nga kaakano y'akiikirira abakadde mu Bukiikakkono bwa Uganda mu Paalamenti ya Uganda ey'ekkuminemu.<ref>[https://www.parliament.go.ug/sites/default/files/MEMBERS%20OF%20THE%2011TH%20PARLIAMENT%20%282021-2026%29%20.pdf MEMBERS OF THE 11TH PARLIAMENT (2021–2026)]</ref> Mmemba mu kibiina ky'ebyobufuzi ekya National Resistance Movement (NRM).<ref>[https://www.newvision.co.ug/articledetails/undefined "Corridors of power"]. ''New Vision''. Retrieved 2024-04-04.</ref><ref name=":0">[https://www.monitor.co.ug/uganda/special-reports/elections/four-elected-as-mps-for-elderly-3262964 "Four elected as MPs for elderly".] ''Monitor''. 2021-01-20. Retrieved 2024-04-04.</ref>
== Emirimu gye ==
Nga tannaba kuyingira mu byabufuzi, yaweerezaako ng'omulamuzi. Yali Minisita omubeezi ow'abakozi ba Gavumenti.<ref name=":0" /><ref name=":1">[https://www.newvision.co.ug/news/1255919/-minister-loses-defamation-suit "Ex-minister loses defamation suit"]. ''New Vision''. 2003-11-16. Retrieved 2024-04-04.</ref>
Mu Paalamenti Ey'omunaana, Mavenjina yakiikirira Disitulikiti y'e Nebbi ng'omubaka omukyala mu Paalamenti. Okuyita mu kisanja kye, yeetaba mu nsonga z'okubaga amateeka, yalwanirira eddembe ly'abakyala era n'akola ne ku by'etaago by'abantu. Yawangulwa [[Agnes Acibu]] mu kalulu ka bonna aka 2021 ng'omubaka omukyala akiikirira Disitulikiti y'e Nebbi mu Paalamenti. Yaakiikirira abakadde b'omu Bukiikakkono bwa Uganda mu Paalamenti ey'ekkuminemu eya 2021-2026. Mavenjina yaweerezaako ku kakiiko akaali kategeka ebikujjuko by'olunaku lw'abajulizi mu 2024 e Nebbi.<ref>[https://ugandaradionetwork.net/story/nebbi-cuts-martyrs-day-budget-by-ugx-2b-cites-financial-constraints-among-faithful Nebbi Cuts Martyrs Day Budget by UGX 2B, Cites Financial Constraints Among Faithful]</ref><ref>[https://www.independent.co.ug/nebbi-cuts-martyrs-day-budget-by-shs2billion-cites-financial-constraints-among-faithful/ "Nebbi cuts Martyrs Day budget by shs2billion, cites financial constraints among faithful"]. [[:en:The_Independent_(Uganda)|''The Independent''.]] 2024-02-27. Retrieved 2024-04-04.</ref>
== Obukuubagano n'emisango egyamujwetekebwako ==
Mu 2003, Mavenjina yaggulawo emisango eri Monitor Publications, ng'agamba nti baali bamujjwetekako emboozi emuttatana. Wabula omusango guno gwagobebwa mu Kkooti enkulu olw'okubulwa obujulizi mu musango gwe.<ref name=":1" />
== Laba ne ==
* [[Agnes Acibu]]
* Disitulikiti y'e Nebbi
* [[National Resistance Movement]]
* [[Palamenti ya Uganda|Paalamenti ya Uganda]].
* Ababaka ba Paalamenti
== Ebijuliziddwa ==
<references />
== Ebijuliziddwa wabweru wa Wikipedia ==
* Omutimbagano gwa Paalamenti ya Uganda
[[Category:Bannabyabufuzi]]
[[Category:Bannabyabufuzi Bannayuganda]]
[[Category:Ababaka ba Paalamenti ey'omunaana]]
[[Category:Ababaka abakyala mu Paalamenti ya Uganda]]
[[Category:Bannayuganda abakazi bannabyabufuzi ab'Ekyasa Kyabiri mwekimu]]
[[Category:Abantu abalamu]]
[[Category:Abantu abasibuka mu Disitulikiti y'e Nebbi]]
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Ababaka ba Paalamenti ya Uganda ey'omunaana]]
[[Category:Bannamateeka ba Uganda]]
[[Category:Baminisita ba Uganda]]
9v8e9s9pxzo8cd0hn0rvnxnuzuqe41g
Okullo Aabuka Jallon
0
10585
75528
75372
2026-09-26T14:13:34Z
Kabugo reagan
11810
removed external links
75528
wikitext
text/x-wiki
[[File:Okullo Aabuka Jallon Anthony.jpg|thumb|Okullo Aabuka Jallon Anthony.]]
'''Okullo Aabuka Jallon Anthony''' Era amanyikiddwa nga '''Okullo Anthony''' Munnayuganda, munnabyabufuzi akiikirira [[:en:Lamwo_District|Disitulikiti y'e Lamwo]] nga [[:en:Member_of_parliament|Omubaka]] mu ya [[:en:Parliament_of_Uganda|Paalamenti ya Uganda]]<nowiki/>ey'ekkuminemu wansi w'ekibiina ky'ebyobufuzi ekya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]].<ref>{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2021-01-22 |title=Women still struggling to compete in direct constituencies – Amongi |url=https://www.independent.co.ug/women-still-struggling-to-compete-in-direct-constituencies-amongi/ |access-date=2026-09-26 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://trumpetnews.co.ug/2021/01/18/list-who-was-elected-mp-in-uganda/ |title=Archive copy |access-date=2024-04-11 |archive-date=2026-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260415215337/https://trumpetnews.co.ug/2021/01/18/list-who-was-elected-mp-in-uganda/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2023-07-06 |title=Executive order to evict herdsmen from Northern Uganda deferred |url=https://www.independent.co.ug/executive-order-to-evict-herdsmen-from-northern-uganda-deferred/ |access-date=2026-09-26 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Reporter |first=NewVision |date=2021-05-20 |title=News: Jacob Oulanyah among 132 MPs to take oath today |url=https://www.newvision.co.ug/category/news/jacob-oulanyah-among-132-mps-to-take-oath-tod-NV_103076_092026 |access-date=2026-09-26 |website=New Vision}}</ref>
== Ebyemirimu gye ==
Okullu era akola ng'omusawo wa Wooteri ya Sheraton.<ref name=":0">{{Cite web |title=- New Vision Official |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/undefined |archive-url=http://web.archive.org/web/20220428104839/https://www.newvision.co.ug/articledetails/undefined |archive-date=2022-04-28 |access-date=2026-09-26 |website=www.newvision.co.ug |language=en}}</ref>
== Obukuubagano ==
Yasibibwa mu kkomera okumala emyezi mukaaga olw'okulemererwa okusasula Miliyooni z'[[:en:Ugandan_shilling|ensimbi za Uganda]]87 ezawera olw'okulemererwa mu Kkooti.
== Laba na bino ==
* [[:en:List_of_members_of_the_eleventh_Parliament_of_Uganda|Olukalala lw'ababaka ba Paalamenti ya Uganda ey'ekkuminemu]]
* [[:en:Wikipedia:Equity_lists/Nationality/Uganda|Wikipedia: Equity lists/Nationality/Uganda]]
* [[:en:Dorcus_Acen|Dorcus Acen]]
* [[:en:Joan_Acom_Alobo|Joan Acom Alobo]]
== Ebijuliziddwamu eby'ebweru wa Wikipediya ==
* Webusayiti ya Paalamenti ya Uganda
== Ebijuliziddwamu ==
{{Reflist}}
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
kn6v7vkvvbdqp625owda1jryard83un
Penina Kasule
0
10716
75529
70001
2026-09-26T14:15:42Z
Zain0024
11879
removed external links
75529
wikitext
text/x-wiki
'''Peninnah Tibagwa Kasule''', Munnayuganda, [[:en:Lawyer|munnamateeka]] era [[:en:Corporate_executive|mukulu w'akkampuni]], aweereza nga [[:en:Company_Secretary|omuwandiisi wa Kampuni]] era omukulu w'akakiiko k'abannamateeka mu [[:en:Centenary_Bank|Centenary Rural Development Bank]]. Mu buvunanyizibwa obwo, yli memba ku tiimu y'abakugu abakwasaganya Bbanka.<ref name="1R">{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.centenarybank.co.ug/index.php/site/about |access-date=2024-04-30 |archive-date=2019-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190528094027/https://www.centenarybank.co.ug/index.php/site/about |url-status=dead }}</ref>
== Obuto bwe n'emisomo gye ==
Yazaalibwa mu [[:en:Western_Region,_Uganda|Buggwanjuba bwa]] Uganda. Yasomera ku [[:en:Gayaza_High_School|Gayaza High School]], essomero lya siniya nga ly'abawala bokka elisangibwa mu [[:en:Wakiso_District|Disitulikit y'e Wakiso]], gye yafunira [[:en:High_School_Diploma|High School Diploma]].<ref name="2R">https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1034026/gayaza-girls-light-candle</ref>
Alina Diguli mu mateeka eya [[:en:Bachelor_of_Laws|Bachelor of Laws]] ne Diguli ey'enyongereza mu kukola amateeka eya [[:en:Diploma_in_Legal_Practice|Postgraduate Diploma in Legal Practice]]. Mmemba mu kibiina ky'abannamateeka ba Uganda.<ref name="3R">{{Cite web |url=http://iiiet.org/get.php?site=static&staticID=13 |title=Archive copy |access-date=2024-04-30 |archive-date=2018-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180903085829/http://iiiet.org/get.php?site=static&staticID=13 |url-status=dead }}</ref> Era mmemba mu [[:en:Institute_of_Chartered_Secretaries_and_Administrators|Institute of Chartered Secretaries and Administrators]] (ICSA).<ref name="4R">{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.icsa.org.uk/about-us/regional-branches-groups/uganda |access-date=2024-04-30 |archive-date=2021-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210420154654/https://www.icsa.org.uk/about-us/regional-branches-groups/uganda |url-status=dead }}</ref>
== Emirimu gye ==
Emirimu gye ku Centenary Bank mulimu okukulira ensonga ezigobererwa ku banka. Mu 2018, omulimu gwe gwe yongerayo emyaka 20. Nga tannaba kutuuka mu kifo ky'alimu kati, yaweereza nga omuwandiisi wa Kkampuni ya United Assurance Company Limited, nga y'emu ku Kkampuni za Uganda eza [[:en:UAP_Old_Mutual_Holdings|UAP Old Mutual Holdings]].
== Ebirala ebikulu ==
Ye Sentebe w'[[:en:Board_of_trustees|akakiiko ak'esigika]] ak'abantu abataano aba ''Send a Cow Uganda'', akafugibwa aba African Development Charity, Send a Cow.<ref name="5R">{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.sendacow.org/uganda-trustees/ |access-date=2024-04-30 |archive-date=2019-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190528094028/https://www.sendacow.org/uganda-trustees/ |url-status=dead }}</ref>
== Laba na bino ==
* [[V|Sarah Walusimbi]]
* [[:en:Anne_Abeja_Muhwezi|Anne Abeja Muhwezi]]
* [[:en:Agnes_Tibayeyita_Isharaza|Agnes Tibayeyita Isharaza]]
== Ebijuliziddwamu ==
{{Reflist}}
== Ebijuliziddwamu eby'ebweru wa Wikipediya ==
* Website of Centenary Rural Development Bank
[[Category:Bannamateeka ba Uganda]]
fcrbnj053mblsqcr3oo0q6rgp1vd665
Stella Atal
0
10720
75533
36857
2026-09-26T14:25:27Z
Kabugo reagan
11810
removed link and converted link
75533
wikitext
text/x-wiki
'''Stella Atal''' (yazaalibwa mu 1983), nga Munnayuganda [[:en:Painter|omusiizi wa langi]] era [[:en:Fashion_designer|munnamisono]], omutandisi era nnannyini era akulira kkampuni ya ''Atal Stella Fashion House'', esangibwa mu kibuga [[Paris|Paris, France]].<ref name="1R">{{Cite web |last=Baranga |first=Samson |date=2018-01-04 |title=Fashion designer Stella Atal flying Uganda’s flag |url=https://observer.ug/lifestyle-entertainment/fashion-designer-stella-atal-flying-uganda-s-flag/ |access-date=2026-09-26 |website=The Observer Media Ltd |language=en-US}}</ref>
== Okusoma kwe ==
Yazaalibwa mu [[:en:Northern_Region,_Uganda|Bukiikakkono]] bwa Uganda, ku mbalama z'obukiikakkono ez'ennyanja [[:en:Lake_Kyoga|Kyoga]]. Stella okusoma yakutandikira [[Kampala]], ekibuga ekikulu era ekisinga obunene mu Uganda. Yava mu Uganda n'adda e Kenya gye yeeyongererayo n'emisomo gye. Oluvannyuma yamaliriza emisomo gye mu Bwakabaka bwa Bungereza. Alina Diguli esooka n'eyookubiri mu ssomo lya [[:en:Fine_Art|Fine Art]].<ref name="2R">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.ugandandiaspora.com/ugandan-diaspora-social-networking-event-showcasing-ugandan-fashion-designer-stella-atal |access-date=2024-04-30 |archive-date=2019-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329184607/http://www.ugandandiaspora.com/ugandan-diaspora-social-networking-event-showcasing-ugandan-fashion-designer-stella-atal |url-status=dead }}</ref><ref name="3R">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://chano8.com/a-look-at-stella-atals-fashion-career/ |access-date=2024-04-30 |archive-date=2019-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329153552/http://chano8.com/a-look-at-stella-atals-fashion-career/ |url-status=dead }}</ref>
== Emirimu gye ==
Mu 2007, yatandika kkampuni ye eya, Atal Stella. Muno ng'akozesa ebintu ebiriwo omuli ebitakosa butonde, n'okweyambisa ebyo ebitakyakozesebwa n'abikolamu ssente. By'akola byoleseddwa mu myoleso okuli ogwa Africa Fashion Week New York, mu 2010 ne ku gwa Green Fashion Switzerland, mu 2011. Stella by'akola bifulumiddeko mu katabo akaganzi ennyo aka [[:en:Italian_Vogue|Italian Vogue]] magazine emirundi ebiri miramba.<ref name="4R">{{Cite web |date=2012-08-26 |title=Stella Atal |url=https://klaart012.wordpress.com/12-artists/stella-atal/ |access-date=2026-09-26 |website=Kampala Contemporary Art Festival 2012 |language=en}}</ref>
Mu 2016, yava e [[Kampala]], mu Uganda n'agenda mu kibuga Paris, ekya Bufalansa. Omwaka ogwaddako yaweebwa layisinsi emukkiriza okukola n'okutunda engoye ze z'atonaatona ssaako ebikole ebya 'art' mu Bufalansa ne mu mawanga gonna agali mu mukago gwa [[:en:European_Union|European Union]]. Abuna amawanga ga Bulaaya omuli n'Obwakabaka bwa Bungereza ne America (United States.<ref name="3R"/>
== Ebirala ==
Stella Atal yawangula awaadi y'Omufirika munnamisono ow'omwaka mu awaadi za Ethical Fashion Awards, ezaali mu kibuga [[:en:London|London]] mu 2008. Mu 2010 yawangula awaadi ya Afric Collection Fashion Award e [[:en:Douala|Douala]], mu Cameroon.<ref name="4R"/>
Asomesa abayizi ba 'art' n'ebyemisono. Era akola n'ekitongole ky'ababundabunda, n'abavubuka abeetaaga obuyambi naddala abawala. Akola ne mu by'okubudaabuda abalwadde ba [[Siriimu]] Kampala ne mu bitundu by'Obukiikakkono bwa Uganda.<ref name="2R"/>
== Laba ne ==
* [[Sylvia Owori]]
* [[Santa Anzo]]
* [[Anita Beryl]]
== Ebijuliziddwamu ==
{{Reflist}}
== Ebijuliziddwamu okuva wabweru wa Wikipedia ==
* Stella Atal: Paris Based Ugandan Fashion designer to Showcase At the 7th Diaspora Gala in Kampala As of 25 September 2017.
nbfobq5gyk2hw66gn588g81paxnbwfa
Minisita w’ensonga z’omunda mu ggwanga
0
10804
75544
70146
2026-09-27T09:04:24Z
Opolot 256
11874
removed external link and changed reference
75544
wikitext
text/x-wiki
Ono ye minisita mu lukiiko lwa baminisita oba Kabinet aba avunaanyizibwa ku nsonga ez'omunda mu ggwanga. Mu mawanga manji naddala ago agali mu luse olumu ne Bungereza (Commonwealth) oba ago agaafugibwa Bungereza nga amatwale minisita ono aba avunaanyizibwa butereevu ku Poliisi y'egwanga<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://mia.go.ug/about-us |access-date=2024-08-08 |archive-date=2024-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240808115010/https://mia.go.ug/about-us |url-status=dead }}</ref>, ekitongole ekivunaanyizibwa ku kuwandiisa abantu n'okugaba obutuuze, ekitongole kyamakomera, nebirala <ref>{{Cite web |title=Ministry of Internal Affairs {{!}} Uganda National Web Portal |url=https://gou.go.ug/ministry/ministry-internal-affairs |archive-url=http://web.archive.org/web/20240918192205/https://gou.go.ug/ministry/ministry-internal-affairs |archive-date=2024-09-18 |access-date=2026-09-27 |website=www.gou.go.ug |language=en}}</ref>ebiringa ebyo era etwalibwa okuba emu ku minisitule ezenkizo mu mawanga manji
[[Category:Baminisita ba Uganda]]
6p1tzqpfqgh3ztc0tl6k40tziazcxb2
Ssetendekero y’e Mbarara
0
10902
75470
69119
2026-09-26T12:00:17Z
Zain0024
11879
75470
wikitext
text/x-wiki
[[File:Sunny_evening_(5pm)_in_Kihumuro_Campus_at_Mbarara_University_of_Science_and_Technology_03.jpg|thumb| Ssetendekero y’e Mbarara]]
[[File:Sunny_evening_(5pm)_in_Kihumuro_Campus_at_Mbarara_University_of_Science_and_Technology_07.jpg|thumb| Akawungeezi k’omusana (5 ez’ekiro) mu Kihumuro Campus ku Mbarara University of Science and Technology]]
'''Mbarara University of Science & Technology''' ( '''MUST''' ) emanyiddwa ennyo nga '''Mbarara University''', ssettendekero ya gavumenti ya [[Yuganda]]. Ssettendekero y’e Mbarara yatandika okuyingiza abayizi n’okusomesa mu 1989.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.must.ac.ug/about-must/ |access-date=2024-09-06 |archive-date=2022-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119131659/https://www.must.ac.ug/about-must/ |url-status=dead }}</ref> Y’emu ku zi ssettendekero za gavumenti ekkumi n’amatendekero agagaba diguli mu ggwanga. MUST ekkirizibwa ekitongole kya Uganda National Council for Higher Education . <ref>{{Cite book |date=2026-08-09 |title=Uganda National Council for Higher Education |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Uganda_National_Council_for_Higher_Education&oldid=1368550147 |language=en}}</ref>
== Ekifo ==
Ssettendekero eno erina amatabi abiri:
* Ettabi ly’e Mbarara liri mu kibuga Mbarara, ku luguudo oluva e Mbarara mpaka [[Kabale]], 269 kilometres (167 mi) mu bukiikaddyo bw'amaserengeta ga [[Kampala]], ekibuga ekikulu ekya Uganda era ekibuga ekisinga obunene. Ebikwasaganya kampusi ya yunivasite eno bye...
* Ettabi lye Kihumuro lisangibwa mu kabuga ke Kihumuro, akali kkiromita (4.3 mi) musanvu kunjegooyego z'kibuga Mbarara ngodda, ku luguudo lwa Mbarara - [[Bushenyi]] . Ettabi lino litudde ku ttaka 139 hectares (340 acres), nga liri wala nnyo okuva ku maloboozi g’ekibuga. Okuzimba nga kuwedde, amaasomo gonna agettendekero lino, gajjya kuda ku ttabi lye' Kihumuro, okuggyako essomo lya Sayansi we byo bulamu, egenda kusigala ku ttabi ly’e Mbarara. Gavumenti ya Uganda esaasaanyizza ssente zaayo obuwumbi bwa Amerika butaano (obukadde bwa doola za Amerika bubiri) mu kuzimba. Era efunye looni ya doola za Amerika obukadde 12 okuva mu bbanka ya African Development Bank okutambuza okuzimba kuno.
== Ebyafaayo ==
Ssettendekero ono yattandikibwawo mu 1989 okkukola ku bbula lya'bbanasayansi mu gwanga nokusiga abayizi baayo endoowoza yokuwerezza abantu. <ref> "Mbarara University of Science and Technology". FortuneOfAfrica.Com/Ug/. 2012. Retrieved 24 October 2014.</ref>
== Ebitongole n’amassomero ==
Mu mwezi gwa Gatonya 2022, MUST yalina ebitonogole na massomero mukaaga.
* Ekitongole ky’obusawo
* Ekitongole kya Sayansi
* Ekitongole kya Sayansi ne Tekinologiya ebikozesebwa
* Ekitongole kya Computing ne Informatics
* Ekitongole kya Sayansi wa Bizinensi n’okuddukanya emirimu
* Ekitongole ky’okunoonyereza ku bintu ebitali bimu
* Ekitongole ekikuuma ebibira mu bitundu eby’obutiti
* Ekitongole ky’ebyobulamu mu bamaama abazaalibwa n’abaana
== Emisomo ==
Emisomo egisomesebwa ku ssetendekero eno mulimu:
=== Emisomo gya diguli esooka ===
* Diguli mu by’obusawo ne diguli mu by’okulongoosa
* Diguli ya Sayansi mu by’obujjanjabi
* Diguli ya Sayansi mu by’obujjanjabi bw’omubiri
* Diguli mu Sayansi n’Ebyenjigiriza
* Diguli eyookubiri mu Sayansi
* Bachelor mu by’eddagala
* Diguli mu Sayansi mu Laabu y’Ebyobujjanjabi
* Diguli mu Sayansi wa Kompyuta
* Diguli mu by’amawulire
* Diguli mu by’obusuubuzi
* Diguli mu Sayansi mu Sayansi w’Eddagala
* Bachelor of Science mu by’amafuta n’okuddukanya obutonde bw’ensi
* Bachelor of Science mu byuma bikalimagezi ne yinginiya w’amasannyalaze
* Diguli ya Sayansi mu by’obusawo bw’ebiramu
* Diguli mu Sayansi mu by'okukola pulogulaamu za kompyuta
=== Emisomo gya Masters ===
* Masters mu by’enkulaakulana
* Master of Arts mu nfuga y'ebitundu n'okuteekateeka
* Master of Science mu by’obutonde (Biochemistry).
* Master of Science mu kubala
* Master mu Sayansi mu Biology
* Master of Science mu by’okubudamya
* Master of Medicine mu kulongoosa okwa bulijjo
* Master mu by’obusawo mu ENT
* Master of Medicine mu by’obujjanjabi obw’omunda
* Master of Medicine mu by'abaana n'ebyobulamu by'abaana
* Master mu by’obusawo mu by’ensusu
* Master of Medicine mu by’amaaso
* Master of Medicine mu by’okuzaala n’abakyala
* Master mu by’obusawo mu Pathology & Forensic Medicine
* Master of Medicine mu nkola y'abantu n'obusawo bw'amaka
* Master mu by’obulamu bw’abantu
* Master mu Sayansi wa Bannassaayansi
* Master of Science mu by’empisa mu bujjanjabi
* Master of Education mu kutegeka n'okuddukanya emirimu
* Master mu by’enjigiriza mu by’empisa
* Master of Education mu kusoma ensoma n'emikutu gy'amawulire
=== Emisomo gy’obusawo ===
* Omusawo mu by’obufirosoofo mu by’enkulaakulana
* Dokita mu by’obufirosoofo mu by’enjigiriza
* Omusawo mu by’obufirosoofo mu Physics
* Dokita mu by’obufirosoofo mu kubala
* Omusawo mu by’obufirosoofo mu Chemistry
* Omusawo mu by’obufirosoofo mu Biology
* Omusawo mu by’obufirosoofo mu by’okukozesa kompyuta
== Abayizi n’abakozi ==
Mu mwezi gwa Gatonya 2011, abayizi baali 3,163; 3001 abayizi abasoma diguli eyookubiri ate 62 abasoma diguli eyookubiri. Yunivasite eno ekozesa abakozi abasoba mu 200.
KITEEKEDDWA okutunula mu maaso mu mwezi gwa Gatonya 2023 terunnatuuka; 6043 abayizi abasoma diguli eyookubiri, 1325 abasoma diguli eyookubiri ate 19969 abaaliwo.
== Enfuga ==
Ssetendekero ya Mbarara eya Sayansi ne Tekinologiya eddukanyizibwa ebitongole bisatu; Olukiiko lwa ssetedenkero, Senate ye ssetendekero n’abakulira ssetendekero ab’oku ntikko.
=== Olukiiko lwa Yunivasite ===
Olukiiko lwa ssetendekero kye kitongole eky’oku ntikko ekye kyetendekero ekivunaanyizibwa ku nzirukanya y’emirimu okutwaliza awamu n’okulaba ng’ebigendererwa by’okutandikawo yunivasite n’emirimu gya yunivasite biteekebwa mu nkola mu ngeri entuufu. Abakiise ku lukiiko luno baggyiddwa mu bantu abakwatibwako omuli abakozi ba yunivasite, abayizi, n’abakiise okuva mu minisitule y’ebyenjigiriza, ebitongole bya gavumenti ebirala, omukuŋŋaana wa yunivasite, ab’obwannannyini n’abantu bonna.
=== Senate ya Ssetendekero ===
Senate ya ssetendekero evunaanyizibwa ku nzirukanya y’emirimu okutwaliza awamu, ku pulogulaamu zonna ez’eby’ensoma. Senate eriwo kati etandikibwawo okusinziira ku bigambo ebiri mu tteeka lya ssetendekero n’amassomero amalala aga waggulu erya 2001, nga bwe lyassibwawo Palamenti ya Uganda .
=== Abaddukanya emirimu egy’oku ntikko ===
Abaddukanya emirimu egy’oku ntikko kuliko omumyuka wa chancellor, omumyuka wa cansala, omuwandiisi wa yunivasite, omuwandiisi w’ebyenjigiriza, akulira abayizi, ne dayirekita omukulu ow’eddwaliro ly’e Mbarara .
== Eddwaaliro erisomesa ssetendekero ==
Eddwaaliro lino erisomesa mu ssetendekero lye Mbarara Regional Referral Hospital, eddwaliro lya gavumenti eririmu ebitanda 600 era nga likola ng'eddwaliro eriweebwa abantu mu disitulikiti okuli: [[Mbarara (disitulikit)|Mbarara]], [[Bushenyi (disitulikit)|Bushenyi]], [[Ntungamo (disitulikit)|Ntungamo]], [[Kiruhura (disitulikit)|Kiruhura]], [[Ibanda (disitulikit)|Ibanda]], [[Mitooma (disitulikit)|Mitooma]], [[Sheema (disitulikit)|Sheema]], [[Buhweju (disitulikit)|Buhweju]], [[Isingiro (disitulikit)|Isingiro]] ne [[Rubirizi (disitulikit)|Rubirizi]] .
== Laba ne ==
* Ebyenjigiriza mu Uganda
* Olukalala lwa massetendekero mu Uganda
* Olukalala lw'abakulembeze ba massetendekero mu Uganda
* Mbarara
* Olukalala lw'amasomero g'obusawo mu Uganda
* Francis Mwijukye
== Ebiwandiiko ebikozesebwa ==
{{Reflist}}
== Ebiyungo eby’ebweru ==
* Omukutu gwa Yunivasite y’e Mbarara
* Yunivasite ya Mbarara eya Sayansi ne Tekinologiya Nga Mu March 2013
[[Category:Amatendekero aga waggulu mu Uganda]]
ls9hawqdjuofrdsitxg3mpq7f2ra71r
Disitulikiti ya Busia
0
10954
75496
72751
2026-09-26T13:00:04Z
Zain0024
11879
i added a citation and added references
75496
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Infobox settlement|name=Busia District|settlement_type=[[Districts of Uganda|District]]|native_name=|image_skyline=|image_caption=|image_flag=|image_seal=|image_map=Busia District in Uganda.svg|map_caption=District location in Uganda|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[Uganda]]|subdivision_type1=[[Regions of Uganda|Region]]|subdivision_name1=[[Eastern Region, Uganda|Eastern Region of Uganda]]|seat_type=Capital|seat=[[Busia, Uganda|Busia]]|leader_title=|leader_name=|established_title=|established_date=20 March 1997|area_total_km2=|area_land_km2=730.9|area_water_km2=|population_as_of=2012 Estimate|population_note=|population_total=297,600|population_metro=|population_density_km2=407.2|timezone=[[East Africa Time|EAT]]|utc_offset=+3|timezone_DST=|utc_offset_DST=|elevation_m=|website={{URL|http://www.busia.go.ug}}|footnotes=}}'''Disitulikiti ya Busia''' eri mu [[:en:Eastern_Region,_Uganda|buvanjuba]] bwa [[Yuganda|Uganda]].<ref>{{Cite web |title=BUSIA DISTRICT {{!}} LOCAL GOVERNMENT |url=https://busia.go.ug/ |access-date=2026-09-26 |website=busia.go.ug}}</ref>
[[File:Aggrey-awori.jpg|alt=Aggrey Awori, notable people from Busia district.|thumb|Aggrey Awori,Abantu ab'enkizo okuva mu disitulikti ya Busia.]]
[[File:Go_Ahead_Eagles_-_Mamelodi_Sundowns_FC_-_53066456428_(cropped).jpg|alt=Denis Onyango, one of the notable people from Busia district.|thumb|Denis Onyango, Y'omu ku bantu abamanyifu abava mu disitulikiti y'eBusia]]
== Wekisangibwa ==
Busia egatta ensalo ne [[:en:Tororo_District|Disitulikiti ya Tororo]] mu mambuka, [[:en:Busia_County,_Kenya|County ya Busia, Kenya]] mu bukiika ddyo, [[Namayingo (disitulikit)|Disitulikiti ya Namayingo]] mu maserengeta, ne mu bugwanjuba bw'amaserengeta, ne [[Bugiri (disitulikit)|Disitulikiti ya Bugiri]] mu bugwanjuba. [[Busia, Yuganda|Busia, Uganda]], ewali ekitebe kya Disitulikiti eno, wali mu buwanvu bwa 35 km (22 mi) ng'oyise ku luguudo mu maserengeta ga [[Tororo]], nga ky'ekibuga ekisinga obunene ekirinaanyewo.<ref>{{Cite web |title=Distance between Tororo (Tororo) and Busia (Busia) (Uganda) |url=https://distancecalculator.globefeed.com/Uganda_Distance_Result.asp?fromplace=Tororo%20(Tororo)&toplace=Busia%20(Busia)&fromlat=0.6847222&tolat=0.4544444&fromlng=34.1811111&tolng=34.0758333 |access-date=2026-09-26 |website=distancecalculator.globefeed.com}}</ref>
== Obungi bw'abantu. ==
Mu kubala kw'abantu bonna mu ggwanga okwa 1991, obungi bw'abantu mu disitulikiti bwateberezebwa okuba mu 163,600. Mu 2002, okubala kwabantu okwa bonna mu ggwanga kwatebereza obungi bw'abantu okuba mu bungi bwa 225,000. Mu 2012,mu masekkati g'omwaka, obungi bw'abantu bwali buteeberezebwa okuba mu bantu 297,600.<ref>{{Cite web |title=City Population: Check for Humans |url=https://www.citypopulation.de/checkhuman.html?url=%2Fen%2Fuganda%2Fadmin%2F |access-date=2026-09-26 |website=www.citypopulation.de}}</ref>
== Abantu abamanyifu. ==
Abamu ku bantu abamanyifu okuva mu disitulikiti ya Busia be bano wammanga;<ref>{{Cite web |title=Cultural Sites {{!}} BUSIA DISTRICT |url=https://busia.go.ug/tourism/cultural-sites |access-date=2026-09-26 |website=busia.go.ug}}</ref>
* [[Aggrey Awori]] -, Yaliko Mminisita w'amawulire ne Ttekinologiya (2009-2011)
* [[Barbara Nekesa Oundo]], Yaliko [[:en:Karamoja|siteeti mminisita ow'ebya Karamoja]] era nga y'akiikilira abakyala ba disitulikiti ya Busia mu paaliyamenti (okuva mu 2011)
* [[Benjamin Josses Odoki|Benjamin Joseph Odoki]], Yaliko ssaabalamuzi wa Uganda
* [[:en:James_Munange_Ogoola|James Munange Ogoola]], Yaliko omulamuzi owenkizo owa Uganda
* [[Denis Onyango]], Mukwasi wa ggoolo mu mupiira ogw'ebigere omunaYuganda ali ku mutendera ogw'ensi yonna.
* [[:en:Gabriel_Opio|Gabriel Opio]], Yaliko mminisita wa ekikula ky'abantu, eby'obuwangwa n'abakozi (2009-2011)
* [[:en:Fred_Wabwire-Mangen|Fred Wabwire-Mangen]], ppulofeesa wa [[:en:Epidemiology|epidemiology]], [[:en:Makerere_University_School_of_Public_Health|mu Makerere University School of Public Health]]
* [[:en:Erasmus_Desiderius_Wandera|Erasmus Desiderius Wandera]], musumba mu ekereziya katulika, mu busumba bwa Soroti (1980-2007)
* [[:en:Kevinah_Taaka_Wanaha_Wandera|Kevinah Taaka Wanaha Wandera]], yaliko omukiise mu paaliyamenti ng'akiikirira Munisipaali y'eBusia (2011-2016)
* [[:en:Barnabas_Nawangwe|Barnabas Nawangwe]], Pulofeesa wa Architecture era nga ye amyuka Chancellor wa [[Makerere y'akubiri ku ssemazinga|Makerere University]]
== Ebyenkizo ==
Bino wammanga by'ebyenkizo mu disitulikiti:
* Omwalo gwa [[:en:Majanji|Majanji]] ku nnyanja [[Nnalubaale]] gumanyikiddwa lwa byennyanja, era nga ye emmere esinga okuliibwa mu disitulikiti eno.
* [[:en:Busitema_Forest|Ekibira kya Busitema]] ekiri ku bugazi bwa 25 km2 (10 sq mi); Kiyawulwamu wakati oluguudo olukulu oluli wakati wa Uganda ne Kenya mu Busia.
* [[:en:Busitema_University|Busitema University]] Eno Yunivaasite ya gavumenti era nga eri mu eno disitulikiti.
== Laba ne bino. ==
* [[:en:Busia_County|Essaza lya Busia]]
* [[Disitulikiti mu Yuganda|Disitulikiti za Yuganda]]
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}{{Disitulikiti mu Yuganda}}{{Authority control}}
[[Category:Disitulikiti za Uganda|Busia, Disitulikiti]]
[[Category:Omupiira mu Uganda]]
ncin8cz9xmgb7pph8eqb8tdnrzugfin
Eddwaliro lya St. Francis e Nkokonjeru
0
11031
75471
36226
2026-09-26T12:00:36Z
MalindeJeyR
11875
Converted Links
75471
wikitext
text/x-wiki
{{Reflist}}
'''Eddwaliro lya St. Francis Hospital Nkokonjeru''', abasinga obungi lyebayita '''Nkokonjeru Hospital''', ddwaaliro [[:en:Privately_held_company|lya bwannannyini]], [[:en:Non-profit|nga amagoba gadda mulyo]], [[:en:Community_hospital|ery'abantu bonna]] mu [[:en:Uganda|Uganda]] ..Lino ddwaliro erikulirwa [[:en:Roman_Catholic_Diocese_of_Lugazi|obulabirizi bwaba katuliki e Lugazi]] . <ref name="1R">{{Cite web |last=dorothy |date=2019-12-09 |title=St. Francis Hospital – Nkokonjeru – UGANDA CATHOLIC MEDICAL BUREAU |url=https://www.ucmb.co.ug/hospital/st-francis-hospital-nkokonjeru/ |access-date=2026-09-26 |language=en-US}}</ref>
== Ekifo ==
Eddwaliro lino lisangibwa mu tawuni y’e [[:en:Nkokonjeru|Nkokonjeru]], mu [[:en:Buikwe_District|Disitulikiti y’e Buikwe]], mu [[:en:Central_Region,_Uganda|Central Region]] of Uganda. Lisangibwa mu kilometres 50 (31 mi), ku luguudo, mu bugwanjuba bw’amaserengeta [[:en:Jinja_Regional_Referral_Hospital|g’eddwaliro ly’e Jinja Regional Referral Hospital]], mu kibuga [[:en:Jinja,_Uganda|Jinja]] . <ref name="2R">{{Cite web |title=Google Maps |url=https://www.google.com/maps/dir/Nkokonjeru/Jinja+Regional+Referral+Hospital,+Rotary+Rd,+Jinja/@0.3261573,32.9248381,10.25z/data=!4m14!4m13!1m5!1m1!1s0x177de7f776190e1f:0x1d3b14b968fb49a2!2m2!1d32.910938!2d0.249508!1m5!1m1!1s0x177e7b9ad9e6532b:0x168afcf76f804f0a!2m2!1d33.2053335!2d0.4301143!3e0?hl=en |access-date=2026-09-26 |website=Google Maps |language=en}}</ref> Kino kiri mu kilometres nga 58 (36 mi), ku luguudo, mu maserengeta g’obuvanjuba bwa [[:en:Mulago_National_Referral_Hospital|Mulago National Referral Hospital]], mu [[:en:Kampala|Kampala]], ekibuga [[:en:Capital_city|ekikulu]] ekya Uganda era nga kino kye kibuga ekisinga obunene mu Uganda. <ref name="3R">{{Cite web |title=Google Maps |url=https://www.google.com/maps/dir/Nkokonjeru/Mulago+Hospital,+Kampala/@0.3690624,32.4966321,8.75z/data=!4m14!4m13!1m5!1m1!1s0x177de7f776190e1f:0x1d3b14b968fb49a2!2m2!1d32.910938!2d0.249508!1m5!1m1!1s0x177dbb0f51509de1:0xea12334542674d8c!2m2!1d32.5761312!2d0.3380637!3e0?hl=en |access-date=2026-09-26 |website=Google Maps |language=en}}</ref> Nkokonjeru esangibwa mu kilometres 27 (17 mi), mu maserengeta gobugwanjuba bea [[:en:Buikwe|Buikwe]], ekifo ekitebe kya disitulikiti we kiri. <ref name="4R">{{Cite web |title=Google Maps |url=https://www.google.com/maps/dir/Nkokonjeru/Buikwe/@0.2553849,32.9554295,12z/data=!4m14!4m13!1m5!1m1!1s0x177de7f776190e1f:0x1d3b14b968fb49a2!2m2!1d32.910938!2d0.249508!1m5!1m1!1s0x177dded1f0932639:0xc64bd141115f53b3!2m2!1d32.9888319!2d0.3144046!3e0?hl=en |access-date=2026-09-26 |website=Google Maps |language=en}}</ref>
== Okulambika okutwaliza awamu ==
Eddwaliro lino lya bwananyini nga liweereza abantu b'omukitundu bona era nga amagoba gadda mulyo mwennyini, nga lya Bulabirizi bwa bakatoliki mubulabirizi bw'e Lugazi. Kiddukanyizibwa ba ''Little Sisters of St. Francis'' . Liriko ebitanda ebisobola okusuza abalwadde 60. Eddwaliro lino liweereza abantu b’omu byalo abawereraddala nga 200,000, mu [[:en:Buikwe_District|Disitulikiti y’e Buikwe]], n’ebitundu ebiriraanyewo mu [[:en:Mukono_District|Disitulikiti y’e Mukono]] .
Eddwaliro lino liri mu kitongole kya Uganda Catholic Medical Bureau. Lijjanjaba abalwadde abatali kubitanda 13,381ku kigero buli mwaka ate buli mwaka eyingiza abalwadde abawera 2,061. Bamaama abazaala buli mwaka muddwaliro lino Bali 657, ng’abaana abazaalibwa nga balongiseddwa bali 23.3 ku buli 100. Omuwendo gw’abantu ababeera ku bitanda byayo guli wakati wa bitundu 26.7 ku buli 100.
== Ebyafaayo ==
Mu 1926, ''Maama Kevin-Kearney'' yatandikawo [[:en:Dispensary|eddwaaliro]] eryakulaakulana ne lifuuka eddwaaliro eririwo kati. Mu ntandikwa, essira lyali ku kusomesa abantu b’omu kitundu ku bulamu bwa bamaama n’abaana. Mu 1932, essomero ly'abasawo abasookerwako (nurses) lyatandikibwawo. Mu 1959, aba ''Little Sisters of St. Francis'' baatwala obuvunaanyizibw’okuddukanya ekifo ekizaalirwamu n’eddwaliro ekyaliwo mu kiseera ekyo. Mu 1981 lyatongozebwa nga eddwaliro mu bujjuvu. <ref name="5R">{{Cite web |title=Archive copy |url=https://hhu.org.uk/hospitals/uganda/nkokonjeru/ |access-date=2024-09-25 |archive-date=2022-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220328111523/https://hhu.org.uk/hospitals/uganda/nkokonjeru/ |url-status=dead }}</ref>
== Laba ne ==
* [[:en:List_of_hospitals_in_Uganda|Olukalala lw'amalwaliro mu Uganda]]
[[:en:Roman_Catholicism_in_Uganda|Obukatoliki bwa Roma mu Uganda]]
== Ebiwandiiko ebikozesebwa ==
{{Reflist}}
== Ebiyungo eby’ebweru ==
nui3dxvjq8yikbxl2xfx7l7j78x7hg7
Wandegeya
0
11101
75482
36489
2026-09-26T12:22:00Z
Zain0024
11879
75482
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement}}'''Wandegeya''' kitundu ekiri mu kibuga [[Kampala]], ekibuga ekikulu ekya [[Yuganda|Uganda]] era nga kye kisinga obunene. Erinnya lino lyava ku binyonyi ebiyitibwa endegeya , ( ''Endegeya'' mu [[Luganda]] ), ebyabeeranga mu kitundu kino nga emyaka gya 1990 teginnatuuka.
== Ekifo wekisangibwa ==
Wandegeya esangibwa mu [[:en:Kawempe_Division|Division y'eKawempe]], emu ku divizoni ettaano eziddukanya emirimu mu kibuga Kampala. Luli ku nsalo ya Bombo Road/Gayaza Road Roundabout mu bukiikakkono, [[:en:Mulago|olusozi Mulago]] mu bukiikakkono bw’obuvanjuba, [[:en:Kamwookya|Kamwookya]] mu buvanjuba, [[:en:Nakasero|olusozi Nakasero]] mu maserengetta obw’obuvanjuba n’obugwanjuba, ne [[:en:Makerere_University|Yunivasite y’e Makerere]] mu maserengeta n’obukiikakkono bw’amaserengeta. Kino kikunukiriza kilometres 2.5(1.6 mi), ku luguudo, mu bukiikakkono bw’ekitundu kya Kampala eky’ebyobusuubuzi wakati. <ref>{{Cite web |title=Distance between Kampala () and Makerere (Western Province) (Uganda) |url=https://distancecalculator.globefeed.com/Uganda_Distance_Result.asp?fromplace=Kampala%20()&toplace=Makerere%20(Western%20Province)&fromlat=0.3155556&tolat=0.3333333&fromlng=32.5655556&tolng=32.5666667 |access-date=2026-09-26 |website=distancecalculator.globefeed.com}}</ref> Ensengeka za Wandegeya ku maapu ziri 0°19'52.0"N, 32°34'25.0"E (Latitude:0.331112; Longitude:32.573600). <ref>{{Cite web |title=Google Maps |url=https://www.google.com/maps/place/0%C2%B019%2752.0%22N+32%C2%B034%2725.0%22E/@0.3314296,32.5730445,17z/data=!4m2!3m1!1s0x0:0x0?hl=en |access-date=2026-09-26 |website=Google Maps |language=en}}</ref>
== Okulambika okutwaliza awamu ==
Wandegeya osobola okujawulamu ebitundu bisatu ebikulu:
; (a) Ekitundu A
* Ekitundu ekiri mu buvanjuba bwa ''Bombo Road'', naye mu bukiikaddyo bwa ''Haji Musa Kasule Road'' . Kino kitundu ku [[:en:Nakasero|Nakasero Hill]], endagiriro ya Kampala esinga okubeera ey’omulembe mu byensula n’ebyobusuubuzi. Ekitundu kino kirimu minisitule za gavumenti, ebitongole by’abakugu ne poliisi station.
; (b) Ekitundu B
:
* Ekitundu ekiriko ensalo ya ''Bombo Road'' mu buvanjuba, ''Makerere Hill Road'' mu bugwanjuba ate ''Jjunju Road'' mu maserengeta n’obukiikakkono. Kino kitundu kya bya busuubuzi. Mulimu '''akatale ka Wandegeya''' akaakazimbibwa, amaduuka amangi ku luguudo lwa Bombo ne ku mabbali g’okasozi Makerere, wamu newooteri eziwerako ezirimu emmere ya wano n’ey’ensi yonna, Hotloaf, ATMs, Internet Cafe. Naye waliwo ebizimbe by’amayumba ebiwerako eby’amayumba amawanvu <ref>{{Cite web |title=New Vision Online : Housing Finance to resume loans to NHCC flat buyers |url=http://www.newvision.co.ug:80/D/8/220/422859 |archive-url=http://web.archive.org/web/20051214091534/http://www.newvision.co.ug:80/D/8/220/422859 |archive-date=2005-12-14 |access-date=2026-09-26 |website=www.newvision.co.ug}}</ref> n’ebizimbe ebimu eby’okupangisa eby’omutindo ogwa wansi mu kitundu kino. Omuzikiti gw’e Wandegeya nagwo gusangibwa mu kitundu kino.
; (c) Ekitundu C
:
* Ekitundu ekisangibwa ku ''luguudo lwa Haji Musa Kasule'' mu bukiikaddyo, ''oluguudo lwa Bombo'' mu maserengeta n’oluguudo ''lwa Yusuf Lule'' mu buvanjuba. Nga emyaka gya 1990 teginnatuuka ekitundu kino okusinga kyalimu [[:en:Slum|omugotteko mungi]] . Ng’omuwendo gw’abayizi abayingizibwa mu [[:en:Makerere_University|yunivasite y’e Makerere]] gweyongera, bamusigansimbi baatandika okumenya amayumba g’omugotteko ne bazimba ebisulo by’abayizi ebiwanvu mu kitundu kino(hostels). Olwaleero, ebyebusubuzi eby’ekitiibwa nga Post Office e Wandegeya, banka z’ebyobusuubuzi eziwerako ne ofiisi y’amagye [[:en:Salvation_Army|g’obulokozi]], basengukidde mu kitundu kino.
== Ebintu ebikwata ku nsonga eno ==
* Ofiisi n’ebikozesebwa bya [[:en:YMCA|YMCA]] kampala
* Ofiisi ya Posita e Wandegeya
* Poliisi y'e Wandegeya - Station ya [[:en:Uganda_National_Police|Poliisi y'eggwanga eya Uganda]]
* Eddwaaliro lya ABII
* Akatale k'abalimi e Wandegeya <ref>http://www.newvision.co.ug/news/651509-wandegeya-market-opens-on-jan-24.html</ref>
* Omuzikiti gw'e Wandegeya - Ekifo eky'okusinzizaamu ekyegattira mu [[:en:Islamic_faith|nzikiriza y'Obusiraamu]]
* Ekitebe kya minisitule ya Uganda evunaanyizibwa ku bakozi ba gavumenti
* Ofiisi za Uganda National Council for Science and Technology
* Omulimu gw'ekitongole [[:en:Food_and_Agriculture_Organization|ekivunaanyizibwa ku by'emmere n'ebyobulimi]] mu Uganda
* Ekitebe kya [[:en:Uganda_Ministry_of_Health|minisitule y'ebyobulamu mu Uganda]]
* Ofiisi za Uganda Government Analytical Chemist <ref>{{Cite web |title=Govt buys DNA machine |url=http://www.newvision.co.ug/D/8/13/473258 |archive-url=http://web.archive.org/web/20151117020333/http://www.newvision.co.ug/D/8/13/473258 |archive-date=2015-11-17 |access-date=2026-09-26 |website=www.newvision.co.ug}}</ref>
* Sure Travel Ofiisi y'ensi yonna
* Africell Outlet ku luguudo lw’oku lusozi Makerere nga terunnatuuka ku ssundiro ly’amafuta erya Total.
== Laba nabino ==
* [[:en:Kampala_Capital_City_Authority|Ekitongole kya Kampala Capital City Authority]]
* [[:en:Makerere|Makerere]]
* [[:en:Nakasero|Nakasero]]
* [[:en:Mulago|Mulago]]
* [[:en:Kawempe_Division|Divizoni y'e Kawempe]]
== Ebiwandiiko ebikozesebwa ==
{{Reflist}}
== Ebiyungo eby’ebweru ==
* Wandegeya ebulawo
{{Kampala District}}[[Kampala District]]
<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles>{{Coord|00|19|52|N|32|34|25|E}}
ltyzlkubhjis1plt62kgj5x7ylaow2d
Semei Kakungulu
0
11406
75532
72225
2026-09-26T14:19:42Z
Kabugo reagan
11810
converted reference
75532
wikitext
text/x-wiki
'''Semei Kakungulu''' (1869 – 24 Ogwekkuminogumu 1928) yali Mukooki General era nga munnabyabufuzi [[:en:Uganda|wa Uganda]] eyatandikawo ekibiina [[:en:Luganda|ky’Abayudaya]] ( [[:en:Luganda|Luganda]] : ''Jews'' ) <ref name="Ben Abraham">{{Cite web |title=The Abayudaya, The Jews of Uganda {{!}} Israel News, Information, Zionism, and Aliyah |url=http://www.kcholmim.com/abayudaya |archive-url=https://web.archive.org/web/20110810035748/http://www.kcholmim.com/abayudaya |archive-date=2011-08-10 |access-date=2026-09-26 |website=www.kcholmim.com |language=en}}</ref> mu Uganda mu 1917. Yasoma era n’afumiitiriza ku [[:en:Hebrew_Bible|Tanakh]], yewaayo okukuuma ebiragiro bya Musa byonna ekkumi, omuli [[:en:Circumcision|okukomolebwa]], era n’awa abagoberezi be bonna amagezi okubikuuma. Abayudaya bakyuse ne badda mu ddiini y’Ekiyudaaya ng’okusinga bayita mu bibiina by'okukuuma eddembe, ate abamu ne bakyusibwa mu ddiini y’Abasodokisi. Abayudaya tebagamba nti baali bazzukulu [[:en:Israelite|ba Isirayiri]] ab’edda. <ref>{{Cite web |url=https://kulanu.org/communities/uganda/semei-kakungulu-jewish-warrior/ |title=Archive copy |access-date=2025-08-05 |archive-date=2020-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804140918/https://kulanu.org/communities/uganda/semei-kakungulu-jewish-warrior/ |url-status=dead }}</ref>
Era yalondebwa okubeera pulezidenti wa [[:en:Lukiiko_(Busoga)|Lukiiko wa Busoga]] [[:en:British_colonization_of_Africa|abafuzi b’amatwale Abangereza,]] era mu butuufu, yafuuka ‘Kabaka’ wa Busoga eyasooka, wadde ng[[:en:United_Kingdom|’Abangereza]] baagaana okumuwa ekitiibwa ekyo. Kyokka enkaayana wakati [[:en:Tribal_chief|w’abaami n’ebika]] eby’enjawulo zaagenda mu maaso, era Abasoga abasinga baali bakyasigazza enkolagana n’omukulu waabwe, [[:en:Clan|ekika]] oba [[:en:Dialect|olulimi lwe baali bakozesa .]] Ekizimbe kya Lukiiko kyagwa, Kakungulu n’agobwa Abazungu. <ref>{{Cite web |date=2020-09-14 |title=Kakungulu: The making of a colonial mercenary |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/special-reports/uganda-50/kakungulu-the-making-of-a-colonial-mercenary-1516042 |access-date=2026-09-26 |website=Monitor |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2021-01-09 |title=Kakungulu: Migrant who became British collaborator |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/kakungulu-migrant-who-became-british-collaborator-1612786 |access-date=2026-09-26 |website=Monitor |language=en}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=Twaddle |first=Michael |date=1985 |title=The Nine Lives of Semei Kakungulu |url=https://www.jstor.org/stable/3171726 |journal=History in Africa |publisher=Cambridge University Press |volume=12 |pages=325–333 |doi=10.2307/3171726 |issn=0361-5413}}</ref>
== Obulamu bw'obuto ==
Kakungulu yali mulwanyi era munnabyabufuzi w’Obwakabaka bwa Baganda obw’amaanyi. Mu myaka gya 1880 yakyusibwa n’afuuka Omukristaayo omuminsani Omupolotesitante eyamuyigiriza okusoma Baibuli mu Luswayiri. Olw’okuba yaduumira abalwanyi bangi, olw’enkolagana ye n’ekkooti ya Buganda era olw’okuba yali Mupolotesitante, Abazungu baasaba obuwagizi bwa Kakungulu mu kuteeka obufuzi obw’obwakabaka bwabwe mu buvanjuba bwa Uganda. Yaddamu ng’awamba n’okussa wansi obuyinza bwa Bungereza ebitundu bibiri ebweru w’Obwakabaka bwa Buganda, [[:en:Bukedi|Bukedi]] ne [[:en:Busoga|Busoga]] . Ebitundu bino byali wakati w’ensibuko y’omugga Nile mu nnyanja Victoria n’olusozi Elgon ku nsalo ya Kenya. <ref>{{Cite book |date=2026-09-23 |title=Semei Kakungulu |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Semei_Kakungulu&oldid=1376389186 |language=en}}</ref>
Kakungulu yali alowooza nti Abangereza bajja kumukkiriza okufuuka kabaka wa Bukedi ne Busoga, kyokka Abangereza baayagala nnyo okufuga ebitundu bino nga bayita mu bakozi ba gavumenti bebasasula omusaala era nga beebabafuga. Abazungu bassa Kakungulu ku kkomo lya kitundu kya mayiro 20 (kiromita 52) mu kitundu n’ebitundu ebiriraanyewo kati ekifuuse [[:en:Busoga|Mbale]], Uganda. Abantu abaali babeera mu kitundu kino baali ba kika kya Bagisu abatakolagana na Baganda. Wadde kyali kityo, Kakungulu ng’ayambibwako abagoberezi be Abaganda, wadde nga omuwendo gwakendeera nnyo, yasobola okukuuma obuyinza kasita yafuna obuwagizi bw’Abangereza. <ref>{{Cite book |date=2026-09-23 |title=Semei Kakungulu |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Semei_Kakungulu&oldid=1376389186 |language=en}}</ref>
Okutandika nga mu mwaka gwa 1900, okuggwaamu essuubi eri buli emu kwagenda kubaawo mpola wakati wa Kakungulu n’Abangereza. Mu 1913, Kakungulu yafuuka Omukristaayo [[:en:Malakite|Omumalaki]] . Ekibiina kino Abangereza baakyogerako nga "cult" ekyali "Okutabula eddiini y'Ekiyudaaya, Obukristaayo ne Sayansi w'Ekikristaayo." Bangi abeegatta ku ddiini y’e Malaki Kakungulu gye yali afuga baali Baganda. <ref>{{Cite web |title=A History of the Abuyudaya Jews of Uganda |url=https://jewishvirtuallibrary.org/a-history-of-the-abuyudaya-jews-of-uganda |access-date=2026-09-26 |website=Jewish Virtual Library}}</ref>
Kakungulu bwe yali akyali Mumalaki, yasalawo nti abaminsani Abakristaayo baali tebasoma bulungi Bayibuli. Yalaga nti Abazungu tebaafaayo ku Ssabbiiti entuufu, olwaali Olwamukaaga so si Ssande. Ng’obukakafu, yawaayo eky’okuba nti Yesu yaziikibwa ku Lwokutaano nga Ssabbiiti tennatuuka, era nti nnyina n’abayigirizwa be tebaakyalira ntaana ku lunaku olwaddako kubanga lwali Ssabbiiti, wabula baalinda okutuusa ku Ssande. <ref>{{Cite web |title=A History of the Abuyudaya Jews of Uganda |url=https://jewishvirtuallibrary.org/a-history-of-the-abuyudaya-jews-of-uganda |access-date=2026-09-26 |website=Jewish Virtual Library}}</ref> <ref>Delcor Amone, Charlce (2000). ''Understanding the history of Africa''.</ref>
== Eddiini y’Ekiyudaaya ==
Olw’okunyigirizibwa kw’Abangereza abaali baagala okussa ekkomo ku by'obugagga bwe, mu 1917, Kakungulu yasengula amaka ge amakulu okumpimpi okuva e Mbale n’agenda mu maserengeta g’obusozi bw’olusozi Elgon mu kifo ekiyitibwa Gangama. Eyo gye yatandikira ekiwayi ekyeyawula ekyasooka okumanyibwa nga Kibiina Kya Bayudaya Abesiga Katonda (Ekibiina ky’Abayudaaya abeesiga Katonda Omuyinza wa byonna). Okuyingiza abantu mu kibiina kino ekya Bayudaya kumpi kwava mu bagoberezi ba Kakungulu Baganda abaali basigaddewo. <ref>{{Cite book |date=2026-09-23 |title=Semei Kakungulu |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Semei_Kakungulu&oldid=1376389186 |language=en}}</ref>
Bayibuli, olw’enjigiriza z’abaminsani, yassibwamu nnyo ekitiibwa mu Bakristaayo b’omu Uganda. Abaminsani baali baggumizza amazima ga Baibuli nga balangirira nti teyava mu Bazungu wabula yava mu ggwanga eddala, Abayudaaya. Ekigendererwa ky’abaminsani kyali kya kulaga Bafirika nti n’Abazungu baali bafunye amazima okuva mu ggwanga ery’amawanga amalala. Naye olw’okussa essira kuno, obulombolombo n’empisa z’Abayudaaya byafuuka bya njawulo nnyo eri abagoberezi ba Kakungulu. <ref>Henige, David (1984). ''History of Africa''. p. 325.</ref>
Mu 1922, e Gangama, Kakungulu yafulumya ekitabo ky’amateeka n’okusaba eky’emiko 90 ng’okulungamya eri ekitundu kye eky’Abayudaaya. Ekitabo kino kyalaga amateeka n’enkola z’Abayudaaya nga Kakungulu bwe yabisanga mu ndagaano enkadde, wadde nga kyalimu ennyiriri nnyingi n’ebitundu okuva mu ndagaano empya. Wadde nga waliwo okwagala kuno eri enkola z’Abayudaaya, kirabika tewaaliwo nkolagana yonna butereevu wakati wa Kakungulu n’Abayudaaya nga 1925 tannatuuka. <ref>{{Cite web |url=http://makir.mak.ac.ug/handle/10570/8100?show=full |title=Archive copy |access-date=2025-08-05 |archive-date=2023-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120100918/http://makir.mak.ac.ug/handle/10570/8100?show=full |url-status=dead }}</ref>
Okutandikira nga mu 1925, Abayudaaya Abazungu abawerako abaali bakozesebwa abangereza nga bamakanika ne bayinginiya beegatta mu butanwa ku kibiina ky’Abakristaayo n’Abayudaaya okumpi n’e Mbale. Abayudaaya nga bano, mu kiseera ekirabika ng’eky’okusisinkana mu butanwa, baategeeza Kakungulu ku ddiini y’Ekiyudaaya ey’Obusodokisi. N’ekyavaamu, obulombolombo obw’Ekikristaayo bungi obwali busigaddewo bwaggyibwawo, okuli okubatizibwa. Mu nsisinkano zino, ekitundu kyayiga okukuuma [[:en:Shabbat|Sabiiti,]] okusoma essaala n’emikisa egy’Olwebbulaniya, okusala ebisolo olw’ennyama mu ngeri ya Kosher, era n’okwogera n’Olwebbulaniya olumu. <ref>Landing E, James (2002). ''Black Judaism: Story of an American Movement''. Carolina Academic Press. pp. 164–165.</ref> <ref>{{Cite web |last=samgreat |date=2020-06-13 |title=The jewish community of Uganda near Mbale — Abayudaya — Mt. Elgon |url=https://www.greatadventuresafaris.com/the-jewish-community-of-uganda-near-mbale/ |access-date=2026-09-26 |website=Great Adventures Safaris |language=en-US}}</ref>
== Okufa ==
[[File:Grave_of_Semei_Kakungulu_at_Gangama_hill_-_Mbale_city.jpg|thumb|400x400px|'''Entaana ya Semei Kakungulu ku lusozi Gangama - ekibuga Mbale''']]
Kakungulu yafa nga 24 Ogwekkuminogumu 1928 obulwadde bwa tetanus. <ref name="Ben Abraham">{{Cite web}}</ref> Oluvannyuma lw’okufa kwe, ekibiina ky’Abayudaya kyayawukana mu abo abaagala okusigala mu Bukristaayo n’abo abaagala okumenyerawo ddala enkolagana ezo. Abayudaya "baasigala nga batabuddwamu Obukristaayo n'Ebuyudaaya, ng'okukkiriza mu Kristo kusigala nga kwa maanyi mu nzikiriza za Kakungulu." <ref>{{Cite web |title=A History of the Abuyudaya Jews of Uganda |url=https://jewishvirtuallibrary.org/a-history-of-the-abuyudaya-jews-of-uganda |access-date=2026-09-26 |website=Jewish Virtual Library}}</ref> <ref>{{Cite book |date=2026-09-23 |title=Semei Kakungulu |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Semei_Kakungulu&oldid=1376389186 |language=en}}</ref> Ekitabo ky'entaana kiraga nti Kakungulu aziikibwa okumpi n'ekkuŋŋaaniro eddene erya Abayudaya emabega w’amaka mwe yabeeranga mu myaka egyasembayo egy’obulamu bwe. <ref>{{Cite web |title=A History of the Abuyudaya Jews of Uganda |url=https://jewishvirtuallibrary.org/a-history-of-the-abuyudaya-jews-of-uganda |access-date=2026-09-26 |website=Jewish Virtual Library}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2020-09-14 |title=Kakungulu: King who died without a throne |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/special-reports/uganda-50/kakungulu-king-who-died-without-a-throne-1516112 |access-date=2026-09-26 |website=Monitor |language=en}}</ref><blockquote>“SEMEI WAKIRENZI KAKUNGULU, Genero Omuwanguzi era...Sewava mu BugandaOmuddukanya w'essaza ly’obuvanjuba 1899–1905Pulezidenti wa Busoga 1906–1913Yafa nga 24th 11 1928”</blockquote>
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Buganda]]
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
2figijjb4n77csw7lbgjue3flrn4wyz
Kasirye Ggwanga
0
11479
75527
72000
2026-09-26T14:11:09Z
Zain0024
11879
removed external links
75527
wikitext
text/x-wiki
Major Generali '''Kasirye Ggwanga''' (26 Omwezi gw'omunaana 1952 – 9 Omwezi gw'omukaaaga 2020), yali munnayuanda munnamaggye mu ggye lya [[Eggye lya Uganda People's Defense Force|Uganda People's Defence Force]] . Emabegako yasibwako [[ng'omusibe w'olutalo]] okumala ennaku 897, munda mu [[Yuganda|Uganda]] ne [[Tanzania]] . Yali muwi w'amagezi eri pulezidenti ku nsonga z'Obwakabaka [[Buganda|bwa Buganda]] . Yaweebwa nnyo ekitiibwa kinene olw'okulwana kwe eri okukuuma obutonde .
== Obuvo bwe n’obuyigirize bwe ==
Yazaalibwa mu 1952, <ref name="Now" /> e Katakala mu [[Mityana (disitulikit)|Disitulikiti y’e Mityana]] eri kitaawe eyali omuyizzi era omulimi. Kasirye Ggwanga yayiga obukugu bwombi era nga mulungi mu byombi. Yasomera Katakala Primary School, Namukozi oluvannyuma n’asomera e [[Essomero lya Kibuli Sekendule|Kibuli Secondary School]] gyeyamalira siniya eyokuna. Oluvannyuma lw'okumaliriza siniya 4, yeegatta ku [[maggye ga Uganda]] mu 1972. <ref name="Him">{{Cite web}}</ref> <ref name="Now">{{Cite web |last=Joshua Kato |date=24 February 2005 |title=Kasirye Gwanga lives in the bush |url=http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1130395/kasirye-gwanga-lives-bush |access-date=14 August 2017}}</ref>
== Emirimu gye ==
Oluvannyuma lw'okuva mu nkambi n’okutendekebwa okwasooka, yasindikibwa mu [[Arua]] mu [[kitundu kya West Nile|ttundutundu lya West Nile]], ng’omusomi wa maapu, nga yaweereza mu kifo ekyo okutuusa mu 1977. Mu 1978, yakuzibwa n’aweebwa ekifo ky’omuserikale w’emmundu era omwaka ogwaddako, yakuzibwa n’atuuka ku ddaala lya [[staff seargent]] . <ref name="Him">{{Cite web}}</ref>
Mu 1978, eggye lya Tanzania [[Tanzania People Defence Force]] (TPDF) lyalumba Uganda. Mu Mwezi gwokuna [[baawamba Kampala]] nebagoba [[Idi Amin]] mu ntebe . Kasirye Ggwanga yawanika neyeewaayo , n’atwalibwa e [[Tanga ,Tanzania]] ng’omusibe w’olutalo nnamba 17341. <ref name="There"/>
Mu Mwezi gw'omukaaga 1980, pulezidenti [[Godfrey Binaisa]] yateesa okukomyawo abasibe abaasibibwa olw'ebyobufuzi mu Uganda. Baasooka kuteekebwa mu kkomera ly'e Maluku mu [[Mbale (disitulikit)|Disitulikiti y'e Mbale]] . Oluvannyuma baatwalibwa mu kkomera lya Kirinya mu [[Jinja (disitulikit)|Disitulikiti y’e Jinja]] . Nga 7 Omwezi gw'ekkumi 1981, Kasirye Ggwanga yali mu kibinja ekyasooka okuteebwa. <ref name="There"/>
Oluvannyuma lw'emyezi esatu nga Kasirye Ggwanga ateereddwa, abayeekera ba Uganda Freedom Army (UFA) nga bakulembeddwamu [[Andrew Kayiira]] balumbye bbaalakisi y’amagye e Mengo Lubiri mu Kampala. Gavumenti mu kiseera ekyo eyali mu buyinza , nga ekulemberwa [[Milton Obote]] owa [[Uganda People's Congress]] (UPC) mu nsobi yalowooza nti abasibe abayimbulwa gyebuvuddeko (abaali abajaasi ba Idi Amin) beenyigira mu bulumbaganyi buno. Kasirye Ggwanga yateekebwa ku lukalala "lw'abeetaagibwa". Yekweka <ref name="Him">{{Cite web}}</ref> <ref name="There">{{Cite web |last=Faustin Muabe |date=22 November 2015 |title=When Brigadier Ggwanga was taken prisoner of war by Tanzanians |url=http://www.monitor.co.ug/Magazines/PeoplePower/When-Brig-Gwanga-was-taken-prisoner-of-war-by-Tanzanians/689844-2965544-1xma42z/index.html |access-date=14 August 2017}}</ref>
Mukulu we, Luteenanti James Kasirye, eyali omuvuzi w’ennyonyi z'amagye mu kiseera ekyo ng’asinziira mu [[Nakasongola Millitary Airbase]] yakwatibwa era n’atulugunyizibwa, oluvannyuma n’attibwa bwe yagaana okuzuula muganda we Kasirye Ggwanga gye yali yeekwese. <ref name="Him">{{Cite web}}</ref> <ref name="There"/>
Okuwoolera okuttibwa kwa muganda we, Kasirye Ggwanga yeegatta ku bayeekera ba UFA, mu kiseera ekyo nga bawera nga 650. <ref name="There"/> Ekibinja kino kyakolera mu bitundu by'e Mawokota ne Mubende mu [[Buganda]] . Mu 1985, yava mu UFA n'ayingira eggye lya [[Yoweri Museveni]] erya National Resistance Army, eryawamba obuyinza mu Mwezi ogusooka mu 1986. <ref name="Him">{{Cite web}}</ref> <ref name="There" /> Mu kiwenda ky'okuwamba Kampala, Kasirye Ggwanga yaduumira ekibinja ky'emmundu kya mmita 120. <ref name="Now"/>
Wakati wa 1986 ne 2005, yaweereza mu bifo bingi omuli nga ssentebe wa LC5 owa Disitulikiti ya Mubende n'era ng'akulira amaterekero mu ggye ly'eggwanga UPDF .Nga 31 Omwezi ogusooka 2005, yawummuzibwa okuva mu ggye ly'eggwanga ku ddaala lya Brigadier.<ref name="Now"/><ref name="Out" /> Wabula oluvannyuma lw'emyezi esatu wabweru, yakomawo mu maggye n'asaba okuzzibwamu. Omudduumizi w'eggye lya UPDF owokuntiko yamukkiriza okuddamu okugeegattako ku ndagaano ya myaka etaano ey'okuzibwa obuggya.<ref name="Out">{{Cite web |last=Allio |first=Emmy |date=31 August 2005 |title=Kasirye returns to UPDF |url=http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1118032/kasirye-returns-updf |access-date=14 August 2017}}</ref>
Mu gwokusatu 2018, Kasirye Ggwanga yakuzibwa okuva ku ddaala lya [[Brigadier]] n’adda ku lya [[Major General]] mu kulinnyisa amaddaala okwalimu abasajja n’abakazi ba UPDF abawera 1,384. Era mu butongole yawumuzibwa okuva amagye ga Uganda mu 2018. <ref name="RetR">{{Cite web |last=The Independent |date=6 March 2018 |title=Kasirye Gwanga Now A Major General |url=https://www.independent.co.ug/kasirye-gwanga-now-maj-general/ |access-date=21 March 2019}}</ref>
== Ebibye ng'omuntu ==
Kasirye Ggwanga yali taata mufumbo. <ref name="Now"/> Yali mulimi alima eby'okutunda era yalina faamu bbiri; emu mu Disitulikiti y’e Mubende, n'endala mu [[Mukono (disitulikit)|Disitulikiti y’e Mukono]] eweza yiika (0.81 km) gye yayitanga Camp David <ref name="Him">{{Cite web |last=Ivan Okuda |date=18 March 2012 |title=Discovering Kasirye Gwanga, the man who fears nothing |url=http://mobile.monitor.co.ug/-/691260/1368064/-/format/xhtml/-/usqyan/-/index.html |access-date=14 August 2017 |archive-date=17 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181217154635/https://mobile.monitor.co.ug/-/691260/1368064/-/format/xhtml/-/usqyan/-/index.html |url-status=dead }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFIvan_Okuda2012">Ivan Okuda (18 March 2012). . ''[[Daily Monitor|Daily Monitor Mobile]]''. Kampala<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 August</span> 2017</span>.</cite></ref> <ref name="There"/> <ref name="Now" />
== Entalo za Ggwanga n'amateeka. ==
Mu bulamu bwe bwonna, Gen. Kasirye Ggwanga yawaaniibwa nnyo okusinga okutiibwa olw’ebyafaayo bye eby’obukambwe ennyo. Emirundi egiwerako, yakozesanga emmundu ye okugonjoola enkaayana, nga bweyeewaana.
Okusinziira ku mawulire ga [[Daily monitor]], mu mwezi gw'omunaana 2017, Generali kati omugenzi yeewaana ku [[ky'okwokya gguleeda]] gye yasanga ku ttaka lya muwala we e [[Lubowa]] mu nkingizi za Kampala. Omusango mu bwangu gwerabirwa engeri poliisi gyetaakola kinene okwongera okunoonyereza.
Bwe yabuuziddwa ku byabaddewo, Generali yagambye nti “Tulakita eyo najookya. Bagambe. Kati mbayigga. Ndi muyizzi muzibu. Bakimanye”. <ref>{{Cite web |last=Daily |first=Monitor |date=15 January 2021 |title=Brig-Gwanga-burns-grader-over-land-grabbing |url=https://www.monitor.co.ug/News/National/Brig-Gwanga-burns-grader-over-land-grabbing/688334-4056252-vfnypu/index.html |access-date= |website=}}</ref>
Okusinziira ku mawulire ga Softpower, mu Mwezi ogusooka ogwa 2019, Gen Kasirye Ggwanga yeewaanira ku muyimbi omumanyifu era omuwabuzi wa pulezidenti Catherine Kusasira. Mu kugezaako kwe okumalawo kkerere, munnamaggye eyagannyuka yakuba emipiira gy’emmotoka ya Catherine amasasi n’agireka nga gyonoonese era nga tegitambula. Nate era , Generali eyamala emyaka gye egyaddirira olutalo waggulu w’amateeka yavaawo nga tewali kimukoleddwako. Mbu mubutuufu omuyimbi yeeyalina okumwetondera kumpi kata amukube masasi olwokukubira batabani be kkerere.
Bingi ebirekeddwayo ku bukambwe bwe oba okusingawo obulamu obw’omukwano obukaluba. Enfunda nnyingi yatenderezebwanga abasinga obungi nga tebafaayo ku bantu abakoseddwa.
== Laba ne ==
* [[Elly Kayanja]]
* [[Ali Kiiza]]
== Ebijuliziddwa ==
# {{Reflist}}{{cite web |author=Monitor Correspondent |date=5 March 2018 |title=Museveni retires Kasirye Gwanga, promotes 1,384 UPDF officers |url=http://www.monitor.co.ug/News/National/Museveni-retires-Kasirye-Gwanga-promoting-Maj-General-/688334-4328848-a0l1r/index.html |access-date=5 March 2018 |newspaper=[[Daily Monitor]] |location=Kampala}}
# {{cite web |author=Ivan Okuda |date=18 March 2012 |title=Discovering Kasirye Gwanga, the man who fears nothing |url=http://mobile.monitor.co.ug/-/691260/1368064/-/format/xhtml/-/usqyan/-/index.html |access-date=14 August 2017 |newspaper=[[Daily Monitor|Daily Monitor Mobile]] |location=Kampala |archive-date=14 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170814100629/http://mobile.monitor.co.ug/-/691260/1368064/-/format/xhtml/-/usqyan/-/index.html |url-status=dead }}
# {{cite web |author=Joshua Kato |date=24 February 2005 |title=Kasirye Gwanga lives in the bush |url=http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1130395/kasirye-gwanga-lives-bush |access-date=14 August 2017 |newspaper=[[New Vision]] |location=Kampala}}
# {{cite web |author=Faustin Muabe |date=22 November 2015 |title=When Brigadier Ggwanga was taken prisoner of war by Tanzanians |url=http://www.monitor.co.ug/Magazines/PeoplePower/When-Brig-Gwanga-was-taken-prisoner-of-war-by-Tanzanians/689844-2965544-1xma42z/index.html |accessdate=14 August 2017 |newspaper=[[Daily Monitor]] |location=Kampala}}
# {{cite web |last=Allio |first=Emmy |date=31 August 2005 |title=Kasirye returns to UPDF |url=http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1118032/kasirye-returns-updf |access-date=14 August 2017 |newspaper=[[New Vision]] |location=Kampala}}
# {{cite web |author=The Independent |date=6 March 2018 |title=Kasirye Gwanga Now A Major General |url=https://www.independent.co.ug/kasirye-gwanga-now-maj-general/ |access-date=21 March 2019 |newspaper=[[The Independent (Uganda)]] |location=Kampala}}
# {{Cite web |last=Daily |first=Monitor |date=15 January 2021 |title=Brig-Gwanga-burns-grader-over-land-grabbing |url=https://www.monitor.co.ug/News/National/Brig-Gwanga-burns-grader-over-land-grabbing/688334-4056252-vfnypu/index.html |access-date= |website=}}
== Ebijuliziddwa wabweru wa Wikipedia ==
* Ekifaananyi kya Kasirye Ggwanga ku mukutu gwa Google.comOkfuga obuyinza
[[Category:Buganda]]
jcdor983nitlwelkvhqw6r5ma052hh1
Joseph Kagimu
0
11508
75535
39485
2026-09-26T14:56:59Z
Kabugo reagan
11810
converted reference
75535
wikitext
text/x-wiki
'''Joseph Kagimu''' (yazaalibwa 5 Ogwomukaaga 1945) muzannyi wa [[:en:Field_hockey|field hockey]] Munnayuganda. Yavuganya mu [[:en:Field_hockey_at_the_1972_Summer_Olympics|mpaka z'abasajja]] mu mpaka za [[:en:1972_Summer_Olympics|Olympics egy'omu musana mu 1972]] . <ref name="SportsRef">{{Cite web |title=Joseph Kagimu Bio, Stats, and Results |url=https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ka/joseph-kagimu-1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200418095000/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ka/joseph-kagimu-1.html |archive-date=2020-04-18 |access-date=2026-09-26 |website=Olympics at Sports-Reference.com |language=en}}</ref>
== Ebijuliziddwa ==
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* [[:en:Template:Sports_links|Joseph Kagimu at Olympedia]]
dejr8rtgoy67v4o19ud0ymlridupsvy
Ismail Ogama
0
11686
75514
61125
2026-09-26T13:39:54Z
Zain0024
11879
converted links
75514
wikitext
text/x-wiki
'''Ismail Ali Ogama''' (yazaalibwa nga 1 Ogwokuna 1985) Munnayuganda [[:en:Social_scientist|omukugu mu mbeera z'abantu]], [[:en:Project_Management_Professional|omukugu ow'ebbaluwa mu by'okuddukanya pulojekiti]] era munnabyabufuzi. <ref>[https://www.newvision.co.ug/news/1494580/unra-hands-bridges-arua UNRA hands over 3 bridges in Arua.] </ref> Ye [[:en:Parliament_of_Uganda|mubaka wa Palamenti]] eyalondebwa mu Ssaza lya Madi erya wansi, [[:en:Arua_District|mu disitulikiti ya Arua]], <ref name="IAO2">{{Cite book |date=2026-08-20 |title=Parliament of Uganda |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Parliament_of_Uganda&oldid=1370329532 |language=en}}</ref> era nga ye mukiise w'ekibiina kya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]], ekiri mu buyinza mu Uganda. Ono mmemba ku ''kakiiko ka Palamenti aka NRM'' era aweereza ku ''kakiiko akavunaanyizibwa ku bakozi ba gavumenti ne gavumenti ez'ebitundu'' mu [[:en:Parliament_of_Uganda|Palamenti ya Uganda ey'ekkumi]] . <ref name="IAO1">{{Cite web |title=Northern MPs Call for Beef and Grazing Police Over ‘Balaalo Invasion’ {{!}} Uganda Today |url=http://www.theugandatoday.com/news/2017/02/northern-mps-call-for-beef-and-grazing-police-over-balaalo-invasion/ |archive-url=http://web.archive.org/web/20170209130507/http://www.theugandatoday.com/news/2017/02/northern-mps-call-for-beef-and-grazing-police-over-balaalo-invasion/ |archive-date=2017-02-09 |access-date=2026-09-26 |website=www.theugandatoday.com |language=en-GB}}</ref> Yawangulwa Afidra Olema Ronald mu kulonda kwa Palamenti okwa 2021-2026. <ref>{{Cite web |title=MEMBERS OF THE 11TH PARLIAMENT AS AT AUGUST 2021 {{!}} Parliament of Uganda |url=https://www.parliament.go.ug/file/members-11th-parliament-august-2021 |archive-url=http://web.archive.org/web/20220214105135/https://www.parliament.go.ug/file/members-11th-parliament-august-2021 |archive-date=2022-02-14 |access-date=2026-09-26 |website=www.parliament.go.ug |language=en}}</ref>
== Era laba ==
* [[:en:West_Nile_sub-region|Ekitundu kya West Nile]]
== Ebiwandiiko ebikozesebwa ==
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
00204k2m5iogu30dz30drf1oakbmhqe
Moses Ogwal
0
11908
75479
69544
2026-09-26T12:19:20Z
Ajambo Bridget
11873
I converted references
75479
wikitext
text/x-wiki
'''Moses Goli Ogwal''' Munnayuganda, munnabyabufuzi era mmemba mu [[:en:Parliament_of_Uganda|Paalamenti ya Uganda]] okuva mu Konsityuwensi ya Dokolo ey'Obukiikakkono. <ref>{{Cite news |date=2020-10-18 |title=Dokolo NRM Leaders Abandon MP Flag Bearer |url=https://chimpreports.com/dokolo-nrm-leaders-abandon-mp-flag-bearer/ |archive-url=http://web.archive.org/web/20231101174519/https://chimpreports.com/dokolo-nrm-leaders-abandon-mp-flag-bearer/ |archive-date=2023-11-01 |access-date=2026-09-26 |work=ChimpReports |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |url=https://tndnewsug.com/2020/12/19/man-behind-bad-politics-hatred-in-dokolo-says-sorry-denounces-goli/ |title=Archive copy |access-date=2025-09-20 |archive-date=2021-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913192939/https://tndnewsug.com/2020/12/19/man-behind-bad-politics-hatred-in-dokolo-says-sorry-denounces-goli/ |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |title=Ogwal Moses Goli - 2021 General Election - Visible Polls |url=https://visiblepolls.org/ug/2021-general-election/candidates/ogwal-moses-goli-7159/ |access-date=2026-09-26 |website=visiblepolls.org |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |url=https://www.bukedde.co.ug/articledetails/103164 |title=Archive copy |access-date=2025-09-20 |archive-date=2023-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230209151516/https://www.bukedde.co.ug/articledetails/103164 |url-status=dead }}</ref> Mmemba mu kibiina kya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance movement]] (NRM). Yakola nga Dayirekita w’enkulaakulana y’ebitongole by’obwannannyini. <ref>{{Cite web |url=https://www.ugstandard.com/dokolo-county-mp-goli-roots-for-cassava-value-addition-to-support-livestock-feedlot-technology-in-northern-uganda/ |title=Archive copy |access-date=2025-09-20 |archive-date=2021-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913192953/https://www.ugstandard.com/dokolo-county-mp-goli-roots-for-cassava-value-addition-to-support-livestock-feedlot-technology-in-northern-uganda/ |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |url=https://news.mak.ac.ug/2021/06/hon-goli-roots-for-cassava-value-addition-to-support-livestock-feedlot-technology-in-northern-uganda/ |title=Archive copy |access-date=2025-09-20 |archive-date=2025-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250428115333/https://news.mak.ac.ug/2021/06/hon-goli-roots-for-cassava-value-addition-to-support-livestock-feedlot-technology-in-northern-uganda/ |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite news |last=Atwiine |first=Simon Peter |date=2018-06-19 |title=Mobile money tax will kill new ICT innovations-Private Sector Foundation |url=https://eagle.co.ug/2018/06/19/mobile-money-tax-will-kill-new-ict-innovations-private-sector-foundation.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20231101173211/https://eagle.co.ug/2018/06/19/mobile-money-tax-will-kill-new-ict-innovations-private-sector-foundation.html |archive-date=2023-11-01 |access-date=2026-09-26 |work=Eagle Online |language=en-GB}}</ref>
Mu Paalamenti ey’ekkumi n’emu, aweereza ku kakiiko akavunaanyizibwa ku nsonga z’omukago gwa East Africa. <ref>{{Cite web |title=Committee on East African Community Affairs – Parliament Watch |url=https://parliamentwatch.ug/committees/committee-on-east-african-community-affairs/ |archive-url=http://web.archive.org/web/20260116100540/https://parliamentwatch.ug/committees/committee-on-east-african-community-affairs/ |archive-date=2026-01-16 |access-date=2026-09-26 |website=parliamentwatch.ug |language=en-US}}</ref>
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}{{DEFAULTSORT:Ogwal, Moses}}
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Ababaka ba Paalamenti ya Uganda ey'ekkumi]]
[[Category:Ababaka ba Paalamenti ya Uganda ey'ekkumi n'emu]]
57dggx9oon83l87082ehzdhsg2yfe6r
Polycarp Pereira
0
11969
75526
41997
2026-09-26T14:10:50Z
Kabugo reagan
11810
converted reference
75526
wikitext
text/x-wiki
'''Polycarp Pereira''' (yazaalibwa 26 Ogwolubereberye 1932) Munnayuganda muzannyi wa [[:en:Field_hockey|hockey ow'omukisaawe]]. Yavuganya mu [[:en:Field_hockey_at_the_1972_Summer_Olympics|mpaka z'abasajja]] mu [[:en:1972_Summer_Olympics|mizannyo gya Olympics egy'omusana mu 1972]] . <ref name="SportsRef">{{Cite web |title=Polycarp Pereira Bio, Stats, and Results |url=https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/pe/polycarp-pereira-1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200418122524/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/pe/polycarp-pereira-1.html |archive-date=2020-04-18 |access-date=2026-09-26 |website=Olympics at Sports-Reference.com |language=en}}</ref>
== Ebiwandiiko ebikozesebwa ==
0mqzryul238zimapxe9s625efxlcxu4
Uganda Dental Association
0
12157
75475
43197
2026-09-26T12:13:14Z
Zain0024
11879
removed external links, added a caption, added a citation
75475
wikitext
text/x-wiki
[[File:Health_camp_@UG.jpg|thumb|Enkambi eyali ekubiddwa aba Uganda Dental health Association]]
'''Uganda Dental Association''' (UDA) kibiina ekiwandiise naye nga tekidukanyizibwa gavumenti ekikungaanua n'ekyegatibwaamu abasawo abalongoosa amannyo nga balina ebisaanyizo abaawummula n'abakyakola mu Uganda. <ref name="UDAGlobal">{{Cite web |title=Over 150 local National Dental Associations are supporting us |url=http://www.global-caries-initiative.org/dassociationsrch/search.html?dassociationsrchtext=&typedassociationsrch=3 |publisher=FDI Global Caries Initiative}}</ref> Ekitebe kyabwe ekikulu kisinganibwa mu kibuga kya Uganda ekikulu ekimannyikiddwa nga [[Kampala]], UDA eweereza bamemba baayo n’abantu bonna nga kidukanya ensonga enkulu ezikwata ku bulamu bw’omu kamwa ku lwabwe n’okukwasaganya enteekateeka z’okumanyisa abantu ku bulamu bw’amannyo okwetoloola eggwanga. <ref name="UDAUG">{{Cite web |title=ASSOCIATIONS WORLDWIDE |url=http://www.suvison.com/net/sc_aww_fp.asp?id=8369 |publisher=SUVISION |access-date=2025-10-09 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304210753/http://www.suvison.com/net/sc_aww_fp.asp?id=8369 |url-status=dead }}</ref> <ref name="UDACW">{{Cite web |title=Useful Links |url=http://www.comdental.org/links.php |publisher=The Commonwealth Dental Association}}</ref> <ref name="UDAaware">{{Cite web |title=Uganda: Insufficient Dentists As Dental Cases Escalate |url=http://allafrica.com/stories/201404010294.html |publisher=allAfrica}}</ref>
Ekigendererwa ekikulu ekya UDA kwe kutumbula enkyuukakyuuka mu by’amannyo nga bayita mu kuwaanyisiganya ebirowoozo mu basawo abalongoosa amannyo, mu Uganda n’ensi yonna. Ekibiina kino kikozesa omulimu gwakyo ogw’obukulembeze okulaba ng’eddembe n’enkizo z'abamemba binyumirwa bonna era kikola nga kalabalaba w'okulung’amya omulimu gw’obusawo bw’amannyo mu Uganda. Ekibiina kino era kikakasa abantu byebasuubira bituukirira era nga kyenyigira nnyo mu nteekateeka z’okulwanirira n’okubunyisa amawulire. <ref name="UDA1">{{Cite web |title=Oral health should be given priority |url=http://www.newvision.co.ug/D/8/459/702188 |publisher=New Vision}}</ref>
UDA efulumya akatabo buli mwaka nga koogera ku biwandiiko ebikwata ku mannyo akayitibwa ''UDA Journal''. Buli Gwakuminagumu, ekibiina kya UDA kikuza ''wiiki y’Eby'obulamu Bw’amannyo'' nga kirimu kampeyini z’emikutu gy’amawulire, okwekeneenya n’okujjanjaba endwadde z’amannyo n’okusomesa ku bulamu bw’amannyo nga bayita mu kutuuka mu bantu abatalina buyambi. <ref name="UDAJ">{{Cite web |title=UDA Journal |url=https://www.ugadent.org/uda-journal/ |publisher=UDA}}</ref> <ref name="UDA1"/> Nga 20 Ogwokusatu buli mwaka, UDA yeegatta ku nsi yonna okukuza [[:en:World_Oral_Health_Day|olunaku lw’obulamu bw’omu kamwa mu nsi yonna]] (WOHD) ng’etegeka kakuyege ow’enjawulo ez’okumanyisa abantu n’obulwaliro. <ref name="WOHD">{{Cite web |title=Uganda celebrates WOHD 2014 |url=http://www.worldoralhealthday.com/uganda-celebrates-wohd-2014/ |publisher=FDI: World Dental Federation |access-date=2025-10-09 |archive-date=2015-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150311120841/http://www.worldoralhealthday.com/uganda-celebrates-wohd-2014/ |url-status=dead }}</ref> <ref name="WOHD2">{{Cite web |title=Uganda celebrates healthy smiles on World Oral Health Day |url=https://www.ugadent.org/world-oral-health-day/ |publisher=The UDA}}</ref>
== Ebikikwatako ==
UDA yatandikibwawo mu myaka gya 1960 abasawo b’amannyo bataano okuli; Dr.Jack Barlow, Dr. Bisase Arnold, Dr.Aliker Okello, Dr. Amooti Rwamirimo Nkurukenda ne Dr. William B. Nganwa. Mu myaka gya 1970 ku mulembe gw'obukulembezze bwa Pulezidenti [[Idi Amin]], ekibiina kyalekeraawo okukola olwa Dr.Jack Barlow.okubeera nga yali atiddwa pulezidenti Amin Oluvannyuma kyadamu okukola mu myaka gya 1980 nga kidukanyizibwa Dr. George W. Ssamula ng'ali wamu ne Dr. William B. Nganwa ne Dr. JF Tiromwe. Webwatuukira mu 2014, UDA yali erina bamemba abasoba mu 280. Mu 2010 UDA yafulumya ''ekitabo kya UDA Journal'' ekyasooka. Ofiisi ya UDA eyasooka yali mu [[Mulago National Specialised Hospital|Ddwaaliro ly'e Mulago]] . Ekitebe kya UDA ekikulu ekiriwo kati kyagulwaawo ku Kitongole Ekivunaanyizibwa ku By'amannyo ekisinganibwa ku [[Makerere University, Uganda|Makerere University]], mu 2013.<ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Home |url=https://ugadent.org/ |access-date=2026-09-26 |website=Uganda Dental Association |language=en-US}}</ref>
== Byekikola ==
Ekibiina kiwa bamemba baakyo emisomo egikwatagana ku mannyo nga bayita mu misomo, Enkiiko za UDA eza buli mwezi n’ebitabo bya UDA. <ref name="UDAservices">{{Cite web |title=Services |url=http://www.ugadent.org/services/ |publisher=UDA |access-date=2025-10-09 |archive-date=2021-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118093633/https://www.ugadent.org/services/ |url-status=dead }}</ref> UDA egaba omukutu eri abasawo b’amannyo okukolagana mu ggwanga n’ensi yonna. Ekibiina kino kiyamba abasawo b’amannyo okwenyigira mu nteekateeka z’okubunyisa amawulire n’emikolo egiganyula ekitundu neba memba. UDA ewa obwesige n'okwekiririzaamu okw’enjawulo eri abasawo b’amannyo Uganda.
Era, ekibiina ky’abasawo b’amannyo kisalira ku muwendo gwa ssente ezisasulwa ba memba baakyo; okugeza Obukugu Bw'ekibiina Obutafiirwa oba Okukuumibwa okuva eri ebuzibu bweonna okusibuka ku by'Ensiimbi. N’ekisembayo, ekibiina kino kiwola bamemba baakyo ebitabo ne n'Obutaambi bw'okumayinja ga DVD. <ref name="UDAservices"/>
=== Okulondoola abasawo b’amannyo ===
UDA ekola ng’ekibiina ekirondoola emirimu gy’abasawo b'amannyo mu Uganda nga kiri wamu n’ekitongole kya [[:en:Uganda_Medical_&_Dental_Practitioners_Council|Uganda Medical & Dental Practitioners Council]] (UMDPC) ekyaweebwa obuyinza [[:en:Ministry_of_Health_(Uganda)|Minisitule y’Eby'obulamu]] mu Uganda okulondoola Ab'eby'obulamu abakugu n’abasawo Abalongoosa Amannyo abakugu mu ggwanga. <ref name="UDA1"/> UDA erina omukiise ku lukiiko lwa UMDPC nga bwe kiri mu teeka erifuga abeenyigira mu By'obulamu n’Abasawo b’amannyo erya 1998. <ref name="UMDPC">{{Cite web |title=Welcome to Uganda Medical & Dental Practitioners Council |url=http://umdpc.com/ |publisher=UMDPC}}</ref> <ref name="MDPact">{{Cite web |title=Medical and Dental Practitioners Act 1998 |url=http://www.ulii.org/ug/legislation/consolidated-act/272 |publisher=ULII}}</ref>
== Obwamemba ==
Ekibiina kirimu Abasawo Abalongoosa Amannyo, Bamemba abalina Ekitiibwa ne bamemba b'ebisaanyizo era/oba abalina akakwate ak’ekikugu n’obusawo bw’amannyo mu Uganda. Abasawo b’amannyo abalina ebisaanyizo balina okuwandiisibwa mu kibiina, n’oluvannyuma mu lukiiko olutwala Ab'eb y'obulamu n'Abeenyigira mu By'okujanjaba Amannyo nga basasudde ssente eziba zeetagisa era Abakugu abatali basawo b’amannyo ng'emirimu gyabwe gyekuusa ku bujjanjabi bw’amannyo bayinza okusaba obwamemba mu kibiina. <ref name="UDAmembership">{{Cite web |title=Member Composition |url=http://www.ugadent.org/member-composition/ |publisher=UDA |access-date=2025-10-09 |archive-date=2015-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150115095443/http://www.ugadent.org/member-composition/ |url-status=dead }}</ref>
UDA memba w’ebibiina by’ensi yonna eby’enjawulo okuli [[:en:FDI_World_Dental_Federation|FDI]] n’ekibiina ekigatta abasawo b’amannyo, n'ekibiina ekigatta Abasawo b'Amannyo abava mu mawanga Agalu mu Luse olumu ne Bungereza, ekya Commonwealth Dental Association (CDA).<ref>{{Cite web |title=UDA Executive |url=https://ugadent.org/uda-executive/ |access-date=2026-09-26 |website=Uganda Dental Association |language=en-US}}</ref>
Ekibiina kirina enkolagana ey'enjawulo era ey'obuyiiya ne [[:en:Wrigleys|Wrigleys]]. UDA etumbuula [[:en:Oral_hygiene|obuyonjo bw'omukamwana obulungi]] n'enkola y'omubitundu okwetoloola Uganda nga kiyita mu nteekateeka ya The Wrigley Oral Healthcare Program . [[:en:Colgate-Palmolive|Colgate]] ne [[:en:GlaxoSmithKline|GlaxoSmithKline]] (GSK) zitera okuwagira enteekateeka n'emirimu gya UDA mu ggwanga lyonna. <ref name="UDAColg">{{Cite web |title=Colgate launches new brand |url=http://www.independent.co.ug/business/business-briefs/4695-colgate-launches-new-brand |publisher=UNICAF |access-date=2025-10-09 |archive-date=2014-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141018220549/http://www.independent.co.ug/business/business-briefs/4695-colgate-launches-new-brand |url-status=dead }}</ref> <ref name="WOHD2"/>
== Ebitabo byebafulumya ==
UDA efulumya ebitabo ebikwata ku mannyo buli kiseera,gamba nga ''UDA Journal''. Mu Gwokuna mu 2021, UDA yafulumya lipoota yaabwe ku lunaku lw’obulamu nga lukwatagana n'ebyobulamu by'omukamwa nga mulimu n'emirimu gye baakola mu Gwokusatu nga 20, 2021. Ebitabo eby’emabega ne lipoota ya WOHD bisobola okuwanulibwa ku mukutu gwabwe ogwa yintaneeti, www.ugadent.org. <ref name="UDAJ"/>
== Laba ne ==
* [[:en:Uganda_Medical_and_Dentists_Association|Ekibiina ekigatta Abeenyigira mu By'obulamu n'Abasawo b'Amannyo mu Uganda]]
* [[:en:Uganda_Medical_&_Dental_Practitioners_Council|Akakiiko akavunaanyizibwa ku Beenyigira mu By'obulamu, n'Abasawo b'Amannyo]]
* [[:en:FDI_World_Dental_Federation|Ekibiina ekigatta Abasawo b’amannyo mu nsi yonna ekya FDI]]
== Ebijuliziddwaamu ==
{{Reflist|colwidth=30em}}
== Ewalala w'oyinza okubigya ==
* Omukutu omutongole
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
ocr351qr5j95g2v10etrr56ruz7sezr
Uganda National Bureau of Standards
0
12176
75478
73315
2026-09-26T12:19:13Z
Zain0024
11879
75478
wikitext
text/x-wiki
'''Ekitongole kya Uganda National Bureau of Standards''' (UNBS) kitongole kya gavumenti, ekyatandikibwawo etteeka lya [[:en:Parliament_of_Uganda|Palamenti ya Uganda]], .
UNBS eri wansi wa [[:en:Ministry_of_Trade,_Industry_and_Cooperatives_(Uganda)|Minisitule y’ebyobusuubuzi, amakolero n'ebibiina by'obwegassi]] nga yatandikibwawo etteeka lya UNBS Act Cap 327 era nga yatandika okukola mu 1989. Efugibwa olukiiko lw’omutindo mu ggwanga era nga ekulemberwa Executive Director avunaanyizibwa ku mirimu gya UNBS egya buli lunaku.
UNBS evunaanyizibwa ku kuteekawo, okutumbula enkozesa y'okussa mu nkola emitendera gy'okukuuma obutonde bw’ensi, ebyobulamu by’abantu n’obukuumi. <ref>{{Cite book |date=2026-09-18 |title=International Organization for Standardization |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=International_Organization_for_Standardization&oldid=1375493946 |language=en}}</ref>
'''Omulimu gwa UNBS gwe guno:'''
* Okukola n’okutumbula enkozesa y’omutindo;
* Okussa mu nkola emitendera mu kukuuma ebyobulamu n’obukuumi bw’abantu n’obutonde bw’ensi okuva ku bintu eby’obulabe era ebitali bya mutindo;
* Okukakasa obwenkanya mu by’obusuubuzi n’obutuufu mu makolero nga tuyita mu nkola ezeesigika ez’okupima,
* Okunyweza ebyenfuna bya Uganda nga tukakasa omutindo gw’ebintu ebikolebwa mu ggwanga okutumbula okuvuganya kw’ebyamaguzi ebifulumizibwa ebweru w’eggwanga mu butale bw’omu kitundu n’ensi yonna.
== Ekifo we kisangibwa ==
Ekitebe kya UNBS kisangibwa mu Standards House, mu "Bweyogerere Industrial Park", ku Plot 2–12 Kyaliwajala Road, mu [[:en:Kira_Town|kabuga k'e Kira]], mu [[:en:Wakiso_District|Disitulikiti y'e Wakiso]], nga kali kirometer 13(8 mi), ku nguudo, mu bukiikakkono bw’obuvanjuba [[:en:Central_business_district|bw'amasekkati]] ga [[:en:Kampala|Kampala]], ekibuga ekikulu era ekibuga ekisinga obunene mu Uganda. <ref>{{Cite web |title=Distance between Post Office Building, Kampala Road, Kampala, Uganda and UNBS Headquarters, Kampala, Uganda, (Uganda) |url=https://distancecalculator.globefeed.com/Uganda_Distance_Result.asp?fromplace=Post%20Office%20Building,%20Kampala%20Road,%20Kampala,%20Uganda&toplace=UNBS%20Headquarters,%20Kampala,%20Uganda,&dt1=ChIJXyfX9IC8fRcRorrkbY-nufI&dt2=ChIJO6vzTM-5fRcRG7tk8zx25vU |access-date=2026-09-26 |website=distancecalculator.globefeed.com}}</ref> Ensengeka z'ebitundu by'ekitebe kya UNBS ze zino mu lulimi lwa Geography: 0°22'06.0"N, 32°39'43.0"E (Latitude:0.368333; Longitude:32.661944). <ref>{{Cite web |title=Google Maps |url=https://www.google.com/maps/place/0%C2%B022%2706.0%22N+32%C2%B039%2743.0%22E/@0.3683333,32.6597611,451m/data=!3m2!1e3!4b1!4m5!3m4!1s0x0:0x0!8m2!3d0.3683333!4d32.6619444?hl=en |access-date=2026-09-26 |website=Google Maps |language=en}}</ref>
== Okulambika okutwaliza awamu ==
Emirimu emikulu egy’ekitongole kya Uganda National Bureau of Standards (a) okukola n’okutumbula enkozesa y’omutindo gw’eggwanga ne (b) okukola enkola z’okulondoola omutindo n’okukakasa omutindo. Ekigendererwa kwe kuwa [[:en:Consumer_protection|obukuumi bw’abakozesa]], okunyweza obukuumi n’ebyobulamu by’abantu, okutumbula enkulaakulana y’ebyobusuubuzi n’amakolero n’okutumbula eby’obusuubuzi by’ensi yonna. UNBS erina omulimu gw'okukukola n’okutumbula omutindo, okukakasa omutindo, okukebera mu laboratory [[:en:Metrology|n’okupima]] . <ref>{{Cite web |title=Best UV Curable Adhesives Glue Manufacturer {{!}} UV Curing Adhesive Glue Suppliers In China |url=https://www.uvadhesiveglue.com/ |access-date=2026-09-26 |language=en-US}}</ref>
UNBS, ng’eri wamu n’ebitongole bya gavumenti ebirala batandise kaweefube w’okugezaako okumalawo ebintu ebitali ku mutindo ku katale ka Uganda. <ref>{{Cite web |date=2021-01-02 |title=UNBS starts consumer protection campaign |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/business/markets/unbs-starts-consumer-protection-campaign-1704066 |access-date=2026-09-26 |website=Monitor |language=en}}</ref> Mu July 2017, ekitongole kino kyasaanyaawo ebintu ebibalirirwamu obukadde bwa USh900 (nga doola za Amerika 253,000), ebyakakasibwa nti tebyali bya mutindo. <ref>{{Cite web |date=2021-01-02 |title=UNBS destroys Shs900m substandard products |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/business/finance/unbs-destroys-shs900m-substandard-products-1712606 |access-date=2026-09-26 |website=Monitor |language=en}}</ref> Mu Gwokubiri gwa 2016, UNBS yawera okutunda ebintu eby’okwewunda ebirimu [[:en:Mercury_(element)|mercury]] ne [[:en:Hydroquinone|hydroquinone]] . <ref>{{Cite web |date=2021-01-02 |title=UNBS orders harmful cosmetics off market |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/business/markets/unbs-orders-harmful-cosmetics-off-market-1640892 |access-date=2026-09-26 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Enzirukanya y’emirimu ==
Ekitongole kino kifugibwa olukiiko lw’omutindo mu ggwanga olulimu abantu mwenda. <ref>https://www.unbs.go.ug/profiles.php?pg=council</ref> Emirimu gya buli lunaku egy’ekitongole kino gilabirirwa ttiimu y’abaddukanya emirimu egy’abantu 18, nga ekulemberwa Ben Manyindo. <ref>{{Cite web |title=Uganda National Bureau Of Standards |url=https://www.unbs.go.ug/profiles.php?pg=management |archive-url=http://web.archive.org/web/20251115145530/https://www.unbs.go.ug/profiles.php?pg=management |archive-date=2025-11-15 |access-date=2026-09-26 |website=www.unbs.go.ug |language=en}}</ref>
== Laba ne ==
* [[:en:Economy_of_Uganda|Ebyenfuna bya Uganda]]
* [[:en:Ministry_of_Trade,_Industry_and_Cooperatives_(Uganda)|Minisitule y’ebyobusuubuzi, amakolero n’ebibiina by’obwegassi (Uganda)]]
== Ebijuliziddwa ==
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* Omukutu gw'ekitongole kya Uganda National Bureau of Standards
7tnh04m0n0kkmnkwi5zivz59eg4z7tl
Uganda Refinery Holding Company
0
12218
75515
42871
2026-09-26T13:51:11Z
Kabugo reagan
11810
removed link
75515
wikitext
text/x-wiki
[[File:MOGAS_Station.png|thumb|Esundiro ly'amafuta erya MOGAS]]
'''Uganda Refinery Holding Company''' (URHC), kampuni ya[[:en:Government_of_Uganda|gavumenti ya Uganda]] nga edukanyizibwa gavumenti okuwa abantu obuwereza obwa kampuni ez'enjawulo, eyo y'emu ku kampuni ezidukannyizibwa [[:en:Uganda_National_Oil_Company|Uganda National Oil Company]] (UNOC) ebitundu 100 ku 100, ng’ekigendererwa kyayo kwe kukwata emigabo mu [[:en:Uganda_Oil_Refinery|Uganda Oil Refinery]] n’ebintu ebikwatagana nabyo, ebirina akakwate ku gavumenti ya Uganda. Kampuni eno yatandikibwawo nga kampuni ey’obwannannyini, wansi w’etteeka ly’amakampuni erya 2012. <ref name="Emu">{{Cite web |last=Paul Murungi |date=4 March 2024 |title=Refinerynomics: Uganda Presses Ahead With Its Oil Refinery Project Amidst Questions On Profitability And Sustainability |url=https://www.ceo.co.ug/refinerynomics-uganda-presses-ahead-with-its-oil-refinery-project-amidst-questions-on-profitability-and-sustainability/ |access-date=22 July 2025 |website=CEO Magazine Uganda}}</ref> Kampuni eno ekola kinene mu kitongole ky’amafuta mu Uganda ekikyakula, naddala mu kukulaakulanya n’okuddukanya pulojekiti y’okusunsula amafuta eyasooka mu ggwanga. <ref name="Emu" />
== Ensengeka y’ekitongole n’obwannannyini ==
URHC ekola ng’emu ku kampuni ebbiri eza UNOC ezirina obwannannyini bwonna, wamu n’ekitongole kya National Pipeline Company (Uganda) Limited (NPC). Ekitundu ky'amasekati kidukanyizibwa kampuni bbiri eza UNOC ezirina obwannannyini; Kampuni ya Uganda Refinery Holding Company Limited (URHC) ne kampuni ya National Pipeline Company (Uganda) Limited (NPC). <ref>{{Cite web |title=Midstream |url=https://www.unoc.co.ug/midstream/ |access-date=25 June 2025 |website=Uganda National Oil Company}}</ref>
== Wekisingaanibwa ==
[[File:MOGAS_Terminal.png|thumb|Ekifo kya MOGAS Terminal]]
Ekitebe kya UNOC ekikulu kisinganibwa ku mwaliiro ogw'okuna, ku Amber House, 29-33 ku Kampala Road mu [[Kampala]], ekibuga kya Uganda ekikulu era ekisinga obunene. Endagiriro y'ekitebe kya UNOC ekikulu ze zino: 0°18'48.0"N, 32°34'55.0"E (Latitude:0.313333; Longitude:32.581944). <ref name=":0">{{google maps|url=https://www.google.commaps/place/0%C2%B018'48.0%22N+32%C2%B034'55.0%22E/@0.3133333,32.5808527,18z/data=!3m1!4b1!4m5!3m4!1s0x0:0x0!8m2!3d0.3133333!4d32.5819444|title=Location of the Headquarters of Uganda Refinery Holding Company (URHC)|access-date=29 November 2017}}</ref>
== Laba ne ==
* [[:en:Uganda_National_Oil_Company|Kampuni ya Uganda National Oil Company]]
* [[:en:Uganda_National_Pipeline_Company|Kampuni ya Uganda National Pipeline Company]]
* [[:en:Uganda-Tanzania_Crude_Oil_Pipeline|Payipu y’amafuta agatali malongoose mu Uganda ne Tanzania]]
* [[:en:Uganda_Oil_Refinery|Ekyuma ekirongoosa amafuta mu Uganda]]
* [[:en:Petroleum_Authority_of_Uganda|Ekitongole ky'amafuta mu Uganda]]
== Ebijuliziddwaamu ==
{{Reflist}}
== Ewalala w'oyinza okubigya ==
* Omukutu gwa Uganda National Oil Company
* Omukutu gw'ekitongole ky'amafuta mu Uganda
2gr0z6r2iw1too50qsftp0tpu4n50qh
Merrick Posnansky
0
12369
75480
68592
2026-09-26T12:19:24Z
MalindeJeyR
11875
Removing external links
75480
wikitext
text/x-wiki
'''Merrick Posnansky''' (8 Omwezi ogwokusatu 1931 – 29 Omwezi ogwomwenda 2024) yali Mungereza omukugu mu kusoma n'okunoonyereza ebintu abantu ab'edda bye baakolanga ne byebaakozesanga mu bulamu bwabwe, nga ayiikuula ettaka okubizuula,omuli ebintu nga amagumba, ensuwa ezamenyeka, ebyuma ebyeyambisibwa okukola emirimu (Tools), amayumba, nebiwandiiko ebikadde ([[Archaeologist]]) . <ref>{{Cite web |last=webteam |date=8 October 2024 |title=Merrick Posnansky |url=https://history.ucla.edu/person/merrick-posnansky/ |access-date=20 November 2024 |website=UCLA Department of History |language=en-US}}</ref> Yakolako nga [[addukanya n'okulabirira]] (Curator) [[Ekkadiyizo lya Uganda]] (Uganda Museum) era naawerezako nga pulezidenti w'ekibiinakya Uganda ekitumbula okusoma, okuwandiika n'okusiima ebyafaayo, Obuwangwa n'obutonde obwetooloddewo ow'omulundi ogwa 31 wakati wa 1964 ne 1965 <ref name=":0">{{Cite web |title=An Archaeologist at Work in African Prehistory and Early Human Studies: Teamwork and Insight |url=https://oac.cdlib.org/view?docId=kt3f59n89f;NAAN=13030&doc.view=frames&chunk.id=d0e19955&toc.depth=1&toc.id=d0e19955&brand=oac4 |access-date=6 March 2024 |website=oac.cdlib.org}}</ref> <ref>{{Cite web |title=The Uganda journal |url=https://original-ufdc.uflib.ufl.edu/UF00080855/00052/2 |access-date=4 July 2024 |website=original-ufdc.uflib.ufl.edu |language=en |archive-date=23 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250223004822/https://original-ufdc.uflib.ufl.edu/UF00080855/00052/2 |url-status=dead }}</ref>
== Okusoma kwe ==
Posnansky yamaliriza ddiguli esooka mu byafaayo n'enkula y'ensi ,engeri gyelabika, engeri gyekyukakyuka n'engeri abantu bwebagikoleramu (Geography) mu yunivasite y’e Nottingham mu 1952 n’oluvannyuma dipulooma mu byafaayo by'omuntu ngebiwandiike tebinnabaawo ku [[Peterhouse]],yunivasite y'e Cambridge mu 1953. <ref name=":2">{{Cite journal |last=De Corse |first=Christopher. R |date=2004 |title=J. C. Harrington Medal in Historical Archaeology : Merrick Posnansky |url=https://sha.org/wp-content/uploads/2016/10/38-2-01-Harrington.pdf |journal=Historical Archaeology |volume=38 |issue=2 |pages=1-6 |archive-date=2023-09-14 |access-date=2025-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230914110410/https://sha.org/wp-content/uploads/2016/10/38-2-01-Harrington.pdf |url-status=dead }}</ref>
Ng'alondoolwa [[Henry Hurd Swinnerton]], yafuna ddiguli ye eyokusatu (PhD) mu kusoma n'okunoonyereza ebintu abantu ab'edda bye baakolanga ne byebaakozesanga mu bulamu bwabwe, nga ayiikuula ettaka okubizuula ,omuli ebintu nga amagumba, ensuwa ezamenyeka, ebyuma ebyeyambisibwa okukola emirimu (Tools), amayumba, nebiwandiiko ebikadde (Archaeology) okuva mu Yunivasite y'e Nottingham mu 1956. Okusinziira ku byamuwandiikibwako mu katabo ak'ebyafaayo akawandiika ku byedda ( Historical Archaeology Journal ) okunoonyereza kwe kwakwata ku ku kusoma ddi ebintu webyagwawo mu biseera by'obunnyogovu obwamala ebbanga eddene n'okusoma ebyafaayo by'omuntu ng'okuwandiika tekunnabaawo eby'ekitundu kya Midland ey'obuvanjuba ey'eBungereza ate ng'ate ekitabo kye ekiraga byeyazuula okuva mu kunoonyereza kyalimu ebimu ku bintu eby'edda eby'ebiseera ebisembyeyo". <ref name=":2"/>
== Emirimu gye ==
=== Kenya ===
[[File:Archaeologist_Merrick_Posnansky_at_the_Fadiouth_shell-island_cemetery,_Sénégal_(West_Africa)_1967_(2587669815).jpg|thumb|Dr. Merrick Posnansky ku limbo ly’ekizinga ekya Fadiouth Shell, Sénégal (mu Bugwanjuba bw'Afirika) 1967]]
Ku kiteeso kya [[Grahame Clark]], Posnansky yasooka okugenda mu Afrika mu 1956 okukolera amakuumiro g'ebisolo ebyomunsiko aga Royal National Parks of Kenya nga omukuumi.addukanya era alabirira ebifo ebirimu ebintu ebyedda <ref name=":3">{{Cite web |last=Saba |first=Alix |date=16 October 2024 |title=Merrick Posnansky (1931-2024) |url=https://africanstudies.org/in-memory/merrick-posnansky-1931-2024/ |access-date=20 November 2024 |website=African Studies Association Portal - ASA |language=en-US}}</ref> <ref name=":0"/> Mu kiseera kino, yayiikuula ku bifo eby’eby’edda eby’e [[Olorgesailie]] ne Lanet ate n'era bwakola n’okunoonyereza <ref>{{Cite web |last=Saba |first=Alix |date=16 October 2024 |title=Merrick Posnansky (1931-2024) |url=https://africanstudies.org/in-memory/merrick-posnansky-1931-2024/ |access-date=20 November 2024 |website=African Studies Association Portal - ASA |language=en-US}}</ref> <ref name=":1">{{Cite web |title=Merrick Posnansky |url=https://www.international.ucla.edu/africa/person/67 |access-date=6 March 2024 |website=www.international.ucla.edu}}</ref>
=== Uganda ===
Mu 1958, Posnansky yakola nga omukuumu era alabirira ku kkaddiyizolya Uganda . <ref>{{Cite web |date=6 July 2020 |title=East African cities fighting for living heritage |url=https://www.theeastafrican.co.ke/tea/magazine/east-african-cities-fighting-for-living-heritage-1380406 |access-date=6 March 2024 |website=The East African |language=en}}</ref> Ekifo ekyo yakirimu okumala emyaka ena. Yakolako nga omukulu atwala kkoosi y’emisomo gy'ekifirika Afirika ku yunivasite y'e Makerere, Uganda. <ref name=":1"/>
Bwe yawummula mu 1994, yadda e Uganda okukola okunoonyereza era n’asima ku Nkambi ya Misiri ku [[Dufile]] <ref name=":3"/>
=== Ghana ===
Mu 1967, Merrick yagenda e Ghana nga pulofeesa era ssentebe w’ekitongole ky’eby’oyiikula n'okusoma ku by'edda mu yunivasite y’e Ghana, Legon. <ref name=":2"/>
Yaki mukulu w’ebbanguliro erinoonyereza ku by’edda n’ekifo ky'emisomo egy'ekifirika ki James S. Coleman African Studies Centre. <ref name=":1"/>
== Awaadi ==
* 2003: [[J.C Harrington Medal in Historical Archeology]] <ref>{{Cite web |title=Awards and Prizes |url=https://sha.org/about-us/awards-and-prizes/ |access-date=4 July 2024 |website=Society for Historical Archaeology |language=en-US}}</ref>
== Ebitabo ebifulumizibwa ==
'''Ebiwandiiko Ebirondeddwa'''
* Posnansky, Merrick, omuwandiisi w’ebitabo. (2010) (2010) nga bano. "Ebitundu by'obusuubuzi bwa West Africa obwasooka". ''Eby’okukuula eby’edda mu nsi yonna.'' Omuzingo 5, 1973, Ensonga 2: Obusuubuzi. 10.1080/00438243.1973.9979562
* Posnansky, Merrick, omuwandiisi w’ebitabo. (2010) (2010) nga bano. "Eby'okukuula eby'edda mu Afrika bijja mu myaka." ''Eby'okukuula eby'edda mu nsi yonna'' . Volume 13, 1982, Issue 3: Ennono z’ebitundu ez’okunoonyereza ku by’edda II. 10.1080/00438243.1982.9979838
* Posnansky, Merrick, omuwandiisi w’ebitabo. (2009) (2009) nga bano. "Ebika by'Ebibumba okuva mu bifo eby'Eby'okukuula mu Buvanjuba bwa Afrika." ''Ekitabo ekikwata ku byafaayo bya Afrika.'' Omuzingo 2, Omuko 2, July 1961, pp.177–98. 10.1017/S0021853700002401
* Posnansky, Merrick., & McIntosh, Omuwandiisi w’ebitabo. (2009) (2009) nga bano. "Radiocarbon Empya Ewandiikiddwa mu Bukiikakkono n'amaserengeta ga Afrika". ''Ekitabo ekikwata ku byafaayo bya Afrika.'' Omuzingo 17, Omuko 2, April 1976, pp.161–195. 10.1017/S0021853700001286. Enkola y’okukuuma obutonde bw’ensi
== Ebijuliziddwa ==
# {{Cite web |last=webteam |date=8 October 2024 |title=Merrick Posnansky |url=https://history.ucla.edu/person/merrick-posnansky/ |access-date=20 November 2024 |website=UCLA Department of History |language=en-US}}
# {{Cite web |title=An Archaeologist at Work in African Prehistory and Early Human Studies: Teamwork and Insight |url=https://oac.cdlib.org/view?docId=kt3f59n89f;NAAN=13030&doc.view=frames&chunk.id=d0e19955&toc.depth=1&toc.id=d0e19955&brand=oac4 |access-date=6 March 2024 |website=oac.cdlib.org}}
# {{Cite web |title=The Uganda journal |url=https://original-ufdc.uflib.ufl.edu/UF00080855/00052/2 |access-date=4 July 2024 |website=original-ufdc.uflib.ufl.edu |language=en |archive-date=23 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250223004822/https://original-ufdc.uflib.ufl.edu/UF00080855/00052/2 |url-status=dead }}
# {{Cite journal |last=De Corse |first=Christopher. R |date=2004 |title=J. C. Harrington Medal in Historical Archaeology : Merrick Posnansky |url=https://sha.org/wp-content/uploads/2016/10/38-2-01-Harrington.pdf |journal=Historical Archaeology |volume=38 |issue=2 |pages=1-6 |archive-date=2023-09-14 |access-date=2025-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230914110410/https://sha.org/wp-content/uploads/2016/10/38-2-01-Harrington.pdf |url-status=dead }}
# {{Cite web |last=Saba |first=Alix |date=16 October 2024 |title=Merrick Posnansky (1931-2024) |url=https://africanstudies.org/in-memory/merrick-posnansky-1931-2024/ |access-date=20 November 2024 |website=African Studies Association Portal - ASA |language=en-US}}
# {{Cite web |last=Saba |first=Alix |date=16 October 2024 |title=Merrick Posnansky (1931-2024) |url=https://africanstudies.org/in-memory/merrick-posnansky-1931-2024/ |access-date=20 November 2024 |website=African Studies Association Portal - ASA |language=en-US}};
# {{Cite web |title=Merrick Posnansky |url=https://www.international.ucla.edu/africa/person/67 |access-date=6 March 2024 |website=www.international.ucla.edu}}
# {{Cite web |date=6 July 2020 |title=East African cities fighting for living heritage |url=https://www.theeastafrican.co.ke/tea/magazine/east-african-cities-fighting-for-living-heritage-1380406 |access-date=6 March 2024 |website=The East African |language=en}}
# {{Cite web |title=Awards and Prizes |url=https://sha.org/about-us/awards-and-prizes/ |access-date=4 July 2024 |website=Society for Historical Archaeology |language=en-US}}{{Reflist}}
{{Authority control}}
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
j6h3tqlusezer7bpzdk55o8mxd0jj67
June Holst-Roness, munnabyabufuzi
0
12714
75489
71644
2026-09-26T12:43:25Z
Okwel Noah
11850
75489
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''June Bernice Matilda Holst-Roness''' (Gwamukaaga 10, 1929 – Gwakubiri 14, 2008) yali meeya wa [[:en:Freetown,_Sierra_Leone|Freetown, Sierra Leone]] wansi wa gavumenti ya [[:en:All_People's_Congress|APC]] eya [[:en:Siaka_Stevens|Siaka Stevens]] . June Holst-Roness ye yali [[:en:Mayor_of_Freetown|Meeya wa Freetown]] omukyala owookubiri . Mu kisanja kye ekibuga kino kyayungibwa ne [[:en:Kingston_upon_Hull|Hull]] mu [[:en:England|Bungereza]] .
Yatendekebwa [[:en:Medical|ng’omusawo w’ebyobulamu]] era n’akulaakulanya enteekateeka z’ebyobulamu by’abakyala mu [[Sierra Leone]] era yaweerezaako nga pulezidenti w’ekibiina kya Family Planning mu Sierra Leone mu 1976. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">[ ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2026)">okujuliza kwetaagisa</span></nowiki>'' ]</sup>
Yassa essira ku kugaziya okufuna [[:en:Family_planning_services|empeereza y’okuteekateeka amaka]] okusobola okukola ku kusoomoozebwa kw’obulamu bwa bamaama n'abaana. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">[ ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2026)">okujuliza kwetaagisa</span></nowiki>'' ]</sup>
== Ebyafaayo ==
June Holst-Roness yazaalibwa Adjuah Spaine. Yasoma [[:en:Medicine|obusawo]] ku Yunivasite ya [[:en:St._Andrews_University|St. Andrews]] mu [[:en:Scotland|Scotland]] era eyo gye yasisinkanira bba [[:en:Norwegians|Omunorway]] nga muyizi, Rolv Holst-Roness. <ref name="auto">{{Cite web |date=2018-03-21 |title=Sierra Leone Elects First Female Mayor Since 1980 - African Leadership Magazine |url=https://www.africanleadershipmagazine.co.uk/sierra-leone-elects-first-female-mayor-since-1980/ |access-date=2026-03-02 |language=en}}</ref>
Holst-Roness yakolanga omusawo w’abakyala n’okuzaala era y’omu ku bakyala Abaddugavu abaasooka okuyitibwa okukyalira China. Essomero lya munisipaali mu Freetown, Dr. June Holst-Roness Municipal School, oluvannyuma lyatuumibwa erinnya lye nga bamusiima olw’ebintu bye yakola nga meeya era ng’omusawo. <ref name="auto"/>
== Ebyobufuzi bye ==
June Holst-Roness yakwatagana n’ekibiina kya [[:en:All_People's_Congress|All People’s Congress]] (APC), ekyali ekibiina ky’ebyobufuzi ekisinga obunene mu Sierra Leone wansi wa Pulezidenti Siaka Stevens okuva mu 1971 okutuuka mu 1985. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">[ ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2026)">okujuliza kwetaagisa</span></nowiki>'' ]</sup>
Ye musawo omukyala yekka ey'alabirira Stevens, era kino kyamuleetera okuseemberera ekiti kya bakulembeze oluvannyuma lw’ameefuga ng’obukugu mu by’obujjanjabi buteereddwa ku mwanjo okusobola okutebenkeza eggwanga n’enkulaakulana. Nga tannayingira byabufuzi mu butongole, Holst-Roness yalaga obukulembeze bw’ekitundu ng’ayita mu bwapulezidenti bw'ekibiina ky'okuteekateekera amaka ekya Sierra Leone, ekyatandikibwawo mu 1970, ng’essira aliteeka ku nteekateeka z’ebyobulamu by’abantu nga obujjanjabi bw’obutazaala okukola ku nsonga z’embeera z’abantu ng’obutakwatagana mu bufumbo , kaweefube eyali akwatagana wanu ne APC ng'essira eriteeka ku nzirukanya y’abantu n’obulamu obulungi mu ggwanga eririna eby’obugagga ebitono. Omulimu guno nga talina kibiina kwe y'ekubiira naye nga gulina obuyinza gwamusikkiriza okuyingira ebyobufuzi, okusobola okugaziya obuweereza bwe byobulamu mu nfuga ya Sierra Leone ey’ekibiina ekimu. <ref name="auto"/>
== Ensonda ==
* <nowiki>http://news.sl/drwebsite/okufulumya/ekiwandiiko_20057723.shtml</nowiki>
* <nowiki>http://cocorioko.net/app/index.php?option=com_ebirimu&omulimu=okulaba&id=435&Itemid=1</nowiki>
* <nowiki>http://www.peepsierraleone.com/amawulire/ebikozesebwa/ekiwandiiko.asp?articleid=158&zoneid=7</nowiki>
* <nowiki>http://www.fssgukbranch.com/portfolio/meeya-june-omusolo-omukulu/</nowiki>
== Ebijuliziddwa ==
<references />
{{Reflist}}
[[Category:Bannabyabufuzi]]
[[Category:Abasawo mu Uganda]]
9xkimm24yxgfetiwtgili7ughk6qdc8
Sam Otada
0
12885
75476
70038
2026-09-26T12:15:27Z
Zain0024
11879
removed external links, added a caption, added a citation
75476
wikitext
text/x-wiki
'''Samuel Owor Amooti Otada''' (yazaalibwa nga 27 gwakumi 1976), amanyiddwa ennyo nga '''Sam Otada''', [[:en:Uganda|mu nnayuganda]], musuubuzi, munnamateeka era munnabyabufuzi eyabiwumula. Ye ssentebe era [[:en:Chief_Executive_Officer|akulira]] ekibiina kya Otada Group of Companies, [[:en:Conglomerate_(business)|ekitongole kya]] bizinensi eya famire nga kirimu Otada construction, Otada Foundation, Otada Holdings ne Otada Transport. <ref>{{Cite news |title=How Sam Otada inherited, grew family business |url=https://www.monitor.co.ug/Business/Prosper/How-Sam-Otada-inherited-and-grew-family-business/-/688616/1995124/-/item/0/-/2tlryez/-/index.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20190428153126/https://www.monitor.co.ug/Business/Prosper/How-Sam-Otada-inherited-and-grew-family-business/-/688616/1995124/-/item/0/-/2tlryez/-/index.html |archive-date=2019-04-28 |access-date=2026-09-26 |work=Daily Monitor |language=en-UK}}</ref> Kigambibwa nti y’omu ku bantu abasinga obugagga mu Uganda. <ref><nowiki>http://www.newvision.co.ug/mobile/Detail.aspx?NewsID=637734&CatID=419</nowiki></ref>
Otada yaliko [[:en:Member_of_Parliament|omukiise mu Palamenti]] nga akikirira Kibanda County, [[:en:Kiryandongo_District|mu Disitulikiti y'e Kiryandongo]] okuva mu mwaka gwa 2001 <ref name=":0">{{Cite web |last=POU |date=2011 |title=Profile of Otada Samuel Owor Amooti |url=http://www.parliament.go.ug/mpdata/mps.hei?p=f&n=t&details=t&j=236.000000&const=Kibanda++County&dist_id=105.000000&distname=Kiryadongo |access-date=29 November 2014 |publisher=[[Parliament of Uganda]] (POU)}}</ref> okutuuka mu mwaka gwa 2016.
== Okusoma ==
Otada yazaalibwa mu Disitulikiti y’e Masindi, [[:en:Western_Region,_Uganda|mu bugwanjuba]] bwa Uganda, nga 27 October 1976. Yasomera ku [[:en:Makerere_University|Makerere University]], yunivasite ya gavumenti nga yesinga obukulu n'obunene mu Uganda , n’atikkirwa mu mwaka gwa 1999, n’afuna diguli [[:en:Bachelor_of_Commerce|ya Bachelor of Commerce]] . Yakomawo ku Makerere mu mwaka gwa 2014 okusoma [[:en:Bachelor_of_Laws|diguli eyookubiri mu mateeka]] n’atikkirwa n'ekitiibwa mu January wa 2019. Yamaliriza omusomo gwe mu mateeka ku Law Development Center mu 2020.<ref>{{Cite web |date=2021-01-03 |title=How Sam Otada inherited and grew the family business |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/business/prosper/how-sam-otada-inherited-and-grew-the-family-business-1553124 |access-date=2026-09-26 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Omulimu gwa bizinensi ==
Taata wa Otada, musuubuzi, yafa mu mwaka gwa 1999 amangu ddala nga mutabani we omuto yakamaliriza okusoma diguli ye e Makerere. Omuvubuka ono, ku myaka 22 gyoka yasikira kkampuni ya kitaawe, mu kiseera ekyo eyali eddukanya bbaasi ng’erina bbaasi kumpi nga 30. Mu bukulembeze bwe, kkampuni ya bbaasi eno ekulakulanye n’ezaala bizinensi nnya endala ez’enjawulo nga zikola ku by’entambula, yinginiya w’okuzimba, okuzimba, okuddukanya kasasiro, ne mobile telephone airtime.<ref>{{Cite web |date=2021-01-03 |title=How Sam Otada inherited and grew the family business |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/business/prosper/how-sam-otada-inherited-and-grew-the-family-business-1553124 |access-date=2026-09-26 |website=Monitor |language=en}}</ref>
Otada yalondebwa okubeera [[:en:Member_of_Parliament|omubaka mu Palamenti]] owa Kibanda County, [[:en:Kiryandongo_District|mu Disitulikiti y'e Kiryandongo]] mu mwaka gwa 2001. <ref name=":0">{{Cite web |last=POU |date=2011 |title=Profile of Otada Samuel Owor Amooti |url=http://www.parliament.go.ug/mpdata/mps.hei?p=f&n=t&details=t&j=236.000000&const=Kibanda++County&dist_id=105.000000&distname=Kiryadongo |access-date=29 November 2014 |publisher=[[Parliament of Uganda]] (POU)}}</ref> Ekifo kino yakibeerako mu mwaka gwa 2006 ne 2011. Ku kalulu ka bonna aka 2016, ekitundu kino kyayawulwamu ebitundu bibiri, nga Otada yeesimbyewo ku kifo ekipya ekya Kibanda County North ku tikiti eyeetongodde. [[:en:Taban_Idi_Amin_Tampo|Yawangulwa Taban Idi Amin]], <ref name=":1" /> kyokka n’awakanya ebyavaamu ng’ayita mu kkooti.
== Omulimu gw’ebyobufuzi ==
Mu Palamenti ey’omwenda (2011–16), Otada yaweereza ng’Omukulembeze w’abajira ku bwa namunigina mu palamenti ya Uganda. <ref>{{Cite web |last=Nakatudde |first=Olive |date=30 September 2014 |title=Parliament Approves Premier Rugunda |url=http://ugandaradionetwork.com/a/story.php?s=67472 |access-date=29 November 2014 |publisher=Uganda Radio Network (URN)}}</ref> Yatuula ku [[:en:Parliamentary_committees|bukiiko bwa palamenti]] buno wamanga:
* Akakiiko ka equal opportunities
* Akakiiko k’ebyamateeka ne Palamenti
== Laba ne ==
* [[Kiryandongo|Kiryandongo disitulikiti]]
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Abaakiika mu Palamenti ya Uganda ey'omwenda]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
[[Category:Ababaka ba Paalamenti ya Uganda ey'omwenda]]
[[Category:Bannamateeka ba Uganda]]
b1ggj85emnif546bfzkyxzef5c1qdr5
Vincent Woboya
0
12922
75469
73904
2026-09-26T11:59:06Z
Zain0024
11879
i added a citation and added references
75469
wikitext
text/x-wiki
'''Vincent Woboya''' (yazaalibwa nga 1 Ogwomusanvu 1974) Munnayuganda, [[:en:Public_administration|mukozi wa gavumenti]], [[:en:Emergency_management|akwasaganya ebigwa bitaraze]] era munnabyabufuzi. Ye [[:en:Parliament_of_Uganda|mubaka wa Paalamenti]] omulonde ow'eSsaza lye [[:en:Budadiri|Budadiri]] ey'eBuggwanjuba mu [[:en:Sironko_District|Disitulikiti y'e Sironko]] era nga memba mu kibiina ky'ebyobufuzi ekya [[:en:National_Resistance_Movement|NRM]], ekibiina ekiri mu buyinza mu Uganda.<ref name="VW1">{{cite web |title=Parliament Of Uganda Members Of The 10th Parliament |url=http://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=320 |publisher=[[Parliament of Uganda]]}}</ref>
Woboya ye [[:en:Whip_(politics)|nampala wa NRM]] mu [[:en:Bugisu_sub-region|kitundu kye Bugisu]] era mmemba ku bukiiko omuli'',akakwata ku gavumenti (State Authorities )n'ebitongole bya gavumenti (State Enterprises)'' n’akakiiko ''akavunaanyizibwa ku nsonga za Pulezidenti'' mu [[:en:Parliament_of_Uganda|Palamenti ya Uganda ey’ekkumi]].<ref name="VW2">{{cite web |title=Uganda: Wolokoso – Empty House Confuses Adjumani MP |url=http://allafrica.com/stories/201607250742.html |publisher=[[The Observer (Uganda)|The Observer]]}}</ref><ref name="VW3">{{cite web |title=Presidential handshake refund draws mixed reactions |url=https://dispatch.ug/2017/04/28/presidential-handshake-refund-draws-mixed-reactions/ |publisher=DISPATCH |access-date=2026-04-18 |archive-date=2019-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191216072741/http://dispatch.ug/2017/04/28/presidential-handshake-refund-draws-mixed-reactions/ |url-status=dead }}</ref>
Mu mwaka gwa 2006, bwe yali akola mu [[:en:Prime_Minister_of_Uganda|ofiisi ya Ssaabaminisita]] (OPM), Woboya ng’ayambibwako [[:en:United_Nations_Development_Programme|UNDP]]<ref name="VW4">{{cite book |year=2007 |title=Landmine Monitor: Executive Summary 2007 |url=https://books.google.com/books?id=a0z-vydE7dsC&q=Humanitarian+Demining+Program+uganda&pg=PA31 |publisher=[[Cluster Munition Coalition|Landmine and Cluster Munition Monitor]] |isbn=9780973895520}}</ref> n’ekibiina kya [[:en:Danish_demining_group|Danish demining group]] (DDG) yakulembera okussa mu nkola enteekateeka y’okuggya bbomu mu bantu, ''National Mine Action Program (NMAP)'', mu bitundu by'[[:en:Northern_Uganda|Obukiikakkono bwa Uganda]] ebyakosebwa ennyo [[:en:Lord's_Resistance_Army_insurgency|obuyeeke9ra bwa LRA]] okumala emyaka 20.<ref name="VW5">{{cite web |title=Gone with the blast: The landmine problem |url=http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1148008/gone-blast-landmine |publisher=[[New Vision]]}}</ref> Kaweefube ono ow'omuggundu yaviirako okulangirira mu butongole Uganda ng'ensi etaliimu bbomu nga 10 Ogwekkuminebiri 2012.<ref name="VW7">{{cite web |title=Uganda declared free of landmines |url=https://www.interhealthworldwide.org/home/health-resources/health-alerts/2012/december/20/uganda-declared-free-of-landmines/ |publisher=[[InterHealth]]}}</ref>
== Obuto n’okusoma kwe ==
Woboya yazaalibwa Bumasifwa, ekyalo mu [[Sironko (disitulikit)|Disitulikiti y’e Sironko]], nga 1 Ogwomusanvu 1974 mu maka g’abakristayo agalimu abalenzi bataano n’omuwala omu. Wa kika kya ''Dunga'' ekya Bamasaba, Taata we Francis Namugowa yali [[:en:Teacher|musomesa wa pulayimale]] ate nnyina Zita Wolayo Namugowa yali mulimi wa mmere y'awaka.
[[:en:Primary_education|Pulayimale]] ye yagisomera ku Bumasifwa Primary School<ref name="VW9">{{cite web |title=Bumasifwa Primary School |url=http://www.myspotfinder.com/listings/bumasifwa-primary-school/ |publisher=My Spot Finder}}</ref> ne Bumasaga Primary School e Mbale nga kwotadde ne ''Mbale Senior Secondary School'' gye yasomera eddala lya [[:en:O-level|siniya ey'okuna]] ne [[:en:GCE_Advanced_Level|siniya ey'omukaaga]]. Ng'omuyizi eyali asoma ng'ava waka, yatambulanga kiromita 6 okutuuka ku ssomero lye erya siniya. Yasooka okuberako mu bukulembeze ng'ali mu Siniya 3 bwe yalondebwa ku [[:en:Prefect|by'obulamu (Health Prefect)]] n’oluvannyuma nga Ssentebe wa kiraabu y'ebyafaayo mu ssomero eya [[:en:High_school_clubs_and_organizations|History Club]] mu Siniya ey'okutaano.
Woboya yeyongerayo nagenda ku [[:en:Makerere_University|Ssetendekero w'e Makerere]] ku misomo gya Yunivasite gye yatikkirwa mu 1997 n'afuna [[:en:Bachelor_of_Social_Science|diguli ya Social Science]] mu [[:en:Political_Science|Political Science]] n'okuddukanya [[:en:Public_Administration|emirimu gya gavumenti]]. Nga ali ku Ivory Tower,<ref name="VW10">{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Makerere is indeed an ivory tower! |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-09-26 |website=New Vision}}</ref> Woboya yaweereza nga mmemba ku [[:en:Students'_representative_council|lukiiko olukiikirira Guild (GRC)]]. Era yaliko ssentebe w’ekibiina ''ekigatta abayizi b'e Budadiri'' era nga yaliko omukungu mu ''kibiina ekigatta abayizi b'e Mbale (MUMBASA)'' . Nga akyali mu ttendekero lye limu ery’amatendekero aga waggulu, Woboya yafuna [[:en:Master_of_Public_Administration|diguli eyookubiri mu public administration]] mu 2010.
Woboya alina satifikeeti mu [[:en:Administrative_law|Adminstrative law]] (2003) okuva mu [[:en:Law_Development_Centre|Law Development Center]] ne [[:en:Postgraduate_diploma|dipulooma ey’oluvannyuma]] (2005) mu by’okuddukanya emirimu gya gavumenti n’okuddukanya emirimu okuva mu [[:en:Islamic_University_in_Uganda|yunivasite y’obusiraamu mu Uganda]] (IUIU).<ref name="VW1"/>
== Omulimu ==
Woboya yatandika omulimu gwe ogwo oluvannyuma lw’okusoma ng’omuyambi [[:en:Research_assistant|w’abanoonyereza]] ku ntandikwa ya 1997 mu ''kitongole ky’enteekateeka n’enkulaakulana mu [[:en:Makerere_University|Ssetendekero w’e Makerere]]'' gye yeetaba mu [[:en:Undergraduate_Research_Opportunities_Program|mukisa gw’okunoonyereza]] okw’emyezi ebiri . Oluvannyuma mu mwaka ogwo, yeegatta ku ''Gavumenti ez’ebitundu mu Disitulikiti y’e Mbale'' nga atwala e Gombolola mu kiseera ekyo Uganda we yali ekyuka okuva ku [[:en:Centralized_government|nkola ya gavumenti eya wakati]] okudda mu nkola ya [[:en:Decentralization|decentralized]] era n’aweereza mu kifo ekyo okumala emyaka ebiri.
Oluvannyuma yakuzibwa n’afuulibwa [[:en:County_administrator|omumyuka wa CAO]] mu 1999 awo n’anyweza omulimu gwe ogw’okuba omukozi wa gavumenti ow’enkalakkalira. Mu 2000, [[:en:Sironko_District|Sironko]] bwe yafuulibwa Disitulikiti, Woboya yakyusibwa n’atwalibwa mu Disitulikiti eyali yakatekebwawo gye yaweereza mu kifo kye kimu okutuusa mu 2004 we yeegatta ku [[:en:Ministry_of_Public_Service_(Uganda)|minisitule evunaanyizibwa ku bakozi ba gavumenti]] ng'omuyambi wa w'omuwandiisi omukulu eri ''[[:en:Minister_of_State|Minisita omubeezi]] avunaanyizibwa ku [[:en:Public_service|bakozi ba gavumenti]]''.
Mu 2005, Woboya yeegatta ku [[:en:Prime_Minister_of_Uganda|ofiisi ya Ssaabaminisita]] (OPM) era n’aweereza ng’omumyuka omukulu ow'omumyuka wa Ssabaminisita. okutuusa mu 2010, yali aweerezza mu kifo ekyo nga P.A. wa [[:en:Moses_Ali|General Moses Ali]] ne [[:en:Tarsis_Kabwegyere|Professor Kabwegyere]] . Mu 2011, Woboya yalondebwa okubeera [[:en:Emergency_management|Principal Disaster Management Officer]] mu [[:en:Prime_Minister_of_Uganda|ofiisi ya Ssaabaminisita]], ekifo kye yalimu okutuusa mu 2015 lwe yalekulira okwegatta ku by'obufuzi.<ref name="VW13">{{Cite web |title=Budadiri East seat up for grabs as Nandala steps back |url=http://mobile.monitor.co.ug/News/Budadiri-East-seat-up-for-grabs-as-Nandala-steps-back/2466686-2710690-format-xhtml-a2kbpy/index.html |publisher=[[Daily Monitor]]}}http://mobile.monitor.co.ug/News/Budadiri-East-seat-up-for-grabs-as-Nandala-steps-back/2466686-2710690-format-xhtml-a2kbpy/index.html</ref>
Mu 2016, oluvannyuma lw’okuwangula obwa ssentebe bwa NRM mu Ssaza lye Budadiri ey'eBuvanjuba, Woboya yawangula akalulu ke akasooka ku tikiti y’ekibiina kya [[:en:National_Resistance_Movement|NRM]] era n’afuuka mmemba wa [[:en:Parliament_of_Uganda|Paalamenti ey’ekkumi]] ey'e [[:en:Uganda|Kkula ly'Africa]].<ref name="VW23">{{cite web |title=Wadada no longer candidate in Mbale |url=http://www.elections.co.ug/new-vision/election/1417465/wadada-candidate-mbale |publisher=[[Vision Group]]}}</ref><ref name="VW33">{{cite web |title=MP Sasaga Contests Budadiri East Poll Results |url=https://article.wn.com/view/2016/02/29/MP_Sasaga_Contests_Budadiri_East_Poll_Results/ |publisher=wn.com}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Sironko (disitulikit)|Disitulikiti y’e Sironko]]
* [[Budadiri]]
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
== Ebijuliziddwa w'abweru wa Wikipedia ==
[[Category:Bannayuganda abasomesa]]
[[Category:Abasomesa]]
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
[[Category:Ababaka ba Paalamenti ya Uganda ey'ekkumi]]
qr5xya672eq1ve8k99mv90lguuotd20
Kid Fox
0
12949
75495
68465
2026-09-26T12:57:01Z
Zain0024
11879
duplicate link
75495
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Kid Fox''', era amanyiddwa nga '''King Steven''' (yazaalibwa '''Kiggundu Steven''' ) [[Ugandan|Munnayuganda]] omuyimbi w'ennyimba ekika kya dancehall nga yayitimuka nnyo mu myaka gya 1990 ne 2000.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Still upcoming? Musically amazing, but what's not happening? |url=https://www.newvision.co.ug/news/1308637/upcoming-musically-amazing-happening |access-date=2026-02-25 |website=New Vision}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=2015-06-11 |title=Kid Fox |url=https://www.musicinafrica.net/directory/kid-fox |access-date=2026-02-25 |website=Music In Africa |language=en}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Kid Fox in live concert |url=https://www.newvision.co.ug/news/1190350/kid-fox-live-concert |access-date=2026-02-25 |website=New Vision}}</ref>
== Obuto bwe n'obuyigirize ==
Kid Fox pulayimale ye yagisomera ku Nakasero Primary School, oluvannyuma n’agenda mu Wairaka College ne Progressive Secondary School okusoma siniya, nga tannaweebwa kifo mu [[Makerere University|Ssettendekero wa Makerere]] gye yatikkirwa diguli ya Bachelor of Arts mu 2001.<ref name=":0" /><ref name=":2" /> Mu 2003, yafuna dipuloma mu [[Law|mateeka]] okuva mu [[Law Development Centre|Law Development Center]].<ref name=":2" />
== Emirimu egy’okuyimba ==
Mu 1991, bwe yali akyali muyizi mu Wairaka College e [[Jinja, Uganda|Jinja]], yatandika olugendo lwe olw’okuyimba ng’omuyimbi wa Rap mu Drama Club.<ref name=":0" /> Okuva mu makkati g’emyaka gya 1990, yayimba mu bifo ebinene mu [[Kampala]] ne Jinja, omuli Fairway Hotel, Lugogo Indoor Stadium, ne mu mabaala eg’enjawulo agamanyikiddwa ennyo.<ref name=":1">{{Cite web |last=Platform |first=Ugmuziki Online Audio Streaming |date=2025-03-18 |title=Kid Fox Biography, His Music Profile, Age, Education, Wife, Real Name, Net Worth - ugmuziki.com |url=https://www.ugmuziki.com/artists/kid-fox |access-date=2026-02-25 |website=Ugmuziki Online Audio Streaming Platform |language=en}}</ref> Alubaamu ye eyasooka gye yatuuma ''Watoto, yafuluma mu'' myaka gya 2000 kyokka teyamanyika nnyo ekyamuleetera okuwummula eby'okuyimba n'assa essira ku misomo gye mu [[Makerere University|yunivasite y'e Makerere]].<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Oluvannyuma yafulumya ennyimba nga ''Brothers and Sisters'', ''Love Is a Good Feeling'', ''Fed Up'', ne ''Uganda''.<ref name=":1" />
== Ennyimba z'eyayimba ==
Ezimu ku nnyimba ze:<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=‘Zinunula’ throws Kid Fox in limelight |url=https://www.newvision.co.ug/news/1168516/-eur-zinunula-eur-throws-kid-fox-limelight |access-date=2026-02-25 |website=New Vision}}</ref><ref>{{Cite web |title=Best of Kid Fox by Kid Fox stats and listeners – volt.fm |url=https://volt.fm/album/20567384/best-of-kid-fox-by-kid-fox |access-date=2026-02-25 |website=volt.fm |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Kid Fox - All Songs, A to Z |url=https://www.nowviba.com/music/pages/allart/105/all |access-date=2026-02-25 |website=www.nowviba.com}}</ref>
* Wololo
* Love Is a Good Feeling
* Zinunula
* Night and Day (feat. Moots)
* Rumours
* Kukiriza
* Uganda
* Fed Up
* Nimechoka / Nimekyoka
* Kapere (with Bebe Cool)
* Genius
* Abakunyoma
* Brothers and Sisters
* Busu
* Byebogede Bingi
* Ebigambo
* Fade Up
* Imagine (with Peter Miles)
* Move Your Body
* Teri Amanyi
* Uganda Ne Mikwano
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
[[Category:Abayimbi]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
7o6cs20vwb3mi6prteukt952l4p5rzn
Omuziki gwa Baganda
0
13131
75477
72117
2026-09-26T12:16:32Z
Zain0024
11879
75477
wikitext
text/x-wiki
'''Omuziki gwa [[Baganda]]''' nnyimba za buwangwa obwakulaakulanyizibwa [[Yuganda|bannayuganda]] nga bulina ebintu bingi ebyawula omuziki gwa Africa ku nnono z’okuyimba mu nsi endala. Ebitundu by’ennono eno ey’ennyimba binoonyerezeddwako nnyo era ne biwandiikibwa bulungi, nga waliwo ebitabo ebisomesebwa ebiwandiika okunoonyereza kuno. N’olwekyo, obuwangwa kya mugaso eky’okulaga ennyimba z’Afirika ez’awamu.
== Ebivuga ==
Ng'oggyeeko eddoboozi, ebivuga ebitali bimu bikozesebwa, omuli Amadinda, Akadinda [[Amadinda|xylophones]], [[:en:Ennanga_harp|Ennanga harp]], [[:en:Etongoli_lyre|Etongoli lyre]], endongo, ne Kadongo (obungi "budongo") [[:en:Ennanga_harp|lamellophone]] .
Amadinda, akadinda, ennanga, ne entongoli, wamu n’ebika by’engooma ebiwerako, bikozesebwa mu nnyimba z’omu lubiri eza [[Kabaka wa Buganda|Kabaka]], kabaka wa [[Buganda]] . Ate kadongo yaakayingizibwa mu muziki gwa Baganda, nga yava ku ntandikwa y’ekyasa eky’amakumi abiri. Olw’ensonga eno, omuziki gwa budongo si kitundu ku muziki gwa kkooti ogw’ekinnansi.
== Minzaani y’omuziki ==
Omuziki gwa Baganda gwesigamiziddwa ku [[:en:Ennanga_harp|minzaani ya pentatonic]] eringa ebanga eryenkanankana . N’olwekyo, octave (mwànjo, mu bungi myanjo) egabanyizibwamu ebitundu bitaano eby’enjawulo nga [[:en:Ennanga_harp|ssente]] 240 (2.4 semitones). Waliwo enjawulo mu buwanvu bw’ebanga wakati w’ebivuga, era eyinza n’enjawulo mu kivuga kimu (ekiyinza okutuukirizibwa) mu kiseera ky’okuyimba. Kino kitegeeza nti mu nnyonyola [[:en:Ennanga_harp|ya emic]], minzaani esobola okuyitibwa minzaani ya equipentatonic ate ku ddaala [[:en:Ennanga_harp|ly’etic]] ery’ennyonnyola, wayinza okubaawo enjawulo ez’enjawulo ez’okussa mu nkola minzaani eyo ey’endowooza.
Mu buwangwa bw'Abaganda, nga bwe kiri mu buwangwa bwa Afirika bungi, ekipimo ky'omuziki tekitunuulirwa ng'ekisonga okuva ku ddoboozi "eza wansi" okutuuka ku "waggulu" wabula ekirala, okuva ku maloboozi "amatono" okutuuka ku "amanene" oba "amanene". Wadde nga kino kiri bwe kityo, ennukuta (eyatondebwawo abakugu mu by'ennyimba z'amawanga Abazungu) ekozesebwa ku muziki etegeeza eddoboozi erisinga obuziba nga "1" ate erisinga waggulu nga "5".
Nga bwekiri mu buwangwa obungi obwa Afirika,mu muziki gwa Baganda mulimu okwagala amalom[[:en:Ennanga_harp|ennyimba]] "ez'amaloboozi" . Mu lamellophone ya Kadongo, empeta ez’ebyuma ziteekebwa okwetooloola lamellas okukola eddoboozi eriwuuma. Mu nnanga ya ennanga, minzaani ez’ekika kya goana ziteekebwa ku kivuga mu ngeri nti emiguwa egikankana gijja kugikwatako. Kino kiwa eddoboozi ery’okuwuuma (crackling timbre). Mu kulongoosa ebivuga (nga mw’otwalidde ne xylophones), octave etera obutatuunya ddala mu bugenderevu, ekivaamu ekigendererwa ky’okukuba [[:en:Ennanga_harp|kw’amaloboozi]] . Mu kuyimba, amaloboozi aga "coarse" gatera okukozesebwa.
== Ennamba za foomu ==
Okutwalira awamu omuziki guba guddiŋŋana. [[Baganda music at AllMusic|Endowooza za elementary]] mu muziki zibeera za mangu nnyo. Waliwo ennamba za ffoomu ez’enjawulo, kwe kugamba, ennamba y’ennyindo (elementary pulses) mu cycle emu, mu muziki gwa Baganda. Ng'oggyeeko 24, 36 ne 48 (emirundi mingi egya 12), ezibunye mu nnyimba z'Afirika, waliwo n'emirundi gy'ennamba za ffoomu ezitali za bulijjo: ekitundu kya amadinda "Bakebezi bali e Kitende" kirina 50, ebitundu "Ab'e Bukerere balaagira emwanyi" ne "Akawologoma" birina 54 n'ekitundu "Agenda n'omulungi azaawa" erina ennamba ya ffoomu etali ya bulijjo eya 70.
== Enkola enzaaliranwa ==
Ebisinga obungi ku muziki byesigamiziddwa ku kukuba parallel octaves. Okugeza ku amadinda, abayimbi babiri bakuba parallel octaves mu ngeri [[Baganda music at AllMusic|ekwatagana]], kwe kugamba amaloboozi agakubwa omuyimbi omu gagwa ddala wakati w’ago agakubwa abayimbi abalala. Abayimbi bombi bakuba parallel octaves, nga batambuza omukono gwabwe ogwa ddyo n’ogwa kkono mu parallel mu bbanga lya xylophone bars ttaano. Mu kutegeera, wadde omusono ogukubiddwa omu oba omusono ogukubiddwa omuyimbi omulala tegutegeerekeka, era wadde nga octaves ezikwatagana ziwulikika, tezirabika bulungi. Wabula, mu kutegeera, omuziki gulabika nga gulimu emitendera gy’eddoboozi ebiri oba esatu nga mu zo zisobola okuwulirwa enkola ez’obuzaale ez’ennyimba/ennyimba ezitali za bulijjo. Enkola enzaaliranwa mu ddaala ly’eddoboozi erya wakati zigatta okuva mu nnyimba z’eddoboozi entono eza octave eya waggulu n’ennukuta ez’amaloboozi amangi eza octave eya wansi. Okutwalira awamu, emisono egisobola okuwulirwa tegikubibwa muyimbi yenna wabula giva ku kugatta ebikolwa by’abayimbi bombi. Oluusi engeri eziwerako ezikontana ez’engeri y’okuwulira zibaawo, era endowooza eyinza okukyusakyusa wakati wazo. Abayimbi basobola okufuga kino nga bassa essira ku nnyimba ezimu.
== Enkolagana wakati w’ebivuga ==
Waliwo enkolagana ey’oku lusegere wakati w’omuziki gwa ennanga ne entongoli, n’amadinda. Ebitundu by’ebivuga eby’enkoba bisobola okuvvuunulwa mu xylophone. Ekitundu ky’omukono ogwa ddyo kiweebwa omuyimbi omu ate ekitundu eky’omukono ogwa kkono ne kiweebwa omulala. Ennanga erina ennyiriri munaana zokka, kale octaves ezikwatagana zisobola okukubibwa mu bbanga erigere, naye emisingi gy’okuyiiya egy’awamu egikwata ku muziki gwa xylophone gye gimu mu bivuga bya chord.
== Omuziki n’olulimi ==
[[Luganda|Oluganda]] luloimi lwa tonal. Nga bwe kiri ku buwangwa bw'ennyimba obulala bungi obw'Afirika.Olulimi luna lukwata nnyo ku muziki.Omuyimbi ateranokutandika n'egigambo .Enkulaakulana y'amaloboozi mu kiwandiiko y'esalawo ekitundu ku nnyimba ezisobokia ez'oluyimba.Olwo n'ayiiya tune etuukana n'engeri oluyimba gye lulimu .Omuziki bwe gukubibwa,enkola ezizaaliranwa ,ziyinza okulabika,era eri aboogera olulimi oluzaaliranwa ,ziyinza okuleeta enkolagana empya ez'ebiwandiiko.Bino biyinza okuba eby'ebitundu bya'makulu eby'enjawulo ddala,ne bitondekawo ekitontome eky'amaanyi.Oluusi enkolagana ebiwandiiko ngezo "eziteekebwako" omuziki zit5eekebwa mu kiwandiiko ekiyimbibwa .kyokka ziyinza okubaawo eri oyo ayogera Oluganda ne bwebuziba nga tezikoleddwa mu ngeri ya lwatu mu kiwandiiko nga zongera ku mutindo gw'obulungi ku muziki ogutuukirirwa omuntu amanyi olulimi lwokka.
Amannya g’ebitontome by’ennyimba gatera okutegeeza ekiwandiiko ekiyinza okukwatagana n’omuziki. Ate era, ebigambo ebijjukira bitera okukozesebwa okukwata mu mutwe ensengeka y’ennukuta oluusi empanvu era ezitali za bulijjo mu kuzannya xylophone.
=== Obuwangwa n’ebyafaayo ===
Amadinda ye xylophone ey’ekika ekiyitibwa log xylophone. Kirimu emiti 12 egyateekebwa ku bikoola by’ebijanjaalo bibiri ebibisi. Emiggo giyingizibwa mu bikoola nga ebyawula wakati w’embaawo. Ebbaala zino mu budde obutuufu zikolebwa mu mbaawo z’omuti gwa ''Lusamba'' (Markhamia plarycalyx).
Amadinda (oba madinda) ekubiddwa abayimbi basatu abayitibwa ''omunazi'', ''omwawuzi'' ne ''omukoonezi'', mu kulondako. Ekimu ku bino kituula ku ludda olumu olwa Xylophone, endala bbiri ku ludda olulala. Enteekateeka ez’enjawulo ez’okutuula zisoboka.
Bulijjo omuziki gutandikira omunazi. Olwo omwawuzi n’ayingira, ng’ateeka obuwandiike bwe wakati ddala w’obw’omunazi. Ekitundu ky'omunazi kiyitibwa ''okunaga'', ekitundu kya omwawuzi kiyitibwa ''okwawula'' .
Ekyokulabirako kino wammanga kiraga ebitundu by'ekitundu "Olutalo' olwe Nsinsi" (Olutalo lw'e Nsinsi), ekitundu ng'ekitundu kya okwawula kyangu nnyo. Ennamba ya ffoomu y'ekitundu kino eri 24, kwe kugamba, enzirukanya emu erina obuwanvu bwonna awamu obw'emirundi ebiri 12. Abayimbi bombi bakuba parallel octaves ku bbaala ekkumi ezisooka oba Amadinda, kale mu nnyiriri z'ennamba zino wammanga, "1" kitegeeza okukuba ebbaala esooka (esinga obuziba) nga kwogasse ey'omukaaga wamu, n'ebirala.
: Okunaga '''4.3.4.3.3.3.4.3.4.4.2^2.'''
: Okwawula '''5.2.1.5.2.1.5.2.1.5.2.1'''
"^" kitegeeza ekifo ekitundu kya okwawula we kitandikira — ekifo kino eky'okuyingira kiyinza okuba awalala mu bitontome ebirala. Omutendera oguvaamu guli 413542313532413542412522. Omutendera guno guddibwamu, nga kiyinzika okuba emirundi mingi.
Omuyimbi owookusatu, omukoonezi, addiŋŋana enkola ebeerawo ku bbaala ebbiri ezisinga wansi ( ''amatengezzi'' ) octaves bbiri waggulu ku bbaala ebbiri ezisinga waggulu ( ''amakoonezi'' ). Omukoonezi kitandikira ku "2" ya okwawula. Kale, mu mbeera eno, omuze guno, oguyitibwa ''okukoonera'' gwe:
: '''2.1...2.1...2.12.22..1...'''
Okukoonera kye kyandiwuliddwa ku ssowaani zino ebbiri singa amadinda yayongerwako octaves endala ezikubiddwa omunazi omulala ne omwawuzi. Kale, omuntu ayinza n'okulowooza ku omukoonezi ow'oku "simulating" ebikolwa by'abayimbi abalala babiri. Omuntu bw’aba awuliriza omuziki, asobola okutegeera okukoonera ng’omusono ogw’enjawulo, naye era guyinza okwegatta n’ennukuta ezikubiddwa ku bbaala eziriraanyewo okukola enkola endala eziwulikika.
=== Okwongerako endongo ===
=== Obukodyo bw’okuzannya n’ebigambo ebikozesebwa ===
Amadinda okufaananako n’ebika ebirala ebya Xylophones eby’omu bugwanjuba bwa Uganda, bagikubira nga bakuba emiggo ku nkomerero n’omuggo. Ensonga y’ebbaala ekubwa wakati w’omuggo mu nkoona ya diguli nga 45. Emikono gitambuzibwa mu ngeri ya parallel. Entambula erina okuva ku mukono, era emikono girina okutambuzibwa kitono nga bwe kisoboka. Engeri entuufu ey'okuzannya amadinda eyitibwa ''Okusengejja'', mu bufunze "okusika, okusengejja, okutangaaza, okusunsula ebintu". Waliwo obukodyo obw’enjawulo obukozesebwa abazannyi abakugu bokka.
* ''Okudaliza'' (literally "okutunga olugoye wamu, okutunga") ngeri ya kuzannya essiddwako nnyo essira. Amaloboozi agamu gassibwako essira, ne galeeta enkola ezimu enzaaliranwa mu maaso. Ebiseera ebisinga kikozesebwa okuleka omuziki okutuuka ku ntikko ng’ekitundu tekinnaggwa.
* Ekigambo ''okusita ebiyondo oba ebisenge'' ("okusimba enkoona oba ebisenge"— ''okusita'' ekitegeeza "okuluka, okuluka (omuggo, olukomera n'ebirala)" nkola ya kuzannya ey'omulembe nga mu kino ennyimba ezimu zisuulibwa ebweru, ekivaamu enkyukakyuka ey'amangu mu nkola omuntu z'asobola okuwulira.
Waliwo engeri eziwerako ez’okuzannya Amadinda ezitwalibwa ng’ensobi:
* Mu ''Okubwatula'', ebipande bikubwa waggulu n’ensonga y’emiggo. Eno nsobi ya bulijjo ey’abatandisi. Mu bufunze, ekigambo kino kitegeeza obulumi obw’amaanyi naddala mu magumba.
* ''Okugugumula'' (literally "okuleeta okutya", "okuzuukusa ekisibo ky'ebinyonyi") ye nsobi endala ey'abatandisi ng'emikono gikwatibwa nga gikaluba era nga gikaluba.
* ''Okuyiwa'' (literally "okuteeka wansi", "okuleka wansi", "okumalamu amaanyi") ngeri ya kuzannya etali ya bulijjo nga ebbaala tezikubwa mu kiseera ekituufu.
* ''Okwokya'' (mu bufunze "okwokya", "okwokya") nsobi efaananako bwetyo nga ebbaala zikubwa mu bwangu ennyo.
=== Enkyusa za Miko ===
Miko (Omuko gumu) bye bikyusakyusa ekitundu n’omutendera gumu ogw’ekipimo (waggulu oba wansi). Omuziki gwonna gukyusibwa waggulu oba wansi ebbaala emu eya xylophone: 1 kyusibwamu ne 2, 2 ne 3, 3 ne 4, 4 ne 5 ne 5 ne 1. Wadde nga wakati mu xylophone, ensengeka y’ekitundu esigala y’emu, entambula y’abayimbi ekyusibwa, era ekitundu okukoonera kiyinza okufuuka eky’enjawulo ddala. Mu butuufu, mu ngeri eno, okuva mu buli kitundu eky’omugatte gw’ebitontome 50 eby’enjawulo, ebitundu ebirala 4 bisobola okuggibwa, ne kiwa omugatte gw’ebitundu 250.
=== Eby’okuyimba. ===
Waliwo ebitundu bya Amadinda eby’enjawulo 50, nga tobala enkyusa z'emiko. Amannya gaabyo ge gano:
* Banno bakkola ng'osiga
* Ndyegulira ekkadde
* Ekyuma ekya Bora
* Abaana ba Kalemba besibye bulungi
* Segomba ngoye Mwanga alimpa
* Ennyana ekutudde
* Olutalo olw'e Nsisi
* Wavvangaya nga bwe kiri
* Omunyoro atunda nandere
* Omutwe tegumanyiddwa
* Ssematimba ne Kikwabanga
* Naagenda kasana nga bulaba
* Omusango gwa'abelere
* Omuwabutwa wakyeejo
* Mawasansa
* Alifuledi, omuyimbi
* Omutamanya n'gamba
* Katulye ku bye pesa
* Ganga alula
* Balangana enkonge
* Byasi byabuna olugudo
* Ab'e Busoga begaala ngabo
* Nanjobe
* Mugowa Iwatakiise
* Gulemye Mpgala
* Mawanda segwanga
* Ebigambo ebibulire bitta enyumba
* Walugembe eyava oKunywa
* Omujooni: Balinserekerera balinsala ekyambe
* Lutaaya yesse yekka
* Kawumpuli
* Abalung'ana be baleta engoye
* Atalabanga mudnu agenda Buleega
* Eri embikke kasagazi kawunga
* Kalagala e Bembwe
* Semakookiro ne Jjunju
* Agawuluguma okulya
* Akaalo kekamu
* Afa talamusa
* Okuzanyira ku nyanja kutunda mwooyo
* Ngabo Maanya eziriwangula Mugerere
* Ensiriba ya munange Katego
* Atakulubere
* Nkejje namuwanula
* Kansimbe omuggo awali Kibuka
* Omukazi omunafu ngayigga na ngabo
* Bakebezi bali e Kitende ffoomu nnamba 50 (2 x 25) .
* Ab'e Bukerere balaagira mwanyi ffoomu nnamba 54 (2 x 27)
* Akawologoma ffoomu nnamba 54 (2 x 27) .
* Agenda n'omulungi azaawa foomu nnamba 70 (2 x 35)
=== Abayimbi b'Amadinda abamanyiddwa ennyo ===
=== Okunoonyereza ku muziki gwa Amadinda ===
=== Omuziki gwa Amadinda mu by’enjigiriza eby’obuvanjuba bwa Afrika n’ebyobuwangwa ebitali bimu ===
== Omuziki gwa Akadinda ==
== Okugeraageranya n’obuwangwa bw’ennyimba obulala ==
=== Busoga (Embaire music) . ===
Embaire ye Xylophone ekubiddwa mu busoga sub-region. <ref>Busoga sub-region</ref> <ref>{{Cite book |last=Pier, David G., 1975- author. |date=25 October 2015 |title=Ugandan music in the marketing era : the branded arena |url=http://worldcat.org/oclc/908286948 |isbn=978-1-137-54939-6 |oclc=908286948}}</ref> ''Embaire yannyonnyolwanga Mark stone,omusomesa w'oku universite ye Oakland eriko Ambassadorial scholar mu Univasite ye Makerere mu mwaka gw'essomero 1996-1997 mu bigambo bino :Embaire ye nnono ya xylophoneesinga okubeera ey'awamu era eyamaanyi gye mmanyi ,ennon gye nina omukisa okusomesa bulijjo bayizi bange mu Oakland Univasite mu muwendo gwe bifo ebisomesebwamu'' <ref>{{Cite web |title=Mark Stone - percussionist, composer, educator {{!}} Global Soundscapes {{!}} Embaire xylophone |url=http://markstonepercussion.com/embaire_xylophone/ |website=markstonepercussion.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mudondo - Embaire Xylophone at Oakland University |url=https://www.youtube.com/watch?v=p-h1pHDTcTw |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20251012182650/https://www.youtube.com/watch?v=p-h1pHDTcTw&feature=youtu.be |archive-date=2025-10-12 |website=[[YouTube]] |access-date=2026-05-01 }}</ref>
Ebisumuluzo bya Embaire bikolebwa mu mbaawo za ensambiya (Bignoniaceae: Markhamia platycalyx), <ref>{{Cite web |title=Global Plants |url=https://plants.jstor.org/compilation/Markhamia.platycalyx}}</ref> era nga bizannyibwa nga bakuba enkomerero z’ebisumuluzo n’emiggo okuva mu muti omuzito oguyitibwa enzo ( [[:en:Ennanga_harp|Rutaceae]] : Teclea nobilis <ref>{{Cite web |title=Global Plants |url=https://plants.jstor.org/compilation/Teclea.nobilis}}</ref> ). Ebisumuluzo biteekebwa ku bikoola by’ebijanjaalo ebitemeddwa, ne bikola ekivuga ekiwanvuwa mmita nga 2.5 okuva ku nkomerero okutuuka ku nkomerero. Ebisumuluzo bya bass binene ate nga bigazi naye nga bigonvu. Buli ekivuga we kikubirwa, ekinnya ekiwanvu mita nga 2 n’obuziba bwa kitundu kya mita kisooka kusimibwa mu ttaka wansi w’ekifo ebisumuluzo bya bass we binaagalamira (ebisumuluzo ekkumi wansi eby’ekivuga kya Nakibembe), okusobola okuwa eddoboozi: ekisenge kino kisibiddwa wansi ku nkomerero y’ekivuga nga omusingi gw’ekikuta ky’ebijanjaalo gupakibwa okwetooloola n’ebimu ku ttaka eryasimiddwa. Okwawukanako n’ebitundu bya Uganda ebirala, Ebibiina by’ennyimba ebiwerako ebiwuniikiriza ebirina embaire xylophones bisangibwa mu ngeri ennyangu mu disitulikiti y’e Iganga, Busoga. <ref>{{Cite journal |last=Micklem |first=James |last2=Cooke |first2=Andrew |last3=Stone |first3=Mark |year=1999 |title=Xylophone Music of Uganda: The Embaire of Nakibembe, Busoga |journal=African Music |volume=7 |issue=4 |pages=29–46 |doi=10.21504/amj.v7i4.1996 |jstor=30249819 |doi-access=free}}</ref>
=== Parallels ebweru wa Uganda ===
Okufaananako n’omuziki gwa Amadinda, omuziki gwa Timbrh (timbili) ogwa lamellophone ogwa Vute ogw’omu masekkati ga Cameroon gwesigamiziddwa ku kukuba Octaves ezikwatagana, ekivaamu enkola enzaaliranwa. Okufaanagana kuno okw’amaanyi kuwa obukakafu obumu obulaga nti emisingi egyali gisibuka mu ngeri zombi ez’ennyimba giyinza okuba nga gyava mu biseera eby’edda.
== Ebikwata ku bikwata ==
* Evalisto Muyinda ''Omuziki gwa Baganda'' (1991) <ref>{{AllMusic|album|id=mw0000113606}}</ref>
== Ebijjuliziddwa ==
* [[:en:Ennanga_harp|Cooke, Peter]] (1970): "Omuziki gwa Ganda xylophone - enkola endala", Journal of African Music, iv/4, 1970, p 62-75
* Cooke, Peter, ne banne; Katamba, F (1987): "Ssematimba ne Kikwabanga." : Ennyimba n'ebitontome by'oluyimba lw'ebyafaayo olw'e Ganda", World of Music, xxix/2, 1987, p 49-68
* Cooke, Peter (1990, 2006): "Kuba Amadinda: Omuziki gwa Xylophone okuva mu Uganda (Instructional cassette oba CD and book), ogwakolebwa nga bakolagana ne [[Albert Ssempeke]], (okukozesebwa mu East Africa ne mu kusomesa abantu ab'obuwangwa obw'enjawulo mu Bungereza, USA n'ebirala) (Edinburgh 1990 - Revised 2006), 29pp. 31 audio examples."
* Cooke, Peter Teach yourself the Budongo (1988, 2006), (akatabo ak’emiko 12 ne kaseti oba CD), ne C. Kizza, (ekoleddwa okukozesebwa mu Uganda ne mu kusomesa abantu ab’obuwangwa obw’enjawulo mu Bungereza, Amerika n’ebirala), (Edinburgh,1988), 12pp. Yalongoosebwamu mu 2006
* [[:en:Ennanga_harp|Kubik, Gerhard]] (1960) "Ensengeka y'omuziki gwa Kiganda xylophone" mu Muziki gwa Afirika, 2 (3), pp. 6–30.
* Kubik, Gerhard (1969) "Obukodyo bw'okuyiiya mu muziki gwa Kiganda xylophone" mu Muziki gwa Afirika, 4 (3), pp. 22–72.
* Kubik, Gerhard "Fa Amadinda-Musik von Buganda", mu: Omuziki mu Afrika. Hrsg. Arthur Simon, (Staatliche Museen) Berlin, 1983, S. 139-165 (erimu obubonero bw’omuwendo bw’ebitundu byonna 50 eby’ennyimba za amadinda)
* Kubik, Gerhard "Okutegeera Grundlagen afrikanischer Omuziki", mu: Omuziki mu Afrika. Hrsg. Arthur Simon, (Staatliche Museen) Berlin, 1983, S. 327-400
* Kubik, Gerhard "Ekiwujjo ky'Ensimbi mu Süden von Uganda" (1988). Mu: Kubik, Gerhard Zum Verstehen Omuyimbi Omufirika, Aufsätze, Reihe: Ebika by’amawanga: Forschung und Wissenschaft, Bd. 7, 2., aktualisierte und ergänzte Auflage, 2004, 448 S. Archived (mu lulimi Olugirimaani).
* Kubik, Gerhard "Endowooza, Aufführungspraxis und Kompositionstechniken der Hofmusik von Buganda. Ein Leitfaden zur Ekibiina ky'Ebibiina mu Einer ostafrikanischen Musikkultur", mu: Für György Ligeti, Hamburg 1988, S. 23-162
* Simon, Artur (Ed.), "Musik in Afrika", (Staatliche Museen) Berlin 1983 (mu lulimi Olugirimaani, erimu kaseti bbiri ez'omuziki omuli n'ebyokulabirako ebimu eby'amadinda ne ennanga ebikubiddwa [[:en:Ennanga_harp|Evalisto Muyinda )]]
== Ebiyungo eby’ebweru ==
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
[[Category:Buganda]]
096qnv8847sx38xar3osnrecpdncghd
Olivia Mary Nantongo
0
13225
75536
75363
2026-09-26T15:52:49Z
Cnyirahabihirwe12345
11886
addinng pict
75536
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles> <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>
'''Olivia Mary Nantongo''' (yazaalibwa 27 Ogwolubereberye 1994, e Kampala) Munnayuganda muyiiya wa bifaananyi amanyiddwa olw'emirimu gye egy'emikono egy'emikutu egy'enjawulo ng'ebifaananyi ebissa essira ku kugyayo ekifanaanyi ky'abakyala ab'Afirika.<ref name=":0">{{Cite web |title=Olivia Mary Nantongo |url=https://www.amasakagallery.com/olivia-mary-nantongo |access-date=2026-02-11 |website=Amasaka Gallery |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |date=2025-05-18 |title=From pain to pride: Olivia Nantongo unveils raw, powerful take on womanhood through art |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/from-pain-to-pride-olivia-nantongo-unveils-raw-powerful-take-on-womanhood-through-art-5046136 |access-date=2026-02-11 |website=Monitor |language=en}}</ref>
[[File:Olivia_Mary_Nantongo.png|thumb|Olivia Mary Nantongo]]
== Obuto bwe n’okusoma kwe ==
Olivia Mary Nantongo yazaalibwa nga 27 omwezi Ogwolubereberye 1994, e Kampala, Uganda,<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |title=Olivia Mary Nantongo - Biography, Shows, Articles & More |url=https://www.artsy.net/artist/olivia-mary-nantongo |access-date=2026-02-11 |website=Artsy |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Olivia Mary Nantongo |url=https://www.at-work.org/en/notebook/olivia-mary-nantongo-2/ |access-date=2026-02-11 |website=AtWork |language=en-GB |archive-date=2026-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260117005618/https://www.at-work.org/en/notebook/olivia-mary-nantongo-2/ |url-status=dead }}</ref> taata omusawo w’abakyala era maama omusuubuzi, nga ye muwala yekka mu maka g'abaana mukaaga.<ref>{{Cite web |title=Olivia Mary Nantongo |url=https://raba.art/artist/olivia-mary-nantongo/ |access-date=2026-02-11 |website=RABA |language=en-US}}</ref> Alina diguli ya Bachelor of Industrial and Fine Arts okuva mu yunivasite y’e Makerere mu Uganda.<ref>{{Cite web |last= |title=Acceptance by Olivia Mary Nantongo |url=https://mukumbyamusoke.com/acceptance-by-olivia-mary-nantongo/ |access-date=2026-02-11 |website=Mukumbya Musoke Advocates |language=en-US}}</ref>
== Emirimu gye egy’eby’emikono ==
Nantongo (mixed media artist) ng’essira aliteeka ku kulaga abakyala b'omu Afrika nga abetongodde era ab’amaanyi.<ref name=":1" /> Emirimu gye jiggumiza emiramwa gy’okweyagala, okusumululwa n’okujaguza abakyala abaddugavu, nga bikiikirira emboozi ey’okulaba ku mutindo gw’obulungi n’okunyigirizibwa kw’ekitundu.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web |title=Reformed Sinner By Olivia Mary Nantongo |url=https://latitudes.online/olivia-mary-nantongo-reformed-sinner.html |access-date=2026-02-11 |website=Latitudes Online |language=en}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last= |first= |date=2025-04-19 |title=I Am a Woman an exhibition by Nantongo J. Olivia Mary {{!}} Xenson Art Space |url=https://evento.ug/event/32569924/i-am-woman-exhibition-nantongo-j-olivia-mary/ |access-date=2026-02-11 |website=Evento Uganda |language=en}}</ref>
== Emyoleso n’okusiimibwa ==
=== Emyoleso egy’omuntu omu ===
* ''Ndi mukyala'' (2025), Xenson Art Space, Kampala.<ref>{{Cite web |title=I Am a Woman: An Exhibition by Nantongo J. Olivia Mary at Xenson Art Space, Uganda, Sat, 19 Apr 2025 at 3:00 PM, Get Tickets |url=https://egotickets.com/events/i-am-a-woman-an-exhibition-by-nantongo-j-olivia-mary |access-date=2026-02-11 |website=eGotickets |language=en}}</ref><ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref>{{Cite web |last=Muyanja |first=Eve |date=2025-12-10 |title=ART AS HOME! A Monologue On Belonging, Inspired by Olivia Nantongo’s Art Exhibition, I AM a Woman! |url=https://medium.com/@evemuyanja/art-as-home-a-monologue-on-belonging-inspired-by-olivia-nantongos-art-exhibition-i-am-a-woman-c456c566071f |access-date=2026-02-11 |website=Medium |language=en}}</ref>
=== Emyoleso gy’ebibinja ===
* ''ECHOES'' (July 22-August 15, 2023), with Ethel Aanyu and Allan Kyakonye, Kampala<ref>{{Cite web |title=ECHOES |url=https://www.amasakagallery.com/echoes |access-date=2026-02-11 |website=Amasaka Gallery |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |date=2023-07-12 |title=Amasaka Gallery presents ECHOES, Kampala, Uganda |url=https://artafricamagazine.org/amasaka-gallery-presents-echoes-kampala-uganda/ |access-date=2026-02-11 |website=ART AFRICA Magazine |language=en-GB}}</ref>
* ''Embracing Her Essence: A Celebration of Young Women's Creativity'' (March-April 2024), Xenson Art Space, Kampala<ref>{{Cite web |last=Musinguzi |first=Bamuturaki |date=2024-04-26 |title=Women artists bare emotions in art exhibition |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/women-artists-bare-emotions-in-art-exhibition-4573546 |access-date=2026-02-11 |website=Monitor |language=en}}</ref>
* 1-54 Contemporary African Art Fair (May 2024), New York City<ref>{{Cite web |last=Porterfield |first=Carlie |date=2024-05-02 |title=1-54 Contemporary African Art Fair marks a decade in New York |url=https://www.theartnewspaper.com/2024/05/01/1-54-contemporary-african-art-fair-marks-a-decade-in-new-york |access-date=2026-02-11 |website=The Art Newspaper |language=en}}</ref>
* ''Wandala - drama. dream. decolonised'' (2026), Offenes Kulturhaus (OK) [[:en:Linz|Linz]], Austria<ref>{{Cite web |last=Mukaiwa |first=Martha |date=2026-01-29 |title=Amutse expands frame of Africa in Austria |url=https://www.namibian.com.na/amutse-expands-frame-of-africa-in-austria/ |access-date=2026-02-11 |website=The Namibian |language=en-US}}</ref>
== Laba ne ==
* [[:en:Contemporary_African_art|Contemporary African art]]
* [[:en:Women_artists|Women artists]]
* [[:en:Margaret_Zziwa|Margaret Zzziwa]]
* [[:en:Afriart_Gallery|Afriart Gallery]]
* [[:en:Carol_Nantongo|Carol Nantongo]]
== Ebijuliziddwa ==
<references />
== Ebijuliziddwa wabweru wa Wikipidiya ==
* Olivia Mary Nantongo on Instagram
* Xenson Art Space – ''( <nowiki>https://xensonartspace.com/</nowiki>''
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
60j1f7iwegts4v5i6sdd9telofbgujl
Gerald Ssendawula
0
13278
75497
70302
2026-09-26T13:01:36Z
Zain0024
11879
added acitation
75497
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Gerald Majera Ssendaula''' (yazaalibwa 15 Ogwokutaano 1943) Munnayuganda eyawummula ebyobufuzi, era mu kiseera kino akola mu bbanka era mulimi. Yaliko Minisita wa Kabineti era omubaka wa Palamenti, akiikirira eggombolola y'e Kingo, eyafuuka [[Lwengo (disitulikit)|Disitulikiti y’e Lwengo]] .<ref>{{Cite web |last=says |first=Samwiri Bageya |date=2025-06-06 |title=When IGG Beti Kamya Brought Down Giants: Of How Ex Minister Gerald Ssendawula, Tycoons Mandela and Omar Bowed Low For Baker Muga |url=https://theinvestigatornews.com/2025/06/when-igg-beti-kamya-brought-down-giants-of-how-ex-minister-gerald-ssendawula-tycoons-mandela-and-omar-bowed-low-for-baker-mugaino/ |access-date=2026-09-26 |website=The Investigator News |language=en-US}}</ref>
== Ebyafaayo n’obuyigirize bwe ==
[[Category:Baminisita ba Uganda]]
huhz6pmomhfa58txuy7zegxizhrcnby
Ivan Anguyo
0
13334
75490
72544
2026-09-26T12:44:02Z
Zain0024
11879
added acitation
75490
wikitext
text/x-wiki
'''Ivan Anguyo''' (yazaalibwa 6 Ogwokuna 1986) muzannyi wa mupiira munnayuganda era nga yazannyirako ttiimu mu [[:en:Kenyan_Premier_League|Kenya Premier League]] eya [[:en:Gor_Mahia_FC|Gor Mahia FC]], [[:en:A.F.C._Leopards|AFC Leopards]] ne [[:en:Ushuru_F.C.|KRA]].<ref>{{Cite web |title=Kenya Revenue Authority sign Ugandan Footballer Ivan Anguyo : |url=https://ugandaradionetwork.net/story/kenya-revenue-authority-sign-ugandan-footballer-ivan-anguyo |access-date=2026-09-26 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref>
Anguyo yalondebwa nga ‘omuzibizi w’omwaka’ mu 2012, mu [[:en:KPL_Awards|ngule za KPL]] . Mu kiseera ekyo, yazannyirako Gor Mahia.<ref>{{Cite web |title=Kenya Revenue Authority sign Ugandan Footballer Ivan Anguyo : |url=https://ugandaradionetwork.net/story/kenya-revenue-authority-sign-ugandan-footballer-ivan-anguyo |access-date=2026-09-26 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref>
Okuzannya omupiira yakukomekkereza mu ttiimu ya [[:en:Kenyan_National_Super_League|Kenya National Super League]] MCF , nga tannafuuka mutendesi.<ref>{{Cite web |title=Kenya Revenue Authority sign Ugandan Footballer Ivan Anguyo : |url=https://ugandaradionetwork.net/story/kenya-revenue-authority-sign-ugandan-footballer-ivan-anguyo |access-date=2026-09-26 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref>
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
[[Category:Omupiira mu Uganda]]
h6qys2qrmire1wuzcjti73dpyeb3z55
Gideon Odongo
0
13766
75516
72722
2026-09-26T13:54:37Z
Kabugo reagan
11810
removed external links
75516
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Reflist}}'''<big>Gideon Odongo</big>''' (yazaalibwa 20 omwezi Ogwekkuminoogumu mu mwaka gwa 1999) [./<nowiki>Https://en.wikipedia.org/wiki/Footballer</nowiki> muzannyi wa mupiira] omukugu era munnayuganda azannya [./<nowiki>Https://en.wikipedia.org/wiki/Defender_(association_football)</nowiki> ng'omuzibizi] wa [[:en:National_Enterprises_Corporation_FC|NEC FC]] mu [[:en:Uganda_Premier_League|liigi ya Uganda Premier]] ne [[:en:Uganda_national_football_team|ttiimu y'eggwanga eya Uganda]].<ref>{{cite web |title=Gideon Odongo |url=https://www.espn.com/soccer/player/_/id/398141/gideon-odongo |access-date=31 August 2025 |website=ESPN}}</ref><ref>{{cite web |title=Gideon Odongo |url=https://www.national-football-teams.com/player/97850/Gideon_Odongo.html |access-date=31 August 2025 |website=National-Football-Teams.com}}</ref>
== Emirimu gye mu kiraabu ==
Odongo yeegatta ku [[:en:National_Enterprises_Corporation_FC|NEC FC]] mu kampeyini yaayo [[:en:FUFA_Big_League|eya FUFA Big League]] mu mwaka gwa 2022 era yali mu ttiimu eno nga kiraabu eno esitukira ku ntikko mu sizoni ya 2023–24.<ref>{{cite web |date=18 December 2024 |title=Four Diehards Selected for Uganda Cranes! |url=https://necfcuganda.com/four-diehards-selected-for-uganda-cranes/ |access-date=31 August 2025 |website=NEC FC (official)}}</ref> Yeenywereza mukifo ky'obuzibizi wa kkono mu [[:en:Uganda_Premier_League|liigi y'omupiira eya Uganda (Premier).]]<ref>{{cite news|last=Isabirye|first=David|title=Vipers, NEC on the road as the round of 64 kicks off (51st Stanbic Uganda Cup)|work=Kawowo Sports|date=9 January 2025|url=https://kawowo.com/2025/01/09/vipers-nec-on-the-road-as-the-round-of-64-kicks-off-51st-stanbic-uganda-cup/|access-date=31 August 2025}}</ref>
Nga 1 omwezi Ogwokusatu 2025, Odongo yateeba mu mupiira gwa NEC FC gwe yawangula Lugazi FC ggoolo 2-0 mu liigi e [[:en:Lugogo,_Kampala|Lugogo]].<ref>{{cite news|title=AS IT HAPPENED: NEC 2–0 Lugazi|work=Kawowo Sports|date=1 March 2025|url=https://kawowo.com/2025/03/01/live-nec-vs-lugazi-2024-2025-upl/|access-date=31 August 2025}}</ref><ref>{{cite web |date=1 March 2025 |title=NEC FC vs Lugazi FC – match page |url=https://www.sofascore.com/football/match/nec-fc-lugazi-fc/vKxcsgxmd |access-date=31 August 2025 |website=Sofascore}}</ref> Empeereza z’ebibalo zimuwandiika ng’omuzibizi/omuzibizi wa kkono mu NEC FC mu sizoni yonna eya 2024–25.<ref>{{cite web |title=Gideon Odongo – player profile |url=https://www.flashscore.com/player/odongo-gideon/GMwfIYmg/ |access-date=31 August 2025 |website=Flashscore}}</ref><ref>{{cite web |title=Profile: G. Odongo (NEC FC) |url=https://www.besoccer.com/player/g-odongo-3455117 |access-date=31 August 2025 |website=BeSoccer}}</ref>
Mu mwezi Ogwomusanvu mu mwaka gwa 2025, NEC FC yakakasa okusooka okuzannya mu mpaka za [[:en:CAF_Confederation_Cup|CAF Confederation Cup]], nga Odongo y’omu ku bazannyi abaali mu mpaka za kiraabu eno ku bikwata ku kuzimba kampeyini.<ref>{{cite web |date=17 July 2025 |title=NEC FC's Historic Leap To The Continental Stage |url=https://necfcuganda.com/nec-fcs-historic-leap-to-the-continental-stage/ |access-date=31 August 2025 |website=NEC FC (official)}}</ref><ref>{{cite web |date=20 August 2025 |title=NEC FC confirms date for CAF Confederation Cup First Preliminary Round, Leg 1 |url=https://necfcuganda.com/nec-fc-confirms-date-for-caf-confederation-cup-first-preliminary-round-leg-1/ |access-date=31 August 2025 |website=NEC FC (official)}}</ref>
== Emirimu gye mu mawanga g'ebulaaya ==
Odongo yafuuna esimu y'enkulu eyasooka okuva eri [[:en:Uganda_national_football_team|Ttimu y'eggwanga]] mu mwaka gwa 2024 okwetaba mu mpaka za [[:en:African_Nations_Championship|African Nations Championship]] (CHAN) ezalizitegekebwa awamu ne regional engagements,<ref>{{cite web |date=22 November 2024 |title=Uganda Cranes Squad for Regional Tour to Rukungiri Named |url=https://www.fufa.co.ug/uganda-cranes-squad-for-regional-tour-to-rukungiri-named/ |access-date=31 August 2025 |website=FUFA (official)}}</ref><ref>{{cite web |date=21 December 2024 |title=CHAN: Uganda Cranes hold first non-residential training |url=https://www.fufa.co.ug/chan-uganda-cranes-hold-first-non-residential-training/ |access-date=31 August 2025 |website=FUFA (official)}}</ref> era yali omu kukabinja akalondebwa mu uganda okw'etaba mu mpaka za [[:en:2024_African_Nations_Championship|CHAN 2024]] (ogwazanyibwa mu mwezi Gwomunaana mu mwaka gwa 2025) ogwategekebwa amawanga ga Afrika omuli [[Kenya]], [[:en:Uganda|Uganda]] ne [[Tanzania]].<ref>{{cite web |date=21 June 2025 |title=CHAN 2024: Uganda Cranes squad released, starts training on Monday |url=https://www.fufa.co.ug/chan-2024-uganda-cranes-squad-released-starts-training-on-monday/ |access-date=31 August 2025 |website=FUFA (official)}}</ref><ref>{{cite web |date=1 July 2025 |title=Uganda names 41-man provisional CHAN squad |url=https://www.cafonline.com/caf-african-nations-championship/news/uganda-names-41-man-provisional-chan-squad/ |access-date=31 August 2025 |website=CAF Online}}</ref>
Yazanyira Uganda mumpaaka za CHAN mukasera ako era yayogerwako nga omuzanyi eyali akoze obulungi mu mawanga gonna mu tournament matches.<ref>{{cite news|title=Peppered by Algeria, Uganda must now rise against Guinea|work=Daily Monitor|date=6 August 2025|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/sports/soccer/peppered-by-algeria-uganda-must-now-rise-against-guinea-5144866|access-date=31 August 2025}}</ref><ref>{{cite news|title=Cranes pursue historic successive wins at Chan|work=Daily Monitor|date=11 August 2025|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/sports/soccer/cranes-pursue-historic-successive-wins-at-chan-5150254|access-date=31 August 2025}}</ref> tiimu Y'egwanga yafulumya olukalala lulamba ku kikopo kya (FIFA-A) mu mwaka gwa 2024 nga lwa Odongo, nga empaka za CHAN nga ziwandikidwa kulwazo.<ref>{{cite web |title=Gideon Odongo |url=https://www.national-football-teams.com/player/97850/Gideon_Odongo.html |access-date=31 August 2025 |website=National-Football-Teams.com}}</ref>
== Ebibalo by'emirimu gye ==
; Mawanga g'ebulaaya
Ebibalo ku tiimu y'omupiira eya National-Football-Teams.com (FIFA ‘A’ emipiira ejisambidwa joka).<ref>{{cite web |title=Gideon Odongo |url=https://www.national-football-teams.com/player/97850/Gideon_Odongo.html |access-date=31 August 2025 |website=National-Football-Teams.com}}</ref>
{| class="wikitable"
!National team
!Omwaka
!Apps
!Ggoolo
|-
|{{UGA|Uganda}}
|2024
|1
|0
|-
!Omuwenndo
!
!1
!0
|}
== Engule ==
* [[:en:National_Enterprises_Corporation_FC|NEC FC]] – Uganda Premier League runners-up: 2024–25.<ref>{{cite web |title=2024–25 Uganda Premier League |url=https://en.wikipedia.org/wiki/2024%E2%80%9325_Uganda_Premier_League |access-date=31 August 2025 |website=Wikipedia |quote=Continentalcup2 Qualifiers: NEC}}</ref>
== Laba ne ==
* [./<nowiki>Https://en.wikipedia.org/wiki/Denis_Omedi</nowiki> Denis Omedi]
* [./<nowiki>Https://en.wikipedia.org/wiki/Reagan_Mpande</nowiki> Reagan Mpande]
* [./<nowiki>Https://en.wikipedia.org/wiki/Allan_Okello</nowiki> Allan Okello]
== Ebijuliziddwa ==
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* NEC FC official website
* Gideon Odongo at Flashscore
* Gideon Odongo at BeSoccer
* Gideon Odongo at Sofascore
* Gideon Odongo at ESPN FC
[[Category:Omupiira mu Uganda]]
q5cuqgwe8b9tuw1ficqb9k27nvad8pr
Akiki Nyabongo
0
13938
75473
72222
2026-09-26T12:05:40Z
Zain0024
11879
75473
wikitext
text/x-wiki
'''Akiki Hosea Kanyarusoke Nyabongo''' ( c. 1907 – Ogwekkumi 2, 1975) yali munnayuganda munnabyabufuzi era omuwandiisi w’ebitabo.<ref name="The New York Times-1975">{{Cite news|date=1975-10-17|title=Akiki Nyabongo, 65, Dies; Writer and Uganda Prince|language=en-US|page=38|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1975/10/17/archives/akiki-nyabongo-65-dies-writer-and-uganda-prince.html|access-date=2023-03-17|issn=0362-4331}}</ref> Yazaalibwa omulangira w’Obukama bwa [[Tooro]] mu Bugwanjuba bwa Uganda era yasomera mu yunivasite mu Amerika ne Bungereza.<ref name="The New York Times-1975" /> Omukugu mu by’enkula y’abantu eyatendekebwa mu Oxford, Nyabongo yalina ebifo by’obusomesa mu Amerika era n’agenda mu maaso n’okunoonyereza ku by’enkula y’abantu.<ref name="Matera-2010">{{Cite journal |last=Matera |first=Marc |date=2010 |title=Colonial Subjects: Black Intellectuals and the Development of Colonial Studies in Britain |url=https://www.jstor.org/stable/23265207 |journal=Journal of British Studies |volume=49 |issue=2 |pages=388–418 |doi=10.1086/649838 |issn=0021-9371 |jstor=23265207 |s2cid=143861344 |url-access=subscription}}</ref> Oluvannyuma yakomawo e Uganda, n'ayambako mu kwefuga kwayo okuva ku Bungereza era n'abeerawo okutuusa lwe yafa.<ref name="Monroe-2022">{{Cite journal |last=Monroe |first=Caitlin C. |date=2022-08-01 |title=Searching for Nyabongo |url=https://read.dukeupress.edu/cssaame/article/42/2/389/317247/Searching-for-NyabongoAn-Unconventional-Ugandan |journal=Comparative Studies of South Asia, Africa and the Middle East |language=en |volume=42 |issue=2 |pages=389–403 |doi=10.1215/1089201X-9987879 |issn=1089-201X |s2cid=252245781 |url-access=subscription}}</ref>
Akiki Nyabongo yakolagana n’abalwanirizi b’eddembe ab’enjawulo mu Afrika yonna "pan-African" (nga mw’otwalidde ne [[WEB Du Bois|W.E.B Du Bois]] ne George Padmore ) era n’awagira mu lwatu okuva kwa africa u bufuzi bw'amatwale (African decolonization) n’okukulaakulana mu biwandiiko bye. Ekitabo kye ekyasinga okumanyika ye ''Africa Answers Back'' (1936), ekimu ku bitabo eby’olulimi Olungereza ebyasooka okuwandiikibwa omuwandiisi Munnayuganda.<ref name="Kopf-2019">{{Cite journal |last=Kopf |first=Martina |date=2019 |title=Encountering development in East African fiction |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0021989417707801 |journal=The Journal of Commonwealth Literature |language=en |volume=54 |issue=3 |pages=338 |doi=10.1177/0021989417707801 |issn=0021-9894 |s2cid=157910109 |url-access=subscription}}</ref> Omuzannyo guno gwalaba ensonga y’ebyobufuzi n’obuwangwa ekwatagana mu Afrika ey’amatwale (colonial Africa) ng’akabonero k’okukkiriza kwe mu bumu bwa Afirika. Nyabongo yakiikirira okwagala kw'abantu ba bugwanjuba bwa Uganda ( [[Tooro]] ) olw'eddembe ly'ebyobufuzi n'okuwuliza amaloboozi gaabwe mu nsi yonna.<ref name="Kahyana-2016">{{Cite journal |last=Kahyana |first=Danson Sylvester |date=2016-12-31 |title=Depiction of African Indigenous Education in Akiki Nyabongo's Africa Answers Back (1936) |url=https://journals.ukzn.ac.za/index.php/soa/article/view/1363 |journal=Alternation Journal |language=en-US |issue=18 |pages=241–243 |issn=2519-5476}}</ref>
== Obuto n’okusoma kwe ==
[[File:Flag_of_the_Tooro_Kingdom.svg|thumb|Bendera y'Obukama bw'e Tooro]]
[[File:Kingdom_of_Toro_(map_of_the_original_kingdom).png|thumb|Maapu y'Obwakabaka bwa Tooro mu Uganda]]
Akiki Nyabongo yali mutabani w’omugenzi [[Kyembambe III]], [[Omukama]] ow’Obwakabaka bwa Tooro mu bugwanjuba bwa Uganda. Yazaalibwa mu kibuga Fort Portal e Uganda mu 1907.<ref name="Kahyana-2016" /> Omulangira ono omuto yamaliriza siniya mu King's College e Budo mu Buvanjuba bwa Africa. Amasomo g'awaggulu yagasomera ku [[Howard University]] (gye yaggya Diguli Esooka) ne [[Yale]] . Yasomera mu [[Harvard University]] okufuna diguli ye eyookubiri n'eyookusatu oba PhD mu by'obutonde mu [[Queen's College]], ku ttendekkero lya The University of Oxford.<ref name="Matera-2010" /> Mu 1937, ekitongole kya Rhodes Trust kyatandika okuwagira emisomo gye olw’okusoma kwe okwali okulungi eyo.<ref name="Monroe-2022" /> Nyabongo yatikkirwa mu 1939 mu Oxford n'ebbaluwa eyitibwa "''The Religious Practices and Beliefs of Ugandans"'' . Okunoonyereza kuno kwekenneenya mu bujjuvu [[eddiini mu Uganda]], enzikiriza, n’obuwangwa. Kyatenderezebwa ng’ekyokulabirako ky'Okunoonyereza n'okumanya embeera z'obuwangwa (autoetnography) nga kirimu omuwendo gw’eby’ensoma ogutenkanika bulungi.<ref name="The Queen's College, Oxford">{{Cite web |title=Africa Answers Back (exhibition) |url=https://www.queens.ox.ac.uk/exhibitions/africa-answers-back/ |access-date=2023-03-17 |website=The Queen's College, Oxford |language=en-US}}</ref>
== Emirimu gye ==
Oluvannyuma lw’okumaliriza diguli ye ey’okusatu (doctorate), okwawukana ku gavumenti y’amatwale ga Bungereza (British colonial government) eyali eyagala okumukomyaawo e Uganda, yasenguka n’abeera mu Brooklyn, ekibuga kya New York, mu 1940. Mu myaka gya 1940, yali pulofeesa mu [[Yunivasite y’e Alabama]] n’oluvannyuma mu [[North Carolina A&T University]] .<ref name="Matera-2010" />
Mu 1957, yakomawo mu Uganda okuyambako mu kuteesa okwefuga okuva ku Bungereza.<ref name="Monroe-2022" /> Mu 1959, Nyabongo yadduka mu Uganda olw'ebyokwerinda. Yatandika okukola nga pulofeesa w’Essomo ly'entabaganya (sociology) n’obuwangwa (culture) mu [[yunivasite y’e Leiden]] e Hague mu Budaaki (Netherlands). Nga 1962 tannatuuka, yakolera ku kakiiko ka ssemateeka akalondoola obwetwaze bwa Uganda. Oluvannyuma Nyabongo yeesimbawo ku bwa nnamunigina ku kifo kya palamenti mu bukiikaddyo bwa Tooro, ekitundu ekiriraanye ekibuga kye Fort Portal n’awangulwa. Nyabongo emirimu gye gyonna yagimala mu Uganda, nga ssentebe w’akakiiko ka gavumenti ya Uganda akategeka ebibuga n’ensi okutuusa lwe yafa mu 1975.<ref name="Monroe-2022" />
== Okulwanirira ebyobufuzi ==
=== Okukwatagana kwe n’abalwanirizi b’eddembe ===
[[File:Flag_of_the_UNIA.svg|thumb|"Bendera y'obumu mu mawanga ga Africa" eyatondebwawo ekibiina ekigatta abaddugavu ekya Universal Negro Improvement Association ne African Communities League]]
Nyabongo yabeeranga mu bulamu obw’ensi yonna (global life). Yakolagana n’[[abalwanirizi b’eddembe ly’obuntu]] abamanyiddwa era n’agabana emirimu gye yawandiika mu Uganda, America, n'Obugwanjuba bwa Bulaaya. Yabeeranga era n’akolagana ne George Padmore era n’akolagana ne W.E.B Du Bois ku pulojekiti ya "latter's abortive project, ''Encyclopedia of the Negro''". Nyabongo yasomooza obufuzi bw’amatwale era n’ayongera emboozi ezikwata ku nkola y’ensi yonna (Internationalism) ey’Abaddugavu ng’ayita mu bitabo bino, enkolagana, n’ebbaluwa. Nyabongo era yayanjula omulwanirizi w’eddembe ly’obuntu Eslanda Goode Robeson mu Uganda mu lugendo lwe ku lukalu lwa Africa mu 1936.<ref name="Matera-2010" />
Mu 1936, bwe yali amaliriza ebbaluwa ku mpisa z’eddiini za Uganda mu [[Queen’s College, Oxford]], era nga wayise omwaka gumu ng’afulumya ekitabo kye ekyasooka "''The Story of an African Chief'' (re-titled ''Africa answers back'' )", Nyabongo yaweereza ebbaluwa eri [[Rabindranath Tagore]] (1861–1941), omuyimbi Omubengali. Ebbaluwa eno yasaba okuvvuunulwa kw’ekitontome ekirimu empisa Tagore kye yayiiya ku Afirika okubunyisa ekiwandiiko ekyo eri Abafirika bonna. Ekitontome kino kyawakanya Benito Mussolini [[okulumba Ethiopia]] (mu kiseera ekyo [[Abyssinia]] ) era ne kivumirira effujjo eryategekebwa amagye ga Bwakabaka bwa Bulaaya ku ssemazinga wa Afirika. Mu kwanukula Tagore Nyabongo, yagondera okusaba kwa Nyabongo. Olw'ebbaluwa eno, amawulire g'e Bungereza aga ''The Spectator'' gaafulumya "To Africa," enkyusa y'Olungereza ey'ekitontome ekyasooka ekyavvuunulwa Tagore nga May 7, 1937.<ref name="Mowtushi-2015" />
=== Okwetaba mu byobufuzi ===
Mu 1945, Akiki Nyabongo yawa omulimu mu Ttabamiruka w’Abafuzi b’amatwale Du Bois ne NAACP gwe baayita mu New York mu Gwokuna 6 ku ttabi lya 135th Street mu tterekero ly’ebitabo erya New York Public Library. Yali mmemba ku kakiiko akasalawo era yayambako okulaga ensonga nnya ezaali ziwagira okulwanyisa obufuzi bw’amatwale (Decolonization) n’enkulaakulana y’amawanga ga Afrika. Ensonga zino zaasindikibwa mu mawulire ag’enjawulo era okukkakkana nga zayanjuddwa mu lukungaana lw’e San Francisco.<ref>{{Cite journal |last=Sherwood |first=Marika |date=1996 |title="There Is No New Deal for the Blackman in San Francisco": African Attempts to Influence the Founding Conference of the United Nations, April–July, 1945 |url=https://www.jstor.org/stable/221419 |journal=The International Journal of African Historical Studies |volume=29 |issue=1 |pages=71–94 |doi=10.2307/221419 |issn=0361-7882 |jstor=221419 |url-access=subscription}}</ref>
Akiki Nyabongo yali mmemba wa maanyi era nga yayamba nnyo mu kibiina ky’abayizi ekya Universal Ethiopian Student’s Association (UESA), ekyatandikibwawo abamanyi abalwanirizi b’eddembe okuva mu Amerika, Caribbeans, ne Africa, mu Harlem, New York, mu 1927. <ref name="Anthony-2014">{{Cite thesis|last=Anthony|first=TaKeia N.|title=Mobilizing Diaspora: The Universal Ethiopian Students' Association, 1927–1948|date=2014|publisher=Howard University|url=https://www.proquest.com/docview/1620907442|language=en|access-date=2023-03-17|id={{ProQuest|1620907442}}}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles></ref> Mu January 1947, Nyabongo yaweereza ng’omuwandiisi omukulu mu kitabo ekikulu ekya UESA: ''The African: The Journal of African Affairs'' . Obuwandiisi bwe bwali kabonero k’abagezigezi Abaddugavu bonna okufaayo ku mbeera y’ebyobufuzi eyali efuuse ey’okusika omuguwa mu Afrika. Nyabongo yayambako mu kusengulwa kuno bwe yalagira ekitabo kino okussa essira ku byobufuzi bya Afrika. Ekirala, bwe yawandiika okwekenneenya ebitabo ku sikaala z’abavubuka aba Africa abamanyiddwa ennyo ezasemba UESA, nga WEB Du Bois’s ''Black Folk Then and Now'', Nyabongo yagezaako okulwanirira obumu mu bantu b’Abaddugavu bonna. Agenda zombi zaddamu omulanga gw’ekitabo kino ogw’okusumululwa, okuggwaawo kw’obufuzi bwa mawanga, okufuula Abafirika abali mu nsi endala abantu, n’okukulaakulanya amawanga ga Afrika.<ref name="Anthony-2014" />
=== Endowooza ye ku byobufuzi ===
Akiki Nyabongo yalwanirira obumu bw’amawanga n’amadiini. Nyabongo era yali akwatagana n'abakiise mu kibiina kya African Association era n'awagira olulimi olumu wonna, olw'ekuusa ku bwasseruganda, nga tewali "kika kilwanyisa bika" oba "ebiwayi ebiwakanya ebiwayi".<ref name="Sanders-2019">{{Cite journal |last=Sanders |first=Ethan R. |date=2019 |title=James Aggrey and the African Nation: Pan-Africanism, Public Memory, and Political Imagination in Colonial East Africa |url=https://www.jstor.org/stable/45281486 |journal=The International Journal of African Historical Studies |volume=52 |issue=3 |pages=399–424 |issn=0361-7882 |jstor=45281486}}</ref> Endowooza eno yakwata butereevu ku mawanga mangi ag’obuvanjuba bwa Afrika nga galina amawanga mangi, omuli ekitongole kya Bungereza ekya Uganda Protectorate n’Obwakabaka bwa Tooro. Ng’aluŋŋamizibwa Dr. [[James Aggrey]] n’enjigiriza ye ku ndaba ye ey'ebintu ku bumu n’okuzingiramu ssemazinga wa Africa yenna, Akiki Nyabongo yayongera okuggumiza nti tewalina kubaawo kuyomba kwa ddiini mu Bannafirika era n’enzikiriza y’eddiini y’omuntu erina okussibwamu ekitiibwa. Yasindiikiriza okuyingiza eddiini mu nteekateeka ze ez’ebyobufuzi. Ku Nyabongo, okuyingiza eddiini mu bantu bonna yali ngeri nkulu nnyo ey’okutumbula obulamu obulungi obw’awamu obwa ssemazinga yenna. Enjawulo eyasangulwa wakati w’embeera z’abantu yaleetawo enjawulo y’Afirika ey’okugabana, nga ewagira okuzuukuka kw’ebyobufuzi mu Afrika yonna.<ref name="Sanders-2019" />
== Ebiwandiiko n’okunoonyereza kwe ==
Akiki Nyabongo yali muwandiisi era omuwandiisi omujjumbize. Y’omu ku bawandiisi mu Uganda abaasooka okufulumya ekitabo ky’Olungereza,<ref name="Monroe-2022" /> era ye yali omuwandiisi omukulu mu lupapula lwa ''The African'' Magazine ''.''<ref name="Sugirtharajah-2005">{{Cite book |last=Sugirtharajah |first=R.S. |year=2005 |title=The Bible and Empire: Postcolonial Explorations |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9780511614552/type/book |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-53191-7 |edition=1 |doi=10.1017/cbo9780511614552.006}}</ref> Omulimu gwe ogusinga okumanyika gwe kitabo "''Story of an African Chief"'', ekyafulumizibwa mu 1935, ekyaddamu okufulumizibwa mu 1936 wansi w’omutwe "''Africa Answers Back".''<ref name="Kopf-2019" />
Olugero luno olukwata ku bulamu bw’omuntu (semi-autobiographical novel) luteekeddwa mu Buganda era nga lugoberera emboozi y’obulamu bwa Abala Stanley Mujungu: mutabani w’omutaka Omuganda alinnya ku ntebe.<ref name="Kopf-2019" /> Omuzannyi omukulu alwanagana n’endagamuntu ye mu bulamu bwe bwonna, ng’agezaako okutebenkeza empisa enzaalwa ezaasimbibwa bazadde be n’ebikosa [[Obukristaayo]] n’obuwangwa bw’amawanga g’obugwanjuba okuva mu baminsani b’omu kitundu.<ref name="Sugirtharajah-2005" /> Enkola z’okumanya eza Afirika n’Abazungu zikontana enfunda eziwera mu butakkaanya mu kitabo kyonna. Mu kifaananyi ekimu, omuzannyi omukulu, Mujungu, eyaakalondebwa okuba omukulu, asaba omusawo w’omu kitundu okujjanjaba omukono gw’omusajja eyamenyese oluvannyuma lw’okulaba omusawo Omuzungu ng’agusibye ne bandegi.<ref name="Kopf-2019" /> Omusawo Omugirimaani alaga okwewuunya, nga tasobola kutegeera nkola ndala ey’obujjanjabi nga takozesezza bandegi. Abasawo Abagirimaani n’Abangereza basaba okutuula mu bayige engeri omusawo w’omu kitundu gy’agenda okulongoosaamu, nga bakozesa obumanyirivu obwo ng’omukisa gw’okuyiga.<ref name="Kopf-2019" /> Ekifo kino kiraga ekyokulabirako ky’obutuufu bw’enkola z’okumanya ez’obusawo mu Afirika bw’ogeraageranya n’obusawo bw’amawanga g’obugwanjuba; omulamwa Nyabongo gw'aberezaamu mu lunyiriri lwonna.<ref name="Kopf-2019" />
=== Enkolagana y'eddiini mu kya ''Africa Answers Back'' ===
Enkolagana y'eddiini (Religious syncretism), okuyingiza enkola z’eddiini bbiri ezitakwatagana (okugeza, emikolo) mu nkola emu ekwatagana, gwali mulamwa gwa maanyi ogweyolekera mu ''Africa yonna Answers Back'' mu kunnyonnyola okugatta enkola z’eddiini z’Ekikristaayo n’ez’Afirika mu Uganda. Endowooza eno elagibwa ku ntandikwa y’olugero ng’omukulu atuuma mutabani we erinnya, omuzannyi omukulu mu lunyiriri luno Abala Stanley Mujungu. "Abala" lyali linnya lya nnono mu Uganda, so nga Stanley lyasibuka ku mulangira okwagala ennyo omuminsani Omukristaayo ayitibwa Stanley.<ref>{{Cite encyclopedia|title=The Fissures of Fusion|publisher=Brill|url=http://dx.doi.org/10.1163/9789004489950_018|access-date=2023-03-17|last=Döring|first=Tobias|year=1996|editor-last=Stummer|editor-first=Peter O.|pages=139–152|doi=10.1163/9789004489950_018|isbn=9789004489950|chapter=Fusion of Cultures?|editor2-first=Christopher|editor2-last=Balme|url-access=subscription}}</ref>
=== Okwaniriza kw'ekitabo kye ekya ''Africa Answers Back'' ===
''Africa Answers Back'' y’emu ku bitabo by’Olungereza ebyasooka ebirina endowooza y’Abafirica ku byali byogerwa abafuzi b’amatwale. Omuzannyo guno gutwalibwa nga "ekiwandiiko ekikulu eky'ebiwandiiko bya Afirika eby'oluvannyuma lw'amatwale "Postcolonial literature" " nga guvumirira endowooza z'obuwangwa n'amawanga mu kiseera ekyo ezaali zitambula mu masomo n'abantu.<ref name="Kopf-2019" />
Wadde atenderezebwa okuva mu nsi y’ebiwandiiko, Nyabongo asanga okunenya olw’olugero luno. Omukugu mu by’ebiwandiiko Martina Kopf awoza nti Nyabongo yakwata enkola efaananako n’ebitongole by’amatwale bye yavumirira. Essira yaliteeka ku by’obujjanjabi, ng’omusajja eyalumizibbwa teyayingizibwa mu mboozi ekwata ku bujjanjabi bwe. Wabula, omukulu yakwata enkola okuva waggulu okudda wansi, ng’akozesa okuteebereza n’okusosola okumanyisa okusalawo kwe ku lw’abantu b’oku kyalo kye, okufaananako n’okusalawo okw’ekimpatiira okw’ebitongole by’amatwale.<ref name="Kopf-2019" /> Ekirala, Nyabongo okukozesa ekigambo ‘savage’ mu lunyiriri lwonna kyaleka abamanyi nga Mahruba T. Mowtushi nga babuusabuusa amakulu amabi ag’abantu b’omu kitundu okwawukana ku bantu ‘abakulembeze’.<ref name="Mowtushi-2015" />
Omukenkufu Danson Sylvester Kahyana yawa okwekenneenya okujjuvu ku kitabo kino. Essira yaliteka ku by’obusawo n’agamba nti Akiki Nyabongo okulwanirira okuleeta eddagala ly’amawanga g’obugwanjuba kwalaga enzikiriza ye ey’enjawulo mu buwangwa bw’amawanga g’obugwanjuba obukosa obulungi embeera z’abantu mu Afirika. Naye, omuwandiisi w’ebitabo alwanyisa obufuzi bw’amatwale okusinga alaba ebyenjigiriza by’amawanga g’obugwanjuba ng’okusoomoozebwa eri okuwangaala kw’emisingi, empisa, n’enzikiriza z’Afirika ezikola okumala ebyasa bingi.<ref name="Kahyana-2016" />
=== Pulojekiti ze endala ===
Nyabongo yafulumya ebitabo by’enfumo ebitonotono mu myaka gya 1930. Mu 1937, yafulumya ''Emboozi za Bisoro'' (1937), n’addirira ''Emboozi za Bisoro II'' (1939) <ref name="Matera-2010" /><ref name="Nyabongo-1939">{{Cite book |last=Nyabongo |first=Akiki H.K. |date=1939 |title=Winds and Lights: African Fairy Tales |publisher=New York: The Voice of Ethiopia}}</ref> ''Empewo n'amataala:'' ''Enfumo z'Afirika'' zafulumizibwa mu 1939.<ref name="Nyabongo-1939" />
Nyabongo era yafulumya ekiwandiiko ekitannaba kufulumizibwa, "''Yali the Savage"'', ekyagenderera okwanjula munnakatemba, omuyimbi era omulwanirizi w’eddembe Omumerika Paul Robeson. Ebbago lino kati likuumiddwa mu tterekero ly'ebitabo erya Queen's College erya "The Nyabongo Papers".<ref name="The Queen's College, Oxford" /> Pulojekiti y’omuwandiisi eyasembayo okumanyibwa eyafulumizibwa yali kitabo eky’olulimi [[Olutooro]], ''Oruhenda'', ekyannyonnyola obuwangwa bw’ekitundu ky’e Tooro, ennono, n’olulimi lw’olubiri olw’ekyama.<ref name="Monroe-2022" />
Ng’omukugu mu by’enkula y’abantu eyatendekebwa mu Oxford, Nyabongo lumu yanoonyereza ku ''Ebito'', olulimi lwa Uganda olw’edda olwesigama ku bimuli. Mu kunoonyereza kuno, teyafaayo ku ndagamuntu ye ng’omulwanirizi w’ebyobufuzi mu Afrika yonna kyokka ng’ategeeza kuteesa ku ntambula n’okukwatagana kwa Uganda ey’edda ng’ayita mu nkola z’obuwangwa ezikwatagana. Kyokka Nyabongo yalemererwa okumaliriza okunoonyereza kuno. Pulojekiti eno teyaliimu nsimbi. Ekisinga obukulu, Obwakabaka bwa Tooro bwamusaba addeyo mu Uganda ayambeko mu kuteesa okwefuga okuva ku Bungereza.<ref name="Monroe-2022" />
== Okufa kwe ==
Akiki Nyabongo yafiira mu ddwaliro e Jinja mu Uganda omwezi nga 2O gwekkumi, 1975, ku myaka 65.<ref>{{Cite news |date=1975-10-17 |title=Akiki Nyabongo, 65, Dies; Writer and Uganda Prince |url=https://www.nytimes.com/1975/10/17/archives/akiki-nyabongo-65-dies-writer-and-uganda-prince.html |access-date=2026-09-26 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref>
Yaleka mukyala we Ada Naomi Nyabongo ne mutabani we Amoti Nyabongo.<ref>{{Cite news |date=1975-10-17 |title=Akiki Nyabongo, 65, Dies; Writer and Uganda Prince |url=https://www.nytimes.com/1975/10/17/archives/akiki-nyabongo-65-dies-writer-and-uganda-prince.html |access-date=2026-09-26 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref>
== Ebitabo bye ebyalondebwa ==
* ''Emboozi y’Omulangira w’Afirika'' (1935), n’eddamu okufulumizibwa n’etuumibwa erinnya ''lya Africa Answers Back'' (1936);<ref name="Kopf-2019" />
* ''Bisoro I'' (1937);
* ''Bisoro II'' (1939);.
* ''Empewo n’amataala: Enfumo z’Afirika'' (1939).
== Ebikozesebwa mu kutereka ebyafaayo ==
"Empapula za Nyabongo" tterekero lya Queen's College eririmu emisomo gya Akiki Nyabongo, okuwandiika ebbago, ebitabo ebifulumiziddwa, n'ebifaananyi ebimukwatako. Ettendekero lino lyalonda ebimu ku bikung’aanyiziddwa mu mwoleso omutono mu Gwekkumi wa 2021 okujjukira omwezi gw’ebyafaayo by’abaddugavu.<ref name="The Queen's College, Oxford" />
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
<references />
== Ebisingawo okusoma ==
* {{Cite book |last=Nyabongo |first=Akiki H.K. |date=1936 |title=Africa Answers Back |publisher=Routledge & Sons |location=London}}
* {{Cite book |last=Nyabongo |first=Akiki H.K. |date=1939 |title=Winds and Lights: African Fairy Tales |publisher=The Voice of Ethiopia |location=New York}}
[[Category:Bannayuganda abalwanirizi b'eddembe]]
[[Category:Bannayuganda abawandiisi]]
[[Category:Abaazaalibwa mu 1907]]
[[Category:Abantu abaafa mu 1975]]
[[Category:Abaasomerako ku ttendekero lya Howard University]]
[[Category:Abaasomerako ku Harvard University]]
[[Category:Abaasomerako ku University of Oxford]]
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Buganda]]
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
3trk6ssn2tkaex6xtzvqjt8unge7pvd
Obulwadde bwa kabootongo
0
15601
75541
75259
2026-09-26T20:16:24Z
InternetArchiveBot
6271
Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260926sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]
75541
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|Obulwadde obusiigibwa mu by'okwegatta}}{{Databox}}
'''Obulwadde''' '''bwa kabootongo''' bulwadde obusiigibwa mu by'okwegatta obuva ku [[Bakitiiriya|buwuka obuyitibwa]] ''Treponema pallidum'' subspecies ''pallidum''.<ref name="Goldman2020">{{Cite book|last=Ghanem|first=Khalil G.|last2=Hook|first2=Edward W.|editor-last=Goldman|editor-first=Lee|editor-last2=Schafer|editor-first2=Andrew I.|title=[[Goldman-Cecil Medicine]]|date=2020|publisher=Elsevier|location=Philadelphia|isbn=978-0-323-55087-1|pages=1983–1989|edition=26th|volume=2|chapter-url=https://books.google.com/books?id=7pKqDwAAQBAJ&pg=PA1983|language=en|chapter=303. Syphilis|access-date=8 May 2023|archive-date=30 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230630075942/https://books.google.com/books?id=7pKqDwAAQBAJ&pg=PA1983|url-status=live}}</ref> Tewayinza kubaawo bubonero bwonna.<ref name="WHO21May2024">{{Cite web|title=Syphilis|url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/syphilis|website=www.who.int|publisher=World Health Organization|access-date=16 August 2024|language=en|date=21 May 2024|archive-date=17 August 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240817212041/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/syphilis|url-status=live}}</ref> Bwe kitaba ekyo, zaawukana okusinziira ku mitendera ki ku ena egiriwo (egya pulayimale, ey’okubiri, egy’ekyama, n’egy’okusatu).<ref name="Ferri2022" />
Omutendera ogusookerwako mu ngeri ya kikula gulaga ne chancre emu ( amabwa g’olususu aganywevu, agataliimu bulumi, agatali gasiiwa ebiseera ebisinga wakati wa 1 cm ne 2 cm mu buwanvu) wadde nga wayinza okubaawo amabwa agawera.<ref name="CDC2015Fact">{{Cite web|title=Syphilis – CDC Fact Sheet (Detailed)|url=https://www.cdc.gov/std/syphilis/stdfact-syphilis-detailed.htm|website=CDC|access-date=3 February 2016|date=November 2, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160206003059/http://www.cdc.gov/std/syphilis/stdfact-syphilis-detailed.htm|archive-date=6 February 2016|df=dmy-all}}</ref> Mu bulwadde bwa kabootongo obw’okubiri, wabaawo ekizimba ekisaasaana, ekitera okukwata engalo z’emikono n’engalo z’ebigere.<ref name="CDC2015Fact" /> Wayinza n’okubaawo amabwa mu kamwa oba mu bukyala.<ref name="CDC2015Fact" /> Mu bulwadde bwa kabootongo obukwekebwa, obuyinza okumala emyaka, obubonero buba butono oba tebuliiwo.<ref name="CDC2015Fact" /> Mu bulwadde bwa kabootongo obw’okusatu, waliwo ennyindo (okukula okugonvu, okutali kwa kookolo), obuzibu mu busimu oba obubonero bw’omutima.<ref name="Kent08">{{Cite journal|vauthors=Kent ME, Romanelli F|title=Reexamining syphilis: an update on epidemiology, clinical manifestations, and management|journal=Annals of Pharmacotherapy|volume=42|issue=2|pages=226–36|date=February 2008|pmid=18212261|doi=10.1345/aph.1K086|url=https://archive.org/details/sim_annals-of-pharmacotherapy_2008-02_42_2/page/226}}</ref> Obulwadde bwa kabootongo bubadde bumanyiddwa nga " omugeegeenzi omukulu " kuba buyinza okuleeta obubonero obufaananako n'endwadde endala nnyingi.<ref name="Ferri2022">{{Cite book|last=Ferri|first=Fred F.|title=Ferri's Clinical Advisor 2022|date=2022|publisher=Elsevier|location=Philadelphia|isbn=978-0-323-75571-9|pages=1452=1454|chapter-url=https://books.google.com/books?id=VW4yEAAAQBAJ&pg=PA1452|language=en|chapter=Syphilis|access-date=7 May 2023|archive-date=1 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230701145038/https://books.google.com/books?id=VW4yEAAAQBAJ&pg=PA1452|url-status=live}}</ref><ref name="CDC2015Fact" />
Obulwadde bwa kabootongo businga kusaasaana nga buyita mu kwegatta.<ref name="CDC2015Fact" /> Era kiyinza okusiigibwa okuva ku maama okutuuka ku mwana ng’oli lubuto oba ng’azaalibwa, ekivaamu obulwadde bwa kabootongo obuzaalibwa nabwo.<ref name="CDC2015Fact" /><ref name="Wood09">{{Cite journal|last=Woods CR|title=Congenital syphilis-persisting pestilence|journal=Pediatr. Infect. Dis. J.|volume=28|issue=6|pages=536–7|date=June 2009|pmid=19483520|doi=10.1097/INF.0b013e3181ac8a69|url=}}</ref> Endwadde endala ezireetebwa obuwuka bwa ''Treponema'' mulimu yaws (subspecies ''pertenue'' ), pinta (subspecies ''carateum'' ), ne nonvenereal endemic syphilis (subspecies ''endemicum'' ).<ref name="Kent08" /> Endwadde zino essatu tezitera kukwatibwa mu kaboozi.<ref>{{Cite web|title=Pinta|url=https://rarediseases.org/rare-diseases/pinta/|website=NORD|access-date=13 April 2018|archive-date=16 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180816031132/https://rarediseases.org/rare-diseases/pinta/|url-status=live}}</ref> Okuzuula obulwadde butera okukolebwa nga bakozesa okukebera omusaayi ; obuwuka buno era busobola okuzuulibwa nga tukozesa enkola ya dark field microscopy.<ref name="CDC2015Fact" /> Ekitongole ekivunaanyizibwa ku kulwanyisa endwadde ekya Centers for Disease Control and Prevention (US) kiteesa nti abakyala bonna ab’embuto bakeberebwe.<ref name="CDC2015Fact" />
Obulabe bw'okusiiga obulwadde bwa kabootongo mu by'okwegatta busobola okukendeezebwa ng'okozesa kondomu ya latex oba polyurethane.<ref name="CDC2015Fact" /> Obulwadde bwa kabootongo busobola okujjanjabibwa obulungi n'eddagala eritta obuwuka.<ref name="CDC2015Tx">{{Cite web|title=Syphilis|url=https://www.cdc.gov/std/tg2015/syphilis.htm|website=CDC|access-date=3 February 2016|date=June 4, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160221200405/http://www.cdc.gov/std/tg2015/syphilis.htm|archive-date=21 February 2016|df=dmy-all}}</ref> Eddagala eritta obuwuka erisinga okukozesebwa ye benzathine benzylpenicillin eriyisibwa mu kinywa.<ref name="CDC2015Tx" /> Mu abo abalina allergy ey’amaanyi ku penicillin, doxycycline oba tetracycline eyinza okukozesebwa.<ref name="CDC2015Tx" /> Mu abo abalina obulwadde bwa neurosyphilis, kirungi okuweebwa eddagala lya benzylpenicillin oba ceftriaxone mu misuwa.<ref name="CDC2015Tx" /> Mu kiseera ky’obujjanjabi abantu bayinza okufuna omusujja, okulumwa omutwe, n’okulumwa ebinywa, enkola emanyiddwa nga Jarisch–Herxheimer.<ref name="CDC2015Tx" />
Mu mwaka gwa 2022 waaliwo abantu obukadde 8 abapya abakwatibwa kabootongo mu bantu abakulu ab’emyaka 15-49 mu nsi yonna.<ref name="WHO21May2024" /> Emyaka 20 egiyise gibaddemu okweyongera okw’amaanyi mu nsi yonna mu muwendo gw’abalwadde.<ref name="Ghanem2020">{{Cite journal|vauthors=Ghanem KG, Ram S, Rice PA|title=The Modern Epidemic of Syphilis|journal=N. Engl. J. Med.|volume=382|issue=9|pages=845–54|date=February 2020|pmid=32101666|doi=10.1056/NEJMra1901593}}</ref> Mu 2015, nga 45.4 abantu obukadde baakwatibwa obulwadde bwa kabootongo,<ref name="GBD2015Pre">{{Cite journal|last=GBD 2015 Disease and Injury Incidence and Prevalence|first=Collaborators.|title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015.|journal=Lancet|date=8 October 2016|volume=388|issue=10053|pages=1545–1602|pmid=27733282|doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6|pmc=5055577}}</ref> n’abapya obukadde mukaaga.<ref name="New2015">{{Cite journal|last=Newman|first=L|last2=Rowley|first2=J|last3=Vander Hoorn|first3=S|last4=Wijesooriya|first4=NS|last5=Unemo|first5=M|last6=Low|first6=N|last7=Stevens|first7=G|last8=Gottlieb|first8=S|last9=Kiarie|first9=J|last10=Temmerman|first10=M|title=Global Estimates of the Prevalence and Incidence of Four Curable Sexually Transmitted Infections in 2012 Based on Systematic Review and Global Reporting.|journal=PLOS One|date=2015|volume=10|issue=12|pages=e0143304|pmid=26646541|doi=10.1371/journal.pone.0143304|pmc=4672879|bibcode=2015PLoSO..1043304N}}</ref> Mu mwaka gwa 2015, yafa abantu nga 107,000, nga kino kyakendeera okuva ku bantu 202,000 mu 1990.<ref name="GBD2015Death">{{Cite journal|last=GBD 2015 Mortality and Causes of Death|first=Collaborators.|title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015.|journal=Lancet|date=8 October 2016|volume=388|issue=10053|pages=1459–1544|pmid=27733281|doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1|pmc=5388903}}</ref><ref name="Loz2012">{{Cite journal|last=Lozano|first=R|title=Global and regional mortality from 235 causes of death for 20 age groups in 1990 and 2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010.|journal=Lancet|date=15 December 2012|volume=380|issue=9859|pages=2095–128|pmid=23245604|doi=10.1016/S0140-6736(12)61728-0|hdl=10536/DRO/DU:30050819|url=https://zenodo.org/record/2557786|access-date=14 July 2020|archive-date=19 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200519152712/https://zenodo.org/record/2557786|url-status=live}}</ref> Oluvannyuma lw’okukendeera ennyo ng’eddagala lya penicillin liriwo mu myaka gya 1940, emiwendo gy’abakwatibwa obulwadde buno gyeyongedde okuva ku ntandikwa y’emyaka lukumi mu nsi nnyingi, emirundi mingi nga bwegattibwa wamu n’akawuka akaziyiza obusimu obuziyiza endwadde (HIV).<ref name="Kent08" /><ref name="Music08">{{Cite journal|last=Franzen|first=C|title=Syphilis in composers and musicians--Mozart, Beethoven, Paganini, Schubert, Schumann, Smetana|url=https://archive.org/details/european-journal-clinical-microbiology_2008-12_27_12/page/1151|journal=[[European Journal of Clinical Microbiology & Infectious Diseases]]|date=December 2008|volume=27|issue=12|pages=1151–7|pmid=18592279|doi=10.1007/s10096-008-0571-x}}</ref> Kino kirowoozebwa nti kiva ku kitundu ku kweyongera kw’obukaba, obwamalaaya, okukendeeza ku kukozesa kondomu, n’okwegatta okutali kwa bukuumi mu basajja abeegatta n’abasajja.<ref name="Coffin2010">{{Cite journal|last=Coffin|first=L. S.|last2=Newberry|first2=A.|last3=Hagan|first3=H.|last4=Cleland|first4=C. M.|last5=Des Jarlais|first5=D. C.|last6=Perlman|first6=D. C.|title=Syphilis in Drug Users in Low and Middle Income Countries|journal=The International Journal on Drug Policy|date=January 2010|volume=21|issue=1|pages=20–7|pmid=19361976|doi=10.1016/j.drugpo.2009.02.008|pmc=2790553}}</ref><ref name="Gao2009">{{Cite journal|last=Gao|first=L|last2=Zhang, L|last3=Jin, Q|title=Meta-analysis: prevalence of HIV infection and syphilis among MSM in China|url=https://archive.org/details/sexually-transmitted-infections_2009-09_85_5/page/354|journal=Sexually Transmitted Infections|date=September 2009|volume=85|issue=5|pages=354–8|pmid=19351623|doi=10.1136/sti.2008.034702}}</ref><ref name="Karp2009">{{Cite journal|last=Karp|first=G|last2=Schlaeffer, F|last3=Jotkowitz, A|last4=Riesenberg, K|title=Syphilis and HIV co-infection|journal=European Journal of Internal Medicine|date=January 2009|volume=20|issue=1|pages=9–13|pmid=19237085|doi=10.1016/j.ejim.2008.04.002}}</ref>
== Ebiwandiiko ebikozesebwa ==
<references />
[[Category:Translated from MDWiki]]
bc12c02aupunit19dl232an7u83rwqr
Wikipedia:Ekyooto
4
15978
75543
75330
2026-09-26T20:39:26Z
Kinenkey
10423
ntereezeza ekiwandiiko
75543
wikitext
text/x-wiki
<div style="background: var(--background-color-interactive-subtle, #f8f9fa); border: 1px solid var(--border-color-base, #c8ccd1); border-left: 5px solid var(--border-color-progressive, #36c); border-radius: 8px; padding: 20px 24px; margin-bottom: 24px; box-shadow: 0 1px 3px rgba(0, 0, 0, 0.05);">
<div style="display: flex; justify-content: space-between; align-items: center; flex-wrap: wrap; gap: 12px; margin-bottom: 12px; border-bottom: 1px solid var(--border-color-subtle, #eaecf0); padding-bottom: 12px;">
<div style="font-size: 1.5em; font-weight: bold; color: var(--color-base, #202122); line-height: 1.2;">
Tukwaaniriza ku kyooto kino <span style="font-weight: normal; font-size: 0.75em; color: var(--color-subtle, #54595d);">(Wikipedia:Ekyooto)</span>
</div>
<div>
<span class="plainlinks">[{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=edit§ion=new}} <span class="mw-ui-button mw-ui-progressive mw-ui-quiet" style="font-weight: bold; border: 1px solid var(--border-color-progressive, #36c); border-radius: 4px; padding: 6px 14px; background-color: var(--background-color-paper, #ffffff);">+ Tandika emboozi / Ekibuuzo</span>]</span>
</div>
</div>
<p style="color: var(--color-base, #202122); margin-bottom: 12px;">
'''Ekyooto''' kye kifo ekikulu eky’okukubaganya ebirowoozo eri ekitundu kino. Wano abawandiisi we bakuŋŋaanira okukubaganya ebirowoozo ku nkola z’ekitundu, okusaba obuyambi obw’ekikugu, okuteesa ku ndowooza za pulojekiti, n’okulangirira.
</p>
</div>
</div>
<div style="margin-top: 16px; padding-top: 12px; border-top: 1px dashed var(--border-color-subtle, #eaecf0);">
<div style="font-size: 1.1em; font-weight: bold; margin-bottom: 8px; color: var(--color-base, #202122);">Amateeka Amakulu (Ground Rules)</div>
* '''Beera wa mpisa era ow’ekitiibwa:''' Goberera [[Wikipedia:Civility|ebiragiro ebikwata ku mpisa]].
* '''Teeka Omukono ku biwandiiko byo:''' Kakasa nti obubaka bwo obumaliriza ne tildes nnya (<nowiki>~~~~</nowiki>).
* '''Sigala ng’oli ku mulamwa:''' Bw’oba n’ebibuuzo ebikwata ku biri mu kitundu ekimu, kozesa Olupapula lw’Emboozi ey’ekitundu ekyo mu kifo ekyo.
* '''Olulimi:''' Wadde ng’olulimi lw’ekitundu lwe lusookerwako, okubuuza mu Lungereza oba ennimi endala ebikwata ku bikozesebwa eby’ensi yonna oba okusaba kwa bot kwanirizibwa.
__TOC__
__NEWSECTIONLINK__
---
== Nsaba Okutangazibwa ==
Ssebo Mwami [[User:B722N|B722N]] Nsaba okunyambako okutegeera ku enkola ekozesebwa okufuna obuyambi ku Wikipediya ey' Oluganda [[User:Kinenkey|Kinenkey]] ([[User talk:Kinenkey|talk]]) 20:39, 25 Gwamwenda(Mutunda) 2026 (UTC)
f10wmbrebx6zu42vww4hnnljq362hns
Polycarp Kibuuka Kakooza
0
15979
75499
2026-09-26T13:11:38Z
Lillylove256
10862
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1376771304|Polycarp Kibuuka Kakooza]]"
75499
wikitext
text/x-wiki
'''Polycarp Kibuuka Kakooza''', amanyiddwa nga Polycarp Kakooza, [[Munnayuganda]] eyali munnaddiini, omuyimbi, omusomesa, omuwandiisi, munnabyamizannyo era omuyiiya. Yayiiyya ''[[Ekitiibwa kya Buganda]],'' oluyimba olutongole olw'Obwakabaka bwa [[Buganda]].<ref name=":2">{{Cite web |title=National Council of Sports Annual Report 2023–2024 |url=https://mail.ncs.go.ug/files/NCS%20ANNUAL%20REPORT%202023-2024_0.pdf |archive-date= |access-date=25 September 2026 |publisher=National Council of Sports}}</ref><ref>{{Cite web |date=10 January 2021 |title=Tracing Uganda’s football history |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/score/tracing-uganda-s-football-history-1689580 |access-date=25 September 2026 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref name=":3">{{Cite web |title=UPL History |url=https://fufa.co.ug/history/ |access-date=25 September 2026 |website=FUFA: Federation of Uganda Football Associations |language=en-US}}</ref>
== Obuto n'obuyigirize bwe ==
Kakooza yazaalibwa 12 Ogwokuna 1912 mu maka g'Omutaka Katongole Reverend Sseddulaaka Kibuuka ne Lukia Naluwagga. Yasomera ku [[King's College, Budo|King's College Budo]] nga tannawandiisibwa mu [[Makerere University, Uganda|yunivasite y'e Makerere]], gye yatikkirwa obusomesa mu 1934.
== Emirimu gye ==
Kakooza emirimi gye yagitandika ng'omusomesa era nakwatagana ne King’s College Budo, gye yeetaba mu mirimu gy’okusomesa n’ebyobuwangwa. Oluvannyuma yeenyigira mu kutandikawo essomero lya Aggrey Memorial School e Bunamwaya oluvannyuma lw’abasomesa n’abayizi e Budo okwekalakaasa olw’okwolesebwa kw’ekifaananyi kya kabaka w’e Bungereza ku ssomero lino. Yaweereza ng’omusomesa w’emizannyo mu ssomero lya Aggrey Memorial School mu myaka gya 1940.<ref>{{Cite web |last=Kyeyune |first=Darren Allan |date=23 April 2014 |title=Veteran administrator Sseggwanga Musisi for USPA legendary award |url=https://kawowo.com/2014/04/23/sseggwanga-musisi-for-uspa-legendary-award/ |access-date=25 September 2026 |website=Kawowo Sports |language=en-US}}</ref>
== Ennyimba ==
Kakooza yali muyiiya wa nyimba era yayiiya ''[[Ekitiibwa kya Buganda]]'' mu 1939. Oluyimba luno oluvannyuma lwafuuka oluyimba olutongole olw'Obwakabaka bwa [[Buganda]]. Oluyimba luno lwawandiikibwa mu [[Luganda]], lujaguza Buganda n’obwakabaka bwayo. Kakooza era yayimba oluyimba ''Omusajja Namusanga,'' oluvanyuma olwamukwasaganyana n'omuyimbi Munnayuganda [[Elly Wamala]].
== Enzirukanya y'omupiira ==
Kakooza yaweerezaako ng'omuwandiisi w’ekibiina [[Federation of Uganda Football Associations|ekifuga omupiira mu Uganda]] okuva mu 1949 okutuuka mu 1952. Yali mu kuddukanya ttiimu y’eggwanga ey’omupiira eya Uganda. Mu 1956, yaddukanya ttiimu ya Uganda mu kutalaaga Bungereza okwasooka emitala w’amayanja.<ref name=":3" /><ref name=":6">{{Cite web |title=History |url=https://fufa.co.ug/national-teams/uganda-cranes/history/ |access-date=25 September 2026 |website=FUFA: Federation of Uganda Football Associations |language=en-US}}</ref>
Mu 1962, Kakooza yatendeka ttiimu y’eggwanga lya Uganda mu mpaka za Africa ezaali e Ethiopia ng’ali wamu ne Samson Yiga. Era yaliko omuwandiisi omukulu ow’ekibiina ekigatta abazannyi b’ebikonde ekya Uganda Amateur Athletic Association era nga pulezidenti w’ekibiina ekigatta abazannyi b’ebikonde ekya Uganda Amateur Boxing Association.<ref name=":6" /><ref>{{Cite web |title=African Nations Cup 1962 |url=https://www.rsssf.org/tables/62a.html |access-date=25 September 2026 |website=www.rsssf.org}}</ref>
Okwongerezaako, Kakooza yaliko omuwandiisi omukulu ow’olukiiko lw’emizannyo mu ggwanga (NCS) okuva mu 1971 okutuuka mu 1974, n’adda mu bigere bya Hassan Sunderani. Oluvannyuma yaweereza nga ssentebe wa NCS okuva mu 1979 okutuuka mu 1980.<ref name=":2" /><ref>{{Cite web |last=Zziwa |first=Hassan Badru |date=29 November 2022 |title=The pioneering Ugandans that travelled to watch World Cup |url=https://observer.ug/sports/the-pioneering-ugandans-that-travelled-to-watch-world-cup/ |access-date=25 September 2026 |website=The Observer Media Ltd |language=en-US}}</ref>
== Omuwandiisi ==
Mu 1999 Kakooza yafulumya ekitabo ''Improving Sports in Uganda'', ekikwata ku nkulaakulana n’okuddukanya emizannyo mu Uganda.<ref>{{Cite book |last=Polycarp |first=Kakooza |year=1999 |title=Improving Sports in Uganda |url=https://libcat.kyu.ac.ug/cgi-bin/koha/opac-search.pl?count=20&offset=340&q=ccl%3Dpl%3A%22%5BKampala%5D+%3A%22&sort_by=relevance |publisher=Fountain Publishers |isbn=978-9970-02-169-7 |location=Kampala, Uganda |language=English}}</ref><ref>{{Cite web |title=African sport {{!}} African Studies Centre Leiden |url=https://ascleiden.nl/content/webdossiers/african-sport |access-date=25 September 2026 |website=ascleiden.nl}}</ref>
== Okufa ==
Kakooza yafa nga 12 Ogwolubereberye 2003 mu Kampala ku [[Eddwaliro lya Mengo Hospital|ddwaliro e Namirembe]] era yaziikibwa mu kkanisa ya St Stephen e Kabowa.
== Ekitiibwa n’okusiimibwa ==
Oluvanyuma lw’okuzzaawo Obwakabaka bwa Buganda mu 1993, Kabaka [[Muwenda Mutebi II, Kabaka wa Buganda|Ronald Muwenda Mutebi II]] yawa Kakooza Ekitiibwa ky’Amafumu n’Engabo ( [[Ensengeka y’Engabo n’Amaffumu|Order of the Shield and Spear]] ), ekitiibwa kya Buganda ekiweebwa abantu ssekinnoomu abaali bakoze obuweereza obw’enjawulo eri obwakabaka.
== Laba ne ==
* [[William Kamanyi]]
* [[Frank Kisekka]]
* [[John Sentongo]]
* [[Frank Nyangweso]]
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
[[Category:Articles with hCards]]
st42ne10q732butyvnxnmdsyvz7f7mw
75502
75499
2026-09-26T13:15:49Z
Lillylove256
10862
Ngasseeko Databox
75502
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|item=Q141561565}}
'''Polycarp Kibuuka Kakooza''', amanyiddwa nga Polycarp Kakooza, [[Munnayuganda]] eyali munnaddiini, omuyimbi, omusomesa, omuwandiisi, munnabyamizannyo era omuyiiya. Yayiiyya ''[[Ekitiibwa kya Buganda]],'' oluyimba olutongole olw'Obwakabaka bwa [[Buganda]].<ref name=":2">{{Cite web |title=National Council of Sports Annual Report 2023–2024 |url=https://mail.ncs.go.ug/files/NCS%20ANNUAL%20REPORT%202023-2024_0.pdf |archive-date= |access-date=25 September 2026 |publisher=National Council of Sports}}</ref><ref>{{Cite web |date=10 January 2021 |title=Tracing Uganda’s football history |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/score/tracing-uganda-s-football-history-1689580 |access-date=25 September 2026 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref name=":3">{{Cite web |title=UPL History |url=https://fufa.co.ug/history/ |access-date=25 September 2026 |website=FUFA: Federation of Uganda Football Associations |language=en-US}}</ref>
== Obuto n'obuyigirize bwe ==
Kakooza yazaalibwa 12 Ogwokuna 1912 mu maka g'Omutaka Katongole Reverend Sseddulaaka Kibuuka ne Lukia Naluwagga. Yasomera ku [[King's College, Budo|King's College Budo]] nga tannawandiisibwa mu [[Makerere University, Uganda|yunivasite y'e Makerere]], gye yatikkirwa obusomesa mu 1934.
== Emirimu gye ==
Kakooza emirimi gye yagitandika ng'omusomesa era nakwatagana ne King’s College Budo, gye yeetaba mu mirimu gy’okusomesa n’ebyobuwangwa. Oluvannyuma yeenyigira mu kutandikawo essomero lya Aggrey Memorial School e Bunamwaya oluvannyuma lw’abasomesa n’abayizi e Budo okwekalakaasa olw’okwolesebwa kw’ekifaananyi kya kabaka w’e Bungereza ku ssomero lino. Yaweereza ng’omusomesa w’emizannyo mu ssomero lya Aggrey Memorial School mu myaka gya 1940.<ref>{{Cite web |last=Kyeyune |first=Darren Allan |date=23 April 2014 |title=Veteran administrator Sseggwanga Musisi for USPA legendary award |url=https://kawowo.com/2014/04/23/sseggwanga-musisi-for-uspa-legendary-award/ |access-date=25 September 2026 |website=Kawowo Sports |language=en-US}}</ref>
== Ennyimba ==
Kakooza yali muyiiya wa nyimba era yayiiya ''[[Ekitiibwa kya Buganda]]'' mu 1939. Oluyimba luno oluvannyuma lwafuuka oluyimba olutongole olw'Obwakabaka bwa [[Buganda]]. Oluyimba luno lwawandiikibwa mu [[Luganda]], lujaguza Buganda n’obwakabaka bwayo. Kakooza era yayimba oluyimba ''Omusajja Namusanga,'' oluvanyuma olwamukwasaganyana n'omuyimbi Munnayuganda [[Elly Wamala]].
== Enzirukanya y'omupiira ==
Kakooza yaweerezaako ng'omuwandiisi w’ekibiina [[Federation of Uganda Football Associations|ekifuga omupiira mu Uganda]] okuva mu 1949 okutuuka mu 1952. Yali mu kuddukanya ttiimu y’eggwanga ey’omupiira eya Uganda. Mu 1956, yaddukanya ttiimu ya Uganda mu kutalaaga Bungereza okwasooka emitala w’amayanja.<ref name=":3" /><ref name=":6">{{Cite web |title=History |url=https://fufa.co.ug/national-teams/uganda-cranes/history/ |access-date=25 September 2026 |website=FUFA: Federation of Uganda Football Associations |language=en-US}}</ref>
Mu 1962, Kakooza yatendeka ttiimu y’eggwanga lya Uganda mu mpaka za Africa ezaali e Ethiopia ng’ali wamu ne Samson Yiga. Era yaliko omuwandiisi omukulu ow’ekibiina ekigatta abazannyi b’ebikonde ekya Uganda Amateur Athletic Association era nga pulezidenti w’ekibiina ekigatta abazannyi b’ebikonde ekya Uganda Amateur Boxing Association.<ref name=":6" /><ref>{{Cite web |title=African Nations Cup 1962 |url=https://www.rsssf.org/tables/62a.html |access-date=25 September 2026 |website=www.rsssf.org}}</ref>
Okwongerezaako, Kakooza yaliko omuwandiisi omukulu ow’olukiiko lw’emizannyo mu ggwanga (NCS) okuva mu 1971 okutuuka mu 1974, n’adda mu bigere bya Hassan Sunderani. Oluvannyuma yaweereza nga ssentebe wa NCS okuva mu 1979 okutuuka mu 1980.<ref name=":2" /><ref>{{Cite web |last=Zziwa |first=Hassan Badru |date=29 November 2022 |title=The pioneering Ugandans that travelled to watch World Cup |url=https://observer.ug/sports/the-pioneering-ugandans-that-travelled-to-watch-world-cup/ |access-date=25 September 2026 |website=The Observer Media Ltd |language=en-US}}</ref>
== Omuwandiisi ==
Mu 1999 Kakooza yafulumya ekitabo ''Improving Sports in Uganda'', ekikwata ku nkulaakulana n’okuddukanya emizannyo mu Uganda.<ref>{{Cite book |last=Polycarp |first=Kakooza |year=1999 |title=Improving Sports in Uganda |url=https://libcat.kyu.ac.ug/cgi-bin/koha/opac-search.pl?count=20&offset=340&q=ccl%3Dpl%3A%22%5BKampala%5D+%3A%22&sort_by=relevance |publisher=Fountain Publishers |isbn=978-9970-02-169-7 |location=Kampala, Uganda |language=English}}</ref><ref>{{Cite web |title=African sport {{!}} African Studies Centre Leiden |url=https://ascleiden.nl/content/webdossiers/african-sport |access-date=25 September 2026 |website=ascleiden.nl}}</ref>
== Okufa ==
Kakooza yafa nga 12 Ogwolubereberye 2003 mu Kampala ku [[Eddwaliro lya Mengo Hospital|ddwaliro e Namirembe]] era yaziikibwa mu kkanisa ya St Stephen e Kabowa.
== Ekitiibwa n’okusiimibwa ==
Oluvanyuma lw’okuzzaawo Obwakabaka bwa Buganda mu 1993, Kabaka [[Muwenda Mutebi II, Kabaka wa Buganda|Ronald Muwenda Mutebi II]] yawa Kakooza Ekitiibwa ky’Amafumu n’Engabo ( [[Ensengeka y’Engabo n’Amaffumu|Order of the Shield and Spear]] ), ekitiibwa kya Buganda ekiweebwa abantu ssekinnoomu abaali bakoze obuweereza obw’enjawulo eri obwakabaka.
== Laba ne ==
* [[William Kamanyi]]
* [[Frank Kisekka]]
* [[John Sentongo]]
* [[Frank Nyangweso]]
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
[[Category:Articles with hCards]]
7dhhrjp0s15u24dcmg6quezss3ppwk4
75503
75502
2026-09-26T13:16:38Z
Lillylove256
10862
added [[Category:Bannayuganda abayiiya b'enyimba]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]
75503
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|item=Q141561565}}
'''Polycarp Kibuuka Kakooza''', amanyiddwa nga Polycarp Kakooza, [[Munnayuganda]] eyali munnaddiini, omuyimbi, omusomesa, omuwandiisi, munnabyamizannyo era omuyiiya. Yayiiyya ''[[Ekitiibwa kya Buganda]],'' oluyimba olutongole olw'Obwakabaka bwa [[Buganda]].<ref name=":2">{{Cite web |title=National Council of Sports Annual Report 2023–2024 |url=https://mail.ncs.go.ug/files/NCS%20ANNUAL%20REPORT%202023-2024_0.pdf |archive-date= |access-date=25 September 2026 |publisher=National Council of Sports}}</ref><ref>{{Cite web |date=10 January 2021 |title=Tracing Uganda’s football history |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/score/tracing-uganda-s-football-history-1689580 |access-date=25 September 2026 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref name=":3">{{Cite web |title=UPL History |url=https://fufa.co.ug/history/ |access-date=25 September 2026 |website=FUFA: Federation of Uganda Football Associations |language=en-US}}</ref>
== Obuto n'obuyigirize bwe ==
Kakooza yazaalibwa 12 Ogwokuna 1912 mu maka g'Omutaka Katongole Reverend Sseddulaaka Kibuuka ne Lukia Naluwagga. Yasomera ku [[King's College, Budo|King's College Budo]] nga tannawandiisibwa mu [[Makerere University, Uganda|yunivasite y'e Makerere]], gye yatikkirwa obusomesa mu 1934.
== Emirimu gye ==
Kakooza emirimi gye yagitandika ng'omusomesa era nakwatagana ne King’s College Budo, gye yeetaba mu mirimu gy’okusomesa n’ebyobuwangwa. Oluvannyuma yeenyigira mu kutandikawo essomero lya Aggrey Memorial School e Bunamwaya oluvannyuma lw’abasomesa n’abayizi e Budo okwekalakaasa olw’okwolesebwa kw’ekifaananyi kya kabaka w’e Bungereza ku ssomero lino. Yaweereza ng’omusomesa w’emizannyo mu ssomero lya Aggrey Memorial School mu myaka gya 1940.<ref>{{Cite web |last=Kyeyune |first=Darren Allan |date=23 April 2014 |title=Veteran administrator Sseggwanga Musisi for USPA legendary award |url=https://kawowo.com/2014/04/23/sseggwanga-musisi-for-uspa-legendary-award/ |access-date=25 September 2026 |website=Kawowo Sports |language=en-US}}</ref>
== Ennyimba ==
Kakooza yali muyiiya wa nyimba era yayiiya ''[[Ekitiibwa kya Buganda]]'' mu 1939. Oluyimba luno oluvannyuma lwafuuka oluyimba olutongole olw'Obwakabaka bwa [[Buganda]]. Oluyimba luno lwawandiikibwa mu [[Luganda]], lujaguza Buganda n’obwakabaka bwayo. Kakooza era yayimba oluyimba ''Omusajja Namusanga,'' oluvanyuma olwamukwasaganyana n'omuyimbi Munnayuganda [[Elly Wamala]].
== Enzirukanya y'omupiira ==
Kakooza yaweerezaako ng'omuwandiisi w’ekibiina [[Federation of Uganda Football Associations|ekifuga omupiira mu Uganda]] okuva mu 1949 okutuuka mu 1952. Yali mu kuddukanya ttiimu y’eggwanga ey’omupiira eya Uganda. Mu 1956, yaddukanya ttiimu ya Uganda mu kutalaaga Bungereza okwasooka emitala w’amayanja.<ref name=":3" /><ref name=":6">{{Cite web |title=History |url=https://fufa.co.ug/national-teams/uganda-cranes/history/ |access-date=25 September 2026 |website=FUFA: Federation of Uganda Football Associations |language=en-US}}</ref>
Mu 1962, Kakooza yatendeka ttiimu y’eggwanga lya Uganda mu mpaka za Africa ezaali e Ethiopia ng’ali wamu ne Samson Yiga. Era yaliko omuwandiisi omukulu ow’ekibiina ekigatta abazannyi b’ebikonde ekya Uganda Amateur Athletic Association era nga pulezidenti w’ekibiina ekigatta abazannyi b’ebikonde ekya Uganda Amateur Boxing Association.<ref name=":6" /><ref>{{Cite web |title=African Nations Cup 1962 |url=https://www.rsssf.org/tables/62a.html |access-date=25 September 2026 |website=www.rsssf.org}}</ref>
Okwongerezaako, Kakooza yaliko omuwandiisi omukulu ow’olukiiko lw’emizannyo mu ggwanga (NCS) okuva mu 1971 okutuuka mu 1974, n’adda mu bigere bya Hassan Sunderani. Oluvannyuma yaweereza nga ssentebe wa NCS okuva mu 1979 okutuuka mu 1980.<ref name=":2" /><ref>{{Cite web |last=Zziwa |first=Hassan Badru |date=29 November 2022 |title=The pioneering Ugandans that travelled to watch World Cup |url=https://observer.ug/sports/the-pioneering-ugandans-that-travelled-to-watch-world-cup/ |access-date=25 September 2026 |website=The Observer Media Ltd |language=en-US}}</ref>
== Omuwandiisi ==
Mu 1999 Kakooza yafulumya ekitabo ''Improving Sports in Uganda'', ekikwata ku nkulaakulana n’okuddukanya emizannyo mu Uganda.<ref>{{Cite book |last=Polycarp |first=Kakooza |year=1999 |title=Improving Sports in Uganda |url=https://libcat.kyu.ac.ug/cgi-bin/koha/opac-search.pl?count=20&offset=340&q=ccl%3Dpl%3A%22%5BKampala%5D+%3A%22&sort_by=relevance |publisher=Fountain Publishers |isbn=978-9970-02-169-7 |location=Kampala, Uganda |language=English}}</ref><ref>{{Cite web |title=African sport {{!}} African Studies Centre Leiden |url=https://ascleiden.nl/content/webdossiers/african-sport |access-date=25 September 2026 |website=ascleiden.nl}}</ref>
== Okufa ==
Kakooza yafa nga 12 Ogwolubereberye 2003 mu Kampala ku [[Eddwaliro lya Mengo Hospital|ddwaliro e Namirembe]] era yaziikibwa mu kkanisa ya St Stephen e Kabowa.
== Ekitiibwa n’okusiimibwa ==
Oluvanyuma lw’okuzzaawo Obwakabaka bwa Buganda mu 1993, Kabaka [[Muwenda Mutebi II, Kabaka wa Buganda|Ronald Muwenda Mutebi II]] yawa Kakooza Ekitiibwa ky’Amafumu n’Engabo ( [[Ensengeka y’Engabo n’Amaffumu|Order of the Shield and Spear]] ), ekitiibwa kya Buganda ekiweebwa abantu ssekinnoomu abaali bakoze obuweereza obw’enjawulo eri obwakabaka.
== Laba ne ==
* [[William Kamanyi]]
* [[Frank Kisekka]]
* [[John Sentongo]]
* [[Frank Nyangweso]]
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
[[Category:Articles with hCards]]
[[Category:Bannayuganda abayiiya b'enyimba]]
sn68d1g7b9kf4y5x8ac03qjw0s707u3
75504
75503
2026-09-26T13:17:03Z
Lillylove256
10862
added [[Category:Abantu abazaalibwa mu 1913]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]
75504
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|item=Q141561565}}
'''Polycarp Kibuuka Kakooza''', amanyiddwa nga Polycarp Kakooza, [[Munnayuganda]] eyali munnaddiini, omuyimbi, omusomesa, omuwandiisi, munnabyamizannyo era omuyiiya. Yayiiyya ''[[Ekitiibwa kya Buganda]],'' oluyimba olutongole olw'Obwakabaka bwa [[Buganda]].<ref name=":2">{{Cite web |title=National Council of Sports Annual Report 2023–2024 |url=https://mail.ncs.go.ug/files/NCS%20ANNUAL%20REPORT%202023-2024_0.pdf |archive-date= |access-date=25 September 2026 |publisher=National Council of Sports}}</ref><ref>{{Cite web |date=10 January 2021 |title=Tracing Uganda’s football history |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/score/tracing-uganda-s-football-history-1689580 |access-date=25 September 2026 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref name=":3">{{Cite web |title=UPL History |url=https://fufa.co.ug/history/ |access-date=25 September 2026 |website=FUFA: Federation of Uganda Football Associations |language=en-US}}</ref>
== Obuto n'obuyigirize bwe ==
Kakooza yazaalibwa 12 Ogwokuna 1912 mu maka g'Omutaka Katongole Reverend Sseddulaaka Kibuuka ne Lukia Naluwagga. Yasomera ku [[King's College, Budo|King's College Budo]] nga tannawandiisibwa mu [[Makerere University, Uganda|yunivasite y'e Makerere]], gye yatikkirwa obusomesa mu 1934.
== Emirimu gye ==
Kakooza emirimi gye yagitandika ng'omusomesa era nakwatagana ne King’s College Budo, gye yeetaba mu mirimu gy’okusomesa n’ebyobuwangwa. Oluvannyuma yeenyigira mu kutandikawo essomero lya Aggrey Memorial School e Bunamwaya oluvannyuma lw’abasomesa n’abayizi e Budo okwekalakaasa olw’okwolesebwa kw’ekifaananyi kya kabaka w’e Bungereza ku ssomero lino. Yaweereza ng’omusomesa w’emizannyo mu ssomero lya Aggrey Memorial School mu myaka gya 1940.<ref>{{Cite web |last=Kyeyune |first=Darren Allan |date=23 April 2014 |title=Veteran administrator Sseggwanga Musisi for USPA legendary award |url=https://kawowo.com/2014/04/23/sseggwanga-musisi-for-uspa-legendary-award/ |access-date=25 September 2026 |website=Kawowo Sports |language=en-US}}</ref>
== Ennyimba ==
Kakooza yali muyiiya wa nyimba era yayiiya ''[[Ekitiibwa kya Buganda]]'' mu 1939. Oluyimba luno oluvannyuma lwafuuka oluyimba olutongole olw'Obwakabaka bwa [[Buganda]]. Oluyimba luno lwawandiikibwa mu [[Luganda]], lujaguza Buganda n’obwakabaka bwayo. Kakooza era yayimba oluyimba ''Omusajja Namusanga,'' oluvanyuma olwamukwasaganyana n'omuyimbi Munnayuganda [[Elly Wamala]].
== Enzirukanya y'omupiira ==
Kakooza yaweerezaako ng'omuwandiisi w’ekibiina [[Federation of Uganda Football Associations|ekifuga omupiira mu Uganda]] okuva mu 1949 okutuuka mu 1952. Yali mu kuddukanya ttiimu y’eggwanga ey’omupiira eya Uganda. Mu 1956, yaddukanya ttiimu ya Uganda mu kutalaaga Bungereza okwasooka emitala w’amayanja.<ref name=":3" /><ref name=":6">{{Cite web |title=History |url=https://fufa.co.ug/national-teams/uganda-cranes/history/ |access-date=25 September 2026 |website=FUFA: Federation of Uganda Football Associations |language=en-US}}</ref>
Mu 1962, Kakooza yatendeka ttiimu y’eggwanga lya Uganda mu mpaka za Africa ezaali e Ethiopia ng’ali wamu ne Samson Yiga. Era yaliko omuwandiisi omukulu ow’ekibiina ekigatta abazannyi b’ebikonde ekya Uganda Amateur Athletic Association era nga pulezidenti w’ekibiina ekigatta abazannyi b’ebikonde ekya Uganda Amateur Boxing Association.<ref name=":6" /><ref>{{Cite web |title=African Nations Cup 1962 |url=https://www.rsssf.org/tables/62a.html |access-date=25 September 2026 |website=www.rsssf.org}}</ref>
Okwongerezaako, Kakooza yaliko omuwandiisi omukulu ow’olukiiko lw’emizannyo mu ggwanga (NCS) okuva mu 1971 okutuuka mu 1974, n’adda mu bigere bya Hassan Sunderani. Oluvannyuma yaweereza nga ssentebe wa NCS okuva mu 1979 okutuuka mu 1980.<ref name=":2" /><ref>{{Cite web |last=Zziwa |first=Hassan Badru |date=29 November 2022 |title=The pioneering Ugandans that travelled to watch World Cup |url=https://observer.ug/sports/the-pioneering-ugandans-that-travelled-to-watch-world-cup/ |access-date=25 September 2026 |website=The Observer Media Ltd |language=en-US}}</ref>
== Omuwandiisi ==
Mu 1999 Kakooza yafulumya ekitabo ''Improving Sports in Uganda'', ekikwata ku nkulaakulana n’okuddukanya emizannyo mu Uganda.<ref>{{Cite book |last=Polycarp |first=Kakooza |year=1999 |title=Improving Sports in Uganda |url=https://libcat.kyu.ac.ug/cgi-bin/koha/opac-search.pl?count=20&offset=340&q=ccl%3Dpl%3A%22%5BKampala%5D+%3A%22&sort_by=relevance |publisher=Fountain Publishers |isbn=978-9970-02-169-7 |location=Kampala, Uganda |language=English}}</ref><ref>{{Cite web |title=African sport {{!}} African Studies Centre Leiden |url=https://ascleiden.nl/content/webdossiers/african-sport |access-date=25 September 2026 |website=ascleiden.nl}}</ref>
== Okufa ==
Kakooza yafa nga 12 Ogwolubereberye 2003 mu Kampala ku [[Eddwaliro lya Mengo Hospital|ddwaliro e Namirembe]] era yaziikibwa mu kkanisa ya St Stephen e Kabowa.
== Ekitiibwa n’okusiimibwa ==
Oluvanyuma lw’okuzzaawo Obwakabaka bwa Buganda mu 1993, Kabaka [[Muwenda Mutebi II, Kabaka wa Buganda|Ronald Muwenda Mutebi II]] yawa Kakooza Ekitiibwa ky’Amafumu n’Engabo ( [[Ensengeka y’Engabo n’Amaffumu|Order of the Shield and Spear]] ), ekitiibwa kya Buganda ekiweebwa abantu ssekinnoomu abaali bakoze obuweereza obw’enjawulo eri obwakabaka.
== Laba ne ==
* [[William Kamanyi]]
* [[Frank Kisekka]]
* [[John Sentongo]]
* [[Frank Nyangweso]]
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
[[Category:Articles with hCards]]
[[Category:Bannayuganda abayiiya b'enyimba]]
[[Category:Abantu abazaalibwa mu 1913]]
ds5glh981dj9cqw9jixzwqxwegsgjpo
75505
75504
2026-09-26T13:17:24Z
Lillylove256
10862
added [[Category:Abantu abaafa mu 2003]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]
75505
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|item=Q141561565}}
'''Polycarp Kibuuka Kakooza''', amanyiddwa nga Polycarp Kakooza, [[Munnayuganda]] eyali munnaddiini, omuyimbi, omusomesa, omuwandiisi, munnabyamizannyo era omuyiiya. Yayiiyya ''[[Ekitiibwa kya Buganda]],'' oluyimba olutongole olw'Obwakabaka bwa [[Buganda]].<ref name=":2">{{Cite web |title=National Council of Sports Annual Report 2023–2024 |url=https://mail.ncs.go.ug/files/NCS%20ANNUAL%20REPORT%202023-2024_0.pdf |archive-date= |access-date=25 September 2026 |publisher=National Council of Sports}}</ref><ref>{{Cite web |date=10 January 2021 |title=Tracing Uganda’s football history |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/score/tracing-uganda-s-football-history-1689580 |access-date=25 September 2026 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref name=":3">{{Cite web |title=UPL History |url=https://fufa.co.ug/history/ |access-date=25 September 2026 |website=FUFA: Federation of Uganda Football Associations |language=en-US}}</ref>
== Obuto n'obuyigirize bwe ==
Kakooza yazaalibwa 12 Ogwokuna 1912 mu maka g'Omutaka Katongole Reverend Sseddulaaka Kibuuka ne Lukia Naluwagga. Yasomera ku [[King's College, Budo|King's College Budo]] nga tannawandiisibwa mu [[Makerere University, Uganda|yunivasite y'e Makerere]], gye yatikkirwa obusomesa mu 1934.
== Emirimu gye ==
Kakooza emirimi gye yagitandika ng'omusomesa era nakwatagana ne King’s College Budo, gye yeetaba mu mirimu gy’okusomesa n’ebyobuwangwa. Oluvannyuma yeenyigira mu kutandikawo essomero lya Aggrey Memorial School e Bunamwaya oluvannyuma lw’abasomesa n’abayizi e Budo okwekalakaasa olw’okwolesebwa kw’ekifaananyi kya kabaka w’e Bungereza ku ssomero lino. Yaweereza ng’omusomesa w’emizannyo mu ssomero lya Aggrey Memorial School mu myaka gya 1940.<ref>{{Cite web |last=Kyeyune |first=Darren Allan |date=23 April 2014 |title=Veteran administrator Sseggwanga Musisi for USPA legendary award |url=https://kawowo.com/2014/04/23/sseggwanga-musisi-for-uspa-legendary-award/ |access-date=25 September 2026 |website=Kawowo Sports |language=en-US}}</ref>
== Ennyimba ==
Kakooza yali muyiiya wa nyimba era yayiiya ''[[Ekitiibwa kya Buganda]]'' mu 1939. Oluyimba luno oluvannyuma lwafuuka oluyimba olutongole olw'Obwakabaka bwa [[Buganda]]. Oluyimba luno lwawandiikibwa mu [[Luganda]], lujaguza Buganda n’obwakabaka bwayo. Kakooza era yayimba oluyimba ''Omusajja Namusanga,'' oluvanyuma olwamukwasaganyana n'omuyimbi Munnayuganda [[Elly Wamala]].
== Enzirukanya y'omupiira ==
Kakooza yaweerezaako ng'omuwandiisi w’ekibiina [[Federation of Uganda Football Associations|ekifuga omupiira mu Uganda]] okuva mu 1949 okutuuka mu 1952. Yali mu kuddukanya ttiimu y’eggwanga ey’omupiira eya Uganda. Mu 1956, yaddukanya ttiimu ya Uganda mu kutalaaga Bungereza okwasooka emitala w’amayanja.<ref name=":3" /><ref name=":6">{{Cite web |title=History |url=https://fufa.co.ug/national-teams/uganda-cranes/history/ |access-date=25 September 2026 |website=FUFA: Federation of Uganda Football Associations |language=en-US}}</ref>
Mu 1962, Kakooza yatendeka ttiimu y’eggwanga lya Uganda mu mpaka za Africa ezaali e Ethiopia ng’ali wamu ne Samson Yiga. Era yaliko omuwandiisi omukulu ow’ekibiina ekigatta abazannyi b’ebikonde ekya Uganda Amateur Athletic Association era nga pulezidenti w’ekibiina ekigatta abazannyi b’ebikonde ekya Uganda Amateur Boxing Association.<ref name=":6" /><ref>{{Cite web |title=African Nations Cup 1962 |url=https://www.rsssf.org/tables/62a.html |access-date=25 September 2026 |website=www.rsssf.org}}</ref>
Okwongerezaako, Kakooza yaliko omuwandiisi omukulu ow’olukiiko lw’emizannyo mu ggwanga (NCS) okuva mu 1971 okutuuka mu 1974, n’adda mu bigere bya Hassan Sunderani. Oluvannyuma yaweereza nga ssentebe wa NCS okuva mu 1979 okutuuka mu 1980.<ref name=":2" /><ref>{{Cite web |last=Zziwa |first=Hassan Badru |date=29 November 2022 |title=The pioneering Ugandans that travelled to watch World Cup |url=https://observer.ug/sports/the-pioneering-ugandans-that-travelled-to-watch-world-cup/ |access-date=25 September 2026 |website=The Observer Media Ltd |language=en-US}}</ref>
== Omuwandiisi ==
Mu 1999 Kakooza yafulumya ekitabo ''Improving Sports in Uganda'', ekikwata ku nkulaakulana n’okuddukanya emizannyo mu Uganda.<ref>{{Cite book |last=Polycarp |first=Kakooza |year=1999 |title=Improving Sports in Uganda |url=https://libcat.kyu.ac.ug/cgi-bin/koha/opac-search.pl?count=20&offset=340&q=ccl%3Dpl%3A%22%5BKampala%5D+%3A%22&sort_by=relevance |publisher=Fountain Publishers |isbn=978-9970-02-169-7 |location=Kampala, Uganda |language=English}}</ref><ref>{{Cite web |title=African sport {{!}} African Studies Centre Leiden |url=https://ascleiden.nl/content/webdossiers/african-sport |access-date=25 September 2026 |website=ascleiden.nl}}</ref>
== Okufa ==
Kakooza yafa nga 12 Ogwolubereberye 2003 mu Kampala ku [[Eddwaliro lya Mengo Hospital|ddwaliro e Namirembe]] era yaziikibwa mu kkanisa ya St Stephen e Kabowa.
== Ekitiibwa n’okusiimibwa ==
Oluvanyuma lw’okuzzaawo Obwakabaka bwa Buganda mu 1993, Kabaka [[Muwenda Mutebi II, Kabaka wa Buganda|Ronald Muwenda Mutebi II]] yawa Kakooza Ekitiibwa ky’Amafumu n’Engabo ( [[Ensengeka y’Engabo n’Amaffumu|Order of the Shield and Spear]] ), ekitiibwa kya Buganda ekiweebwa abantu ssekinnoomu abaali bakoze obuweereza obw’enjawulo eri obwakabaka.
== Laba ne ==
* [[William Kamanyi]]
* [[Frank Kisekka]]
* [[John Sentongo]]
* [[Frank Nyangweso]]
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
[[Category:Articles with hCards]]
[[Category:Bannayuganda abayiiya b'enyimba]]
[[Category:Abantu abazaalibwa mu 1913]]
[[Category:Abantu abaafa mu 2003]]
as1dkqaxxm2zrmlut9sdo3nq02w0hmz
Category:Bannayuganda abayiiya b'enyimba
14
15980
75506
2026-09-26T13:17:57Z
Lillylove256
10862
Created page with "Bano be Bannayuganda abayiiya b'enyimba"
75506
wikitext
text/x-wiki
Bano be Bannayuganda abayiiya b'enyimba
994t251ousamjyb0m7s3ht5z1lel1nd
Category:Abantu abazaalibwa mu 1913
14
15981
75507
2026-09-26T13:18:29Z
Lillylove256
10862
Ngasseeko amatuluba
75507
wikitext
text/x-wiki
Bano be bantu abazaalibwa mu 1913
bd093d3533rk8oebb8ioe2c7ut4kmn6
Category:Abantu abaafa mu 2003
14
15982
75508
2026-09-26T13:18:57Z
Lillylove256
10862
Ngasseeko amatuluba
75508
wikitext
text/x-wiki
Bano be bantu abaafa mu 2003
acjrz08lebogzahpl6eeekfh92huqry
Joshua Nabusoba Khaluswa Wakholi
0
15983
75509
2026-09-26T13:31:25Z
Lillylove256
10862
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1376631366|Joshua Nabusoba Khaluswa Wakholi]]"
75509
wikitext
text/x-wiki
'''<big>Joshua Nabusoba Khaluswa Wakholi</big>''' [[Munnayuganda]] eyali munnabyabufuzi era omukozi wa gavumenti ng'aweereza nga mmemba wa Paalamenti ya Uganda eyasooka oluvannyuma lw'ameefuga era nga Minisita w'abakozi ba gavumenti n'ensonga za kabineti mu gavumenti ya Ssaabaminisita [[Milton Obote]].<ref name=":1">{{Cite web |date=2021-01-20 |title=The failed 1971 guerilla force attack, ex-minister Wakholi disappearance |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/the-failed-1971-guerilla-force-attack-ex-minister-wakholi-disappearance-1631492 |access-date=2026-09-24 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Obuto n’okusoma kwe ==
Wakholi yazaalibwa mu 1926 mu kitundu ky'e Bugisu mu buvanjuba bwa Uganda. Yasomera Bubulo Primary School nga tannayingira Nabumali High School e [[Mbale]], gye yasomera okuva mu 1943 okutuuka mu 1948. Oluvannyuma yatendekebwa mu ssomero lya Survey Training School e [[Entebbe]] okuva mu 1949 okutuuka mu 1953.<ref name=":1" />
== Emirimu gye ==
Oluvannyuma lw'okumaliriza okutendekebwa kwe, Wakholi yeegatta ku kibiina kya Uganda eky'obwegassi. Okuva mu 1954, yakola ng’omuyambi w’obwegassi mu kitongole ky’enkulaakulana y’obwegassi. Oluvannyuma yeenyigira mu kuddukanya olukiiko lwa disitulikiti y’e Bugisu era okukkakkana ng’afuuse ssentebe w’olukiiko lwa disitulikiti y’e Bugisu okuva mu 1954 okutuuka mu 1962. Yatandikawo okuzimba eddwaaliro lya Busano Health Centre era n'ayambako okufuna obuyambi bw'ensimbi okuva mu kibiina kya Bugisu Cooperative Union okuzimba [[Teso College Aloet]].<ref name=":1" />
Mu 1956, Wakholi yalondebwa ku bwakansala ng’akiikirira Busoba Sub-county mu lukiiko lw’ababaka ba Bugisu. Wakholi yayingira ebyobufuzi by’eggwanga era, mu 1961, nalondebwa ku lukiiko lw’ababaka ba Paalamenti (LEGCO). Oluvanyuma lwa Uganda okwefuga mu 1962, yafuuka mmemba wa Paalamenti eyasooka mu [[Uganda]] eyeetongodde, ng'akiikirira ekitundu kya Bugisu South-West.<ref name=":1" />
Era yaliko omuwandiisi wa [[Paalamenti ya Uganda|Paalamenti]] mu Minisitule y’ebyobulamu. Mu Gwokutaano 1965, yalondebwa okuba Minisita omubeezi ow’ebibiina by’obwegassi. Mu 1967, yafuuka Minisita w’abakozi ba gavumenti n’ensonga za kabineti, ekifo kye yalimu okutuusa gavumenti ya Milton Obote lwe yagobwa mu Gwolubereberye 1971.<ref name=":1" /><ref>{{Cite book |last1=Washington |first1=D. C. :The Center :Document Expediting (DOCEX) Project |date=2003 |title=Chiefs of State and Cabinet members of foreign governments /National Foreign Assessment Center |url=http://archive.org/details/chiefsofstatecab6722wash |last2=United States. Central Intelligence Agency |last3=National Foreign Assessment Center (U.S.) |last4=United States. Central Intelligence Agency. Directorate of Intelligence |publisher=Washington, D.C. : The Center : Document Expediting (DOCEX) Project, Exchange and Gift Division, Library of Congress [distributor] ; Springfield, Va. : National Technical Information Service [distributor] |others=George A. Smathers Libraries University of Florida}}</ref>
Oluvannyuma lw'okuwamba gavumenti mu 1971, Wakholi yakwatibwa nga 2 Ogwokusatu 1971 n'aggalirwa mu [[Ekkomera ly'e Makindye|kkomera e Makindye]]. Oluvannyuma lw’okuyimbulwa, yava mu Uganda n’agenda e [[Tanzania]]. Bwe yali mu buwanganguse, yakwatagana n’ebibinja bya Bannayuganda abaali mu buwanganguse nga beetegekera okugezaako n’emmundu okugoba gavumenti ya Idi Amin. Yafuna okutendekebwa mu by’amagye era ne yeetaba mu nteekateeka z’okulumba Uganda mu Gwomwenda 1972.<ref name=":1" /><ref name=":3">{{Cite web |last=Kapo |first=Nelson Bwire |date=2019-04-20 |title=Kibedi's letter to Amin on murder of Shaban Nkutu, who was buried twice by the President |url=https://nilepost.co.ug/featured/42110/kibedis-letter-to-amin-on-murder-of-shaban-nkutu-who-was-buried-twice-by-the-president |access-date=2026-09-24 |website=Nilepost News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=allAfrica.com: Uganda: First Mugisu Minister, Wakholi, Killed By Amin |url=http://allafrica.com/stories/201304150121.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20130416005917/http://allafrica.com/stories/201304150121.html |archive-date=2013-04-16 |access-date=2026-09-24 |website=allafrica.com |language=en}}</ref>
Wakholi yali mu magye agaagezaako okulumba Uganda n’okusuula gavumenti ya Amin mu Gwomwenda 1972. Yakwatibwa okumpi n’ensalo y’e Mutukula e [[Rakai]] ng’adda emabega okuva ku bulumbaganyi obwalema. Oluvannyuma lw'okukwatibwa, ekiwandiiko kya Wakholi eky'okubuziibwa ebibuuzo kyafulumizibwa mu mpapula z'amawulire nga 23 Ogwomwenda 1972.<ref name=":1" /><ref name=":4">{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2022-11-26 |title=Masette Kuuya was Obote's 'Bituli Mia', wanted Mandela Stadium in Nabumali |url=https://www.independent.co.ug/masette-kuuya-was-obotes-bituli-mia-wanted-mandela-stadium-in-nabumali/ |access-date=2026-09-24 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}</ref><ref name=":3" />
== Omukululo ==
Ekifo ky’omukitundu ekimanyiddwa nga Wakholi Centre kyatandikibwawo e Nabumali e [[Mbale]] okumujjukira.<ref name=":4" />
== Laba ne ==
* [[Uganda People's Congress]]
* 1972 inasion of Uganda
* [[Basil Kiiza Bataringaya]]
* [[Felix Onama]]
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
86yx2dwfgdebg70wcqyno9vidvvooea
75510
75509
2026-09-26T13:33:57Z
Lillylove256
10862
Ngasseeko Databox
75510
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|item=Q141554341}}
'''<big>Joshua Nabusoba Khaluswa Wakholi</big>''' [[Munnayuganda]] eyali munnabyabufuzi era omukozi wa gavumenti ng'aweereza nga mmemba wa Paalamenti ya Uganda eyasooka oluvannyuma lw'ameefuga era nga Minisita w'abakozi ba gavumenti n'ensonga za kabineti mu gavumenti ya Ssaabaminisita [[Milton Obote]].<ref name=":1">{{Cite web |date=2021-01-20 |title=The failed 1971 guerilla force attack, ex-minister Wakholi disappearance |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/the-failed-1971-guerilla-force-attack-ex-minister-wakholi-disappearance-1631492 |access-date=2026-09-24 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Obuto n’okusoma kwe ==
Wakholi yazaalibwa mu 1926 mu kitundu ky'e Bugisu mu buvanjuba bwa Uganda. Yasomera Bubulo Primary School nga tannayingira Nabumali High School e [[Mbale]], gye yasomera okuva mu 1943 okutuuka mu 1948. Oluvannyuma yatendekebwa mu ssomero lya Survey Training School e [[Entebbe]] okuva mu 1949 okutuuka mu 1953.<ref name=":1" />
== Emirimu gye ==
Oluvannyuma lw'okumaliriza okutendekebwa kwe, Wakholi yeegatta ku kibiina kya Uganda eky'obwegassi. Okuva mu 1954, yakola ng’omuyambi w’obwegassi mu kitongole ky’enkulaakulana y’obwegassi. Oluvannyuma yeenyigira mu kuddukanya olukiiko lwa disitulikiti y’e Bugisu era okukkakkana ng’afuuse ssentebe w’olukiiko lwa disitulikiti y’e Bugisu okuva mu 1954 okutuuka mu 1962. Yatandikawo okuzimba eddwaaliro lya Busano Health Centre era n'ayambako okufuna obuyambi bw'ensimbi okuva mu kibiina kya Bugisu Cooperative Union okuzimba [[Teso College Aloet]].<ref name=":1" />
Mu 1956, Wakholi yalondebwa ku bwakansala ng’akiikirira Busoba Sub-county mu lukiiko lw’ababaka ba Bugisu. Wakholi yayingira ebyobufuzi by’eggwanga era, mu 1961, nalondebwa ku lukiiko lw’ababaka ba Paalamenti (LEGCO). Oluvanyuma lwa Uganda okwefuga mu 1962, yafuuka mmemba wa Paalamenti eyasooka mu [[Uganda]] eyeetongodde, ng'akiikirira ekitundu kya Bugisu South-West.<ref name=":1" />
Era yaliko omuwandiisi wa [[Paalamenti ya Uganda|Paalamenti]] mu Minisitule y’ebyobulamu. Mu Gwokutaano 1965, yalondebwa okuba Minisita omubeezi ow’ebibiina by’obwegassi. Mu 1967, yafuuka Minisita w’abakozi ba gavumenti n’ensonga za kabineti, ekifo kye yalimu okutuusa gavumenti ya Milton Obote lwe yagobwa mu Gwolubereberye 1971.<ref name=":1" /><ref>{{Cite book |last1=Washington |first1=D. C. :The Center :Document Expediting (DOCEX) Project |date=2003 |title=Chiefs of State and Cabinet members of foreign governments /National Foreign Assessment Center |url=http://archive.org/details/chiefsofstatecab6722wash |last2=United States. Central Intelligence Agency |last3=National Foreign Assessment Center (U.S.) |last4=United States. Central Intelligence Agency. Directorate of Intelligence |publisher=Washington, D.C. : The Center : Document Expediting (DOCEX) Project, Exchange and Gift Division, Library of Congress [distributor] ; Springfield, Va. : National Technical Information Service [distributor] |others=George A. Smathers Libraries University of Florida}}</ref>
Oluvannyuma lw'okuwamba gavumenti mu 1971, Wakholi yakwatibwa nga 2 Ogwokusatu 1971 n'aggalirwa mu [[Ekkomera ly'e Makindye|kkomera e Makindye]]. Oluvannyuma lw’okuyimbulwa, yava mu Uganda n’agenda e [[Tanzania]]. Bwe yali mu buwanganguse, yakwatagana n’ebibinja bya Bannayuganda abaali mu buwanganguse nga beetegekera okugezaako n’emmundu okugoba gavumenti ya Idi Amin. Yafuna okutendekebwa mu by’amagye era ne yeetaba mu nteekateeka z’okulumba Uganda mu Gwomwenda 1972.<ref name=":1" /><ref name=":3">{{Cite web |last=Kapo |first=Nelson Bwire |date=2019-04-20 |title=Kibedi's letter to Amin on murder of Shaban Nkutu, who was buried twice by the President |url=https://nilepost.co.ug/featured/42110/kibedis-letter-to-amin-on-murder-of-shaban-nkutu-who-was-buried-twice-by-the-president |access-date=2026-09-24 |website=Nilepost News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=allAfrica.com: Uganda: First Mugisu Minister, Wakholi, Killed By Amin |url=http://allafrica.com/stories/201304150121.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20130416005917/http://allafrica.com/stories/201304150121.html |archive-date=2013-04-16 |access-date=2026-09-24 |website=allafrica.com |language=en}}</ref>
Wakholi yali mu magye agaagezaako okulumba Uganda n’okusuula gavumenti ya Amin mu Gwomwenda 1972. Yakwatibwa okumpi n’ensalo y’e Mutukula e [[Rakai]] ng’adda emabega okuva ku bulumbaganyi obwalema. Oluvannyuma lw'okukwatibwa, ekiwandiiko kya Wakholi eky'okubuziibwa ebibuuzo kyafulumizibwa mu mpapula z'amawulire nga 23 Ogwomwenda 1972.<ref name=":1" /><ref name=":4">{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2022-11-26 |title=Masette Kuuya was Obote's 'Bituli Mia', wanted Mandela Stadium in Nabumali |url=https://www.independent.co.ug/masette-kuuya-was-obotes-bituli-mia-wanted-mandela-stadium-in-nabumali/ |access-date=2026-09-24 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}</ref><ref name=":3" />
== Omukululo ==
Ekifo ky’omukitundu ekimanyiddwa nga Wakholi Centre kyatandikibwawo e Nabumali e [[Mbale]] okumujjukira.<ref name=":4" />
== Laba ne ==
* [[Uganda People's Congress]]
* 1972 inasion of Uganda
* [[Basil Kiiza Bataringaya]]
* [[Felix Onama]]
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
tee4tzg663ktivc2pxv3gnv4g0igw5o
75511
75510
2026-09-26T13:35:16Z
Lillylove256
10862
added [[Category:Ba mmemba ba Paalament ya Uganda]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]
75511
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|item=Q141554341}}
'''<big>Joshua Nabusoba Khaluswa Wakholi</big>''' [[Munnayuganda]] eyali munnabyabufuzi era omukozi wa gavumenti ng'aweereza nga mmemba wa Paalamenti ya Uganda eyasooka oluvannyuma lw'ameefuga era nga Minisita w'abakozi ba gavumenti n'ensonga za kabineti mu gavumenti ya Ssaabaminisita [[Milton Obote]].<ref name=":1">{{Cite web |date=2021-01-20 |title=The failed 1971 guerilla force attack, ex-minister Wakholi disappearance |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/the-failed-1971-guerilla-force-attack-ex-minister-wakholi-disappearance-1631492 |access-date=2026-09-24 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Obuto n’okusoma kwe ==
Wakholi yazaalibwa mu 1926 mu kitundu ky'e Bugisu mu buvanjuba bwa Uganda. Yasomera Bubulo Primary School nga tannayingira Nabumali High School e [[Mbale]], gye yasomera okuva mu 1943 okutuuka mu 1948. Oluvannyuma yatendekebwa mu ssomero lya Survey Training School e [[Entebbe]] okuva mu 1949 okutuuka mu 1953.<ref name=":1" />
== Emirimu gye ==
Oluvannyuma lw'okumaliriza okutendekebwa kwe, Wakholi yeegatta ku kibiina kya Uganda eky'obwegassi. Okuva mu 1954, yakola ng’omuyambi w’obwegassi mu kitongole ky’enkulaakulana y’obwegassi. Oluvannyuma yeenyigira mu kuddukanya olukiiko lwa disitulikiti y’e Bugisu era okukkakkana ng’afuuse ssentebe w’olukiiko lwa disitulikiti y’e Bugisu okuva mu 1954 okutuuka mu 1962. Yatandikawo okuzimba eddwaaliro lya Busano Health Centre era n'ayambako okufuna obuyambi bw'ensimbi okuva mu kibiina kya Bugisu Cooperative Union okuzimba [[Teso College Aloet]].<ref name=":1" />
Mu 1956, Wakholi yalondebwa ku bwakansala ng’akiikirira Busoba Sub-county mu lukiiko lw’ababaka ba Bugisu. Wakholi yayingira ebyobufuzi by’eggwanga era, mu 1961, nalondebwa ku lukiiko lw’ababaka ba Paalamenti (LEGCO). Oluvanyuma lwa Uganda okwefuga mu 1962, yafuuka mmemba wa Paalamenti eyasooka mu [[Uganda]] eyeetongodde, ng'akiikirira ekitundu kya Bugisu South-West.<ref name=":1" />
Era yaliko omuwandiisi wa [[Paalamenti ya Uganda|Paalamenti]] mu Minisitule y’ebyobulamu. Mu Gwokutaano 1965, yalondebwa okuba Minisita omubeezi ow’ebibiina by’obwegassi. Mu 1967, yafuuka Minisita w’abakozi ba gavumenti n’ensonga za kabineti, ekifo kye yalimu okutuusa gavumenti ya Milton Obote lwe yagobwa mu Gwolubereberye 1971.<ref name=":1" /><ref>{{Cite book |last1=Washington |first1=D. C. :The Center :Document Expediting (DOCEX) Project |date=2003 |title=Chiefs of State and Cabinet members of foreign governments /National Foreign Assessment Center |url=http://archive.org/details/chiefsofstatecab6722wash |last2=United States. Central Intelligence Agency |last3=National Foreign Assessment Center (U.S.) |last4=United States. Central Intelligence Agency. Directorate of Intelligence |publisher=Washington, D.C. : The Center : Document Expediting (DOCEX) Project, Exchange and Gift Division, Library of Congress [distributor] ; Springfield, Va. : National Technical Information Service [distributor] |others=George A. Smathers Libraries University of Florida}}</ref>
Oluvannyuma lw'okuwamba gavumenti mu 1971, Wakholi yakwatibwa nga 2 Ogwokusatu 1971 n'aggalirwa mu [[Ekkomera ly'e Makindye|kkomera e Makindye]]. Oluvannyuma lw’okuyimbulwa, yava mu Uganda n’agenda e [[Tanzania]]. Bwe yali mu buwanganguse, yakwatagana n’ebibinja bya Bannayuganda abaali mu buwanganguse nga beetegekera okugezaako n’emmundu okugoba gavumenti ya Idi Amin. Yafuna okutendekebwa mu by’amagye era ne yeetaba mu nteekateeka z’okulumba Uganda mu Gwomwenda 1972.<ref name=":1" /><ref name=":3">{{Cite web |last=Kapo |first=Nelson Bwire |date=2019-04-20 |title=Kibedi's letter to Amin on murder of Shaban Nkutu, who was buried twice by the President |url=https://nilepost.co.ug/featured/42110/kibedis-letter-to-amin-on-murder-of-shaban-nkutu-who-was-buried-twice-by-the-president |access-date=2026-09-24 |website=Nilepost News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=allAfrica.com: Uganda: First Mugisu Minister, Wakholi, Killed By Amin |url=http://allafrica.com/stories/201304150121.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20130416005917/http://allafrica.com/stories/201304150121.html |archive-date=2013-04-16 |access-date=2026-09-24 |website=allafrica.com |language=en}}</ref>
Wakholi yali mu magye agaagezaako okulumba Uganda n’okusuula gavumenti ya Amin mu Gwomwenda 1972. Yakwatibwa okumpi n’ensalo y’e Mutukula e [[Rakai]] ng’adda emabega okuva ku bulumbaganyi obwalema. Oluvannyuma lw'okukwatibwa, ekiwandiiko kya Wakholi eky'okubuziibwa ebibuuzo kyafulumizibwa mu mpapula z'amawulire nga 23 Ogwomwenda 1972.<ref name=":1" /><ref name=":4">{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2022-11-26 |title=Masette Kuuya was Obote's 'Bituli Mia', wanted Mandela Stadium in Nabumali |url=https://www.independent.co.ug/masette-kuuya-was-obotes-bituli-mia-wanted-mandela-stadium-in-nabumali/ |access-date=2026-09-24 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}</ref><ref name=":3" />
== Omukululo ==
Ekifo ky’omukitundu ekimanyiddwa nga Wakholi Centre kyatandikibwawo e Nabumali e [[Mbale]] okumujjukira.<ref name=":4" />
== Laba ne ==
* [[Uganda People's Congress]]
* 1972 inasion of Uganda
* [[Basil Kiiza Bataringaya]]
* [[Felix Onama]]
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
[[Category:Ba mmemba ba Paalament ya Uganda]]
lo8bhcgvf8trcaqmb9fp750xfb6yxdm
75512
75511
2026-09-26T13:35:46Z
Lillylove256
10862
added [[Category:Ba minisita ba gavumenti ya Uganda]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]
75512
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|item=Q141554341}}
'''<big>Joshua Nabusoba Khaluswa Wakholi</big>''' [[Munnayuganda]] eyali munnabyabufuzi era omukozi wa gavumenti ng'aweereza nga mmemba wa Paalamenti ya Uganda eyasooka oluvannyuma lw'ameefuga era nga Minisita w'abakozi ba gavumenti n'ensonga za kabineti mu gavumenti ya Ssaabaminisita [[Milton Obote]].<ref name=":1">{{Cite web |date=2021-01-20 |title=The failed 1971 guerilla force attack, ex-minister Wakholi disappearance |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/the-failed-1971-guerilla-force-attack-ex-minister-wakholi-disappearance-1631492 |access-date=2026-09-24 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Obuto n’okusoma kwe ==
Wakholi yazaalibwa mu 1926 mu kitundu ky'e Bugisu mu buvanjuba bwa Uganda. Yasomera Bubulo Primary School nga tannayingira Nabumali High School e [[Mbale]], gye yasomera okuva mu 1943 okutuuka mu 1948. Oluvannyuma yatendekebwa mu ssomero lya Survey Training School e [[Entebbe]] okuva mu 1949 okutuuka mu 1953.<ref name=":1" />
== Emirimu gye ==
Oluvannyuma lw'okumaliriza okutendekebwa kwe, Wakholi yeegatta ku kibiina kya Uganda eky'obwegassi. Okuva mu 1954, yakola ng’omuyambi w’obwegassi mu kitongole ky’enkulaakulana y’obwegassi. Oluvannyuma yeenyigira mu kuddukanya olukiiko lwa disitulikiti y’e Bugisu era okukkakkana ng’afuuse ssentebe w’olukiiko lwa disitulikiti y’e Bugisu okuva mu 1954 okutuuka mu 1962. Yatandikawo okuzimba eddwaaliro lya Busano Health Centre era n'ayambako okufuna obuyambi bw'ensimbi okuva mu kibiina kya Bugisu Cooperative Union okuzimba [[Teso College Aloet]].<ref name=":1" />
Mu 1956, Wakholi yalondebwa ku bwakansala ng’akiikirira Busoba Sub-county mu lukiiko lw’ababaka ba Bugisu. Wakholi yayingira ebyobufuzi by’eggwanga era, mu 1961, nalondebwa ku lukiiko lw’ababaka ba Paalamenti (LEGCO). Oluvanyuma lwa Uganda okwefuga mu 1962, yafuuka mmemba wa Paalamenti eyasooka mu [[Uganda]] eyeetongodde, ng'akiikirira ekitundu kya Bugisu South-West.<ref name=":1" />
Era yaliko omuwandiisi wa [[Paalamenti ya Uganda|Paalamenti]] mu Minisitule y’ebyobulamu. Mu Gwokutaano 1965, yalondebwa okuba Minisita omubeezi ow’ebibiina by’obwegassi. Mu 1967, yafuuka Minisita w’abakozi ba gavumenti n’ensonga za kabineti, ekifo kye yalimu okutuusa gavumenti ya Milton Obote lwe yagobwa mu Gwolubereberye 1971.<ref name=":1" /><ref>{{Cite book |last1=Washington |first1=D. C. :The Center :Document Expediting (DOCEX) Project |date=2003 |title=Chiefs of State and Cabinet members of foreign governments /National Foreign Assessment Center |url=http://archive.org/details/chiefsofstatecab6722wash |last2=United States. Central Intelligence Agency |last3=National Foreign Assessment Center (U.S.) |last4=United States. Central Intelligence Agency. Directorate of Intelligence |publisher=Washington, D.C. : The Center : Document Expediting (DOCEX) Project, Exchange and Gift Division, Library of Congress [distributor] ; Springfield, Va. : National Technical Information Service [distributor] |others=George A. Smathers Libraries University of Florida}}</ref>
Oluvannyuma lw'okuwamba gavumenti mu 1971, Wakholi yakwatibwa nga 2 Ogwokusatu 1971 n'aggalirwa mu [[Ekkomera ly'e Makindye|kkomera e Makindye]]. Oluvannyuma lw’okuyimbulwa, yava mu Uganda n’agenda e [[Tanzania]]. Bwe yali mu buwanganguse, yakwatagana n’ebibinja bya Bannayuganda abaali mu buwanganguse nga beetegekera okugezaako n’emmundu okugoba gavumenti ya Idi Amin. Yafuna okutendekebwa mu by’amagye era ne yeetaba mu nteekateeka z’okulumba Uganda mu Gwomwenda 1972.<ref name=":1" /><ref name=":3">{{Cite web |last=Kapo |first=Nelson Bwire |date=2019-04-20 |title=Kibedi's letter to Amin on murder of Shaban Nkutu, who was buried twice by the President |url=https://nilepost.co.ug/featured/42110/kibedis-letter-to-amin-on-murder-of-shaban-nkutu-who-was-buried-twice-by-the-president |access-date=2026-09-24 |website=Nilepost News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=allAfrica.com: Uganda: First Mugisu Minister, Wakholi, Killed By Amin |url=http://allafrica.com/stories/201304150121.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20130416005917/http://allafrica.com/stories/201304150121.html |archive-date=2013-04-16 |access-date=2026-09-24 |website=allafrica.com |language=en}}</ref>
Wakholi yali mu magye agaagezaako okulumba Uganda n’okusuula gavumenti ya Amin mu Gwomwenda 1972. Yakwatibwa okumpi n’ensalo y’e Mutukula e [[Rakai]] ng’adda emabega okuva ku bulumbaganyi obwalema. Oluvannyuma lw'okukwatibwa, ekiwandiiko kya Wakholi eky'okubuziibwa ebibuuzo kyafulumizibwa mu mpapula z'amawulire nga 23 Ogwomwenda 1972.<ref name=":1" /><ref name=":4">{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2022-11-26 |title=Masette Kuuya was Obote's 'Bituli Mia', wanted Mandela Stadium in Nabumali |url=https://www.independent.co.ug/masette-kuuya-was-obotes-bituli-mia-wanted-mandela-stadium-in-nabumali/ |access-date=2026-09-24 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}</ref><ref name=":3" />
== Omukululo ==
Ekifo ky’omukitundu ekimanyiddwa nga Wakholi Centre kyatandikibwawo e Nabumali e [[Mbale]] okumujjukira.<ref name=":4" />
== Laba ne ==
* [[Uganda People's Congress]]
* 1972 inasion of Uganda
* [[Basil Kiiza Bataringaya]]
* [[Felix Onama]]
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
[[Category:Ba mmemba ba Paalament ya Uganda]]
[[Category:Ba minisita ba gavumenti ya Uganda]]
133ce61sfaovzo03qczv71x0dw1l544
Anatoli Wasswa
0
15984
75517
2026-09-26T13:56:45Z
Lillylove256
10862
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1376771361|Anatoli Wasswa]]"
75517
wikitext
text/x-wiki
'''Anatoli Wasswa''' era amanyiddwa nga Anatoli Wasswa Kizito (15 Ogwokubiri 1927 – 3 Ogwolubereberye 2023) [[Munnayuganda]] eyali omunnaddiini mu ddiini y'Obukatuliki, omusaserdooti, omusawo ajjanjabisa obutonde era omuwandiisi.<ref name=":1">{{Cite web |date=2023-01-04 |title=Fr Wasswa: The priest who promoted herbal medicine |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/fr-wasswa-the-priest-who-promoted-herbal-medicine-4075136 |access-date=2026-09-23 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Obuto n'obuyigirize bwe ==
Anatoli yazaalibwa 15 Ogwokubiri 1927 ku kyalo Kigo, mu ssaza ly’e Singo, mu [[Mityana (disitulikit)|Disitulikiti y’e Mityana]], mu [[Uganda]]. Okusoma yakutandikira ku ssomero lya pulayimale e Kigo, gye yatandikira Pulayimale esooka mu 1941 oluvannyuma lw’okugenda mu bibiina bya katekisimu. Mu 1950, yeegatta ku Busubizi Teachers Training College e Mityana, gye yatendekebwa obusomesa oluvannyuma n’asoma obusaserdooti mu Katigondo National Major Seminary.<ref name=":1" /><ref name=":2">{{Cite web |title=Chemotherapeutics Research Institute Undertakes to Advance Brother Anatooli's Herbal Medicines |url=https://ugandaradionetwork.net/story/chemotherapeutics-research-institute-undertakes-to-advance-brother-anatoolis-herbal-medicines |access-date=2026-09-23 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref><ref name=":3">{{Cite web |date=2021-01-04 |title=Anatooli Wasswa: The priest turned herbalist |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/anatooli-wasswa-the-priest-turned-herbalist-1723662 |access-date=2026-09-23 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Obusaserdooti ==
Anatoli yafuuka owlouganda mu ddiini mu ba Bannakaroli Brothers, era abamanyiddwa nga Brothers of St. Charles Lwanga, mu 1948. Mu 1970, yeegatta ku Katigondo National Major Seminary okusoma obusaserdooti. Yatuuzibwa ku bu saserdooti mu 1978 n’amanyibwa nga Faaza Anatoli Wasswa.<ref>{{Cite web |date=2021-01-09 |title=Br Fr Anatoli Wasswa, the founder |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/life/br-fr-anatoli-wasswa-the-founder-1526694 |access-date=2026-09-23 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref name=":3" /><ref name=":4">{{Cite web |date=2021-01-09 |title=Br Fr Anatoli Wasswa, the founder |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/life/br-fr-anatoli-wasswa-the-founder-1526694 |access-date=2026-09-23 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref name=":1" />
== Emirimu gye ==
Oluvannyuma lw’okutendekebwa mu by’obusomesa, Wasswa yakola ng’omusomesa era oluvannyuma n’aweereza ng’omubalirizi w’ebitabo mu kibiina kya Bannakaloli Brothers. Oluvannyuma yanoonyereza ku ddagala ly’obutonde ne Sisita Rosalina e Bwanda ne Père Perine Perinate, Faaza Omuzungu Omufaransa, eyamuwa obulagirizi ku nsengeka z’ebimera n’okuziteekateeka n’okuzitabula.<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":3" /><ref name=":4" />
Yatandikawo eddwaliro ly'obutonde erya St Luke Uganda Herbal Clinic e [[Kyotera]]. Oluvannyuma eddwaaliro lino lyagaziwa ne ligenda mu bifo ebirala omuli Kibuye mu [[Kampala]] ne Nyamitanga e Mbarara. Era yatandikawo ekifo ekikuumirwamu ebintu eby’edda ekya St Luke Community Museum mu Disitulikiti y’e Kyotera ng’omu ku kaweefube w’okukuuma n’okutumbula okumanya kw’ennono n’ebintu eby’obuwangwa.<ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref>{{Cite web |title=First Ever Museum Opens to Public in Rakai |url=https://ugandaradionetwork.net/story/first-ever-museum-opens-to-public-in-rakai |access-date=2026-09-23 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref><ref name=":2" />
== Ebiwandiiko ==
Anatoli yawandiika ebitabo bya Geography eri abayizi ba pulayimale eya wansi era n’awandiika ekitabo ekiyitibwa ''Unveiling Witchcraft'', ekikwata ku nkola ezikwatagana n’obusamize.<ref name=":3" /><ref name=":2" /><ref>{{Cite journal |last=Solomon |first=Rukundo |date=August 2020 |title=Witch-Killings and the Law in Uganda |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-law-and-religion/article/abs/witchkillings-and-the-law-in-uganda/C819357F859E705080192AAAD2D8FBF0 |journal=Journal of Law and Religion |language=en |volume=35 |issue=2 |pages=270–296 |doi=10.1017/jlr.2020.25 |issn=0748-0814}}</ref><ref>{{Cite web |last=Divito |first=John |date=2008-08-13 |title=African Apologetics: Book Notice: Unveiling Witchcraft |url=https://africacfar.blogspot.com/2008/08/book-notice-unveiling-witchcraft.html |access-date=2026-09-23 |website=African Apologetics}}</ref>
== Okuttendereza ==
Nga 26 Ogwekkumi 2017, Anatoli yafuna omudaali okuva ewa Pulezidenti [[Yoweri Museveni]] ng’asiima omulimu gwe yakola mu kutumbula enkozesa y’eddagala ly’obutonde.<ref name=":3" /><ref name=":2" />
== Okufa ==
Anatoli yafa nga 3 Ogwolubereberye 2023 mu ddwaliro lya [[Mulago National Specialised Hospital|Mulago National Referral Hospital]] mu Kampala oluvannyuma lw’okufuna obuzibu obuva ku mutima. Yaziikibwa nga 9 Ogwolubereberye 2023 bijja bya b’oluganda Bannakaroli e Kiteredde mu Disitulikiti y’e Kyotera.<ref>{{Cite web |date=2023-01-10 |title=Bro. Anatoli receives glorious send-off – Masaka Diocese |url=https://masakadiocese.org/bro-anatoli-receives-glorious-send-off/ |access-date=2026-09-23 |language=en-US}}</ref><ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref>{{Cite web |last=Reporter |first=NewVision |date=2023-01-06 |title=People: Father Brother Anatoli to be buried on January 9 |url=https://www.newvision.co.ug/category/people/father-brother-anatoli-to-be-buried-on-januar-NV_151067_092026 |access-date=2026-09-23 |website=New Vision}}</ref>
== Laba ne ==
* Lawrence Mbwega
* [[Anne Nasimiyu Wasike]]
* Giuseppe Ambrosoli
* [[Celestino Obua]]
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Articles with hCards]]
1gib901abr6bgmowhn7q64tlvtwtrse
75519
75517
2026-09-26T13:59:06Z
Lillylove256
10862
Ngasseeko Databox
75519
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|item=Q141549040}}
'''Anatoli Wasswa''' era amanyiddwa nga Anatoli Wasswa Kizito (15 Ogwokubiri 1927 – 3 Ogwolubereberye 2023) [[Munnayuganda]] eyali omunnaddiini mu ddiini y'Obukatuliki, omusaserdooti, omusawo ajjanjabisa obutonde era omuwandiisi.<ref name=":1">{{Cite web |date=2023-01-04 |title=Fr Wasswa: The priest who promoted herbal medicine |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/fr-wasswa-the-priest-who-promoted-herbal-medicine-4075136 |access-date=2026-09-23 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Obuto n'obuyigirize bwe ==
Anatoli yazaalibwa 15 Ogwokubiri 1927 ku kyalo Kigo, mu ssaza ly’e Singo, mu [[Mityana (disitulikit)|Disitulikiti y’e Mityana]], mu [[Uganda]]. Okusoma yakutandikira ku ssomero lya pulayimale e Kigo, gye yatandikira Pulayimale esooka mu 1941 oluvannyuma lw’okugenda mu bibiina bya katekisimu. Mu 1950, yeegatta ku Busubizi Teachers Training College e Mityana, gye yatendekebwa obusomesa oluvannyuma n’asoma obusaserdooti mu Katigondo National Major Seminary.<ref name=":1" /><ref name=":2">{{Cite web |title=Chemotherapeutics Research Institute Undertakes to Advance Brother Anatooli's Herbal Medicines |url=https://ugandaradionetwork.net/story/chemotherapeutics-research-institute-undertakes-to-advance-brother-anatoolis-herbal-medicines |access-date=2026-09-23 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref><ref name=":3">{{Cite web |date=2021-01-04 |title=Anatooli Wasswa: The priest turned herbalist |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/anatooli-wasswa-the-priest-turned-herbalist-1723662 |access-date=2026-09-23 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Obusaserdooti ==
Anatoli yafuuka owlouganda mu ddiini mu ba Bannakaroli Brothers, era abamanyiddwa nga Brothers of St. Charles Lwanga, mu 1948. Mu 1970, yeegatta ku Katigondo National Major Seminary okusoma obusaserdooti. Yatuuzibwa ku bu saserdooti mu 1978 n’amanyibwa nga Faaza Anatoli Wasswa.<ref>{{Cite web |date=2021-01-09 |title=Br Fr Anatoli Wasswa, the founder |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/life/br-fr-anatoli-wasswa-the-founder-1526694 |access-date=2026-09-23 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref name=":3" /><ref name=":4">{{Cite web |date=2021-01-09 |title=Br Fr Anatoli Wasswa, the founder |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/life/br-fr-anatoli-wasswa-the-founder-1526694 |access-date=2026-09-23 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref name=":1" />
== Emirimu gye ==
Oluvannyuma lw’okutendekebwa mu by’obusomesa, Wasswa yakola ng’omusomesa era oluvannyuma n’aweereza ng’omubalirizi w’ebitabo mu kibiina kya Bannakaloli Brothers. Oluvannyuma yanoonyereza ku ddagala ly’obutonde ne Sisita Rosalina e Bwanda ne Père Perine Perinate, Faaza Omuzungu Omufaransa, eyamuwa obulagirizi ku nsengeka z’ebimera n’okuziteekateeka n’okuzitabula.<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":3" /><ref name=":4" />
Yatandikawo eddwaliro ly'obutonde erya St Luke Uganda Herbal Clinic e [[Kyotera]]. Oluvannyuma eddwaaliro lino lyagaziwa ne ligenda mu bifo ebirala omuli Kibuye mu [[Kampala]] ne Nyamitanga e Mbarara. Era yatandikawo ekifo ekikuumirwamu ebintu eby’edda ekya St Luke Community Museum mu Disitulikiti y’e Kyotera ng’omu ku kaweefube w’okukuuma n’okutumbula okumanya kw’ennono n’ebintu eby’obuwangwa.<ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref>{{Cite web |title=First Ever Museum Opens to Public in Rakai |url=https://ugandaradionetwork.net/story/first-ever-museum-opens-to-public-in-rakai |access-date=2026-09-23 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref><ref name=":2" />
== Ebiwandiiko ==
Anatoli yawandiika ebitabo bya Geography eri abayizi ba pulayimale eya wansi era n’awandiika ekitabo ekiyitibwa ''Unveiling Witchcraft'', ekikwata ku nkola ezikwatagana n’obusamize.<ref name=":3" /><ref name=":2" /><ref>{{Cite journal |last=Solomon |first=Rukundo |date=August 2020 |title=Witch-Killings and the Law in Uganda |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-law-and-religion/article/abs/witchkillings-and-the-law-in-uganda/C819357F859E705080192AAAD2D8FBF0 |journal=Journal of Law and Religion |language=en |volume=35 |issue=2 |pages=270–296 |doi=10.1017/jlr.2020.25 |issn=0748-0814}}</ref><ref>{{Cite web |last=Divito |first=John |date=2008-08-13 |title=African Apologetics: Book Notice: Unveiling Witchcraft |url=https://africacfar.blogspot.com/2008/08/book-notice-unveiling-witchcraft.html |access-date=2026-09-23 |website=African Apologetics}}</ref>
== Okuttendereza ==
Nga 26 Ogwekkumi 2017, Anatoli yafuna omudaali okuva ewa Pulezidenti [[Yoweri Museveni]] ng’asiima omulimu gwe yakola mu kutumbula enkozesa y’eddagala ly’obutonde.<ref name=":3" /><ref name=":2" />
== Okufa ==
Anatoli yafa nga 3 Ogwolubereberye 2023 mu ddwaliro lya [[Mulago National Specialised Hospital|Mulago National Referral Hospital]] mu Kampala oluvannyuma lw’okufuna obuzibu obuva ku mutima. Yaziikibwa nga 9 Ogwolubereberye 2023 bijja bya b’oluganda Bannakaroli e Kiteredde mu Disitulikiti y’e Kyotera.<ref>{{Cite web |date=2023-01-10 |title=Bro. Anatoli receives glorious send-off – Masaka Diocese |url=https://masakadiocese.org/bro-anatoli-receives-glorious-send-off/ |access-date=2026-09-23 |language=en-US}}</ref><ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref>{{Cite web |last=Reporter |first=NewVision |date=2023-01-06 |title=People: Father Brother Anatoli to be buried on January 9 |url=https://www.newvision.co.ug/category/people/father-brother-anatoli-to-be-buried-on-januar-NV_151067_092026 |access-date=2026-09-23 |website=New Vision}}</ref>
== Laba ne ==
* Lawrence Mbwega
* [[Anne Nasimiyu Wasike]]
* Giuseppe Ambrosoli
* [[Celestino Obua]]
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Articles with hCards]]
7fufz91hpxwwvhsfs0jwjwelkvobd4f
75520
75519
2026-09-26T13:59:44Z
Lillylove256
10862
added [[Category:Abantu abazaalibwa mu 1927]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]
75520
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|item=Q141549040}}
'''Anatoli Wasswa''' era amanyiddwa nga Anatoli Wasswa Kizito (15 Ogwokubiri 1927 – 3 Ogwolubereberye 2023) [[Munnayuganda]] eyali omunnaddiini mu ddiini y'Obukatuliki, omusaserdooti, omusawo ajjanjabisa obutonde era omuwandiisi.<ref name=":1">{{Cite web |date=2023-01-04 |title=Fr Wasswa: The priest who promoted herbal medicine |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/fr-wasswa-the-priest-who-promoted-herbal-medicine-4075136 |access-date=2026-09-23 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Obuto n'obuyigirize bwe ==
Anatoli yazaalibwa 15 Ogwokubiri 1927 ku kyalo Kigo, mu ssaza ly’e Singo, mu [[Mityana (disitulikit)|Disitulikiti y’e Mityana]], mu [[Uganda]]. Okusoma yakutandikira ku ssomero lya pulayimale e Kigo, gye yatandikira Pulayimale esooka mu 1941 oluvannyuma lw’okugenda mu bibiina bya katekisimu. Mu 1950, yeegatta ku Busubizi Teachers Training College e Mityana, gye yatendekebwa obusomesa oluvannyuma n’asoma obusaserdooti mu Katigondo National Major Seminary.<ref name=":1" /><ref name=":2">{{Cite web |title=Chemotherapeutics Research Institute Undertakes to Advance Brother Anatooli's Herbal Medicines |url=https://ugandaradionetwork.net/story/chemotherapeutics-research-institute-undertakes-to-advance-brother-anatoolis-herbal-medicines |access-date=2026-09-23 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref><ref name=":3">{{Cite web |date=2021-01-04 |title=Anatooli Wasswa: The priest turned herbalist |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/anatooli-wasswa-the-priest-turned-herbalist-1723662 |access-date=2026-09-23 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Obusaserdooti ==
Anatoli yafuuka owlouganda mu ddiini mu ba Bannakaroli Brothers, era abamanyiddwa nga Brothers of St. Charles Lwanga, mu 1948. Mu 1970, yeegatta ku Katigondo National Major Seminary okusoma obusaserdooti. Yatuuzibwa ku bu saserdooti mu 1978 n’amanyibwa nga Faaza Anatoli Wasswa.<ref>{{Cite web |date=2021-01-09 |title=Br Fr Anatoli Wasswa, the founder |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/life/br-fr-anatoli-wasswa-the-founder-1526694 |access-date=2026-09-23 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref name=":3" /><ref name=":4">{{Cite web |date=2021-01-09 |title=Br Fr Anatoli Wasswa, the founder |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/life/br-fr-anatoli-wasswa-the-founder-1526694 |access-date=2026-09-23 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref name=":1" />
== Emirimu gye ==
Oluvannyuma lw’okutendekebwa mu by’obusomesa, Wasswa yakola ng’omusomesa era oluvannyuma n’aweereza ng’omubalirizi w’ebitabo mu kibiina kya Bannakaloli Brothers. Oluvannyuma yanoonyereza ku ddagala ly’obutonde ne Sisita Rosalina e Bwanda ne Père Perine Perinate, Faaza Omuzungu Omufaransa, eyamuwa obulagirizi ku nsengeka z’ebimera n’okuziteekateeka n’okuzitabula.<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":3" /><ref name=":4" />
Yatandikawo eddwaliro ly'obutonde erya St Luke Uganda Herbal Clinic e [[Kyotera]]. Oluvannyuma eddwaaliro lino lyagaziwa ne ligenda mu bifo ebirala omuli Kibuye mu [[Kampala]] ne Nyamitanga e Mbarara. Era yatandikawo ekifo ekikuumirwamu ebintu eby’edda ekya St Luke Community Museum mu Disitulikiti y’e Kyotera ng’omu ku kaweefube w’okukuuma n’okutumbula okumanya kw’ennono n’ebintu eby’obuwangwa.<ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref>{{Cite web |title=First Ever Museum Opens to Public in Rakai |url=https://ugandaradionetwork.net/story/first-ever-museum-opens-to-public-in-rakai |access-date=2026-09-23 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref><ref name=":2" />
== Ebiwandiiko ==
Anatoli yawandiika ebitabo bya Geography eri abayizi ba pulayimale eya wansi era n’awandiika ekitabo ekiyitibwa ''Unveiling Witchcraft'', ekikwata ku nkola ezikwatagana n’obusamize.<ref name=":3" /><ref name=":2" /><ref>{{Cite journal |last=Solomon |first=Rukundo |date=August 2020 |title=Witch-Killings and the Law in Uganda |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-law-and-religion/article/abs/witchkillings-and-the-law-in-uganda/C819357F859E705080192AAAD2D8FBF0 |journal=Journal of Law and Religion |language=en |volume=35 |issue=2 |pages=270–296 |doi=10.1017/jlr.2020.25 |issn=0748-0814}}</ref><ref>{{Cite web |last=Divito |first=John |date=2008-08-13 |title=African Apologetics: Book Notice: Unveiling Witchcraft |url=https://africacfar.blogspot.com/2008/08/book-notice-unveiling-witchcraft.html |access-date=2026-09-23 |website=African Apologetics}}</ref>
== Okuttendereza ==
Nga 26 Ogwekkumi 2017, Anatoli yafuna omudaali okuva ewa Pulezidenti [[Yoweri Museveni]] ng’asiima omulimu gwe yakola mu kutumbula enkozesa y’eddagala ly’obutonde.<ref name=":3" /><ref name=":2" />
== Okufa ==
Anatoli yafa nga 3 Ogwolubereberye 2023 mu ddwaliro lya [[Mulago National Specialised Hospital|Mulago National Referral Hospital]] mu Kampala oluvannyuma lw’okufuna obuzibu obuva ku mutima. Yaziikibwa nga 9 Ogwolubereberye 2023 bijja bya b’oluganda Bannakaroli e Kiteredde mu Disitulikiti y’e Kyotera.<ref>{{Cite web |date=2023-01-10 |title=Bro. Anatoli receives glorious send-off – Masaka Diocese |url=https://masakadiocese.org/bro-anatoli-receives-glorious-send-off/ |access-date=2026-09-23 |language=en-US}}</ref><ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref>{{Cite web |last=Reporter |first=NewVision |date=2023-01-06 |title=People: Father Brother Anatoli to be buried on January 9 |url=https://www.newvision.co.ug/category/people/father-brother-anatoli-to-be-buried-on-januar-NV_151067_092026 |access-date=2026-09-23 |website=New Vision}}</ref>
== Laba ne ==
* Lawrence Mbwega
* [[Anne Nasimiyu Wasike]]
* Giuseppe Ambrosoli
* [[Celestino Obua]]
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Articles with hCards]]
[[Category:Abantu abazaalibwa mu 1927]]
088se4an0m94cxawavzxr4g39vohbgo
75521
75520
2026-09-26T14:00:05Z
Lillylove256
10862
added [[Category:Abantu abaafa mu 2023]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]
75521
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|item=Q141549040}}
'''Anatoli Wasswa''' era amanyiddwa nga Anatoli Wasswa Kizito (15 Ogwokubiri 1927 – 3 Ogwolubereberye 2023) [[Munnayuganda]] eyali omunnaddiini mu ddiini y'Obukatuliki, omusaserdooti, omusawo ajjanjabisa obutonde era omuwandiisi.<ref name=":1">{{Cite web |date=2023-01-04 |title=Fr Wasswa: The priest who promoted herbal medicine |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/fr-wasswa-the-priest-who-promoted-herbal-medicine-4075136 |access-date=2026-09-23 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Obuto n'obuyigirize bwe ==
Anatoli yazaalibwa 15 Ogwokubiri 1927 ku kyalo Kigo, mu ssaza ly’e Singo, mu [[Mityana (disitulikit)|Disitulikiti y’e Mityana]], mu [[Uganda]]. Okusoma yakutandikira ku ssomero lya pulayimale e Kigo, gye yatandikira Pulayimale esooka mu 1941 oluvannyuma lw’okugenda mu bibiina bya katekisimu. Mu 1950, yeegatta ku Busubizi Teachers Training College e Mityana, gye yatendekebwa obusomesa oluvannyuma n’asoma obusaserdooti mu Katigondo National Major Seminary.<ref name=":1" /><ref name=":2">{{Cite web |title=Chemotherapeutics Research Institute Undertakes to Advance Brother Anatooli's Herbal Medicines |url=https://ugandaradionetwork.net/story/chemotherapeutics-research-institute-undertakes-to-advance-brother-anatoolis-herbal-medicines |access-date=2026-09-23 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref><ref name=":3">{{Cite web |date=2021-01-04 |title=Anatooli Wasswa: The priest turned herbalist |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/anatooli-wasswa-the-priest-turned-herbalist-1723662 |access-date=2026-09-23 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Obusaserdooti ==
Anatoli yafuuka owlouganda mu ddiini mu ba Bannakaroli Brothers, era abamanyiddwa nga Brothers of St. Charles Lwanga, mu 1948. Mu 1970, yeegatta ku Katigondo National Major Seminary okusoma obusaserdooti. Yatuuzibwa ku bu saserdooti mu 1978 n’amanyibwa nga Faaza Anatoli Wasswa.<ref>{{Cite web |date=2021-01-09 |title=Br Fr Anatoli Wasswa, the founder |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/life/br-fr-anatoli-wasswa-the-founder-1526694 |access-date=2026-09-23 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref name=":3" /><ref name=":4">{{Cite web |date=2021-01-09 |title=Br Fr Anatoli Wasswa, the founder |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/life/br-fr-anatoli-wasswa-the-founder-1526694 |access-date=2026-09-23 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref name=":1" />
== Emirimu gye ==
Oluvannyuma lw’okutendekebwa mu by’obusomesa, Wasswa yakola ng’omusomesa era oluvannyuma n’aweereza ng’omubalirizi w’ebitabo mu kibiina kya Bannakaloli Brothers. Oluvannyuma yanoonyereza ku ddagala ly’obutonde ne Sisita Rosalina e Bwanda ne Père Perine Perinate, Faaza Omuzungu Omufaransa, eyamuwa obulagirizi ku nsengeka z’ebimera n’okuziteekateeka n’okuzitabula.<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":3" /><ref name=":4" />
Yatandikawo eddwaliro ly'obutonde erya St Luke Uganda Herbal Clinic e [[Kyotera]]. Oluvannyuma eddwaaliro lino lyagaziwa ne ligenda mu bifo ebirala omuli Kibuye mu [[Kampala]] ne Nyamitanga e Mbarara. Era yatandikawo ekifo ekikuumirwamu ebintu eby’edda ekya St Luke Community Museum mu Disitulikiti y’e Kyotera ng’omu ku kaweefube w’okukuuma n’okutumbula okumanya kw’ennono n’ebintu eby’obuwangwa.<ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref>{{Cite web |title=First Ever Museum Opens to Public in Rakai |url=https://ugandaradionetwork.net/story/first-ever-museum-opens-to-public-in-rakai |access-date=2026-09-23 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref><ref name=":2" />
== Ebiwandiiko ==
Anatoli yawandiika ebitabo bya Geography eri abayizi ba pulayimale eya wansi era n’awandiika ekitabo ekiyitibwa ''Unveiling Witchcraft'', ekikwata ku nkola ezikwatagana n’obusamize.<ref name=":3" /><ref name=":2" /><ref>{{Cite journal |last=Solomon |first=Rukundo |date=August 2020 |title=Witch-Killings and the Law in Uganda |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-law-and-religion/article/abs/witchkillings-and-the-law-in-uganda/C819357F859E705080192AAAD2D8FBF0 |journal=Journal of Law and Religion |language=en |volume=35 |issue=2 |pages=270–296 |doi=10.1017/jlr.2020.25 |issn=0748-0814}}</ref><ref>{{Cite web |last=Divito |first=John |date=2008-08-13 |title=African Apologetics: Book Notice: Unveiling Witchcraft |url=https://africacfar.blogspot.com/2008/08/book-notice-unveiling-witchcraft.html |access-date=2026-09-23 |website=African Apologetics}}</ref>
== Okuttendereza ==
Nga 26 Ogwekkumi 2017, Anatoli yafuna omudaali okuva ewa Pulezidenti [[Yoweri Museveni]] ng’asiima omulimu gwe yakola mu kutumbula enkozesa y’eddagala ly’obutonde.<ref name=":3" /><ref name=":2" />
== Okufa ==
Anatoli yafa nga 3 Ogwolubereberye 2023 mu ddwaliro lya [[Mulago National Specialised Hospital|Mulago National Referral Hospital]] mu Kampala oluvannyuma lw’okufuna obuzibu obuva ku mutima. Yaziikibwa nga 9 Ogwolubereberye 2023 bijja bya b’oluganda Bannakaroli e Kiteredde mu Disitulikiti y’e Kyotera.<ref>{{Cite web |date=2023-01-10 |title=Bro. Anatoli receives glorious send-off – Masaka Diocese |url=https://masakadiocese.org/bro-anatoli-receives-glorious-send-off/ |access-date=2026-09-23 |language=en-US}}</ref><ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref>{{Cite web |last=Reporter |first=NewVision |date=2023-01-06 |title=People: Father Brother Anatoli to be buried on January 9 |url=https://www.newvision.co.ug/category/people/father-brother-anatoli-to-be-buried-on-januar-NV_151067_092026 |access-date=2026-09-23 |website=New Vision}}</ref>
== Laba ne ==
* Lawrence Mbwega
* [[Anne Nasimiyu Wasike]]
* Giuseppe Ambrosoli
* [[Celestino Obua]]
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Articles with hCards]]
[[Category:Abantu abazaalibwa mu 1927]]
[[Category:Abantu abaafa mu 2023]]
2s3rinrkfypls0p465k6hb3xltr1yr0
Category:Abantu abazaalibwa mu 1927
14
15985
75522
2026-09-26T14:00:38Z
Lillylove256
10862
Ngasseeko amatuluba
75522
wikitext
text/x-wiki
Bano be bantu abazaalibwa mu 1927
0bwdunuv3p2wihfik4egy2bldynnokr
Category:Abantu abaafa mu 2023
14
15986
75523
2026-09-26T14:01:08Z
Lillylove256
10862
Ngasseeko amatuluba
75523
wikitext
text/x-wiki
Bano be bantu abaafa mu 2023
p20kmkc7nqgjy3l2jnt128m1nq0ufur
Wikipedia:Community portal/styles.css
4
15988
75539
2026-09-26T19:41:17Z
Kinenkey
10423
Ntozeewo "Wikipedia:Community portal/styles.css"
75539
wikitext
text/x-wiki
.comportal-section {
overflow: auto;
}
.comportal-section h2 {
background-color: #d1e4ff;
border: 0;
display: block;
font-weight: bold;
margin: 0;
padding: .4em .5em .2em;
text-align: center;
}
.comportal-blocks {
background-color: var( --background-color-neutral-subtle, #f8f9fa );
border: 1px solid #a2a9b1;
border-bottom: 0;
border-right: 0;
color: var( --color-base, #202122 );
display: flex;
flex-direction: row;
flex-wrap: wrap;
margin: 1em 0;
}
.comportal-block {
border-bottom: 1px solid #a2a9b1;
border-right: 1px solid #a2a9b1;
display: flex;
flex: 1 1;
flex-direction: column;
padding: 1em .5em;
text-align: center;
min-width: 8em;
}
.comportal-block * {
margin: auto;
}
.comportal-section-block {
background-color: #eaecf0;
font-size: 140%;
font-weight: bold;
width: 100%;
border-bottom: 1px solid #A3A3BF;
border-right: 1px solid #A3A3BF;
text-align: center;
}
.comportal-header {
font-size: larger;
font-weight: bold;
}
.comportal-smaller-header {
font-size: large;
font-weight: bold;
}
@media screen {
html.skin-theme-clientpref-night .comportal-section h2 {
background-color: #002150;
}
}
@media screen and (prefers-color-scheme: dark) {
html.skin-theme-clientpref-os .comportal-section h2 {
background-color: #002150;
}
}
b7qg8b5ffz7ojec3wlexbo5468xnw92
Template:Header navbar community
10
15989
75540
2026-09-26T19:43:00Z
Kinenkey
10423
Ntozeewo template "Template:Header navbar community"
75540
wikitext
text/x-wiki
{{Mbox|
| class = <includeonly>noprint</includeonly>
| style = {{navbar style refresh|1}}
| image = none
| textstyle =text-align:center; margin:1em 0em;
| text =
{{flatlist|
*'''[[Wikipedia:Community portal|Community portal]]'''
}}
{{flatlist|
* [[Wikipedia:Dashboard|Dashboard]]
* [[Wikipedia:Department directory|Departments]]
* [[Wikipedia:Maintenance|Maintenance]]
** [[Wikipedia:Task Center|Tasks]]
* [[Wikipedia:Discord|Discord]]
* [[Wikipedia:IRC|IRC]]
* [[Wikipedia:Matrix.org|Matrix.org]]
* [[Wikipedia:Meetup|Meetups]]
}}
{{flatlist|
* '''[[Wikipedia:Directories and indexes|Directories]]''' ([[Wikipedia:List of policies and guidelines|Protocols]]
* [[Wikipedia:Essay directory|Essays]]
* [[Help:Directory|How-to]]
* [[Wikipedia:Editor's index to Wikipedia|Index]]
* [[Wikipedia:Request directory|Noticeboards]]
*[[Wikipedia:Artificial intelligence resources|AI]]
* [[Wikipedia:WikiProject Council/Directory|WikiProjects]])}}
}}<noinclude>
{{documentation|content=
==About this template==
The {{tlx|Header navbar community}} navigation bar links to Wikipedia's main community directories and resource pages.
==See also==
* [[Template:Contents pages (header bar)]] - sister template
* [[Template:Help pages header]] - sister template
* [[Template:Maintenance departments]] - sister template
[[Category:Bar-style templates]]
[[Category:Wikipedia help templates]]
[[Category:Wikipedia-internal navigational templates]]
}}</noinclude>
jhugge0o5txoybhcg3t3960z0jlccws