Wikipedia lgwiki https://lg.wikipedia.org/wiki/Olupapula_Olusooka MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter Media Special Talk User User talk Wikipedia Wikipedia talk File File talk MediaWiki MediaWiki talk Template Template talk Help Help talk Category Category talk TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Kyobe Jonah 0 14554 75895 59839 2026-10-02T04:42:55Z Brenda Namulinda 9846 75895 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Kyobe Jonah''' muzannyi wa bikonde mu Uganda. Ono mmemba wa ttiimu ya [[Uganda]] ey’ebikonde era avuganya mu divisoni ya featherweight. == Obuto bwe == Kyobe yazaalibwa n’akulira e Kazo, mu Division y’e Kawempe, mu [[Kampala]]. Ono ye mwana wa nnyina owookusatu mu baana bataano. Kyobe yava mu ssomero lya Bombo Army Secondary School mu Senior One olw’obuzibu bw’ensimbi. Ng’akyali mutiini, yakolera mu lufula e Kalerwe okusobola okweyimirizaawo. Atunda n’ebyuma eby’amasannyalaze era akozesa ssente z’afuna okuva mu ebyo n’okuva mu muzannyo gw’ebikonde okulabirira amaka ge.<ref name="monitor-early">{{Cite web |date=11 July 2022 |title=From offloading goats at abattoir, Kyobe dreams Birmingham glory |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/score/from-offloading-goats-at-abattoir-kyobe-dreams-birmingham-glory-3881246 |access-date=17 September 2025 |website=Daily Monitor}}</ref> Mu nzanya ye ey'ebikonde yakubirizibwa omusomesa we, Hamza Ssempewo, eyamuyigiriza nti omuzannyo guno gwandimuwa “okwekuuma n’erinnya.” Olulwana lwe olwasooka olwa amateur lwaliwo mu 2012. Mu mpaka za National Intermediates eza 2018 mwe yawangula engule y’abavubuka mu lightweight.<ref name="monitor-early" /> == Omulimu gw’ebikonde == Kyobe akiikirira Lukanga Boxing Club.<ref>{{Cite web |date=24 July 2022 |title=Bombers promised money for exceptional performance at 2022 Commonwealth Games |url=https://kawowo.com/2022/07/24/bombers-promised-money-for-exceptional-performance-at-2022-commonwealth-games/ |access-date=17 September 2025 |website=Kawowo Sports}}</ref> Yafuna omudaali gw’ekikomo(bronze) mu mpaka za Africa Boxing Championships eza 2022 ezaali e Maputo mu [[Mozambique]], gye yalwanira mu divisoni ya featherweight n’akubwa Armando Roberto Sigauque owa Mozambique ku semi fayinolo.<ref name="sports.mtn.co.ug">{{Cite web |date=17 September 2022 |title=Uganda settle for two bronze medals at Africa Boxing Championship |url=https://sports.mtn.co.ug/2022/09/17/uganda-settle-for-two-bronze-medals-at-africa-boxing-championship/ |access-date=17 September 2025 |website=MTN Sports Uganda}}</ref> Mu 2023, yaddamu okufuna omudaali gw’ekikomo(bronze) mu mpaka za Africa Boxing Championships (“AFBC”) e Maputo, n’afuna doola za Amerika 2,500 olw’omutindo gwe.<ref name="sports-bee.com">{{Cite web |date=2 March 2023 |title=Boxing: Nkobeza, Kyobe cash in Africa Boxing Championships prize Money |url=https://sports-bee.com/2023/03/boxing-nkobeza-kyobe-cash-in-africa-boxing-championships-prize-money/ |access-date=17 September 2025 |website=Sports-Bee Uganda}}</ref><ref>{{Cite web |date=2 March 2023 |title=Boxers Nkobeza, Kyobe Receive 2022 Africa Boxing Championships Prize Money |url=https://chimpreports.com/boxers-nkobeza-kyobe-receive-2022-africa-boxing-championships-prize-money/ |access-date=17 September 2025 |website=ChimpReports}}</ref> Kyobe yakomyewo okuva mu bulwadde/obuvune okuttunka ne Eliphaz Mbaziira mu Uganda Boxing Federation Champions League era n'awangula nga tewali amuwakanya.<ref name="nilepost.co.ug">{{Cite web |date=31 July 2023 |title=Kyobe Jonah proves his worth on return to Champions league action |url=https://nilepost.co.ug/news/166698 |access-date=17 September 2025 |website=Nile Post}}</ref> == Enzannya ye n’okumanyibwa == Kyobe amanyiddwa nnyo olw’okugumira embeera n’enzannya ye eya “inside-boxing”. Afunye okusiimibwa olw’okugumiikiriza mu kugattaganya emirimu (nga mw’otwalidde n’emirimu mu lufula) n’okutendekebwa wamu n’okuvuganya. Erinnya lye epaatiike ye “Military Puncher.”<ref name="monitor-early" /> == Enwana ezaamanyi == {| class="wikitable sortable" |+Enwana ze ezaamanyi ! Omwaka ! Omukolo ! Omuvuganya ! Siteeji ! Alizaati ! Ebiwandiiko |- | 2022. 2022 | Empaka z'ebikonde za Afrika, Maputo | Armando Roberto Sigauque (Mozambique) nga ye muyimbi. | Semi ya fayinolo | Okufirwa | Omudaali gw'ekikomo ogwafunibwa<ref name="sports.mtn.co.ug" /> |- | 2023. 2023 | Empaka z'ebikonde za Afrika, Maputo | (tekirambikiddwa) | Semi ya fayinolo | Okufirwa | Omudaali gw’ekikomo; yawangula ekikomo ne ssente z'ebirabo<ref name="sports-bee.com" /> |- | 2023. 2023 | Uganda Boxing Champions League | Elifaazi Mbaziira | Sizoni eya bulijjo / Wiiki ya Champions League ey'omusanvu | Okusinga | Okulwana okudda oluvannyuma lw’okufuna obuvune/obulwadde<ref name="nilepost.co.ug" /> |} == Obulamu bwe obwa bulijjo == Jonah Kyobe yakulira mu bwavu era okuva mu buto ayogedde ku mirimu gy’eyakola (nga mw’otwalidde n’elufula) okusobola okulabirira amaka ge. Yasiramuka mu buto, n’atuumibwa erinnya Farouk.<ref name="monitor-early" /> == Ebijuliziddwa == {{Reflist}} k5zgyrzr9fmjbcwn1h8qjirxd59cz6t Bendera ya Uganda 0 15998 75896 75682 2026-10-02T05:16:29Z ESTHER NAKITENDE 9175 mu mpandiika 75896 wikitext text/x-wiki    {{databox}} Bendera y'eggwanga lya [[Uganda]] yassibwawo nga 9 Oggwekkumi 1962, olunaku eggwanga lwe lyafuna obwetwaze okuva ku Bungereza. Erina emisitale mukaaga egyenkanankana, okuva waggulu okutuuka wansi, omiddugavu, kyenvu, omumyufu, omiddugavu, kyenvu, omumyufu, n'ekyasaako ekyeru ekirimu crested crane wakati. Etteeka lya ''National Flag and Armorial Ensigns Act'' lirambika enkozesa ya bendera eno mu ngeri ekugirwa. Okuva mu 1914 okutuuka mu gwokusatu gwa 1962, abafuzi b'amatwale mu Uganda nga Bangereza bawanika Bendera yabwe eyali eyitibwa Blue Ensign eyaliko akabonero kabwe okwali ne crested crane. Bendera eyasooka okuteesebwako okubeera eya Uganda eyeetongodde yalimu emisittale essatu egyesimbye nga kwaliko kiragala, bbulu ne kiragala nga ggyawuddwamu omusittale gwa kyenvu omutonotono nga wakati waliwo ekifananyi kya crested crane mu kyenvu. Wabula enkyukakyuka mu gavumenti nga tennafuna bwetwaze yaviirako bendera eriwo kati okutwalibwa mu kifo ky’ekyo. == Endabika n’obubonero == [[File:09_AMISOM_Ugandan_Contingent_Medal_Parade_ceremony_(14205078978).jpg|thumb| Bendera ya Uganda ngeriranaganye ne bendera y’omukago gwa Africa ku mukolo gwa AMISOM mu 2014]] Ekitundu ekisooka eky’enteekateeka ey'okubiri ey’etteeka lya Uganda erya ''National Flag and Armorial Ensigns Act'' (1962) kiraga engeri bendera y’eggwanga gye yakolebwamu. Okuva waggulu okutuuka wansi, emisittale mukaaga egyenkanankana okuli omuddugavu, kyenvu, omumyufu, omuddugavu, kyenvu, omumyufu. Wakati waliwo saako enjeru ng'erimu crested crane.<ref name="ULII flag and armorial">{{Cite web |date=31 December 2023 |orig-date=9 October 1962 |title=National Flag and Armorial Ensigns Act |url=https://ulii.org/en/akn/ug/act/ord/1962/64/eng@2023-12-31 |access-date=21 July 2026 |website=ULII |publisher=Uganda Legal Information Institute}}</ref> Okusinziira ku musawo w’ebiwuka Omumerika Whitney Smith, omuddugavu kabonero akalaga Abannayuganda, kyenvu kabonero kalaga musana, ate omumyufu kabonero akalaga obwa sseruganda.<ref name="Smith Uganda">{{Cite web |last=Smith |first=Whitney |author-link=Whitney Smith |date=16 February 2001 |title=Flag of Uganda |url=https://www.britannica.com/topic/flag-of-Uganda |access-date=20 July 2026 |website=[[Encyclopædia Britannica]] |publisher=[[Encyclopædia Britannica, Inc.]] |language=en}}</ref>Crested crane kye kinyonyi ky’eggwanga Uganda era kabonero akalaga emikisa, okuwangaala, n’obugagga mu bantu ba kasangwawo [[Baganda|Abaganda]] ([[Buganda]]).<ref>{{Cite news |last=Muia |first=Wycliffe |date=15 February 2025 |title=Why Uganda's iconic crested crane faces extinction |url=https://www.bbc.com/news/articles/cm21r7qd16ro |access-date=21 July 2026 |work=[[BBC News]]}}</ref> == Okuwera okukozesa == Ennyingo eyokusatu n'eyokutaano mu tteeka lya Uganda erya ''National Flag and Armorial Ensigns Act'' ziteekawo ebibonerezo mu mateeka eri abantu abakozesa obubi bendera y’eggwanga. Okuvuma bendera mu bugenderevu ng'okozesa ebigambo, mu buwandiike oba okuyita mu bikolwa kibonerezebwa ng'abakikoze asibibwa emyaka ebiri. Abagwira abasingiddwa omusango guno bagobebwa mu Uganda ne bazibwayo ewabwe obutaddamu kuyingira Uganda.<ref name="ULII flag and armorial" /> Bendera y'eggwanga n'ebintu ebikoleddwa mu bugenderevu okugifaanana ensimbi tekikirizibwa kukozesebwa mu by'obusuubuzi nga tewali lukusa okuva eri Minisita w'ebyamateeka ne Ssemateeka . Omuntu yenna omusango guno gwe gusinze ayinza okusasula engassi ya bubonero bwa ssente kkumi na bbiri ( USh 240,000 ), okusibibwa okumala emyezi mukaaga, oba byombi. Minisita alina obusobozi okussaawo amateeka amalala agakwata ku nkozesa ya bendera, omuli n’okuwa layisinsi okukozesa bendera eno mu by’obusuubuzi.<ref name="ULII flag and armorial" /> == Ebyafaayo == Ekitongole kya Bungereza ekivunanyizibwa ku matwale kyawanika bendera yakyo Blue Ensign ne badge yaakyo ey'amatwale okuva mu 1914 okutuuka mu 1962.<ref>{{Cite book |last=Kasule |first=Joseph |date=22 June 2022 |title=Historical Dictionary of Uganda |url=https://www.google.com/books/edition/Historical_Dictionary_of_Uganda/3TmAEQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&pg=PA77 |publisher=[[Bloomsbury Publishing]] |isbn=979-8-7651-7328-2 |page=77 |language=en |access-date=21 July 2026}}</ref> Gavana wa Uganda naye yalina omutindo ogwaliko Union Jack nga mulimu bbaagi mu makkati.<ref>{{Cite book |date=1932 |title=Flags, badges & arms of His Majesty's dominions beyond the seas and of territories under His Majesty's protection |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=umn.31951001065737t&seq=51 |publisher=[[Colonial Office]] of Great Britain |volume=1 |pages=vii, 19 |language=en |access-date=20 July 2026}}</ref> Newankubadde [[Buganda|Obwakabaka bwa Buganda]] obutono bwalina bendera y’eggwanga nga tebunnafugibwa matwale, Abangereza tebaayagala kukozesa bubonero bwonna obwaliwo nga busibiddwa ku kitundu ekimu n’olwekyo ne balondawo crested crane okubeera ku badge.<ref name="Smith Uganda" /> Crested crane yasigala ng'akabonero ke eggwanga akamanyiddwa ennyo nga Uganda esemberera okufuna obwetwaze mu 1962. Mu gwokusatu gw’omwaka ogwo, akakiiko akaakubirizibwa omukugu mu by’engigiriza [[Senteza Kajubi]] kaateesa ku bendera ey’ekiseera ng’eriko emisittale essatu egyesimbye nga gya kiragala, bbulu ne kiragala nga gyawuddwamu obusittale obutono obwa kyenvu, nga wakati waliwo saako ya kyenvu ng'erimu Crested crane.<ref name="Smith Uganda" /><ref name="NV 2012" /> Kiragala yali akiikirira ebimera bya Uganda, bbululu amazzi gaayo, ate kyenvu yali yakiikirira embeera y’obudde obwomusana n'enkuba.<ref name="NV 2012" /> Langi zino zonna zaali zifanana ng'ezekibiina ki [[Ekibiina kya Democratic Party(Uganda)|Democratic Party]] ekyali mu buyinza mu kiseera ekyo, kyokka bendera ey’ekiseera eno yagyibwawo oluvanyuma lw’ekibiina kya [[Uganda People's Congress|Uganda People’s Congress]] (UPC) okuwangula ekibiina kya [[Ekibiina kya Democratic Party(Uganda)|Democratic Party]] mu kulonda kw’eggwanga okwaliwo nga 25 ogwokuna.<ref name="Smith Uganda" /> Okusalawo kuno kutera okuva ku nkyukakyuka mu gavumenti, nga bendera ya UPC eyasooka ye yasiimibwa era yeyayisibwa mu bwetwaze.<ref name="Smith Uganda" /><ref name="NV 2012" /> Wabula okusinziira ku Minisita w’ebyamateeka mu kiseera ekyo [[Grace Ibingira]], bendera ey’ekiseera yagaanibwa olw'ebirowooza by’abaagikola, Messrs Porter Bros, kubanga nti kiragala yali azikira mangu mu musana ate nga ne bbululu teyali wa Uganda ya njawulo. Ekyavaamu [[Cabinet of Uganda|kabineti ya Uganda]] amangu ago yatondawo akakiiko akatono akakulirwa Ibingira okulonda dizayini empya.<ref name="NV 2012" /> Dizayini eyandifuuse bendera ya Uganda yasooka kukkirizibwa kakiiko ako, oluvannyuma Kabineti n’abakulira amatwale ga Bungereza, era n’eyisibwa newanikibwa nga Uganda yeefuga nga 9 Ogwekkumi.<ref name="Smith Uganda" /><ref name="NV 2012" /> Wadde nga batera okugamba nti Ibingira ye yakola bendera, waliyo abantu abalala bangi abavuddeyo nga bagamba nti be bayiiya dizayini. Mu 2007, Semei Nyai Matia, eyawummula obusomesa okuva mu bukiikakkono bwa Maracha District, yavaayo mu lujjudde nagamba nti yawaayo dizayini eyo mugwokutaano gwa 1961 era n’asaba USh akawumbi kamu n’ekitundu, ekizimbe ky’ebyobusuubuzi, ne loole ng’okumuliyirira omulimu gwe. Kajubi yamwanukula nti, okumutereezamu, tewali mpeera yonna yali eweereddwa ku lwa dizayini eyo.<ref name="NV 2012">{{Cite news |date=4 July 2012 |title=Intrigue and manoeuvres in designing the Uganda flag |url=https://www.newvision.co.ug/news/1303343/intrigue-manoeuvres-designing-uganda-flag |access-date=21 July 2026 |work=[[New Vision]]}}</ref> == Laba ne == * [[Uganda]] * [[Baganda|Buganda]] ==  Ebiwandiiko ebikozeseddwa == {{Reflist}} == Ebiyungo eby’ebweru == * Uganda at Flags of the World [[Category:Bendera eziriko ebisolo]] [[Category:Bendera za Africa]] [[Category:Bendera y'eggwanga]] 6nc14e8cwj7s8tnjaz1ybhped95w4yw Joyce Banda 0 16002 75884 75883 2026-10-01T12:05:19Z MEvalyn 9841 75884 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q57388}} '''Joyce Hilda Banda''' (eyazaalibwa nga Ntila; yazaalibwa nga 12 Apuli 1950) ye munnabyabufuzi, omusomesa era omulwanirizi w’eddembe okuva e Malawi eyakolanga ng’omukulembeze wa Malawi ow’okuna okuva mu 2012 okutuuka mu 2014. Yafuuka pulezidenti oluvannyuma lw’okufa kwa Bingu wa Mutharika, gwe yakolera nga vice president ow’okuna okuva mu 2009 okutuuka mu 2012. Omubaka wa People’s Party, Banda abadde akulembera ekibiina kino okuva lwe kyatandikibwawo mu 2011. Ye mukyala asooka okuba pulezidenti wa Malawi era omutwe gw’eggwanga ogwokubiri, oluvannyuma lwa Elizabeth II, era omutwe gw’eggwanga ogwokubiri mu Africa, oluvannyuma lwa Ellen Johnson Sirleaf owa Liberia. Banda yazaalibwa mu Malemia, n’asoma ku Columbus University ne Royal Roads University n’afuna diguli ya bachelor’s ne master’s degree mu arts, ate Atlantic International University n’afuna diguli ya bachelor’s mu social science mu myaka gy’emyaka gya 1970. Oluvannyuma yatandikawo Joyce Banda Foundation, National Association of Business Women (NABW), Young Women Leaders Network, ne Hunger Project. Banda yayingira ebyobufuzi mu 1999 era n’alondebwa mu National Assembly nga memba wa United Democratic Front (UDF) ekibiina kya Pulezidenti Bakili Muluzi. Mu 2004, Banda yateekebwako Minisita w’eby’obulamu bw’abakyala, abaana n’okukola emirimu gy’abantu abakulu okuva eri Pulezidenti Mutharika. Mu kiseera kye mu kifo kino, yakakasizza etteeka lya Domestic Violence Bill erya 2006, era n’ateekawo National Platform for Action on Orphans and Vulnerable Children ne Zero Tolerance Campaign Against Child Abuse. Banda oluvannyuma yateekebwako Minisita w’eby’ensonga z’ebweru, era n’akyusa obuwanguzi bwa Malawi okuva ku Republic of China okudda ku People’s Republic of China ng’agezaako okuleeta enkulaakulana mu by’enfuna mu Malawi. Mu 2009, Mutharika yaddamu okulonda era n’alonda Banda okuba omubaka we mu kulonda okw’eggwanga, era tikiti yaabwe n’ewangula, n’afuuka vice president asooka. Ekiseera kya Banda nga vice president kyali kijjudde obutakkaanya wakati we ne Mutharika kubanga Banda yagaana okukkiriza muganda wa Mutharika Peter okubeera omusika we ku bukulembeze bw’eggwanga. Banda oluvannyuma yasindikibwa ebweru mu DPP era n’atandikawo People’s Party, naye n’asigala nga vice president nga bwe kiragiddwa mu Ssemateeka. Mu April 2012, Mutharika yafa; nga bwe kiri mu Ssemateeka, Banda nga vice president yandifuuse pulezidenti. Naye abamu ku ba DPP abaalina obwesige eri Mutharika baagezaako okuteekawo muganda we nga pulezidenti, ne batandika obuzibu mu kusikira obukulembeze. Wadde nga kino kyaliwo, Banda, nga bwe kiragiddwa mu mateeka, yafuuka pulezidenti ng’ayambibwa amagye agawagira Ssemateeka. Mu 2014, Banda yawangulwa mu kulonda okw’eggwanga Peter Mutharika, muganda wa Bingu eyafa. Nga Banda mu kusooka yagaana okukkiriza n’asaba okulonda okuddamu, ng’agamba nti waliwo obubbi, oluvannyuma yakkiriza n’awaayo obuyinza eri Mutharika nga 31 May. Mu June 2014, Forbes yamulonda nga omukyala ow’amaanyi ogw’okusatu mu nsi yonna era nga ye mukyala ow’amaanyi ennyo mu Africa.<ref>{{Cite web |last=Burho |first=Moira Forbes, Maggie McGrath, Erin Spencer Sairam, Erika |title=Forbes World’s Most Powerful Women of 2025 |url=https://https//www.forbes.com/lists/power-women/ |access-date=2026-10-01 |website=Forbes |language=en}}</ref>Mu October 2014, yateekebwa mu BBC’s 100 Women.<ref>{{Cite news |date=2014-10-26 |title=Who are the 100 Women 2014? |url=https://www.bbc.com/news/world-29758792 |access-date=2026-10-01 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> == Obulamu bwe n’obw’eka == [[File:Joyce Banda 2025 (profile).jpg|thumb|Banda mu 2025]] Joyce Hilda Ntila<ref>{{Cite news |date=2012-04-10 |title=Joyce Banda: Malawi's first female president |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-17662916 |access-date=2026-10-01 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> yazaalibwa nga 12 April 1950 mu Malemia, ekyalo mu Zomba District eya Nyasaland (kati Malawi).<ref>{{Cite web |title=Malawian President quietly celebrates 62nd birthday {{!}} Malawi news, Malawi - NyasaTimes breaking online news source from Malawi |url=http://www.nyasatimes.com/malawi/2012/04/12/malawian-president-quietly-celebrates-62nd-birthday/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414023610/http://www.nyasatimes.com/malawi/2012/04/12/malawian-president-quietly-celebrates-62nd-birthday/ |archive-date=2012-04-14 |access-date=2026-10-01 |website=www.nyasatimes.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=JB Celebrates Her 62 Birthday In Private {{!}} Malawi Voice |url=http://www.malawivoice.com/2012/04/12/jb-celebrates-her-62-birthday-in-private-67799/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414080836/http://www.malawivoice.com/2012/04/12/jb-celebrates-her-62-birthday-in-private-67799/ |archive-date=2012-04-14 |access-date=2026-10-01 |website=www.malawivoice.com |language=en-US}}</ref> Yasoma ku Providence Secondary School.<ref>{{Cite web |last=Online |first=Nation |date=2020-03-31 |title=Faith’s rise against odds |url=https://mwnation.com/faiths-rise-against-odds/ |access-date=2026-10-01 |website=Nation Online |language=en-US}}</ref> Kitaawe yali omuyimbi wa police brass band. Yatandika okukola nga secretary era n’afuuka omuntu amanyiddwa ennyo mu kiseera kya dictator Hastings Banda.<ref>{{Cite web |date=2012-04-06 |title=Joyce Banda poised for Malawi presidency |url=https://capitalfm.africa/joyce-banda-poised-for-malawi-presidency/ |access-date=2026-10-01 |website=Capital FM Kenya |language=en-US}}</ref> Yafuna Cambridge School Certificate, Bachelor of Arts Degree mu Early Childhood Education okuva mu Columbus University (ekitongole ekitalina kukkirizibwa), Bachelor of Social Studies mu Gender Studies okuva mu Atlantic International University (nayo etalina kukkirizibwa) ne Diploma mu Management of NGOs okuva mu International Labour Organization (ILO) Centre mu Turin, Italy. Atlantic International University kyogerwako ng’ekifo ekikola diguli ezitali za mazima, era diguli zaayo zikyusiddwa nnyo nga “fake.<ref>{{Cite news |date=2016-10-28 |title=Probe IGP's ‘Fake’ doctorate degree - Academics |url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Probe-IGP-s-Fake-doctorate-degree-Academics-481571 |archive-url=http://web.archive.org/web/20241229191248/https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Probe-IGP-s-Fake-doctorate-degree-Academics-481571 |archive-date=2024-12-29 |access-date=2026-10-01 |work=GhanaWeb |language=en-US}}</ref>” Yafuna ne Master of Arts degree mu Leadership okuva mu Royal Roads University mu Canada, ne doctorate ey’ekitiibwa mu 2013 okuva mu Jeonju University.<ref>{{Cite journal |date=2019 |title=Liberia, Malawi, and Central African Republic |url=https://doi.org/10.5040/9781666992373.ch-002 |journal=Empowering Women |pages=23–44 |doi=10.5040/9781666992373.ch-002}}</ref> Yawasa Roy Kachale, gye yazaala abaana basatu. Nga ali ku myaka 25, yali abeera Nairobi, Kenya.<ref>{{Cite web |date=2020-07-03 |title=How Nairobi shaped future president |url=https://nation.africa/kenya/news/how-nairobi-shaped-future-president--808056 |access-date=2026-10-01 |website=Daily Nation |language=en}}</ref> Mu 1975, okugenda mu maaso kw’abakyala mu Kenya kwalaga Banda okutwala abaana be basatu n’ava mu bufumbo obwali bumukubiriza obubi.[14] Obufumbo bwe ne Roy Kachele bwaggwa mu 1981. Oluvannyuma yawasa Richard Banda, omulamuzi omukulu ow’eddembe mu Malawi, gye yazaala abaana babiri.<ref>{{Cite web |last=Moderator |date=2013-04-10 |title=Stories on Malawi: (20) New tweets matching Malawi |url=https://storiesonmalawi.blogspot.com/2013/04/20-new-tweets-matching-malawi_6790.html |access-date=2026-10-01 |website=Stories on Malawi}}</ref> Wakati wa 1985 ne 1997 Banda yakulembera era n’atandikawo bizinensi n’ebitongole ebitali bimu nga Ndekani Garments (1985), Akajuwe Enterprises (1992), ne Kalingidza Bakery (1995). Okutuuka kwe kwamuleetera okuyamba abakyala abalala okufuna obwetwaze mu by’enfuna n’okumalawo obwavu n’okukozesebwa obubi.<ref name=":1">{{Cite web |title=Friends of UNFPA – Channel Foundation |url=https://www.channelfoundation.org/legacy-grantees/unfpa/ |access-date=2026-10-01 |language=en-US}}</ref> Ye muganda wa Anjimile Oponyo, eyali CEO wa Raising Malawi Academy for Girls, eyayambibwa Madonna.<ref>{{Cite news |last=Reporter |first=Staff |date=2012-04-16 |title=Madonna: I’m happy Joyce Banda is Malawi’s leader |url=https://www.namibian.com.na/madonna-im-happy-joyce-banda-is-malawis-leader/ |access-date=2026-10-01 |work=The Namibian |language=en-US}}</ref> == Obulamu bw’ebyobufuzi == === Emirimu gy’obukulembeze (1999–2009) === Joyce Banda yayingira mu byobufuzi mu 1999. Yawangula ekifo mu Palamenti mu kulonda kwa Malawi okwokusatu okwa demokulasiya ng’omubaka wa kibiina kya Pulezidenti Bakili Muluzi, United Democratic Front. Yakikiriranga Zomba Malosa constituency.<ref name=":1" /> Muluzi yamuteekako nga Minisita w’eby’obusajja n’eby’abantu.[7] Nga minisita, yakola okulwanyisa okussa mu mateeka Domestic Violence Bill eyali etaddeko emyaka musanvu nga tekyakolebwa.[20] Yakola National Platform for Action ku baana abatalina bazadde n’abaana abali mu buzibu era n’atandika Zero Tolerance Campaign Against Child Abuse.<ref name=":1" /> Mu 2004, yaddamu okulondebwa nga memba wa kibiina kya Muluzi. Bingu wa Mutharika yafuuka Pulezidenti. Newankubadde Banda teyali memba wa kibiina kye, Mutharika yamuteekako nga Minisita w’eby’ensonga z’ebweru mu 2006. Banda yasindika okukyusa engeri Malawi gye yakkiriza gavumenti ya China okuva ku Republic of China (ku Taiwan) okudda ku People’s Republic of China ku lukalu; yagamba nti kino kyandireese obugagga eri Malawi. Mu 2010, China yamaliriza okuzimba ekizimbe kipya kya Palamenti e Lilongwe.<ref>{{Cite web |title=China-Malawi cooperation very good: Malawian diplomat - People's Daily Online |url=https://en.people.cn/n/2015/0420/c90883-8880774.html |access-date=2026-10-01 |website=en.people.cn}}</ref> === Omumyuka wa Pulezidenti (2009–2012) === Banda yagenda mu kalulu ka 2009 nga omuwandiisi wa DP, ng’awerekerwako Mutharika, omuwandiisi wa DP ow’obwapulezidenti.[22] Yaweereza nga omukyala asooka okuba omumyuka wa Pulezidenti mu Malawi. Mu kusalawo okutali kwategeerekeka okuva mu DPP, Joyce Banda ne second vice-president Khumbo Kachali baasimbibwa nga bamumyuka ba DPP nga 12 December 2010 olw’ebikolwa ‘eby’okulwanyisa ekibiina.’[23] Mu kugezaako okumugoba, pulezidenti yeeyongera okumuwa emirimu egyali gyakolebwako Callista Mutharika, eyateekebwa mu kabineeti mu September 2011.[24] Kkooti yagaana Mutharika okumugoba nga omumyuka wa Pulezidenti ku nsonga za ssemateeka. Kino kyali kirimu okuggyako emotoka ye ey’obukulembeze n’okumugaana okuwandiisa ekibiina kye ekipya.[25][26] Ku 8 September 2011, ekifo ky’omumyuka wa Pulezidenti kyalekebwa mu kukyusa kabineeti. Naye yali akyali Vice-President mu mateeka kubanga ekifo kino kyali kisabiddwa mu ssemateeka.[24] Yayogerwako omwogezi wa DPP Hetherwick Ntaba okulekulira ekifo ky’omumyuka wa Pulezidenti.[27] ==== Ebibiina mu DPP ==== [[File:Joyce Banda Department for International Development photo crop.jpg|thumb|Banda mu 2012]] Enkolagana wakati wa Banda ne Pulezidenti Bingu wa Mutharika yali etandise okubaamu obutakkaanya olw’okugezaako kwa Mutharika okuteekawo muganda we Peter Mutharika ng’omusikira we.[23] Newankubadde nga yasibwa ku kifo ky’obumyuka bwa Pulezidenti wa DPP wamu ne Second Vice-President Khumbo Kachali, yakomekkereza okukola nga omumyuka wa Pulezidenti wa Malawi nga bwe kirambikiddwa mu ssemateeka.[23] Kino kyaleetera abantu bangi okuva mu DPP n’okutandika ebibiina ebyamuwagira okufuuka Pulezidenti wa Malawi mu kulonda kwa 2014.[28] DPP yagaana nti abantu bangi tebaavaamu era n’egamba nti baali batono bokka.[28] People’s Party Banda ye mutandisi era mukulembeze wa People’s Party, eyatandikibwa mu 2011 oluvannyuma lw’okugobebwa mu DPP bwe yagaana okuwagira muganda wa Pulezidenti Mutharika omuto Peter Mutharika ng’omusikira we mu kulonda kwa 2014.[29][30] Pulezidenti (2012 – May 2014) Okukyusa obuyinza Ku 5 April 2012, Pulezidenti Mutharika yafa.[31] Oluvannyuma lw’okufa kwe gavumenti yalemwa okutegeeza abantu mu budde nti pulezidenti afudde. Kino kyaleeta okutya kw’okubaawo kw’obuzibu mu ssemateeka mu Malawi.[32][33][34][35] Agence France-Presse yayogera ku Pulezidenti wa Malawi eyasooka Bakili Muluzi ng’agamba nti “ssemateeka alina okugobererwa”, ng’agamba nti omumyuka wa pulezidenti ateekeddwa okutwala obuyinza mu ssemateeka. “Ndi kusaba ssemateeka agobererwe, okukuuma emirembe n’obutebenkevu. Amateeka ga Malawi galambika bulungi nti omumyuka wa pulezidenti atwala obuyinza singa pulezidenti aliwo tasobola kukulembera. Tulina okwewala ekizibu ky’obutabanguko. Tugoberere ssemateeka. Tetulina ky’okusalawo okuggyako okugoberera ssemateeka. Ky’amaanyi nnyo nti waliwo emirembe n’obutebenkevu.”[36] Ab’ebyokwerinda ba Malawi nabo baayagala ssemateeka agobererwe.[37] Ekitongole ky’amateeka ekya Malawi Law Society kyakakasa nti mu kitundu 83(4) mu ssemateeka wa Malawi, ye yali omusikira omutuufu ku bukulembeze bwa Pulezidenti.[38] Ku 7 April, kabineeti ya Malawi yasaba kkooti okugaana Banda okufuuka pulezidenti. Ye n’akuba essimu eri omuduumizi w’amagye, General Henry Odillo, n’amusaba amuwagire. Yamukkiriza n’ateekawo abajaasi okwetooloola ennyumba ye.[39] Joyce Banda yalayirwa ku 7 April 2012 ng’omukulembeze wa Malawi, omukazi asoose okubeera mu kifo kino.[40] Omulamuzi omukulu Lovemore Munlo yali akulira omukolo ogwali ku National Assembly mu Lilongwe.[31] Oluvannyuma lw’okulayira, Banda yasaba obumu bw’eggwanga. “Njagala ffenna tukyuse tugende mu maaso n’essuubi n’omwoyo gw’obumu n’obwegassi... Nsuubira tujja kubeera bumu era nsuubira nti ng’eggwanga erisaba Katonda, twakkirize Katonda ajje mu maaso gaffe kubanga singa tetukikola, tuba tumaze okulemererwa.”[40] Abamawulire ba Malawi n’ensi yonna baalaga okutongoza kwa Joyce Banda nga kwali kwa mirembe. Baakuyita obuwanguzi bwa demokulaasi. Olupapula lwa Malawi Sunday Times lwagamba nti okutongoza kwa pulezidenti omuggya kwali “kuyambye okunyweza n’okussa obuwangwa bwa demokulaasi mu ggwanga.”[41] === Okulonda abakungu ba Cabinet n’okufiirwa okulonda kwa Pulezidenti mu 2014 === Ku 26 April 2012, Banda yalonda cabinet ye eyali erimu baminisita 23 n’abamyuka baabwe mwenda. Yawaayo ebifo eby’enkizo okunyweza amaanyi ge nga mukulembeze w’eggwanga.[42] Ku 10 October 2013, ennaku entono oluvannyuma lw’okudda okuva ku lugendo lwe ku UN, Banda yasazaamu cabinet ye oluvannyuma lw’ekikangabwa kya Capital Hill Cashgate scandal.[43][44] Ku 15 October, cabinet empya yalondebwa era omuwandiisi wa byensimbi Ken Lipenga ne minisita w’ebyamateeka Ralph Kasambara baasazibwako mu cabinet. Mu May 2014 Joyce Banda yawangulwa nnyo mu kulonda kwa pulezidenti. Yalemwa okugezaako okusazaamu okulonda. Teyagenda ku kukyala kw’omuwanguzi Peter Mutharika, naye yamukubira essanyu.[45] Yatandika okubeera ebweru wa Malawi mu 2014. Ekiragiro ky’okumukwata ku nsonga z’obulyake mu kiseera kye nga Pulezidenti kyategekebwa nga 31 July 2017, newankubadde yali akyali ebweru w’eggwanga.[46] Yegaana emisango gino n’agamba nti ajja kudda okugiwulira.[47] === Enkolagana y’ensi yonna === Mu myaka egyasooka okutuuka ku bukulembeze bwa Banda, Malawi yali mu mbeera embi ey’ebyenfuna olw’enkolagana n’amawanga amalala mu bufuzi bwa Bingu wa Mutharika. Mu mwaka ogwasembayo ogw’obufuzi bwa Mutharika, Bungereza, Amerika, Germany, Norway, European Union, World Bank ne African Development Bank byonna byaleka okuwa obuyambi bw’ebyensimbi. Baalaga okutya ku bikolwa bya Mutharika ku demokulasiya mu ggwanga n’obukulembeze bwe obwali butandise okubaamu obutabanguko. Mu March 2012, Mutharika yagamba abakungu bano abava ebweru nti “mugende mu hell.” Yabalumiriza okutegeka okuggyawo gavumenti ye.[48] Ekimu ku bizibu bya Banda ng’omukulembeze kyali kuddamu okuzimba enkolagana n’abawa obuyambi. Era yalina ekizibu eky’okuddamu okuzimba enkolagana n’eggwanga lye erya Malawi nga Mozambique, n’amawanga agali mu kitundu nga Botswana. Mu wiiki esooka ey’obufuzi bwe, Banda yatandika okukola enkolagana empya okuddamu okuzimba enkolagana ya Malawi n’amawanga amalala.[49] Yayogera ne Henry Bellingham ow’ekitongole kya United Kingdom’s Foreign Office. Yamusuubiza nti omubaka omupya owa Bungereza ajja kutumibwa “mu kiseera ekisinga obumpi.” Yayogera ne Secretary of State Hillary Clinton owa Amerika. Clinton yasubiza okuddamu okuteesa ku ssente za $350 million ez’amasannyalaze mu bwangu ddala. Banda yalangirira enteekateeka okwogera ne Baroness Ashton ow’ekitongole kya European Union’s Foreign Affairs office ne Ruby Randall, omukiise wa IMF mu Malawi. Ye ne pulezidenti wa Zambia Michael Sata baali bamaze okuteesa ku kuddamu okukola enkolagana ennungi.[49] Okusanyusa abawa obuyambi, gavumenti ya Banda era yagaana mu June 2012 okutegekera olukiiko lw’African Union mu July kubanga AU yali egambye nti pulezidenti wa Sudan Omar al-Bashir aweebwe obukakafu nti Malawi ejja kwegaana okuweereza ekiragiro kya ICC ekimukwata; Cabinet yasalawo nti embeera zino tezikkirizibwa.[50] Banda yayogerwako Forbes nga omukyala ow’amaanyi asinga obungi mu nsi, erinnya ly’omu Afrika erisinga obunene ku lukalala. === Enkola y'eggwanga === ===== Obubonero bw'eggwanga ===== [[File:Flag of Malawi.svg|thumb|Bendera ya Malawi eyasooka mu 1964, eyaddizibwawo mu 2012]] Mu myezi ebiri nga bamaze okutandika okukulembera, gavumenti ya Banda yateekawo ekiragiro okuddamu okukozesa bendera ya Malawi eyasooka eya 1964 "rising-sun", ng’eggyako eyakozesebwa mu 2010 wansi wa Bingu wa Mutharika.[51][52] ===== Okulwanirira eddembe ly’abantu ===== [[File:Flag of Malawi (2010–2012).svg|thumb|Bbendera etamanyiddwa eya 2010–2012]] Ku 18 May 2012 Banda yalangirira nti agenda kuggyawo amateeka agalwanyisa obufumbo bw’abasajja oba abakyala bokka.[53] Mu November Minisitule y’ebyamateeka yawa ekiragiro eky’okwewala okukwatibwa ku bantu abakola obufumbo obwo nga balina okukkiriziganya, nga balindirira okwekeneenya kwa Palamenti,[54] naye Kkooti Enkulu yasazaamu ekiragiro ekyo mu February 2016, ng’egamba nti Palamenti yokka ye esobola okusazaamu oba okuggyawo amateeka gano.[55] Newankubadde obufumbo bw’abasajja oba abakyala bokka bukyali mu mateeka, okulwanirira eddembe ly’abantu kwongedde; Lilongwe yakuba olugendo lw’abavubuka ba LGBT olwasooka mu Malawi nga 26 June 2021.[56] ===== Enkyukakyuka mu by’enfuna n’ensimbi ===== Mu kugoberera amagezi ga International Monetary Fund (IMF), Banda yateekawo enkola y’okukyusa omuwendo gw’ensimbi, era nga 7 May 2012, yakendeeza omuwendo gwa Malawian kwacha ku bitundu 33 ku buli kikumi okusinziira ku ddoola ya Amerika okusobola okuggyawo akatale akatono akaliwo n’okufunamu obuyambi okuva ebweru.[57] * Obuzibu obw’akaseera akatono: Okukendeeza omuwendo gw’ensimbi wamu n’okuteeka ebbeeyi y’amafuta mu mikono gy’abantu, kyaleetera okweyongera kw’ebbeeyi y’ebintu okutuuka ku bitundu 34 ku buli kikumi era ne kuleeta okwegugunga n’okulaga obutali bumativu mu January 2013.[58] * Okuddamu okuzimba mu kiseera ekya wakati: Ku nkomerero ya 2013, IMF yagamba nti “okuddamu okuzimba kutandise… nga kuyambibwa okwongera okufuna ensimbi eziva ebweru” era nti ebbeeyi y’ebintu yatandika okukka.[59] Ekibiina kya Southern African Development Community kyategeka nti ebbeeyi y’ebintu ejja kukendeera okutuuka ku bitundu 19.6 ku buli kikumi mu 2014 ng’omuwendo gw’ensimbi gukutte mu mbeera.[60] * Enkolagana n’abawa obuyambi: U.S. Congressional Research Service yalaga nti abawa obuyambi abasinga abaali basazizzaamu obuyambi bw’ensimbi mu kiseera kya Mutharika baabuzzaayo oluvannyuma lw’enkyukakyuka za Banda, nga mwemuli n’endagaano ya US $350-million eya Millennium Challenge Corporation.[61] Enkyukakyuka zino zaateekebwako mu pulogulaamu ya gavumenti ey’okuddamu okuzimba mu by’enfuna eya 2012–2014, eyateeka enkyukakyuka ezikolebwa mu katale wamu n’enteekateeka z’okukuuma abantu mu mbeera y’obulamu.[62] ===== Obukadde n’ekyuma kya pulezidenti ===== Okusala ku nsimbi ezikozesebwa mu gavumenti, Banda yasuubiza okukendeeza omusaala gwe ku bitundu 30 ku buli kikumi era n’alagira okutunda ekifaananyi kya Dassault Falcon 900EX ekyagulibwa eyamuddirira. Ekifaananyi kino kyatundibwa eri Bohnox Enterprise eyali esangibwa mu British Virgin Islands ku doola za Amerika obukadde 15 mu May 2013.[63] Abakungu ba gavumenti baagamba nti ensimbi zino zaakozesebwa okusasula ebbanja ly’okulwanyisa ne Paramount Group n’okusasula emmere ya kasooli n’eddagala, naye ebibiina by’abantu baawakanya enteekateeka eno era ne basaba ebikwata ku ndagaano.[64] Okutegeeza kwa Parliament’s Public Accounts Committee mu 2021 kwalaga okunoonyereza okuggya ku nsonga eno, newankubadde tewali misango gy’obumenyi bw’amateeka egisimbiddwa mu kkooti.[65] ===== Enkola y’abantu ===== Wadde nga enkola za Banda zaaleeta obwesige mu bawandiisi b’ensimbi n’okufuna ssente z’ebweru, zaaleetawo okulinnya kw’ebbeeyi y’obulamu mu maka agali mu bibuga, ne zikendeeza obuwanguzi bwe mu bantu ng’agenda okulonda kwa 2014. Abanoonyereza bakyalina okwawukanako ku mugaso ogw’ebbanga ddene ogw’okukendeeza ebbeeyi mu 2012, newankubadde IMF ne World Bank balaga nti enkola eno yayamba okuziyiza obuzibu bw’ebyenfuna n’okuteekawo omusingi gw’enkulaakulana empya.[66] ===== Enteekateeka za Pulezidenti ===== Banda alaze obumanyirivu mu kulabirira obulamu bw’abakyala n’eddembe ly’okuzaala, nga asinga okuyita mu kusomesa abakyala ku Malawi. Yalaga obuwagizi bwe ng’atandika Presidential Initiative on Maternal Health and Safe Motherhood. Mu myaka ebiri gyokka, enteekateeka eno yalaga okukendeera kw’omuwendo gw’abakyala abafa nga bazaala okuva ku 675 ku buli 100,000 abaazaalibwa okutuuka ku 460 ku buli 100,000 abaazaalibwa.[67] ===== Bendera ===== Oluvannyuma bendera yakyusibwa mu 2010 gavumenti ya Mutharika, waaliwo okuwakanya okuva mu bantu. Ebibiina bingi byawakanya obutuufu bwa bendera eno. Ku 28 May 2012, Banda yakulembera ababaka ba palamenti okusalawo okuddamu okukozesa bendera ey’obwetwaze, eyasooka okuteekebwako mu 1964. Ebibiina byonna, okuggyako DPP, byasalawo okuddamu okukozesa bendera ey’obwetwaze.[68] ==== Obulamu oluvannyuma lw’okuba pulezidenti ==== ===== Okuddayo okuva mu buwangwa n’okunoonyereza ku Cashgate (2018) ===== Banda yaddayo e Malawi nga 28 April 2018 oluvannyuma lw’emyaka esatu egy’okweyisa mu buwangwa mu Amerika, gyeyali mukwano omukulu mu Woodrow Wilson Center ne Center for Global Development.[69][70] Newankubadde poliisi yawa ekiragiro kya 2017 okumukwata olw’omusango gwa “Cashgate” ogw’omu 2013, Anti-Corruption Bureau yategeeza mu May 2018 nti okunoonyereza kwali kukyagenda mu maaso era nti Banda teyali akyaliiko musango gw’okusimbibwa mu kkooti.[71] ==== Enkolagana z’ebyokulonda mu 2019–2020 ==== People’s Party yasooka okuteekawo Banda ku kulonda kwa pulezidenti mu 2019, naye nga 15 March 2019 yavaamu n’awagira omuvuganya w’ekibiina ky’obufuzi Lazarus Chakwera.[72][73] Oluvannyuma lwa Kkooti Enkulu okusalawo okuggya ebivudde mu kulonda kwa 2019, Banda yawagira Chakwera mu kulonda okwaddirira mu June 2020 era n’amwebaza mu lujjudde oluvannyuma lw’okuwangula.[74] Mu kabineeti ya Chakwera eyasooka, eyalangirirwa nga 8 July 2020, mwali mutabani wa Banda, Roy Akajuwe Kachale-Banda, ng’omubaka w’ebyobusuubuzi.[75] ==== Okulwanirira n’okuyamba mu nsi yonna (2021–2024) ==== ===== Banda abadde akola ennyo ku nsonga z’ebyobulamu n’enkulaakulana mu nsi yonna. ===== * Mu May 2021 yayingira abakulembeze b’amawanga ne Nobel laureates mu bbaluwa ey’okusaba G7 okukkiriza obutali bw’ensimbi za COVID-19 vaccine era okuddamu okuwangula okulwanyisa AIDS.[76] * Ku 11 March 2023 yali omu ku bantu abasukka mu 200 abasayina People’s Vaccine Alliance “Never Again” statement nga basaba okufuna eby’okulwanyisa ebikwatagana n’obulwadde obw’amaanyi.[77] * Mu February 2023 Banda yafuuka omu ku “grain ambassadors” ba Ukraine, ng’ayamba okuzuula amawanga ga Afrika agasinga okwetaaga emmere ya Ukraine mu kiseera ky’olutalo lwa Russo-Ukrainian War.[78] Okuyita mu Joyce Banda Foundation Trust, yeeyongedde okukola ku by’okukuuma emmere n’okusomesa, nga mwemuli okugabira amaka 500 obusimba bwa kasooli abaakosebwa Cyclone Freddy mu January 2024[79] n’okutandika enteekateeka ya K315 million bursary scheme eri abawala abasoma mu masomero aga secondary mu 2024.[80] ==== Okwesimbawo ku bwa Pulezidenti mu 2025 ==== [[File:Joyce Banda 2025.jpg|thumb|Banda mu 2025]] Ku lunaku lwa 23 June 2025, People’s Party National Executive Committee yakkiriza Banda nga omukwasi w’ekibiina ku bwa Pulezidenti mu kulonda kwa Malawi okwa 2025. Bwe yalangirira okwesimbawo kwe e Lilongwe, yagamba nti “Malawi eri ku mugga ogw’okusalawo era yeetaaga okulaba empya ekwatiddwa ku kukola kw’abavubuka n’okutumbula abakyala mu by’enfuna.”[81] Okulonda kwe—kweyitibwa “A New Malawi for the Youth Initiatives (A.Ma.Y.I.)”—kulaga obusomesa bw’amasomero ga sekendule obutali bwa kusasula, ebifo by’obulamu eby’okusindikibwa, okukyusa mu by’obuli bw’enguzi n’okutumbula abavubuka mu by’obusuubuzi ng’ebikulu byakyo.[82] Yawangulwa Peter Mutharika. == Joyce Banda Foundation == Ng’akyali tannaba kufuuka omumyuka wa pulezidenti, yali mukulembeze era CEO w’ekitongole ekya Joyce Banda Foundation,[84] ekitongole ekirungi ekikola ku baana n’abafumbo abatalina bazadde mu Malawi okuyita mu masomero. Kiri mu Chimwankhunda area mu Blantyre nga kirimu amasomero ga primary ne secondary. Kirimu n’ekifo ky’okulabirira abaana abatalina bazadde ekirimu ebifo mukaaga n’abaana 600.[85] Era kikola ku byalo ebiriraanye nga kiwa micro-credit eri abakazi 40 n’ebibiina by’abavubuka 10. Kiwa ensigo eri abalimi abasukka mu 10,000 era kiwadde obuyambi obulala. Ekitongole kino kyazimba amalwaliro ana mu byalo 200 bye kisobola okukolako. Era kikola ku nkulaakulana mu byalo. Kirina obukwatagana ne Jack Brewer Foundation, ekitongole ekikola ku nkulaakulana mu nsi yonna ekya NFL star Jack Brewer.[86] == National Association of Business Women == Banda ye mukulembeze w’ekibiina kya National Association of Business Women mu Malawi ekyatandikibwa mu 1990. Kiri mu mateeka ng’ekitongole ekitali kya magoba mu Malawi.[87] Ekibiina kino kirina ekigendererwa okuggyamu abakazi obwavu nga bawanga amaanyi n’okubawa obusobozi mu by’enfuna.[88] Kino kye kibiina ky’abakazi 30,000, ekisanyusa okuwagira bizinensi z’abakazi n’okuyamba abakazi abayagala okwetaba mu bizinensi. Ebikolwa byabwe birimu okutendeka mu bizinensi, okutendeka mu tekinologiya, okukuuma ebyafaayo n’obukugu mu kukulembera.[88] Bakola okuteekateeka okukola emboozi n’abakulembeze abakola amateeka okulaba nga amateeka gabaagaliza abakazi abalina bizinensi.[89] Omukulembeze waakyo kati ye Mary Malunga.[89] Ekitongole kino kibadde n’obukwatagana ne Humanist Institute for Development Cooperation (Hivos) ey’e Netherlands okuva mu 2003.[88] == Philanthropy n’okukulaakulanya ebikolebwa == Banda abadde mu mirimu mingi egy’obusobozi n’abakyala okuva ku myaka 25 okulaba nga wabaawo enkyukakyuka mu mateeka, ddala mu by’enjigiriza. Yatandika Joyce Banda Foundation for Better Education. Yatandika Young Women Leaders Network, National Association of Business Women ne Hunger Project mu Malawi. Ye (nga ali wamu ne Pulezidenti Joaquim Chissano owa Mozambique) yaweebwa ekirabo kya Africa Prize for Leadership for the Sustainable End of Hunger mu 1997 ekitongole ky’e New York ekitali kya gavumenti. Yakozesa ssente z’ekirabo okuzimba ekizimbe kya Joyce Banda foundation for children.[85] Mu 2006, yafuna ekirabo kya International Award for the Health and Dignity of Women olw’okweyisa obulungi ku ddembe ly’abakyala ba Malawi nga bwekikolebwa Americans for United Nations Population Fund.[17] Yaweereza nga commissioner wa "Bridging a World Divided" awamu n’abantu nga Bishop Desmond Tutu, ne United Nations Human Rights Commissioner, Mary Robinson.[8] Banda era yali memba mu Advisory Board for Education mu Washington DC, era mu advisory board ya Federation of World Peace and Love mu Taiwan (China).[8] Mu kiseera ky’okukendeeza ensimbi mu gavumenti mu October 2012, Banda yakendeeza omusaala gwe ku bitundu 30%. Era yalangirira nti ennyonyi ya pulezidenti egenda kutundibwa.[90] ==== Global Leaders Council for Reproductive Health ==== Mu 2010, Banda yafuuka memba wa Global Leaders Council for Reproductive Health,[91] ekibiina ky’abantu kkumi na mukaaga abali mu buyinza n’abakulembeze b’amawanga agasooka, abakozi abakulu n’abalala abakkiriza okutumbula eby’obulamu bw’okuzalira okutuusa ku nkulaakulana ey’olubeerera n’obugagga.[91] Ekikulemberwa omukulembeze w’eggwanga lya Ireland Mary Robinson, abakulembeze bano balaba okukungaanya obuyinza bw’ebyobufuzi n’ensimbi ezetaagisa okufuna obulamu bw’okuzalira eri buli muntu mu 2015 – ekigendererwa ekikulu mu UN Millennium Development Goals.[91] ==== Ebirabo ==== ===== Awaadi z'eggwanga ===== * Woman of the Year, Malawi, 1997 * Woman of the Year, Malawi, 1998 * ''Nyasa Times'' Multimedia "Person of the Year", 2010 ===== Ebikopo by’ensi yonna ===== * Martin Luther King Jr. Drum Major Award, 2012, Washington D.C.[93] * Legends Award for Leadership, 2012, Greater African Methodist Episcopal Church[94] * Women of Substance Award, 2010, African Women Development Fund[95] * Africa Prize for Leadership for the Sustainable End of Hunger, 1997, The Hunger Project, New York[8] * International Award for Entrepreneurship Development, 1998, Africa Federation of Women Entrepreneurs & UN Economic Commission for Africa[8] * 100 Heroines Award, 1998, Rochester, New York[8] * Certificate of Honors, 2001, Federation of World Peace and Love, Taiwan (Republic of China)[8] * Reykjavík Global Forum / Women Political Leaders (WPL) Trailblazer Award, 2020, Iceland[96] ==== Ekitiibwa ==== * ''Forbes'' magazine – World's Most Powerful Women: #40 (2014)<ref name="Forbes14" /> | #47 (2013) | #71 (2012) * ''Forbes'' magazine – Africa's Most Powerful Women: #1 (2012) | #3 (2011) * Included in the "BBC 100 Women" series, October 2014<ref name="bbc100women" /> * Included in "Outstanding Women in Africa" list, 2022, ''New Africa Magazine''<ref name="investigator2022" /> == Laba era == * Malawian Constitutional Crisis 2012 * List of current members of the National Assembly of Malawi == Okusoma okw'okweyongerayo == * Kim Yi Dionne, Boniface Dulani (January 2013). "Constitutional provisions and executive succession: Malawi's 2012 transition in comparative perspective". ''African Affairs''. '''112''' (446): 111–137. doi:10.1093/afraf/ads067. JSTOR&#x20;23357150 == Ebyokulabirako == aszkjf4i0prnn2r7uyymhig61xvyr8o 75885 75884 2026-10-01T12:09:14Z MEvalyn 9841 75885 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q57388}} '''Joyce Hilda Banda''' (eyazaalibwa nga Ntila; yazaalibwa nga 12 Apuli 1950) ye munnabyabufuzi, omusomesa era omulwanirizi w’eddembe okuva e Malawi eyakolanga ng’omukulembeze wa Malawi ow’okuna okuva mu 2012 okutuuka mu 2014. Yafuuka pulezidenti oluvannyuma lw’okufa kwa Bingu wa Mutharika, gwe yakolera nga vice president ow’okuna okuva mu 2009 okutuuka mu 2012. Omubaka wa People’s Party, Banda abadde akulembera ekibiina kino okuva lwe kyatandikibwawo mu 2011. Ye mukyala asooka okuba pulezidenti wa Malawi era omutwe gw’eggwanga ogwokubiri, oluvannyuma lwa Elizabeth II, era omutwe gw’eggwanga ogwokubiri mu Africa, oluvannyuma lwa Ellen Johnson Sirleaf owa Liberia. Banda yazaalibwa mu Malemia, n’asoma ku Columbus University ne Royal Roads University n’afuna diguli ya bachelor’s ne master’s degree mu arts, ate Atlantic International University n’afuna diguli ya bachelor’s mu social science mu myaka gy’emyaka gya 1970. Oluvannyuma yatandikawo Joyce Banda Foundation, National Association of Business Women (NABW), Young Women Leaders Network, ne Hunger Project. Banda yayingira ebyobufuzi mu 1999 era n’alondebwa mu National Assembly nga memba wa United Democratic Front (UDF) ekibiina kya Pulezidenti Bakili Muluzi. Mu 2004, Banda yateekebwako Minisita w’eby’obulamu bw’abakyala, abaana n’okukola emirimu gy’abantu abakulu okuva eri Pulezidenti Mutharika. Mu kiseera kye mu kifo kino, yakakasizza etteeka lya Domestic Violence Bill erya 2006, era n’ateekawo National Platform for Action on Orphans and Vulnerable Children ne Zero Tolerance Campaign Against Child Abuse. Banda oluvannyuma yateekebwako Minisita w’eby’ensonga z’ebweru, era n’akyusa obuwanguzi bwa Malawi okuva ku Republic of China okudda ku People’s Republic of China ng’agezaako okuleeta enkulaakulana mu by’enfuna mu Malawi. Mu 2009, Mutharika yaddamu okulonda era n’alonda Banda okuba omubaka we mu kulonda okw’eggwanga, era tikiti yaabwe n’ewangula, n’afuuka vice president asooka. Ekiseera kya Banda nga vice president kyali kijjudde obutakkaanya wakati we ne Mutharika kubanga Banda yagaana okukkiriza muganda wa Mutharika Peter okubeera omusika we ku bukulembeze bw’eggwanga. Banda oluvannyuma yasindikibwa ebweru mu DPP era n’atandikawo People’s Party, naye n’asigala nga vice president nga bwe kiragiddwa mu Ssemateeka. Mu April 2012, Mutharika yafa; nga bwe kiri mu Ssemateeka, Banda nga vice president yandifuuse pulezidenti. Naye abamu ku ba DPP abaalina obwesige eri Mutharika baagezaako okuteekawo muganda we nga pulezidenti, ne batandika obuzibu mu kusikira obukulembeze. Wadde nga kino kyaliwo, Banda, nga bwe kiragiddwa mu mateeka, yafuuka pulezidenti ng’ayambibwa amagye agawagira Ssemateeka. Mu 2014, Banda yawangulwa mu kulonda okw’eggwanga Peter Mutharika, muganda wa Bingu eyafa. Nga Banda mu kusooka yagaana okukkiriza n’asaba okulonda okuddamu, ng’agamba nti waliwo obubbi, oluvannyuma yakkiriza n’awaayo obuyinza eri Mutharika nga 31 May. Mu June 2014, Forbes yamulonda nga omukyala ow’amaanyi ogw’okusatu mu nsi yonna era nga ye mukyala ow’amaanyi ennyo mu Africa.<ref>{{Cite web |last=Burho |first=Moira Forbes, Maggie McGrath, Erin Spencer Sairam, Erika |title=Forbes World’s Most Powerful Women of 2025 |url=https://https//www.forbes.com/lists/power-women/ |access-date=2026-10-01 |website=Forbes |language=en}}</ref>Mu October 2014, yateekebwa mu BBC’s 100 Women.<ref>{{Cite news |date=2014-10-26 |title=Who are the 100 Women 2014? |url=https://www.bbc.com/news/world-29758792 |access-date=2026-10-01 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> == Obulamu bwe n’obw’eka == [[File:Joyce Banda 2025 (profile).jpg|thumb|Banda mu 2025]] Joyce Hilda Ntila<ref>{{Cite news |date=2012-04-10 |title=Joyce Banda: Malawi's first female president |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-17662916 |access-date=2026-10-01 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> yazaalibwa nga 12 April 1950 mu Malemia, ekyalo mu Zomba District eya Nyasaland (kati Malawi).<ref>{{Cite web |title=Malawian President quietly celebrates 62nd birthday {{!}} Malawi news, Malawi - NyasaTimes breaking online news source from Malawi |url=http://www.nyasatimes.com/malawi/2012/04/12/malawian-president-quietly-celebrates-62nd-birthday/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414023610/http://www.nyasatimes.com/malawi/2012/04/12/malawian-president-quietly-celebrates-62nd-birthday/ |archive-date=2012-04-14 |access-date=2026-10-01 |website=www.nyasatimes.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=JB Celebrates Her 62 Birthday In Private {{!}} Malawi Voice |url=http://www.malawivoice.com/2012/04/12/jb-celebrates-her-62-birthday-in-private-67799/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414080836/http://www.malawivoice.com/2012/04/12/jb-celebrates-her-62-birthday-in-private-67799/ |archive-date=2012-04-14 |access-date=2026-10-01 |website=www.malawivoice.com |language=en-US}}</ref> Yasoma ku Providence Secondary School.<ref>{{Cite web |last=Online |first=Nation |date=2020-03-31 |title=Faith’s rise against odds |url=https://mwnation.com/faiths-rise-against-odds/ |access-date=2026-10-01 |website=Nation Online |language=en-US}}</ref> Kitaawe yali omuyimbi wa police brass band. Yatandika okukola nga secretary era n’afuuka omuntu amanyiddwa ennyo mu kiseera kya dictator Hastings Banda.<ref>{{Cite web |date=2012-04-06 |title=Joyce Banda poised for Malawi presidency |url=https://capitalfm.africa/joyce-banda-poised-for-malawi-presidency/ |access-date=2026-10-01 |website=Capital FM Kenya |language=en-US}}</ref> Yafuna Cambridge School Certificate, Bachelor of Arts Degree mu Early Childhood Education okuva mu Columbus University (ekitongole ekitalina kukkirizibwa), Bachelor of Social Studies mu Gender Studies okuva mu Atlantic International University (nayo etalina kukkirizibwa) ne Diploma mu Management of NGOs okuva mu International Labour Organization (ILO) Centre mu Turin, Italy. Atlantic International University kyogerwako ng’ekifo ekikola diguli ezitali za mazima, era diguli zaayo zikyusiddwa nnyo nga “fake.<ref>{{Cite news |date=2016-10-28 |title=Probe IGP's ‘Fake’ doctorate degree - Academics |url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Probe-IGP-s-Fake-doctorate-degree-Academics-481571 |archive-url=http://web.archive.org/web/20241229191248/https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Probe-IGP-s-Fake-doctorate-degree-Academics-481571 |archive-date=2024-12-29 |access-date=2026-10-01 |work=GhanaWeb |language=en-US}}</ref>” Yafuna ne Master of Arts degree mu Leadership okuva mu Royal Roads University mu Canada, ne doctorate ey’ekitiibwa mu 2013 okuva mu Jeonju University.<ref>{{Cite journal |date=2019 |title=Liberia, Malawi, and Central African Republic |url=https://doi.org/10.5040/9781666992373.ch-002 |journal=Empowering Women |pages=23–44 |doi=10.5040/9781666992373.ch-002}}</ref> Yawasa Roy Kachale, gye yazaala abaana basatu. Nga ali ku myaka 25, yali abeera Nairobi, Kenya.<ref>{{Cite web |date=2020-07-03 |title=How Nairobi shaped future president |url=https://nation.africa/kenya/news/how-nairobi-shaped-future-president--808056 |access-date=2026-10-01 |website=Daily Nation |language=en}}</ref> Mu 1975, okugenda mu maaso kw’abakyala mu Kenya kwalaga Banda okutwala abaana be basatu n’ava mu bufumbo obwali bumukubiriza obubi.[14] Obufumbo bwe ne Roy Kachele bwaggwa mu 1981. Oluvannyuma yawasa Richard Banda, omulamuzi omukulu ow’eddembe mu Malawi, gye yazaala abaana babiri.<ref>{{Cite web |last=Moderator |date=2013-04-10 |title=Stories on Malawi: (20) New tweets matching Malawi |url=https://storiesonmalawi.blogspot.com/2013/04/20-new-tweets-matching-malawi_6790.html |access-date=2026-10-01 |website=Stories on Malawi}}</ref> Wakati wa 1985 ne 1997 Banda yakulembera era n’atandikawo bizinensi n’ebitongole ebitali bimu nga Ndekani Garments (1985), Akajuwe Enterprises (1992), ne Kalingidza Bakery (1995). Okutuuka kwe kwamuleetera okuyamba abakyala abalala okufuna obwetwaze mu by’enfuna n’okumalawo obwavu n’okukozesebwa obubi.<ref name=":1">{{Cite web |title=Friends of UNFPA – Channel Foundation |url=https://www.channelfoundation.org/legacy-grantees/unfpa/ |access-date=2026-10-01 |language=en-US}}</ref> Ye muganda wa Anjimile Oponyo, eyali CEO wa Raising Malawi Academy for Girls, eyayambibwa Madonna.<ref>{{Cite news |last=Reporter |first=Staff |date=2012-04-16 |title=Madonna: I’m happy Joyce Banda is Malawi’s leader |url=https://www.namibian.com.na/madonna-im-happy-joyce-banda-is-malawis-leader/ |access-date=2026-10-01 |work=The Namibian |language=en-US}}</ref> == Obulamu bw’ebyobufuzi == === Emirimu gy’obukulembeze (1999–2009) === Joyce Banda yayingira mu byobufuzi mu 1999. Yawangula ekifo mu Palamenti mu kulonda kwa Malawi okwokusatu okwa demokulasiya ng’omubaka wa kibiina kya Pulezidenti Bakili Muluzi, United Democratic Front. Yakikiriranga Zomba Malosa constituency.<ref name=":1" /> Muluzi yamuteekako nga Minisita w’eby’obusajja n’eby’abantu.[7] Nga minisita, yakola okulwanyisa okussa mu mateeka Domestic Violence Bill eyali etaddeko emyaka musanvu nga tekyakolebwa.[20] Yakola National Platform for Action ku baana abatalina bazadde n’abaana abali mu buzibu era n’atandika Zero Tolerance Campaign Against Child Abuse.<ref name=":1" /> Mu 2004, yaddamu okulondebwa nga memba wa kibiina kya Muluzi. Bingu wa Mutharika yafuuka Pulezidenti. Newankubadde Banda teyali memba wa kibiina kye, Mutharika yamuteekako nga Minisita w’eby’ensonga z’ebweru mu 2006. Banda yasindika okukyusa engeri Malawi gye yakkiriza gavumenti ya China okuva ku Republic of China (ku Taiwan) okudda ku People’s Republic of China ku lukalu; yagamba nti kino kyandireese obugagga eri Malawi. Mu 2010, China yamaliriza okuzimba ekizimbe kipya kya Palamenti e Lilongwe.<ref>{{Cite web |title=China-Malawi cooperation very good: Malawian diplomat - People's Daily Online |url=https://en.people.cn/n/2015/0420/c90883-8880774.html |access-date=2026-10-01 |website=en.people.cn}}</ref> === Omumyuka wa Pulezidenti (2009–2012) === Banda yagenda mu kalulu ka 2009 nga omuwandiisi wa DP, ng’awerekerwako Mutharika, omuwandiisi wa DP ow’obwapulezidenti.[22] Yaweereza nga omukyala asooka okuba omumyuka wa Pulezidenti mu Malawi. Mu kusalawo okutali kwategeerekeka okuva mu DPP, Joyce Banda ne second vice-president Khumbo Kachali baasimbibwa nga bamumyuka ba DPP nga 12 December 2010 olw’ebikolwa ‘eby’okulwanyisa ekibiina.’[23] Mu kugezaako okumugoba, pulezidenti yeeyongera okumuwa emirimu egyali gyakolebwako Callista Mutharika, eyateekebwa mu kabineeti mu September 2011.[24] Kkooti yagaana Mutharika okumugoba nga omumyuka wa Pulezidenti ku nsonga za ssemateeka. Kino kyali kirimu okuggyako emotoka ye ey’obukulembeze n’okumugaana okuwandiisa ekibiina kye ekipya.[25][26] Ku 8 September 2011, ekifo ky’omumyuka wa Pulezidenti kyalekebwa mu kukyusa kabineeti. Naye yali akyali Vice-President mu mateeka kubanga ekifo kino kyali kisabiddwa mu ssemateeka.[24] Yayogerwako omwogezi wa DPP Hetherwick Ntaba okulekulira ekifo ky’omumyuka wa Pulezidenti.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Nyasa Times |date=2011-10-12 |title=Bingu drags VP to court on ‘constructive resignation’ {{!}} Nyasa Times |url=https://www.nyasatimes.com/bingu-drags-vp-to-court-on-constructive-resignation/ |access-date=2026-10-01 |website=www.nyasatimes.com |language=en-GB}}</ref> ==== Ebibiina mu DPP ==== [[File:Joyce Banda Department for International Development photo crop.jpg|thumb|Banda mu 2012]] Enkolagana wakati wa Banda ne Pulezidenti Bingu wa Mutharika yali etandise okubaamu obutakkaanya olw’okugezaako kwa Mutharika okuteekawo muganda we Peter Mutharika ng’omusikira we.[23] Newankubadde nga yasibwa ku kifo ky’obumyuka bwa Pulezidenti wa DPP wamu ne Second Vice-President Khumbo Kachali, yakomekkereza okukola nga omumyuka wa Pulezidenti wa Malawi nga bwe kirambikiddwa mu ssemateeka.[23] Kino kyaleetera abantu bangi okuva mu DPP n’okutandika ebibiina ebyamuwagira okufuuka Pulezidenti wa Malawi mu kulonda kwa 2014.[28] DPP yagaana nti abantu bangi tebaavaamu era n’egamba nti baali batono bokka.[28] People’s Party Banda ye mutandisi era mukulembeze wa People’s Party, eyatandikibwa mu 2011 oluvannyuma lw’okugobebwa mu DPP bwe yagaana okuwagira muganda wa Pulezidenti Mutharika omuto Peter Mutharika ng’omusikira we mu kulonda kwa 2014.[29][30] Pulezidenti (2012 – May 2014) Okukyusa obuyinza Ku 5 April 2012, Pulezidenti Mutharika yafa.[31] Oluvannyuma lw’okufa kwe gavumenti yalemwa okutegeeza abantu mu budde nti pulezidenti afudde. Kino kyaleeta okutya kw’okubaawo kw’obuzibu mu ssemateeka mu Malawi.[32][33][34][35] Agence France-Presse yayogera ku Pulezidenti wa Malawi eyasooka Bakili Muluzi ng’agamba nti “ssemateeka alina okugobererwa”, ng’agamba nti omumyuka wa pulezidenti ateekeddwa okutwala obuyinza mu ssemateeka. “Ndi kusaba ssemateeka agobererwe, okukuuma emirembe n’obutebenkevu. Amateeka ga Malawi galambika bulungi nti omumyuka wa pulezidenti atwala obuyinza singa pulezidenti aliwo tasobola kukulembera. Tulina okwewala ekizibu ky’obutabanguko. Tugoberere ssemateeka. Tetulina ky’okusalawo okuggyako okugoberera ssemateeka. Ky’amaanyi nnyo nti waliwo emirembe n’obutebenkevu.”[36] Ab’ebyokwerinda ba Malawi nabo baayagala ssemateeka agobererwe.[37] Ekitongole ky’amateeka ekya Malawi Law Society kyakakasa nti mu kitundu 83(4) mu ssemateeka wa Malawi, ye yali omusikira omutuufu ku bukulembeze bwa Pulezidenti.[38] Ku 7 April, kabineeti ya Malawi yasaba kkooti okugaana Banda okufuuka pulezidenti. Ye n’akuba essimu eri omuduumizi w’amagye, General Henry Odillo, n’amusaba amuwagire. Yamukkiriza n’ateekawo abajaasi okwetooloola ennyumba ye.[39] Joyce Banda yalayirwa ku 7 April 2012 ng’omukulembeze wa Malawi, omukazi asoose okubeera mu kifo kino.[40] Omulamuzi omukulu Lovemore Munlo yali akulira omukolo ogwali ku National Assembly mu Lilongwe.[31] Oluvannyuma lw’okulayira, Banda yasaba obumu bw’eggwanga. “Njagala ffenna tukyuse tugende mu maaso n’essuubi n’omwoyo gw’obumu n’obwegassi... Nsuubira tujja kubeera bumu era nsuubira nti ng’eggwanga erisaba Katonda, twakkirize Katonda ajje mu maaso gaffe kubanga singa tetukikola, tuba tumaze okulemererwa.”[40] Abamawulire ba Malawi n’ensi yonna baalaga okutongoza kwa Joyce Banda nga kwali kwa mirembe. Baakuyita obuwanguzi bwa demokulaasi. Olupapula lwa Malawi Sunday Times lwagamba nti okutongoza kwa pulezidenti omuggya kwali “kuyambye okunyweza n’okussa obuwangwa bwa demokulaasi mu ggwanga.”[41] === Okulonda abakungu ba Cabinet n’okufiirwa okulonda kwa Pulezidenti mu 2014 === Ku 26 April 2012, Banda yalonda cabinet ye eyali erimu baminisita 23 n’abamyuka baabwe mwenda. Yawaayo ebifo eby’enkizo okunyweza amaanyi ge nga mukulembeze w’eggwanga.[42] Ku 10 October 2013, ennaku entono oluvannyuma lw’okudda okuva ku lugendo lwe ku UN, Banda yasazaamu cabinet ye oluvannyuma lw’ekikangabwa kya Capital Hill Cashgate scandal.[43][44] Ku 15 October, cabinet empya yalondebwa era omuwandiisi wa byensimbi Ken Lipenga ne minisita w’ebyamateeka Ralph Kasambara baasazibwako mu cabinet. Mu May 2014 Joyce Banda yawangulwa nnyo mu kulonda kwa pulezidenti. Yalemwa okugezaako okusazaamu okulonda. Teyagenda ku kukyala kw’omuwanguzi Peter Mutharika, naye yamukubira essanyu.[45] Yatandika okubeera ebweru wa Malawi mu 2014. Ekiragiro ky’okumukwata ku nsonga z’obulyake mu kiseera kye nga Pulezidenti kyategekebwa nga 31 July 2017, newankubadde yali akyali ebweru w’eggwanga.[46] Yegaana emisango gino n’agamba nti ajja kudda okugiwulira.[47] === Enkolagana y’ensi yonna === Mu myaka egyasooka okutuuka ku bukulembeze bwa Banda, Malawi yali mu mbeera embi ey’ebyenfuna olw’enkolagana n’amawanga amalala mu bufuzi bwa Bingu wa Mutharika. Mu mwaka ogwasembayo ogw’obufuzi bwa Mutharika, Bungereza, Amerika, Germany, Norway, European Union, World Bank ne African Development Bank byonna byaleka okuwa obuyambi bw’ebyensimbi. Baalaga okutya ku bikolwa bya Mutharika ku demokulasiya mu ggwanga n’obukulembeze bwe obwali butandise okubaamu obutabanguko. Mu March 2012, Mutharika yagamba abakungu bano abava ebweru nti “mugende mu hell.” Yabalumiriza okutegeka okuggyawo gavumenti ye.[48] Ekimu ku bizibu bya Banda ng’omukulembeze kyali kuddamu okuzimba enkolagana n’abawa obuyambi. Era yalina ekizibu eky’okuddamu okuzimba enkolagana n’eggwanga lye erya Malawi nga Mozambique, n’amawanga agali mu kitundu nga Botswana. Mu wiiki esooka ey’obufuzi bwe, Banda yatandika okukola enkolagana empya okuddamu okuzimba enkolagana ya Malawi n’amawanga amalala.[49] Yayogera ne Henry Bellingham ow’ekitongole kya United Kingdom’s Foreign Office. Yamusuubiza nti omubaka omupya owa Bungereza ajja kutumibwa “mu kiseera ekisinga obumpi.” Yayogera ne Secretary of State Hillary Clinton owa Amerika. Clinton yasubiza okuddamu okuteesa ku ssente za $350 million ez’amasannyalaze mu bwangu ddala. Banda yalangirira enteekateeka okwogera ne Baroness Ashton ow’ekitongole kya European Union’s Foreign Affairs office ne Ruby Randall, omukiise wa IMF mu Malawi. Ye ne pulezidenti wa Zambia Michael Sata baali bamaze okuteesa ku kuddamu okukola enkolagana ennungi.[49] Okusanyusa abawa obuyambi, gavumenti ya Banda era yagaana mu June 2012 okutegekera olukiiko lw’African Union mu July kubanga AU yali egambye nti pulezidenti wa Sudan Omar al-Bashir aweebwe obukakafu nti Malawi ejja kwegaana okuweereza ekiragiro kya ICC ekimukwata; Cabinet yasalawo nti embeera zino tezikkirizibwa.[50] Banda yayogerwako Forbes nga omukyala ow’amaanyi asinga obungi mu nsi, erinnya ly’omu Afrika erisinga obunene ku lukalala. === Enkola y'eggwanga === ===== Obubonero bw'eggwanga ===== [[File:Flag of Malawi.svg|thumb|Bendera ya Malawi eyasooka mu 1964, eyaddizibwawo mu 2012]] Mu myezi ebiri nga bamaze okutandika okukulembera, gavumenti ya Banda yateekawo ekiragiro okuddamu okukozesa bendera ya Malawi eyasooka eya 1964 "rising-sun", ng’eggyako eyakozesebwa mu 2010 wansi wa Bingu wa Mutharika.[51][52] ===== Okulwanirira eddembe ly’abantu ===== [[File:Flag of Malawi (2010–2012).svg|thumb|Bbendera etamanyiddwa eya 2010–2012]] Ku 18 May 2012 Banda yalangirira nti agenda kuggyawo amateeka agalwanyisa obufumbo bw’abasajja oba abakyala bokka.[53] Mu November Minisitule y’ebyamateeka yawa ekiragiro eky’okwewala okukwatibwa ku bantu abakola obufumbo obwo nga balina okukkiriziganya, nga balindirira okwekeneenya kwa Palamenti,[54] naye Kkooti Enkulu yasazaamu ekiragiro ekyo mu February 2016, ng’egamba nti Palamenti yokka ye esobola okusazaamu oba okuggyawo amateeka gano.[55] Newankubadde obufumbo bw’abasajja oba abakyala bokka bukyali mu mateeka, okulwanirira eddembe ly’abantu kwongedde; Lilongwe yakuba olugendo lw’abavubuka ba LGBT olwasooka mu Malawi nga 26 June 2021.[56] ===== Enkyukakyuka mu by’enfuna n’ensimbi ===== Mu kugoberera amagezi ga International Monetary Fund (IMF), Banda yateekawo enkola y’okukyusa omuwendo gw’ensimbi, era nga 7 May 2012, yakendeeza omuwendo gwa Malawian kwacha ku bitundu 33 ku buli kikumi okusinziira ku ddoola ya Amerika okusobola okuggyawo akatale akatono akaliwo n’okufunamu obuyambi okuva ebweru.[57] * Obuzibu obw’akaseera akatono: Okukendeeza omuwendo gw’ensimbi wamu n’okuteeka ebbeeyi y’amafuta mu mikono gy’abantu, kyaleetera okweyongera kw’ebbeeyi y’ebintu okutuuka ku bitundu 34 ku buli kikumi era ne kuleeta okwegugunga n’okulaga obutali bumativu mu January 2013.[58] * Okuddamu okuzimba mu kiseera ekya wakati: Ku nkomerero ya 2013, IMF yagamba nti “okuddamu okuzimba kutandise… nga kuyambibwa okwongera okufuna ensimbi eziva ebweru” era nti ebbeeyi y’ebintu yatandika okukka.[59] Ekibiina kya Southern African Development Community kyategeka nti ebbeeyi y’ebintu ejja kukendeera okutuuka ku bitundu 19.6 ku buli kikumi mu 2014 ng’omuwendo gw’ensimbi gukutte mu mbeera.[60] * Enkolagana n’abawa obuyambi: U.S. Congressional Research Service yalaga nti abawa obuyambi abasinga abaali basazizzaamu obuyambi bw’ensimbi mu kiseera kya Mutharika baabuzzaayo oluvannyuma lw’enkyukakyuka za Banda, nga mwemuli n’endagaano ya US $350-million eya Millennium Challenge Corporation.[61] Enkyukakyuka zino zaateekebwako mu pulogulaamu ya gavumenti ey’okuddamu okuzimba mu by’enfuna eya 2012–2014, eyateeka enkyukakyuka ezikolebwa mu katale wamu n’enteekateeka z’okukuuma abantu mu mbeera y’obulamu.[62] ===== Obukadde n’ekyuma kya pulezidenti ===== Okusala ku nsimbi ezikozesebwa mu gavumenti, Banda yasuubiza okukendeeza omusaala gwe ku bitundu 30 ku buli kikumi era n’alagira okutunda ekifaananyi kya Dassault Falcon 900EX ekyagulibwa eyamuddirira. Ekifaananyi kino kyatundibwa eri Bohnox Enterprise eyali esangibwa mu British Virgin Islands ku doola za Amerika obukadde 15 mu May 2013.[63] Abakungu ba gavumenti baagamba nti ensimbi zino zaakozesebwa okusasula ebbanja ly’okulwanyisa ne Paramount Group n’okusasula emmere ya kasooli n’eddagala, naye ebibiina by’abantu baawakanya enteekateeka eno era ne basaba ebikwata ku ndagaano.[64] Okutegeeza kwa Parliament’s Public Accounts Committee mu 2021 kwalaga okunoonyereza okuggya ku nsonga eno, newankubadde tewali misango gy’obumenyi bw’amateeka egisimbiddwa mu kkooti.[65] ===== Enkola y’abantu ===== Wadde nga enkola za Banda zaaleeta obwesige mu bawandiisi b’ensimbi n’okufuna ssente z’ebweru, zaaleetawo okulinnya kw’ebbeeyi y’obulamu mu maka agali mu bibuga, ne zikendeeza obuwanguzi bwe mu bantu ng’agenda okulonda kwa 2014. Abanoonyereza bakyalina okwawukanako ku mugaso ogw’ebbanga ddene ogw’okukendeeza ebbeeyi mu 2012, newankubadde IMF ne World Bank balaga nti enkola eno yayamba okuziyiza obuzibu bw’ebyenfuna n’okuteekawo omusingi gw’enkulaakulana empya.[66] ===== Enteekateeka za Pulezidenti ===== Banda alaze obumanyirivu mu kulabirira obulamu bw’abakyala n’eddembe ly’okuzaala, nga asinga okuyita mu kusomesa abakyala ku Malawi. Yalaga obuwagizi bwe ng’atandika Presidential Initiative on Maternal Health and Safe Motherhood. Mu myaka ebiri gyokka, enteekateeka eno yalaga okukendeera kw’omuwendo gw’abakyala abafa nga bazaala okuva ku 675 ku buli 100,000 abaazaalibwa okutuuka ku 460 ku buli 100,000 abaazaalibwa.[67] ===== Bendera ===== Oluvannyuma bendera yakyusibwa mu 2010 gavumenti ya Mutharika, waaliwo okuwakanya okuva mu bantu. Ebibiina bingi byawakanya obutuufu bwa bendera eno. Ku 28 May 2012, Banda yakulembera ababaka ba palamenti okusalawo okuddamu okukozesa bendera ey’obwetwaze, eyasooka okuteekebwako mu 1964. Ebibiina byonna, okuggyako DPP, byasalawo okuddamu okukozesa bendera ey’obwetwaze.[68] ==== Obulamu oluvannyuma lw’okuba pulezidenti ==== ===== Okuddayo okuva mu buwangwa n’okunoonyereza ku Cashgate (2018) ===== Banda yaddayo e Malawi nga 28 April 2018 oluvannyuma lw’emyaka esatu egy’okweyisa mu buwangwa mu Amerika, gyeyali mukwano omukulu mu Woodrow Wilson Center ne Center for Global Development.[69][70] Newankubadde poliisi yawa ekiragiro kya 2017 okumukwata olw’omusango gwa “Cashgate” ogw’omu 2013, Anti-Corruption Bureau yategeeza mu May 2018 nti okunoonyereza kwali kukyagenda mu maaso era nti Banda teyali akyaliiko musango gw’okusimbibwa mu kkooti.[71] ==== Enkolagana z’ebyokulonda mu 2019–2020 ==== People’s Party yasooka okuteekawo Banda ku kulonda kwa pulezidenti mu 2019, naye nga 15 March 2019 yavaamu n’awagira omuvuganya w’ekibiina ky’obufuzi Lazarus Chakwera.[72][73] Oluvannyuma lwa Kkooti Enkulu okusalawo okuggya ebivudde mu kulonda kwa 2019, Banda yawagira Chakwera mu kulonda okwaddirira mu June 2020 era n’amwebaza mu lujjudde oluvannyuma lw’okuwangula.[74] Mu kabineeti ya Chakwera eyasooka, eyalangirirwa nga 8 July 2020, mwali mutabani wa Banda, Roy Akajuwe Kachale-Banda, ng’omubaka w’ebyobusuubuzi.[75] ==== Okulwanirira n’okuyamba mu nsi yonna (2021–2024) ==== ===== Banda abadde akola ennyo ku nsonga z’ebyobulamu n’enkulaakulana mu nsi yonna. ===== * Mu May 2021 yayingira abakulembeze b’amawanga ne Nobel laureates mu bbaluwa ey’okusaba G7 okukkiriza obutali bw’ensimbi za COVID-19 vaccine era okuddamu okuwangula okulwanyisa AIDS.[76] * Ku 11 March 2023 yali omu ku bantu abasukka mu 200 abasayina People’s Vaccine Alliance “Never Again” statement nga basaba okufuna eby’okulwanyisa ebikwatagana n’obulwadde obw’amaanyi.[77] * Mu February 2023 Banda yafuuka omu ku “grain ambassadors” ba Ukraine, ng’ayamba okuzuula amawanga ga Afrika agasinga okwetaaga emmere ya Ukraine mu kiseera ky’olutalo lwa Russo-Ukrainian War.[78] Okuyita mu Joyce Banda Foundation Trust, yeeyongedde okukola ku by’okukuuma emmere n’okusomesa, nga mwemuli okugabira amaka 500 obusimba bwa kasooli abaakosebwa Cyclone Freddy mu January 2024[79] n’okutandika enteekateeka ya K315 million bursary scheme eri abawala abasoma mu masomero aga secondary mu 2024.[80] ==== Okwesimbawo ku bwa Pulezidenti mu 2025 ==== [[File:Joyce Banda 2025.jpg|thumb|Banda mu 2025]] Ku lunaku lwa 23 June 2025, People’s Party National Executive Committee yakkiriza Banda nga omukwasi w’ekibiina ku bwa Pulezidenti mu kulonda kwa Malawi okwa 2025. Bwe yalangirira okwesimbawo kwe e Lilongwe, yagamba nti “Malawi eri ku mugga ogw’okusalawo era yeetaaga okulaba empya ekwatiddwa ku kukola kw’abavubuka n’okutumbula abakyala mu by’enfuna.”[81] Okulonda kwe—kweyitibwa “A New Malawi for the Youth Initiatives (A.Ma.Y.I.)”—kulaga obusomesa bw’amasomero ga sekendule obutali bwa kusasula, ebifo by’obulamu eby’okusindikibwa, okukyusa mu by’obuli bw’enguzi n’okutumbula abavubuka mu by’obusuubuzi ng’ebikulu byakyo.[82] Yawangulwa Peter Mutharika. == Joyce Banda Foundation == Ng’akyali tannaba kufuuka omumyuka wa pulezidenti, yali mukulembeze era CEO w’ekitongole ekya Joyce Banda Foundation,[84] ekitongole ekirungi ekikola ku baana n’abafumbo abatalina bazadde mu Malawi okuyita mu masomero. Kiri mu Chimwankhunda area mu Blantyre nga kirimu amasomero ga primary ne secondary. Kirimu n’ekifo ky’okulabirira abaana abatalina bazadde ekirimu ebifo mukaaga n’abaana 600.[85] Era kikola ku byalo ebiriraanye nga kiwa micro-credit eri abakazi 40 n’ebibiina by’abavubuka 10. Kiwa ensigo eri abalimi abasukka mu 10,000 era kiwadde obuyambi obulala. Ekitongole kino kyazimba amalwaliro ana mu byalo 200 bye kisobola okukolako. Era kikola ku nkulaakulana mu byalo. Kirina obukwatagana ne Jack Brewer Foundation, ekitongole ekikola ku nkulaakulana mu nsi yonna ekya NFL star Jack Brewer.[86] == National Association of Business Women == Banda ye mukulembeze w’ekibiina kya National Association of Business Women mu Malawi ekyatandikibwa mu 1990. Kiri mu mateeka ng’ekitongole ekitali kya magoba mu Malawi.[87] Ekibiina kino kirina ekigendererwa okuggyamu abakazi obwavu nga bawanga amaanyi n’okubawa obusobozi mu by’enfuna.[88] Kino kye kibiina ky’abakazi 30,000, ekisanyusa okuwagira bizinensi z’abakazi n’okuyamba abakazi abayagala okwetaba mu bizinensi. Ebikolwa byabwe birimu okutendeka mu bizinensi, okutendeka mu tekinologiya, okukuuma ebyafaayo n’obukugu mu kukulembera.[88] Bakola okuteekateeka okukola emboozi n’abakulembeze abakola amateeka okulaba nga amateeka gabaagaliza abakazi abalina bizinensi.[89] Omukulembeze waakyo kati ye Mary Malunga.[89] Ekitongole kino kibadde n’obukwatagana ne Humanist Institute for Development Cooperation (Hivos) ey’e Netherlands okuva mu 2003.[88] == Philanthropy n’okukulaakulanya ebikolebwa == Banda abadde mu mirimu mingi egy’obusobozi n’abakyala okuva ku myaka 25 okulaba nga wabaawo enkyukakyuka mu mateeka, ddala mu by’enjigiriza. Yatandika Joyce Banda Foundation for Better Education. Yatandika Young Women Leaders Network, National Association of Business Women ne Hunger Project mu Malawi. Ye (nga ali wamu ne Pulezidenti Joaquim Chissano owa Mozambique) yaweebwa ekirabo kya Africa Prize for Leadership for the Sustainable End of Hunger mu 1997 ekitongole ky’e New York ekitali kya gavumenti. Yakozesa ssente z’ekirabo okuzimba ekizimbe kya Joyce Banda foundation for children.[85] Mu 2006, yafuna ekirabo kya International Award for the Health and Dignity of Women olw’okweyisa obulungi ku ddembe ly’abakyala ba Malawi nga bwekikolebwa Americans for United Nations Population Fund.[17] Yaweereza nga commissioner wa "Bridging a World Divided" awamu n’abantu nga Bishop Desmond Tutu, ne United Nations Human Rights Commissioner, Mary Robinson.[8] Banda era yali memba mu Advisory Board for Education mu Washington DC, era mu advisory board ya Federation of World Peace and Love mu Taiwan (China).[8] Mu kiseera ky’okukendeeza ensimbi mu gavumenti mu October 2012, Banda yakendeeza omusaala gwe ku bitundu 30%. Era yalangirira nti ennyonyi ya pulezidenti egenda kutundibwa.[90] ==== Global Leaders Council for Reproductive Health ==== Mu 2010, Banda yafuuka memba wa Global Leaders Council for Reproductive Health,[91] ekibiina ky’abantu kkumi na mukaaga abali mu buyinza n’abakulembeze b’amawanga agasooka, abakozi abakulu n’abalala abakkiriza okutumbula eby’obulamu bw’okuzalira okutuusa ku nkulaakulana ey’olubeerera n’obugagga.[91] Ekikulemberwa omukulembeze w’eggwanga lya Ireland Mary Robinson, abakulembeze bano balaba okukungaanya obuyinza bw’ebyobufuzi n’ensimbi ezetaagisa okufuna obulamu bw’okuzalira eri buli muntu mu 2015 – ekigendererwa ekikulu mu UN Millennium Development Goals.[91] ==== Ebirabo ==== ===== Awaadi z'eggwanga ===== * Woman of the Year, Malawi, 1997 * Woman of the Year, Malawi, 1998 * ''Nyasa Times'' Multimedia "Person of the Year", 2010 ===== Ebikopo by’ensi yonna ===== * Martin Luther King Jr. Drum Major Award, 2012, Washington D.C.[93] * Legends Award for Leadership, 2012, Greater African Methodist Episcopal Church[94] * Women of Substance Award, 2010, African Women Development Fund[95] * Africa Prize for Leadership for the Sustainable End of Hunger, 1997, The Hunger Project, New York[8] * International Award for Entrepreneurship Development, 1998, Africa Federation of Women Entrepreneurs & UN Economic Commission for Africa[8] * 100 Heroines Award, 1998, Rochester, New York[8] * Certificate of Honors, 2001, Federation of World Peace and Love, Taiwan (Republic of China)[8] * Reykjavík Global Forum / Women Political Leaders (WPL) Trailblazer Award, 2020, Iceland[96] ==== Ekitiibwa ==== * ''Forbes'' magazine – World's Most Powerful Women: #40 (2014)<ref name="Forbes14" /> | #47 (2013) | #71 (2012) * ''Forbes'' magazine – Africa's Most Powerful Women: #1 (2012) | #3 (2011) * Included in the "BBC 100 Women" series, October 2014<ref name="bbc100women" /> * Included in "Outstanding Women in Africa" list, 2022, ''New Africa Magazine''<ref name="investigator2022" /> == Laba era == * Malawian Constitutional Crisis 2012 * List of current members of the National Assembly of Malawi == Okusoma okw'okweyongerayo == * Kim Yi Dionne, Boniface Dulani (January 2013). "Constitutional provisions and executive succession: Malawi's 2012 transition in comparative perspective". ''African Affairs''. '''112''' (446): 111–137. doi:10.1093/afraf/ads067. JSTOR&#x20;23357150 == Ebyokulabirako == cdh284ylxrjty9fwz6boe3jcznjqcdr 75886 75885 2026-10-01T12:09:57Z MEvalyn 9841 75886 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q57388}} '''Joyce Hilda Banda''' (eyazaalibwa nga Ntila; yazaalibwa nga 12 Apuli 1950) ye munnabyabufuzi, omusomesa era omulwanirizi w’eddembe okuva e Malawi eyakolanga ng’omukulembeze wa Malawi ow’okuna okuva mu 2012 okutuuka mu 2014. Yafuuka pulezidenti oluvannyuma lw’okufa kwa Bingu wa Mutharika, gwe yakolera nga vice president ow’okuna okuva mu 2009 okutuuka mu 2012. Omubaka wa People’s Party, Banda abadde akulembera ekibiina kino okuva lwe kyatandikibwawo mu 2011. Ye mukyala asooka okuba pulezidenti wa Malawi era omutwe gw’eggwanga ogwokubiri, oluvannyuma lwa Elizabeth II, era omutwe gw’eggwanga ogwokubiri mu Africa, oluvannyuma lwa Ellen Johnson Sirleaf owa Liberia. Banda yazaalibwa mu Malemia, n’asoma ku Columbus University ne Royal Roads University n’afuna diguli ya bachelor’s ne master’s degree mu arts, ate Atlantic International University n’afuna diguli ya bachelor’s mu social science mu myaka gy’emyaka gya 1970. Oluvannyuma yatandikawo Joyce Banda Foundation, National Association of Business Women (NABW), Young Women Leaders Network, ne Hunger Project. Banda yayingira ebyobufuzi mu 1999 era n’alondebwa mu National Assembly nga memba wa United Democratic Front (UDF) ekibiina kya Pulezidenti Bakili Muluzi. Mu 2004, Banda yateekebwako Minisita w’eby’obulamu bw’abakyala, abaana n’okukola emirimu gy’abantu abakulu okuva eri Pulezidenti Mutharika. Mu kiseera kye mu kifo kino, yakakasizza etteeka lya Domestic Violence Bill erya 2006, era n’ateekawo National Platform for Action on Orphans and Vulnerable Children ne Zero Tolerance Campaign Against Child Abuse. Banda oluvannyuma yateekebwako Minisita w’eby’ensonga z’ebweru, era n’akyusa obuwanguzi bwa Malawi okuva ku Republic of China okudda ku People’s Republic of China ng’agezaako okuleeta enkulaakulana mu by’enfuna mu Malawi. Mu 2009, Mutharika yaddamu okulonda era n’alonda Banda okuba omubaka we mu kulonda okw’eggwanga, era tikiti yaabwe n’ewangula, n’afuuka vice president asooka. Ekiseera kya Banda nga vice president kyali kijjudde obutakkaanya wakati we ne Mutharika kubanga Banda yagaana okukkiriza muganda wa Mutharika Peter okubeera omusika we ku bukulembeze bw’eggwanga. Banda oluvannyuma yasindikibwa ebweru mu DPP era n’atandikawo People’s Party, naye n’asigala nga vice president nga bwe kiragiddwa mu Ssemateeka. Mu April 2012, Mutharika yafa; nga bwe kiri mu Ssemateeka, Banda nga vice president yandifuuse pulezidenti. Naye abamu ku ba DPP abaalina obwesige eri Mutharika baagezaako okuteekawo muganda we nga pulezidenti, ne batandika obuzibu mu kusikira obukulembeze. Wadde nga kino kyaliwo, Banda, nga bwe kiragiddwa mu mateeka, yafuuka pulezidenti ng’ayambibwa amagye agawagira Ssemateeka. Mu 2014, Banda yawangulwa mu kulonda okw’eggwanga Peter Mutharika, muganda wa Bingu eyafa. Nga Banda mu kusooka yagaana okukkiriza n’asaba okulonda okuddamu, ng’agamba nti waliwo obubbi, oluvannyuma yakkiriza n’awaayo obuyinza eri Mutharika nga 31 May. Mu June 2014, Forbes yamulonda nga omukyala ow’amaanyi ogw’okusatu mu nsi yonna era nga ye mukyala ow’amaanyi ennyo mu Africa.<ref>{{Cite web |last=Burho |first=Moira Forbes, Maggie McGrath, Erin Spencer Sairam, Erika |title=Forbes World’s Most Powerful Women of 2025 |url=https://https//www.forbes.com/lists/power-women/ |access-date=2026-10-01 |website=Forbes |language=en}}</ref>Mu October 2014, yateekebwa mu BBC’s 100 Women.<ref>{{Cite news |date=2014-10-26 |title=Who are the 100 Women 2014? |url=https://www.bbc.com/news/world-29758792 |access-date=2026-10-01 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> == Obulamu bwe n’obw’eka == [[File:Joyce Banda 2025 (profile).jpg|thumb|Banda mu 2025]] Joyce Hilda Ntila<ref>{{Cite news |date=2012-04-10 |title=Joyce Banda: Malawi's first female president |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-17662916 |access-date=2026-10-01 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> yazaalibwa nga 12 April 1950 mu Malemia, ekyalo mu Zomba District eya Nyasaland (kati Malawi).<ref>{{Cite web |title=Malawian President quietly celebrates 62nd birthday {{!}} Malawi news, Malawi - NyasaTimes breaking online news source from Malawi |url=http://www.nyasatimes.com/malawi/2012/04/12/malawian-president-quietly-celebrates-62nd-birthday/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414023610/http://www.nyasatimes.com/malawi/2012/04/12/malawian-president-quietly-celebrates-62nd-birthday/ |archive-date=2012-04-14 |access-date=2026-10-01 |website=www.nyasatimes.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=JB Celebrates Her 62 Birthday In Private {{!}} Malawi Voice |url=http://www.malawivoice.com/2012/04/12/jb-celebrates-her-62-birthday-in-private-67799/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414080836/http://www.malawivoice.com/2012/04/12/jb-celebrates-her-62-birthday-in-private-67799/ |archive-date=2012-04-14 |access-date=2026-10-01 |website=www.malawivoice.com |language=en-US}}</ref> Yasoma ku Providence Secondary School.<ref>{{Cite web |last=Online |first=Nation |date=2020-03-31 |title=Faith’s rise against odds |url=https://mwnation.com/faiths-rise-against-odds/ |access-date=2026-10-01 |website=Nation Online |language=en-US}}</ref> Kitaawe yali omuyimbi wa police brass band. Yatandika okukola nga secretary era n’afuuka omuntu amanyiddwa ennyo mu kiseera kya dictator Hastings Banda.<ref>{{Cite web |date=2012-04-06 |title=Joyce Banda poised for Malawi presidency |url=https://capitalfm.africa/joyce-banda-poised-for-malawi-presidency/ |access-date=2026-10-01 |website=Capital FM Kenya |language=en-US}}</ref> Yafuna Cambridge School Certificate, Bachelor of Arts Degree mu Early Childhood Education okuva mu Columbus University (ekitongole ekitalina kukkirizibwa), Bachelor of Social Studies mu Gender Studies okuva mu Atlantic International University (nayo etalina kukkirizibwa) ne Diploma mu Management of NGOs okuva mu International Labour Organization (ILO) Centre mu Turin, Italy. Atlantic International University kyogerwako ng’ekifo ekikola diguli ezitali za mazima, era diguli zaayo zikyusiddwa nnyo nga “fake.<ref>{{Cite news |date=2016-10-28 |title=Probe IGP's ‘Fake’ doctorate degree - Academics |url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Probe-IGP-s-Fake-doctorate-degree-Academics-481571 |archive-url=http://web.archive.org/web/20241229191248/https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Probe-IGP-s-Fake-doctorate-degree-Academics-481571 |archive-date=2024-12-29 |access-date=2026-10-01 |work=GhanaWeb |language=en-US}}</ref>” Yafuna ne Master of Arts degree mu Leadership okuva mu Royal Roads University mu Canada, ne doctorate ey’ekitiibwa mu 2013 okuva mu Jeonju University.<ref>{{Cite journal |date=2019 |title=Liberia, Malawi, and Central African Republic |url=https://doi.org/10.5040/9781666992373.ch-002 |journal=Empowering Women |pages=23–44 |doi=10.5040/9781666992373.ch-002}}</ref> Yawasa Roy Kachale, gye yazaala abaana basatu. Nga ali ku myaka 25, yali abeera Nairobi, Kenya.<ref>{{Cite web |date=2020-07-03 |title=How Nairobi shaped future president |url=https://nation.africa/kenya/news/how-nairobi-shaped-future-president--808056 |access-date=2026-10-01 |website=Daily Nation |language=en}}</ref> Mu 1975, okugenda mu maaso kw’abakyala mu Kenya kwalaga Banda okutwala abaana be basatu n’ava mu bufumbo obwali bumukubiriza obubi.[14] Obufumbo bwe ne Roy Kachele bwaggwa mu 1981. Oluvannyuma yawasa Richard Banda, omulamuzi omukulu ow’eddembe mu Malawi, gye yazaala abaana babiri.<ref>{{Cite web |last=Moderator |date=2013-04-10 |title=Stories on Malawi: (20) New tweets matching Malawi |url=https://storiesonmalawi.blogspot.com/2013/04/20-new-tweets-matching-malawi_6790.html |access-date=2026-10-01 |website=Stories on Malawi}}</ref> Wakati wa 1985 ne 1997 Banda yakulembera era n’atandikawo bizinensi n’ebitongole ebitali bimu nga Ndekani Garments (1985), Akajuwe Enterprises (1992), ne Kalingidza Bakery (1995). Okutuuka kwe kwamuleetera okuyamba abakyala abalala okufuna obwetwaze mu by’enfuna n’okumalawo obwavu n’okukozesebwa obubi.<ref name=":1">{{Cite web |title=Friends of UNFPA – Channel Foundation |url=https://www.channelfoundation.org/legacy-grantees/unfpa/ |access-date=2026-10-01 |language=en-US}}</ref> Ye muganda wa Anjimile Oponyo, eyali CEO wa Raising Malawi Academy for Girls, eyayambibwa Madonna.<ref>{{Cite news |last=Reporter |first=Staff |date=2012-04-16 |title=Madonna: I’m happy Joyce Banda is Malawi’s leader |url=https://www.namibian.com.na/madonna-im-happy-joyce-banda-is-malawis-leader/ |access-date=2026-10-01 |work=The Namibian |language=en-US}}</ref> == Obulamu bw’ebyobufuzi == === Emirimu gy’obukulembeze (1999–2009) === Joyce Banda yayingira mu byobufuzi mu 1999. Yawangula ekifo mu Palamenti mu kulonda kwa Malawi okwokusatu okwa demokulasiya ng’omubaka wa kibiina kya Pulezidenti Bakili Muluzi, United Democratic Front. Yakikiriranga Zomba Malosa constituency.<ref name=":1" /> Muluzi yamuteekako nga Minisita w’eby’obusajja n’eby’abantu.[7] Nga minisita, yakola okulwanyisa okussa mu mateeka Domestic Violence Bill eyali etaddeko emyaka musanvu nga tekyakolebwa.[20] Yakola National Platform for Action ku baana abatalina bazadde n’abaana abali mu buzibu era n’atandika Zero Tolerance Campaign Against Child Abuse.<ref name=":1" /> Mu 2004, yaddamu okulondebwa nga memba wa kibiina kya Muluzi. Bingu wa Mutharika yafuuka Pulezidenti. Newankubadde Banda teyali memba wa kibiina kye, Mutharika yamuteekako nga Minisita w’eby’ensonga z’ebweru mu 2006. Banda yasindika okukyusa engeri Malawi gye yakkiriza gavumenti ya China okuva ku Republic of China (ku Taiwan) okudda ku People’s Republic of China ku lukalu; yagamba nti kino kyandireese obugagga eri Malawi. Mu 2010, China yamaliriza okuzimba ekizimbe kipya kya Palamenti e Lilongwe.<ref>{{Cite web |title=China-Malawi cooperation very good: Malawian diplomat - People's Daily Online |url=https://en.people.cn/n/2015/0420/c90883-8880774.html |access-date=2026-10-01 |website=en.people.cn}}</ref> === Omumyuka wa Pulezidenti (2009–2012) === Banda yagenda mu kalulu ka 2009 nga omuwandiisi wa DP, ng’awerekerwako Mutharika, omuwandiisi wa DP ow’obwapulezidenti. Yaweereza nga omukyala asooka okuba omumyuka wa Pulezidenti mu Malawi. Mu kusalawo okutali kwategeerekeka okuva mu DPP, Joyce Banda ne second vice-president Khumbo Kachali baasimbibwa nga bamumyuka ba DPP nga 12 December 2010 olw’ebikolwa ‘eby’okulwanyisa ekibiina. Mu kugezaako okumugoba, pulezidenti yeeyongera okumuwa emirimu egyali gyakolebwako Callista Mutharika, eyateekebwa mu kabineeti mu September 2011. Kkooti yagaana Mutharika okumugoba nga omumyuka wa Pulezidenti ku nsonga za ssemateeka. Kino kyali kirimu okuggyako emotoka ye ey’obukulembeze n’okumugaana okuwandiisa ekibiina kye ekipya. Ku 8 September 2011, ekifo ky’omumyuka wa Pulezidenti kyalekebwa mu kukyusa kabineeti. Naye yali akyali Vice-President mu mateeka kubanga ekifo kino kyali kisabiddwa mu ssemateeka.[24] Yayogerwako omwogezi wa DPP Hetherwick Ntaba okulekulira ekifo ky’omumyuka wa Pulezidenti.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Nyasa Times |date=2011-10-12 |title=Bingu drags VP to court on ‘constructive resignation’ {{!}} Nyasa Times |url=https://www.nyasatimes.com/bingu-drags-vp-to-court-on-constructive-resignation/ |access-date=2026-10-01 |website=www.nyasatimes.com |language=en-GB}}</ref> ==== Ebibiina mu DPP ==== [[File:Joyce Banda Department for International Development photo crop.jpg|thumb|Banda mu 2012]] Enkolagana wakati wa Banda ne Pulezidenti Bingu wa Mutharika yali etandise okubaamu obutakkaanya olw’okugezaako kwa Mutharika okuteekawo muganda we Peter Mutharika ng’omusikira we.[23] Newankubadde nga yasibwa ku kifo ky’obumyuka bwa Pulezidenti wa DPP wamu ne Second Vice-President Khumbo Kachali, yakomekkereza okukola nga omumyuka wa Pulezidenti wa Malawi nga bwe kirambikiddwa mu ssemateeka.[23] Kino kyaleetera abantu bangi okuva mu DPP n’okutandika ebibiina ebyamuwagira okufuuka Pulezidenti wa Malawi mu kulonda kwa 2014.[28] DPP yagaana nti abantu bangi tebaavaamu era n’egamba nti baali batono bokka.[28] People’s Party Banda ye mutandisi era mukulembeze wa People’s Party, eyatandikibwa mu 2011 oluvannyuma lw’okugobebwa mu DPP bwe yagaana okuwagira muganda wa Pulezidenti Mutharika omuto Peter Mutharika ng’omusikira we mu kulonda kwa 2014.[29][30] Pulezidenti (2012 – May 2014) Okukyusa obuyinza Ku 5 April 2012, Pulezidenti Mutharika yafa.[31] Oluvannyuma lw’okufa kwe gavumenti yalemwa okutegeeza abantu mu budde nti pulezidenti afudde. Kino kyaleeta okutya kw’okubaawo kw’obuzibu mu ssemateeka mu Malawi.[32][33][34][35] Agence France-Presse yayogera ku Pulezidenti wa Malawi eyasooka Bakili Muluzi ng’agamba nti “ssemateeka alina okugobererwa”, ng’agamba nti omumyuka wa pulezidenti ateekeddwa okutwala obuyinza mu ssemateeka. “Ndi kusaba ssemateeka agobererwe, okukuuma emirembe n’obutebenkevu. Amateeka ga Malawi galambika bulungi nti omumyuka wa pulezidenti atwala obuyinza singa pulezidenti aliwo tasobola kukulembera. Tulina okwewala ekizibu ky’obutabanguko. Tugoberere ssemateeka. Tetulina ky’okusalawo okuggyako okugoberera ssemateeka. Ky’amaanyi nnyo nti waliwo emirembe n’obutebenkevu.”[36] Ab’ebyokwerinda ba Malawi nabo baayagala ssemateeka agobererwe.[37] Ekitongole ky’amateeka ekya Malawi Law Society kyakakasa nti mu kitundu 83(4) mu ssemateeka wa Malawi, ye yali omusikira omutuufu ku bukulembeze bwa Pulezidenti.[38] Ku 7 April, kabineeti ya Malawi yasaba kkooti okugaana Banda okufuuka pulezidenti. Ye n’akuba essimu eri omuduumizi w’amagye, General Henry Odillo, n’amusaba amuwagire. Yamukkiriza n’ateekawo abajaasi okwetooloola ennyumba ye.[39] Joyce Banda yalayirwa ku 7 April 2012 ng’omukulembeze wa Malawi, omukazi asoose okubeera mu kifo kino.[40] Omulamuzi omukulu Lovemore Munlo yali akulira omukolo ogwali ku National Assembly mu Lilongwe.[31] Oluvannyuma lw’okulayira, Banda yasaba obumu bw’eggwanga. “Njagala ffenna tukyuse tugende mu maaso n’essuubi n’omwoyo gw’obumu n’obwegassi... Nsuubira tujja kubeera bumu era nsuubira nti ng’eggwanga erisaba Katonda, twakkirize Katonda ajje mu maaso gaffe kubanga singa tetukikola, tuba tumaze okulemererwa.”[40] Abamawulire ba Malawi n’ensi yonna baalaga okutongoza kwa Joyce Banda nga kwali kwa mirembe. Baakuyita obuwanguzi bwa demokulaasi. Olupapula lwa Malawi Sunday Times lwagamba nti okutongoza kwa pulezidenti omuggya kwali “kuyambye okunyweza n’okussa obuwangwa bwa demokulaasi mu ggwanga.”[41] === Okulonda abakungu ba Cabinet n’okufiirwa okulonda kwa Pulezidenti mu 2014 === Ku 26 April 2012, Banda yalonda cabinet ye eyali erimu baminisita 23 n’abamyuka baabwe mwenda. Yawaayo ebifo eby’enkizo okunyweza amaanyi ge nga mukulembeze w’eggwanga.[42] Ku 10 October 2013, ennaku entono oluvannyuma lw’okudda okuva ku lugendo lwe ku UN, Banda yasazaamu cabinet ye oluvannyuma lw’ekikangabwa kya Capital Hill Cashgate scandal.[43][44] Ku 15 October, cabinet empya yalondebwa era omuwandiisi wa byensimbi Ken Lipenga ne minisita w’ebyamateeka Ralph Kasambara baasazibwako mu cabinet. Mu May 2014 Joyce Banda yawangulwa nnyo mu kulonda kwa pulezidenti. Yalemwa okugezaako okusazaamu okulonda. Teyagenda ku kukyala kw’omuwanguzi Peter Mutharika, naye yamukubira essanyu.[45] Yatandika okubeera ebweru wa Malawi mu 2014. Ekiragiro ky’okumukwata ku nsonga z’obulyake mu kiseera kye nga Pulezidenti kyategekebwa nga 31 July 2017, newankubadde yali akyali ebweru w’eggwanga.[46] Yegaana emisango gino n’agamba nti ajja kudda okugiwulira.[47] === Enkolagana y’ensi yonna === Mu myaka egyasooka okutuuka ku bukulembeze bwa Banda, Malawi yali mu mbeera embi ey’ebyenfuna olw’enkolagana n’amawanga amalala mu bufuzi bwa Bingu wa Mutharika. Mu mwaka ogwasembayo ogw’obufuzi bwa Mutharika, Bungereza, Amerika, Germany, Norway, European Union, World Bank ne African Development Bank byonna byaleka okuwa obuyambi bw’ebyensimbi. Baalaga okutya ku bikolwa bya Mutharika ku demokulasiya mu ggwanga n’obukulembeze bwe obwali butandise okubaamu obutabanguko. Mu March 2012, Mutharika yagamba abakungu bano abava ebweru nti “mugende mu hell.” Yabalumiriza okutegeka okuggyawo gavumenti ye.[48] Ekimu ku bizibu bya Banda ng’omukulembeze kyali kuddamu okuzimba enkolagana n’abawa obuyambi. Era yalina ekizibu eky’okuddamu okuzimba enkolagana n’eggwanga lye erya Malawi nga Mozambique, n’amawanga agali mu kitundu nga Botswana. Mu wiiki esooka ey’obufuzi bwe, Banda yatandika okukola enkolagana empya okuddamu okuzimba enkolagana ya Malawi n’amawanga amalala.[49] Yayogera ne Henry Bellingham ow’ekitongole kya United Kingdom’s Foreign Office. Yamusuubiza nti omubaka omupya owa Bungereza ajja kutumibwa “mu kiseera ekisinga obumpi.” Yayogera ne Secretary of State Hillary Clinton owa Amerika. Clinton yasubiza okuddamu okuteesa ku ssente za $350 million ez’amasannyalaze mu bwangu ddala. Banda yalangirira enteekateeka okwogera ne Baroness Ashton ow’ekitongole kya European Union’s Foreign Affairs office ne Ruby Randall, omukiise wa IMF mu Malawi. Ye ne pulezidenti wa Zambia Michael Sata baali bamaze okuteesa ku kuddamu okukola enkolagana ennungi.[49] Okusanyusa abawa obuyambi, gavumenti ya Banda era yagaana mu June 2012 okutegekera olukiiko lw’African Union mu July kubanga AU yali egambye nti pulezidenti wa Sudan Omar al-Bashir aweebwe obukakafu nti Malawi ejja kwegaana okuweereza ekiragiro kya ICC ekimukwata; Cabinet yasalawo nti embeera zino tezikkirizibwa.[50] Banda yayogerwako Forbes nga omukyala ow’amaanyi asinga obungi mu nsi, erinnya ly’omu Afrika erisinga obunene ku lukalala. === Enkola y'eggwanga === ===== Obubonero bw'eggwanga ===== [[File:Flag of Malawi.svg|thumb|Bendera ya Malawi eyasooka mu 1964, eyaddizibwawo mu 2012]] Mu myezi ebiri nga bamaze okutandika okukulembera, gavumenti ya Banda yateekawo ekiragiro okuddamu okukozesa bendera ya Malawi eyasooka eya 1964 "rising-sun", ng’eggyako eyakozesebwa mu 2010 wansi wa Bingu wa Mutharika.[51][52] ===== Okulwanirira eddembe ly’abantu ===== [[File:Flag of Malawi (2010–2012).svg|thumb|Bbendera etamanyiddwa eya 2010–2012]] Ku 18 May 2012 Banda yalangirira nti agenda kuggyawo amateeka agalwanyisa obufumbo bw’abasajja oba abakyala bokka.[53] Mu November Minisitule y’ebyamateeka yawa ekiragiro eky’okwewala okukwatibwa ku bantu abakola obufumbo obwo nga balina okukkiriziganya, nga balindirira okwekeneenya kwa Palamenti,[54] naye Kkooti Enkulu yasazaamu ekiragiro ekyo mu February 2016, ng’egamba nti Palamenti yokka ye esobola okusazaamu oba okuggyawo amateeka gano.[55] Newankubadde obufumbo bw’abasajja oba abakyala bokka bukyali mu mateeka, okulwanirira eddembe ly’abantu kwongedde; Lilongwe yakuba olugendo lw’abavubuka ba LGBT olwasooka mu Malawi nga 26 June 2021.[56] ===== Enkyukakyuka mu by’enfuna n’ensimbi ===== Mu kugoberera amagezi ga International Monetary Fund (IMF), Banda yateekawo enkola y’okukyusa omuwendo gw’ensimbi, era nga 7 May 2012, yakendeeza omuwendo gwa Malawian kwacha ku bitundu 33 ku buli kikumi okusinziira ku ddoola ya Amerika okusobola okuggyawo akatale akatono akaliwo n’okufunamu obuyambi okuva ebweru.[57] * Obuzibu obw’akaseera akatono: Okukendeeza omuwendo gw’ensimbi wamu n’okuteeka ebbeeyi y’amafuta mu mikono gy’abantu, kyaleetera okweyongera kw’ebbeeyi y’ebintu okutuuka ku bitundu 34 ku buli kikumi era ne kuleeta okwegugunga n’okulaga obutali bumativu mu January 2013.[58] * Okuddamu okuzimba mu kiseera ekya wakati: Ku nkomerero ya 2013, IMF yagamba nti “okuddamu okuzimba kutandise… nga kuyambibwa okwongera okufuna ensimbi eziva ebweru” era nti ebbeeyi y’ebintu yatandika okukka.[59] Ekibiina kya Southern African Development Community kyategeka nti ebbeeyi y’ebintu ejja kukendeera okutuuka ku bitundu 19.6 ku buli kikumi mu 2014 ng’omuwendo gw’ensimbi gukutte mu mbeera.[60] * Enkolagana n’abawa obuyambi: U.S. Congressional Research Service yalaga nti abawa obuyambi abasinga abaali basazizzaamu obuyambi bw’ensimbi mu kiseera kya Mutharika baabuzzaayo oluvannyuma lw’enkyukakyuka za Banda, nga mwemuli n’endagaano ya US $350-million eya Millennium Challenge Corporation.[61] Enkyukakyuka zino zaateekebwako mu pulogulaamu ya gavumenti ey’okuddamu okuzimba mu by’enfuna eya 2012–2014, eyateeka enkyukakyuka ezikolebwa mu katale wamu n’enteekateeka z’okukuuma abantu mu mbeera y’obulamu.[62] ===== Obukadde n’ekyuma kya pulezidenti ===== Okusala ku nsimbi ezikozesebwa mu gavumenti, Banda yasuubiza okukendeeza omusaala gwe ku bitundu 30 ku buli kikumi era n’alagira okutunda ekifaananyi kya Dassault Falcon 900EX ekyagulibwa eyamuddirira. Ekifaananyi kino kyatundibwa eri Bohnox Enterprise eyali esangibwa mu British Virgin Islands ku doola za Amerika obukadde 15 mu May 2013.[63] Abakungu ba gavumenti baagamba nti ensimbi zino zaakozesebwa okusasula ebbanja ly’okulwanyisa ne Paramount Group n’okusasula emmere ya kasooli n’eddagala, naye ebibiina by’abantu baawakanya enteekateeka eno era ne basaba ebikwata ku ndagaano.[64] Okutegeeza kwa Parliament’s Public Accounts Committee mu 2021 kwalaga okunoonyereza okuggya ku nsonga eno, newankubadde tewali misango gy’obumenyi bw’amateeka egisimbiddwa mu kkooti.[65] ===== Enkola y’abantu ===== Wadde nga enkola za Banda zaaleeta obwesige mu bawandiisi b’ensimbi n’okufuna ssente z’ebweru, zaaleetawo okulinnya kw’ebbeeyi y’obulamu mu maka agali mu bibuga, ne zikendeeza obuwanguzi bwe mu bantu ng’agenda okulonda kwa 2014. Abanoonyereza bakyalina okwawukanako ku mugaso ogw’ebbanga ddene ogw’okukendeeza ebbeeyi mu 2012, newankubadde IMF ne World Bank balaga nti enkola eno yayamba okuziyiza obuzibu bw’ebyenfuna n’okuteekawo omusingi gw’enkulaakulana empya.[66] ===== Enteekateeka za Pulezidenti ===== Banda alaze obumanyirivu mu kulabirira obulamu bw’abakyala n’eddembe ly’okuzaala, nga asinga okuyita mu kusomesa abakyala ku Malawi. Yalaga obuwagizi bwe ng’atandika Presidential Initiative on Maternal Health and Safe Motherhood. Mu myaka ebiri gyokka, enteekateeka eno yalaga okukendeera kw’omuwendo gw’abakyala abafa nga bazaala okuva ku 675 ku buli 100,000 abaazaalibwa okutuuka ku 460 ku buli 100,000 abaazaalibwa.[67] ===== Bendera ===== Oluvannyuma bendera yakyusibwa mu 2010 gavumenti ya Mutharika, waaliwo okuwakanya okuva mu bantu. Ebibiina bingi byawakanya obutuufu bwa bendera eno. Ku 28 May 2012, Banda yakulembera ababaka ba palamenti okusalawo okuddamu okukozesa bendera ey’obwetwaze, eyasooka okuteekebwako mu 1964. Ebibiina byonna, okuggyako DPP, byasalawo okuddamu okukozesa bendera ey’obwetwaze.[68] ==== Obulamu oluvannyuma lw’okuba pulezidenti ==== ===== Okuddayo okuva mu buwangwa n’okunoonyereza ku Cashgate (2018) ===== Banda yaddayo e Malawi nga 28 April 2018 oluvannyuma lw’emyaka esatu egy’okweyisa mu buwangwa mu Amerika, gyeyali mukwano omukulu mu Woodrow Wilson Center ne Center for Global Development.[69][70] Newankubadde poliisi yawa ekiragiro kya 2017 okumukwata olw’omusango gwa “Cashgate” ogw’omu 2013, Anti-Corruption Bureau yategeeza mu May 2018 nti okunoonyereza kwali kukyagenda mu maaso era nti Banda teyali akyaliiko musango gw’okusimbibwa mu kkooti.[71] ==== Enkolagana z’ebyokulonda mu 2019–2020 ==== People’s Party yasooka okuteekawo Banda ku kulonda kwa pulezidenti mu 2019, naye nga 15 March 2019 yavaamu n’awagira omuvuganya w’ekibiina ky’obufuzi Lazarus Chakwera.[72][73] Oluvannyuma lwa Kkooti Enkulu okusalawo okuggya ebivudde mu kulonda kwa 2019, Banda yawagira Chakwera mu kulonda okwaddirira mu June 2020 era n’amwebaza mu lujjudde oluvannyuma lw’okuwangula.[74] Mu kabineeti ya Chakwera eyasooka, eyalangirirwa nga 8 July 2020, mwali mutabani wa Banda, Roy Akajuwe Kachale-Banda, ng’omubaka w’ebyobusuubuzi.[75] ==== Okulwanirira n’okuyamba mu nsi yonna (2021–2024) ==== ===== Banda abadde akola ennyo ku nsonga z’ebyobulamu n’enkulaakulana mu nsi yonna. ===== * Mu May 2021 yayingira abakulembeze b’amawanga ne Nobel laureates mu bbaluwa ey’okusaba G7 okukkiriza obutali bw’ensimbi za COVID-19 vaccine era okuddamu okuwangula okulwanyisa AIDS.[76] * Ku 11 March 2023 yali omu ku bantu abasukka mu 200 abasayina People’s Vaccine Alliance “Never Again” statement nga basaba okufuna eby’okulwanyisa ebikwatagana n’obulwadde obw’amaanyi.[77] * Mu February 2023 Banda yafuuka omu ku “grain ambassadors” ba Ukraine, ng’ayamba okuzuula amawanga ga Afrika agasinga okwetaaga emmere ya Ukraine mu kiseera ky’olutalo lwa Russo-Ukrainian War.[78] Okuyita mu Joyce Banda Foundation Trust, yeeyongedde okukola ku by’okukuuma emmere n’okusomesa, nga mwemuli okugabira amaka 500 obusimba bwa kasooli abaakosebwa Cyclone Freddy mu January 2024[79] n’okutandika enteekateeka ya K315 million bursary scheme eri abawala abasoma mu masomero aga secondary mu 2024.[80] ==== Okwesimbawo ku bwa Pulezidenti mu 2025 ==== [[File:Joyce Banda 2025.jpg|thumb|Banda mu 2025]] Ku lunaku lwa 23 June 2025, People’s Party National Executive Committee yakkiriza Banda nga omukwasi w’ekibiina ku bwa Pulezidenti mu kulonda kwa Malawi okwa 2025. Bwe yalangirira okwesimbawo kwe e Lilongwe, yagamba nti “Malawi eri ku mugga ogw’okusalawo era yeetaaga okulaba empya ekwatiddwa ku kukola kw’abavubuka n’okutumbula abakyala mu by’enfuna.”[81] Okulonda kwe—kweyitibwa “A New Malawi for the Youth Initiatives (A.Ma.Y.I.)”—kulaga obusomesa bw’amasomero ga sekendule obutali bwa kusasula, ebifo by’obulamu eby’okusindikibwa, okukyusa mu by’obuli bw’enguzi n’okutumbula abavubuka mu by’obusuubuzi ng’ebikulu byakyo.[82] Yawangulwa Peter Mutharika. == Joyce Banda Foundation == Ng’akyali tannaba kufuuka omumyuka wa pulezidenti, yali mukulembeze era CEO w’ekitongole ekya Joyce Banda Foundation,[84] ekitongole ekirungi ekikola ku baana n’abafumbo abatalina bazadde mu Malawi okuyita mu masomero. Kiri mu Chimwankhunda area mu Blantyre nga kirimu amasomero ga primary ne secondary. Kirimu n’ekifo ky’okulabirira abaana abatalina bazadde ekirimu ebifo mukaaga n’abaana 600.[85] Era kikola ku byalo ebiriraanye nga kiwa micro-credit eri abakazi 40 n’ebibiina by’abavubuka 10. Kiwa ensigo eri abalimi abasukka mu 10,000 era kiwadde obuyambi obulala. Ekitongole kino kyazimba amalwaliro ana mu byalo 200 bye kisobola okukolako. Era kikola ku nkulaakulana mu byalo. Kirina obukwatagana ne Jack Brewer Foundation, ekitongole ekikola ku nkulaakulana mu nsi yonna ekya NFL star Jack Brewer.[86] == National Association of Business Women == Banda ye mukulembeze w’ekibiina kya National Association of Business Women mu Malawi ekyatandikibwa mu 1990. Kiri mu mateeka ng’ekitongole ekitali kya magoba mu Malawi.[87] Ekibiina kino kirina ekigendererwa okuggyamu abakazi obwavu nga bawanga amaanyi n’okubawa obusobozi mu by’enfuna.[88] Kino kye kibiina ky’abakazi 30,000, ekisanyusa okuwagira bizinensi z’abakazi n’okuyamba abakazi abayagala okwetaba mu bizinensi. Ebikolwa byabwe birimu okutendeka mu bizinensi, okutendeka mu tekinologiya, okukuuma ebyafaayo n’obukugu mu kukulembera.[88] Bakola okuteekateeka okukola emboozi n’abakulembeze abakola amateeka okulaba nga amateeka gabaagaliza abakazi abalina bizinensi.[89] Omukulembeze waakyo kati ye Mary Malunga.[89] Ekitongole kino kibadde n’obukwatagana ne Humanist Institute for Development Cooperation (Hivos) ey’e Netherlands okuva mu 2003.[88] == Philanthropy n’okukulaakulanya ebikolebwa == Banda abadde mu mirimu mingi egy’obusobozi n’abakyala okuva ku myaka 25 okulaba nga wabaawo enkyukakyuka mu mateeka, ddala mu by’enjigiriza. Yatandika Joyce Banda Foundation for Better Education. Yatandika Young Women Leaders Network, National Association of Business Women ne Hunger Project mu Malawi. Ye (nga ali wamu ne Pulezidenti Joaquim Chissano owa Mozambique) yaweebwa ekirabo kya Africa Prize for Leadership for the Sustainable End of Hunger mu 1997 ekitongole ky’e New York ekitali kya gavumenti. Yakozesa ssente z’ekirabo okuzimba ekizimbe kya Joyce Banda foundation for children.[85] Mu 2006, yafuna ekirabo kya International Award for the Health and Dignity of Women olw’okweyisa obulungi ku ddembe ly’abakyala ba Malawi nga bwekikolebwa Americans for United Nations Population Fund.[17] Yaweereza nga commissioner wa "Bridging a World Divided" awamu n’abantu nga Bishop Desmond Tutu, ne United Nations Human Rights Commissioner, Mary Robinson.[8] Banda era yali memba mu Advisory Board for Education mu Washington DC, era mu advisory board ya Federation of World Peace and Love mu Taiwan (China).[8] Mu kiseera ky’okukendeeza ensimbi mu gavumenti mu October 2012, Banda yakendeeza omusaala gwe ku bitundu 30%. Era yalangirira nti ennyonyi ya pulezidenti egenda kutundibwa.[90] ==== Global Leaders Council for Reproductive Health ==== Mu 2010, Banda yafuuka memba wa Global Leaders Council for Reproductive Health,[91] ekibiina ky’abantu kkumi na mukaaga abali mu buyinza n’abakulembeze b’amawanga agasooka, abakozi abakulu n’abalala abakkiriza okutumbula eby’obulamu bw’okuzalira okutuusa ku nkulaakulana ey’olubeerera n’obugagga.[91] Ekikulemberwa omukulembeze w’eggwanga lya Ireland Mary Robinson, abakulembeze bano balaba okukungaanya obuyinza bw’ebyobufuzi n’ensimbi ezetaagisa okufuna obulamu bw’okuzalira eri buli muntu mu 2015 – ekigendererwa ekikulu mu UN Millennium Development Goals.[91] ==== Ebirabo ==== ===== Awaadi z'eggwanga ===== * Woman of the Year, Malawi, 1997 * Woman of the Year, Malawi, 1998 * ''Nyasa Times'' Multimedia "Person of the Year", 2010 ===== Ebikopo by’ensi yonna ===== * Martin Luther King Jr. Drum Major Award, 2012, Washington D.C.[93] * Legends Award for Leadership, 2012, Greater African Methodist Episcopal Church[94] * Women of Substance Award, 2010, African Women Development Fund[95] * Africa Prize for Leadership for the Sustainable End of Hunger, 1997, The Hunger Project, New York[8] * International Award for Entrepreneurship Development, 1998, Africa Federation of Women Entrepreneurs & UN Economic Commission for Africa[8] * 100 Heroines Award, 1998, Rochester, New York[8] * Certificate of Honors, 2001, Federation of World Peace and Love, Taiwan (Republic of China)[8] * Reykjavík Global Forum / Women Political Leaders (WPL) Trailblazer Award, 2020, Iceland[96] ==== Ekitiibwa ==== * ''Forbes'' magazine – World's Most Powerful Women: #40 (2014)<ref name="Forbes14" /> | #47 (2013) | #71 (2012) * ''Forbes'' magazine – Africa's Most Powerful Women: #1 (2012) | #3 (2011) * Included in the "BBC 100 Women" series, October 2014<ref name="bbc100women" /> * Included in "Outstanding Women in Africa" list, 2022, ''New Africa Magazine''<ref name="investigator2022" /> == Laba era == * Malawian Constitutional Crisis 2012 * List of current members of the National Assembly of Malawi == Okusoma okw'okweyongerayo == * Kim Yi Dionne, Boniface Dulani (January 2013). "Constitutional provisions and executive succession: Malawi's 2012 transition in comparative perspective". ''African Affairs''. '''112''' (446): 111–137. doi:10.1093/afraf/ads067. JSTOR&#x20;23357150 == Ebyokulabirako == 0i7714dtuik6wrsrslnw2vqb5re0dff 75887 75886 2026-10-01T12:12:24Z MEvalyn 9841 75887 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q57388}} '''Joyce Hilda Banda''' (eyazaalibwa nga Ntila; yazaalibwa nga 12 Apuli 1950) ye munnabyabufuzi, omusomesa era omulwanirizi w’eddembe okuva e Malawi eyakolanga ng’omukulembeze wa Malawi ow’okuna okuva mu 2012 okutuuka mu 2014. Yafuuka pulezidenti oluvannyuma lw’okufa kwa Bingu wa Mutharika, gwe yakolera nga vice president ow’okuna okuva mu 2009 okutuuka mu 2012. Omubaka wa People’s Party, Banda abadde akulembera ekibiina kino okuva lwe kyatandikibwawo mu 2011. Ye mukyala asooka okuba pulezidenti wa Malawi era omutwe gw’eggwanga ogwokubiri, oluvannyuma lwa Elizabeth II, era omutwe gw’eggwanga ogwokubiri mu Africa, oluvannyuma lwa Ellen Johnson Sirleaf owa Liberia. Banda yazaalibwa mu Malemia, n’asoma ku Columbus University ne Royal Roads University n’afuna diguli ya bachelor’s ne master’s degree mu arts, ate Atlantic International University n’afuna diguli ya bachelor’s mu social science mu myaka gy’emyaka gya 1970. Oluvannyuma yatandikawo Joyce Banda Foundation, National Association of Business Women (NABW), Young Women Leaders Network, ne Hunger Project. Banda yayingira ebyobufuzi mu 1999 era n’alondebwa mu National Assembly nga memba wa United Democratic Front (UDF) ekibiina kya Pulezidenti Bakili Muluzi. Mu 2004, Banda yateekebwako Minisita w’eby’obulamu bw’abakyala, abaana n’okukola emirimu gy’abantu abakulu okuva eri Pulezidenti Mutharika. Mu kiseera kye mu kifo kino, yakakasizza etteeka lya Domestic Violence Bill erya 2006, era n’ateekawo National Platform for Action on Orphans and Vulnerable Children ne Zero Tolerance Campaign Against Child Abuse. Banda oluvannyuma yateekebwako Minisita w’eby’ensonga z’ebweru, era n’akyusa obuwanguzi bwa Malawi okuva ku Republic of China okudda ku People’s Republic of China ng’agezaako okuleeta enkulaakulana mu by’enfuna mu Malawi. Mu 2009, Mutharika yaddamu okulonda era n’alonda Banda okuba omubaka we mu kulonda okw’eggwanga, era tikiti yaabwe n’ewangula, n’afuuka vice president asooka. Ekiseera kya Banda nga vice president kyali kijjudde obutakkaanya wakati we ne Mutharika kubanga Banda yagaana okukkiriza muganda wa Mutharika Peter okubeera omusika we ku bukulembeze bw’eggwanga. Banda oluvannyuma yasindikibwa ebweru mu DPP era n’atandikawo People’s Party, naye n’asigala nga vice president nga bwe kiragiddwa mu Ssemateeka. Mu April 2012, Mutharika yafa; nga bwe kiri mu Ssemateeka, Banda nga vice president yandifuuse pulezidenti. Naye abamu ku ba DPP abaalina obwesige eri Mutharika baagezaako okuteekawo muganda we nga pulezidenti, ne batandika obuzibu mu kusikira obukulembeze. Wadde nga kino kyaliwo, Banda, nga bwe kiragiddwa mu mateeka, yafuuka pulezidenti ng’ayambibwa amagye agawagira Ssemateeka. Mu 2014, Banda yawangulwa mu kulonda okw’eggwanga Peter Mutharika, muganda wa Bingu eyafa. Nga Banda mu kusooka yagaana okukkiriza n’asaba okulonda okuddamu, ng’agamba nti waliwo obubbi, oluvannyuma yakkiriza n’awaayo obuyinza eri Mutharika nga 31 May. Mu June 2014, Forbes yamulonda nga omukyala ow’amaanyi ogw’okusatu mu nsi yonna era nga ye mukyala ow’amaanyi ennyo mu Africa.<ref>{{Cite web |last=Burho |first=Moira Forbes, Maggie McGrath, Erin Spencer Sairam, Erika |title=Forbes World’s Most Powerful Women of 2025 |url=https://https//www.forbes.com/lists/power-women/ |access-date=2026-10-01 |website=Forbes |language=en}}</ref>Mu October 2014, yateekebwa mu BBC’s 100 Women.<ref>{{Cite news |date=2014-10-26 |title=Who are the 100 Women 2014? |url=https://www.bbc.com/news/world-29758792 |access-date=2026-10-01 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> == Obulamu bwe n’obw’eka == [[File:Joyce Banda 2025 (profile).jpg|thumb|Banda mu 2025]] Joyce Hilda Ntila<ref>{{Cite news |date=2012-04-10 |title=Joyce Banda: Malawi's first female president |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-17662916 |access-date=2026-10-01 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> yazaalibwa nga 12 April 1950 mu Malemia, ekyalo mu Zomba District eya Nyasaland (kati Malawi).<ref>{{Cite web |title=Malawian President quietly celebrates 62nd birthday {{!}} Malawi news, Malawi - NyasaTimes breaking online news source from Malawi |url=http://www.nyasatimes.com/malawi/2012/04/12/malawian-president-quietly-celebrates-62nd-birthday/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414023610/http://www.nyasatimes.com/malawi/2012/04/12/malawian-president-quietly-celebrates-62nd-birthday/ |archive-date=2012-04-14 |access-date=2026-10-01 |website=www.nyasatimes.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=JB Celebrates Her 62 Birthday In Private {{!}} Malawi Voice |url=http://www.malawivoice.com/2012/04/12/jb-celebrates-her-62-birthday-in-private-67799/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414080836/http://www.malawivoice.com/2012/04/12/jb-celebrates-her-62-birthday-in-private-67799/ |archive-date=2012-04-14 |access-date=2026-10-01 |website=www.malawivoice.com |language=en-US}}</ref> Yasoma ku Providence Secondary School.<ref>{{Cite web |last=Online |first=Nation |date=2020-03-31 |title=Faith’s rise against odds |url=https://mwnation.com/faiths-rise-against-odds/ |access-date=2026-10-01 |website=Nation Online |language=en-US}}</ref> Kitaawe yali omuyimbi wa police brass band. Yatandika okukola nga secretary era n’afuuka omuntu amanyiddwa ennyo mu kiseera kya dictator Hastings Banda.<ref>{{Cite web |date=2012-04-06 |title=Joyce Banda poised for Malawi presidency |url=https://capitalfm.africa/joyce-banda-poised-for-malawi-presidency/ |access-date=2026-10-01 |website=Capital FM Kenya |language=en-US}}</ref> Yafuna Cambridge School Certificate, Bachelor of Arts Degree mu Early Childhood Education okuva mu Columbus University (ekitongole ekitalina kukkirizibwa), Bachelor of Social Studies mu Gender Studies okuva mu Atlantic International University (nayo etalina kukkirizibwa) ne Diploma mu Management of NGOs okuva mu International Labour Organization (ILO) Centre mu Turin, Italy. Atlantic International University kyogerwako ng’ekifo ekikola diguli ezitali za mazima, era diguli zaayo zikyusiddwa nnyo nga “fake.<ref>{{Cite news |date=2016-10-28 |title=Probe IGP's ‘Fake’ doctorate degree - Academics |url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Probe-IGP-s-Fake-doctorate-degree-Academics-481571 |archive-url=http://web.archive.org/web/20241229191248/https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Probe-IGP-s-Fake-doctorate-degree-Academics-481571 |archive-date=2024-12-29 |access-date=2026-10-01 |work=GhanaWeb |language=en-US}}</ref>” Yafuna ne Master of Arts degree mu Leadership okuva mu Royal Roads University mu Canada, ne doctorate ey’ekitiibwa mu 2013 okuva mu Jeonju University.<ref>{{Cite journal |date=2019 |title=Liberia, Malawi, and Central African Republic |url=https://doi.org/10.5040/9781666992373.ch-002 |journal=Empowering Women |pages=23–44 |doi=10.5040/9781666992373.ch-002}}</ref> Yawasa Roy Kachale, gye yazaala abaana basatu. Nga ali ku myaka 25, yali abeera Nairobi, Kenya.<ref>{{Cite web |date=2020-07-03 |title=How Nairobi shaped future president |url=https://nation.africa/kenya/news/how-nairobi-shaped-future-president--808056 |access-date=2026-10-01 |website=Daily Nation |language=en}}</ref> Mu 1975, okugenda mu maaso kw’abakyala mu Kenya kwalaga Banda okutwala abaana be basatu n’ava mu bufumbo obwali bumukubiriza obubi.[14] Obufumbo bwe ne Roy Kachele bwaggwa mu 1981. Oluvannyuma yawasa Richard Banda, omulamuzi omukulu ow’eddembe mu Malawi, gye yazaala abaana babiri.<ref>{{Cite web |last=Moderator |date=2013-04-10 |title=Stories on Malawi: (20) New tweets matching Malawi |url=https://storiesonmalawi.blogspot.com/2013/04/20-new-tweets-matching-malawi_6790.html |access-date=2026-10-01 |website=Stories on Malawi}}</ref> Wakati wa 1985 ne 1997 Banda yakulembera era n’atandikawo bizinensi n’ebitongole ebitali bimu nga Ndekani Garments (1985), Akajuwe Enterprises (1992), ne Kalingidza Bakery (1995). Okutuuka kwe kwamuleetera okuyamba abakyala abalala okufuna obwetwaze mu by’enfuna n’okumalawo obwavu n’okukozesebwa obubi.<ref name=":1">{{Cite web |title=Friends of UNFPA – Channel Foundation |url=https://www.channelfoundation.org/legacy-grantees/unfpa/ |access-date=2026-10-01 |language=en-US}}</ref> Ye muganda wa Anjimile Oponyo, eyali CEO wa Raising Malawi Academy for Girls, eyayambibwa Madonna.<ref>{{Cite news |last=Reporter |first=Staff |date=2012-04-16 |title=Madonna: I’m happy Joyce Banda is Malawi’s leader |url=https://www.namibian.com.na/madonna-im-happy-joyce-banda-is-malawis-leader/ |access-date=2026-10-01 |work=The Namibian |language=en-US}}</ref> == Obulamu bw’ebyobufuzi == === Emirimu gy’obukulembeze (1999–2009) === Joyce Banda yayingira mu byobufuzi mu 1999. Yawangula ekifo mu Palamenti mu kulonda kwa Malawi okwokusatu okwa demokulasiya ng’omubaka wa kibiina kya Pulezidenti Bakili Muluzi, United Democratic Front. Yakikiriranga Zomba Malosa constituency.<ref name=":1" /> Muluzi yamuteekako nga Minisita w’eby’obusajja n’eby’abantu.[7] Nga minisita, yakola okulwanyisa okussa mu mateeka Domestic Violence Bill eyali etaddeko emyaka musanvu nga tekyakolebwa.[20] Yakola National Platform for Action ku baana abatalina bazadde n’abaana abali mu buzibu era n’atandika Zero Tolerance Campaign Against Child Abuse.<ref name=":1" /> Mu 2004, yaddamu okulondebwa nga memba wa kibiina kya Muluzi. Bingu wa Mutharika yafuuka Pulezidenti. Newankubadde Banda teyali memba wa kibiina kye, Mutharika yamuteekako nga Minisita w’eby’ensonga z’ebweru mu 2006. Banda yasindika okukyusa engeri Malawi gye yakkiriza gavumenti ya China okuva ku Republic of China (ku Taiwan) okudda ku People’s Republic of China ku lukalu; yagamba nti kino kyandireese obugagga eri Malawi. Mu 2010, China yamaliriza okuzimba ekizimbe kipya kya Palamenti e Lilongwe.<ref>{{Cite web |title=China-Malawi cooperation very good: Malawian diplomat - People's Daily Online |url=https://en.people.cn/n/2015/0420/c90883-8880774.html |access-date=2026-10-01 |website=en.people.cn}}</ref> === Omumyuka wa Pulezidenti (2009–2012) === Banda yagenda mu kalulu ka 2009 nga omuwandiisi wa DP, ng’awerekerwako Mutharika, omuwandiisi wa DP ow’obwapulezidenti. Yaweereza nga omukyala asooka okuba omumyuka wa Pulezidenti mu Malawi. Mu kusalawo okutali kwategeerekeka okuva mu DPP, Joyce Banda ne second vice-president Khumbo Kachali baasimbibwa nga bamumyuka ba DPP nga 12 December 2010 olw’ebikolwa ‘eby’okulwanyisa ekibiina. Mu kugezaako okumugoba, pulezidenti yeeyongera okumuwa emirimu egyali gyakolebwako Callista Mutharika, eyateekebwa mu kabineeti mu September 2011. Kkooti yagaana Mutharika okumugoba nga omumyuka wa Pulezidenti ku nsonga za ssemateeka. Kino kyali kirimu okuggyako emotoka ye ey’obukulembeze n’okumugaana okuwandiisa ekibiina kye ekipya. Ku 8 September 2011, ekifo ky’omumyuka wa Pulezidenti kyalekebwa mu kukyusa kabineeti. Naye yali akyali Vice-President mu mateeka kubanga ekifo kino kyali kisabiddwa mu ssemateeka.[24] Yayogerwako omwogezi wa DPP Hetherwick Ntaba okulekulira ekifo ky’omumyuka wa Pulezidenti.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Nyasa Times |date=2011-10-12 |title=Bingu drags VP to court on ‘constructive resignation’ {{!}} Nyasa Times |url=https://www.nyasatimes.com/bingu-drags-vp-to-court-on-constructive-resignation/ |access-date=2026-10-01 |website=www.nyasatimes.com |language=en-GB}}</ref> ==== Ebibiina mu DPP ==== [[File:Joyce Banda Department for International Development photo crop.jpg|thumb|Banda mu 2012]] Enkolagana wakati wa Banda ne Pulezidenti Bingu wa Mutharika yali etandise okubaamu obutakkaanya olw’okugezaako kwa Mutharika okuteekawo muganda we Peter Mutharika ng’omusikira we.[23] Newankubadde nga yasibwa ku kifo ky’obumyuka bwa Pulezidenti wa DPP wamu ne Second Vice-President Khumbo Kachali, yakomekkereza okukola nga omumyuka wa Pulezidenti wa Malawi nga bwe kirambikiddwa mu ssemateeka.[23] Kino kyaleetera abantu bangi okuva mu DPP n’okutandika ebibiina ebyamuwagira okufuuka Pulezidenti wa Malawi mu kulonda kwa 2014.<ref name=":2">{{Cite web |title=Statement by Samuel Itam, Executive Director for Malawi December 3, 2008 |url=https://doi.org/10.5089/9781451828207.002.a004 |access-date=2026-10-01 |website=doi.org}}</ref> DPP yagaana nti abantu bangi tebaavaamu era n’egamba nti baali batono bokka.<ref name=":2" /> People’s Party Banda ye mutandisi era mukulembeze wa People’s Party, eyatandikibwa mu 2011 oluvannyuma lw’okugobebwa mu DPP bwe yagaana okuwagira muganda wa Pulezidenti Mutharika omuto Peter Mutharika ng’omusikira we mu kulonda kwa 2014.[29][30] Pulezidenti (2012 – May 2014) Okukyusa obuyinza Ku 5 April 2012, Pulezidenti Mutharika yafa.[31] Oluvannyuma lw’okufa kwe gavumenti yalemwa okutegeeza abantu mu budde nti pulezidenti afudde. Kino kyaleeta okutya kw’okubaawo kw’obuzibu mu ssemateeka mu Malawi.[32][33][34][35] Agence France-Presse yayogera ku Pulezidenti wa Malawi eyasooka Bakili Muluzi ng’agamba nti “ssemateeka alina okugobererwa”, ng’agamba nti omumyuka wa pulezidenti ateekeddwa okutwala obuyinza mu ssemateeka. “Ndi kusaba ssemateeka agobererwe, okukuuma emirembe n’obutebenkevu. Amateeka ga Malawi galambika bulungi nti omumyuka wa pulezidenti atwala obuyinza singa pulezidenti aliwo tasobola kukulembera. Tulina okwewala ekizibu ky’obutabanguko. Tugoberere ssemateeka. Tetulina ky’okusalawo okuggyako okugoberera ssemateeka. Ky’amaanyi nnyo nti waliwo emirembe n’obutebenkevu.”[36] Ab’ebyokwerinda ba Malawi nabo baayagala ssemateeka agobererwe.[37] Ekitongole ky’amateeka ekya Malawi Law Society kyakakasa nti mu kitundu 83(4) mu ssemateeka wa Malawi, ye yali omusikira omutuufu ku bukulembeze bwa Pulezidenti.[38] Ku 7 April, kabineeti ya Malawi yasaba kkooti okugaana Banda okufuuka pulezidenti. Ye n’akuba essimu eri omuduumizi w’amagye, General Henry Odillo, n’amusaba amuwagire. Yamukkiriza n’ateekawo abajaasi okwetooloola ennyumba ye.[39] Joyce Banda yalayirwa ku 7 April 2012 ng’omukulembeze wa Malawi, omukazi asoose okubeera mu kifo kino.[40] Omulamuzi omukulu Lovemore Munlo yali akulira omukolo ogwali ku National Assembly mu Lilongwe.[31] Oluvannyuma lw’okulayira, Banda yasaba obumu bw’eggwanga. “Njagala ffenna tukyuse tugende mu maaso n’essuubi n’omwoyo gw’obumu n’obwegassi... Nsuubira tujja kubeera bumu era nsuubira nti ng’eggwanga erisaba Katonda, twakkirize Katonda ajje mu maaso gaffe kubanga singa tetukikola, tuba tumaze okulemererwa.”[40] Abamawulire ba Malawi n’ensi yonna baalaga okutongoza kwa Joyce Banda nga kwali kwa mirembe. Baakuyita obuwanguzi bwa demokulaasi. Olupapula lwa Malawi Sunday Times lwagamba nti okutongoza kwa pulezidenti omuggya kwali “kuyambye okunyweza n’okussa obuwangwa bwa demokulaasi mu ggwanga.”[41] === Okulonda abakungu ba Cabinet n’okufiirwa okulonda kwa Pulezidenti mu 2014 === Ku 26 April 2012, Banda yalonda cabinet ye eyali erimu baminisita 23 n’abamyuka baabwe mwenda. Yawaayo ebifo eby’enkizo okunyweza amaanyi ge nga mukulembeze w’eggwanga.[42] Ku 10 October 2013, ennaku entono oluvannyuma lw’okudda okuva ku lugendo lwe ku UN, Banda yasazaamu cabinet ye oluvannyuma lw’ekikangabwa kya Capital Hill Cashgate scandal.[43][44] Ku 15 October, cabinet empya yalondebwa era omuwandiisi wa byensimbi Ken Lipenga ne minisita w’ebyamateeka Ralph Kasambara baasazibwako mu cabinet. Mu May 2014 Joyce Banda yawangulwa nnyo mu kulonda kwa pulezidenti. Yalemwa okugezaako okusazaamu okulonda. Teyagenda ku kukyala kw’omuwanguzi Peter Mutharika, naye yamukubira essanyu.[45] Yatandika okubeera ebweru wa Malawi mu 2014. Ekiragiro ky’okumukwata ku nsonga z’obulyake mu kiseera kye nga Pulezidenti kyategekebwa nga 31 July 2017, newankubadde yali akyali ebweru w’eggwanga.[46] Yegaana emisango gino n’agamba nti ajja kudda okugiwulira.[47] === Enkolagana y’ensi yonna === Mu myaka egyasooka okutuuka ku bukulembeze bwa Banda, Malawi yali mu mbeera embi ey’ebyenfuna olw’enkolagana n’amawanga amalala mu bufuzi bwa Bingu wa Mutharika. Mu mwaka ogwasembayo ogw’obufuzi bwa Mutharika, Bungereza, Amerika, Germany, Norway, European Union, World Bank ne African Development Bank byonna byaleka okuwa obuyambi bw’ebyensimbi. Baalaga okutya ku bikolwa bya Mutharika ku demokulasiya mu ggwanga n’obukulembeze bwe obwali butandise okubaamu obutabanguko. Mu March 2012, Mutharika yagamba abakungu bano abava ebweru nti “mugende mu hell.” Yabalumiriza okutegeka okuggyawo gavumenti ye.[48] Ekimu ku bizibu bya Banda ng’omukulembeze kyali kuddamu okuzimba enkolagana n’abawa obuyambi. Era yalina ekizibu eky’okuddamu okuzimba enkolagana n’eggwanga lye erya Malawi nga Mozambique, n’amawanga agali mu kitundu nga Botswana. Mu wiiki esooka ey’obufuzi bwe, Banda yatandika okukola enkolagana empya okuddamu okuzimba enkolagana ya Malawi n’amawanga amalala.[49] Yayogera ne Henry Bellingham ow’ekitongole kya United Kingdom’s Foreign Office. Yamusuubiza nti omubaka omupya owa Bungereza ajja kutumibwa “mu kiseera ekisinga obumpi.” Yayogera ne Secretary of State Hillary Clinton owa Amerika. Clinton yasubiza okuddamu okuteesa ku ssente za $350 million ez’amasannyalaze mu bwangu ddala. Banda yalangirira enteekateeka okwogera ne Baroness Ashton ow’ekitongole kya European Union’s Foreign Affairs office ne Ruby Randall, omukiise wa IMF mu Malawi. Ye ne pulezidenti wa Zambia Michael Sata baali bamaze okuteesa ku kuddamu okukola enkolagana ennungi.[49] Okusanyusa abawa obuyambi, gavumenti ya Banda era yagaana mu June 2012 okutegekera olukiiko lw’African Union mu July kubanga AU yali egambye nti pulezidenti wa Sudan Omar al-Bashir aweebwe obukakafu nti Malawi ejja kwegaana okuweereza ekiragiro kya ICC ekimukwata; Cabinet yasalawo nti embeera zino tezikkirizibwa.[50] Banda yayogerwako Forbes nga omukyala ow’amaanyi asinga obungi mu nsi, erinnya ly’omu Afrika erisinga obunene ku lukalala. === Enkola y'eggwanga === ===== Obubonero bw'eggwanga ===== [[File:Flag of Malawi.svg|thumb|Bendera ya Malawi eyasooka mu 1964, eyaddizibwawo mu 2012]] Mu myezi ebiri nga bamaze okutandika okukulembera, gavumenti ya Banda yateekawo ekiragiro okuddamu okukozesa bendera ya Malawi eyasooka eya 1964 "rising-sun", ng’eggyako eyakozesebwa mu 2010 wansi wa Bingu wa Mutharika.[51][52] ===== Okulwanirira eddembe ly’abantu ===== [[File:Flag of Malawi (2010–2012).svg|thumb|Bbendera etamanyiddwa eya 2010–2012]] Ku 18 May 2012 Banda yalangirira nti agenda kuggyawo amateeka agalwanyisa obufumbo bw’abasajja oba abakyala bokka.[53] Mu November Minisitule y’ebyamateeka yawa ekiragiro eky’okwewala okukwatibwa ku bantu abakola obufumbo obwo nga balina okukkiriziganya, nga balindirira okwekeneenya kwa Palamenti,[54] naye Kkooti Enkulu yasazaamu ekiragiro ekyo mu February 2016, ng’egamba nti Palamenti yokka ye esobola okusazaamu oba okuggyawo amateeka gano.[55] Newankubadde obufumbo bw’abasajja oba abakyala bokka bukyali mu mateeka, okulwanirira eddembe ly’abantu kwongedde; Lilongwe yakuba olugendo lw’abavubuka ba LGBT olwasooka mu Malawi nga 26 June 2021.[56] ===== Enkyukakyuka mu by’enfuna n’ensimbi ===== Mu kugoberera amagezi ga International Monetary Fund (IMF), Banda yateekawo enkola y’okukyusa omuwendo gw’ensimbi, era nga 7 May 2012, yakendeeza omuwendo gwa Malawian kwacha ku bitundu 33 ku buli kikumi okusinziira ku ddoola ya Amerika okusobola okuggyawo akatale akatono akaliwo n’okufunamu obuyambi okuva ebweru.[57] * Obuzibu obw’akaseera akatono: Okukendeeza omuwendo gw’ensimbi wamu n’okuteeka ebbeeyi y’amafuta mu mikono gy’abantu, kyaleetera okweyongera kw’ebbeeyi y’ebintu okutuuka ku bitundu 34 ku buli kikumi era ne kuleeta okwegugunga n’okulaga obutali bumativu mu January 2013.[58] * Okuddamu okuzimba mu kiseera ekya wakati: Ku nkomerero ya 2013, IMF yagamba nti “okuddamu okuzimba kutandise… nga kuyambibwa okwongera okufuna ensimbi eziva ebweru” era nti ebbeeyi y’ebintu yatandika okukka.[59] Ekibiina kya Southern African Development Community kyategeka nti ebbeeyi y’ebintu ejja kukendeera okutuuka ku bitundu 19.6 ku buli kikumi mu 2014 ng’omuwendo gw’ensimbi gukutte mu mbeera.[60] * Enkolagana n’abawa obuyambi: U.S. Congressional Research Service yalaga nti abawa obuyambi abasinga abaali basazizzaamu obuyambi bw’ensimbi mu kiseera kya Mutharika baabuzzaayo oluvannyuma lw’enkyukakyuka za Banda, nga mwemuli n’endagaano ya US $350-million eya Millennium Challenge Corporation.[61] Enkyukakyuka zino zaateekebwako mu pulogulaamu ya gavumenti ey’okuddamu okuzimba mu by’enfuna eya 2012–2014, eyateeka enkyukakyuka ezikolebwa mu katale wamu n’enteekateeka z’okukuuma abantu mu mbeera y’obulamu.[62] ===== Obukadde n’ekyuma kya pulezidenti ===== Okusala ku nsimbi ezikozesebwa mu gavumenti, Banda yasuubiza okukendeeza omusaala gwe ku bitundu 30 ku buli kikumi era n’alagira okutunda ekifaananyi kya Dassault Falcon 900EX ekyagulibwa eyamuddirira. Ekifaananyi kino kyatundibwa eri Bohnox Enterprise eyali esangibwa mu British Virgin Islands ku doola za Amerika obukadde 15 mu May 2013.[63] Abakungu ba gavumenti baagamba nti ensimbi zino zaakozesebwa okusasula ebbanja ly’okulwanyisa ne Paramount Group n’okusasula emmere ya kasooli n’eddagala, naye ebibiina by’abantu baawakanya enteekateeka eno era ne basaba ebikwata ku ndagaano.[64] Okutegeeza kwa Parliament’s Public Accounts Committee mu 2021 kwalaga okunoonyereza okuggya ku nsonga eno, newankubadde tewali misango gy’obumenyi bw’amateeka egisimbiddwa mu kkooti.[65] ===== Enkola y’abantu ===== Wadde nga enkola za Banda zaaleeta obwesige mu bawandiisi b’ensimbi n’okufuna ssente z’ebweru, zaaleetawo okulinnya kw’ebbeeyi y’obulamu mu maka agali mu bibuga, ne zikendeeza obuwanguzi bwe mu bantu ng’agenda okulonda kwa 2014. Abanoonyereza bakyalina okwawukanako ku mugaso ogw’ebbanga ddene ogw’okukendeeza ebbeeyi mu 2012, newankubadde IMF ne World Bank balaga nti enkola eno yayamba okuziyiza obuzibu bw’ebyenfuna n’okuteekawo omusingi gw’enkulaakulana empya.[66] ===== Enteekateeka za Pulezidenti ===== Banda alaze obumanyirivu mu kulabirira obulamu bw’abakyala n’eddembe ly’okuzaala, nga asinga okuyita mu kusomesa abakyala ku Malawi. Yalaga obuwagizi bwe ng’atandika Presidential Initiative on Maternal Health and Safe Motherhood. Mu myaka ebiri gyokka, enteekateeka eno yalaga okukendeera kw’omuwendo gw’abakyala abafa nga bazaala okuva ku 675 ku buli 100,000 abaazaalibwa okutuuka ku 460 ku buli 100,000 abaazaalibwa.[67] ===== Bendera ===== Oluvannyuma bendera yakyusibwa mu 2010 gavumenti ya Mutharika, waaliwo okuwakanya okuva mu bantu. Ebibiina bingi byawakanya obutuufu bwa bendera eno. Ku 28 May 2012, Banda yakulembera ababaka ba palamenti okusalawo okuddamu okukozesa bendera ey’obwetwaze, eyasooka okuteekebwako mu 1964. Ebibiina byonna, okuggyako DPP, byasalawo okuddamu okukozesa bendera ey’obwetwaze.[68] ==== Obulamu oluvannyuma lw’okuba pulezidenti ==== ===== Okuddayo okuva mu buwangwa n’okunoonyereza ku Cashgate (2018) ===== Banda yaddayo e Malawi nga 28 April 2018 oluvannyuma lw’emyaka esatu egy’okweyisa mu buwangwa mu Amerika, gyeyali mukwano omukulu mu Woodrow Wilson Center ne Center for Global Development.[69][70] Newankubadde poliisi yawa ekiragiro kya 2017 okumukwata olw’omusango gwa “Cashgate” ogw’omu 2013, Anti-Corruption Bureau yategeeza mu May 2018 nti okunoonyereza kwali kukyagenda mu maaso era nti Banda teyali akyaliiko musango gw’okusimbibwa mu kkooti.[71] ==== Enkolagana z’ebyokulonda mu 2019–2020 ==== People’s Party yasooka okuteekawo Banda ku kulonda kwa pulezidenti mu 2019, naye nga 15 March 2019 yavaamu n’awagira omuvuganya w’ekibiina ky’obufuzi Lazarus Chakwera.[72][73] Oluvannyuma lwa Kkooti Enkulu okusalawo okuggya ebivudde mu kulonda kwa 2019, Banda yawagira Chakwera mu kulonda okwaddirira mu June 2020 era n’amwebaza mu lujjudde oluvannyuma lw’okuwangula.[74] Mu kabineeti ya Chakwera eyasooka, eyalangirirwa nga 8 July 2020, mwali mutabani wa Banda, Roy Akajuwe Kachale-Banda, ng’omubaka w’ebyobusuubuzi.[75] ==== Okulwanirira n’okuyamba mu nsi yonna (2021–2024) ==== ===== Banda abadde akola ennyo ku nsonga z’ebyobulamu n’enkulaakulana mu nsi yonna. ===== * Mu May 2021 yayingira abakulembeze b’amawanga ne Nobel laureates mu bbaluwa ey’okusaba G7 okukkiriza obutali bw’ensimbi za COVID-19 vaccine era okuddamu okuwangula okulwanyisa AIDS.[76] * Ku 11 March 2023 yali omu ku bantu abasukka mu 200 abasayina People’s Vaccine Alliance “Never Again” statement nga basaba okufuna eby’okulwanyisa ebikwatagana n’obulwadde obw’amaanyi.[77] * Mu February 2023 Banda yafuuka omu ku “grain ambassadors” ba Ukraine, ng’ayamba okuzuula amawanga ga Afrika agasinga okwetaaga emmere ya Ukraine mu kiseera ky’olutalo lwa Russo-Ukrainian War.[78] Okuyita mu Joyce Banda Foundation Trust, yeeyongedde okukola ku by’okukuuma emmere n’okusomesa, nga mwemuli okugabira amaka 500 obusimba bwa kasooli abaakosebwa Cyclone Freddy mu January 2024[79] n’okutandika enteekateeka ya K315 million bursary scheme eri abawala abasoma mu masomero aga secondary mu 2024.[80] ==== Okwesimbawo ku bwa Pulezidenti mu 2025 ==== [[File:Joyce Banda 2025.jpg|thumb|Banda mu 2025]] Ku lunaku lwa 23 June 2025, People’s Party National Executive Committee yakkiriza Banda nga omukwasi w’ekibiina ku bwa Pulezidenti mu kulonda kwa Malawi okwa 2025. Bwe yalangirira okwesimbawo kwe e Lilongwe, yagamba nti “Malawi eri ku mugga ogw’okusalawo era yeetaaga okulaba empya ekwatiddwa ku kukola kw’abavubuka n’okutumbula abakyala mu by’enfuna.”[81] Okulonda kwe—kweyitibwa “A New Malawi for the Youth Initiatives (A.Ma.Y.I.)”—kulaga obusomesa bw’amasomero ga sekendule obutali bwa kusasula, ebifo by’obulamu eby’okusindikibwa, okukyusa mu by’obuli bw’enguzi n’okutumbula abavubuka mu by’obusuubuzi ng’ebikulu byakyo.[82] Yawangulwa Peter Mutharika. == Joyce Banda Foundation == Ng’akyali tannaba kufuuka omumyuka wa pulezidenti, yali mukulembeze era CEO w’ekitongole ekya Joyce Banda Foundation,[84] ekitongole ekirungi ekikola ku baana n’abafumbo abatalina bazadde mu Malawi okuyita mu masomero. Kiri mu Chimwankhunda area mu Blantyre nga kirimu amasomero ga primary ne secondary. Kirimu n’ekifo ky’okulabirira abaana abatalina bazadde ekirimu ebifo mukaaga n’abaana 600.[85] Era kikola ku byalo ebiriraanye nga kiwa micro-credit eri abakazi 40 n’ebibiina by’abavubuka 10. Kiwa ensigo eri abalimi abasukka mu 10,000 era kiwadde obuyambi obulala. Ekitongole kino kyazimba amalwaliro ana mu byalo 200 bye kisobola okukolako. Era kikola ku nkulaakulana mu byalo. Kirina obukwatagana ne Jack Brewer Foundation, ekitongole ekikola ku nkulaakulana mu nsi yonna ekya NFL star Jack Brewer.[86] == National Association of Business Women == Banda ye mukulembeze w’ekibiina kya National Association of Business Women mu Malawi ekyatandikibwa mu 1990. Kiri mu mateeka ng’ekitongole ekitali kya magoba mu Malawi.[87] Ekibiina kino kirina ekigendererwa okuggyamu abakazi obwavu nga bawanga amaanyi n’okubawa obusobozi mu by’enfuna.[88] Kino kye kibiina ky’abakazi 30,000, ekisanyusa okuwagira bizinensi z’abakazi n’okuyamba abakazi abayagala okwetaba mu bizinensi. Ebikolwa byabwe birimu okutendeka mu bizinensi, okutendeka mu tekinologiya, okukuuma ebyafaayo n’obukugu mu kukulembera.[88] Bakola okuteekateeka okukola emboozi n’abakulembeze abakola amateeka okulaba nga amateeka gabaagaliza abakazi abalina bizinensi.[89] Omukulembeze waakyo kati ye Mary Malunga.[89] Ekitongole kino kibadde n’obukwatagana ne Humanist Institute for Development Cooperation (Hivos) ey’e Netherlands okuva mu 2003.[88] == Philanthropy n’okukulaakulanya ebikolebwa == Banda abadde mu mirimu mingi egy’obusobozi n’abakyala okuva ku myaka 25 okulaba nga wabaawo enkyukakyuka mu mateeka, ddala mu by’enjigiriza. Yatandika Joyce Banda Foundation for Better Education. Yatandika Young Women Leaders Network, National Association of Business Women ne Hunger Project mu Malawi. Ye (nga ali wamu ne Pulezidenti Joaquim Chissano owa Mozambique) yaweebwa ekirabo kya Africa Prize for Leadership for the Sustainable End of Hunger mu 1997 ekitongole ky’e New York ekitali kya gavumenti. Yakozesa ssente z’ekirabo okuzimba ekizimbe kya Joyce Banda foundation for children.[85] Mu 2006, yafuna ekirabo kya International Award for the Health and Dignity of Women olw’okweyisa obulungi ku ddembe ly’abakyala ba Malawi nga bwekikolebwa Americans for United Nations Population Fund.[17] Yaweereza nga commissioner wa "Bridging a World Divided" awamu n’abantu nga Bishop Desmond Tutu, ne United Nations Human Rights Commissioner, Mary Robinson.[8] Banda era yali memba mu Advisory Board for Education mu Washington DC, era mu advisory board ya Federation of World Peace and Love mu Taiwan (China).[8] Mu kiseera ky’okukendeeza ensimbi mu gavumenti mu October 2012, Banda yakendeeza omusaala gwe ku bitundu 30%. Era yalangirira nti ennyonyi ya pulezidenti egenda kutundibwa.[90] ==== Global Leaders Council for Reproductive Health ==== Mu 2010, Banda yafuuka memba wa Global Leaders Council for Reproductive Health,[91] ekibiina ky’abantu kkumi na mukaaga abali mu buyinza n’abakulembeze b’amawanga agasooka, abakozi abakulu n’abalala abakkiriza okutumbula eby’obulamu bw’okuzalira okutuusa ku nkulaakulana ey’olubeerera n’obugagga.[91] Ekikulemberwa omukulembeze w’eggwanga lya Ireland Mary Robinson, abakulembeze bano balaba okukungaanya obuyinza bw’ebyobufuzi n’ensimbi ezetaagisa okufuna obulamu bw’okuzalira eri buli muntu mu 2015 – ekigendererwa ekikulu mu UN Millennium Development Goals.[91] ==== Ebirabo ==== ===== Awaadi z'eggwanga ===== * Woman of the Year, Malawi, 1997 * Woman of the Year, Malawi, 1998 * ''Nyasa Times'' Multimedia "Person of the Year", 2010 ===== Ebikopo by’ensi yonna ===== * Martin Luther King Jr. Drum Major Award, 2012, Washington D.C.[93] * Legends Award for Leadership, 2012, Greater African Methodist Episcopal Church[94] * Women of Substance Award, 2010, African Women Development Fund[95] * Africa Prize for Leadership for the Sustainable End of Hunger, 1997, The Hunger Project, New York[8] * International Award for Entrepreneurship Development, 1998, Africa Federation of Women Entrepreneurs & UN Economic Commission for Africa[8] * 100 Heroines Award, 1998, Rochester, New York[8] * Certificate of Honors, 2001, Federation of World Peace and Love, Taiwan (Republic of China)[8] * Reykjavík Global Forum / Women Political Leaders (WPL) Trailblazer Award, 2020, Iceland[96] ==== Ekitiibwa ==== * ''Forbes'' magazine – World's Most Powerful Women: #40 (2014)<ref name="Forbes14" /> | #47 (2013) | #71 (2012) * ''Forbes'' magazine – Africa's Most Powerful Women: #1 (2012) | #3 (2011) * Included in the "BBC 100 Women" series, October 2014<ref name="bbc100women" /> * Included in "Outstanding Women in Africa" list, 2022, ''New Africa Magazine''<ref name="investigator2022" /> == Laba era == * Malawian Constitutional Crisis 2012 * List of current members of the National Assembly of Malawi == Okusoma okw'okweyongerayo == * Kim Yi Dionne, Boniface Dulani (January 2013). "Constitutional provisions and executive succession: Malawi's 2012 transition in comparative perspective". ''African Affairs''. '''112''' (446): 111–137. doi:10.1093/afraf/ads067. JSTOR&#x20;23357150 == Ebyokulabirako == sqzvawnilctxb5jjti382ffyvgt8iru 75888 75887 2026-10-01T12:14:42Z MEvalyn 9841 75888 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q57388}} '''Joyce Hilda Banda''' (eyazaalibwa nga Ntila; yazaalibwa nga 12 Apuli 1950) ye munnabyabufuzi, omusomesa era omulwanirizi w’eddembe okuva e Malawi eyakolanga ng’omukulembeze wa Malawi ow’okuna okuva mu 2012 okutuuka mu 2014. Yafuuka pulezidenti oluvannyuma lw’okufa kwa Bingu wa Mutharika, gwe yakolera nga vice president ow’okuna okuva mu 2009 okutuuka mu 2012. Omubaka wa People’s Party, Banda abadde akulembera ekibiina kino okuva lwe kyatandikibwawo mu 2011. Ye mukyala asooka okuba pulezidenti wa Malawi era omutwe gw’eggwanga ogwokubiri, oluvannyuma lwa Elizabeth II, era omutwe gw’eggwanga ogwokubiri mu Africa, oluvannyuma lwa Ellen Johnson Sirleaf owa Liberia. Banda yazaalibwa mu Malemia, n’asoma ku Columbus University ne Royal Roads University n’afuna diguli ya bachelor’s ne master’s degree mu arts, ate Atlantic International University n’afuna diguli ya bachelor’s mu social science mu myaka gy’emyaka gya 1970. Oluvannyuma yatandikawo Joyce Banda Foundation, National Association of Business Women (NABW), Young Women Leaders Network, ne Hunger Project. Banda yayingira ebyobufuzi mu 1999 era n’alondebwa mu National Assembly nga memba wa United Democratic Front (UDF) ekibiina kya Pulezidenti Bakili Muluzi. Mu 2004, Banda yateekebwako Minisita w’eby’obulamu bw’abakyala, abaana n’okukola emirimu gy’abantu abakulu okuva eri Pulezidenti Mutharika. Mu kiseera kye mu kifo kino, yakakasizza etteeka lya Domestic Violence Bill erya 2006, era n’ateekawo National Platform for Action on Orphans and Vulnerable Children ne Zero Tolerance Campaign Against Child Abuse. Banda oluvannyuma yateekebwako Minisita w’eby’ensonga z’ebweru, era n’akyusa obuwanguzi bwa Malawi okuva ku Republic of China okudda ku People’s Republic of China ng’agezaako okuleeta enkulaakulana mu by’enfuna mu Malawi. Mu 2009, Mutharika yaddamu okulonda era n’alonda Banda okuba omubaka we mu kulonda okw’eggwanga, era tikiti yaabwe n’ewangula, n’afuuka vice president asooka. Ekiseera kya Banda nga vice president kyali kijjudde obutakkaanya wakati we ne Mutharika kubanga Banda yagaana okukkiriza muganda wa Mutharika Peter okubeera omusika we ku bukulembeze bw’eggwanga. Banda oluvannyuma yasindikibwa ebweru mu DPP era n’atandikawo People’s Party, naye n’asigala nga vice president nga bwe kiragiddwa mu Ssemateeka. Mu April 2012, Mutharika yafa; nga bwe kiri mu Ssemateeka, Banda nga vice president yandifuuse pulezidenti. Naye abamu ku ba DPP abaalina obwesige eri Mutharika baagezaako okuteekawo muganda we nga pulezidenti, ne batandika obuzibu mu kusikira obukulembeze. Wadde nga kino kyaliwo, Banda, nga bwe kiragiddwa mu mateeka, yafuuka pulezidenti ng’ayambibwa amagye agawagira Ssemateeka. Mu 2014, Banda yawangulwa mu kulonda okw’eggwanga Peter Mutharika, muganda wa Bingu eyafa. Nga Banda mu kusooka yagaana okukkiriza n’asaba okulonda okuddamu, ng’agamba nti waliwo obubbi, oluvannyuma yakkiriza n’awaayo obuyinza eri Mutharika nga 31 May. Mu June 2014, Forbes yamulonda nga omukyala ow’amaanyi ogw’okusatu mu nsi yonna era nga ye mukyala ow’amaanyi ennyo mu Africa.<ref>{{Cite web |last=Burho |first=Moira Forbes, Maggie McGrath, Erin Spencer Sairam, Erika |title=Forbes World’s Most Powerful Women of 2025 |url=https://https//www.forbes.com/lists/power-women/ |access-date=2026-10-01 |website=Forbes |language=en}}</ref>Mu October 2014, yateekebwa mu BBC’s 100 Women.<ref>{{Cite news |date=2014-10-26 |title=Who are the 100 Women 2014? |url=https://www.bbc.com/news/world-29758792 |access-date=2026-10-01 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> == Obulamu bwe n’obw’eka == [[File:Joyce Banda 2025 (profile).jpg|thumb|Banda mu 2025]] Joyce Hilda Ntila<ref>{{Cite news |date=2012-04-10 |title=Joyce Banda: Malawi's first female president |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-17662916 |access-date=2026-10-01 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> yazaalibwa nga 12 April 1950 mu Malemia, ekyalo mu Zomba District eya Nyasaland (kati Malawi).<ref>{{Cite web |title=Malawian President quietly celebrates 62nd birthday {{!}} Malawi news, Malawi - NyasaTimes breaking online news source from Malawi |url=http://www.nyasatimes.com/malawi/2012/04/12/malawian-president-quietly-celebrates-62nd-birthday/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414023610/http://www.nyasatimes.com/malawi/2012/04/12/malawian-president-quietly-celebrates-62nd-birthday/ |archive-date=2012-04-14 |access-date=2026-10-01 |website=www.nyasatimes.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=JB Celebrates Her 62 Birthday In Private {{!}} Malawi Voice |url=http://www.malawivoice.com/2012/04/12/jb-celebrates-her-62-birthday-in-private-67799/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414080836/http://www.malawivoice.com/2012/04/12/jb-celebrates-her-62-birthday-in-private-67799/ |archive-date=2012-04-14 |access-date=2026-10-01 |website=www.malawivoice.com |language=en-US}}</ref> Yasoma ku Providence Secondary School.<ref>{{Cite web |last=Online |first=Nation |date=2020-03-31 |title=Faith’s rise against odds |url=https://mwnation.com/faiths-rise-against-odds/ |access-date=2026-10-01 |website=Nation Online |language=en-US}}</ref> Kitaawe yali omuyimbi wa police brass band. Yatandika okukola nga secretary era n’afuuka omuntu amanyiddwa ennyo mu kiseera kya dictator Hastings Banda.<ref>{{Cite web |date=2012-04-06 |title=Joyce Banda poised for Malawi presidency |url=https://capitalfm.africa/joyce-banda-poised-for-malawi-presidency/ |access-date=2026-10-01 |website=Capital FM Kenya |language=en-US}}</ref> Yafuna Cambridge School Certificate, Bachelor of Arts Degree mu Early Childhood Education okuva mu Columbus University (ekitongole ekitalina kukkirizibwa), Bachelor of Social Studies mu Gender Studies okuva mu Atlantic International University (nayo etalina kukkirizibwa) ne Diploma mu Management of NGOs okuva mu International Labour Organization (ILO) Centre mu Turin, Italy. Atlantic International University kyogerwako ng’ekifo ekikola diguli ezitali za mazima, era diguli zaayo zikyusiddwa nnyo nga “fake.<ref>{{Cite news |date=2016-10-28 |title=Probe IGP's ‘Fake’ doctorate degree - Academics |url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Probe-IGP-s-Fake-doctorate-degree-Academics-481571 |archive-url=http://web.archive.org/web/20241229191248/https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Probe-IGP-s-Fake-doctorate-degree-Academics-481571 |archive-date=2024-12-29 |access-date=2026-10-01 |work=GhanaWeb |language=en-US}}</ref>” Yafuna ne Master of Arts degree mu Leadership okuva mu Royal Roads University mu Canada, ne doctorate ey’ekitiibwa mu 2013 okuva mu Jeonju University.<ref>{{Cite journal |date=2019 |title=Liberia, Malawi, and Central African Republic |url=https://doi.org/10.5040/9781666992373.ch-002 |journal=Empowering Women |pages=23–44 |doi=10.5040/9781666992373.ch-002}}</ref> Yawasa Roy Kachale, gye yazaala abaana basatu. Nga ali ku myaka 25, yali abeera Nairobi, Kenya.<ref>{{Cite web |date=2020-07-03 |title=How Nairobi shaped future president |url=https://nation.africa/kenya/news/how-nairobi-shaped-future-president--808056 |access-date=2026-10-01 |website=Daily Nation |language=en}}</ref> Mu 1975, okugenda mu maaso kw’abakyala mu Kenya kwalaga Banda okutwala abaana be basatu n’ava mu bufumbo obwali bumukubiriza obubi.[14] Obufumbo bwe ne Roy Kachele bwaggwa mu 1981. Oluvannyuma yawasa Richard Banda, omulamuzi omukulu ow’eddembe mu Malawi, gye yazaala abaana babiri.<ref>{{Cite web |last=Moderator |date=2013-04-10 |title=Stories on Malawi: (20) New tweets matching Malawi |url=https://storiesonmalawi.blogspot.com/2013/04/20-new-tweets-matching-malawi_6790.html |access-date=2026-10-01 |website=Stories on Malawi}}</ref> Wakati wa 1985 ne 1997 Banda yakulembera era n’atandikawo bizinensi n’ebitongole ebitali bimu nga Ndekani Garments (1985), Akajuwe Enterprises (1992), ne Kalingidza Bakery (1995). Okutuuka kwe kwamuleetera okuyamba abakyala abalala okufuna obwetwaze mu by’enfuna n’okumalawo obwavu n’okukozesebwa obubi.<ref name=":1">{{Cite web |title=Friends of UNFPA – Channel Foundation |url=https://www.channelfoundation.org/legacy-grantees/unfpa/ |access-date=2026-10-01 |language=en-US}}</ref> Ye muganda wa Anjimile Oponyo, eyali CEO wa Raising Malawi Academy for Girls, eyayambibwa Madonna.<ref>{{Cite news |last=Reporter |first=Staff |date=2012-04-16 |title=Madonna: I’m happy Joyce Banda is Malawi’s leader |url=https://www.namibian.com.na/madonna-im-happy-joyce-banda-is-malawis-leader/ |access-date=2026-10-01 |work=The Namibian |language=en-US}}</ref> == Obulamu bw’ebyobufuzi == === Emirimu gy’obukulembeze (1999–2009) === Joyce Banda yayingira mu byobufuzi mu 1999. Yawangula ekifo mu Palamenti mu kulonda kwa Malawi okwokusatu okwa demokulasiya ng’omubaka wa kibiina kya Pulezidenti Bakili Muluzi, United Democratic Front. Yakikiriranga Zomba Malosa constituency.<ref name=":1" /> Muluzi yamuteekako nga Minisita w’eby’obusajja n’eby’abantu.[7] Nga minisita, yakola okulwanyisa okussa mu mateeka Domestic Violence Bill eyali etaddeko emyaka musanvu nga tekyakolebwa.[20] Yakola National Platform for Action ku baana abatalina bazadde n’abaana abali mu buzibu era n’atandika Zero Tolerance Campaign Against Child Abuse.<ref name=":1" /> Mu 2004, yaddamu okulondebwa nga memba wa kibiina kya Muluzi. Bingu wa Mutharika yafuuka Pulezidenti. Newankubadde Banda teyali memba wa kibiina kye, Mutharika yamuteekako nga Minisita w’eby’ensonga z’ebweru mu 2006. Banda yasindika okukyusa engeri Malawi gye yakkiriza gavumenti ya China okuva ku Republic of China (ku Taiwan) okudda ku People’s Republic of China ku lukalu; yagamba nti kino kyandireese obugagga eri Malawi. Mu 2010, China yamaliriza okuzimba ekizimbe kipya kya Palamenti e Lilongwe.<ref>{{Cite web |title=China-Malawi cooperation very good: Malawian diplomat - People's Daily Online |url=https://en.people.cn/n/2015/0420/c90883-8880774.html |access-date=2026-10-01 |website=en.people.cn}}</ref> === Omumyuka wa Pulezidenti (2009–2012) === Banda yagenda mu kalulu ka 2009 nga omuwandiisi wa DP, ng’awerekerwako Mutharika, omuwandiisi wa DP ow’obwapulezidenti. Yaweereza nga omukyala asooka okuba omumyuka wa Pulezidenti mu Malawi. Mu kusalawo okutali kwategeerekeka okuva mu DPP, Joyce Banda ne second vice-president Khumbo Kachali baasimbibwa nga bamumyuka ba DPP nga 12 December 2010 olw’ebikolwa ‘eby’okulwanyisa ekibiina. Mu kugezaako okumugoba, pulezidenti yeeyongera okumuwa emirimu egyali gyakolebwako Callista Mutharika, eyateekebwa mu kabineeti mu September 2011. Kkooti yagaana Mutharika okumugoba nga omumyuka wa Pulezidenti ku nsonga za ssemateeka. Kino kyali kirimu okuggyako emotoka ye ey’obukulembeze n’okumugaana okuwandiisa ekibiina kye ekipya. Ku 8 September 2011, ekifo ky’omumyuka wa Pulezidenti kyalekebwa mu kukyusa kabineeti. Naye yali akyali Vice-President mu mateeka kubanga ekifo kino kyali kisabiddwa mu ssemateeka.[24] Yayogerwako omwogezi wa DPP Hetherwick Ntaba okulekulira ekifo ky’omumyuka wa Pulezidenti.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Nyasa Times |date=2011-10-12 |title=Bingu drags VP to court on ‘constructive resignation’ {{!}} Nyasa Times |url=https://www.nyasatimes.com/bingu-drags-vp-to-court-on-constructive-resignation/ |access-date=2026-10-01 |website=www.nyasatimes.com |language=en-GB}}</ref> ==== Ebibiina mu DPP ==== [[File:Joyce Banda Department for International Development photo crop.jpg|thumb|Banda mu 2012]] Enkolagana wakati wa Banda ne Pulezidenti Bingu wa Mutharika yali etandise okubaamu obutakkaanya olw’okugezaako kwa Mutharika okuteekawo muganda we Peter Mutharika ng’omusikira we.[23] Newankubadde nga yasibwa ku kifo ky’obumyuka bwa Pulezidenti wa DPP wamu ne Second Vice-President Khumbo Kachali, yakomekkereza okukola nga omumyuka wa Pulezidenti wa Malawi nga bwe kirambikiddwa mu ssemateeka.[23] Kino kyaleetera abantu bangi okuva mu DPP n’okutandika ebibiina ebyamuwagira okufuuka Pulezidenti wa Malawi mu kulonda kwa 2014.<ref name=":2">{{Cite web |title=Statement by Samuel Itam, Executive Director for Malawi December 3, 2008 |url=https://doi.org/10.5089/9781451828207.002.a004 |access-date=2026-10-01 |website=doi.org}}</ref> DPP yagaana nti abantu bangi tebaavaamu era n’egamba nti baali batono bokka.<ref name=":2" /> ==== People’s Party ==== Banda ye mutandisi era mukulembeze wa People’s Party, eyatandikibwa mu 2011 oluvannyuma lw’okugobebwa mu DPP bwe yagaana okuwagira muganda wa Pulezidenti Mutharika omuto Peter Mutharika ng’omusikira we mu kulonda kwa 2014.<ref>{{Cite news |title=Malawi’s Vice President Joyce Banda Expelled From Ruling Party |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2010-12-13/malawi-s-vice-president-joyce-banda-expelled-from-ruling-party |archive-url=http://web.archive.org/web/20220422082224/https://www.bloomberg.com/news/articles/2010-12-13/malawi-s-vice-president-joyce-banda-expelled-from-ruling-party |archive-date=2022-04-22 |access-date=2026-10-01 |work=Bloomberg.com |language=en}}</ref>[29][30] Pulezidenti (2012 – May 2014) Okukyusa obuyinza Ku 5 April 2012, Pulezidenti Mutharika yafa.[31] Oluvannyuma lw’okufa kwe gavumenti yalemwa okutegeeza abantu mu budde nti pulezidenti afudde. Kino kyaleeta okutya kw’okubaawo kw’obuzibu mu ssemateeka mu Malawi.[32][33][34][35] Agence France-Presse yayogera ku Pulezidenti wa Malawi eyasooka Bakili Muluzi ng’agamba nti “ssemateeka alina okugobererwa”, ng’agamba nti omumyuka wa pulezidenti ateekeddwa okutwala obuyinza mu ssemateeka. “Ndi kusaba ssemateeka agobererwe, okukuuma emirembe n’obutebenkevu. Amateeka ga Malawi galambika bulungi nti omumyuka wa pulezidenti atwala obuyinza singa pulezidenti aliwo tasobola kukulembera. Tulina okwewala ekizibu ky’obutabanguko. Tugoberere ssemateeka. Tetulina ky’okusalawo okuggyako okugoberera ssemateeka. Ky’amaanyi nnyo nti waliwo emirembe n’obutebenkevu.”[36] Ab’ebyokwerinda ba Malawi nabo baayagala ssemateeka agobererwe.[37] Ekitongole ky’amateeka ekya Malawi Law Society kyakakasa nti mu kitundu 83(4) mu ssemateeka wa Malawi, ye yali omusikira omutuufu ku bukulembeze bwa Pulezidenti.[38] Ku 7 April, kabineeti ya Malawi yasaba kkooti okugaana Banda okufuuka pulezidenti. Ye n’akuba essimu eri omuduumizi w’amagye, General Henry Odillo, n’amusaba amuwagire. Yamukkiriza n’ateekawo abajaasi okwetooloola ennyumba ye.[39] Joyce Banda yalayirwa ku 7 April 2012 ng’omukulembeze wa Malawi, omukazi asoose okubeera mu kifo kino.[40] Omulamuzi omukulu Lovemore Munlo yali akulira omukolo ogwali ku National Assembly mu Lilongwe.[31] Oluvannyuma lw’okulayira, Banda yasaba obumu bw’eggwanga. “Njagala ffenna tukyuse tugende mu maaso n’essuubi n’omwoyo gw’obumu n’obwegassi... Nsuubira tujja kubeera bumu era nsuubira nti ng’eggwanga erisaba Katonda, twakkirize Katonda ajje mu maaso gaffe kubanga singa tetukikola, tuba tumaze okulemererwa.”[40] Abamawulire ba Malawi n’ensi yonna baalaga okutongoza kwa Joyce Banda nga kwali kwa mirembe. Baakuyita obuwanguzi bwa demokulaasi. Olupapula lwa Malawi Sunday Times lwagamba nti okutongoza kwa pulezidenti omuggya kwali “kuyambye okunyweza n’okussa obuwangwa bwa demokulaasi mu ggwanga.”[41] === Okulonda abakungu ba Cabinet n’okufiirwa okulonda kwa Pulezidenti mu 2014 === Ku 26 April 2012, Banda yalonda cabinet ye eyali erimu baminisita 23 n’abamyuka baabwe mwenda. Yawaayo ebifo eby’enkizo okunyweza amaanyi ge nga mukulembeze w’eggwanga.[42] Ku 10 October 2013, ennaku entono oluvannyuma lw’okudda okuva ku lugendo lwe ku UN, Banda yasazaamu cabinet ye oluvannyuma lw’ekikangabwa kya Capital Hill Cashgate scandal.[43][44] Ku 15 October, cabinet empya yalondebwa era omuwandiisi wa byensimbi Ken Lipenga ne minisita w’ebyamateeka Ralph Kasambara baasazibwako mu cabinet. Mu May 2014 Joyce Banda yawangulwa nnyo mu kulonda kwa pulezidenti. Yalemwa okugezaako okusazaamu okulonda. Teyagenda ku kukyala kw’omuwanguzi Peter Mutharika, naye yamukubira essanyu.[45] Yatandika okubeera ebweru wa Malawi mu 2014. Ekiragiro ky’okumukwata ku nsonga z’obulyake mu kiseera kye nga Pulezidenti kyategekebwa nga 31 July 2017, newankubadde yali akyali ebweru w’eggwanga.[46] Yegaana emisango gino n’agamba nti ajja kudda okugiwulira.[47] === Enkolagana y’ensi yonna === Mu myaka egyasooka okutuuka ku bukulembeze bwa Banda, Malawi yali mu mbeera embi ey’ebyenfuna olw’enkolagana n’amawanga amalala mu bufuzi bwa Bingu wa Mutharika. Mu mwaka ogwasembayo ogw’obufuzi bwa Mutharika, Bungereza, Amerika, Germany, Norway, European Union, World Bank ne African Development Bank byonna byaleka okuwa obuyambi bw’ebyensimbi. Baalaga okutya ku bikolwa bya Mutharika ku demokulasiya mu ggwanga n’obukulembeze bwe obwali butandise okubaamu obutabanguko. Mu March 2012, Mutharika yagamba abakungu bano abava ebweru nti “mugende mu hell.” Yabalumiriza okutegeka okuggyawo gavumenti ye.[48] Ekimu ku bizibu bya Banda ng’omukulembeze kyali kuddamu okuzimba enkolagana n’abawa obuyambi. Era yalina ekizibu eky’okuddamu okuzimba enkolagana n’eggwanga lye erya Malawi nga Mozambique, n’amawanga agali mu kitundu nga Botswana. Mu wiiki esooka ey’obufuzi bwe, Banda yatandika okukola enkolagana empya okuddamu okuzimba enkolagana ya Malawi n’amawanga amalala.[49] Yayogera ne Henry Bellingham ow’ekitongole kya United Kingdom’s Foreign Office. Yamusuubiza nti omubaka omupya owa Bungereza ajja kutumibwa “mu kiseera ekisinga obumpi.” Yayogera ne Secretary of State Hillary Clinton owa Amerika. Clinton yasubiza okuddamu okuteesa ku ssente za $350 million ez’amasannyalaze mu bwangu ddala. Banda yalangirira enteekateeka okwogera ne Baroness Ashton ow’ekitongole kya European Union’s Foreign Affairs office ne Ruby Randall, omukiise wa IMF mu Malawi. Ye ne pulezidenti wa Zambia Michael Sata baali bamaze okuteesa ku kuddamu okukola enkolagana ennungi.[49] Okusanyusa abawa obuyambi, gavumenti ya Banda era yagaana mu June 2012 okutegekera olukiiko lw’African Union mu July kubanga AU yali egambye nti pulezidenti wa Sudan Omar al-Bashir aweebwe obukakafu nti Malawi ejja kwegaana okuweereza ekiragiro kya ICC ekimukwata; Cabinet yasalawo nti embeera zino tezikkirizibwa.[50] Banda yayogerwako Forbes nga omukyala ow’amaanyi asinga obungi mu nsi, erinnya ly’omu Afrika erisinga obunene ku lukalala. === Enkola y'eggwanga === ===== Obubonero bw'eggwanga ===== [[File:Flag of Malawi.svg|thumb|Bendera ya Malawi eyasooka mu 1964, eyaddizibwawo mu 2012]] Mu myezi ebiri nga bamaze okutandika okukulembera, gavumenti ya Banda yateekawo ekiragiro okuddamu okukozesa bendera ya Malawi eyasooka eya 1964 "rising-sun", ng’eggyako eyakozesebwa mu 2010 wansi wa Bingu wa Mutharika.[51][52] ===== Okulwanirira eddembe ly’abantu ===== [[File:Flag of Malawi (2010–2012).svg|thumb|Bbendera etamanyiddwa eya 2010–2012]] Ku 18 May 2012 Banda yalangirira nti agenda kuggyawo amateeka agalwanyisa obufumbo bw’abasajja oba abakyala bokka.[53] Mu November Minisitule y’ebyamateeka yawa ekiragiro eky’okwewala okukwatibwa ku bantu abakola obufumbo obwo nga balina okukkiriziganya, nga balindirira okwekeneenya kwa Palamenti,[54] naye Kkooti Enkulu yasazaamu ekiragiro ekyo mu February 2016, ng’egamba nti Palamenti yokka ye esobola okusazaamu oba okuggyawo amateeka gano.[55] Newankubadde obufumbo bw’abasajja oba abakyala bokka bukyali mu mateeka, okulwanirira eddembe ly’abantu kwongedde; Lilongwe yakuba olugendo lw’abavubuka ba LGBT olwasooka mu Malawi nga 26 June 2021.[56] ===== Enkyukakyuka mu by’enfuna n’ensimbi ===== Mu kugoberera amagezi ga International Monetary Fund (IMF), Banda yateekawo enkola y’okukyusa omuwendo gw’ensimbi, era nga 7 May 2012, yakendeeza omuwendo gwa Malawian kwacha ku bitundu 33 ku buli kikumi okusinziira ku ddoola ya Amerika okusobola okuggyawo akatale akatono akaliwo n’okufunamu obuyambi okuva ebweru.[57] * Obuzibu obw’akaseera akatono: Okukendeeza omuwendo gw’ensimbi wamu n’okuteeka ebbeeyi y’amafuta mu mikono gy’abantu, kyaleetera okweyongera kw’ebbeeyi y’ebintu okutuuka ku bitundu 34 ku buli kikumi era ne kuleeta okwegugunga n’okulaga obutali bumativu mu January 2013.[58] * Okuddamu okuzimba mu kiseera ekya wakati: Ku nkomerero ya 2013, IMF yagamba nti “okuddamu okuzimba kutandise… nga kuyambibwa okwongera okufuna ensimbi eziva ebweru” era nti ebbeeyi y’ebintu yatandika okukka.[59] Ekibiina kya Southern African Development Community kyategeka nti ebbeeyi y’ebintu ejja kukendeera okutuuka ku bitundu 19.6 ku buli kikumi mu 2014 ng’omuwendo gw’ensimbi gukutte mu mbeera.[60] * Enkolagana n’abawa obuyambi: U.S. Congressional Research Service yalaga nti abawa obuyambi abasinga abaali basazizzaamu obuyambi bw’ensimbi mu kiseera kya Mutharika baabuzzaayo oluvannyuma lw’enkyukakyuka za Banda, nga mwemuli n’endagaano ya US $350-million eya Millennium Challenge Corporation.[61] Enkyukakyuka zino zaateekebwako mu pulogulaamu ya gavumenti ey’okuddamu okuzimba mu by’enfuna eya 2012–2014, eyateeka enkyukakyuka ezikolebwa mu katale wamu n’enteekateeka z’okukuuma abantu mu mbeera y’obulamu.[62] ===== Obukadde n’ekyuma kya pulezidenti ===== Okusala ku nsimbi ezikozesebwa mu gavumenti, Banda yasuubiza okukendeeza omusaala gwe ku bitundu 30 ku buli kikumi era n’alagira okutunda ekifaananyi kya Dassault Falcon 900EX ekyagulibwa eyamuddirira. Ekifaananyi kino kyatundibwa eri Bohnox Enterprise eyali esangibwa mu British Virgin Islands ku doola za Amerika obukadde 15 mu May 2013.[63] Abakungu ba gavumenti baagamba nti ensimbi zino zaakozesebwa okusasula ebbanja ly’okulwanyisa ne Paramount Group n’okusasula emmere ya kasooli n’eddagala, naye ebibiina by’abantu baawakanya enteekateeka eno era ne basaba ebikwata ku ndagaano.[64] Okutegeeza kwa Parliament’s Public Accounts Committee mu 2021 kwalaga okunoonyereza okuggya ku nsonga eno, newankubadde tewali misango gy’obumenyi bw’amateeka egisimbiddwa mu kkooti.[65] ===== Enkola y’abantu ===== Wadde nga enkola za Banda zaaleeta obwesige mu bawandiisi b’ensimbi n’okufuna ssente z’ebweru, zaaleetawo okulinnya kw’ebbeeyi y’obulamu mu maka agali mu bibuga, ne zikendeeza obuwanguzi bwe mu bantu ng’agenda okulonda kwa 2014. Abanoonyereza bakyalina okwawukanako ku mugaso ogw’ebbanga ddene ogw’okukendeeza ebbeeyi mu 2012, newankubadde IMF ne World Bank balaga nti enkola eno yayamba okuziyiza obuzibu bw’ebyenfuna n’okuteekawo omusingi gw’enkulaakulana empya.[66] ===== Enteekateeka za Pulezidenti ===== Banda alaze obumanyirivu mu kulabirira obulamu bw’abakyala n’eddembe ly’okuzaala, nga asinga okuyita mu kusomesa abakyala ku Malawi. Yalaga obuwagizi bwe ng’atandika Presidential Initiative on Maternal Health and Safe Motherhood. Mu myaka ebiri gyokka, enteekateeka eno yalaga okukendeera kw’omuwendo gw’abakyala abafa nga bazaala okuva ku 675 ku buli 100,000 abaazaalibwa okutuuka ku 460 ku buli 100,000 abaazaalibwa.[67] ===== Bendera ===== Oluvannyuma bendera yakyusibwa mu 2010 gavumenti ya Mutharika, waaliwo okuwakanya okuva mu bantu. Ebibiina bingi byawakanya obutuufu bwa bendera eno. Ku 28 May 2012, Banda yakulembera ababaka ba palamenti okusalawo okuddamu okukozesa bendera ey’obwetwaze, eyasooka okuteekebwako mu 1964. Ebibiina byonna, okuggyako DPP, byasalawo okuddamu okukozesa bendera ey’obwetwaze.[68] ==== Obulamu oluvannyuma lw’okuba pulezidenti ==== ===== Okuddayo okuva mu buwangwa n’okunoonyereza ku Cashgate (2018) ===== Banda yaddayo e Malawi nga 28 April 2018 oluvannyuma lw’emyaka esatu egy’okweyisa mu buwangwa mu Amerika, gyeyali mukwano omukulu mu Woodrow Wilson Center ne Center for Global Development.[69][70] Newankubadde poliisi yawa ekiragiro kya 2017 okumukwata olw’omusango gwa “Cashgate” ogw’omu 2013, Anti-Corruption Bureau yategeeza mu May 2018 nti okunoonyereza kwali kukyagenda mu maaso era nti Banda teyali akyaliiko musango gw’okusimbibwa mu kkooti.[71] ==== Enkolagana z’ebyokulonda mu 2019–2020 ==== People’s Party yasooka okuteekawo Banda ku kulonda kwa pulezidenti mu 2019, naye nga 15 March 2019 yavaamu n’awagira omuvuganya w’ekibiina ky’obufuzi Lazarus Chakwera.[72][73] Oluvannyuma lwa Kkooti Enkulu okusalawo okuggya ebivudde mu kulonda kwa 2019, Banda yawagira Chakwera mu kulonda okwaddirira mu June 2020 era n’amwebaza mu lujjudde oluvannyuma lw’okuwangula.[74] Mu kabineeti ya Chakwera eyasooka, eyalangirirwa nga 8 July 2020, mwali mutabani wa Banda, Roy Akajuwe Kachale-Banda, ng’omubaka w’ebyobusuubuzi.[75] ==== Okulwanirira n’okuyamba mu nsi yonna (2021–2024) ==== ===== Banda abadde akola ennyo ku nsonga z’ebyobulamu n’enkulaakulana mu nsi yonna. ===== * Mu May 2021 yayingira abakulembeze b’amawanga ne Nobel laureates mu bbaluwa ey’okusaba G7 okukkiriza obutali bw’ensimbi za COVID-19 vaccine era okuddamu okuwangula okulwanyisa AIDS.[76] * Ku 11 March 2023 yali omu ku bantu abasukka mu 200 abasayina People’s Vaccine Alliance “Never Again” statement nga basaba okufuna eby’okulwanyisa ebikwatagana n’obulwadde obw’amaanyi.[77] * Mu February 2023 Banda yafuuka omu ku “grain ambassadors” ba Ukraine, ng’ayamba okuzuula amawanga ga Afrika agasinga okwetaaga emmere ya Ukraine mu kiseera ky’olutalo lwa Russo-Ukrainian War.[78] Okuyita mu Joyce Banda Foundation Trust, yeeyongedde okukola ku by’okukuuma emmere n’okusomesa, nga mwemuli okugabira amaka 500 obusimba bwa kasooli abaakosebwa Cyclone Freddy mu January 2024[79] n’okutandika enteekateeka ya K315 million bursary scheme eri abawala abasoma mu masomero aga secondary mu 2024.[80] ==== Okwesimbawo ku bwa Pulezidenti mu 2025 ==== [[File:Joyce Banda 2025.jpg|thumb|Banda mu 2025]] Ku lunaku lwa 23 June 2025, People’s Party National Executive Committee yakkiriza Banda nga omukwasi w’ekibiina ku bwa Pulezidenti mu kulonda kwa Malawi okwa 2025. Bwe yalangirira okwesimbawo kwe e Lilongwe, yagamba nti “Malawi eri ku mugga ogw’okusalawo era yeetaaga okulaba empya ekwatiddwa ku kukola kw’abavubuka n’okutumbula abakyala mu by’enfuna.”[81] Okulonda kwe—kweyitibwa “A New Malawi for the Youth Initiatives (A.Ma.Y.I.)”—kulaga obusomesa bw’amasomero ga sekendule obutali bwa kusasula, ebifo by’obulamu eby’okusindikibwa, okukyusa mu by’obuli bw’enguzi n’okutumbula abavubuka mu by’obusuubuzi ng’ebikulu byakyo.[82] Yawangulwa Peter Mutharika. == Joyce Banda Foundation == Ng’akyali tannaba kufuuka omumyuka wa pulezidenti, yali mukulembeze era CEO w’ekitongole ekya Joyce Banda Foundation,[84] ekitongole ekirungi ekikola ku baana n’abafumbo abatalina bazadde mu Malawi okuyita mu masomero. Kiri mu Chimwankhunda area mu Blantyre nga kirimu amasomero ga primary ne secondary. Kirimu n’ekifo ky’okulabirira abaana abatalina bazadde ekirimu ebifo mukaaga n’abaana 600.[85] Era kikola ku byalo ebiriraanye nga kiwa micro-credit eri abakazi 40 n’ebibiina by’abavubuka 10. Kiwa ensigo eri abalimi abasukka mu 10,000 era kiwadde obuyambi obulala. Ekitongole kino kyazimba amalwaliro ana mu byalo 200 bye kisobola okukolako. Era kikola ku nkulaakulana mu byalo. Kirina obukwatagana ne Jack Brewer Foundation, ekitongole ekikola ku nkulaakulana mu nsi yonna ekya NFL star Jack Brewer.[86] == National Association of Business Women == Banda ye mukulembeze w’ekibiina kya National Association of Business Women mu Malawi ekyatandikibwa mu 1990. Kiri mu mateeka ng’ekitongole ekitali kya magoba mu Malawi.[87] Ekibiina kino kirina ekigendererwa okuggyamu abakazi obwavu nga bawanga amaanyi n’okubawa obusobozi mu by’enfuna.[88] Kino kye kibiina ky’abakazi 30,000, ekisanyusa okuwagira bizinensi z’abakazi n’okuyamba abakazi abayagala okwetaba mu bizinensi. Ebikolwa byabwe birimu okutendeka mu bizinensi, okutendeka mu tekinologiya, okukuuma ebyafaayo n’obukugu mu kukulembera.[88] Bakola okuteekateeka okukola emboozi n’abakulembeze abakola amateeka okulaba nga amateeka gabaagaliza abakazi abalina bizinensi.[89] Omukulembeze waakyo kati ye Mary Malunga.[89] Ekitongole kino kibadde n’obukwatagana ne Humanist Institute for Development Cooperation (Hivos) ey’e Netherlands okuva mu 2003.[88] == Philanthropy n’okukulaakulanya ebikolebwa == Banda abadde mu mirimu mingi egy’obusobozi n’abakyala okuva ku myaka 25 okulaba nga wabaawo enkyukakyuka mu mateeka, ddala mu by’enjigiriza. Yatandika Joyce Banda Foundation for Better Education. Yatandika Young Women Leaders Network, National Association of Business Women ne Hunger Project mu Malawi. Ye (nga ali wamu ne Pulezidenti Joaquim Chissano owa Mozambique) yaweebwa ekirabo kya Africa Prize for Leadership for the Sustainable End of Hunger mu 1997 ekitongole ky’e New York ekitali kya gavumenti. Yakozesa ssente z’ekirabo okuzimba ekizimbe kya Joyce Banda foundation for children.[85] Mu 2006, yafuna ekirabo kya International Award for the Health and Dignity of Women olw’okweyisa obulungi ku ddembe ly’abakyala ba Malawi nga bwekikolebwa Americans for United Nations Population Fund.[17] Yaweereza nga commissioner wa "Bridging a World Divided" awamu n’abantu nga Bishop Desmond Tutu, ne United Nations Human Rights Commissioner, Mary Robinson.[8] Banda era yali memba mu Advisory Board for Education mu Washington DC, era mu advisory board ya Federation of World Peace and Love mu Taiwan (China).[8] Mu kiseera ky’okukendeeza ensimbi mu gavumenti mu October 2012, Banda yakendeeza omusaala gwe ku bitundu 30%. Era yalangirira nti ennyonyi ya pulezidenti egenda kutundibwa.[90] ==== Global Leaders Council for Reproductive Health ==== Mu 2010, Banda yafuuka memba wa Global Leaders Council for Reproductive Health,[91] ekibiina ky’abantu kkumi na mukaaga abali mu buyinza n’abakulembeze b’amawanga agasooka, abakozi abakulu n’abalala abakkiriza okutumbula eby’obulamu bw’okuzalira okutuusa ku nkulaakulana ey’olubeerera n’obugagga.[91] Ekikulemberwa omukulembeze w’eggwanga lya Ireland Mary Robinson, abakulembeze bano balaba okukungaanya obuyinza bw’ebyobufuzi n’ensimbi ezetaagisa okufuna obulamu bw’okuzalira eri buli muntu mu 2015 – ekigendererwa ekikulu mu UN Millennium Development Goals.[91] ==== Ebirabo ==== ===== Awaadi z'eggwanga ===== * Woman of the Year, Malawi, 1997 * Woman of the Year, Malawi, 1998 * ''Nyasa Times'' Multimedia "Person of the Year", 2010 ===== Ebikopo by’ensi yonna ===== * Martin Luther King Jr. Drum Major Award, 2012, Washington D.C.[93] * Legends Award for Leadership, 2012, Greater African Methodist Episcopal Church[94] * Women of Substance Award, 2010, African Women Development Fund[95] * Africa Prize for Leadership for the Sustainable End of Hunger, 1997, The Hunger Project, New York[8] * International Award for Entrepreneurship Development, 1998, Africa Federation of Women Entrepreneurs & UN Economic Commission for Africa[8] * 100 Heroines Award, 1998, Rochester, New York[8] * Certificate of Honors, 2001, Federation of World Peace and Love, Taiwan (Republic of China)[8] * Reykjavík Global Forum / Women Political Leaders (WPL) Trailblazer Award, 2020, Iceland[96] ==== Ekitiibwa ==== * ''Forbes'' magazine – World's Most Powerful Women: #40 (2014)<ref name="Forbes14" /> | #47 (2013) | #71 (2012) * ''Forbes'' magazine – Africa's Most Powerful Women: #1 (2012) | #3 (2011) * Included in the "BBC 100 Women" series, October 2014<ref name="bbc100women" /> * Included in "Outstanding Women in Africa" list, 2022, ''New Africa Magazine''<ref name="investigator2022" /> == Laba era == * Malawian Constitutional Crisis 2012 * List of current members of the National Assembly of Malawi == Okusoma okw'okweyongerayo == * Kim Yi Dionne, Boniface Dulani (January 2013). "Constitutional provisions and executive succession: Malawi's 2012 transition in comparative perspective". ''African Affairs''. '''112''' (446): 111–137. doi:10.1093/afraf/ads067. JSTOR&#x20;23357150 == Ebyokulabirako == edm3kplc97w6tqhxukoc4acxy6t9yat 75889 75888 2026-10-01T12:19:43Z MEvalyn 9841 75889 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q57388}} '''Joyce Hilda Banda''' (eyazaalibwa nga Ntila; yazaalibwa nga 12 Apuli 1950) ye munnabyabufuzi, omusomesa era omulwanirizi w’eddembe okuva e Malawi eyakolanga ng’omukulembeze wa Malawi ow’okuna okuva mu 2012 okutuuka mu 2014. Yafuuka pulezidenti oluvannyuma lw’okufa kwa Bingu wa Mutharika, gwe yakolera nga vice president ow’okuna okuva mu 2009 okutuuka mu 2012. Omubaka wa People’s Party, Banda abadde akulembera ekibiina kino okuva lwe kyatandikibwawo mu 2011. Ye mukyala asooka okuba pulezidenti wa Malawi era omutwe gw’eggwanga ogwokubiri, oluvannyuma lwa Elizabeth II, era omutwe gw’eggwanga ogwokubiri mu Africa, oluvannyuma lwa Ellen Johnson Sirleaf owa Liberia. Banda yazaalibwa mu Malemia, n’asoma ku Columbus University ne Royal Roads University n’afuna diguli ya bachelor’s ne master’s degree mu arts, ate Atlantic International University n’afuna diguli ya bachelor’s mu social science mu myaka gy’emyaka gya 1970. Oluvannyuma yatandikawo Joyce Banda Foundation, National Association of Business Women (NABW), Young Women Leaders Network, ne Hunger Project. Banda yayingira ebyobufuzi mu 1999 era n’alondebwa mu National Assembly nga memba wa United Democratic Front (UDF) ekibiina kya Pulezidenti Bakili Muluzi. Mu 2004, Banda yateekebwako Minisita w’eby’obulamu bw’abakyala, abaana n’okukola emirimu gy’abantu abakulu okuva eri Pulezidenti Mutharika. Mu kiseera kye mu kifo kino, yakakasizza etteeka lya Domestic Violence Bill erya 2006, era n’ateekawo National Platform for Action on Orphans and Vulnerable Children ne Zero Tolerance Campaign Against Child Abuse. Banda oluvannyuma yateekebwako Minisita w’eby’ensonga z’ebweru, era n’akyusa obuwanguzi bwa Malawi okuva ku Republic of China okudda ku People’s Republic of China ng’agezaako okuleeta enkulaakulana mu by’enfuna mu Malawi. Mu 2009, Mutharika yaddamu okulonda era n’alonda Banda okuba omubaka we mu kulonda okw’eggwanga, era tikiti yaabwe n’ewangula, n’afuuka vice president asooka. Ekiseera kya Banda nga vice president kyali kijjudde obutakkaanya wakati we ne Mutharika kubanga Banda yagaana okukkiriza muganda wa Mutharika Peter okubeera omusika we ku bukulembeze bw’eggwanga. Banda oluvannyuma yasindikibwa ebweru mu DPP era n’atandikawo People’s Party, naye n’asigala nga vice president nga bwe kiragiddwa mu Ssemateeka. Mu April 2012, Mutharika yafa; nga bwe kiri mu Ssemateeka, Banda nga vice president yandifuuse pulezidenti. Naye abamu ku ba DPP abaalina obwesige eri Mutharika baagezaako okuteekawo muganda we nga pulezidenti, ne batandika obuzibu mu kusikira obukulembeze. Wadde nga kino kyaliwo, Banda, nga bwe kiragiddwa mu mateeka, yafuuka pulezidenti ng’ayambibwa amagye agawagira Ssemateeka. Mu 2014, Banda yawangulwa mu kulonda okw’eggwanga Peter Mutharika, muganda wa Bingu eyafa. Nga Banda mu kusooka yagaana okukkiriza n’asaba okulonda okuddamu, ng’agamba nti waliwo obubbi, oluvannyuma yakkiriza n’awaayo obuyinza eri Mutharika nga 31 May. Mu June 2014, Forbes yamulonda nga omukyala ow’amaanyi ogw’okusatu mu nsi yonna era nga ye mukyala ow’amaanyi ennyo mu Africa.<ref>{{Cite web |last=Burho |first=Moira Forbes, Maggie McGrath, Erin Spencer Sairam, Erika |title=Forbes World’s Most Powerful Women of 2025 |url=https://https//www.forbes.com/lists/power-women/ |access-date=2026-10-01 |website=Forbes |language=en}}</ref>Mu October 2014, yateekebwa mu BBC’s 100 Women.<ref>{{Cite news |date=2014-10-26 |title=Who are the 100 Women 2014? |url=https://www.bbc.com/news/world-29758792 |access-date=2026-10-01 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> == Obulamu bwe n’obw’eka == [[File:Joyce Banda 2025 (profile).jpg|thumb|Banda mu 2025]] Joyce Hilda Ntila<ref>{{Cite news |date=2012-04-10 |title=Joyce Banda: Malawi's first female president |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-17662916 |access-date=2026-10-01 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> yazaalibwa nga 12 April 1950 mu Malemia, ekyalo mu Zomba District eya Nyasaland (kati Malawi).<ref>{{Cite web |title=Malawian President quietly celebrates 62nd birthday {{!}} Malawi news, Malawi - NyasaTimes breaking online news source from Malawi |url=http://www.nyasatimes.com/malawi/2012/04/12/malawian-president-quietly-celebrates-62nd-birthday/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414023610/http://www.nyasatimes.com/malawi/2012/04/12/malawian-president-quietly-celebrates-62nd-birthday/ |archive-date=2012-04-14 |access-date=2026-10-01 |website=www.nyasatimes.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=JB Celebrates Her 62 Birthday In Private {{!}} Malawi Voice |url=http://www.malawivoice.com/2012/04/12/jb-celebrates-her-62-birthday-in-private-67799/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414080836/http://www.malawivoice.com/2012/04/12/jb-celebrates-her-62-birthday-in-private-67799/ |archive-date=2012-04-14 |access-date=2026-10-01 |website=www.malawivoice.com |language=en-US}}</ref> Yasoma ku Providence Secondary School.<ref>{{Cite web |last=Online |first=Nation |date=2020-03-31 |title=Faith’s rise against odds |url=https://mwnation.com/faiths-rise-against-odds/ |access-date=2026-10-01 |website=Nation Online |language=en-US}}</ref> Kitaawe yali omuyimbi wa police brass band. Yatandika okukola nga secretary era n’afuuka omuntu amanyiddwa ennyo mu kiseera kya dictator Hastings Banda.<ref>{{Cite web |date=2012-04-06 |title=Joyce Banda poised for Malawi presidency |url=https://capitalfm.africa/joyce-banda-poised-for-malawi-presidency/ |access-date=2026-10-01 |website=Capital FM Kenya |language=en-US}}</ref> Yafuna Cambridge School Certificate, Bachelor of Arts Degree mu Early Childhood Education okuva mu Columbus University (ekitongole ekitalina kukkirizibwa), Bachelor of Social Studies mu Gender Studies okuva mu Atlantic International University (nayo etalina kukkirizibwa) ne Diploma mu Management of NGOs okuva mu International Labour Organization (ILO) Centre mu Turin, Italy. Atlantic International University kyogerwako ng’ekifo ekikola diguli ezitali za mazima, era diguli zaayo zikyusiddwa nnyo nga “fake.<ref>{{Cite news |date=2016-10-28 |title=Probe IGP's ‘Fake’ doctorate degree - Academics |url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Probe-IGP-s-Fake-doctorate-degree-Academics-481571 |archive-url=http://web.archive.org/web/20241229191248/https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Probe-IGP-s-Fake-doctorate-degree-Academics-481571 |archive-date=2024-12-29 |access-date=2026-10-01 |work=GhanaWeb |language=en-US}}</ref>” Yafuna ne Master of Arts degree mu Leadership okuva mu Royal Roads University mu Canada, ne doctorate ey’ekitiibwa mu 2013 okuva mu Jeonju University.<ref>{{Cite journal |date=2019 |title=Liberia, Malawi, and Central African Republic |url=https://doi.org/10.5040/9781666992373.ch-002 |journal=Empowering Women |pages=23–44 |doi=10.5040/9781666992373.ch-002}}</ref> Yawasa Roy Kachale, gye yazaala abaana basatu. Nga ali ku myaka 25, yali abeera Nairobi, Kenya.<ref>{{Cite web |date=2020-07-03 |title=How Nairobi shaped future president |url=https://nation.africa/kenya/news/how-nairobi-shaped-future-president--808056 |access-date=2026-10-01 |website=Daily Nation |language=en}}</ref> Mu 1975, okugenda mu maaso kw’abakyala mu Kenya kwalaga Banda okutwala abaana be basatu n’ava mu bufumbo obwali bumukubiriza obubi.[14] Obufumbo bwe ne Roy Kachele bwaggwa mu 1981. Oluvannyuma yawasa Richard Banda, omulamuzi omukulu ow’eddembe mu Malawi, gye yazaala abaana babiri.<ref>{{Cite web |last=Moderator |date=2013-04-10 |title=Stories on Malawi: (20) New tweets matching Malawi |url=https://storiesonmalawi.blogspot.com/2013/04/20-new-tweets-matching-malawi_6790.html |access-date=2026-10-01 |website=Stories on Malawi}}</ref> Wakati wa 1985 ne 1997 Banda yakulembera era n’atandikawo bizinensi n’ebitongole ebitali bimu nga Ndekani Garments (1985), Akajuwe Enterprises (1992), ne Kalingidza Bakery (1995). Okutuuka kwe kwamuleetera okuyamba abakyala abalala okufuna obwetwaze mu by’enfuna n’okumalawo obwavu n’okukozesebwa obubi.<ref name=":1">{{Cite web |title=Friends of UNFPA – Channel Foundation |url=https://www.channelfoundation.org/legacy-grantees/unfpa/ |access-date=2026-10-01 |language=en-US}}</ref> Ye muganda wa Anjimile Oponyo, eyali CEO wa Raising Malawi Academy for Girls, eyayambibwa Madonna.<ref>{{Cite news |last=Reporter |first=Staff |date=2012-04-16 |title=Madonna: I’m happy Joyce Banda is Malawi’s leader |url=https://www.namibian.com.na/madonna-im-happy-joyce-banda-is-malawis-leader/ |access-date=2026-10-01 |work=The Namibian |language=en-US}}</ref> == Obulamu bw’ebyobufuzi == === Emirimu gy’obukulembeze (1999–2009) === Joyce Banda yayingira mu byobufuzi mu 1999. Yawangula ekifo mu Palamenti mu kulonda kwa Malawi okwokusatu okwa demokulasiya ng’omubaka wa kibiina kya Pulezidenti Bakili Muluzi, United Democratic Front. Yakikiriranga Zomba Malosa constituency.<ref name=":1" /> Muluzi yamuteekako nga Minisita w’eby’obusajja n’eby’abantu.[7] Nga minisita, yakola okulwanyisa okussa mu mateeka Domestic Violence Bill eyali etaddeko emyaka musanvu nga tekyakolebwa.[20] Yakola National Platform for Action ku baana abatalina bazadde n’abaana abali mu buzibu era n’atandika Zero Tolerance Campaign Against Child Abuse.<ref name=":1" /> Mu 2004, yaddamu okulondebwa nga memba wa kibiina kya Muluzi. Bingu wa Mutharika yafuuka Pulezidenti. Newankubadde Banda teyali memba wa kibiina kye, Mutharika yamuteekako nga Minisita w’eby’ensonga z’ebweru mu 2006. Banda yasindika okukyusa engeri Malawi gye yakkiriza gavumenti ya China okuva ku Republic of China (ku Taiwan) okudda ku People’s Republic of China ku lukalu; yagamba nti kino kyandireese obugagga eri Malawi. Mu 2010, China yamaliriza okuzimba ekizimbe kipya kya Palamenti e Lilongwe.<ref>{{Cite web |title=China-Malawi cooperation very good: Malawian diplomat - People's Daily Online |url=https://en.people.cn/n/2015/0420/c90883-8880774.html |access-date=2026-10-01 |website=en.people.cn}}</ref> === Omumyuka wa Pulezidenti (2009–2012) === Banda yagenda mu kalulu ka 2009 nga omuwandiisi wa DP, ng’awerekerwako Mutharika, omuwandiisi wa DP ow’obwapulezidenti. Yaweereza nga omukyala asooka okuba omumyuka wa Pulezidenti mu Malawi. Mu kusalawo okutali kwategeerekeka okuva mu DPP, Joyce Banda ne second vice-president Khumbo Kachali baasimbibwa nga bamumyuka ba DPP nga 12 December 2010 olw’ebikolwa ‘eby’okulwanyisa ekibiina. Mu kugezaako okumugoba, pulezidenti yeeyongera okumuwa emirimu egyali gyakolebwako Callista Mutharika, eyateekebwa mu kabineeti mu September 2011. Kkooti yagaana Mutharika okumugoba nga omumyuka wa Pulezidenti ku nsonga za ssemateeka. Kino kyali kirimu okuggyako emotoka ye ey’obukulembeze n’okumugaana okuwandiisa ekibiina kye ekipya. Ku 8 September 2011, ekifo ky’omumyuka wa Pulezidenti kyalekebwa mu kukyusa kabineeti. Naye yali akyali Vice-President mu mateeka kubanga ekifo kino kyali kisabiddwa mu ssemateeka.[24] Yayogerwako omwogezi wa DPP Hetherwick Ntaba okulekulira ekifo ky’omumyuka wa Pulezidenti.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Nyasa Times |date=2011-10-12 |title=Bingu drags VP to court on ‘constructive resignation’ {{!}} Nyasa Times |url=https://www.nyasatimes.com/bingu-drags-vp-to-court-on-constructive-resignation/ |access-date=2026-10-01 |website=www.nyasatimes.com |language=en-GB}}</ref> ==== Ebibiina mu DPP ==== [[File:Joyce Banda Department for International Development photo crop.jpg|thumb|Banda mu 2012]] Enkolagana wakati wa Banda ne Pulezidenti Bingu wa Mutharika yali etandise okubaamu obutakkaanya olw’okugezaako kwa Mutharika okuteekawo muganda we Peter Mutharika ng’omusikira we.[23] Newankubadde nga yasibwa ku kifo ky’obumyuka bwa Pulezidenti wa DPP wamu ne Second Vice-President Khumbo Kachali, yakomekkereza okukola nga omumyuka wa Pulezidenti wa Malawi nga bwe kirambikiddwa mu ssemateeka.[23] Kino kyaleetera abantu bangi okuva mu DPP n’okutandika ebibiina ebyamuwagira okufuuka Pulezidenti wa Malawi mu kulonda kwa 2014.<ref name=":2">{{Cite web |title=Statement by Samuel Itam, Executive Director for Malawi December 3, 2008 |url=https://doi.org/10.5089/9781451828207.002.a004 |access-date=2026-10-01 |website=doi.org}}</ref> DPP yagaana nti abantu bangi tebaavaamu era n’egamba nti baali batono bokka.<ref name=":2" /> ==== People’s Party ==== Banda ye mutandisi era mukulembeze wa People’s Party, eyatandikibwa mu 2011 oluvannyuma lw’okugobebwa mu DPP bwe yagaana okuwagira muganda wa Pulezidenti Mutharika omuto Peter Mutharika ng’omusikira we mu kulonda kwa 2014.<ref>{{Cite news |title=Malawi’s Vice President Joyce Banda Expelled From Ruling Party |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2010-12-13/malawi-s-vice-president-joyce-banda-expelled-from-ruling-party |archive-url=http://web.archive.org/web/20220422082224/https://www.bloomberg.com/news/articles/2010-12-13/malawi-s-vice-president-joyce-banda-expelled-from-ruling-party |archive-date=2022-04-22 |access-date=2026-10-01 |work=Bloomberg.com |language=en}}</ref> === Pulezidenti (2012 – May 2014) === ===== Okukyusa obuyinza ===== Ku 5 April 2012, Pulezidenti Mutharika yafa.[31] Oluvannyuma lw’okufa kwe gavumenti yalemwa okutegeeza abantu mu budde nti pulezidenti afudde. Kino kyaleeta okutya kw’okubaawo kw’obuzibu mu ssemateeka mu Malawi.<ref>{{Cite news |title=Potential crisis looms in Malawi amid reports of president's death |url=http://articles.cnn.com/2012-04-06/africa/world_africa_malawi-president_1_malawians-president-bingu-wa-mutharika-patricia-kaliati?_s=PM:AFRICA |archive-url=http://web.archive.org/web/20120515054125/http://articles.cnn.com/2012-04-06/africa/world_africa_malawi-president_1_malawians-president-bingu-wa-mutharika-patricia-kaliati?_s=PM:AFRICA |archive-date=2012-05-15 |access-date=2026-10-01 |work=CNN |language=en}}</ref>[32][33][34][35] Agence France-Presse yayogera ku Pulezidenti wa Malawi eyasooka Bakili Muluzi ng’agamba nti “ssemateeka alina okugobererwa”, ng’agamba nti omumyuka wa pulezidenti ateekeddwa okutwala obuyinza mu ssemateeka. “Ndi kusaba ssemateeka agobererwe, okukuuma emirembe n’obutebenkevu. Amateeka ga Malawi galambika bulungi nti omumyuka wa pulezidenti atwala obuyinza singa pulezidenti aliwo tasobola kukulembera. Tulina okwewala ekizibu ky’obutabanguko. Tugoberere ssemateeka. Tetulina ky’okusalawo okuggyako okugoberera ssemateeka. Ky’amaanyi nnyo nti waliwo emirembe n’obutebenkevu.”[36] Ab’ebyokwerinda ba Malawi nabo baayagala ssemateeka agobererwe.[37] Ekitongole ky’amateeka ekya Malawi Law Society kyakakasa nti mu kitundu 83(4) mu ssemateeka wa Malawi, ye yali omusikira omutuufu ku bukulembeze bwa Pulezidenti.[38] Ku 7 April, kabineeti ya Malawi yasaba kkooti okugaana Banda okufuuka pulezidenti. Ye n’akuba essimu eri omuduumizi w’amagye, General Henry Odillo, n’amusaba amuwagire. Yamukkiriza n’ateekawo abajaasi okwetooloola ennyumba ye.[39] Joyce Banda yalayirwa ku 7 April 2012 ng’omukulembeze wa Malawi, omukazi asoose okubeera mu kifo kino.[40] Omulamuzi omukulu Lovemore Munlo yali akulira omukolo ogwali ku National Assembly mu Lilongwe.[31] Oluvannyuma lw’okulayira, Banda yasaba obumu bw’eggwanga. “Njagala ffenna tukyuse tugende mu maaso n’essuubi n’omwoyo gw’obumu n’obwegassi... Nsuubira tujja kubeera bumu era nsuubira nti ng’eggwanga erisaba Katonda, twakkirize Katonda ajje mu maaso gaffe kubanga singa tetukikola, tuba tumaze okulemererwa.”[40] Abamawulire ba Malawi n’ensi yonna baalaga okutongoza kwa Joyce Banda nga kwali kwa mirembe. Baakuyita obuwanguzi bwa demokulaasi. Olupapula lwa Malawi Sunday Times lwagamba nti okutongoza kwa pulezidenti omuggya kwali “kuyambye okunyweza n’okussa obuwangwa bwa demokulaasi mu ggwanga.”[41] === Okulonda abakungu ba Cabinet n’okufiirwa okulonda kwa Pulezidenti mu 2014 === Ku 26 April 2012, Banda yalonda cabinet ye eyali erimu baminisita 23 n’abamyuka baabwe mwenda. Yawaayo ebifo eby’enkizo okunyweza amaanyi ge nga mukulembeze w’eggwanga.[42] Ku 10 October 2013, ennaku entono oluvannyuma lw’okudda okuva ku lugendo lwe ku UN, Banda yasazaamu cabinet ye oluvannyuma lw’ekikangabwa kya Capital Hill Cashgate scandal.[43][44] Ku 15 October, cabinet empya yalondebwa era omuwandiisi wa byensimbi Ken Lipenga ne minisita w’ebyamateeka Ralph Kasambara baasazibwako mu cabinet. Mu May 2014 Joyce Banda yawangulwa nnyo mu kulonda kwa pulezidenti. Yalemwa okugezaako okusazaamu okulonda. Teyagenda ku kukyala kw’omuwanguzi Peter Mutharika, naye yamukubira essanyu.[45] Yatandika okubeera ebweru wa Malawi mu 2014. Ekiragiro ky’okumukwata ku nsonga z’obulyake mu kiseera kye nga Pulezidenti kyategekebwa nga 31 July 2017, newankubadde yali akyali ebweru w’eggwanga.[46] Yegaana emisango gino n’agamba nti ajja kudda okugiwulira.[47] === Enkolagana y’ensi yonna === Mu myaka egyasooka okutuuka ku bukulembeze bwa Banda, Malawi yali mu mbeera embi ey’ebyenfuna olw’enkolagana n’amawanga amalala mu bufuzi bwa Bingu wa Mutharika. Mu mwaka ogwasembayo ogw’obufuzi bwa Mutharika, Bungereza, Amerika, Germany, Norway, European Union, World Bank ne African Development Bank byonna byaleka okuwa obuyambi bw’ebyensimbi. Baalaga okutya ku bikolwa bya Mutharika ku demokulasiya mu ggwanga n’obukulembeze bwe obwali butandise okubaamu obutabanguko. Mu March 2012, Mutharika yagamba abakungu bano abava ebweru nti “mugende mu hell.” Yabalumiriza okutegeka okuggyawo gavumenti ye.[48] Ekimu ku bizibu bya Banda ng’omukulembeze kyali kuddamu okuzimba enkolagana n’abawa obuyambi. Era yalina ekizibu eky’okuddamu okuzimba enkolagana n’eggwanga lye erya Malawi nga Mozambique, n’amawanga agali mu kitundu nga Botswana. Mu wiiki esooka ey’obufuzi bwe, Banda yatandika okukola enkolagana empya okuddamu okuzimba enkolagana ya Malawi n’amawanga amalala.[49] Yayogera ne Henry Bellingham ow’ekitongole kya United Kingdom’s Foreign Office. Yamusuubiza nti omubaka omupya owa Bungereza ajja kutumibwa “mu kiseera ekisinga obumpi.” Yayogera ne Secretary of State Hillary Clinton owa Amerika. Clinton yasubiza okuddamu okuteesa ku ssente za $350 million ez’amasannyalaze mu bwangu ddala. Banda yalangirira enteekateeka okwogera ne Baroness Ashton ow’ekitongole kya European Union’s Foreign Affairs office ne Ruby Randall, omukiise wa IMF mu Malawi. Ye ne pulezidenti wa Zambia Michael Sata baali bamaze okuteesa ku kuddamu okukola enkolagana ennungi.[49] Okusanyusa abawa obuyambi, gavumenti ya Banda era yagaana mu June 2012 okutegekera olukiiko lw’African Union mu July kubanga AU yali egambye nti pulezidenti wa Sudan Omar al-Bashir aweebwe obukakafu nti Malawi ejja kwegaana okuweereza ekiragiro kya ICC ekimukwata; Cabinet yasalawo nti embeera zino tezikkirizibwa.[50] Banda yayogerwako Forbes nga omukyala ow’amaanyi asinga obungi mu nsi, erinnya ly’omu Afrika erisinga obunene ku lukalala. === Enkola y'eggwanga === ===== Obubonero bw'eggwanga ===== [[File:Flag of Malawi.svg|thumb|Bendera ya Malawi eyasooka mu 1964, eyaddizibwawo mu 2012]] Mu myezi ebiri nga bamaze okutandika okukulembera, gavumenti ya Banda yateekawo ekiragiro okuddamu okukozesa bendera ya Malawi eyasooka eya 1964 "rising-sun", ng’eggyako eyakozesebwa mu 2010 wansi wa Bingu wa Mutharika.[51][52] ===== Okulwanirira eddembe ly’abantu ===== [[File:Flag of Malawi (2010–2012).svg|thumb|Bbendera etamanyiddwa eya 2010–2012]] Ku 18 May 2012 Banda yalangirira nti agenda kuggyawo amateeka agalwanyisa obufumbo bw’abasajja oba abakyala bokka.[53] Mu November Minisitule y’ebyamateeka yawa ekiragiro eky’okwewala okukwatibwa ku bantu abakola obufumbo obwo nga balina okukkiriziganya, nga balindirira okwekeneenya kwa Palamenti,[54] naye Kkooti Enkulu yasazaamu ekiragiro ekyo mu February 2016, ng’egamba nti Palamenti yokka ye esobola okusazaamu oba okuggyawo amateeka gano.[55] Newankubadde obufumbo bw’abasajja oba abakyala bokka bukyali mu mateeka, okulwanirira eddembe ly’abantu kwongedde; Lilongwe yakuba olugendo lw’abavubuka ba LGBT olwasooka mu Malawi nga 26 June 2021.[56] ===== Enkyukakyuka mu by’enfuna n’ensimbi ===== Mu kugoberera amagezi ga International Monetary Fund (IMF), Banda yateekawo enkola y’okukyusa omuwendo gw’ensimbi, era nga 7 May 2012, yakendeeza omuwendo gwa Malawian kwacha ku bitundu 33 ku buli kikumi okusinziira ku ddoola ya Amerika okusobola okuggyawo akatale akatono akaliwo n’okufunamu obuyambi okuva ebweru.[57] * Obuzibu obw’akaseera akatono: Okukendeeza omuwendo gw’ensimbi wamu n’okuteeka ebbeeyi y’amafuta mu mikono gy’abantu, kyaleetera okweyongera kw’ebbeeyi y’ebintu okutuuka ku bitundu 34 ku buli kikumi era ne kuleeta okwegugunga n’okulaga obutali bumativu mu January 2013.[58] * Okuddamu okuzimba mu kiseera ekya wakati: Ku nkomerero ya 2013, IMF yagamba nti “okuddamu okuzimba kutandise… nga kuyambibwa okwongera okufuna ensimbi eziva ebweru” era nti ebbeeyi y’ebintu yatandika okukka.[59] Ekibiina kya Southern African Development Community kyategeka nti ebbeeyi y’ebintu ejja kukendeera okutuuka ku bitundu 19.6 ku buli kikumi mu 2014 ng’omuwendo gw’ensimbi gukutte mu mbeera.[60] * Enkolagana n’abawa obuyambi: U.S. Congressional Research Service yalaga nti abawa obuyambi abasinga abaali basazizzaamu obuyambi bw’ensimbi mu kiseera kya Mutharika baabuzzaayo oluvannyuma lw’enkyukakyuka za Banda, nga mwemuli n’endagaano ya US $350-million eya Millennium Challenge Corporation.[61] Enkyukakyuka zino zaateekebwako mu pulogulaamu ya gavumenti ey’okuddamu okuzimba mu by’enfuna eya 2012–2014, eyateeka enkyukakyuka ezikolebwa mu katale wamu n’enteekateeka z’okukuuma abantu mu mbeera y’obulamu.[62] ===== Obukadde n’ekyuma kya pulezidenti ===== Okusala ku nsimbi ezikozesebwa mu gavumenti, Banda yasuubiza okukendeeza omusaala gwe ku bitundu 30 ku buli kikumi era n’alagira okutunda ekifaananyi kya Dassault Falcon 900EX ekyagulibwa eyamuddirira. Ekifaananyi kino kyatundibwa eri Bohnox Enterprise eyali esangibwa mu British Virgin Islands ku doola za Amerika obukadde 15 mu May 2013.[63] Abakungu ba gavumenti baagamba nti ensimbi zino zaakozesebwa okusasula ebbanja ly’okulwanyisa ne Paramount Group n’okusasula emmere ya kasooli n’eddagala, naye ebibiina by’abantu baawakanya enteekateeka eno era ne basaba ebikwata ku ndagaano.[64] Okutegeeza kwa Parliament’s Public Accounts Committee mu 2021 kwalaga okunoonyereza okuggya ku nsonga eno, newankubadde tewali misango gy’obumenyi bw’amateeka egisimbiddwa mu kkooti.[65] ===== Enkola y’abantu ===== Wadde nga enkola za Banda zaaleeta obwesige mu bawandiisi b’ensimbi n’okufuna ssente z’ebweru, zaaleetawo okulinnya kw’ebbeeyi y’obulamu mu maka agali mu bibuga, ne zikendeeza obuwanguzi bwe mu bantu ng’agenda okulonda kwa 2014. Abanoonyereza bakyalina okwawukanako ku mugaso ogw’ebbanga ddene ogw’okukendeeza ebbeeyi mu 2012, newankubadde IMF ne World Bank balaga nti enkola eno yayamba okuziyiza obuzibu bw’ebyenfuna n’okuteekawo omusingi gw’enkulaakulana empya.[66] ===== Enteekateeka za Pulezidenti ===== Banda alaze obumanyirivu mu kulabirira obulamu bw’abakyala n’eddembe ly’okuzaala, nga asinga okuyita mu kusomesa abakyala ku Malawi. Yalaga obuwagizi bwe ng’atandika Presidential Initiative on Maternal Health and Safe Motherhood. Mu myaka ebiri gyokka, enteekateeka eno yalaga okukendeera kw’omuwendo gw’abakyala abafa nga bazaala okuva ku 675 ku buli 100,000 abaazaalibwa okutuuka ku 460 ku buli 100,000 abaazaalibwa.[67] ===== Bendera ===== Oluvannyuma bendera yakyusibwa mu 2010 gavumenti ya Mutharika, waaliwo okuwakanya okuva mu bantu. Ebibiina bingi byawakanya obutuufu bwa bendera eno. Ku 28 May 2012, Banda yakulembera ababaka ba palamenti okusalawo okuddamu okukozesa bendera ey’obwetwaze, eyasooka okuteekebwako mu 1964. Ebibiina byonna, okuggyako DPP, byasalawo okuddamu okukozesa bendera ey’obwetwaze.[68] ==== Obulamu oluvannyuma lw’okuba pulezidenti ==== ===== Okuddayo okuva mu buwangwa n’okunoonyereza ku Cashgate (2018) ===== Banda yaddayo e Malawi nga 28 April 2018 oluvannyuma lw’emyaka esatu egy’okweyisa mu buwangwa mu Amerika, gyeyali mukwano omukulu mu Woodrow Wilson Center ne Center for Global Development.[69][70] Newankubadde poliisi yawa ekiragiro kya 2017 okumukwata olw’omusango gwa “Cashgate” ogw’omu 2013, Anti-Corruption Bureau yategeeza mu May 2018 nti okunoonyereza kwali kukyagenda mu maaso era nti Banda teyali akyaliiko musango gw’okusimbibwa mu kkooti.[71] ==== Enkolagana z’ebyokulonda mu 2019–2020 ==== People’s Party yasooka okuteekawo Banda ku kulonda kwa pulezidenti mu 2019, naye nga 15 March 2019 yavaamu n’awagira omuvuganya w’ekibiina ky’obufuzi Lazarus Chakwera.[72][73] Oluvannyuma lwa Kkooti Enkulu okusalawo okuggya ebivudde mu kulonda kwa 2019, Banda yawagira Chakwera mu kulonda okwaddirira mu June 2020 era n’amwebaza mu lujjudde oluvannyuma lw’okuwangula.[74] Mu kabineeti ya Chakwera eyasooka, eyalangirirwa nga 8 July 2020, mwali mutabani wa Banda, Roy Akajuwe Kachale-Banda, ng’omubaka w’ebyobusuubuzi.[75] ==== Okulwanirira n’okuyamba mu nsi yonna (2021–2024) ==== ===== Banda abadde akola ennyo ku nsonga z’ebyobulamu n’enkulaakulana mu nsi yonna. ===== * Mu May 2021 yayingira abakulembeze b’amawanga ne Nobel laureates mu bbaluwa ey’okusaba G7 okukkiriza obutali bw’ensimbi za COVID-19 vaccine era okuddamu okuwangula okulwanyisa AIDS.[76] * Ku 11 March 2023 yali omu ku bantu abasukka mu 200 abasayina People’s Vaccine Alliance “Never Again” statement nga basaba okufuna eby’okulwanyisa ebikwatagana n’obulwadde obw’amaanyi.[77] * Mu February 2023 Banda yafuuka omu ku “grain ambassadors” ba Ukraine, ng’ayamba okuzuula amawanga ga Afrika agasinga okwetaaga emmere ya Ukraine mu kiseera ky’olutalo lwa Russo-Ukrainian War.[78] Okuyita mu Joyce Banda Foundation Trust, yeeyongedde okukola ku by’okukuuma emmere n’okusomesa, nga mwemuli okugabira amaka 500 obusimba bwa kasooli abaakosebwa Cyclone Freddy mu January 2024[79] n’okutandika enteekateeka ya K315 million bursary scheme eri abawala abasoma mu masomero aga secondary mu 2024.[80] ==== Okwesimbawo ku bwa Pulezidenti mu 2025 ==== [[File:Joyce Banda 2025.jpg|thumb|Banda mu 2025]] Ku lunaku lwa 23 June 2025, People’s Party National Executive Committee yakkiriza Banda nga omukwasi w’ekibiina ku bwa Pulezidenti mu kulonda kwa Malawi okwa 2025. Bwe yalangirira okwesimbawo kwe e Lilongwe, yagamba nti “Malawi eri ku mugga ogw’okusalawo era yeetaaga okulaba empya ekwatiddwa ku kukola kw’abavubuka n’okutumbula abakyala mu by’enfuna.”[81] Okulonda kwe—kweyitibwa “A New Malawi for the Youth Initiatives (A.Ma.Y.I.)”—kulaga obusomesa bw’amasomero ga sekendule obutali bwa kusasula, ebifo by’obulamu eby’okusindikibwa, okukyusa mu by’obuli bw’enguzi n’okutumbula abavubuka mu by’obusuubuzi ng’ebikulu byakyo.[82] Yawangulwa Peter Mutharika. == Joyce Banda Foundation == Ng’akyali tannaba kufuuka omumyuka wa pulezidenti, yali mukulembeze era CEO w’ekitongole ekya Joyce Banda Foundation,[84] ekitongole ekirungi ekikola ku baana n’abafumbo abatalina bazadde mu Malawi okuyita mu masomero. Kiri mu Chimwankhunda area mu Blantyre nga kirimu amasomero ga primary ne secondary. Kirimu n’ekifo ky’okulabirira abaana abatalina bazadde ekirimu ebifo mukaaga n’abaana 600.[85] Era kikola ku byalo ebiriraanye nga kiwa micro-credit eri abakazi 40 n’ebibiina by’abavubuka 10. Kiwa ensigo eri abalimi abasukka mu 10,000 era kiwadde obuyambi obulala. Ekitongole kino kyazimba amalwaliro ana mu byalo 200 bye kisobola okukolako. Era kikola ku nkulaakulana mu byalo. Kirina obukwatagana ne Jack Brewer Foundation, ekitongole ekikola ku nkulaakulana mu nsi yonna ekya NFL star Jack Brewer.[86] == National Association of Business Women == Banda ye mukulembeze w’ekibiina kya National Association of Business Women mu Malawi ekyatandikibwa mu 1990. Kiri mu mateeka ng’ekitongole ekitali kya magoba mu Malawi.[87] Ekibiina kino kirina ekigendererwa okuggyamu abakazi obwavu nga bawanga amaanyi n’okubawa obusobozi mu by’enfuna.[88] Kino kye kibiina ky’abakazi 30,000, ekisanyusa okuwagira bizinensi z’abakazi n’okuyamba abakazi abayagala okwetaba mu bizinensi. Ebikolwa byabwe birimu okutendeka mu bizinensi, okutendeka mu tekinologiya, okukuuma ebyafaayo n’obukugu mu kukulembera.[88] Bakola okuteekateeka okukola emboozi n’abakulembeze abakola amateeka okulaba nga amateeka gabaagaliza abakazi abalina bizinensi.[89] Omukulembeze waakyo kati ye Mary Malunga.[89] Ekitongole kino kibadde n’obukwatagana ne Humanist Institute for Development Cooperation (Hivos) ey’e Netherlands okuva mu 2003.[88] == Philanthropy n’okukulaakulanya ebikolebwa == Banda abadde mu mirimu mingi egy’obusobozi n’abakyala okuva ku myaka 25 okulaba nga wabaawo enkyukakyuka mu mateeka, ddala mu by’enjigiriza. Yatandika Joyce Banda Foundation for Better Education. Yatandika Young Women Leaders Network, National Association of Business Women ne Hunger Project mu Malawi. Ye (nga ali wamu ne Pulezidenti Joaquim Chissano owa Mozambique) yaweebwa ekirabo kya Africa Prize for Leadership for the Sustainable End of Hunger mu 1997 ekitongole ky’e New York ekitali kya gavumenti. Yakozesa ssente z’ekirabo okuzimba ekizimbe kya Joyce Banda foundation for children.[85] Mu 2006, yafuna ekirabo kya International Award for the Health and Dignity of Women olw’okweyisa obulungi ku ddembe ly’abakyala ba Malawi nga bwekikolebwa Americans for United Nations Population Fund.[17] Yaweereza nga commissioner wa "Bridging a World Divided" awamu n’abantu nga Bishop Desmond Tutu, ne United Nations Human Rights Commissioner, Mary Robinson.[8] Banda era yali memba mu Advisory Board for Education mu Washington DC, era mu advisory board ya Federation of World Peace and Love mu Taiwan (China).[8] Mu kiseera ky’okukendeeza ensimbi mu gavumenti mu October 2012, Banda yakendeeza omusaala gwe ku bitundu 30%. Era yalangirira nti ennyonyi ya pulezidenti egenda kutundibwa.[90] ==== Global Leaders Council for Reproductive Health ==== Mu 2010, Banda yafuuka memba wa Global Leaders Council for Reproductive Health,[91] ekibiina ky’abantu kkumi na mukaaga abali mu buyinza n’abakulembeze b’amawanga agasooka, abakozi abakulu n’abalala abakkiriza okutumbula eby’obulamu bw’okuzalira okutuusa ku nkulaakulana ey’olubeerera n’obugagga.[91] Ekikulemberwa omukulembeze w’eggwanga lya Ireland Mary Robinson, abakulembeze bano balaba okukungaanya obuyinza bw’ebyobufuzi n’ensimbi ezetaagisa okufuna obulamu bw’okuzalira eri buli muntu mu 2015 – ekigendererwa ekikulu mu UN Millennium Development Goals.[91] ==== Ebirabo ==== ===== Awaadi z'eggwanga ===== * Woman of the Year, Malawi, 1997 * Woman of the Year, Malawi, 1998 * ''Nyasa Times'' Multimedia "Person of the Year", 2010 ===== Ebikopo by’ensi yonna ===== * Martin Luther King Jr. Drum Major Award, 2012, Washington D.C.[93] * Legends Award for Leadership, 2012, Greater African Methodist Episcopal Church[94] * Women of Substance Award, 2010, African Women Development Fund[95] * Africa Prize for Leadership for the Sustainable End of Hunger, 1997, The Hunger Project, New York[8] * International Award for Entrepreneurship Development, 1998, Africa Federation of Women Entrepreneurs & UN Economic Commission for Africa[8] * 100 Heroines Award, 1998, Rochester, New York[8] * Certificate of Honors, 2001, Federation of World Peace and Love, Taiwan (Republic of China)[8] * Reykjavík Global Forum / Women Political Leaders (WPL) Trailblazer Award, 2020, Iceland[96] ==== Ekitiibwa ==== * ''Forbes'' magazine – World's Most Powerful Women: #40 (2014)<ref name="Forbes14" /> | #47 (2013) | #71 (2012) * ''Forbes'' magazine – Africa's Most Powerful Women: #1 (2012) | #3 (2011) * Included in the "BBC 100 Women" series, October 2014<ref name="bbc100women" /> * Included in "Outstanding Women in Africa" list, 2022, ''New Africa Magazine''<ref name="investigator2022" /> == Laba era == * Malawian Constitutional Crisis 2012 * List of current members of the National Assembly of Malawi == Okusoma okw'okweyongerayo == * Kim Yi Dionne, Boniface Dulani (January 2013). "Constitutional provisions and executive succession: Malawi's 2012 transition in comparative perspective". ''African Affairs''. '''112''' (446): 111–137. doi:10.1093/afraf/ads067. JSTOR&#x20;23357150 == Ebyokulabirako == bvnhsfw7b5le4s8zzrn7mo0k04gqrj1 75890 75889 2026-10-01T12:22:10Z MEvalyn 9841 Added citation 75890 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q57388}} '''Joyce Hilda Banda''' (eyazaalibwa nga Ntila; yazaalibwa nga 12 Apuli 1950) ye munnabyabufuzi, omusomesa era omulwanirizi w’eddembe okuva e Malawi eyakolanga ng’omukulembeze wa Malawi ow’okuna okuva mu 2012 okutuuka mu 2014. Yafuuka pulezidenti oluvannyuma lw’okufa kwa Bingu wa Mutharika, gwe yakolera nga vice president ow’okuna okuva mu 2009 okutuuka mu 2012. Omubaka wa People’s Party, Banda abadde akulembera ekibiina kino okuva lwe kyatandikibwawo mu 2011. Ye mukyala asooka okuba pulezidenti wa Malawi era omutwe gw’eggwanga ogwokubiri, oluvannyuma lwa Elizabeth II, era omutwe gw’eggwanga ogwokubiri mu Africa, oluvannyuma lwa Ellen Johnson Sirleaf owa Liberia. Banda yazaalibwa mu Malemia, n’asoma ku Columbus University ne Royal Roads University n’afuna diguli ya bachelor’s ne master’s degree mu arts, ate Atlantic International University n’afuna diguli ya bachelor’s mu social science mu myaka gy’emyaka gya 1970. Oluvannyuma yatandikawo Joyce Banda Foundation, National Association of Business Women (NABW), Young Women Leaders Network, ne Hunger Project. Banda yayingira ebyobufuzi mu 1999 era n’alondebwa mu National Assembly nga memba wa United Democratic Front (UDF) ekibiina kya Pulezidenti Bakili Muluzi. Mu 2004, Banda yateekebwako Minisita w’eby’obulamu bw’abakyala, abaana n’okukola emirimu gy’abantu abakulu okuva eri Pulezidenti Mutharika. Mu kiseera kye mu kifo kino, yakakasizza etteeka lya Domestic Violence Bill erya 2006, era n’ateekawo National Platform for Action on Orphans and Vulnerable Children ne Zero Tolerance Campaign Against Child Abuse. Banda oluvannyuma yateekebwako Minisita w’eby’ensonga z’ebweru, era n’akyusa obuwanguzi bwa Malawi okuva ku Republic of China okudda ku People’s Republic of China ng’agezaako okuleeta enkulaakulana mu by’enfuna mu Malawi. Mu 2009, Mutharika yaddamu okulonda era n’alonda Banda okuba omubaka we mu kulonda okw’eggwanga, era tikiti yaabwe n’ewangula, n’afuuka vice president asooka. Ekiseera kya Banda nga vice president kyali kijjudde obutakkaanya wakati we ne Mutharika kubanga Banda yagaana okukkiriza muganda wa Mutharika Peter okubeera omusika we ku bukulembeze bw’eggwanga. Banda oluvannyuma yasindikibwa ebweru mu DPP era n’atandikawo People’s Party, naye n’asigala nga vice president nga bwe kiragiddwa mu Ssemateeka. Mu April 2012, Mutharika yafa; nga bwe kiri mu Ssemateeka, Banda nga vice president yandifuuse pulezidenti. Naye abamu ku ba DPP abaalina obwesige eri Mutharika baagezaako okuteekawo muganda we nga pulezidenti, ne batandika obuzibu mu kusikira obukulembeze. Wadde nga kino kyaliwo, Banda, nga bwe kiragiddwa mu mateeka, yafuuka pulezidenti ng’ayambibwa amagye agawagira Ssemateeka. Mu 2014, Banda yawangulwa mu kulonda okw’eggwanga Peter Mutharika, muganda wa Bingu eyafa. Nga Banda mu kusooka yagaana okukkiriza n’asaba okulonda okuddamu, ng’agamba nti waliwo obubbi, oluvannyuma yakkiriza n’awaayo obuyinza eri Mutharika nga 31 May. Mu June 2014, Forbes yamulonda nga omukyala ow’amaanyi ogw’okusatu mu nsi yonna era nga ye mukyala ow’amaanyi ennyo mu Africa.<ref>{{Cite web |last=Burho |first=Moira Forbes, Maggie McGrath, Erin Spencer Sairam, Erika |title=Forbes World’s Most Powerful Women of 2025 |url=https://https//www.forbes.com/lists/power-women/ |access-date=2026-10-01 |website=Forbes |language=en}}</ref>Mu October 2014, yateekebwa mu BBC’s 100 Women.<ref>{{Cite news |date=2014-10-26 |title=Who are the 100 Women 2014? |url=https://www.bbc.com/news/world-29758792 |access-date=2026-10-01 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> == Obulamu bwe n’obw’eka == [[File:Joyce Banda 2025 (profile).jpg|thumb|Banda mu 2025]] Joyce Hilda Ntila<ref>{{Cite news |date=2012-04-10 |title=Joyce Banda: Malawi's first female president |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-17662916 |access-date=2026-10-01 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> yazaalibwa nga 12 April 1950 mu Malemia, ekyalo mu Zomba District eya Nyasaland (kati Malawi).<ref>{{Cite web |title=Malawian President quietly celebrates 62nd birthday {{!}} Malawi news, Malawi - NyasaTimes breaking online news source from Malawi |url=http://www.nyasatimes.com/malawi/2012/04/12/malawian-president-quietly-celebrates-62nd-birthday/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414023610/http://www.nyasatimes.com/malawi/2012/04/12/malawian-president-quietly-celebrates-62nd-birthday/ |archive-date=2012-04-14 |access-date=2026-10-01 |website=www.nyasatimes.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=JB Celebrates Her 62 Birthday In Private {{!}} Malawi Voice |url=http://www.malawivoice.com/2012/04/12/jb-celebrates-her-62-birthday-in-private-67799/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414080836/http://www.malawivoice.com/2012/04/12/jb-celebrates-her-62-birthday-in-private-67799/ |archive-date=2012-04-14 |access-date=2026-10-01 |website=www.malawivoice.com |language=en-US}}</ref> Yasoma ku Providence Secondary School.<ref>{{Cite web |last=Online |first=Nation |date=2020-03-31 |title=Faith’s rise against odds |url=https://mwnation.com/faiths-rise-against-odds/ |access-date=2026-10-01 |website=Nation Online |language=en-US}}</ref> Kitaawe yali omuyimbi wa police brass band. Yatandika okukola nga secretary era n’afuuka omuntu amanyiddwa ennyo mu kiseera kya dictator Hastings Banda.<ref>{{Cite web |date=2012-04-06 |title=Joyce Banda poised for Malawi presidency |url=https://capitalfm.africa/joyce-banda-poised-for-malawi-presidency/ |access-date=2026-10-01 |website=Capital FM Kenya |language=en-US}}</ref> Yafuna Cambridge School Certificate, Bachelor of Arts Degree mu Early Childhood Education okuva mu Columbus University (ekitongole ekitalina kukkirizibwa), Bachelor of Social Studies mu Gender Studies okuva mu Atlantic International University (nayo etalina kukkirizibwa) ne Diploma mu Management of NGOs okuva mu International Labour Organization (ILO) Centre mu Turin, Italy. Atlantic International University kyogerwako ng’ekifo ekikola diguli ezitali za mazima, era diguli zaayo zikyusiddwa nnyo nga “fake.<ref>{{Cite news |date=2016-10-28 |title=Probe IGP's ‘Fake’ doctorate degree - Academics |url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Probe-IGP-s-Fake-doctorate-degree-Academics-481571 |archive-url=http://web.archive.org/web/20241229191248/https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Probe-IGP-s-Fake-doctorate-degree-Academics-481571 |archive-date=2024-12-29 |access-date=2026-10-01 |work=GhanaWeb |language=en-US}}</ref>” Yafuna ne Master of Arts degree mu Leadership okuva mu Royal Roads University mu Canada, ne doctorate ey’ekitiibwa mu 2013 okuva mu Jeonju University.<ref>{{Cite journal |date=2019 |title=Liberia, Malawi, and Central African Republic |url=https://doi.org/10.5040/9781666992373.ch-002 |journal=Empowering Women |pages=23–44 |doi=10.5040/9781666992373.ch-002}}</ref> Yawasa Roy Kachale, gye yazaala abaana basatu. Nga ali ku myaka 25, yali abeera Nairobi, Kenya.<ref>{{Cite web |date=2020-07-03 |title=How Nairobi shaped future president |url=https://nation.africa/kenya/news/how-nairobi-shaped-future-president--808056 |access-date=2026-10-01 |website=Daily Nation |language=en}}</ref> Mu 1975, okugenda mu maaso kw’abakyala mu Kenya kwalaga Banda okutwala abaana be basatu n’ava mu bufumbo obwali bumukubiriza obubi.[14] Obufumbo bwe ne Roy Kachele bwaggwa mu 1981. Oluvannyuma yawasa Richard Banda, omulamuzi omukulu ow’eddembe mu Malawi, gye yazaala abaana babiri.<ref>{{Cite web |last=Moderator |date=2013-04-10 |title=Stories on Malawi: (20) New tweets matching Malawi |url=https://storiesonmalawi.blogspot.com/2013/04/20-new-tweets-matching-malawi_6790.html |access-date=2026-10-01 |website=Stories on Malawi}}</ref> Wakati wa 1985 ne 1997 Banda yakulembera era n’atandikawo bizinensi n’ebitongole ebitali bimu nga Ndekani Garments (1985), Akajuwe Enterprises (1992), ne Kalingidza Bakery (1995). Okutuuka kwe kwamuleetera okuyamba abakyala abalala okufuna obwetwaze mu by’enfuna n’okumalawo obwavu n’okukozesebwa obubi.<ref name=":1">{{Cite web |title=Friends of UNFPA – Channel Foundation |url=https://www.channelfoundation.org/legacy-grantees/unfpa/ |access-date=2026-10-01 |language=en-US}}</ref> Ye muganda wa Anjimile Oponyo, eyali CEO wa Raising Malawi Academy for Girls, eyayambibwa Madonna.<ref>{{Cite news |last=Reporter |first=Staff |date=2012-04-16 |title=Madonna: I’m happy Joyce Banda is Malawi’s leader |url=https://www.namibian.com.na/madonna-im-happy-joyce-banda-is-malawis-leader/ |access-date=2026-10-01 |work=The Namibian |language=en-US}}</ref> == Obulamu bw’ebyobufuzi == === Emirimu gy’obukulembeze (1999–2009) === Joyce Banda yayingira mu byobufuzi mu 1999. Yawangula ekifo mu Palamenti mu kulonda kwa Malawi okwokusatu okwa demokulasiya ng’omubaka wa kibiina kya Pulezidenti Bakili Muluzi, United Democratic Front. Yakikiriranga Zomba Malosa constituency.<ref name=":1" /> Muluzi yamuteekako nga Minisita w’eby’obusajja n’eby’abantu.[7] Nga minisita, yakola okulwanyisa okussa mu mateeka Domestic Violence Bill eyali etaddeko emyaka musanvu nga tekyakolebwa.[20] Yakola National Platform for Action ku baana abatalina bazadde n’abaana abali mu buzibu era n’atandika Zero Tolerance Campaign Against Child Abuse.<ref name=":1" /> Mu 2004, yaddamu okulondebwa nga memba wa kibiina kya Muluzi. Bingu wa Mutharika yafuuka Pulezidenti. Newankubadde Banda teyali memba wa kibiina kye, Mutharika yamuteekako nga Minisita w’eby’ensonga z’ebweru mu 2006. Banda yasindika okukyusa engeri Malawi gye yakkiriza gavumenti ya China okuva ku Republic of China (ku Taiwan) okudda ku People’s Republic of China ku lukalu; yagamba nti kino kyandireese obugagga eri Malawi. Mu 2010, China yamaliriza okuzimba ekizimbe kipya kya Palamenti e Lilongwe.<ref>{{Cite web |title=China-Malawi cooperation very good: Malawian diplomat - People's Daily Online |url=https://en.people.cn/n/2015/0420/c90883-8880774.html |access-date=2026-10-01 |website=en.people.cn}}</ref> === Omumyuka wa Pulezidenti (2009–2012) === Banda yagenda mu kalulu ka 2009 nga omuwandiisi wa DP, ng’awerekerwako Mutharika, omuwandiisi wa DP ow’obwapulezidenti. Yaweereza nga omukyala asooka okuba omumyuka wa Pulezidenti mu Malawi. Mu kusalawo okutali kwategeerekeka okuva mu DPP, Joyce Banda ne second vice-president Khumbo Kachali baasimbibwa nga bamumyuka ba DPP nga 12 December 2010 olw’ebikolwa ‘eby’okulwanyisa ekibiina. Mu kugezaako okumugoba, pulezidenti yeeyongera okumuwa emirimu egyali gyakolebwako Callista Mutharika, eyateekebwa mu kabineeti mu September 2011. Kkooti yagaana Mutharika okumugoba nga omumyuka wa Pulezidenti ku nsonga za ssemateeka. Kino kyali kirimu okuggyako emotoka ye ey’obukulembeze n’okumugaana okuwandiisa ekibiina kye ekipya. Ku 8 September 2011, ekifo ky’omumyuka wa Pulezidenti kyalekebwa mu kukyusa kabineeti. Naye yali akyali Vice-President mu mateeka kubanga ekifo kino kyali kisabiddwa mu ssemateeka.[24] Yayogerwako omwogezi wa DPP Hetherwick Ntaba okulekulira ekifo ky’omumyuka wa Pulezidenti.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Nyasa Times |date=2011-10-12 |title=Bingu drags VP to court on ‘constructive resignation’ {{!}} Nyasa Times |url=https://www.nyasatimes.com/bingu-drags-vp-to-court-on-constructive-resignation/ |access-date=2026-10-01 |website=www.nyasatimes.com |language=en-GB}}</ref> ==== Ebibiina mu DPP ==== [[File:Joyce Banda Department for International Development photo crop.jpg|thumb|Banda mu 2012]] Enkolagana wakati wa Banda ne Pulezidenti Bingu wa Mutharika yali etandise okubaamu obutakkaanya olw’okugezaako kwa Mutharika okuteekawo muganda we Peter Mutharika ng’omusikira we.[23] Newankubadde nga yasibwa ku kifo ky’obumyuka bwa Pulezidenti wa DPP wamu ne Second Vice-President Khumbo Kachali, yakomekkereza okukola nga omumyuka wa Pulezidenti wa Malawi nga bwe kirambikiddwa mu ssemateeka.[23] Kino kyaleetera abantu bangi okuva mu DPP n’okutandika ebibiina ebyamuwagira okufuuka Pulezidenti wa Malawi mu kulonda kwa 2014.<ref name=":2">{{Cite web |title=Statement by Samuel Itam, Executive Director for Malawi December 3, 2008 |url=https://doi.org/10.5089/9781451828207.002.a004 |access-date=2026-10-01 |website=doi.org}}</ref> DPP yagaana nti abantu bangi tebaavaamu era n’egamba nti baali batono bokka.<ref name=":2" /> ==== People’s Party ==== Banda ye mutandisi era mukulembeze wa People’s Party, eyatandikibwa mu 2011 oluvannyuma lw’okugobebwa mu DPP bwe yagaana okuwagira muganda wa Pulezidenti Mutharika omuto Peter Mutharika ng’omusikira we mu kulonda kwa 2014.<ref>{{Cite news |title=Malawi’s Vice President Joyce Banda Expelled From Ruling Party |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2010-12-13/malawi-s-vice-president-joyce-banda-expelled-from-ruling-party |archive-url=http://web.archive.org/web/20220422082224/https://www.bloomberg.com/news/articles/2010-12-13/malawi-s-vice-president-joyce-banda-expelled-from-ruling-party |archive-date=2022-04-22 |access-date=2026-10-01 |work=Bloomberg.com |language=en}}</ref> === Pulezidenti (2012 – May 2014) === ===== Okukyusa obuyinza ===== Ku 5 April 2012, Pulezidenti Mutharika yafa.[31] Oluvannyuma lw’okufa kwe gavumenti yalemwa okutegeeza abantu mu budde nti pulezidenti afudde. Kino kyaleeta okutya kw’okubaawo kw’obuzibu mu ssemateeka mu Malawi.<ref>{{Cite news |title=Potential crisis looms in Malawi amid reports of president's death |url=http://articles.cnn.com/2012-04-06/africa/world_africa_malawi-president_1_malawians-president-bingu-wa-mutharika-patricia-kaliati?_s=PM:AFRICA |archive-url=http://web.archive.org/web/20120515054125/http://articles.cnn.com/2012-04-06/africa/world_africa_malawi-president_1_malawians-president-bingu-wa-mutharika-patricia-kaliati?_s=PM:AFRICA |archive-date=2012-05-15 |access-date=2026-10-01 |work=CNN |language=en}}</ref>[32][33][34][35] Agence France-Presse yayogera ku Pulezidenti wa Malawi eyasooka Bakili Muluzi ng’agamba nti “ssemateeka alina okugobererwa”, ng’agamba nti omumyuka wa pulezidenti ateekeddwa okutwala obuyinza mu ssemateeka. “Ndi kusaba ssemateeka agobererwe, okukuuma emirembe n’obutebenkevu. Amateeka ga Malawi galambika bulungi nti omumyuka wa pulezidenti atwala obuyinza singa pulezidenti aliwo tasobola kukulembera. Tulina okwewala ekizibu ky’obutabanguko. Tugoberere ssemateeka. Tetulina ky’okusalawo okuggyako okugoberera ssemateeka. Ky’amaanyi nnyo nti waliwo emirembe n’obutebenkevu.”[36] Ab’ebyokwerinda ba Malawi nabo baayagala ssemateeka agobererwe.[37] Ekitongole ky’amateeka ekya Malawi Law Society kyakakasa nti mu kitundu 83(4) mu ssemateeka wa Malawi, ye yali omusikira omutuufu ku bukulembeze bwa Pulezidenti.[38] Ku 7 April, kabineeti ya Malawi yasaba kkooti okugaana Banda okufuuka pulezidenti. Ye n’akuba essimu eri omuduumizi w’amagye, General Henry Odillo, n’amusaba amuwagire. Yamukkiriza n’ateekawo abajaasi okwetooloola ennyumba ye. Joyce Banda yalayirwa ku 7 April 2012 ng’omukulembeze wa Malawi, omukazi asoose okubeera mu kifo kino.[40] Omulamuzi omukulu Lovemore Munlo yali akulira omukolo ogwali ku National Assembly mu Lilongwe.[31] Oluvannyuma lw’okulayira, Banda yasaba obumu bw’eggwanga. “Njagala ffenna tukyuse tugende mu maaso n’essuubi n’omwoyo gw’obumu n’obwegassi... Nsuubira tujja kubeera bumu era nsuubira nti ng’eggwanga erisaba Katonda, twakkirize Katonda ajje mu maaso gaffe kubanga singa tetukikola, tuba tumaze okulemererwa.”[40] Abamawulire ba Malawi n’ensi yonna baalaga okutongoza kwa Joyce Banda nga kwali kwa mirembe. Baakuyita obuwanguzi bwa demokulaasi. Olupapula lwa Malawi Sunday Times lwagamba nti okutongoza kwa pulezidenti omuggya kwali “kuyambye okunyweza n’okussa obuwangwa bwa demokulaasi mu ggwanga.”[41] === Okulonda abakungu ba Cabinet n’okufiirwa okulonda kwa Pulezidenti mu 2014 === Ku 26 April 2012, Banda yalonda cabinet ye eyali erimu baminisita 23 n’abamyuka baabwe mwenda. Yawaayo ebifo eby’enkizo okunyweza amaanyi ge nga mukulembeze w’eggwanga.[42] Ku 10 October 2013, ennaku entono oluvannyuma lw’okudda okuva ku lugendo lwe ku UN, Banda yasazaamu cabinet ye oluvannyuma lw’ekikangabwa kya Capital Hill Cashgate scandal.[43][44] Ku 15 October, cabinet empya yalondebwa era omuwandiisi wa byensimbi Ken Lipenga ne minisita w’ebyamateeka Ralph Kasambara baasazibwako mu cabinet. Mu May 2014 Joyce Banda yawangulwa nnyo mu kulonda kwa pulezidenti. Yalemwa okugezaako okusazaamu okulonda. Teyagenda ku kukyala kw’omuwanguzi Peter Mutharika, naye yamukubira essanyu.[45] Yatandika okubeera ebweru wa Malawi mu 2014. Ekiragiro ky’okumukwata ku nsonga z’obulyake mu kiseera kye nga Pulezidenti kyategekebwa nga 31 July 2017, newankubadde yali akyali ebweru w’eggwanga.[46] Yegaana emisango gino n’agamba nti ajja kudda okugiwulira.[47] === Enkolagana y’ensi yonna === Mu myaka egyasooka okutuuka ku bukulembeze bwa Banda, Malawi yali mu mbeera embi ey’ebyenfuna olw’enkolagana n’amawanga amalala mu bufuzi bwa Bingu wa Mutharika. Mu mwaka ogwasembayo ogw’obufuzi bwa Mutharika, Bungereza, Amerika, Germany, Norway, European Union, World Bank ne African Development Bank byonna byaleka okuwa obuyambi bw’ebyensimbi. Baalaga okutya ku bikolwa bya Mutharika ku demokulasiya mu ggwanga n’obukulembeze bwe obwali butandise okubaamu obutabanguko. Mu March 2012, Mutharika yagamba abakungu bano abava ebweru nti “mugende mu hell.” Yabalumiriza okutegeka okuggyawo gavumenti ye.[48] Ekimu ku bizibu bya Banda ng’omukulembeze kyali kuddamu okuzimba enkolagana n’abawa obuyambi. Era yalina ekizibu eky’okuddamu okuzimba enkolagana n’eggwanga lye erya Malawi nga Mozambique, n’amawanga agali mu kitundu nga Botswana. Mu wiiki esooka ey’obufuzi bwe, Banda yatandika okukola enkolagana empya okuddamu okuzimba enkolagana ya Malawi n’amawanga amalala.[49] Yayogera ne Henry Bellingham ow’ekitongole kya United Kingdom’s Foreign Office. Yamusuubiza nti omubaka omupya owa Bungereza ajja kutumibwa “mu kiseera ekisinga obumpi.” Yayogera ne Secretary of State Hillary Clinton owa Amerika. Clinton yasubiza okuddamu okuteesa ku ssente za $350 million ez’amasannyalaze mu bwangu ddala. Banda yalangirira enteekateeka okwogera ne Baroness Ashton ow’ekitongole kya European Union’s Foreign Affairs office ne Ruby Randall, omukiise wa IMF mu Malawi. Ye ne pulezidenti wa Zambia Michael Sata baali bamaze okuteesa ku kuddamu okukola enkolagana ennungi.[49] Okusanyusa abawa obuyambi, gavumenti ya Banda era yagaana mu June 2012 okutegekera olukiiko lw’African Union mu July kubanga AU yali egambye nti pulezidenti wa Sudan Omar al-Bashir aweebwe obukakafu nti Malawi ejja kwegaana okuweereza ekiragiro kya ICC ekimukwata; Cabinet yasalawo nti embeera zino tezikkirizibwa.[50] Banda yayogerwako Forbes nga omukyala ow’amaanyi asinga obungi mu nsi, erinnya ly’omu Afrika erisinga obunene ku lukalala. === Enkola y'eggwanga === ===== Obubonero bw'eggwanga ===== [[File:Flag of Malawi.svg|thumb|Bendera ya Malawi eyasooka mu 1964, eyaddizibwawo mu 2012]] Mu myezi ebiri nga bamaze okutandika okukulembera, gavumenti ya Banda yateekawo ekiragiro okuddamu okukozesa bendera ya Malawi eyasooka eya 1964 "rising-sun", ng’eggyako eyakozesebwa mu 2010 wansi wa Bingu wa Mutharika.[51][52] ===== Okulwanirira eddembe ly’abantu ===== [[File:Flag of Malawi (2010–2012).svg|thumb|Bbendera etamanyiddwa eya 2010–2012]] Ku 18 May 2012 Banda yalangirira nti agenda kuggyawo amateeka agalwanyisa obufumbo bw’abasajja oba abakyala bokka.[53] Mu November Minisitule y’ebyamateeka yawa ekiragiro eky’okwewala okukwatibwa ku bantu abakola obufumbo obwo nga balina okukkiriziganya, nga balindirira okwekeneenya kwa Palamenti,[54] naye Kkooti Enkulu yasazaamu ekiragiro ekyo mu February 2016, ng’egamba nti Palamenti yokka ye esobola okusazaamu oba okuggyawo amateeka gano.[55] Newankubadde obufumbo bw’abasajja oba abakyala bokka bukyali mu mateeka, okulwanirira eddembe ly’abantu kwongedde; Lilongwe yakuba olugendo lw’abavubuka ba LGBT olwasooka mu Malawi nga 26 June 2021.[56] ===== Enkyukakyuka mu by’enfuna n’ensimbi ===== Mu kugoberera amagezi ga International Monetary Fund (IMF), Banda yateekawo enkola y’okukyusa omuwendo gw’ensimbi, era nga 7 May 2012, yakendeeza omuwendo gwa Malawian kwacha ku bitundu 33 ku buli kikumi okusinziira ku ddoola ya Amerika okusobola okuggyawo akatale akatono akaliwo n’okufunamu obuyambi okuva ebweru.[57] * Obuzibu obw’akaseera akatono: Okukendeeza omuwendo gw’ensimbi wamu n’okuteeka ebbeeyi y’amafuta mu mikono gy’abantu, kyaleetera okweyongera kw’ebbeeyi y’ebintu okutuuka ku bitundu 34 ku buli kikumi era ne kuleeta okwegugunga n’okulaga obutali bumativu mu January 2013.[58] * Okuddamu okuzimba mu kiseera ekya wakati: Ku nkomerero ya 2013, IMF yagamba nti “okuddamu okuzimba kutandise… nga kuyambibwa okwongera okufuna ensimbi eziva ebweru” era nti ebbeeyi y’ebintu yatandika okukka.[59] Ekibiina kya Southern African Development Community kyategeka nti ebbeeyi y’ebintu ejja kukendeera okutuuka ku bitundu 19.6 ku buli kikumi mu 2014 ng’omuwendo gw’ensimbi gukutte mu mbeera.[60] * Enkolagana n’abawa obuyambi: U.S. Congressional Research Service yalaga nti abawa obuyambi abasinga abaali basazizzaamu obuyambi bw’ensimbi mu kiseera kya Mutharika baabuzzaayo oluvannyuma lw’enkyukakyuka za Banda, nga mwemuli n’endagaano ya US $350-million eya Millennium Challenge Corporation.[61] Enkyukakyuka zino zaateekebwako mu pulogulaamu ya gavumenti ey’okuddamu okuzimba mu by’enfuna eya 2012–2014, eyateeka enkyukakyuka ezikolebwa mu katale wamu n’enteekateeka z’okukuuma abantu mu mbeera y’obulamu.[62] ===== Obukadde n’ekyuma kya pulezidenti ===== Okusala ku nsimbi ezikozesebwa mu gavumenti, Banda yasuubiza okukendeeza omusaala gwe ku bitundu 30 ku buli kikumi era n’alagira okutunda ekifaananyi kya Dassault Falcon 900EX ekyagulibwa eyamuddirira. Ekifaananyi kino kyatundibwa eri Bohnox Enterprise eyali esangibwa mu British Virgin Islands ku doola za Amerika obukadde 15 mu May 2013.[63] Abakungu ba gavumenti baagamba nti ensimbi zino zaakozesebwa okusasula ebbanja ly’okulwanyisa ne Paramount Group n’okusasula emmere ya kasooli n’eddagala, naye ebibiina by’abantu baawakanya enteekateeka eno era ne basaba ebikwata ku ndagaano.[64] Okutegeeza kwa Parliament’s Public Accounts Committee mu 2021 kwalaga okunoonyereza okuggya ku nsonga eno, newankubadde tewali misango gy’obumenyi bw’amateeka egisimbiddwa mu kkooti.[65] ===== Enkola y’abantu ===== Wadde nga enkola za Banda zaaleeta obwesige mu bawandiisi b’ensimbi n’okufuna ssente z’ebweru, zaaleetawo okulinnya kw’ebbeeyi y’obulamu mu maka agali mu bibuga, ne zikendeeza obuwanguzi bwe mu bantu ng’agenda okulonda kwa 2014. Abanoonyereza bakyalina okwawukanako ku mugaso ogw’ebbanga ddene ogw’okukendeeza ebbeeyi mu 2012, newankubadde IMF ne World Bank balaga nti enkola eno yayamba okuziyiza obuzibu bw’ebyenfuna n’okuteekawo omusingi gw’enkulaakulana empya.[66] ===== Enteekateeka za Pulezidenti ===== Banda alaze obumanyirivu mu kulabirira obulamu bw’abakyala n’eddembe ly’okuzaala, nga asinga okuyita mu kusomesa abakyala ku Malawi. Yalaga obuwagizi bwe ng’atandika Presidential Initiative on Maternal Health and Safe Motherhood. Mu myaka ebiri gyokka, enteekateeka eno yalaga okukendeera kw’omuwendo gw’abakyala abafa nga bazaala okuva ku 675 ku buli 100,000 abaazaalibwa okutuuka ku 460 ku buli 100,000 abaazaalibwa.[67] ===== Bendera ===== Oluvannyuma bendera yakyusibwa mu 2010 gavumenti ya Mutharika, waaliwo okuwakanya okuva mu bantu. Ebibiina bingi byawakanya obutuufu bwa bendera eno. Ku 28 May 2012, Banda yakulembera ababaka ba palamenti okusalawo okuddamu okukozesa bendera ey’obwetwaze, eyasooka okuteekebwako mu 1964. Ebibiina byonna, okuggyako DPP, byasalawo okuddamu okukozesa bendera ey’obwetwaze.[68] ==== Obulamu oluvannyuma lw’okuba pulezidenti ==== ===== Okuddayo okuva mu buwangwa n’okunoonyereza ku Cashgate (2018) ===== Banda yaddayo e Malawi nga 28 April 2018 oluvannyuma lw’emyaka esatu egy’okweyisa mu buwangwa mu Amerika, gyeyali mukwano omukulu mu Woodrow Wilson Center ne Center for Global Development.[69][70] Newankubadde poliisi yawa ekiragiro kya 2017 okumukwata olw’omusango gwa “Cashgate” ogw’omu 2013, Anti-Corruption Bureau yategeeza mu May 2018 nti okunoonyereza kwali kukyagenda mu maaso era nti Banda teyali akyaliiko musango gw’okusimbibwa mu kkooti.[71] ==== Enkolagana z’ebyokulonda mu 2019–2020 ==== People’s Party yasooka okuteekawo Banda ku kulonda kwa pulezidenti mu 2019, naye nga 15 March 2019 yavaamu n’awagira omuvuganya w’ekibiina ky’obufuzi Lazarus Chakwera.[72][73] Oluvannyuma lwa Kkooti Enkulu okusalawo okuggya ebivudde mu kulonda kwa 2019, Banda yawagira Chakwera mu kulonda okwaddirira mu June 2020 era n’amwebaza mu lujjudde oluvannyuma lw’okuwangula.[74] Mu kabineeti ya Chakwera eyasooka, eyalangirirwa nga 8 July 2020, mwali mutabani wa Banda, Roy Akajuwe Kachale-Banda, ng’omubaka w’ebyobusuubuzi.[75] ==== Okulwanirira n’okuyamba mu nsi yonna (2021–2024) ==== ===== Banda abadde akola ennyo ku nsonga z’ebyobulamu n’enkulaakulana mu nsi yonna. ===== * Mu May 2021 yayingira abakulembeze b’amawanga ne Nobel laureates mu bbaluwa ey’okusaba G7 okukkiriza obutali bw’ensimbi za COVID-19 vaccine era okuddamu okuwangula okulwanyisa AIDS.[76] * Ku 11 March 2023 yali omu ku bantu abasukka mu 200 abasayina People’s Vaccine Alliance “Never Again” statement nga basaba okufuna eby’okulwanyisa ebikwatagana n’obulwadde obw’amaanyi.[77] * Mu February 2023 Banda yafuuka omu ku “grain ambassadors” ba Ukraine, ng’ayamba okuzuula amawanga ga Afrika agasinga okwetaaga emmere ya Ukraine mu kiseera ky’olutalo lwa Russo-Ukrainian War.[78] Okuyita mu Joyce Banda Foundation Trust, yeeyongedde okukola ku by’okukuuma emmere n’okusomesa, nga mwemuli okugabira amaka 500 obusimba bwa kasooli abaakosebwa Cyclone Freddy mu January 2024[79] n’okutandika enteekateeka ya K315 million bursary scheme eri abawala abasoma mu masomero aga secondary mu 2024.[80] ==== Okwesimbawo ku bwa Pulezidenti mu 2025 ==== [[File:Joyce Banda 2025.jpg|thumb|Banda mu 2025]] Ku lunaku lwa 23 June 2025, People’s Party National Executive Committee yakkiriza Banda nga omukwasi w’ekibiina ku bwa Pulezidenti mu kulonda kwa Malawi okwa 2025. Bwe yalangirira okwesimbawo kwe e Lilongwe, yagamba nti “Malawi eri ku mugga ogw’okusalawo era yeetaaga okulaba empya ekwatiddwa ku kukola kw’abavubuka n’okutumbula abakyala mu by’enfuna.”[81] Okulonda kwe—kweyitibwa “A New Malawi for the Youth Initiatives (A.Ma.Y.I.)”—kulaga obusomesa bw’amasomero ga sekendule obutali bwa kusasula, ebifo by’obulamu eby’okusindikibwa, okukyusa mu by’obuli bw’enguzi n’okutumbula abavubuka mu by’obusuubuzi ng’ebikulu byakyo.[82] Yawangulwa Peter Mutharika. == Joyce Banda Foundation == Ng’akyali tannaba kufuuka omumyuka wa pulezidenti, yali mukulembeze era CEO w’ekitongole ekya Joyce Banda Foundation,[84] ekitongole ekirungi ekikola ku baana n’abafumbo abatalina bazadde mu Malawi okuyita mu masomero. Kiri mu Chimwankhunda area mu Blantyre nga kirimu amasomero ga primary ne secondary. Kirimu n’ekifo ky’okulabirira abaana abatalina bazadde ekirimu ebifo mukaaga n’abaana 600.[85] Era kikola ku byalo ebiriraanye nga kiwa micro-credit eri abakazi 40 n’ebibiina by’abavubuka 10. Kiwa ensigo eri abalimi abasukka mu 10,000 era kiwadde obuyambi obulala. Ekitongole kino kyazimba amalwaliro ana mu byalo 200 bye kisobola okukolako. Era kikola ku nkulaakulana mu byalo. Kirina obukwatagana ne Jack Brewer Foundation, ekitongole ekikola ku nkulaakulana mu nsi yonna ekya NFL star Jack Brewer.[86] == National Association of Business Women == Banda ye mukulembeze w’ekibiina kya National Association of Business Women mu Malawi ekyatandikibwa mu 1990. Kiri mu mateeka ng’ekitongole ekitali kya magoba mu Malawi.[87] Ekibiina kino kirina ekigendererwa okuggyamu abakazi obwavu nga bawanga amaanyi n’okubawa obusobozi mu by’enfuna.[88] Kino kye kibiina ky’abakazi 30,000, ekisanyusa okuwagira bizinensi z’abakazi n’okuyamba abakazi abayagala okwetaba mu bizinensi. Ebikolwa byabwe birimu okutendeka mu bizinensi, okutendeka mu tekinologiya, okukuuma ebyafaayo n’obukugu mu kukulembera.[88] Bakola okuteekateeka okukola emboozi n’abakulembeze abakola amateeka okulaba nga amateeka gabaagaliza abakazi abalina bizinensi.[89] Omukulembeze waakyo kati ye Mary Malunga.[89] Ekitongole kino kibadde n’obukwatagana ne Humanist Institute for Development Cooperation (Hivos) ey’e Netherlands okuva mu 2003.[88] == Philanthropy n’okukulaakulanya ebikolebwa == Banda abadde mu mirimu mingi egy’obusobozi n’abakyala okuva ku myaka 25 okulaba nga wabaawo enkyukakyuka mu mateeka, ddala mu by’enjigiriza. Yatandika Joyce Banda Foundation for Better Education. Yatandika Young Women Leaders Network, National Association of Business Women ne Hunger Project mu Malawi. Ye (nga ali wamu ne Pulezidenti Joaquim Chissano owa Mozambique) yaweebwa ekirabo kya Africa Prize for Leadership for the Sustainable End of Hunger mu 1997 ekitongole ky’e New York ekitali kya gavumenti. Yakozesa ssente z’ekirabo okuzimba ekizimbe kya Joyce Banda foundation for children.[85] Mu 2006, yafuna ekirabo kya International Award for the Health and Dignity of Women olw’okweyisa obulungi ku ddembe ly’abakyala ba Malawi nga bwekikolebwa Americans for United Nations Population Fund.[17] Yaweereza nga commissioner wa "Bridging a World Divided" awamu n’abantu nga Bishop Desmond Tutu, ne United Nations Human Rights Commissioner, Mary Robinson.[8] Banda era yali memba mu Advisory Board for Education mu Washington DC, era mu advisory board ya Federation of World Peace and Love mu Taiwan (China).[8] Mu kiseera ky’okukendeeza ensimbi mu gavumenti mu October 2012, Banda yakendeeza omusaala gwe ku bitundu 30%. Era yalangirira nti ennyonyi ya pulezidenti egenda kutundibwa.[90] ==== Global Leaders Council for Reproductive Health ==== Mu 2010, Banda yafuuka memba wa Global Leaders Council for Reproductive Health,[91] ekibiina ky’abantu kkumi na mukaaga abali mu buyinza n’abakulembeze b’amawanga agasooka, abakozi abakulu n’abalala abakkiriza okutumbula eby’obulamu bw’okuzalira okutuusa ku nkulaakulana ey’olubeerera n’obugagga.[91] Ekikulemberwa omukulembeze w’eggwanga lya Ireland Mary Robinson, abakulembeze bano balaba okukungaanya obuyinza bw’ebyobufuzi n’ensimbi ezetaagisa okufuna obulamu bw’okuzalira eri buli muntu mu 2015 – ekigendererwa ekikulu mu UN Millennium Development Goals.[91] ==== Ebirabo ==== ===== Awaadi z'eggwanga ===== * Woman of the Year, Malawi, 1997 * Woman of the Year, Malawi, 1998 * ''Nyasa Times'' Multimedia "Person of the Year", 2010 ===== Ebikopo by’ensi yonna ===== * Martin Luther King Jr. Drum Major Award, 2012, Washington D.C.[93] * Legends Award for Leadership, 2012, Greater African Methodist Episcopal Church[94] * Women of Substance Award, 2010, African Women Development Fund[95] * Africa Prize for Leadership for the Sustainable End of Hunger, 1997, The Hunger Project, New York[8] * International Award for Entrepreneurship Development, 1998, Africa Federation of Women Entrepreneurs & UN Economic Commission for Africa[8] * 100 Heroines Award, 1998, Rochester, New York[8] * Certificate of Honors, 2001, Federation of World Peace and Love, Taiwan (Republic of China)[8] * Reykjavík Global Forum / Women Political Leaders (WPL) Trailblazer Award, 2020, Iceland[96] ==== Ekitiibwa ==== * ''Forbes'' magazine – World's Most Powerful Women: #40 (2014)<ref name="Forbes14" /> | #47 (2013) | #71 (2012) * ''Forbes'' magazine – Africa's Most Powerful Women: #1 (2012) | #3 (2011) * Included in the "BBC 100 Women" series, October 2014<ref name="bbc100women" /> * Included in "Outstanding Women in Africa" list, 2022, ''New Africa Magazine''<ref name="investigator2022" /> == Laba era == * Malawian Constitutional Crisis 2012 * List of current members of the National Assembly of Malawi == Okusoma okw'okweyongerayo == * Kim Yi Dionne, Boniface Dulani (January 2013). "Constitutional provisions and executive succession: Malawi's 2012 transition in comparative perspective". ''African Affairs''. '''112''' (446): 111–137. doi:10.1093/afraf/ads067. JSTOR&#x20;23357150 == Ebyokulabirako == nygxutwytiuhoeotehtfvc164ac03w2 75891 75890 2026-10-01T12:22:49Z MEvalyn 9841 Added citation 75891 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q57388}} '''Joyce Hilda Banda''' (eyazaalibwa nga Ntila; yazaalibwa nga 12 Apuli 1950) ye munnabyabufuzi, omusomesa era omulwanirizi w’eddembe okuva e Malawi eyakolanga ng’omukulembeze wa Malawi ow’okuna okuva mu 2012 okutuuka mu 2014. Yafuuka pulezidenti oluvannyuma lw’okufa kwa Bingu wa Mutharika, gwe yakolera nga vice president ow’okuna okuva mu 2009 okutuuka mu 2012. Omubaka wa People’s Party, Banda abadde akulembera ekibiina kino okuva lwe kyatandikibwawo mu 2011. Ye mukyala asooka okuba pulezidenti wa Malawi era omutwe gw’eggwanga ogwokubiri, oluvannyuma lwa Elizabeth II, era omutwe gw’eggwanga ogwokubiri mu Africa, oluvannyuma lwa Ellen Johnson Sirleaf owa Liberia. Banda yazaalibwa mu Malemia, n’asoma ku Columbus University ne Royal Roads University n’afuna diguli ya bachelor’s ne master’s degree mu arts, ate Atlantic International University n’afuna diguli ya bachelor’s mu social science mu myaka gy’emyaka gya 1970. Oluvannyuma yatandikawo Joyce Banda Foundation, National Association of Business Women (NABW), Young Women Leaders Network, ne Hunger Project. Banda yayingira ebyobufuzi mu 1999 era n’alondebwa mu National Assembly nga memba wa United Democratic Front (UDF) ekibiina kya Pulezidenti Bakili Muluzi. Mu 2004, Banda yateekebwako Minisita w’eby’obulamu bw’abakyala, abaana n’okukola emirimu gy’abantu abakulu okuva eri Pulezidenti Mutharika. Mu kiseera kye mu kifo kino, yakakasizza etteeka lya Domestic Violence Bill erya 2006, era n’ateekawo National Platform for Action on Orphans and Vulnerable Children ne Zero Tolerance Campaign Against Child Abuse. Banda oluvannyuma yateekebwako Minisita w’eby’ensonga z’ebweru, era n’akyusa obuwanguzi bwa Malawi okuva ku Republic of China okudda ku People’s Republic of China ng’agezaako okuleeta enkulaakulana mu by’enfuna mu Malawi. Mu 2009, Mutharika yaddamu okulonda era n’alonda Banda okuba omubaka we mu kulonda okw’eggwanga, era tikiti yaabwe n’ewangula, n’afuuka vice president asooka. Ekiseera kya Banda nga vice president kyali kijjudde obutakkaanya wakati we ne Mutharika kubanga Banda yagaana okukkiriza muganda wa Mutharika Peter okubeera omusika we ku bukulembeze bw’eggwanga. Banda oluvannyuma yasindikibwa ebweru mu DPP era n’atandikawo People’s Party, naye n’asigala nga vice president nga bwe kiragiddwa mu Ssemateeka. Mu April 2012, Mutharika yafa; nga bwe kiri mu Ssemateeka, Banda nga vice president yandifuuse pulezidenti. Naye abamu ku ba DPP abaalina obwesige eri Mutharika baagezaako okuteekawo muganda we nga pulezidenti, ne batandika obuzibu mu kusikira obukulembeze. Wadde nga kino kyaliwo, Banda, nga bwe kiragiddwa mu mateeka, yafuuka pulezidenti ng’ayambibwa amagye agawagira Ssemateeka. Mu 2014, Banda yawangulwa mu kulonda okw’eggwanga Peter Mutharika, muganda wa Bingu eyafa. Nga Banda mu kusooka yagaana okukkiriza n’asaba okulonda okuddamu, ng’agamba nti waliwo obubbi, oluvannyuma yakkiriza n’awaayo obuyinza eri Mutharika nga 31 May. Mu June 2014, Forbes yamulonda nga omukyala ow’amaanyi ogw’okusatu mu nsi yonna era nga ye mukyala ow’amaanyi ennyo mu Africa.<ref>{{Cite web |last=Burho |first=Moira Forbes, Maggie McGrath, Erin Spencer Sairam, Erika |title=Forbes World’s Most Powerful Women of 2025 |url=https://https//www.forbes.com/lists/power-women/ |access-date=2026-10-01 |website=Forbes |language=en}}</ref>Mu October 2014, yateekebwa mu BBC’s 100 Women.<ref>{{Cite news |date=2014-10-26 |title=Who are the 100 Women 2014? |url=https://www.bbc.com/news/world-29758792 |access-date=2026-10-01 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> == Obulamu bwe n’obw’eka == [[File:Joyce Banda 2025 (profile).jpg|thumb|Banda mu 2025]] Joyce Hilda Ntila<ref>{{Cite news |date=2012-04-10 |title=Joyce Banda: Malawi's first female president |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-17662916 |access-date=2026-10-01 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> yazaalibwa nga 12 April 1950 mu Malemia, ekyalo mu Zomba District eya Nyasaland (kati Malawi).<ref>{{Cite web |title=Malawian President quietly celebrates 62nd birthday {{!}} Malawi news, Malawi - NyasaTimes breaking online news source from Malawi |url=http://www.nyasatimes.com/malawi/2012/04/12/malawian-president-quietly-celebrates-62nd-birthday/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414023610/http://www.nyasatimes.com/malawi/2012/04/12/malawian-president-quietly-celebrates-62nd-birthday/ |archive-date=2012-04-14 |access-date=2026-10-01 |website=www.nyasatimes.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=JB Celebrates Her 62 Birthday In Private {{!}} Malawi Voice |url=http://www.malawivoice.com/2012/04/12/jb-celebrates-her-62-birthday-in-private-67799/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414080836/http://www.malawivoice.com/2012/04/12/jb-celebrates-her-62-birthday-in-private-67799/ |archive-date=2012-04-14 |access-date=2026-10-01 |website=www.malawivoice.com |language=en-US}}</ref> Yasoma ku Providence Secondary School.<ref>{{Cite web |last=Online |first=Nation |date=2020-03-31 |title=Faith’s rise against odds |url=https://mwnation.com/faiths-rise-against-odds/ |access-date=2026-10-01 |website=Nation Online |language=en-US}}</ref> Kitaawe yali omuyimbi wa police brass band. Yatandika okukola nga secretary era n’afuuka omuntu amanyiddwa ennyo mu kiseera kya dictator Hastings Banda.<ref>{{Cite web |date=2012-04-06 |title=Joyce Banda poised for Malawi presidency |url=https://capitalfm.africa/joyce-banda-poised-for-malawi-presidency/ |access-date=2026-10-01 |website=Capital FM Kenya |language=en-US}}</ref> Yafuna Cambridge School Certificate, Bachelor of Arts Degree mu Early Childhood Education okuva mu Columbus University (ekitongole ekitalina kukkirizibwa), Bachelor of Social Studies mu Gender Studies okuva mu Atlantic International University (nayo etalina kukkirizibwa) ne Diploma mu Management of NGOs okuva mu International Labour Organization (ILO) Centre mu Turin, Italy. Atlantic International University kyogerwako ng’ekifo ekikola diguli ezitali za mazima, era diguli zaayo zikyusiddwa nnyo nga “fake.<ref>{{Cite news |date=2016-10-28 |title=Probe IGP's ‘Fake’ doctorate degree - Academics |url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Probe-IGP-s-Fake-doctorate-degree-Academics-481571 |archive-url=http://web.archive.org/web/20241229191248/https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Probe-IGP-s-Fake-doctorate-degree-Academics-481571 |archive-date=2024-12-29 |access-date=2026-10-01 |work=GhanaWeb |language=en-US}}</ref>” Yafuna ne Master of Arts degree mu Leadership okuva mu Royal Roads University mu Canada, ne doctorate ey’ekitiibwa mu 2013 okuva mu Jeonju University.<ref>{{Cite journal |date=2019 |title=Liberia, Malawi, and Central African Republic |url=https://doi.org/10.5040/9781666992373.ch-002 |journal=Empowering Women |pages=23–44 |doi=10.5040/9781666992373.ch-002}}</ref> Yawasa Roy Kachale, gye yazaala abaana basatu. Nga ali ku myaka 25, yali abeera Nairobi, Kenya.<ref>{{Cite web |date=2020-07-03 |title=How Nairobi shaped future president |url=https://nation.africa/kenya/news/how-nairobi-shaped-future-president--808056 |access-date=2026-10-01 |website=Daily Nation |language=en}}</ref> Mu 1975, okugenda mu maaso kw’abakyala mu Kenya kwalaga Banda okutwala abaana be basatu n’ava mu bufumbo obwali bumukubiriza obubi.[14] Obufumbo bwe ne Roy Kachele bwaggwa mu 1981. Oluvannyuma yawasa Richard Banda, omulamuzi omukulu ow’eddembe mu Malawi, gye yazaala abaana babiri.<ref>{{Cite web |last=Moderator |date=2013-04-10 |title=Stories on Malawi: (20) New tweets matching Malawi |url=https://storiesonmalawi.blogspot.com/2013/04/20-new-tweets-matching-malawi_6790.html |access-date=2026-10-01 |website=Stories on Malawi}}</ref> Wakati wa 1985 ne 1997 Banda yakulembera era n’atandikawo bizinensi n’ebitongole ebitali bimu nga Ndekani Garments (1985), Akajuwe Enterprises (1992), ne Kalingidza Bakery (1995). Okutuuka kwe kwamuleetera okuyamba abakyala abalala okufuna obwetwaze mu by’enfuna n’okumalawo obwavu n’okukozesebwa obubi.<ref name=":1">{{Cite web |title=Friends of UNFPA – Channel Foundation |url=https://www.channelfoundation.org/legacy-grantees/unfpa/ |access-date=2026-10-01 |language=en-US}}</ref> Ye muganda wa Anjimile Oponyo, eyali CEO wa Raising Malawi Academy for Girls, eyayambibwa Madonna.<ref>{{Cite news |last=Reporter |first=Staff |date=2012-04-16 |title=Madonna: I’m happy Joyce Banda is Malawi’s leader |url=https://www.namibian.com.na/madonna-im-happy-joyce-banda-is-malawis-leader/ |access-date=2026-10-01 |work=The Namibian |language=en-US}}</ref> == Obulamu bw’ebyobufuzi == === Emirimu gy’obukulembeze (1999–2009) === Joyce Banda yayingira mu byobufuzi mu 1999. Yawangula ekifo mu Palamenti mu kulonda kwa Malawi okwokusatu okwa demokulasiya ng’omubaka wa kibiina kya Pulezidenti Bakili Muluzi, United Democratic Front. Yakikiriranga Zomba Malosa constituency.<ref name=":1" /> Muluzi yamuteekako nga Minisita w’eby’obusajja n’eby’abantu.[7] Nga minisita, yakola okulwanyisa okussa mu mateeka Domestic Violence Bill eyali etaddeko emyaka musanvu nga tekyakolebwa.[20] Yakola National Platform for Action ku baana abatalina bazadde n’abaana abali mu buzibu era n’atandika Zero Tolerance Campaign Against Child Abuse.<ref name=":1" /> Mu 2004, yaddamu okulondebwa nga memba wa kibiina kya Muluzi. Bingu wa Mutharika yafuuka Pulezidenti. Newankubadde Banda teyali memba wa kibiina kye, Mutharika yamuteekako nga Minisita w’eby’ensonga z’ebweru mu 2006. Banda yasindika okukyusa engeri Malawi gye yakkiriza gavumenti ya China okuva ku Republic of China (ku Taiwan) okudda ku People’s Republic of China ku lukalu; yagamba nti kino kyandireese obugagga eri Malawi. Mu 2010, China yamaliriza okuzimba ekizimbe kipya kya Palamenti e Lilongwe.<ref>{{Cite web |title=China-Malawi cooperation very good: Malawian diplomat - People's Daily Online |url=https://en.people.cn/n/2015/0420/c90883-8880774.html |access-date=2026-10-01 |website=en.people.cn}}</ref> === Omumyuka wa Pulezidenti (2009–2012) === Banda yagenda mu kalulu ka 2009 nga omuwandiisi wa DP, ng’awerekerwako Mutharika, omuwandiisi wa DP ow’obwapulezidenti. Yaweereza nga omukyala asooka okuba omumyuka wa Pulezidenti mu Malawi. Mu kusalawo okutali kwategeerekeka okuva mu DPP, Joyce Banda ne second vice-president Khumbo Kachali baasimbibwa nga bamumyuka ba DPP nga 12 December 2010 olw’ebikolwa ‘eby’okulwanyisa ekibiina. Mu kugezaako okumugoba, pulezidenti yeeyongera okumuwa emirimu egyali gyakolebwako Callista Mutharika, eyateekebwa mu kabineeti mu September 2011. Kkooti yagaana Mutharika okumugoba nga omumyuka wa Pulezidenti ku nsonga za ssemateeka. Kino kyali kirimu okuggyako emotoka ye ey’obukulembeze n’okumugaana okuwandiisa ekibiina kye ekipya. Ku 8 September 2011, ekifo ky’omumyuka wa Pulezidenti kyalekebwa mu kukyusa kabineeti. Naye yali akyali Vice-President mu mateeka kubanga ekifo kino kyali kisabiddwa mu ssemateeka.[24] Yayogerwako omwogezi wa DPP Hetherwick Ntaba okulekulira ekifo ky’omumyuka wa Pulezidenti.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Nyasa Times |date=2011-10-12 |title=Bingu drags VP to court on ‘constructive resignation’ {{!}} Nyasa Times |url=https://www.nyasatimes.com/bingu-drags-vp-to-court-on-constructive-resignation/ |access-date=2026-10-01 |website=www.nyasatimes.com |language=en-GB}}</ref> ==== Ebibiina mu DPP ==== [[File:Joyce Banda Department for International Development photo crop.jpg|thumb|Banda mu 2012]] Enkolagana wakati wa Banda ne Pulezidenti Bingu wa Mutharika yali etandise okubaamu obutakkaanya olw’okugezaako kwa Mutharika okuteekawo muganda we Peter Mutharika ng’omusikira we.[23] Newankubadde nga yasibwa ku kifo ky’obumyuka bwa Pulezidenti wa DPP wamu ne Second Vice-President Khumbo Kachali, yakomekkereza okukola nga omumyuka wa Pulezidenti wa Malawi nga bwe kirambikiddwa mu ssemateeka.[23] Kino kyaleetera abantu bangi okuva mu DPP n’okutandika ebibiina ebyamuwagira okufuuka Pulezidenti wa Malawi mu kulonda kwa 2014.<ref name=":2">{{Cite web |title=Statement by Samuel Itam, Executive Director for Malawi December 3, 2008 |url=https://doi.org/10.5089/9781451828207.002.a004 |access-date=2026-10-01 |website=doi.org}}</ref> DPP yagaana nti abantu bangi tebaavaamu era n’egamba nti baali batono bokka.<ref name=":2" /> ==== People’s Party ==== Banda ye mutandisi era mukulembeze wa People’s Party, eyatandikibwa mu 2011 oluvannyuma lw’okugobebwa mu DPP bwe yagaana okuwagira muganda wa Pulezidenti Mutharika omuto Peter Mutharika ng’omusikira we mu kulonda kwa 2014.<ref>{{Cite news |title=Malawi’s Vice President Joyce Banda Expelled From Ruling Party |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2010-12-13/malawi-s-vice-president-joyce-banda-expelled-from-ruling-party |archive-url=http://web.archive.org/web/20220422082224/https://www.bloomberg.com/news/articles/2010-12-13/malawi-s-vice-president-joyce-banda-expelled-from-ruling-party |archive-date=2022-04-22 |access-date=2026-10-01 |work=Bloomberg.com |language=en}}</ref> === Pulezidenti (2012 – May 2014) === ===== Okukyusa obuyinza ===== Ku 5 April 2012, Pulezidenti Mutharika yafa.[31] Oluvannyuma lw’okufa kwe gavumenti yalemwa okutegeeza abantu mu budde nti pulezidenti afudde. Kino kyaleeta okutya kw’okubaawo kw’obuzibu mu ssemateeka mu Malawi.<ref>{{Cite news |title=Potential crisis looms in Malawi amid reports of president's death |url=http://articles.cnn.com/2012-04-06/africa/world_africa_malawi-president_1_malawians-president-bingu-wa-mutharika-patricia-kaliati?_s=PM:AFRICA |archive-url=http://web.archive.org/web/20120515054125/http://articles.cnn.com/2012-04-06/africa/world_africa_malawi-president_1_malawians-president-bingu-wa-mutharika-patricia-kaliati?_s=PM:AFRICA |archive-date=2012-05-15 |access-date=2026-10-01 |work=CNN |language=en}}</ref>[32][33][34][35] Agence France-Presse yayogera ku Pulezidenti wa Malawi eyasooka Bakili Muluzi ng’agamba nti “ssemateeka alina okugobererwa”, ng’agamba nti omumyuka wa pulezidenti ateekeddwa okutwala obuyinza mu ssemateeka. “Ndi kusaba ssemateeka agobererwe, okukuuma emirembe n’obutebenkevu. Amateeka ga Malawi galambika bulungi nti omumyuka wa pulezidenti atwala obuyinza singa pulezidenti aliwo tasobola kukulembera. Tulina okwewala ekizibu ky’obutabanguko. Tugoberere ssemateeka. Tetulina ky’okusalawo okuggyako okugoberera ssemateeka. Ky’amaanyi nnyo nti waliwo emirembe n’obutebenkevu.”[36] Ab’ebyokwerinda ba Malawi nabo baayagala ssemateeka agobererwe.[37] Ekitongole ky’amateeka ekya Malawi Law Society kyakakasa nti mu kitundu 83(4) mu ssemateeka wa Malawi, ye yali omusikira omutuufu ku bukulembeze bwa Pulezidenti.[38] Ku 7 April, kabineeti ya Malawi yasaba kkooti okugaana Banda okufuuka pulezidenti. Ye n’akuba essimu eri omuduumizi w’amagye, General Henry Odillo, n’amusaba amuwagire. Yamukkiriza n’ateekawo abajaasi okwetooloola ennyumba ye.<ref>{{Cite news |last=Smith |first=David |date=2012-04-29 |title=Malawi's Joyce Banda puts women's rights at centre of new presidency |url=https://www.theguardian.com/world/2012/apr/29/malawi-president-joyce-banda-women-rights |access-date=2026-10-01 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Joyce Banda yalayirwa ku 7 April 2012 ng’omukulembeze wa Malawi, omukazi asoose okubeera mu kifo kino.[40] Omulamuzi omukulu Lovemore Munlo yali akulira omukolo ogwali ku National Assembly mu Lilongwe.[31] Oluvannyuma lw’okulayira, Banda yasaba obumu bw’eggwanga. “Njagala ffenna tukyuse tugende mu maaso n’essuubi n’omwoyo gw’obumu n’obwegassi... Nsuubira tujja kubeera bumu era nsuubira nti ng’eggwanga erisaba Katonda, twakkirize Katonda ajje mu maaso gaffe kubanga singa tetukikola, tuba tumaze okulemererwa.”[40] Abamawulire ba Malawi n’ensi yonna baalaga okutongoza kwa Joyce Banda nga kwali kwa mirembe. Baakuyita obuwanguzi bwa demokulaasi. Olupapula lwa Malawi Sunday Times lwagamba nti okutongoza kwa pulezidenti omuggya kwali “kuyambye okunyweza n’okussa obuwangwa bwa demokulaasi mu ggwanga.”[41] === Okulonda abakungu ba Cabinet n’okufiirwa okulonda kwa Pulezidenti mu 2014 === Ku 26 April 2012, Banda yalonda cabinet ye eyali erimu baminisita 23 n’abamyuka baabwe mwenda. Yawaayo ebifo eby’enkizo okunyweza amaanyi ge nga mukulembeze w’eggwanga.[42] Ku 10 October 2013, ennaku entono oluvannyuma lw’okudda okuva ku lugendo lwe ku UN, Banda yasazaamu cabinet ye oluvannyuma lw’ekikangabwa kya Capital Hill Cashgate scandal.[43][44] Ku 15 October, cabinet empya yalondebwa era omuwandiisi wa byensimbi Ken Lipenga ne minisita w’ebyamateeka Ralph Kasambara baasazibwako mu cabinet. Mu May 2014 Joyce Banda yawangulwa nnyo mu kulonda kwa pulezidenti. Yalemwa okugezaako okusazaamu okulonda. Teyagenda ku kukyala kw’omuwanguzi Peter Mutharika, naye yamukubira essanyu.[45] Yatandika okubeera ebweru wa Malawi mu 2014. Ekiragiro ky’okumukwata ku nsonga z’obulyake mu kiseera kye nga Pulezidenti kyategekebwa nga 31 July 2017, newankubadde yali akyali ebweru w’eggwanga.[46] Yegaana emisango gino n’agamba nti ajja kudda okugiwulira.[47] === Enkolagana y’ensi yonna === Mu myaka egyasooka okutuuka ku bukulembeze bwa Banda, Malawi yali mu mbeera embi ey’ebyenfuna olw’enkolagana n’amawanga amalala mu bufuzi bwa Bingu wa Mutharika. Mu mwaka ogwasembayo ogw’obufuzi bwa Mutharika, Bungereza, Amerika, Germany, Norway, European Union, World Bank ne African Development Bank byonna byaleka okuwa obuyambi bw’ebyensimbi. Baalaga okutya ku bikolwa bya Mutharika ku demokulasiya mu ggwanga n’obukulembeze bwe obwali butandise okubaamu obutabanguko. Mu March 2012, Mutharika yagamba abakungu bano abava ebweru nti “mugende mu hell.” Yabalumiriza okutegeka okuggyawo gavumenti ye.[48] Ekimu ku bizibu bya Banda ng’omukulembeze kyali kuddamu okuzimba enkolagana n’abawa obuyambi. Era yalina ekizibu eky’okuddamu okuzimba enkolagana n’eggwanga lye erya Malawi nga Mozambique, n’amawanga agali mu kitundu nga Botswana. Mu wiiki esooka ey’obufuzi bwe, Banda yatandika okukola enkolagana empya okuddamu okuzimba enkolagana ya Malawi n’amawanga amalala.[49] Yayogera ne Henry Bellingham ow’ekitongole kya United Kingdom’s Foreign Office. Yamusuubiza nti omubaka omupya owa Bungereza ajja kutumibwa “mu kiseera ekisinga obumpi.” Yayogera ne Secretary of State Hillary Clinton owa Amerika. Clinton yasubiza okuddamu okuteesa ku ssente za $350 million ez’amasannyalaze mu bwangu ddala. Banda yalangirira enteekateeka okwogera ne Baroness Ashton ow’ekitongole kya European Union’s Foreign Affairs office ne Ruby Randall, omukiise wa IMF mu Malawi. Ye ne pulezidenti wa Zambia Michael Sata baali bamaze okuteesa ku kuddamu okukola enkolagana ennungi.[49] Okusanyusa abawa obuyambi, gavumenti ya Banda era yagaana mu June 2012 okutegekera olukiiko lw’African Union mu July kubanga AU yali egambye nti pulezidenti wa Sudan Omar al-Bashir aweebwe obukakafu nti Malawi ejja kwegaana okuweereza ekiragiro kya ICC ekimukwata; Cabinet yasalawo nti embeera zino tezikkirizibwa.[50] Banda yayogerwako Forbes nga omukyala ow’amaanyi asinga obungi mu nsi, erinnya ly’omu Afrika erisinga obunene ku lukalala. === Enkola y'eggwanga === ===== Obubonero bw'eggwanga ===== [[File:Flag of Malawi.svg|thumb|Bendera ya Malawi eyasooka mu 1964, eyaddizibwawo mu 2012]] Mu myezi ebiri nga bamaze okutandika okukulembera, gavumenti ya Banda yateekawo ekiragiro okuddamu okukozesa bendera ya Malawi eyasooka eya 1964 "rising-sun", ng’eggyako eyakozesebwa mu 2010 wansi wa Bingu wa Mutharika.[51][52] ===== Okulwanirira eddembe ly’abantu ===== [[File:Flag of Malawi (2010–2012).svg|thumb|Bbendera etamanyiddwa eya 2010–2012]] Ku 18 May 2012 Banda yalangirira nti agenda kuggyawo amateeka agalwanyisa obufumbo bw’abasajja oba abakyala bokka.[53] Mu November Minisitule y’ebyamateeka yawa ekiragiro eky’okwewala okukwatibwa ku bantu abakola obufumbo obwo nga balina okukkiriziganya, nga balindirira okwekeneenya kwa Palamenti,[54] naye Kkooti Enkulu yasazaamu ekiragiro ekyo mu February 2016, ng’egamba nti Palamenti yokka ye esobola okusazaamu oba okuggyawo amateeka gano.[55] Newankubadde obufumbo bw’abasajja oba abakyala bokka bukyali mu mateeka, okulwanirira eddembe ly’abantu kwongedde; Lilongwe yakuba olugendo lw’abavubuka ba LGBT olwasooka mu Malawi nga 26 June 2021.[56] ===== Enkyukakyuka mu by’enfuna n’ensimbi ===== Mu kugoberera amagezi ga International Monetary Fund (IMF), Banda yateekawo enkola y’okukyusa omuwendo gw’ensimbi, era nga 7 May 2012, yakendeeza omuwendo gwa Malawian kwacha ku bitundu 33 ku buli kikumi okusinziira ku ddoola ya Amerika okusobola okuggyawo akatale akatono akaliwo n’okufunamu obuyambi okuva ebweru.[57] * Obuzibu obw’akaseera akatono: Okukendeeza omuwendo gw’ensimbi wamu n’okuteeka ebbeeyi y’amafuta mu mikono gy’abantu, kyaleetera okweyongera kw’ebbeeyi y’ebintu okutuuka ku bitundu 34 ku buli kikumi era ne kuleeta okwegugunga n’okulaga obutali bumativu mu January 2013.[58] * Okuddamu okuzimba mu kiseera ekya wakati: Ku nkomerero ya 2013, IMF yagamba nti “okuddamu okuzimba kutandise… nga kuyambibwa okwongera okufuna ensimbi eziva ebweru” era nti ebbeeyi y’ebintu yatandika okukka.[59] Ekibiina kya Southern African Development Community kyategeka nti ebbeeyi y’ebintu ejja kukendeera okutuuka ku bitundu 19.6 ku buli kikumi mu 2014 ng’omuwendo gw’ensimbi gukutte mu mbeera.[60] * Enkolagana n’abawa obuyambi: U.S. Congressional Research Service yalaga nti abawa obuyambi abasinga abaali basazizzaamu obuyambi bw’ensimbi mu kiseera kya Mutharika baabuzzaayo oluvannyuma lw’enkyukakyuka za Banda, nga mwemuli n’endagaano ya US $350-million eya Millennium Challenge Corporation.[61] Enkyukakyuka zino zaateekebwako mu pulogulaamu ya gavumenti ey’okuddamu okuzimba mu by’enfuna eya 2012–2014, eyateeka enkyukakyuka ezikolebwa mu katale wamu n’enteekateeka z’okukuuma abantu mu mbeera y’obulamu.[62] ===== Obukadde n’ekyuma kya pulezidenti ===== Okusala ku nsimbi ezikozesebwa mu gavumenti, Banda yasuubiza okukendeeza omusaala gwe ku bitundu 30 ku buli kikumi era n’alagira okutunda ekifaananyi kya Dassault Falcon 900EX ekyagulibwa eyamuddirira. Ekifaananyi kino kyatundibwa eri Bohnox Enterprise eyali esangibwa mu British Virgin Islands ku doola za Amerika obukadde 15 mu May 2013.[63] Abakungu ba gavumenti baagamba nti ensimbi zino zaakozesebwa okusasula ebbanja ly’okulwanyisa ne Paramount Group n’okusasula emmere ya kasooli n’eddagala, naye ebibiina by’abantu baawakanya enteekateeka eno era ne basaba ebikwata ku ndagaano.[64] Okutegeeza kwa Parliament’s Public Accounts Committee mu 2021 kwalaga okunoonyereza okuggya ku nsonga eno, newankubadde tewali misango gy’obumenyi bw’amateeka egisimbiddwa mu kkooti.[65] ===== Enkola y’abantu ===== Wadde nga enkola za Banda zaaleeta obwesige mu bawandiisi b’ensimbi n’okufuna ssente z’ebweru, zaaleetawo okulinnya kw’ebbeeyi y’obulamu mu maka agali mu bibuga, ne zikendeeza obuwanguzi bwe mu bantu ng’agenda okulonda kwa 2014. Abanoonyereza bakyalina okwawukanako ku mugaso ogw’ebbanga ddene ogw’okukendeeza ebbeeyi mu 2012, newankubadde IMF ne World Bank balaga nti enkola eno yayamba okuziyiza obuzibu bw’ebyenfuna n’okuteekawo omusingi gw’enkulaakulana empya.[66] ===== Enteekateeka za Pulezidenti ===== Banda alaze obumanyirivu mu kulabirira obulamu bw’abakyala n’eddembe ly’okuzaala, nga asinga okuyita mu kusomesa abakyala ku Malawi. Yalaga obuwagizi bwe ng’atandika Presidential Initiative on Maternal Health and Safe Motherhood. Mu myaka ebiri gyokka, enteekateeka eno yalaga okukendeera kw’omuwendo gw’abakyala abafa nga bazaala okuva ku 675 ku buli 100,000 abaazaalibwa okutuuka ku 460 ku buli 100,000 abaazaalibwa.[67] ===== Bendera ===== Oluvannyuma bendera yakyusibwa mu 2010 gavumenti ya Mutharika, waaliwo okuwakanya okuva mu bantu. Ebibiina bingi byawakanya obutuufu bwa bendera eno. Ku 28 May 2012, Banda yakulembera ababaka ba palamenti okusalawo okuddamu okukozesa bendera ey’obwetwaze, eyasooka okuteekebwako mu 1964. Ebibiina byonna, okuggyako DPP, byasalawo okuddamu okukozesa bendera ey’obwetwaze.[68] ==== Obulamu oluvannyuma lw’okuba pulezidenti ==== ===== Okuddayo okuva mu buwangwa n’okunoonyereza ku Cashgate (2018) ===== Banda yaddayo e Malawi nga 28 April 2018 oluvannyuma lw’emyaka esatu egy’okweyisa mu buwangwa mu Amerika, gyeyali mukwano omukulu mu Woodrow Wilson Center ne Center for Global Development.[69][70] Newankubadde poliisi yawa ekiragiro kya 2017 okumukwata olw’omusango gwa “Cashgate” ogw’omu 2013, Anti-Corruption Bureau yategeeza mu May 2018 nti okunoonyereza kwali kukyagenda mu maaso era nti Banda teyali akyaliiko musango gw’okusimbibwa mu kkooti.[71] ==== Enkolagana z’ebyokulonda mu 2019–2020 ==== People’s Party yasooka okuteekawo Banda ku kulonda kwa pulezidenti mu 2019, naye nga 15 March 2019 yavaamu n’awagira omuvuganya w’ekibiina ky’obufuzi Lazarus Chakwera.[72][73] Oluvannyuma lwa Kkooti Enkulu okusalawo okuggya ebivudde mu kulonda kwa 2019, Banda yawagira Chakwera mu kulonda okwaddirira mu June 2020 era n’amwebaza mu lujjudde oluvannyuma lw’okuwangula.[74] Mu kabineeti ya Chakwera eyasooka, eyalangirirwa nga 8 July 2020, mwali mutabani wa Banda, Roy Akajuwe Kachale-Banda, ng’omubaka w’ebyobusuubuzi.[75] ==== Okulwanirira n’okuyamba mu nsi yonna (2021–2024) ==== ===== Banda abadde akola ennyo ku nsonga z’ebyobulamu n’enkulaakulana mu nsi yonna. ===== * Mu May 2021 yayingira abakulembeze b’amawanga ne Nobel laureates mu bbaluwa ey’okusaba G7 okukkiriza obutali bw’ensimbi za COVID-19 vaccine era okuddamu okuwangula okulwanyisa AIDS.[76] * Ku 11 March 2023 yali omu ku bantu abasukka mu 200 abasayina People’s Vaccine Alliance “Never Again” statement nga basaba okufuna eby’okulwanyisa ebikwatagana n’obulwadde obw’amaanyi.[77] * Mu February 2023 Banda yafuuka omu ku “grain ambassadors” ba Ukraine, ng’ayamba okuzuula amawanga ga Afrika agasinga okwetaaga emmere ya Ukraine mu kiseera ky’olutalo lwa Russo-Ukrainian War.[78] Okuyita mu Joyce Banda Foundation Trust, yeeyongedde okukola ku by’okukuuma emmere n’okusomesa, nga mwemuli okugabira amaka 500 obusimba bwa kasooli abaakosebwa Cyclone Freddy mu January 2024[79] n’okutandika enteekateeka ya K315 million bursary scheme eri abawala abasoma mu masomero aga secondary mu 2024.[80] ==== Okwesimbawo ku bwa Pulezidenti mu 2025 ==== [[File:Joyce Banda 2025.jpg|thumb|Banda mu 2025]] Ku lunaku lwa 23 June 2025, People’s Party National Executive Committee yakkiriza Banda nga omukwasi w’ekibiina ku bwa Pulezidenti mu kulonda kwa Malawi okwa 2025. Bwe yalangirira okwesimbawo kwe e Lilongwe, yagamba nti “Malawi eri ku mugga ogw’okusalawo era yeetaaga okulaba empya ekwatiddwa ku kukola kw’abavubuka n’okutumbula abakyala mu by’enfuna.”[81] Okulonda kwe—kweyitibwa “A New Malawi for the Youth Initiatives (A.Ma.Y.I.)”—kulaga obusomesa bw’amasomero ga sekendule obutali bwa kusasula, ebifo by’obulamu eby’okusindikibwa, okukyusa mu by’obuli bw’enguzi n’okutumbula abavubuka mu by’obusuubuzi ng’ebikulu byakyo.[82] Yawangulwa Peter Mutharika. == Joyce Banda Foundation == Ng’akyali tannaba kufuuka omumyuka wa pulezidenti, yali mukulembeze era CEO w’ekitongole ekya Joyce Banda Foundation,[84] ekitongole ekirungi ekikola ku baana n’abafumbo abatalina bazadde mu Malawi okuyita mu masomero. Kiri mu Chimwankhunda area mu Blantyre nga kirimu amasomero ga primary ne secondary. Kirimu n’ekifo ky’okulabirira abaana abatalina bazadde ekirimu ebifo mukaaga n’abaana 600.[85] Era kikola ku byalo ebiriraanye nga kiwa micro-credit eri abakazi 40 n’ebibiina by’abavubuka 10. Kiwa ensigo eri abalimi abasukka mu 10,000 era kiwadde obuyambi obulala. Ekitongole kino kyazimba amalwaliro ana mu byalo 200 bye kisobola okukolako. Era kikola ku nkulaakulana mu byalo. Kirina obukwatagana ne Jack Brewer Foundation, ekitongole ekikola ku nkulaakulana mu nsi yonna ekya NFL star Jack Brewer.[86] == National Association of Business Women == Banda ye mukulembeze w’ekibiina kya National Association of Business Women mu Malawi ekyatandikibwa mu 1990. Kiri mu mateeka ng’ekitongole ekitali kya magoba mu Malawi.[87] Ekibiina kino kirina ekigendererwa okuggyamu abakazi obwavu nga bawanga amaanyi n’okubawa obusobozi mu by’enfuna.[88] Kino kye kibiina ky’abakazi 30,000, ekisanyusa okuwagira bizinensi z’abakazi n’okuyamba abakazi abayagala okwetaba mu bizinensi. Ebikolwa byabwe birimu okutendeka mu bizinensi, okutendeka mu tekinologiya, okukuuma ebyafaayo n’obukugu mu kukulembera.[88] Bakola okuteekateeka okukola emboozi n’abakulembeze abakola amateeka okulaba nga amateeka gabaagaliza abakazi abalina bizinensi.[89] Omukulembeze waakyo kati ye Mary Malunga.[89] Ekitongole kino kibadde n’obukwatagana ne Humanist Institute for Development Cooperation (Hivos) ey’e Netherlands okuva mu 2003.[88] == Philanthropy n’okukulaakulanya ebikolebwa == Banda abadde mu mirimu mingi egy’obusobozi n’abakyala okuva ku myaka 25 okulaba nga wabaawo enkyukakyuka mu mateeka, ddala mu by’enjigiriza. Yatandika Joyce Banda Foundation for Better Education. Yatandika Young Women Leaders Network, National Association of Business Women ne Hunger Project mu Malawi. Ye (nga ali wamu ne Pulezidenti Joaquim Chissano owa Mozambique) yaweebwa ekirabo kya Africa Prize for Leadership for the Sustainable End of Hunger mu 1997 ekitongole ky’e New York ekitali kya gavumenti. Yakozesa ssente z’ekirabo okuzimba ekizimbe kya Joyce Banda foundation for children.[85] Mu 2006, yafuna ekirabo kya International Award for the Health and Dignity of Women olw’okweyisa obulungi ku ddembe ly’abakyala ba Malawi nga bwekikolebwa Americans for United Nations Population Fund.[17] Yaweereza nga commissioner wa "Bridging a World Divided" awamu n’abantu nga Bishop Desmond Tutu, ne United Nations Human Rights Commissioner, Mary Robinson.[8] Banda era yali memba mu Advisory Board for Education mu Washington DC, era mu advisory board ya Federation of World Peace and Love mu Taiwan (China).[8] Mu kiseera ky’okukendeeza ensimbi mu gavumenti mu October 2012, Banda yakendeeza omusaala gwe ku bitundu 30%. Era yalangirira nti ennyonyi ya pulezidenti egenda kutundibwa.[90] ==== Global Leaders Council for Reproductive Health ==== Mu 2010, Banda yafuuka memba wa Global Leaders Council for Reproductive Health,[91] ekibiina ky’abantu kkumi na mukaaga abali mu buyinza n’abakulembeze b’amawanga agasooka, abakozi abakulu n’abalala abakkiriza okutumbula eby’obulamu bw’okuzalira okutuusa ku nkulaakulana ey’olubeerera n’obugagga.[91] Ekikulemberwa omukulembeze w’eggwanga lya Ireland Mary Robinson, abakulembeze bano balaba okukungaanya obuyinza bw’ebyobufuzi n’ensimbi ezetaagisa okufuna obulamu bw’okuzalira eri buli muntu mu 2015 – ekigendererwa ekikulu mu UN Millennium Development Goals.[91] ==== Ebirabo ==== ===== Awaadi z'eggwanga ===== * Woman of the Year, Malawi, 1997 * Woman of the Year, Malawi, 1998 * ''Nyasa Times'' Multimedia "Person of the Year", 2010 ===== Ebikopo by’ensi yonna ===== * Martin Luther King Jr. Drum Major Award, 2012, Washington D.C.[93] * Legends Award for Leadership, 2012, Greater African Methodist Episcopal Church[94] * Women of Substance Award, 2010, African Women Development Fund[95] * Africa Prize for Leadership for the Sustainable End of Hunger, 1997, The Hunger Project, New York[8] * International Award for Entrepreneurship Development, 1998, Africa Federation of Women Entrepreneurs & UN Economic Commission for Africa[8] * 100 Heroines Award, 1998, Rochester, New York[8] * Certificate of Honors, 2001, Federation of World Peace and Love, Taiwan (Republic of China)[8] * Reykjavík Global Forum / Women Political Leaders (WPL) Trailblazer Award, 2020, Iceland[96] ==== Ekitiibwa ==== * ''Forbes'' magazine – World's Most Powerful Women: #40 (2014)<ref name="Forbes14" /> | #47 (2013) | #71 (2012) * ''Forbes'' magazine – Africa's Most Powerful Women: #1 (2012) | #3 (2011) * Included in the "BBC 100 Women" series, October 2014<ref name="bbc100women" /> * Included in "Outstanding Women in Africa" list, 2022, ''New Africa Magazine''<ref name="investigator2022" /> == Laba era == * Malawian Constitutional Crisis 2012 * List of current members of the National Assembly of Malawi == Okusoma okw'okweyongerayo == * Kim Yi Dionne, Boniface Dulani (January 2013). "Constitutional provisions and executive succession: Malawi's 2012 transition in comparative perspective". ''African Affairs''. '''112''' (446): 111–137. doi:10.1093/afraf/ads067. JSTOR&#x20;23357150 == Ebyokulabirako == ctwt92ec1ru3ujkv58om60nlm1ky5ew 75892 75891 2026-10-01T12:24:11Z MEvalyn 9841 75892 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q57388}} '''Joyce Hilda Banda''' (eyazaalibwa nga Ntila; yazaalibwa nga 12 Apuli 1950) ye munnabyabufuzi, omusomesa era omulwanirizi w’eddembe okuva e Malawi eyakolanga ng’omukulembeze wa Malawi ow’okuna okuva mu 2012 okutuuka mu 2014. Yafuuka pulezidenti oluvannyuma lw’okufa kwa Bingu wa Mutharika, gwe yakolera nga vice president ow’okuna okuva mu 2009 okutuuka mu 2012. Omubaka wa People’s Party, Banda abadde akulembera ekibiina kino okuva lwe kyatandikibwawo mu 2011. Ye mukyala asooka okuba pulezidenti wa Malawi era omutwe gw’eggwanga ogwokubiri, oluvannyuma lwa Elizabeth II, era omutwe gw’eggwanga ogwokubiri mu Africa, oluvannyuma lwa Ellen Johnson Sirleaf owa Liberia. Banda yazaalibwa mu Malemia, n’asoma ku Columbus University ne Royal Roads University n’afuna diguli ya bachelor’s ne master’s degree mu arts, ate Atlantic International University n’afuna diguli ya bachelor’s mu social science mu myaka gy’emyaka gya 1970. Oluvannyuma yatandikawo Joyce Banda Foundation, National Association of Business Women (NABW), Young Women Leaders Network, ne Hunger Project. Banda yayingira ebyobufuzi mu 1999 era n’alondebwa mu National Assembly nga memba wa United Democratic Front (UDF) ekibiina kya Pulezidenti Bakili Muluzi. Mu 2004, Banda yateekebwako Minisita w’eby’obulamu bw’abakyala, abaana n’okukola emirimu gy’abantu abakulu okuva eri Pulezidenti Mutharika. Mu kiseera kye mu kifo kino, yakakasizza etteeka lya Domestic Violence Bill erya 2006, era n’ateekawo National Platform for Action on Orphans and Vulnerable Children ne Zero Tolerance Campaign Against Child Abuse. Banda oluvannyuma yateekebwako Minisita w’eby’ensonga z’ebweru, era n’akyusa obuwanguzi bwa Malawi okuva ku Republic of China okudda ku People’s Republic of China ng’agezaako okuleeta enkulaakulana mu by’enfuna mu Malawi. Mu 2009, Mutharika yaddamu okulonda era n’alonda Banda okuba omubaka we mu kulonda okw’eggwanga, era tikiti yaabwe n’ewangula, n’afuuka vice president asooka. Ekiseera kya Banda nga vice president kyali kijjudde obutakkaanya wakati we ne Mutharika kubanga Banda yagaana okukkiriza muganda wa Mutharika Peter okubeera omusika we ku bukulembeze bw’eggwanga. Banda oluvannyuma yasindikibwa ebweru mu DPP era n’atandikawo People’s Party, naye n’asigala nga vice president nga bwe kiragiddwa mu Ssemateeka. Mu April 2012, Mutharika yafa; nga bwe kiri mu Ssemateeka, Banda nga vice president yandifuuse pulezidenti. Naye abamu ku ba DPP abaalina obwesige eri Mutharika baagezaako okuteekawo muganda we nga pulezidenti, ne batandika obuzibu mu kusikira obukulembeze. Wadde nga kino kyaliwo, Banda, nga bwe kiragiddwa mu mateeka, yafuuka pulezidenti ng’ayambibwa amagye agawagira Ssemateeka. Mu 2014, Banda yawangulwa mu kulonda okw’eggwanga Peter Mutharika, muganda wa Bingu eyafa. Nga Banda mu kusooka yagaana okukkiriza n’asaba okulonda okuddamu, ng’agamba nti waliwo obubbi, oluvannyuma yakkiriza n’awaayo obuyinza eri Mutharika nga 31 May. Mu June 2014, Forbes yamulonda nga omukyala ow’amaanyi ogw’okusatu mu nsi yonna era nga ye mukyala ow’amaanyi ennyo mu Africa.<ref>{{Cite web |last=Burho |first=Moira Forbes, Maggie McGrath, Erin Spencer Sairam, Erika |title=Forbes World’s Most Powerful Women of 2025 |url=https://https//www.forbes.com/lists/power-women/ |access-date=2026-10-01 |website=Forbes |language=en}}</ref>Mu October 2014, yateekebwa mu BBC’s 100 Women.<ref>{{Cite news |date=2014-10-26 |title=Who are the 100 Women 2014? |url=https://www.bbc.com/news/world-29758792 |access-date=2026-10-01 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> == Obulamu bwe n’obw’eka == [[File:Joyce Banda 2025 (profile).jpg|thumb|Banda mu 2025]] Joyce Hilda Ntila<ref>{{Cite news |date=2012-04-10 |title=Joyce Banda: Malawi's first female president |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-17662916 |access-date=2026-10-01 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> yazaalibwa nga 12 April 1950 mu Malemia, ekyalo mu Zomba District eya Nyasaland (kati Malawi).<ref>{{Cite web |title=Malawian President quietly celebrates 62nd birthday {{!}} Malawi news, Malawi - NyasaTimes breaking online news source from Malawi |url=http://www.nyasatimes.com/malawi/2012/04/12/malawian-president-quietly-celebrates-62nd-birthday/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414023610/http://www.nyasatimes.com/malawi/2012/04/12/malawian-president-quietly-celebrates-62nd-birthday/ |archive-date=2012-04-14 |access-date=2026-10-01 |website=www.nyasatimes.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=JB Celebrates Her 62 Birthday In Private {{!}} Malawi Voice |url=http://www.malawivoice.com/2012/04/12/jb-celebrates-her-62-birthday-in-private-67799/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414080836/http://www.malawivoice.com/2012/04/12/jb-celebrates-her-62-birthday-in-private-67799/ |archive-date=2012-04-14 |access-date=2026-10-01 |website=www.malawivoice.com |language=en-US}}</ref> Yasoma ku Providence Secondary School.<ref>{{Cite web |last=Online |first=Nation |date=2020-03-31 |title=Faith’s rise against odds |url=https://mwnation.com/faiths-rise-against-odds/ |access-date=2026-10-01 |website=Nation Online |language=en-US}}</ref> Kitaawe yali omuyimbi wa police brass band. Yatandika okukola nga secretary era n’afuuka omuntu amanyiddwa ennyo mu kiseera kya dictator Hastings Banda.<ref>{{Cite web |date=2012-04-06 |title=Joyce Banda poised for Malawi presidency |url=https://capitalfm.africa/joyce-banda-poised-for-malawi-presidency/ |access-date=2026-10-01 |website=Capital FM Kenya |language=en-US}}</ref> Yafuna Cambridge School Certificate, Bachelor of Arts Degree mu Early Childhood Education okuva mu Columbus University (ekitongole ekitalina kukkirizibwa), Bachelor of Social Studies mu Gender Studies okuva mu Atlantic International University (nayo etalina kukkirizibwa) ne Diploma mu Management of NGOs okuva mu International Labour Organization (ILO) Centre mu Turin, Italy. Atlantic International University kyogerwako ng’ekifo ekikola diguli ezitali za mazima, era diguli zaayo zikyusiddwa nnyo nga “fake.<ref>{{Cite news |date=2016-10-28 |title=Probe IGP's ‘Fake’ doctorate degree - Academics |url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Probe-IGP-s-Fake-doctorate-degree-Academics-481571 |archive-url=http://web.archive.org/web/20241229191248/https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Probe-IGP-s-Fake-doctorate-degree-Academics-481571 |archive-date=2024-12-29 |access-date=2026-10-01 |work=GhanaWeb |language=en-US}}</ref>” Yafuna ne Master of Arts degree mu Leadership okuva mu Royal Roads University mu Canada, ne doctorate ey’ekitiibwa mu 2013 okuva mu Jeonju University.<ref>{{Cite journal |date=2019 |title=Liberia, Malawi, and Central African Republic |url=https://doi.org/10.5040/9781666992373.ch-002 |journal=Empowering Women |pages=23–44 |doi=10.5040/9781666992373.ch-002}}</ref> Yawasa Roy Kachale, gye yazaala abaana basatu. Nga ali ku myaka 25, yali abeera Nairobi, Kenya.<ref>{{Cite web |date=2020-07-03 |title=How Nairobi shaped future president |url=https://nation.africa/kenya/news/how-nairobi-shaped-future-president--808056 |access-date=2026-10-01 |website=Daily Nation |language=en}}</ref> Mu 1975, okugenda mu maaso kw’abakyala mu Kenya kwalaga Banda okutwala abaana be basatu n’ava mu bufumbo obwali bumukubiriza obubi.[14] Obufumbo bwe ne Roy Kachele bwaggwa mu 1981. Oluvannyuma yawasa Richard Banda, omulamuzi omukulu ow’eddembe mu Malawi, gye yazaala abaana babiri.<ref>{{Cite web |last=Moderator |date=2013-04-10 |title=Stories on Malawi: (20) New tweets matching Malawi |url=https://storiesonmalawi.blogspot.com/2013/04/20-new-tweets-matching-malawi_6790.html |access-date=2026-10-01 |website=Stories on Malawi}}</ref> Wakati wa 1985 ne 1997 Banda yakulembera era n’atandikawo bizinensi n’ebitongole ebitali bimu nga Ndekani Garments (1985), Akajuwe Enterprises (1992), ne Kalingidza Bakery (1995). Okutuuka kwe kwamuleetera okuyamba abakyala abalala okufuna obwetwaze mu by’enfuna n’okumalawo obwavu n’okukozesebwa obubi.<ref name=":1">{{Cite web |title=Friends of UNFPA – Channel Foundation |url=https://www.channelfoundation.org/legacy-grantees/unfpa/ |access-date=2026-10-01 |language=en-US}}</ref> Ye muganda wa Anjimile Oponyo, eyali CEO wa Raising Malawi Academy for Girls, eyayambibwa Madonna.<ref>{{Cite news |last=Reporter |first=Staff |date=2012-04-16 |title=Madonna: I’m happy Joyce Banda is Malawi’s leader |url=https://www.namibian.com.na/madonna-im-happy-joyce-banda-is-malawis-leader/ |access-date=2026-10-01 |work=The Namibian |language=en-US}}</ref> == Obulamu bw’ebyobufuzi == === Emirimu gy’obukulembeze (1999–2009) === Joyce Banda yayingira mu byobufuzi mu 1999. Yawangula ekifo mu Palamenti mu kulonda kwa Malawi okwokusatu okwa demokulasiya ng’omubaka wa kibiina kya Pulezidenti Bakili Muluzi, United Democratic Front. Yakikiriranga Zomba Malosa constituency.<ref name=":1" /> Muluzi yamuteekako nga Minisita w’eby’obusajja n’eby’abantu.[7] Nga minisita, yakola okulwanyisa okussa mu mateeka Domestic Violence Bill eyali etaddeko emyaka musanvu nga tekyakolebwa.[20] Yakola National Platform for Action ku baana abatalina bazadde n’abaana abali mu buzibu era n’atandika Zero Tolerance Campaign Against Child Abuse.<ref name=":1" /> Mu 2004, yaddamu okulondebwa nga memba wa kibiina kya Muluzi. Bingu wa Mutharika yafuuka Pulezidenti. Newankubadde Banda teyali memba wa kibiina kye, Mutharika yamuteekako nga Minisita w’eby’ensonga z’ebweru mu 2006. Banda yasindika okukyusa engeri Malawi gye yakkiriza gavumenti ya China okuva ku Republic of China (ku Taiwan) okudda ku People’s Republic of China ku lukalu; yagamba nti kino kyandireese obugagga eri Malawi. Mu 2010, China yamaliriza okuzimba ekizimbe kipya kya Palamenti e Lilongwe.<ref>{{Cite web |title=China-Malawi cooperation very good: Malawian diplomat - People's Daily Online |url=https://en.people.cn/n/2015/0420/c90883-8880774.html |access-date=2026-10-01 |website=en.people.cn}}</ref> === Omumyuka wa Pulezidenti (2009–2012) === Banda yagenda mu kalulu ka 2009 nga omuwandiisi wa DP, ng’awerekerwako Mutharika, omuwandiisi wa DP ow’obwapulezidenti. Yaweereza nga omukyala asooka okuba omumyuka wa Pulezidenti mu Malawi. Mu kusalawo okutali kwategeerekeka okuva mu DPP, Joyce Banda ne second vice-president Khumbo Kachali baasimbibwa nga bamumyuka ba DPP nga 12 December 2010 olw’ebikolwa ‘eby’okulwanyisa ekibiina. Mu kugezaako okumugoba, pulezidenti yeeyongera okumuwa emirimu egyali gyakolebwako Callista Mutharika, eyateekebwa mu kabineeti mu September 2011. Kkooti yagaana Mutharika okumugoba nga omumyuka wa Pulezidenti ku nsonga za ssemateeka. Kino kyali kirimu okuggyako emotoka ye ey’obukulembeze n’okumugaana okuwandiisa ekibiina kye ekipya. Ku 8 September 2011, ekifo ky’omumyuka wa Pulezidenti kyalekebwa mu kukyusa kabineeti. Naye yali akyali Vice-President mu mateeka kubanga ekifo kino kyali kisabiddwa mu ssemateeka.[24] Yayogerwako omwogezi wa DPP Hetherwick Ntaba okulekulira ekifo ky’omumyuka wa Pulezidenti.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Nyasa Times |date=2011-10-12 |title=Bingu drags VP to court on ‘constructive resignation’ {{!}} Nyasa Times |url=https://www.nyasatimes.com/bingu-drags-vp-to-court-on-constructive-resignation/ |access-date=2026-10-01 |website=www.nyasatimes.com |language=en-GB}}</ref> ==== Ebibiina mu DPP ==== [[File:Joyce Banda Department for International Development photo crop.jpg|thumb|Banda mu 2012]] Enkolagana wakati wa Banda ne Pulezidenti Bingu wa Mutharika yali etandise okubaamu obutakkaanya olw’okugezaako kwa Mutharika okuteekawo muganda we Peter Mutharika ng’omusikira we.[23] Newankubadde nga yasibwa ku kifo ky’obumyuka bwa Pulezidenti wa DPP wamu ne Second Vice-President Khumbo Kachali, yakomekkereza okukola nga omumyuka wa Pulezidenti wa Malawi nga bwe kirambikiddwa mu ssemateeka.[23] Kino kyaleetera abantu bangi okuva mu DPP n’okutandika ebibiina ebyamuwagira okufuuka Pulezidenti wa Malawi mu kulonda kwa 2014.<ref name=":2">{{Cite web |title=Statement by Samuel Itam, Executive Director for Malawi December 3, 2008 |url=https://doi.org/10.5089/9781451828207.002.a004 |access-date=2026-10-01 |website=doi.org}}</ref> DPP yagaana nti abantu bangi tebaavaamu era n’egamba nti baali batono bokka.<ref name=":2" /> ==== People’s Party ==== Banda ye mutandisi era mukulembeze wa People’s Party, eyatandikibwa mu 2011 oluvannyuma lw’okugobebwa mu DPP bwe yagaana okuwagira muganda wa Pulezidenti Mutharika omuto Peter Mutharika ng’omusikira we mu kulonda kwa 2014.<ref>{{Cite news |title=Malawi’s Vice President Joyce Banda Expelled From Ruling Party |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2010-12-13/malawi-s-vice-president-joyce-banda-expelled-from-ruling-party |archive-url=http://web.archive.org/web/20220422082224/https://www.bloomberg.com/news/articles/2010-12-13/malawi-s-vice-president-joyce-banda-expelled-from-ruling-party |archive-date=2022-04-22 |access-date=2026-10-01 |work=Bloomberg.com |language=en}}</ref> === Pulezidenti (2012 – May 2014) === ===== Okukyusa obuyinza ===== Ku 5 April 2012, Pulezidenti Mutharika yafa.[31] Oluvannyuma lw’okufa kwe gavumenti yalemwa okutegeeza abantu mu budde nti pulezidenti afudde. Kino kyaleeta okutya kw’okubaawo kw’obuzibu mu ssemateeka mu Malawi.<ref>{{Cite news |title=Potential crisis looms in Malawi amid reports of president's death |url=http://articles.cnn.com/2012-04-06/africa/world_africa_malawi-president_1_malawians-president-bingu-wa-mutharika-patricia-kaliati?_s=PM:AFRICA |archive-url=http://web.archive.org/web/20120515054125/http://articles.cnn.com/2012-04-06/africa/world_africa_malawi-president_1_malawians-president-bingu-wa-mutharika-patricia-kaliati?_s=PM:AFRICA |archive-date=2012-05-15 |access-date=2026-10-01 |work=CNN |language=en}}</ref>[32][33][34][35] Agence France-Presse yayogera ku Pulezidenti wa Malawi eyasooka Bakili Muluzi ng’agamba nti “ssemateeka alina okugobererwa”, ng’agamba nti omumyuka wa pulezidenti ateekeddwa okutwala obuyinza mu ssemateeka. “Ndi kusaba ssemateeka agobererwe, okukuuma emirembe n’obutebenkevu. Amateeka ga Malawi galambika bulungi nti omumyuka wa pulezidenti atwala obuyinza singa pulezidenti aliwo tasobola kukulembera. Tulina okwewala ekizibu ky’obutabanguko. Tugoberere ssemateeka. Tetulina ky’okusalawo okuggyako okugoberera ssemateeka. Ky’amaanyi nnyo nti waliwo emirembe n’obutebenkevu.”[36] Ab’ebyokwerinda ba Malawi nabo baayagala ssemateeka agobererwe.[37] Ekitongole ky’amateeka ekya Malawi Law Society kyakakasa nti mu kitundu 83(4) mu ssemateeka wa Malawi, ye yali omusikira omutuufu ku bukulembeze bwa Pulezidenti.[38] Ku 7 April, kabineeti ya Malawi yasaba kkooti okugaana Banda okufuuka pulezidenti. Ye n’akuba essimu eri omuduumizi w’amagye, General Henry Odillo, n’amusaba amuwagire. Yamukkiriza n’ateekawo abajaasi okwetooloola ennyumba ye.<ref>{{Cite news |last=Smith |first=David |date=2012-04-29 |title=Malawi's Joyce Banda puts women's rights at centre of new presidency |url=https://www.theguardian.com/world/2012/apr/29/malawi-president-joyce-banda-women-rights |access-date=2026-10-01 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Joyce Banda yalayirwa ku 7 April 2012 ng’omukulembeze wa Malawi, omukazi asoose okubeera mu kifo kino.[40] Omulamuzi omukulu Lovemore Munlo yali akulira omukolo ogwali ku National Assembly mu Lilongwe.[31] Oluvannyuma lw’okulayira, Banda yasaba obumu bw’eggwanga. “Njagala ffenna tukyuse tugende mu maaso n’essuubi n’omwoyo gw’obumu n’obwegassi... Nsuubira tujja kubeera bumu era nsuubira nti ng’eggwanga erisaba Katonda, twakkirize Katonda ajje mu maaso gaffe kubanga singa tetukikola, tuba tumaze okulemererwa.”<ref>{{Cite web |last=Agencies |first=News |title=Joyce Banda sworn in as president of Malawi |url=https://www.aljazeera.com/news/2012/4/8/joyce-banda-sworn-in-as-president-of-malawi |access-date=2026-10-01 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> Abamawulire ba Malawi n’ensi yonna baalaga okutongoza kwa Joyce Banda nga kwali kwa mirembe. Baakuyita obuwanguzi bwa demokulaasi. Olupapula lwa Malawi Sunday Times lwagamba nti okutongoza kwa pulezidenti omuggya kwali “kuyambye okunyweza n’okussa obuwangwa bwa demokulaasi mu ggwanga.”[41] === Okulonda abakungu ba Cabinet n’okufiirwa okulonda kwa Pulezidenti mu 2014 === Ku 26 April 2012, Banda yalonda cabinet ye eyali erimu baminisita 23 n’abamyuka baabwe mwenda. Yawaayo ebifo eby’enkizo okunyweza amaanyi ge nga mukulembeze w’eggwanga.[42] Ku 10 October 2013, ennaku entono oluvannyuma lw’okudda okuva ku lugendo lwe ku UN, Banda yasazaamu cabinet ye oluvannyuma lw’ekikangabwa kya Capital Hill Cashgate scandal.[43][44] Ku 15 October, cabinet empya yalondebwa era omuwandiisi wa byensimbi Ken Lipenga ne minisita w’ebyamateeka Ralph Kasambara baasazibwako mu cabinet. Mu May 2014 Joyce Banda yawangulwa nnyo mu kulonda kwa pulezidenti. Yalemwa okugezaako okusazaamu okulonda. Teyagenda ku kukyala kw’omuwanguzi Peter Mutharika, naye yamukubira essanyu.[45] Yatandika okubeera ebweru wa Malawi mu 2014. Ekiragiro ky’okumukwata ku nsonga z’obulyake mu kiseera kye nga Pulezidenti kyategekebwa nga 31 July 2017, newankubadde yali akyali ebweru w’eggwanga.[46] Yegaana emisango gino n’agamba nti ajja kudda okugiwulira.[47] === Enkolagana y’ensi yonna === Mu myaka egyasooka okutuuka ku bukulembeze bwa Banda, Malawi yali mu mbeera embi ey’ebyenfuna olw’enkolagana n’amawanga amalala mu bufuzi bwa Bingu wa Mutharika. Mu mwaka ogwasembayo ogw’obufuzi bwa Mutharika, Bungereza, Amerika, Germany, Norway, European Union, World Bank ne African Development Bank byonna byaleka okuwa obuyambi bw’ebyensimbi. Baalaga okutya ku bikolwa bya Mutharika ku demokulasiya mu ggwanga n’obukulembeze bwe obwali butandise okubaamu obutabanguko. Mu March 2012, Mutharika yagamba abakungu bano abava ebweru nti “mugende mu hell.” Yabalumiriza okutegeka okuggyawo gavumenti ye.[48] Ekimu ku bizibu bya Banda ng’omukulembeze kyali kuddamu okuzimba enkolagana n’abawa obuyambi. Era yalina ekizibu eky’okuddamu okuzimba enkolagana n’eggwanga lye erya Malawi nga Mozambique, n’amawanga agali mu kitundu nga Botswana. Mu wiiki esooka ey’obufuzi bwe, Banda yatandika okukola enkolagana empya okuddamu okuzimba enkolagana ya Malawi n’amawanga amalala.[49] Yayogera ne Henry Bellingham ow’ekitongole kya United Kingdom’s Foreign Office. Yamusuubiza nti omubaka omupya owa Bungereza ajja kutumibwa “mu kiseera ekisinga obumpi.” Yayogera ne Secretary of State Hillary Clinton owa Amerika. Clinton yasubiza okuddamu okuteesa ku ssente za $350 million ez’amasannyalaze mu bwangu ddala. Banda yalangirira enteekateeka okwogera ne Baroness Ashton ow’ekitongole kya European Union’s Foreign Affairs office ne Ruby Randall, omukiise wa IMF mu Malawi. Ye ne pulezidenti wa Zambia Michael Sata baali bamaze okuteesa ku kuddamu okukola enkolagana ennungi.[49] Okusanyusa abawa obuyambi, gavumenti ya Banda era yagaana mu June 2012 okutegekera olukiiko lw’African Union mu July kubanga AU yali egambye nti pulezidenti wa Sudan Omar al-Bashir aweebwe obukakafu nti Malawi ejja kwegaana okuweereza ekiragiro kya ICC ekimukwata; Cabinet yasalawo nti embeera zino tezikkirizibwa.[50] Banda yayogerwako Forbes nga omukyala ow’amaanyi asinga obungi mu nsi, erinnya ly’omu Afrika erisinga obunene ku lukalala. === Enkola y'eggwanga === ===== Obubonero bw'eggwanga ===== [[File:Flag of Malawi.svg|thumb|Bendera ya Malawi eyasooka mu 1964, eyaddizibwawo mu 2012]] Mu myezi ebiri nga bamaze okutandika okukulembera, gavumenti ya Banda yateekawo ekiragiro okuddamu okukozesa bendera ya Malawi eyasooka eya 1964 "rising-sun", ng’eggyako eyakozesebwa mu 2010 wansi wa Bingu wa Mutharika.[51][52] ===== Okulwanirira eddembe ly’abantu ===== [[File:Flag of Malawi (2010–2012).svg|thumb|Bbendera etamanyiddwa eya 2010–2012]] Ku 18 May 2012 Banda yalangirira nti agenda kuggyawo amateeka agalwanyisa obufumbo bw’abasajja oba abakyala bokka.[53] Mu November Minisitule y’ebyamateeka yawa ekiragiro eky’okwewala okukwatibwa ku bantu abakola obufumbo obwo nga balina okukkiriziganya, nga balindirira okwekeneenya kwa Palamenti,[54] naye Kkooti Enkulu yasazaamu ekiragiro ekyo mu February 2016, ng’egamba nti Palamenti yokka ye esobola okusazaamu oba okuggyawo amateeka gano.[55] Newankubadde obufumbo bw’abasajja oba abakyala bokka bukyali mu mateeka, okulwanirira eddembe ly’abantu kwongedde; Lilongwe yakuba olugendo lw’abavubuka ba LGBT olwasooka mu Malawi nga 26 June 2021.[56] ===== Enkyukakyuka mu by’enfuna n’ensimbi ===== Mu kugoberera amagezi ga International Monetary Fund (IMF), Banda yateekawo enkola y’okukyusa omuwendo gw’ensimbi, era nga 7 May 2012, yakendeeza omuwendo gwa Malawian kwacha ku bitundu 33 ku buli kikumi okusinziira ku ddoola ya Amerika okusobola okuggyawo akatale akatono akaliwo n’okufunamu obuyambi okuva ebweru.[57] * Obuzibu obw’akaseera akatono: Okukendeeza omuwendo gw’ensimbi wamu n’okuteeka ebbeeyi y’amafuta mu mikono gy’abantu, kyaleetera okweyongera kw’ebbeeyi y’ebintu okutuuka ku bitundu 34 ku buli kikumi era ne kuleeta okwegugunga n’okulaga obutali bumativu mu January 2013.[58] * Okuddamu okuzimba mu kiseera ekya wakati: Ku nkomerero ya 2013, IMF yagamba nti “okuddamu okuzimba kutandise… nga kuyambibwa okwongera okufuna ensimbi eziva ebweru” era nti ebbeeyi y’ebintu yatandika okukka.[59] Ekibiina kya Southern African Development Community kyategeka nti ebbeeyi y’ebintu ejja kukendeera okutuuka ku bitundu 19.6 ku buli kikumi mu 2014 ng’omuwendo gw’ensimbi gukutte mu mbeera.[60] * Enkolagana n’abawa obuyambi: U.S. Congressional Research Service yalaga nti abawa obuyambi abasinga abaali basazizzaamu obuyambi bw’ensimbi mu kiseera kya Mutharika baabuzzaayo oluvannyuma lw’enkyukakyuka za Banda, nga mwemuli n’endagaano ya US $350-million eya Millennium Challenge Corporation.[61] Enkyukakyuka zino zaateekebwako mu pulogulaamu ya gavumenti ey’okuddamu okuzimba mu by’enfuna eya 2012–2014, eyateeka enkyukakyuka ezikolebwa mu katale wamu n’enteekateeka z’okukuuma abantu mu mbeera y’obulamu.[62] ===== Obukadde n’ekyuma kya pulezidenti ===== Okusala ku nsimbi ezikozesebwa mu gavumenti, Banda yasuubiza okukendeeza omusaala gwe ku bitundu 30 ku buli kikumi era n’alagira okutunda ekifaananyi kya Dassault Falcon 900EX ekyagulibwa eyamuddirira. Ekifaananyi kino kyatundibwa eri Bohnox Enterprise eyali esangibwa mu British Virgin Islands ku doola za Amerika obukadde 15 mu May 2013.[63] Abakungu ba gavumenti baagamba nti ensimbi zino zaakozesebwa okusasula ebbanja ly’okulwanyisa ne Paramount Group n’okusasula emmere ya kasooli n’eddagala, naye ebibiina by’abantu baawakanya enteekateeka eno era ne basaba ebikwata ku ndagaano.[64] Okutegeeza kwa Parliament’s Public Accounts Committee mu 2021 kwalaga okunoonyereza okuggya ku nsonga eno, newankubadde tewali misango gy’obumenyi bw’amateeka egisimbiddwa mu kkooti.[65] ===== Enkola y’abantu ===== Wadde nga enkola za Banda zaaleeta obwesige mu bawandiisi b’ensimbi n’okufuna ssente z’ebweru, zaaleetawo okulinnya kw’ebbeeyi y’obulamu mu maka agali mu bibuga, ne zikendeeza obuwanguzi bwe mu bantu ng’agenda okulonda kwa 2014. Abanoonyereza bakyalina okwawukanako ku mugaso ogw’ebbanga ddene ogw’okukendeeza ebbeeyi mu 2012, newankubadde IMF ne World Bank balaga nti enkola eno yayamba okuziyiza obuzibu bw’ebyenfuna n’okuteekawo omusingi gw’enkulaakulana empya.[66] ===== Enteekateeka za Pulezidenti ===== Banda alaze obumanyirivu mu kulabirira obulamu bw’abakyala n’eddembe ly’okuzaala, nga asinga okuyita mu kusomesa abakyala ku Malawi. Yalaga obuwagizi bwe ng’atandika Presidential Initiative on Maternal Health and Safe Motherhood. Mu myaka ebiri gyokka, enteekateeka eno yalaga okukendeera kw’omuwendo gw’abakyala abafa nga bazaala okuva ku 675 ku buli 100,000 abaazaalibwa okutuuka ku 460 ku buli 100,000 abaazaalibwa.[67] ===== Bendera ===== Oluvannyuma bendera yakyusibwa mu 2010 gavumenti ya Mutharika, waaliwo okuwakanya okuva mu bantu. Ebibiina bingi byawakanya obutuufu bwa bendera eno. Ku 28 May 2012, Banda yakulembera ababaka ba palamenti okusalawo okuddamu okukozesa bendera ey’obwetwaze, eyasooka okuteekebwako mu 1964. Ebibiina byonna, okuggyako DPP, byasalawo okuddamu okukozesa bendera ey’obwetwaze.[68] ==== Obulamu oluvannyuma lw’okuba pulezidenti ==== ===== Okuddayo okuva mu buwangwa n’okunoonyereza ku Cashgate (2018) ===== Banda yaddayo e Malawi nga 28 April 2018 oluvannyuma lw’emyaka esatu egy’okweyisa mu buwangwa mu Amerika, gyeyali mukwano omukulu mu Woodrow Wilson Center ne Center for Global Development.[69][70] Newankubadde poliisi yawa ekiragiro kya 2017 okumukwata olw’omusango gwa “Cashgate” ogw’omu 2013, Anti-Corruption Bureau yategeeza mu May 2018 nti okunoonyereza kwali kukyagenda mu maaso era nti Banda teyali akyaliiko musango gw’okusimbibwa mu kkooti.[71] ==== Enkolagana z’ebyokulonda mu 2019–2020 ==== People’s Party yasooka okuteekawo Banda ku kulonda kwa pulezidenti mu 2019, naye nga 15 March 2019 yavaamu n’awagira omuvuganya w’ekibiina ky’obufuzi Lazarus Chakwera.[72][73] Oluvannyuma lwa Kkooti Enkulu okusalawo okuggya ebivudde mu kulonda kwa 2019, Banda yawagira Chakwera mu kulonda okwaddirira mu June 2020 era n’amwebaza mu lujjudde oluvannyuma lw’okuwangula.[74] Mu kabineeti ya Chakwera eyasooka, eyalangirirwa nga 8 July 2020, mwali mutabani wa Banda, Roy Akajuwe Kachale-Banda, ng’omubaka w’ebyobusuubuzi.[75] ==== Okulwanirira n’okuyamba mu nsi yonna (2021–2024) ==== ===== Banda abadde akola ennyo ku nsonga z’ebyobulamu n’enkulaakulana mu nsi yonna. ===== * Mu May 2021 yayingira abakulembeze b’amawanga ne Nobel laureates mu bbaluwa ey’okusaba G7 okukkiriza obutali bw’ensimbi za COVID-19 vaccine era okuddamu okuwangula okulwanyisa AIDS.[76] * Ku 11 March 2023 yali omu ku bantu abasukka mu 200 abasayina People’s Vaccine Alliance “Never Again” statement nga basaba okufuna eby’okulwanyisa ebikwatagana n’obulwadde obw’amaanyi.[77] * Mu February 2023 Banda yafuuka omu ku “grain ambassadors” ba Ukraine, ng’ayamba okuzuula amawanga ga Afrika agasinga okwetaaga emmere ya Ukraine mu kiseera ky’olutalo lwa Russo-Ukrainian War.[78] Okuyita mu Joyce Banda Foundation Trust, yeeyongedde okukola ku by’okukuuma emmere n’okusomesa, nga mwemuli okugabira amaka 500 obusimba bwa kasooli abaakosebwa Cyclone Freddy mu January 2024[79] n’okutandika enteekateeka ya K315 million bursary scheme eri abawala abasoma mu masomero aga secondary mu 2024.[80] ==== Okwesimbawo ku bwa Pulezidenti mu 2025 ==== [[File:Joyce Banda 2025.jpg|thumb|Banda mu 2025]] Ku lunaku lwa 23 June 2025, People’s Party National Executive Committee yakkiriza Banda nga omukwasi w’ekibiina ku bwa Pulezidenti mu kulonda kwa Malawi okwa 2025. Bwe yalangirira okwesimbawo kwe e Lilongwe, yagamba nti “Malawi eri ku mugga ogw’okusalawo era yeetaaga okulaba empya ekwatiddwa ku kukola kw’abavubuka n’okutumbula abakyala mu by’enfuna.”[81] Okulonda kwe—kweyitibwa “A New Malawi for the Youth Initiatives (A.Ma.Y.I.)”—kulaga obusomesa bw’amasomero ga sekendule obutali bwa kusasula, ebifo by’obulamu eby’okusindikibwa, okukyusa mu by’obuli bw’enguzi n’okutumbula abavubuka mu by’obusuubuzi ng’ebikulu byakyo.[82] Yawangulwa Peter Mutharika. == Joyce Banda Foundation == Ng’akyali tannaba kufuuka omumyuka wa pulezidenti, yali mukulembeze era CEO w’ekitongole ekya Joyce Banda Foundation,[84] ekitongole ekirungi ekikola ku baana n’abafumbo abatalina bazadde mu Malawi okuyita mu masomero. Kiri mu Chimwankhunda area mu Blantyre nga kirimu amasomero ga primary ne secondary. Kirimu n’ekifo ky’okulabirira abaana abatalina bazadde ekirimu ebifo mukaaga n’abaana 600.[85] Era kikola ku byalo ebiriraanye nga kiwa micro-credit eri abakazi 40 n’ebibiina by’abavubuka 10. Kiwa ensigo eri abalimi abasukka mu 10,000 era kiwadde obuyambi obulala. Ekitongole kino kyazimba amalwaliro ana mu byalo 200 bye kisobola okukolako. Era kikola ku nkulaakulana mu byalo. Kirina obukwatagana ne Jack Brewer Foundation, ekitongole ekikola ku nkulaakulana mu nsi yonna ekya NFL star Jack Brewer.[86] == National Association of Business Women == Banda ye mukulembeze w’ekibiina kya National Association of Business Women mu Malawi ekyatandikibwa mu 1990. Kiri mu mateeka ng’ekitongole ekitali kya magoba mu Malawi.[87] Ekibiina kino kirina ekigendererwa okuggyamu abakazi obwavu nga bawanga amaanyi n’okubawa obusobozi mu by’enfuna.[88] Kino kye kibiina ky’abakazi 30,000, ekisanyusa okuwagira bizinensi z’abakazi n’okuyamba abakazi abayagala okwetaba mu bizinensi. Ebikolwa byabwe birimu okutendeka mu bizinensi, okutendeka mu tekinologiya, okukuuma ebyafaayo n’obukugu mu kukulembera.[88] Bakola okuteekateeka okukola emboozi n’abakulembeze abakola amateeka okulaba nga amateeka gabaagaliza abakazi abalina bizinensi.[89] Omukulembeze waakyo kati ye Mary Malunga.[89] Ekitongole kino kibadde n’obukwatagana ne Humanist Institute for Development Cooperation (Hivos) ey’e Netherlands okuva mu 2003.[88] == Philanthropy n’okukulaakulanya ebikolebwa == Banda abadde mu mirimu mingi egy’obusobozi n’abakyala okuva ku myaka 25 okulaba nga wabaawo enkyukakyuka mu mateeka, ddala mu by’enjigiriza. Yatandika Joyce Banda Foundation for Better Education. Yatandika Young Women Leaders Network, National Association of Business Women ne Hunger Project mu Malawi. Ye (nga ali wamu ne Pulezidenti Joaquim Chissano owa Mozambique) yaweebwa ekirabo kya Africa Prize for Leadership for the Sustainable End of Hunger mu 1997 ekitongole ky’e New York ekitali kya gavumenti. Yakozesa ssente z’ekirabo okuzimba ekizimbe kya Joyce Banda foundation for children.[85] Mu 2006, yafuna ekirabo kya International Award for the Health and Dignity of Women olw’okweyisa obulungi ku ddembe ly’abakyala ba Malawi nga bwekikolebwa Americans for United Nations Population Fund.[17] Yaweereza nga commissioner wa "Bridging a World Divided" awamu n’abantu nga Bishop Desmond Tutu, ne United Nations Human Rights Commissioner, Mary Robinson.[8] Banda era yali memba mu Advisory Board for Education mu Washington DC, era mu advisory board ya Federation of World Peace and Love mu Taiwan (China).[8] Mu kiseera ky’okukendeeza ensimbi mu gavumenti mu October 2012, Banda yakendeeza omusaala gwe ku bitundu 30%. Era yalangirira nti ennyonyi ya pulezidenti egenda kutundibwa.[90] ==== Global Leaders Council for Reproductive Health ==== Mu 2010, Banda yafuuka memba wa Global Leaders Council for Reproductive Health,[91] ekibiina ky’abantu kkumi na mukaaga abali mu buyinza n’abakulembeze b’amawanga agasooka, abakozi abakulu n’abalala abakkiriza okutumbula eby’obulamu bw’okuzalira okutuusa ku nkulaakulana ey’olubeerera n’obugagga.[91] Ekikulemberwa omukulembeze w’eggwanga lya Ireland Mary Robinson, abakulembeze bano balaba okukungaanya obuyinza bw’ebyobufuzi n’ensimbi ezetaagisa okufuna obulamu bw’okuzalira eri buli muntu mu 2015 – ekigendererwa ekikulu mu UN Millennium Development Goals.[91] ==== Ebirabo ==== ===== Awaadi z'eggwanga ===== * Woman of the Year, Malawi, 1997 * Woman of the Year, Malawi, 1998 * ''Nyasa Times'' Multimedia "Person of the Year", 2010 ===== Ebikopo by’ensi yonna ===== * Martin Luther King Jr. Drum Major Award, 2012, Washington D.C.[93] * Legends Award for Leadership, 2012, Greater African Methodist Episcopal Church[94] * Women of Substance Award, 2010, African Women Development Fund[95] * Africa Prize for Leadership for the Sustainable End of Hunger, 1997, The Hunger Project, New York[8] * International Award for Entrepreneurship Development, 1998, Africa Federation of Women Entrepreneurs & UN Economic Commission for Africa[8] * 100 Heroines Award, 1998, Rochester, New York[8] * Certificate of Honors, 2001, Federation of World Peace and Love, Taiwan (Republic of China)[8] * Reykjavík Global Forum / Women Political Leaders (WPL) Trailblazer Award, 2020, Iceland[96] ==== Ekitiibwa ==== * ''Forbes'' magazine – World's Most Powerful Women: #40 (2014)<ref name="Forbes14" /> | #47 (2013) | #71 (2012) * ''Forbes'' magazine – Africa's Most Powerful Women: #1 (2012) | #3 (2011) * Included in the "BBC 100 Women" series, October 2014<ref name="bbc100women" /> * Included in "Outstanding Women in Africa" list, 2022, ''New Africa Magazine''<ref name="investigator2022" /> == Laba era == * Malawian Constitutional Crisis 2012 * List of current members of the National Assembly of Malawi == Okusoma okw'okweyongerayo == * Kim Yi Dionne, Boniface Dulani (January 2013). "Constitutional provisions and executive succession: Malawi's 2012 transition in comparative perspective". ''African Affairs''. '''112''' (446): 111–137. doi:10.1093/afraf/ads067. JSTOR&#x20;23357150 == Ebyokulabirako == dxf3zkdzu1hdhm0mqbjay4d9xazn10i 75893 75892 2026-10-01T12:25:37Z MEvalyn 9841 75893 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q57388}} '''Joyce Hilda Banda''' (eyazaalibwa nga Ntila; yazaalibwa nga 12 Apuli 1950) ye munnabyabufuzi, omusomesa era omulwanirizi w’eddembe okuva e Malawi eyakolanga ng’omukulembeze wa Malawi ow’okuna okuva mu 2012 okutuuka mu 2014. Yafuuka pulezidenti oluvannyuma lw’okufa kwa Bingu wa Mutharika, gwe yakolera nga vice president ow’okuna okuva mu 2009 okutuuka mu 2012. Omubaka wa People’s Party, Banda abadde akulembera ekibiina kino okuva lwe kyatandikibwawo mu 2011. Ye mukyala asooka okuba pulezidenti wa Malawi era omutwe gw’eggwanga ogwokubiri, oluvannyuma lwa Elizabeth II, era omutwe gw’eggwanga ogwokubiri mu Africa, oluvannyuma lwa Ellen Johnson Sirleaf owa Liberia. Banda yazaalibwa mu Malemia, n’asoma ku Columbus University ne Royal Roads University n’afuna diguli ya bachelor’s ne master’s degree mu arts, ate Atlantic International University n’afuna diguli ya bachelor’s mu social science mu myaka gy’emyaka gya 1970. Oluvannyuma yatandikawo Joyce Banda Foundation, National Association of Business Women (NABW), Young Women Leaders Network, ne Hunger Project. Banda yayingira ebyobufuzi mu 1999 era n’alondebwa mu National Assembly nga memba wa United Democratic Front (UDF) ekibiina kya Pulezidenti Bakili Muluzi. Mu 2004, Banda yateekebwako Minisita w’eby’obulamu bw’abakyala, abaana n’okukola emirimu gy’abantu abakulu okuva eri Pulezidenti Mutharika. Mu kiseera kye mu kifo kino, yakakasizza etteeka lya Domestic Violence Bill erya 2006, era n’ateekawo National Platform for Action on Orphans and Vulnerable Children ne Zero Tolerance Campaign Against Child Abuse. Banda oluvannyuma yateekebwako Minisita w’eby’ensonga z’ebweru, era n’akyusa obuwanguzi bwa Malawi okuva ku Republic of China okudda ku People’s Republic of China ng’agezaako okuleeta enkulaakulana mu by’enfuna mu Malawi. Mu 2009, Mutharika yaddamu okulonda era n’alonda Banda okuba omubaka we mu kulonda okw’eggwanga, era tikiti yaabwe n’ewangula, n’afuuka vice president asooka. Ekiseera kya Banda nga vice president kyali kijjudde obutakkaanya wakati we ne Mutharika kubanga Banda yagaana okukkiriza muganda wa Mutharika Peter okubeera omusika we ku bukulembeze bw’eggwanga. Banda oluvannyuma yasindikibwa ebweru mu DPP era n’atandikawo People’s Party, naye n’asigala nga vice president nga bwe kiragiddwa mu Ssemateeka. Mu April 2012, Mutharika yafa; nga bwe kiri mu Ssemateeka, Banda nga vice president yandifuuse pulezidenti. Naye abamu ku ba DPP abaalina obwesige eri Mutharika baagezaako okuteekawo muganda we nga pulezidenti, ne batandika obuzibu mu kusikira obukulembeze. Wadde nga kino kyaliwo, Banda, nga bwe kiragiddwa mu mateeka, yafuuka pulezidenti ng’ayambibwa amagye agawagira Ssemateeka. Mu 2014, Banda yawangulwa mu kulonda okw’eggwanga Peter Mutharika, muganda wa Bingu eyafa. Nga Banda mu kusooka yagaana okukkiriza n’asaba okulonda okuddamu, ng’agamba nti waliwo obubbi, oluvannyuma yakkiriza n’awaayo obuyinza eri Mutharika nga 31 May. Mu June 2014, Forbes yamulonda nga omukyala ow’amaanyi ogw’okusatu mu nsi yonna era nga ye mukyala ow’amaanyi ennyo mu Africa.<ref>{{Cite web |last=Burho |first=Moira Forbes, Maggie McGrath, Erin Spencer Sairam, Erika |title=Forbes World’s Most Powerful Women of 2025 |url=https://https//www.forbes.com/lists/power-women/ |access-date=2026-10-01 |website=Forbes |language=en}}</ref>Mu October 2014, yateekebwa mu BBC’s 100 Women.<ref>{{Cite news |date=2014-10-26 |title=Who are the 100 Women 2014? |url=https://www.bbc.com/news/world-29758792 |access-date=2026-10-01 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> == Obulamu bwe n’obw’eka == [[File:Joyce Banda 2025 (profile).jpg|thumb|Banda mu 2025]] Joyce Hilda Ntila<ref>{{Cite news |date=2012-04-10 |title=Joyce Banda: Malawi's first female president |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-17662916 |access-date=2026-10-01 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> yazaalibwa nga 12 April 1950 mu Malemia, ekyalo mu Zomba District eya Nyasaland (kati Malawi).<ref>{{Cite web |title=Malawian President quietly celebrates 62nd birthday {{!}} Malawi news, Malawi - NyasaTimes breaking online news source from Malawi |url=http://www.nyasatimes.com/malawi/2012/04/12/malawian-president-quietly-celebrates-62nd-birthday/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414023610/http://www.nyasatimes.com/malawi/2012/04/12/malawian-president-quietly-celebrates-62nd-birthday/ |archive-date=2012-04-14 |access-date=2026-10-01 |website=www.nyasatimes.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=JB Celebrates Her 62 Birthday In Private {{!}} Malawi Voice |url=http://www.malawivoice.com/2012/04/12/jb-celebrates-her-62-birthday-in-private-67799/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414080836/http://www.malawivoice.com/2012/04/12/jb-celebrates-her-62-birthday-in-private-67799/ |archive-date=2012-04-14 |access-date=2026-10-01 |website=www.malawivoice.com |language=en-US}}</ref> Yasoma ku Providence Secondary School.<ref>{{Cite web |last=Online |first=Nation |date=2020-03-31 |title=Faith’s rise against odds |url=https://mwnation.com/faiths-rise-against-odds/ |access-date=2026-10-01 |website=Nation Online |language=en-US}}</ref> Kitaawe yali omuyimbi wa police brass band. Yatandika okukola nga secretary era n’afuuka omuntu amanyiddwa ennyo mu kiseera kya dictator Hastings Banda.<ref>{{Cite web |date=2012-04-06 |title=Joyce Banda poised for Malawi presidency |url=https://capitalfm.africa/joyce-banda-poised-for-malawi-presidency/ |access-date=2026-10-01 |website=Capital FM Kenya |language=en-US}}</ref> Yafuna Cambridge School Certificate, Bachelor of Arts Degree mu Early Childhood Education okuva mu Columbus University (ekitongole ekitalina kukkirizibwa), Bachelor of Social Studies mu Gender Studies okuva mu Atlantic International University (nayo etalina kukkirizibwa) ne Diploma mu Management of NGOs okuva mu International Labour Organization (ILO) Centre mu Turin, Italy. Atlantic International University kyogerwako ng’ekifo ekikola diguli ezitali za mazima, era diguli zaayo zikyusiddwa nnyo nga “fake.<ref>{{Cite news |date=2016-10-28 |title=Probe IGP's ‘Fake’ doctorate degree - Academics |url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Probe-IGP-s-Fake-doctorate-degree-Academics-481571 |archive-url=http://web.archive.org/web/20241229191248/https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Probe-IGP-s-Fake-doctorate-degree-Academics-481571 |archive-date=2024-12-29 |access-date=2026-10-01 |work=GhanaWeb |language=en-US}}</ref>” Yafuna ne Master of Arts degree mu Leadership okuva mu Royal Roads University mu Canada, ne doctorate ey’ekitiibwa mu 2013 okuva mu Jeonju University.<ref>{{Cite journal |date=2019 |title=Liberia, Malawi, and Central African Republic |url=https://doi.org/10.5040/9781666992373.ch-002 |journal=Empowering Women |pages=23–44 |doi=10.5040/9781666992373.ch-002}}</ref> Yawasa Roy Kachale, gye yazaala abaana basatu. Nga ali ku myaka 25, yali abeera Nairobi, Kenya.<ref>{{Cite web |date=2020-07-03 |title=How Nairobi shaped future president |url=https://nation.africa/kenya/news/how-nairobi-shaped-future-president--808056 |access-date=2026-10-01 |website=Daily Nation |language=en}}</ref> Mu 1975, okugenda mu maaso kw’abakyala mu Kenya kwalaga Banda okutwala abaana be basatu n’ava mu bufumbo obwali bumukubiriza obubi.[14] Obufumbo bwe ne Roy Kachele bwaggwa mu 1981. Oluvannyuma yawasa Richard Banda, omulamuzi omukulu ow’eddembe mu Malawi, gye yazaala abaana babiri.<ref>{{Cite web |last=Moderator |date=2013-04-10 |title=Stories on Malawi: (20) New tweets matching Malawi |url=https://storiesonmalawi.blogspot.com/2013/04/20-new-tweets-matching-malawi_6790.html |access-date=2026-10-01 |website=Stories on Malawi}}</ref> Wakati wa 1985 ne 1997 Banda yakulembera era n’atandikawo bizinensi n’ebitongole ebitali bimu nga Ndekani Garments (1985), Akajuwe Enterprises (1992), ne Kalingidza Bakery (1995). Okutuuka kwe kwamuleetera okuyamba abakyala abalala okufuna obwetwaze mu by’enfuna n’okumalawo obwavu n’okukozesebwa obubi.<ref name=":1">{{Cite web |title=Friends of UNFPA – Channel Foundation |url=https://www.channelfoundation.org/legacy-grantees/unfpa/ |access-date=2026-10-01 |language=en-US}}</ref> Ye muganda wa Anjimile Oponyo, eyali CEO wa Raising Malawi Academy for Girls, eyayambibwa Madonna.<ref>{{Cite news |last=Reporter |first=Staff |date=2012-04-16 |title=Madonna: I’m happy Joyce Banda is Malawi’s leader |url=https://www.namibian.com.na/madonna-im-happy-joyce-banda-is-malawis-leader/ |access-date=2026-10-01 |work=The Namibian |language=en-US}}</ref> == Obulamu bw’ebyobufuzi == === Emirimu gy’obukulembeze (1999–2009) === Joyce Banda yayingira mu byobufuzi mu 1999. Yawangula ekifo mu Palamenti mu kulonda kwa Malawi okwokusatu okwa demokulasiya ng’omubaka wa kibiina kya Pulezidenti Bakili Muluzi, United Democratic Front. Yakikiriranga Zomba Malosa constituency.<ref name=":1" /> Muluzi yamuteekako nga Minisita w’eby’obusajja n’eby’abantu.[7] Nga minisita, yakola okulwanyisa okussa mu mateeka Domestic Violence Bill eyali etaddeko emyaka musanvu nga tekyakolebwa.[20] Yakola National Platform for Action ku baana abatalina bazadde n’abaana abali mu buzibu era n’atandika Zero Tolerance Campaign Against Child Abuse.<ref name=":1" /> Mu 2004, yaddamu okulondebwa nga memba wa kibiina kya Muluzi. Bingu wa Mutharika yafuuka Pulezidenti. Newankubadde Banda teyali memba wa kibiina kye, Mutharika yamuteekako nga Minisita w’eby’ensonga z’ebweru mu 2006. Banda yasindika okukyusa engeri Malawi gye yakkiriza gavumenti ya China okuva ku Republic of China (ku Taiwan) okudda ku People’s Republic of China ku lukalu; yagamba nti kino kyandireese obugagga eri Malawi. Mu 2010, China yamaliriza okuzimba ekizimbe kipya kya Palamenti e Lilongwe.<ref>{{Cite web |title=China-Malawi cooperation very good: Malawian diplomat - People's Daily Online |url=https://en.people.cn/n/2015/0420/c90883-8880774.html |access-date=2026-10-01 |website=en.people.cn}}</ref> === Omumyuka wa Pulezidenti (2009–2012) === Banda yagenda mu kalulu ka 2009 nga omuwandiisi wa DP, ng’awerekerwako Mutharika, omuwandiisi wa DP ow’obwapulezidenti. Yaweereza nga omukyala asooka okuba omumyuka wa Pulezidenti mu Malawi. Mu kusalawo okutali kwategeerekeka okuva mu DPP, Joyce Banda ne second vice-president Khumbo Kachali baasimbibwa nga bamumyuka ba DPP nga 12 December 2010 olw’ebikolwa ‘eby’okulwanyisa ekibiina. Mu kugezaako okumugoba, pulezidenti yeeyongera okumuwa emirimu egyali gyakolebwako Callista Mutharika, eyateekebwa mu kabineeti mu September 2011. Kkooti yagaana Mutharika okumugoba nga omumyuka wa Pulezidenti ku nsonga za ssemateeka. Kino kyali kirimu okuggyako emotoka ye ey’obukulembeze n’okumugaana okuwandiisa ekibiina kye ekipya. Ku 8 September 2011, ekifo ky’omumyuka wa Pulezidenti kyalekebwa mu kukyusa kabineeti. Naye yali akyali Vice-President mu mateeka kubanga ekifo kino kyali kisabiddwa mu ssemateeka.[24] Yayogerwako omwogezi wa DPP Hetherwick Ntaba okulekulira ekifo ky’omumyuka wa Pulezidenti.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Nyasa Times |date=2011-10-12 |title=Bingu drags VP to court on ‘constructive resignation’ {{!}} Nyasa Times |url=https://www.nyasatimes.com/bingu-drags-vp-to-court-on-constructive-resignation/ |access-date=2026-10-01 |website=www.nyasatimes.com |language=en-GB}}</ref> ==== Ebibiina mu DPP ==== [[File:Joyce Banda Department for International Development photo crop.jpg|thumb|Banda mu 2012]] Enkolagana wakati wa Banda ne Pulezidenti Bingu wa Mutharika yali etandise okubaamu obutakkaanya olw’okugezaako kwa Mutharika okuteekawo muganda we Peter Mutharika ng’omusikira we.[23] Newankubadde nga yasibwa ku kifo ky’obumyuka bwa Pulezidenti wa DPP wamu ne Second Vice-President Khumbo Kachali, yakomekkereza okukola nga omumyuka wa Pulezidenti wa Malawi nga bwe kirambikiddwa mu ssemateeka.[23] Kino kyaleetera abantu bangi okuva mu DPP n’okutandika ebibiina ebyamuwagira okufuuka Pulezidenti wa Malawi mu kulonda kwa 2014.<ref name=":2">{{Cite web |title=Statement by Samuel Itam, Executive Director for Malawi December 3, 2008 |url=https://doi.org/10.5089/9781451828207.002.a004 |access-date=2026-10-01 |website=doi.org}}</ref> DPP yagaana nti abantu bangi tebaavaamu era n’egamba nti baali batono bokka.<ref name=":2" /> ==== People’s Party ==== Banda ye mutandisi era mukulembeze wa People’s Party, eyatandikibwa mu 2011 oluvannyuma lw’okugobebwa mu DPP bwe yagaana okuwagira muganda wa Pulezidenti Mutharika omuto Peter Mutharika ng’omusikira we mu kulonda kwa 2014.<ref>{{Cite news |title=Malawi’s Vice President Joyce Banda Expelled From Ruling Party |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2010-12-13/malawi-s-vice-president-joyce-banda-expelled-from-ruling-party |archive-url=http://web.archive.org/web/20220422082224/https://www.bloomberg.com/news/articles/2010-12-13/malawi-s-vice-president-joyce-banda-expelled-from-ruling-party |archive-date=2022-04-22 |access-date=2026-10-01 |work=Bloomberg.com |language=en}}</ref> === Pulezidenti (2012 – May 2014) === ===== Okukyusa obuyinza ===== Ku 5 April 2012, Pulezidenti Mutharika yafa.[31] Oluvannyuma lw’okufa kwe gavumenti yalemwa okutegeeza abantu mu budde nti pulezidenti afudde. Kino kyaleeta okutya kw’okubaawo kw’obuzibu mu ssemateeka mu Malawi.<ref>{{Cite news |title=Potential crisis looms in Malawi amid reports of president's death |url=http://articles.cnn.com/2012-04-06/africa/world_africa_malawi-president_1_malawians-president-bingu-wa-mutharika-patricia-kaliati?_s=PM:AFRICA |archive-url=http://web.archive.org/web/20120515054125/http://articles.cnn.com/2012-04-06/africa/world_africa_malawi-president_1_malawians-president-bingu-wa-mutharika-patricia-kaliati?_s=PM:AFRICA |archive-date=2012-05-15 |access-date=2026-10-01 |work=CNN |language=en}}</ref>[32][33][34][35] Agence France-Presse yayogera ku Pulezidenti wa Malawi eyasooka Bakili Muluzi ng’agamba nti “ssemateeka alina okugobererwa”, ng’agamba nti omumyuka wa pulezidenti ateekeddwa okutwala obuyinza mu ssemateeka. “Ndi kusaba ssemateeka agobererwe, okukuuma emirembe n’obutebenkevu. Amateeka ga Malawi galambika bulungi nti omumyuka wa pulezidenti atwala obuyinza singa pulezidenti aliwo tasobola kukulembera. Tulina okwewala ekizibu ky’obutabanguko. Tugoberere ssemateeka. Tetulina ky’okusalawo okuggyako okugoberera ssemateeka. Ky’amaanyi nnyo nti waliwo emirembe n’obutebenkevu.”[36] Ab’ebyokwerinda ba Malawi nabo baayagala ssemateeka agobererwe.[37] Ekitongole ky’amateeka ekya Malawi Law Society kyakakasa nti mu kitundu 83(4) mu ssemateeka wa Malawi, ye yali omusikira omutuufu ku bukulembeze bwa Pulezidenti.[38] Ku 7 April, kabineeti ya Malawi yasaba kkooti okugaana Banda okufuuka pulezidenti. Ye n’akuba essimu eri omuduumizi w’amagye, General Henry Odillo, n’amusaba amuwagire. Yamukkiriza n’ateekawo abajaasi okwetooloola ennyumba ye.<ref>{{Cite news |last=Smith |first=David |date=2012-04-29 |title=Malawi's Joyce Banda puts women's rights at centre of new presidency |url=https://www.theguardian.com/world/2012/apr/29/malawi-president-joyce-banda-women-rights |access-date=2026-10-01 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Joyce Banda yalayirwa ku 7 April 2012 ng’omukulembeze wa Malawi, omukazi asoose okubeera mu kifo kino.[40] Omulamuzi omukulu Lovemore Munlo yali akulira omukolo ogwali ku National Assembly mu Lilongwe.[31] Oluvannyuma lw’okulayira, Banda yasaba obumu bw’eggwanga. “Njagala ffenna tukyuse tugende mu maaso n’essuubi n’omwoyo gw’obumu n’obwegassi... Nsuubira tujja kubeera bumu era nsuubira nti ng’eggwanga erisaba Katonda, twakkirize Katonda ajje mu maaso gaffe kubanga singa tetukikola, tuba tumaze okulemererwa.”<ref>{{Cite web |last=Agencies |first=News |title=Joyce Banda sworn in as president of Malawi |url=https://www.aljazeera.com/news/2012/4/8/joyce-banda-sworn-in-as-president-of-malawi |access-date=2026-10-01 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> Abamawulire ba Malawi n’ensi yonna baalaga okutongoza kwa Joyce Banda nga kwali kwa mirembe. Baakuyita obuwanguzi bwa demokulaasi. Olupapula lwa Malawi Sunday Times lwagamba nti okutongoza kwa pulezidenti omuggya kwali “kuyambye okunyweza n’okussa obuwangwa bwa demokulaasi mu ggwanga.”<ref>{{Cite web |date=2026-10-01 |title=Home |url=https://www.monitor.co.ug/uganda |access-date=2026-10-01 |website=Monitor |language=en}}</ref> === Okulonda abakungu ba Cabinet n’okufiirwa okulonda kwa Pulezidenti mu 2014 === Ku 26 April 2012, Banda yalonda cabinet ye eyali erimu baminisita 23 n’abamyuka baabwe mwenda. Yawaayo ebifo eby’enkizo okunyweza amaanyi ge nga mukulembeze w’eggwanga.[42] Ku 10 October 2013, ennaku entono oluvannyuma lw’okudda okuva ku lugendo lwe ku UN, Banda yasazaamu cabinet ye oluvannyuma lw’ekikangabwa kya Capital Hill Cashgate scandal.[43][44] Ku 15 October, cabinet empya yalondebwa era omuwandiisi wa byensimbi Ken Lipenga ne minisita w’ebyamateeka Ralph Kasambara baasazibwako mu cabinet. Mu May 2014 Joyce Banda yawangulwa nnyo mu kulonda kwa pulezidenti. Yalemwa okugezaako okusazaamu okulonda. Teyagenda ku kukyala kw’omuwanguzi Peter Mutharika, naye yamukubira essanyu.[45] Yatandika okubeera ebweru wa Malawi mu 2014. Ekiragiro ky’okumukwata ku nsonga z’obulyake mu kiseera kye nga Pulezidenti kyategekebwa nga 31 July 2017, newankubadde yali akyali ebweru w’eggwanga.[46] Yegaana emisango gino n’agamba nti ajja kudda okugiwulira.[47] === Enkolagana y’ensi yonna === Mu myaka egyasooka okutuuka ku bukulembeze bwa Banda, Malawi yali mu mbeera embi ey’ebyenfuna olw’enkolagana n’amawanga amalala mu bufuzi bwa Bingu wa Mutharika. Mu mwaka ogwasembayo ogw’obufuzi bwa Mutharika, Bungereza, Amerika, Germany, Norway, European Union, World Bank ne African Development Bank byonna byaleka okuwa obuyambi bw’ebyensimbi. Baalaga okutya ku bikolwa bya Mutharika ku demokulasiya mu ggwanga n’obukulembeze bwe obwali butandise okubaamu obutabanguko. Mu March 2012, Mutharika yagamba abakungu bano abava ebweru nti “mugende mu hell.” Yabalumiriza okutegeka okuggyawo gavumenti ye.[48] Ekimu ku bizibu bya Banda ng’omukulembeze kyali kuddamu okuzimba enkolagana n’abawa obuyambi. Era yalina ekizibu eky’okuddamu okuzimba enkolagana n’eggwanga lye erya Malawi nga Mozambique, n’amawanga agali mu kitundu nga Botswana. Mu wiiki esooka ey’obufuzi bwe, Banda yatandika okukola enkolagana empya okuddamu okuzimba enkolagana ya Malawi n’amawanga amalala.[49] Yayogera ne Henry Bellingham ow’ekitongole kya United Kingdom’s Foreign Office. Yamusuubiza nti omubaka omupya owa Bungereza ajja kutumibwa “mu kiseera ekisinga obumpi.” Yayogera ne Secretary of State Hillary Clinton owa Amerika. Clinton yasubiza okuddamu okuteesa ku ssente za $350 million ez’amasannyalaze mu bwangu ddala. Banda yalangirira enteekateeka okwogera ne Baroness Ashton ow’ekitongole kya European Union’s Foreign Affairs office ne Ruby Randall, omukiise wa IMF mu Malawi. Ye ne pulezidenti wa Zambia Michael Sata baali bamaze okuteesa ku kuddamu okukola enkolagana ennungi.[49] Okusanyusa abawa obuyambi, gavumenti ya Banda era yagaana mu June 2012 okutegekera olukiiko lw’African Union mu July kubanga AU yali egambye nti pulezidenti wa Sudan Omar al-Bashir aweebwe obukakafu nti Malawi ejja kwegaana okuweereza ekiragiro kya ICC ekimukwata; Cabinet yasalawo nti embeera zino tezikkirizibwa.[50] Banda yayogerwako Forbes nga omukyala ow’amaanyi asinga obungi mu nsi, erinnya ly’omu Afrika erisinga obunene ku lukalala. === Enkola y'eggwanga === ===== Obubonero bw'eggwanga ===== [[File:Flag of Malawi.svg|thumb|Bendera ya Malawi eyasooka mu 1964, eyaddizibwawo mu 2012]] Mu myezi ebiri nga bamaze okutandika okukulembera, gavumenti ya Banda yateekawo ekiragiro okuddamu okukozesa bendera ya Malawi eyasooka eya 1964 "rising-sun", ng’eggyako eyakozesebwa mu 2010 wansi wa Bingu wa Mutharika.[51][52] ===== Okulwanirira eddembe ly’abantu ===== [[File:Flag of Malawi (2010–2012).svg|thumb|Bbendera etamanyiddwa eya 2010–2012]] Ku 18 May 2012 Banda yalangirira nti agenda kuggyawo amateeka agalwanyisa obufumbo bw’abasajja oba abakyala bokka.[53] Mu November Minisitule y’ebyamateeka yawa ekiragiro eky’okwewala okukwatibwa ku bantu abakola obufumbo obwo nga balina okukkiriziganya, nga balindirira okwekeneenya kwa Palamenti,[54] naye Kkooti Enkulu yasazaamu ekiragiro ekyo mu February 2016, ng’egamba nti Palamenti yokka ye esobola okusazaamu oba okuggyawo amateeka gano.[55] Newankubadde obufumbo bw’abasajja oba abakyala bokka bukyali mu mateeka, okulwanirira eddembe ly’abantu kwongedde; Lilongwe yakuba olugendo lw’abavubuka ba LGBT olwasooka mu Malawi nga 26 June 2021.[56] ===== Enkyukakyuka mu by’enfuna n’ensimbi ===== Mu kugoberera amagezi ga International Monetary Fund (IMF), Banda yateekawo enkola y’okukyusa omuwendo gw’ensimbi, era nga 7 May 2012, yakendeeza omuwendo gwa Malawian kwacha ku bitundu 33 ku buli kikumi okusinziira ku ddoola ya Amerika okusobola okuggyawo akatale akatono akaliwo n’okufunamu obuyambi okuva ebweru.[57] * Obuzibu obw’akaseera akatono: Okukendeeza omuwendo gw’ensimbi wamu n’okuteeka ebbeeyi y’amafuta mu mikono gy’abantu, kyaleetera okweyongera kw’ebbeeyi y’ebintu okutuuka ku bitundu 34 ku buli kikumi era ne kuleeta okwegugunga n’okulaga obutali bumativu mu January 2013.[58] * Okuddamu okuzimba mu kiseera ekya wakati: Ku nkomerero ya 2013, IMF yagamba nti “okuddamu okuzimba kutandise… nga kuyambibwa okwongera okufuna ensimbi eziva ebweru” era nti ebbeeyi y’ebintu yatandika okukka.[59] Ekibiina kya Southern African Development Community kyategeka nti ebbeeyi y’ebintu ejja kukendeera okutuuka ku bitundu 19.6 ku buli kikumi mu 2014 ng’omuwendo gw’ensimbi gukutte mu mbeera.[60] * Enkolagana n’abawa obuyambi: U.S. Congressional Research Service yalaga nti abawa obuyambi abasinga abaali basazizzaamu obuyambi bw’ensimbi mu kiseera kya Mutharika baabuzzaayo oluvannyuma lw’enkyukakyuka za Banda, nga mwemuli n’endagaano ya US $350-million eya Millennium Challenge Corporation.[61] Enkyukakyuka zino zaateekebwako mu pulogulaamu ya gavumenti ey’okuddamu okuzimba mu by’enfuna eya 2012–2014, eyateeka enkyukakyuka ezikolebwa mu katale wamu n’enteekateeka z’okukuuma abantu mu mbeera y’obulamu.[62] ===== Obukadde n’ekyuma kya pulezidenti ===== Okusala ku nsimbi ezikozesebwa mu gavumenti, Banda yasuubiza okukendeeza omusaala gwe ku bitundu 30 ku buli kikumi era n’alagira okutunda ekifaananyi kya Dassault Falcon 900EX ekyagulibwa eyamuddirira. Ekifaananyi kino kyatundibwa eri Bohnox Enterprise eyali esangibwa mu British Virgin Islands ku doola za Amerika obukadde 15 mu May 2013.[63] Abakungu ba gavumenti baagamba nti ensimbi zino zaakozesebwa okusasula ebbanja ly’okulwanyisa ne Paramount Group n’okusasula emmere ya kasooli n’eddagala, naye ebibiina by’abantu baawakanya enteekateeka eno era ne basaba ebikwata ku ndagaano.[64] Okutegeeza kwa Parliament’s Public Accounts Committee mu 2021 kwalaga okunoonyereza okuggya ku nsonga eno, newankubadde tewali misango gy’obumenyi bw’amateeka egisimbiddwa mu kkooti.[65] ===== Enkola y’abantu ===== Wadde nga enkola za Banda zaaleeta obwesige mu bawandiisi b’ensimbi n’okufuna ssente z’ebweru, zaaleetawo okulinnya kw’ebbeeyi y’obulamu mu maka agali mu bibuga, ne zikendeeza obuwanguzi bwe mu bantu ng’agenda okulonda kwa 2014. Abanoonyereza bakyalina okwawukanako ku mugaso ogw’ebbanga ddene ogw’okukendeeza ebbeeyi mu 2012, newankubadde IMF ne World Bank balaga nti enkola eno yayamba okuziyiza obuzibu bw’ebyenfuna n’okuteekawo omusingi gw’enkulaakulana empya.[66] ===== Enteekateeka za Pulezidenti ===== Banda alaze obumanyirivu mu kulabirira obulamu bw’abakyala n’eddembe ly’okuzaala, nga asinga okuyita mu kusomesa abakyala ku Malawi. Yalaga obuwagizi bwe ng’atandika Presidential Initiative on Maternal Health and Safe Motherhood. Mu myaka ebiri gyokka, enteekateeka eno yalaga okukendeera kw’omuwendo gw’abakyala abafa nga bazaala okuva ku 675 ku buli 100,000 abaazaalibwa okutuuka ku 460 ku buli 100,000 abaazaalibwa.[67] ===== Bendera ===== Oluvannyuma bendera yakyusibwa mu 2010 gavumenti ya Mutharika, waaliwo okuwakanya okuva mu bantu. Ebibiina bingi byawakanya obutuufu bwa bendera eno. Ku 28 May 2012, Banda yakulembera ababaka ba palamenti okusalawo okuddamu okukozesa bendera ey’obwetwaze, eyasooka okuteekebwako mu 1964. Ebibiina byonna, okuggyako DPP, byasalawo okuddamu okukozesa bendera ey’obwetwaze.[68] ==== Obulamu oluvannyuma lw’okuba pulezidenti ==== ===== Okuddayo okuva mu buwangwa n’okunoonyereza ku Cashgate (2018) ===== Banda yaddayo e Malawi nga 28 April 2018 oluvannyuma lw’emyaka esatu egy’okweyisa mu buwangwa mu Amerika, gyeyali mukwano omukulu mu Woodrow Wilson Center ne Center for Global Development.[69][70] Newankubadde poliisi yawa ekiragiro kya 2017 okumukwata olw’omusango gwa “Cashgate” ogw’omu 2013, Anti-Corruption Bureau yategeeza mu May 2018 nti okunoonyereza kwali kukyagenda mu maaso era nti Banda teyali akyaliiko musango gw’okusimbibwa mu kkooti.[71] ==== Enkolagana z’ebyokulonda mu 2019–2020 ==== People’s Party yasooka okuteekawo Banda ku kulonda kwa pulezidenti mu 2019, naye nga 15 March 2019 yavaamu n’awagira omuvuganya w’ekibiina ky’obufuzi Lazarus Chakwera.[72][73] Oluvannyuma lwa Kkooti Enkulu okusalawo okuggya ebivudde mu kulonda kwa 2019, Banda yawagira Chakwera mu kulonda okwaddirira mu June 2020 era n’amwebaza mu lujjudde oluvannyuma lw’okuwangula.[74] Mu kabineeti ya Chakwera eyasooka, eyalangirirwa nga 8 July 2020, mwali mutabani wa Banda, Roy Akajuwe Kachale-Banda, ng’omubaka w’ebyobusuubuzi.[75] ==== Okulwanirira n’okuyamba mu nsi yonna (2021–2024) ==== ===== Banda abadde akola ennyo ku nsonga z’ebyobulamu n’enkulaakulana mu nsi yonna. ===== * Mu May 2021 yayingira abakulembeze b’amawanga ne Nobel laureates mu bbaluwa ey’okusaba G7 okukkiriza obutali bw’ensimbi za COVID-19 vaccine era okuddamu okuwangula okulwanyisa AIDS.[76] * Ku 11 March 2023 yali omu ku bantu abasukka mu 200 abasayina People’s Vaccine Alliance “Never Again” statement nga basaba okufuna eby’okulwanyisa ebikwatagana n’obulwadde obw’amaanyi.[77] * Mu February 2023 Banda yafuuka omu ku “grain ambassadors” ba Ukraine, ng’ayamba okuzuula amawanga ga Afrika agasinga okwetaaga emmere ya Ukraine mu kiseera ky’olutalo lwa Russo-Ukrainian War.[78] Okuyita mu Joyce Banda Foundation Trust, yeeyongedde okukola ku by’okukuuma emmere n’okusomesa, nga mwemuli okugabira amaka 500 obusimba bwa kasooli abaakosebwa Cyclone Freddy mu January 2024[79] n’okutandika enteekateeka ya K315 million bursary scheme eri abawala abasoma mu masomero aga secondary mu 2024.[80] ==== Okwesimbawo ku bwa Pulezidenti mu 2025 ==== [[File:Joyce Banda 2025.jpg|thumb|Banda mu 2025]] Ku lunaku lwa 23 June 2025, People’s Party National Executive Committee yakkiriza Banda nga omukwasi w’ekibiina ku bwa Pulezidenti mu kulonda kwa Malawi okwa 2025. Bwe yalangirira okwesimbawo kwe e Lilongwe, yagamba nti “Malawi eri ku mugga ogw’okusalawo era yeetaaga okulaba empya ekwatiddwa ku kukola kw’abavubuka n’okutumbula abakyala mu by’enfuna.”[81] Okulonda kwe—kweyitibwa “A New Malawi for the Youth Initiatives (A.Ma.Y.I.)”—kulaga obusomesa bw’amasomero ga sekendule obutali bwa kusasula, ebifo by’obulamu eby’okusindikibwa, okukyusa mu by’obuli bw’enguzi n’okutumbula abavubuka mu by’obusuubuzi ng’ebikulu byakyo.[82] Yawangulwa Peter Mutharika. == Joyce Banda Foundation == Ng’akyali tannaba kufuuka omumyuka wa pulezidenti, yali mukulembeze era CEO w’ekitongole ekya Joyce Banda Foundation,[84] ekitongole ekirungi ekikola ku baana n’abafumbo abatalina bazadde mu Malawi okuyita mu masomero. Kiri mu Chimwankhunda area mu Blantyre nga kirimu amasomero ga primary ne secondary. Kirimu n’ekifo ky’okulabirira abaana abatalina bazadde ekirimu ebifo mukaaga n’abaana 600.[85] Era kikola ku byalo ebiriraanye nga kiwa micro-credit eri abakazi 40 n’ebibiina by’abavubuka 10. Kiwa ensigo eri abalimi abasukka mu 10,000 era kiwadde obuyambi obulala. Ekitongole kino kyazimba amalwaliro ana mu byalo 200 bye kisobola okukolako. Era kikola ku nkulaakulana mu byalo. Kirina obukwatagana ne Jack Brewer Foundation, ekitongole ekikola ku nkulaakulana mu nsi yonna ekya NFL star Jack Brewer.[86] == National Association of Business Women == Banda ye mukulembeze w’ekibiina kya National Association of Business Women mu Malawi ekyatandikibwa mu 1990. Kiri mu mateeka ng’ekitongole ekitali kya magoba mu Malawi.[87] Ekibiina kino kirina ekigendererwa okuggyamu abakazi obwavu nga bawanga amaanyi n’okubawa obusobozi mu by’enfuna.[88] Kino kye kibiina ky’abakazi 30,000, ekisanyusa okuwagira bizinensi z’abakazi n’okuyamba abakazi abayagala okwetaba mu bizinensi. Ebikolwa byabwe birimu okutendeka mu bizinensi, okutendeka mu tekinologiya, okukuuma ebyafaayo n’obukugu mu kukulembera.[88] Bakola okuteekateeka okukola emboozi n’abakulembeze abakola amateeka okulaba nga amateeka gabaagaliza abakazi abalina bizinensi.[89] Omukulembeze waakyo kati ye Mary Malunga.[89] Ekitongole kino kibadde n’obukwatagana ne Humanist Institute for Development Cooperation (Hivos) ey’e Netherlands okuva mu 2003.[88] == Philanthropy n’okukulaakulanya ebikolebwa == Banda abadde mu mirimu mingi egy’obusobozi n’abakyala okuva ku myaka 25 okulaba nga wabaawo enkyukakyuka mu mateeka, ddala mu by’enjigiriza. Yatandika Joyce Banda Foundation for Better Education. Yatandika Young Women Leaders Network, National Association of Business Women ne Hunger Project mu Malawi. Ye (nga ali wamu ne Pulezidenti Joaquim Chissano owa Mozambique) yaweebwa ekirabo kya Africa Prize for Leadership for the Sustainable End of Hunger mu 1997 ekitongole ky’e New York ekitali kya gavumenti. Yakozesa ssente z’ekirabo okuzimba ekizimbe kya Joyce Banda foundation for children.[85] Mu 2006, yafuna ekirabo kya International Award for the Health and Dignity of Women olw’okweyisa obulungi ku ddembe ly’abakyala ba Malawi nga bwekikolebwa Americans for United Nations Population Fund.[17] Yaweereza nga commissioner wa "Bridging a World Divided" awamu n’abantu nga Bishop Desmond Tutu, ne United Nations Human Rights Commissioner, Mary Robinson.[8] Banda era yali memba mu Advisory Board for Education mu Washington DC, era mu advisory board ya Federation of World Peace and Love mu Taiwan (China).[8] Mu kiseera ky’okukendeeza ensimbi mu gavumenti mu October 2012, Banda yakendeeza omusaala gwe ku bitundu 30%. Era yalangirira nti ennyonyi ya pulezidenti egenda kutundibwa.[90] ==== Global Leaders Council for Reproductive Health ==== Mu 2010, Banda yafuuka memba wa Global Leaders Council for Reproductive Health,[91] ekibiina ky’abantu kkumi na mukaaga abali mu buyinza n’abakulembeze b’amawanga agasooka, abakozi abakulu n’abalala abakkiriza okutumbula eby’obulamu bw’okuzalira okutuusa ku nkulaakulana ey’olubeerera n’obugagga.[91] Ekikulemberwa omukulembeze w’eggwanga lya Ireland Mary Robinson, abakulembeze bano balaba okukungaanya obuyinza bw’ebyobufuzi n’ensimbi ezetaagisa okufuna obulamu bw’okuzalira eri buli muntu mu 2015 – ekigendererwa ekikulu mu UN Millennium Development Goals.[91] ==== Ebirabo ==== ===== Awaadi z'eggwanga ===== * Woman of the Year, Malawi, 1997 * Woman of the Year, Malawi, 1998 * ''Nyasa Times'' Multimedia "Person of the Year", 2010 ===== Ebikopo by’ensi yonna ===== * Martin Luther King Jr. Drum Major Award, 2012, Washington D.C.[93] * Legends Award for Leadership, 2012, Greater African Methodist Episcopal Church[94] * Women of Substance Award, 2010, African Women Development Fund[95] * Africa Prize for Leadership for the Sustainable End of Hunger, 1997, The Hunger Project, New York[8] * International Award for Entrepreneurship Development, 1998, Africa Federation of Women Entrepreneurs & UN Economic Commission for Africa[8] * 100 Heroines Award, 1998, Rochester, New York[8] * Certificate of Honors, 2001, Federation of World Peace and Love, Taiwan (Republic of China)[8] * Reykjavík Global Forum / Women Political Leaders (WPL) Trailblazer Award, 2020, Iceland[96] ==== Ekitiibwa ==== * ''Forbes'' magazine – World's Most Powerful Women: #40 (2014)<ref name="Forbes14" /> | #47 (2013) | #71 (2012) * ''Forbes'' magazine – Africa's Most Powerful Women: #1 (2012) | #3 (2011) * Included in the "BBC 100 Women" series, October 2014<ref name="bbc100women" /> * Included in "Outstanding Women in Africa" list, 2022, ''New Africa Magazine''<ref name="investigator2022" /> == Laba era == * Malawian Constitutional Crisis 2012 * List of current members of the National Assembly of Malawi == Okusoma okw'okweyongerayo == * Kim Yi Dionne, Boniface Dulani (January 2013). "Constitutional provisions and executive succession: Malawi's 2012 transition in comparative perspective". ''African Affairs''. '''112''' (446): 111–137. doi:10.1093/afraf/ads067. JSTOR&#x20;23357150 == Ebyokulabirako == k3kqyik8oa6mw02hoq4jx2yx1ls603d 75894 75893 2026-10-01T12:26:43Z MEvalyn 9841 75894 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q57388}} '''Joyce Hilda Banda''' (eyazaalibwa nga Ntila; yazaalibwa nga 12 Apuli 1950) ye munnabyabufuzi, omusomesa era omulwanirizi w’eddembe okuva e Malawi eyakolanga ng’omukulembeze wa Malawi ow’okuna okuva mu 2012 okutuuka mu 2014. Yafuuka pulezidenti oluvannyuma lw’okufa kwa Bingu wa Mutharika, gwe yakolera nga vice president ow’okuna okuva mu 2009 okutuuka mu 2012. Omubaka wa People’s Party, Banda abadde akulembera ekibiina kino okuva lwe kyatandikibwawo mu 2011. Ye mukyala asooka okuba pulezidenti wa Malawi era omutwe gw’eggwanga ogwokubiri, oluvannyuma lwa Elizabeth II, era omutwe gw’eggwanga ogwokubiri mu Africa, oluvannyuma lwa Ellen Johnson Sirleaf owa Liberia. Banda yazaalibwa mu Malemia, n’asoma ku Columbus University ne Royal Roads University n’afuna diguli ya bachelor’s ne master’s degree mu arts, ate Atlantic International University n’afuna diguli ya bachelor’s mu social science mu myaka gy’emyaka gya 1970. Oluvannyuma yatandikawo Joyce Banda Foundation, National Association of Business Women (NABW), Young Women Leaders Network, ne Hunger Project. Banda yayingira ebyobufuzi mu 1999 era n’alondebwa mu National Assembly nga memba wa United Democratic Front (UDF) ekibiina kya Pulezidenti Bakili Muluzi. Mu 2004, Banda yateekebwako Minisita w’eby’obulamu bw’abakyala, abaana n’okukola emirimu gy’abantu abakulu okuva eri Pulezidenti Mutharika. Mu kiseera kye mu kifo kino, yakakasizza etteeka lya Domestic Violence Bill erya 2006, era n’ateekawo National Platform for Action on Orphans and Vulnerable Children ne Zero Tolerance Campaign Against Child Abuse. Banda oluvannyuma yateekebwako Minisita w’eby’ensonga z’ebweru, era n’akyusa obuwanguzi bwa Malawi okuva ku Republic of China okudda ku People’s Republic of China ng’agezaako okuleeta enkulaakulana mu by’enfuna mu Malawi. Mu 2009, Mutharika yaddamu okulonda era n’alonda Banda okuba omubaka we mu kulonda okw’eggwanga, era tikiti yaabwe n’ewangula, n’afuuka vice president asooka. Ekiseera kya Banda nga vice president kyali kijjudde obutakkaanya wakati we ne Mutharika kubanga Banda yagaana okukkiriza muganda wa Mutharika Peter okubeera omusika we ku bukulembeze bw’eggwanga. Banda oluvannyuma yasindikibwa ebweru mu DPP era n’atandikawo People’s Party, naye n’asigala nga vice president nga bwe kiragiddwa mu Ssemateeka. Mu April 2012, Mutharika yafa; nga bwe kiri mu Ssemateeka, Banda nga vice president yandifuuse pulezidenti. Naye abamu ku ba DPP abaalina obwesige eri Mutharika baagezaako okuteekawo muganda we nga pulezidenti, ne batandika obuzibu mu kusikira obukulembeze. Wadde nga kino kyaliwo, Banda, nga bwe kiragiddwa mu mateeka, yafuuka pulezidenti ng’ayambibwa amagye agawagira Ssemateeka. Mu 2014, Banda yawangulwa mu kulonda okw’eggwanga Peter Mutharika, muganda wa Bingu eyafa. Nga Banda mu kusooka yagaana okukkiriza n’asaba okulonda okuddamu, ng’agamba nti waliwo obubbi, oluvannyuma yakkiriza n’awaayo obuyinza eri Mutharika nga 31 May. Mu June 2014, Forbes yamulonda nga omukyala ow’amaanyi ogw’okusatu mu nsi yonna era nga ye mukyala ow’amaanyi ennyo mu Africa.<ref>{{Cite web |last=Burho |first=Moira Forbes, Maggie McGrath, Erin Spencer Sairam, Erika |title=Forbes World’s Most Powerful Women of 2025 |url=https://https//www.forbes.com/lists/power-women/ |access-date=2026-10-01 |website=Forbes |language=en}}</ref>Mu October 2014, yateekebwa mu BBC’s 100 Women.<ref>{{Cite news |date=2014-10-26 |title=Who are the 100 Women 2014? |url=https://www.bbc.com/news/world-29758792 |access-date=2026-10-01 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> == Obulamu bwe n’obw’eka == [[File:Joyce Banda 2025 (profile).jpg|thumb|Banda mu 2025]] Joyce Hilda Ntila<ref>{{Cite news |date=2012-04-10 |title=Joyce Banda: Malawi's first female president |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-17662916 |access-date=2026-10-01 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> yazaalibwa nga 12 April 1950 mu Malemia, ekyalo mu Zomba District eya Nyasaland (kati Malawi).<ref>{{Cite web |title=Malawian President quietly celebrates 62nd birthday {{!}} Malawi news, Malawi - NyasaTimes breaking online news source from Malawi |url=http://www.nyasatimes.com/malawi/2012/04/12/malawian-president-quietly-celebrates-62nd-birthday/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414023610/http://www.nyasatimes.com/malawi/2012/04/12/malawian-president-quietly-celebrates-62nd-birthday/ |archive-date=2012-04-14 |access-date=2026-10-01 |website=www.nyasatimes.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=JB Celebrates Her 62 Birthday In Private {{!}} Malawi Voice |url=http://www.malawivoice.com/2012/04/12/jb-celebrates-her-62-birthday-in-private-67799/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414080836/http://www.malawivoice.com/2012/04/12/jb-celebrates-her-62-birthday-in-private-67799/ |archive-date=2012-04-14 |access-date=2026-10-01 |website=www.malawivoice.com |language=en-US}}</ref> Yasoma ku Providence Secondary School.<ref>{{Cite web |last=Online |first=Nation |date=2020-03-31 |title=Faith’s rise against odds |url=https://mwnation.com/faiths-rise-against-odds/ |access-date=2026-10-01 |website=Nation Online |language=en-US}}</ref> Kitaawe yali omuyimbi wa police brass band. Yatandika okukola nga secretary era n’afuuka omuntu amanyiddwa ennyo mu kiseera kya dictator Hastings Banda.<ref>{{Cite web |date=2012-04-06 |title=Joyce Banda poised for Malawi presidency |url=https://capitalfm.africa/joyce-banda-poised-for-malawi-presidency/ |access-date=2026-10-01 |website=Capital FM Kenya |language=en-US}}</ref> Yafuna Cambridge School Certificate, Bachelor of Arts Degree mu Early Childhood Education okuva mu Columbus University (ekitongole ekitalina kukkirizibwa), Bachelor of Social Studies mu Gender Studies okuva mu Atlantic International University (nayo etalina kukkirizibwa) ne Diploma mu Management of NGOs okuva mu International Labour Organization (ILO) Centre mu Turin, Italy. Atlantic International University kyogerwako ng’ekifo ekikola diguli ezitali za mazima, era diguli zaayo zikyusiddwa nnyo nga “fake.<ref>{{Cite news |date=2016-10-28 |title=Probe IGP's ‘Fake’ doctorate degree - Academics |url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Probe-IGP-s-Fake-doctorate-degree-Academics-481571 |archive-url=http://web.archive.org/web/20241229191248/https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Probe-IGP-s-Fake-doctorate-degree-Academics-481571 |archive-date=2024-12-29 |access-date=2026-10-01 |work=GhanaWeb |language=en-US}}</ref>” Yafuna ne Master of Arts degree mu Leadership okuva mu Royal Roads University mu Canada, ne doctorate ey’ekitiibwa mu 2013 okuva mu Jeonju University.<ref>{{Cite journal |date=2019 |title=Liberia, Malawi, and Central African Republic |url=https://doi.org/10.5040/9781666992373.ch-002 |journal=Empowering Women |pages=23–44 |doi=10.5040/9781666992373.ch-002}}</ref> Yawasa Roy Kachale, gye yazaala abaana basatu. Nga ali ku myaka 25, yali abeera Nairobi, Kenya.<ref>{{Cite web |date=2020-07-03 |title=How Nairobi shaped future president |url=https://nation.africa/kenya/news/how-nairobi-shaped-future-president--808056 |access-date=2026-10-01 |website=Daily Nation |language=en}}</ref> Mu 1975, okugenda mu maaso kw’abakyala mu Kenya kwalaga Banda okutwala abaana be basatu n’ava mu bufumbo obwali bumukubiriza obubi.[14] Obufumbo bwe ne Roy Kachele bwaggwa mu 1981. Oluvannyuma yawasa Richard Banda, omulamuzi omukulu ow’eddembe mu Malawi, gye yazaala abaana babiri.<ref>{{Cite web |last=Moderator |date=2013-04-10 |title=Stories on Malawi: (20) New tweets matching Malawi |url=https://storiesonmalawi.blogspot.com/2013/04/20-new-tweets-matching-malawi_6790.html |access-date=2026-10-01 |website=Stories on Malawi}}</ref> Wakati wa 1985 ne 1997 Banda yakulembera era n’atandikawo bizinensi n’ebitongole ebitali bimu nga Ndekani Garments (1985), Akajuwe Enterprises (1992), ne Kalingidza Bakery (1995). Okutuuka kwe kwamuleetera okuyamba abakyala abalala okufuna obwetwaze mu by’enfuna n’okumalawo obwavu n’okukozesebwa obubi.<ref name=":1">{{Cite web |title=Friends of UNFPA – Channel Foundation |url=https://www.channelfoundation.org/legacy-grantees/unfpa/ |access-date=2026-10-01 |language=en-US}}</ref> Ye muganda wa Anjimile Oponyo, eyali CEO wa Raising Malawi Academy for Girls, eyayambibwa Madonna.<ref>{{Cite news |last=Reporter |first=Staff |date=2012-04-16 |title=Madonna: I’m happy Joyce Banda is Malawi’s leader |url=https://www.namibian.com.na/madonna-im-happy-joyce-banda-is-malawis-leader/ |access-date=2026-10-01 |work=The Namibian |language=en-US}}</ref> == Obulamu bw’ebyobufuzi == === Emirimu gy’obukulembeze (1999–2009) === Joyce Banda yayingira mu byobufuzi mu 1999. Yawangula ekifo mu Palamenti mu kulonda kwa Malawi okwokusatu okwa demokulasiya ng’omubaka wa kibiina kya Pulezidenti Bakili Muluzi, United Democratic Front. Yakikiriranga Zomba Malosa constituency.<ref name=":1" /> Muluzi yamuteekako nga Minisita w’eby’obusajja n’eby’abantu. Nga minisita, yakola okulwanyisa okussa mu mateeka Domestic Violence Bill eyali etaddeko emyaka musanvu nga tekyakolebwa. Yakola National Platform for Action ku baana abatalina bazadde n’abaana abali mu buzibu era n’atandika Zero Tolerance Campaign Against Child Abuse.<ref name=":1" /> Mu 2004, yaddamu okulondebwa nga memba wa kibiina kya Muluzi. Bingu wa Mutharika yafuuka Pulezidenti. Newankubadde Banda teyali memba wa kibiina kye, Mutharika yamuteekako nga Minisita w’eby’ensonga z’ebweru mu 2006. Banda yasindika okukyusa engeri Malawi gye yakkiriza gavumenti ya China okuva ku Republic of China (ku Taiwan) okudda ku People’s Republic of China ku lukalu; yagamba nti kino kyandireese obugagga eri Malawi. Mu 2010, China yamaliriza okuzimba ekizimbe kipya kya Palamenti e Lilongwe.<ref>{{Cite web |title=China-Malawi cooperation very good: Malawian diplomat - People's Daily Online |url=https://en.people.cn/n/2015/0420/c90883-8880774.html |access-date=2026-10-01 |website=en.people.cn}}</ref> === Omumyuka wa Pulezidenti (2009–2012) === Banda yagenda mu kalulu ka 2009 nga omuwandiisi wa DP, ng’awerekerwako Mutharika, omuwandiisi wa DP ow’obwapulezidenti. Yaweereza nga omukyala asooka okuba omumyuka wa Pulezidenti mu Malawi. Mu kusalawo okutali kwategeerekeka okuva mu DPP, Joyce Banda ne second vice-president Khumbo Kachali baasimbibwa nga bamumyuka ba DPP nga 12 December 2010 olw’ebikolwa ‘eby’okulwanyisa ekibiina. Mu kugezaako okumugoba, pulezidenti yeeyongera okumuwa emirimu egyali gyakolebwako Callista Mutharika, eyateekebwa mu kabineeti mu September 2011. Kkooti yagaana Mutharika okumugoba nga omumyuka wa Pulezidenti ku nsonga za ssemateeka. Kino kyali kirimu okuggyako emotoka ye ey’obukulembeze n’okumugaana okuwandiisa ekibiina kye ekipya. Ku 8 September 2011, ekifo ky’omumyuka wa Pulezidenti kyalekebwa mu kukyusa kabineeti. Naye yali akyali Vice-President mu mateeka kubanga ekifo kino kyali kisabiddwa mu ssemateeka. Yayogerwako omwogezi wa DPP Hetherwick Ntaba okulekulira ekifo ky’omumyuka wa Pulezidenti.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Nyasa Times |date=2011-10-12 |title=Bingu drags VP to court on ‘constructive resignation’ {{!}} Nyasa Times |url=https://www.nyasatimes.com/bingu-drags-vp-to-court-on-constructive-resignation/ |access-date=2026-10-01 |website=www.nyasatimes.com |language=en-GB}}</ref> ==== Ebibiina mu DPP ==== [[File:Joyce Banda Department for International Development photo crop.jpg|thumb|Banda mu 2012]] Enkolagana wakati wa Banda ne Pulezidenti Bingu wa Mutharika yali etandise okubaamu obutakkaanya olw’okugezaako kwa Mutharika okuteekawo muganda we Peter Mutharika ng’omusikira we. Newankubadde nga yasibwa ku kifo ky’obumyuka bwa Pulezidenti wa DPP wamu ne Second Vice-President Khumbo Kachali, yakomekkereza okukola nga omumyuka wa Pulezidenti wa Malawi nga bwe kirambikiddwa mu ssemateeka. Kino kyaleetera abantu bangi okuva mu DPP n’okutandika ebibiina ebyamuwagira okufuuka Pulezidenti wa Malawi mu kulonda kwa 2014.<ref name=":2">{{Cite web |title=Statement by Samuel Itam, Executive Director for Malawi December 3, 2008 |url=https://doi.org/10.5089/9781451828207.002.a004 |access-date=2026-10-01 |website=doi.org}}</ref> DPP yagaana nti abantu bangi tebaavaamu era n’egamba nti baali batono bokka.<ref name=":2" /> ==== People’s Party ==== Banda ye mutandisi era mukulembeze wa People’s Party, eyatandikibwa mu 2011 oluvannyuma lw’okugobebwa mu DPP bwe yagaana okuwagira muganda wa Pulezidenti Mutharika omuto Peter Mutharika ng’omusikira we mu kulonda kwa 2014.<ref>{{Cite news |title=Malawi’s Vice President Joyce Banda Expelled From Ruling Party |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2010-12-13/malawi-s-vice-president-joyce-banda-expelled-from-ruling-party |archive-url=http://web.archive.org/web/20220422082224/https://www.bloomberg.com/news/articles/2010-12-13/malawi-s-vice-president-joyce-banda-expelled-from-ruling-party |archive-date=2022-04-22 |access-date=2026-10-01 |work=Bloomberg.com |language=en}}</ref> === Pulezidenti (2012 – May 2014) === ===== Okukyusa obuyinza ===== Ku 5 April 2012, Pulezidenti Mutharika yafa.[31] Oluvannyuma lw’okufa kwe gavumenti yalemwa okutegeeza abantu mu budde nti pulezidenti afudde. Kino kyaleeta okutya kw’okubaawo kw’obuzibu mu ssemateeka mu Malawi.<ref>{{Cite news |title=Potential crisis looms in Malawi amid reports of president's death |url=http://articles.cnn.com/2012-04-06/africa/world_africa_malawi-president_1_malawians-president-bingu-wa-mutharika-patricia-kaliati?_s=PM:AFRICA |archive-url=http://web.archive.org/web/20120515054125/http://articles.cnn.com/2012-04-06/africa/world_africa_malawi-president_1_malawians-president-bingu-wa-mutharika-patricia-kaliati?_s=PM:AFRICA |archive-date=2012-05-15 |access-date=2026-10-01 |work=CNN |language=en}}</ref>[32][33][34][35] Agence France-Presse yayogera ku Pulezidenti wa Malawi eyasooka Bakili Muluzi ng’agamba nti “ssemateeka alina okugobererwa”, ng’agamba nti omumyuka wa pulezidenti ateekeddwa okutwala obuyinza mu ssemateeka. “Ndi kusaba ssemateeka agobererwe, okukuuma emirembe n’obutebenkevu. Amateeka ga Malawi galambika bulungi nti omumyuka wa pulezidenti atwala obuyinza singa pulezidenti aliwo tasobola kukulembera. Tulina okwewala ekizibu ky’obutabanguko. Tugoberere ssemateeka. Tetulina ky’okusalawo okuggyako okugoberera ssemateeka. Ky’amaanyi nnyo nti waliwo emirembe n’obutebenkevu.”[36] Ab’ebyokwerinda ba Malawi nabo baayagala ssemateeka agobererwe.[37] Ekitongole ky’amateeka ekya Malawi Law Society kyakakasa nti mu kitundu 83(4) mu ssemateeka wa Malawi, ye yali omusikira omutuufu ku bukulembeze bwa Pulezidenti.[38] Ku 7 April, kabineeti ya Malawi yasaba kkooti okugaana Banda okufuuka pulezidenti. Ye n’akuba essimu eri omuduumizi w’amagye, General Henry Odillo, n’amusaba amuwagire. Yamukkiriza n’ateekawo abajaasi okwetooloola ennyumba ye.<ref>{{Cite news |last=Smith |first=David |date=2012-04-29 |title=Malawi's Joyce Banda puts women's rights at centre of new presidency |url=https://www.theguardian.com/world/2012/apr/29/malawi-president-joyce-banda-women-rights |access-date=2026-10-01 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Joyce Banda yalayirwa ku 7 April 2012 ng’omukulembeze wa Malawi, omukazi asoose okubeera mu kifo kino.[40] Omulamuzi omukulu Lovemore Munlo yali akulira omukolo ogwali ku National Assembly mu Lilongwe.[31] Oluvannyuma lw’okulayira, Banda yasaba obumu bw’eggwanga. “Njagala ffenna tukyuse tugende mu maaso n’essuubi n’omwoyo gw’obumu n’obwegassi... Nsuubira tujja kubeera bumu era nsuubira nti ng’eggwanga erisaba Katonda, twakkirize Katonda ajje mu maaso gaffe kubanga singa tetukikola, tuba tumaze okulemererwa.”<ref>{{Cite web |last=Agencies |first=News |title=Joyce Banda sworn in as president of Malawi |url=https://www.aljazeera.com/news/2012/4/8/joyce-banda-sworn-in-as-president-of-malawi |access-date=2026-10-01 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> Abamawulire ba Malawi n’ensi yonna baalaga okutongoza kwa Joyce Banda nga kwali kwa mirembe. Baakuyita obuwanguzi bwa demokulaasi. Olupapula lwa Malawi Sunday Times lwagamba nti okutongoza kwa pulezidenti omuggya kwali “kuyambye okunyweza n’okussa obuwangwa bwa demokulaasi mu ggwanga.”<ref>{{Cite web |date=2026-10-01 |title=Home |url=https://www.monitor.co.ug/uganda |access-date=2026-10-01 |website=Monitor |language=en}}</ref> === Okulonda abakungu ba Cabinet n’okufiirwa okulonda kwa Pulezidenti mu 2014 === Ku 26 April 2012, Banda yalonda cabinet ye eyali erimu baminisita 23 n’abamyuka baabwe mwenda. Yawaayo ebifo eby’enkizo okunyweza amaanyi ge nga mukulembeze w’eggwanga.[42] Ku 10 October 2013, ennaku entono oluvannyuma lw’okudda okuva ku lugendo lwe ku UN, Banda yasazaamu cabinet ye oluvannyuma lw’ekikangabwa kya Capital Hill Cashgate scandal.[43][44] Ku 15 October, cabinet empya yalondebwa era omuwandiisi wa byensimbi Ken Lipenga ne minisita w’ebyamateeka Ralph Kasambara baasazibwako mu cabinet. Mu May 2014 Joyce Banda yawangulwa nnyo mu kulonda kwa pulezidenti. Yalemwa okugezaako okusazaamu okulonda. Teyagenda ku kukyala kw’omuwanguzi Peter Mutharika, naye yamukubira essanyu.[45] Yatandika okubeera ebweru wa Malawi mu 2014. Ekiragiro ky’okumukwata ku nsonga z’obulyake mu kiseera kye nga Pulezidenti kyategekebwa nga 31 July 2017, newankubadde yali akyali ebweru w’eggwanga.[46] Yegaana emisango gino n’agamba nti ajja kudda okugiwulira.[47] === Enkolagana y’ensi yonna === Mu myaka egyasooka okutuuka ku bukulembeze bwa Banda, Malawi yali mu mbeera embi ey’ebyenfuna olw’enkolagana n’amawanga amalala mu bufuzi bwa Bingu wa Mutharika. Mu mwaka ogwasembayo ogw’obufuzi bwa Mutharika, Bungereza, Amerika, Germany, Norway, European Union, World Bank ne African Development Bank byonna byaleka okuwa obuyambi bw’ebyensimbi. Baalaga okutya ku bikolwa bya Mutharika ku demokulasiya mu ggwanga n’obukulembeze bwe obwali butandise okubaamu obutabanguko. Mu March 2012, Mutharika yagamba abakungu bano abava ebweru nti “mugende mu hell.” Yabalumiriza okutegeka okuggyawo gavumenti ye.[48] Ekimu ku bizibu bya Banda ng’omukulembeze kyali kuddamu okuzimba enkolagana n’abawa obuyambi. Era yalina ekizibu eky’okuddamu okuzimba enkolagana n’eggwanga lye erya Malawi nga Mozambique, n’amawanga agali mu kitundu nga Botswana. Mu wiiki esooka ey’obufuzi bwe, Banda yatandika okukola enkolagana empya okuddamu okuzimba enkolagana ya Malawi n’amawanga amalala.[49] Yayogera ne Henry Bellingham ow’ekitongole kya United Kingdom’s Foreign Office. Yamusuubiza nti omubaka omupya owa Bungereza ajja kutumibwa “mu kiseera ekisinga obumpi.” Yayogera ne Secretary of State Hillary Clinton owa Amerika. Clinton yasubiza okuddamu okuteesa ku ssente za $350 million ez’amasannyalaze mu bwangu ddala. Banda yalangirira enteekateeka okwogera ne Baroness Ashton ow’ekitongole kya European Union’s Foreign Affairs office ne Ruby Randall, omukiise wa IMF mu Malawi. Ye ne pulezidenti wa Zambia Michael Sata baali bamaze okuteesa ku kuddamu okukola enkolagana ennungi.[49] Okusanyusa abawa obuyambi, gavumenti ya Banda era yagaana mu June 2012 okutegekera olukiiko lw’African Union mu July kubanga AU yali egambye nti pulezidenti wa Sudan Omar al-Bashir aweebwe obukakafu nti Malawi ejja kwegaana okuweereza ekiragiro kya ICC ekimukwata; Cabinet yasalawo nti embeera zino tezikkirizibwa.[50] Banda yayogerwako Forbes nga omukyala ow’amaanyi asinga obungi mu nsi, erinnya ly’omu Afrika erisinga obunene ku lukalala. === Enkola y'eggwanga === ===== Obubonero bw'eggwanga ===== [[File:Flag of Malawi.svg|thumb|Bendera ya Malawi eyasooka mu 1964, eyaddizibwawo mu 2012]] Mu myezi ebiri nga bamaze okutandika okukulembera, gavumenti ya Banda yateekawo ekiragiro okuddamu okukozesa bendera ya Malawi eyasooka eya 1964 "rising-sun", ng’eggyako eyakozesebwa mu 2010 wansi wa Bingu wa Mutharika.[51][52] ===== Okulwanirira eddembe ly’abantu ===== [[File:Flag of Malawi (2010–2012).svg|thumb|Bbendera etamanyiddwa eya 2010–2012]] Ku 18 May 2012 Banda yalangirira nti agenda kuggyawo amateeka agalwanyisa obufumbo bw’abasajja oba abakyala bokka.[53] Mu November Minisitule y’ebyamateeka yawa ekiragiro eky’okwewala okukwatibwa ku bantu abakola obufumbo obwo nga balina okukkiriziganya, nga balindirira okwekeneenya kwa Palamenti,[54] naye Kkooti Enkulu yasazaamu ekiragiro ekyo mu February 2016, ng’egamba nti Palamenti yokka ye esobola okusazaamu oba okuggyawo amateeka gano.[55] Newankubadde obufumbo bw’abasajja oba abakyala bokka bukyali mu mateeka, okulwanirira eddembe ly’abantu kwongedde; Lilongwe yakuba olugendo lw’abavubuka ba LGBT olwasooka mu Malawi nga 26 June 2021.[56] ===== Enkyukakyuka mu by’enfuna n’ensimbi ===== Mu kugoberera amagezi ga International Monetary Fund (IMF), Banda yateekawo enkola y’okukyusa omuwendo gw’ensimbi, era nga 7 May 2012, yakendeeza omuwendo gwa Malawian kwacha ku bitundu 33 ku buli kikumi okusinziira ku ddoola ya Amerika okusobola okuggyawo akatale akatono akaliwo n’okufunamu obuyambi okuva ebweru.[57] * Obuzibu obw’akaseera akatono: Okukendeeza omuwendo gw’ensimbi wamu n’okuteeka ebbeeyi y’amafuta mu mikono gy’abantu, kyaleetera okweyongera kw’ebbeeyi y’ebintu okutuuka ku bitundu 34 ku buli kikumi era ne kuleeta okwegugunga n’okulaga obutali bumativu mu January 2013.[58] * Okuddamu okuzimba mu kiseera ekya wakati: Ku nkomerero ya 2013, IMF yagamba nti “okuddamu okuzimba kutandise… nga kuyambibwa okwongera okufuna ensimbi eziva ebweru” era nti ebbeeyi y’ebintu yatandika okukka.[59] Ekibiina kya Southern African Development Community kyategeka nti ebbeeyi y’ebintu ejja kukendeera okutuuka ku bitundu 19.6 ku buli kikumi mu 2014 ng’omuwendo gw’ensimbi gukutte mu mbeera.[60] * Enkolagana n’abawa obuyambi: U.S. Congressional Research Service yalaga nti abawa obuyambi abasinga abaali basazizzaamu obuyambi bw’ensimbi mu kiseera kya Mutharika baabuzzaayo oluvannyuma lw’enkyukakyuka za Banda, nga mwemuli n’endagaano ya US $350-million eya Millennium Challenge Corporation.[61] Enkyukakyuka zino zaateekebwako mu pulogulaamu ya gavumenti ey’okuddamu okuzimba mu by’enfuna eya 2012–2014, eyateeka enkyukakyuka ezikolebwa mu katale wamu n’enteekateeka z’okukuuma abantu mu mbeera y’obulamu.[62] ===== Obukadde n’ekyuma kya pulezidenti ===== Okusala ku nsimbi ezikozesebwa mu gavumenti, Banda yasuubiza okukendeeza omusaala gwe ku bitundu 30 ku buli kikumi era n’alagira okutunda ekifaananyi kya Dassault Falcon 900EX ekyagulibwa eyamuddirira. Ekifaananyi kino kyatundibwa eri Bohnox Enterprise eyali esangibwa mu British Virgin Islands ku doola za Amerika obukadde 15 mu May 2013.[63] Abakungu ba gavumenti baagamba nti ensimbi zino zaakozesebwa okusasula ebbanja ly’okulwanyisa ne Paramount Group n’okusasula emmere ya kasooli n’eddagala, naye ebibiina by’abantu baawakanya enteekateeka eno era ne basaba ebikwata ku ndagaano.[64] Okutegeeza kwa Parliament’s Public Accounts Committee mu 2021 kwalaga okunoonyereza okuggya ku nsonga eno, newankubadde tewali misango gy’obumenyi bw’amateeka egisimbiddwa mu kkooti.[65] ===== Enkola y’abantu ===== Wadde nga enkola za Banda zaaleeta obwesige mu bawandiisi b’ensimbi n’okufuna ssente z’ebweru, zaaleetawo okulinnya kw’ebbeeyi y’obulamu mu maka agali mu bibuga, ne zikendeeza obuwanguzi bwe mu bantu ng’agenda okulonda kwa 2014. Abanoonyereza bakyalina okwawukanako ku mugaso ogw’ebbanga ddene ogw’okukendeeza ebbeeyi mu 2012, newankubadde IMF ne World Bank balaga nti enkola eno yayamba okuziyiza obuzibu bw’ebyenfuna n’okuteekawo omusingi gw’enkulaakulana empya.[66] ===== Enteekateeka za Pulezidenti ===== Banda alaze obumanyirivu mu kulabirira obulamu bw’abakyala n’eddembe ly’okuzaala, nga asinga okuyita mu kusomesa abakyala ku Malawi. Yalaga obuwagizi bwe ng’atandika Presidential Initiative on Maternal Health and Safe Motherhood. Mu myaka ebiri gyokka, enteekateeka eno yalaga okukendeera kw’omuwendo gw’abakyala abafa nga bazaala okuva ku 675 ku buli 100,000 abaazaalibwa okutuuka ku 460 ku buli 100,000 abaazaalibwa.[67] ===== Bendera ===== Oluvannyuma bendera yakyusibwa mu 2010 gavumenti ya Mutharika, waaliwo okuwakanya okuva mu bantu. Ebibiina bingi byawakanya obutuufu bwa bendera eno. Ku 28 May 2012, Banda yakulembera ababaka ba palamenti okusalawo okuddamu okukozesa bendera ey’obwetwaze, eyasooka okuteekebwako mu 1964. Ebibiina byonna, okuggyako DPP, byasalawo okuddamu okukozesa bendera ey’obwetwaze.[68] ==== Obulamu oluvannyuma lw’okuba pulezidenti ==== ===== Okuddayo okuva mu buwangwa n’okunoonyereza ku Cashgate (2018) ===== Banda yaddayo e Malawi nga 28 April 2018 oluvannyuma lw’emyaka esatu egy’okweyisa mu buwangwa mu Amerika, gyeyali mukwano omukulu mu Woodrow Wilson Center ne Center for Global Development.[69][70] Newankubadde poliisi yawa ekiragiro kya 2017 okumukwata olw’omusango gwa “Cashgate” ogw’omu 2013, Anti-Corruption Bureau yategeeza mu May 2018 nti okunoonyereza kwali kukyagenda mu maaso era nti Banda teyali akyaliiko musango gw’okusimbibwa mu kkooti.[71] ==== Enkolagana z’ebyokulonda mu 2019–2020 ==== People’s Party yasooka okuteekawo Banda ku kulonda kwa pulezidenti mu 2019, naye nga 15 March 2019 yavaamu n’awagira omuvuganya w’ekibiina ky’obufuzi Lazarus Chakwera.[72][73] Oluvannyuma lwa Kkooti Enkulu okusalawo okuggya ebivudde mu kulonda kwa 2019, Banda yawagira Chakwera mu kulonda okwaddirira mu June 2020 era n’amwebaza mu lujjudde oluvannyuma lw’okuwangula.[74] Mu kabineeti ya Chakwera eyasooka, eyalangirirwa nga 8 July 2020, mwali mutabani wa Banda, Roy Akajuwe Kachale-Banda, ng’omubaka w’ebyobusuubuzi.[75] ==== Okulwanirira n’okuyamba mu nsi yonna (2021–2024) ==== ===== Banda abadde akola ennyo ku nsonga z’ebyobulamu n’enkulaakulana mu nsi yonna. ===== * Mu May 2021 yayingira abakulembeze b’amawanga ne Nobel laureates mu bbaluwa ey’okusaba G7 okukkiriza obutali bw’ensimbi za COVID-19 vaccine era okuddamu okuwangula okulwanyisa AIDS.[76] * Ku 11 March 2023 yali omu ku bantu abasukka mu 200 abasayina People’s Vaccine Alliance “Never Again” statement nga basaba okufuna eby’okulwanyisa ebikwatagana n’obulwadde obw’amaanyi.[77] * Mu February 2023 Banda yafuuka omu ku “grain ambassadors” ba Ukraine, ng’ayamba okuzuula amawanga ga Afrika agasinga okwetaaga emmere ya Ukraine mu kiseera ky’olutalo lwa Russo-Ukrainian War.[78] Okuyita mu Joyce Banda Foundation Trust, yeeyongedde okukola ku by’okukuuma emmere n’okusomesa, nga mwemuli okugabira amaka 500 obusimba bwa kasooli abaakosebwa Cyclone Freddy mu January 2024[79] n’okutandika enteekateeka ya K315 million bursary scheme eri abawala abasoma mu masomero aga secondary mu 2024.[80] ==== Okwesimbawo ku bwa Pulezidenti mu 2025 ==== [[File:Joyce Banda 2025.jpg|thumb|Banda mu 2025]] Ku lunaku lwa 23 June 2025, People’s Party National Executive Committee yakkiriza Banda nga omukwasi w’ekibiina ku bwa Pulezidenti mu kulonda kwa Malawi okwa 2025. Bwe yalangirira okwesimbawo kwe e Lilongwe, yagamba nti “Malawi eri ku mugga ogw’okusalawo era yeetaaga okulaba empya ekwatiddwa ku kukola kw’abavubuka n’okutumbula abakyala mu by’enfuna.”[81] Okulonda kwe—kweyitibwa “A New Malawi for the Youth Initiatives (A.Ma.Y.I.)”—kulaga obusomesa bw’amasomero ga sekendule obutali bwa kusasula, ebifo by’obulamu eby’okusindikibwa, okukyusa mu by’obuli bw’enguzi n’okutumbula abavubuka mu by’obusuubuzi ng’ebikulu byakyo.[82] Yawangulwa Peter Mutharika. == Joyce Banda Foundation == Ng’akyali tannaba kufuuka omumyuka wa pulezidenti, yali mukulembeze era CEO w’ekitongole ekya Joyce Banda Foundation,[84] ekitongole ekirungi ekikola ku baana n’abafumbo abatalina bazadde mu Malawi okuyita mu masomero. Kiri mu Chimwankhunda area mu Blantyre nga kirimu amasomero ga primary ne secondary. Kirimu n’ekifo ky’okulabirira abaana abatalina bazadde ekirimu ebifo mukaaga n’abaana 600.[85] Era kikola ku byalo ebiriraanye nga kiwa micro-credit eri abakazi 40 n’ebibiina by’abavubuka 10. Kiwa ensigo eri abalimi abasukka mu 10,000 era kiwadde obuyambi obulala. Ekitongole kino kyazimba amalwaliro ana mu byalo 200 bye kisobola okukolako. Era kikola ku nkulaakulana mu byalo. Kirina obukwatagana ne Jack Brewer Foundation, ekitongole ekikola ku nkulaakulana mu nsi yonna ekya NFL star Jack Brewer.[86] == National Association of Business Women == Banda ye mukulembeze w’ekibiina kya National Association of Business Women mu Malawi ekyatandikibwa mu 1990. Kiri mu mateeka ng’ekitongole ekitali kya magoba mu Malawi.[87] Ekibiina kino kirina ekigendererwa okuggyamu abakazi obwavu nga bawanga amaanyi n’okubawa obusobozi mu by’enfuna.[88] Kino kye kibiina ky’abakazi 30,000, ekisanyusa okuwagira bizinensi z’abakazi n’okuyamba abakazi abayagala okwetaba mu bizinensi. Ebikolwa byabwe birimu okutendeka mu bizinensi, okutendeka mu tekinologiya, okukuuma ebyafaayo n’obukugu mu kukulembera.[88] Bakola okuteekateeka okukola emboozi n’abakulembeze abakola amateeka okulaba nga amateeka gabaagaliza abakazi abalina bizinensi.[89] Omukulembeze waakyo kati ye Mary Malunga.[89] Ekitongole kino kibadde n’obukwatagana ne Humanist Institute for Development Cooperation (Hivos) ey’e Netherlands okuva mu 2003.[88] == Philanthropy n’okukulaakulanya ebikolebwa == Banda abadde mu mirimu mingi egy’obusobozi n’abakyala okuva ku myaka 25 okulaba nga wabaawo enkyukakyuka mu mateeka, ddala mu by’enjigiriza. Yatandika Joyce Banda Foundation for Better Education. Yatandika Young Women Leaders Network, National Association of Business Women ne Hunger Project mu Malawi. Ye (nga ali wamu ne Pulezidenti Joaquim Chissano owa Mozambique) yaweebwa ekirabo kya Africa Prize for Leadership for the Sustainable End of Hunger mu 1997 ekitongole ky’e New York ekitali kya gavumenti. Yakozesa ssente z’ekirabo okuzimba ekizimbe kya Joyce Banda foundation for children.[85] Mu 2006, yafuna ekirabo kya International Award for the Health and Dignity of Women olw’okweyisa obulungi ku ddembe ly’abakyala ba Malawi nga bwekikolebwa Americans for United Nations Population Fund.[17] Yaweereza nga commissioner wa "Bridging a World Divided" awamu n’abantu nga Bishop Desmond Tutu, ne United Nations Human Rights Commissioner, Mary Robinson.[8] Banda era yali memba mu Advisory Board for Education mu Washington DC, era mu advisory board ya Federation of World Peace and Love mu Taiwan (China).[8] Mu kiseera ky’okukendeeza ensimbi mu gavumenti mu October 2012, Banda yakendeeza omusaala gwe ku bitundu 30%. Era yalangirira nti ennyonyi ya pulezidenti egenda kutundibwa.[90] ==== Global Leaders Council for Reproductive Health ==== Mu 2010, Banda yafuuka memba wa Global Leaders Council for Reproductive Health,[91] ekibiina ky’abantu kkumi na mukaaga abali mu buyinza n’abakulembeze b’amawanga agasooka, abakozi abakulu n’abalala abakkiriza okutumbula eby’obulamu bw’okuzalira okutuusa ku nkulaakulana ey’olubeerera n’obugagga.[91] Ekikulemberwa omukulembeze w’eggwanga lya Ireland Mary Robinson, abakulembeze bano balaba okukungaanya obuyinza bw’ebyobufuzi n’ensimbi ezetaagisa okufuna obulamu bw’okuzalira eri buli muntu mu 2015 – ekigendererwa ekikulu mu UN Millennium Development Goals.[91] ==== Ebirabo ==== ===== Awaadi z'eggwanga ===== * Woman of the Year, Malawi, 1997 * Woman of the Year, Malawi, 1998 * ''Nyasa Times'' Multimedia "Person of the Year", 2010 ===== Ebikopo by’ensi yonna ===== * Martin Luther King Jr. Drum Major Award, 2012, Washington D.C.[93] * Legends Award for Leadership, 2012, Greater African Methodist Episcopal Church[94] * Women of Substance Award, 2010, African Women Development Fund[95] * Africa Prize for Leadership for the Sustainable End of Hunger, 1997, The Hunger Project, New York[8] * International Award for Entrepreneurship Development, 1998, Africa Federation of Women Entrepreneurs & UN Economic Commission for Africa[8] * 100 Heroines Award, 1998, Rochester, New York[8] * Certificate of Honors, 2001, Federation of World Peace and Love, Taiwan (Republic of China)[8] * Reykjavík Global Forum / Women Political Leaders (WPL) Trailblazer Award, 2020, Iceland[96] ==== Ekitiibwa ==== * ''Forbes'' magazine – World's Most Powerful Women: #40 (2014)<ref name="Forbes14" /> | #47 (2013) | #71 (2012) * ''Forbes'' magazine – Africa's Most Powerful Women: #1 (2012) | #3 (2011) * Included in the "BBC 100 Women" series, October 2014<ref name="bbc100women" /> * Included in "Outstanding Women in Africa" list, 2022, ''New Africa Magazine''<ref name="investigator2022" /> == Laba era == * Malawian Constitutional Crisis 2012 * List of current members of the National Assembly of Malawi == Okusoma okw'okweyongerayo == * Kim Yi Dionne, Boniface Dulani (January 2013). "Constitutional provisions and executive succession: Malawi's 2012 transition in comparative perspective". ''African Affairs''. '''112''' (446): 111–137. doi:10.1093/afraf/ads067. JSTOR&#x20;23357150 == Ebyokulabirako == ablr1e6s43ln13or78hn557u4ktn9tz Whitney Smith 0 16004 75897 2026-10-02T05:17:04Z ESTHER NAKITENDE 9175 Created page with "Linnya lya muntu" 75897 wikitext text/x-wiki Linnya lya muntu k1lh38xutt3dugh6msjdewwwivzhv68 Encyclopædia Britannica 0 16005 75898 2026-10-02T05:17:48Z ESTHER NAKITENDE 9175 Created page with "Mukutu gwa mawulire" 75898 wikitext text/x-wiki Mukutu gwa mawulire 83i58c82z8cujgrg2kaihu8yzr529xk Encyclopædia Britannica, Inc. 0 16006 75899 2026-10-02T05:18:21Z ESTHER NAKITENDE 9175 Created page with "Mukutu gwa mawulire" 75899 wikitext text/x-wiki Mukutu gwa mawulire 83i58c82z8cujgrg2kaihu8yzr529xk Bloomsbury Publishing 0 16007 75900 2026-10-02T05:19:00Z ESTHER NAKITENDE 9175 Created page with "Mukutu" 75900 wikitext text/x-wiki Mukutu krhilmgz9mvi52i8930sj6qng99q67a Colonial Office 0 16008 75901 2026-10-02T05:19:44Z ESTHER NAKITENDE 9175 Created page with "colonial office" 75901 wikitext text/x-wiki colonial office qm24z7umnlgnl98v0dokmkh3o35jrep Category:Bendera eziriko ebisolo 14 16009 75902 2026-10-02T05:20:37Z ESTHER NAKITENDE 9175 Created page with "Bendera z'amawanga nga ziriko ebisolo" 75902 wikitext text/x-wiki Bendera z'amawanga nga ziriko ebisolo mtohgqjwgiuz9edrqm3v9sebet8xhl3 Joseph Lubega 0 16010 75903 2026-10-02T05:20:45Z Brenda Namulinda 9846 Created page with "Joseph Lubega (yazaalibwa nga January 1, 1982) ye mukubi w’ebikonde omukugu okuva mu Uganda. Nga yali akola ku by’obusambi obutali bwa kugulirira, yateekawo mu mpaka za Olympics ez’omwaka 2004 ku lwa ggwanga lye. Awo yasimbiddwa mu round eyasooka mu middleweight division ne Prasathinphimai Suriya ow’e Thailand eyawangula ekikopo kya bronze." 75903 wikitext text/x-wiki Joseph Lubega (yazaalibwa nga January 1, 1982) ye mukubi w’ebikonde omukugu okuva mu Uganda. Nga yali akola ku by’obusambi obutali bwa kugulirira, yateekawo mu mpaka za Olympics ez’omwaka 2004 ku lwa ggwanga lye. Awo yasimbiddwa mu round eyasooka mu middleweight division ne Prasathinphimai Suriya ow’e Thailand eyawangula ekikopo kya bronze. t3ukecqyd14hd8lqbhqm1i2j3v3exvn 75904 75903 2026-10-02T05:21:29Z Brenda Namulinda 9846 75904 wikitext text/x-wiki Joseph Lubega (yazaalibwa nga January 1, 1982) ye mukubi w’ebikonde omukugu okuva mu Uganda. Nga yali akola ku by’obusambi obutali bwa kugulirira, yateekawo mu mpaka za Olympics ez’omwaka 2004 ku lwa ggwanga lye. Awo yasimbiddwa mu round eyasooka mu middleweight division ne Prasathinphimai Suriya ow’e Thailand eyawangula ekikopo kya bronze. Emyaka ebiri emabega Lubega yawangula omudaali gwa feeza mu mpaka za Commonwealth Games eza 2002 mu kitundu kya light heavyweight. Yatuuka ku mizannyo gy’e Athens ng’awangudde omudaali gwa feeza mu mpaka ezasooka eza AIBA African Olympic Qualifying Tournament e Casablanca, Morocco. Mu fayinolo y’omuzannyo guno yalemwa South African fighter Khostso Motau. mbu7vr6s7j1qyzg003c1snraxfktpq9 75907 75904 2026-10-02T05:26:35Z Brenda Namulinda 9846 75907 wikitext text/x-wiki Joseph Lubega (yazaalibwa nga January 1, 1982) ye mukubi w’ebikonde omukugu okuva mu Uganda. Nga yali akola ku by’obusambi obutali bwa kugulirira, yateekawo mu mpaka za Olympics ez’omwaka 2004 ku lwa ggwanga lye. Awo yasimbiddwa mu round eyasooka mu middleweight division ne Prasathinphimai Suriya ow’e Thailand eyawangula ekikopo kya bronze. Emyaka ebiri emabega Lubega yawangula omudaali gwa feeza mu mpaka za Commonwealth Games eza 2002 mu kitundu kya light heavyweight. Yatuuka ku mizannyo gy’e Athens ng’awangudde omudaali gwa feeza mu mpaka ezasooka eza AIBA African Olympic Qualifying Tournament e Casablanca, Morocco. Mu fayinolo y’omuzannyo guno yalemwa South African fighter Khostso Motau. == Omulimu ogw'ekikugu == 07g33ogpx8wc0o3j0ywmcedodghb657 75910 75907 2026-10-02T05:29:24Z Brenda Namulinda 9846 75910 wikitext text/x-wiki Joseph Lubega (yazaalibwa nga January 1, 1982) ye mukubi w’ebikonde omukugu okuva mu Uganda. Nga yali akola ku by’obusambi obutali bwa kugulirira, yateekawo mu mpaka za Olympics ez’omwaka 2004 ku lwa ggwanga lye. Awo yasimbiddwa mu round eyasooka mu middleweight division ne Prasathinphimai Suriya ow’e Thailand eyawangula ekikopo kya bronze. Emyaka ebiri emabega Lubega yawangula omudaali gwa feeza mu mpaka za Commonwealth Games eza 2002 mu kitundu kya light heavyweight. Yatuuka ku mizannyo gy’e Athens ng’awangudde omudaali gwa feeza mu mpaka ezasooka eza AIBA African Olympic Qualifying Tournament e Casablanca, Morocco. Mu fayinolo y’omuzannyo guno yalemwa South African fighter Khostso Motau. == Omulimu ogw'ekikugu == Okuva lwe yafuuka omukugu, Lubega abadde akola nga "fabulous" Joey Vegas. Yali mukulembeze w’ekikopo kya British Masters Super Middleweight.[1] Mu 2008 Vegas yasaba Gary ‘JJ’ Ojuederie ku kikopo kya Southern Area Light Heavyweight.[2] Mu 2009 Vegas yakuba Dean Francis eyali omuwanguzi wa British ne Commonwealth Light Heavyweight okutuuka ku draw.[3] 4yk8367dgkl5addctk5sa9sadnmf7f5 75911 75910 2026-10-02T05:30:01Z Brenda Namulinda 9846 75911 wikitext text/x-wiki Joseph Lubega (yazaalibwa nga January 1, 1982) ye mukubi w’ebikonde omukugu okuva mu Uganda. Nga yali akola ku by’obusambi obutali bwa kugulirira, yateekawo mu mpaka za Olympics ez’omwaka 2004 ku lwa ggwanga lye. Awo yasimbiddwa mu round eyasooka mu middleweight division ne Prasathinphimai Suriya ow’e Thailand eyawangula ekikopo kya bronze. Emyaka ebiri emabega Lubega yawangula omudaali gwa feeza mu mpaka za Commonwealth Games eza 2002 mu kitundu kya light heavyweight. Yatuuka ku mizannyo gy’e Athens ng’awangudde omudaali gwa feeza mu mpaka ezasooka eza AIBA African Olympic Qualifying Tournament e Casablanca, Morocco. Mu fayinolo y’omuzannyo guno yalemwa South African fighter Khostso Motau. == Omulimu ogw'ekikugu == Okuva lwe yafuuka omukugu, Lubega abadde akola nga "fabulous" Joey Vegas. Yali mukulembeze w’ekikopo kya British Masters Super Middleweight.[1] Mu 2008 Vegas yasaba Gary ‘JJ’ Ojuederie ku kikopo kya Southern Area Light Heavyweight.[2] Mu 2009 Vegas yakuba Dean Francis eyali omuwanguzi wa British ne Commonwealth Light Heavyweight okutuuka ku draw.[3] Vegas kati akubirizibwa John Vanner, era akulemberwa omukulembeze wa London Michael Helliet [4] Joseph Lubega naye awangudde ekikopo kya World Boxing Council International light heavyweight. Lubega yakuba Kurt Sinette mu round eyokuna mu kibuga Port of Spain e Trinidad ne Tobago okuwangula ekikopo ekyali kitakyalimu muntu. N’obuwagizi obw’amaanyi okuva mu bantu b’e Caribbean tebwamuyamba kubuzaabuza Luganda ono eyayongera ku record ye okutuuka ku 13(6kos)- 6-1. hmw21ha97gbyb8gmjxgbzqbcu0rpt06 75912 75911 2026-10-02T05:33:49Z Brenda Namulinda 9846 75912 wikitext text/x-wiki Joseph Lubega (yazaalibwa nga January 1, 1982) ye mukubi w’ebikonde omukugu okuva mu Uganda. Nga yali akola ku by’obusambi obutali bwa kugulirira, yateekawo mu mpaka za Olympics ez’omwaka 2004 ku lwa ggwanga lye. Awo yasimbiddwa mu round eyasooka mu middleweight division ne Prasathinphimai Suriya ow’e Thailand eyawangula ekikopo kya bronze. Emyaka ebiri emabega Lubega yawangula omudaali gwa feeza mu mpaka za Commonwealth Games eza 2002 mu kitundu kya light heavyweight. Yatuuka ku mizannyo gy’e Athens ng’awangudde omudaali gwa feeza mu mpaka ezasooka eza AIBA African Olympic Qualifying Tournament e Casablanca, Morocco. Mu fayinolo y’omuzannyo guno yalemwa South African fighter Khostso Motau. == Omulimu ogw'ekikugu == Okuva lwe yafuuka omukugu, Lubega abadde akola nga "fabulous" Joey Vegas. Yali mukulembeze w’ekikopo kya British Masters Super Middleweight.[1] Mu 2008 Vegas yasaba Gary ‘JJ’ Ojuederie ku kikopo kya Southern Area Light Heavyweight.[2] Mu 2009 Vegas yakuba Dean Francis eyali omuwanguzi wa British ne Commonwealth Light Heavyweight okutuuka ku draw.[3] Vegas kati akubirizibwa John Vanner, era akulemberwa omukulembeze wa London Michael Helliet [4] Joseph Lubega naye awangudde ekikopo kya World Boxing Council International light heavyweight. Lubega yakuba Kurt Sinette mu round eyokuna mu kibuga Port of Spain e Trinidad ne Tobago okuwangula ekikopo ekyali kitakyalimu muntu. N’obuwagizi obw’amaanyi okuva mu bantu b’e Caribbean tebwamuyamba kubuzaabuza Luganda ono eyayongera ku record ye okutuuka ku 13(6kos)- 6-1. == Ebyafaayo by'omuzannyi w'ebikonde == bubh4ai7b01ih2ac305dkwzipnj8tq9 75913 75912 2026-10-02T05:34:10Z Brenda Namulinda 9846 75913 wikitext text/x-wiki Joseph Lubega (yazaalibwa nga January 1, 1982) ye mukubi w’ebikonde omukugu okuva mu Uganda. Nga yali akola ku by’obusambi obutali bwa kugulirira, yateekawo mu mpaka za Olympics ez’omwaka 2004 ku lwa ggwanga lye. Awo yasimbiddwa mu round eyasooka mu middleweight division ne Prasathinphimai Suriya ow’e Thailand eyawangula ekikopo kya bronze. Emyaka ebiri emabega Lubega yawangula omudaali gwa feeza mu mpaka za Commonwealth Games eza 2002 mu kitundu kya light heavyweight. Yatuuka ku mizannyo gy’e Athens ng’awangudde omudaali gwa feeza mu mpaka ezasooka eza AIBA African Olympic Qualifying Tournament e Casablanca, Morocco. Mu fayinolo y’omuzannyo guno yalemwa South African fighter Khostso Motau. == Omulimu ogw'ekikugu == Okuva lwe yafuuka omukugu, Lubega abadde akola nga "fabulous" Joey Vegas. Yali mukulembeze w’ekikopo kya British Masters Super Middleweight.[1] Mu 2008 Vegas yasaba Gary ‘JJ’ Ojuederie ku kikopo kya Southern Area Light Heavyweight.[2] Mu 2009 Vegas yakuba Dean Francis eyali omuwanguzi wa British ne Commonwealth Light Heavyweight okutuuka ku draw.[3] Vegas kati akubirizibwa John Vanner, era akulemberwa omukulembeze wa London Michael Helliet [4] Joseph Lubega naye awangudde ekikopo kya World Boxing Council International light heavyweight. Lubega yakuba Kurt Sinette mu round eyokuna mu kibuga Port of Spain e Trinidad ne Tobago okuwangula ekikopo ekyali kitakyalimu muntu. N’obuwagizi obw’amaanyi okuva mu bantu b’e Caribbean tebwamuyamba kubuzaabuza Luganda ono eyayongera ku record ye okutuuka ku 13(6kos)- 6-1. == Ebyafaayo by'omuzannyi w'ebikonde == {| class="wikitable" |+ ! ! ! ! |- | | | | |- | | | | |- | | | | |} 1dn770bjpmwxd23uu5ejf649wt8icfp 75914 75913 2026-10-02T05:35:24Z Brenda Namulinda 9846 75914 wikitext text/x-wiki Joseph Lubega (yazaalibwa nga January 1, 1982) ye mukubi w’ebikonde omukugu okuva mu Uganda. Nga yali akola ku by’obusambi obutali bwa kugulirira, yateekawo mu mpaka za Olympics ez’omwaka 2004 ku lwa ggwanga lye. Awo yasimbiddwa mu round eyasooka mu middleweight division ne Prasathinphimai Suriya ow’e Thailand eyawangula ekikopo kya bronze. Emyaka ebiri emabega Lubega yawangula omudaali gwa feeza mu mpaka za Commonwealth Games eza 2002 mu kitundu kya light heavyweight. Yatuuka ku mizannyo gy’e Athens ng’awangudde omudaali gwa feeza mu mpaka ezasooka eza AIBA African Olympic Qualifying Tournament e Casablanca, Morocco. Mu fayinolo y’omuzannyo guno yalemwa South African fighter Khostso Motau. == Omulimu ogw'ekikugu == Okuva lwe yafuuka omukugu, Lubega abadde akola nga "fabulous" Joey Vegas. Yali mukulembeze w’ekikopo kya British Masters Super Middleweight.[1] Mu 2008 Vegas yasaba Gary ‘JJ’ Ojuederie ku kikopo kya Southern Area Light Heavyweight.[2] Mu 2009 Vegas yakuba Dean Francis eyali omuwanguzi wa British ne Commonwealth Light Heavyweight okutuuka ku draw.[3] Vegas kati akubirizibwa John Vanner, era akulemberwa omukulembeze wa London Michael Helliet [4] Joseph Lubega naye awangudde ekikopo kya World Boxing Council International light heavyweight. Lubega yakuba Kurt Sinette mu round eyokuna mu kibuga Port of Spain e Trinidad ne Tobago okuwangula ekikopo ekyali kitakyalimu muntu. N’obuwagizi obw’amaanyi okuva mu bantu b’e Caribbean tebwamuyamba kubuzaabuza Luganda ono eyayongera ku record ye okutuuka ku 13(6kos)- 6-1. == Ebyafaayo by'omuzannyi w'ebikonde == {| class="wikitable" |+ !'''42&#x20;fights''' !'''21 wins''' !'''18 losses''' ! |- |'''By knockout''' |14 |12 | |- |'''By decision''' | | | |- | | | | |} d2z4iivoh6ivnwqmbubggfpmsrx4yan 75915 75914 2026-10-02T05:36:34Z Brenda Namulinda 9846 75915 wikitext text/x-wiki Joseph Lubega (yazaalibwa nga January 1, 1982) ye mukubi w’ebikonde omukugu okuva mu Uganda. Nga yali akola ku by’obusambi obutali bwa kugulirira, yateekawo mu mpaka za Olympics ez’omwaka 2004 ku lwa ggwanga lye. Awo yasimbiddwa mu round eyasooka mu middleweight division ne Prasathinphimai Suriya ow’e Thailand eyawangula ekikopo kya bronze. Emyaka ebiri emabega Lubega yawangula omudaali gwa feeza mu mpaka za Commonwealth Games eza 2002 mu kitundu kya light heavyweight. Yatuuka ku mizannyo gy’e Athens ng’awangudde omudaali gwa feeza mu mpaka ezasooka eza AIBA African Olympic Qualifying Tournament e Casablanca, Morocco. Mu fayinolo y’omuzannyo guno yalemwa South African fighter Khostso Motau. == Omulimu ogw'ekikugu == Okuva lwe yafuuka omukugu, Lubega abadde akola nga "fabulous" Joey Vegas. Yali mukulembeze w’ekikopo kya British Masters Super Middleweight.[1] Mu 2008 Vegas yasaba Gary ‘JJ’ Ojuederie ku kikopo kya Southern Area Light Heavyweight.[2] Mu 2009 Vegas yakuba Dean Francis eyali omuwanguzi wa British ne Commonwealth Light Heavyweight okutuuka ku draw.[3] Vegas kati akubirizibwa John Vanner, era akulemberwa omukulembeze wa London Michael Helliet [4] Joseph Lubega naye awangudde ekikopo kya World Boxing Council International light heavyweight. Lubega yakuba Kurt Sinette mu round eyokuna mu kibuga Port of Spain e Trinidad ne Tobago okuwangula ekikopo ekyali kitakyalimu muntu. N’obuwagizi obw’amaanyi okuva mu bantu b’e Caribbean tebwamuyamba kubuzaabuza Luganda ono eyayongera ku record ye okutuuka ku 13(6kos)- 6-1. == Ebyafaayo by'omuzannyi w'ebikonde == {| class="wikitable" |+ !'''42&#x20;fights''' !'''21 wins''' !'''18 losses''' ! |- |'''By knockout''' |14 |12 | |- |'''By decision''' |7 |6 | |- |'''Draws''' |3 | | |} fk4jqhl8jc3ty4jv1ty08kx2nk1gkl5 75916 75915 2026-10-02T05:50:19Z Brenda Namulinda 9846 75916 wikitext text/x-wiki Joseph Lubega (yazaalibwa nga January 1, 1982) ye mukubi w’ebikonde omukugu okuva mu Uganda. Nga yali akola ku by’obusambi obutali bwa kugulirira, yateekawo mu mpaka za Olympics ez’omwaka 2004 ku lwa ggwanga lye. Awo yasimbiddwa mu round eyasooka mu middleweight division ne Prasathinphimai Suriya ow’e Thailand eyawangula ekikopo kya bronze. Emyaka ebiri emabega Lubega yawangula omudaali gwa feeza mu mpaka za Commonwealth Games eza 2002 mu kitundu kya light heavyweight. Yatuuka ku mizannyo gy’e Athens ng’awangudde omudaali gwa feeza mu mpaka ezasooka eza AIBA African Olympic Qualifying Tournament e Casablanca, Morocco. Mu fayinolo y’omuzannyo guno yalemwa South African fighter Khostso Motau. == Omulimu ogw'ekikugu == Okuva lwe yafuuka omukugu, Lubega abadde akola nga "fabulous" Joey Vegas. Yali mukulembeze w’ekikopo kya British Masters Super Middleweight.[1] Mu 2008 Vegas yasaba Gary ‘JJ’ Ojuederie ku kikopo kya Southern Area Light Heavyweight.[2] Mu 2009 Vegas yakuba Dean Francis eyali omuwanguzi wa British ne Commonwealth Light Heavyweight okutuuka ku draw.[3] Vegas kati akubirizibwa John Vanner, era akulemberwa omukulembeze wa London Michael Helliet [4] Joseph Lubega naye awangudde ekikopo kya World Boxing Council International light heavyweight. Lubega yakuba Kurt Sinette mu round eyokuna mu kibuga Port of Spain e Trinidad ne Tobago okuwangula ekikopo ekyali kitakyalimu muntu. N’obuwagizi obw’amaanyi okuva mu bantu b’e Caribbean tebwamuyamba kubuzaabuza Luganda ono eyayongera ku record ye okutuuka ku 13(6kos)- 6-1. == Ebyafaayo by'omuzannyi w'ebikonde == {| class="wikitable" |+ !'''42&#x20;fights''' !'''21 wins''' !'''18 losses''' ! |- |'''By knockout''' |14 |12 | |- |'''By decision''' |7 |6 | |- |'''Draws''' |3 | | |} {| class="wikitable" |+ !No !Ebyavaamu !Ekiwandiiko ! ! ! ! ! ! |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |} d5vac79bmdanbbdjwql1cmuhtv7ecvf 75917 75916 2026-10-02T05:51:05Z Brenda Namulinda 9846 75917 wikitext text/x-wiki Joseph Lubega (yazaalibwa nga January 1, 1982) ye mukubi w’ebikonde omukugu okuva mu Uganda. Nga yali akola ku by’obusambi obutali bwa kugulirira, yateekawo mu mpaka za Olympics ez’omwaka 2004 ku lwa ggwanga lye. Awo yasimbiddwa mu round eyasooka mu middleweight division ne Prasathinphimai Suriya ow’e Thailand eyawangula ekikopo kya bronze. Emyaka ebiri emabega Lubega yawangula omudaali gwa feeza mu mpaka za Commonwealth Games eza 2002 mu kitundu kya light heavyweight. Yatuuka ku mizannyo gy’e Athens ng’awangudde omudaali gwa feeza mu mpaka ezasooka eza AIBA African Olympic Qualifying Tournament e Casablanca, Morocco. Mu fayinolo y’omuzannyo guno yalemwa South African fighter Khostso Motau. == Omulimu ogw'ekikugu == Okuva lwe yafuuka omukugu, Lubega abadde akola nga "fabulous" Joey Vegas. Yali mukulembeze w’ekikopo kya British Masters Super Middleweight.[1] Mu 2008 Vegas yasaba Gary ‘JJ’ Ojuederie ku kikopo kya Southern Area Light Heavyweight.[2] Mu 2009 Vegas yakuba Dean Francis eyali omuwanguzi wa British ne Commonwealth Light Heavyweight okutuuka ku draw.[3] Vegas kati akubirizibwa John Vanner, era akulemberwa omukulembeze wa London Michael Helliet [4] Joseph Lubega naye awangudde ekikopo kya World Boxing Council International light heavyweight. Lubega yakuba Kurt Sinette mu round eyokuna mu kibuga Port of Spain e Trinidad ne Tobago okuwangula ekikopo ekyali kitakyalimu muntu. N’obuwagizi obw’amaanyi okuva mu bantu b’e Caribbean tebwamuyamba kubuzaabuza Luganda ono eyayongera ku record ye okutuuka ku 13(6kos)- 6-1. == Ebyafaayo by'omuzannyi w'ebikonde == {| class="wikitable" |+ !'''42&#x20;fights''' !'''21 wins''' !'''18 losses''' ! |- |'''By knockout''' |14 |12 | |- |'''By decision''' |7 |6 | |- |'''Draws''' |3 | | |} {| class="wikitable" |+ !No !Ebyavaamu !Ekiwandiiko !Omuvuganya !ekika ! ! ! ! |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |} qkrtpju2zrxxazugoh2d6tdh49haai1 75918 75917 2026-10-02T05:57:18Z Brenda Namulinda 9846 75918 wikitext text/x-wiki Joseph Lubega (yazaalibwa nga January 1, 1982) ye mukubi w’ebikonde omukugu okuva mu Uganda. Nga yali akola ku by’obusambi obutali bwa kugulirira, yateekawo mu mpaka za Olympics ez’omwaka 2004 ku lwa ggwanga lye. Awo yasimbiddwa mu round eyasooka mu middleweight division ne Prasathinphimai Suriya ow’e Thailand eyawangula ekikopo kya bronze. Emyaka ebiri emabega Lubega yawangula omudaali gwa feeza mu mpaka za Commonwealth Games eza 2002 mu kitundu kya light heavyweight. Yatuuka ku mizannyo gy’e Athens ng’awangudde omudaali gwa feeza mu mpaka ezasooka eza AIBA African Olympic Qualifying Tournament e Casablanca, Morocco. Mu fayinolo y’omuzannyo guno yalemwa South African fighter Khostso Motau. == Omulimu ogw'ekikugu == Okuva lwe yafuuka omukugu, Lubega abadde akola nga "fabulous" Joey Vegas. Yali mukulembeze w’ekikopo kya British Masters Super Middleweight.[1] Mu 2008 Vegas yasaba Gary ‘JJ’ Ojuederie ku kikopo kya Southern Area Light Heavyweight.[2] Mu 2009 Vegas yakuba Dean Francis eyali omuwanguzi wa British ne Commonwealth Light Heavyweight okutuuka ku draw.[3] Vegas kati akubirizibwa John Vanner, era akulemberwa omukulembeze wa London Michael Helliet [4] Joseph Lubega naye awangudde ekikopo kya World Boxing Council International light heavyweight. Lubega yakuba Kurt Sinette mu round eyokuna mu kibuga Port of Spain e Trinidad ne Tobago okuwangula ekikopo ekyali kitakyalimu muntu. N’obuwagizi obw’amaanyi okuva mu bantu b’e Caribbean tebwamuyamba kubuzaabuza Luganda ono eyayongera ku record ye okutuuka ku 13(6kos)- 6-1. == Ebyafaayo by'omuzannyi w'ebikonde == {| class="wikitable" |+ !'''42&#x20;fights''' !'''21 wins''' !'''18 losses''' ! |- |'''By knockout''' |14 |12 | |- |'''By decision''' |7 |6 | |- |'''Draws''' |3 | | |} {| class="wikitable" |+ !No !Ebyavaamu !Ekiwandiiko !Omuvuganya !ekika !Ekiseera !Olunaku ! ! |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |} irwlbvy7qtsr925mm5izlqj4dytiqwj 75919 75918 2026-10-02T05:58:02Z Brenda Namulinda 9846 75919 wikitext text/x-wiki Joseph Lubega (yazaalibwa nga January 1, 1982) ye mukubi w’ebikonde omukugu okuva mu Uganda. Nga yali akola ku by’obusambi obutali bwa kugulirira, yateekawo mu mpaka za Olympics ez’omwaka 2004 ku lwa ggwanga lye. Awo yasimbiddwa mu round eyasooka mu middleweight division ne Prasathinphimai Suriya ow’e Thailand eyawangula ekikopo kya bronze. Emyaka ebiri emabega Lubega yawangula omudaali gwa feeza mu mpaka za Commonwealth Games eza 2002 mu kitundu kya light heavyweight. Yatuuka ku mizannyo gy’e Athens ng’awangudde omudaali gwa feeza mu mpaka ezasooka eza AIBA African Olympic Qualifying Tournament e Casablanca, Morocco. Mu fayinolo y’omuzannyo guno yalemwa South African fighter Khostso Motau. == Omulimu ogw'ekikugu == Okuva lwe yafuuka omukugu, Lubega abadde akola nga "fabulous" Joey Vegas. Yali mukulembeze w’ekikopo kya British Masters Super Middleweight.[1] Mu 2008 Vegas yasaba Gary ‘JJ’ Ojuederie ku kikopo kya Southern Area Light Heavyweight.[2] Mu 2009 Vegas yakuba Dean Francis eyali omuwanguzi wa British ne Commonwealth Light Heavyweight okutuuka ku draw.[3] Vegas kati akubirizibwa John Vanner, era akulemberwa omukulembeze wa London Michael Helliet [4] Joseph Lubega naye awangudde ekikopo kya World Boxing Council International light heavyweight. Lubega yakuba Kurt Sinette mu round eyokuna mu kibuga Port of Spain e Trinidad ne Tobago okuwangula ekikopo ekyali kitakyalimu muntu. N’obuwagizi obw’amaanyi okuva mu bantu b’e Caribbean tebwamuyamba kubuzaabuza Luganda ono eyayongera ku record ye okutuuka ku 13(6kos)- 6-1. == Ebyafaayo by'omuzannyi w'ebikonde == {| class="wikitable" |+ !'''42&#x20;fights''' !'''21 wins''' !'''18 losses''' ! |- |'''By knockout''' |14 |12 | |- |'''By decision''' |7 |6 | |- |'''Draws''' |3 | | |} {| class="wikitable" |+ !No !Ebyavaamu !Ekiwandiiko !Omuvuganya !ekika !Ekiseera !Olunaku !Ekifo !Obubaka |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |} pzys71n3t531suukgnuv90ifywgrc2a 75920 75919 2026-10-02T06:16:52Z Brenda Namulinda 9846 75920 wikitext text/x-wiki Joseph Lubega (yazaalibwa nga January 1, 1982) ye mukubi w’ebikonde omukugu okuva mu Uganda. Nga yali akola ku by’obusambi obutali bwa kugulirira, yateekawo mu mpaka za Olympics ez’omwaka 2004 ku lwa ggwanga lye. Awo yasimbiddwa mu round eyasooka mu middleweight division ne Prasathinphimai Suriya ow’e Thailand eyawangula ekikopo kya bronze. Emyaka ebiri emabega Lubega yawangula omudaali gwa feeza mu mpaka za Commonwealth Games eza 2002 mu kitundu kya light heavyweight. Yatuuka ku mizannyo gy’e Athens ng’awangudde omudaali gwa feeza mu mpaka ezasooka eza AIBA African Olympic Qualifying Tournament e Casablanca, Morocco. Mu fayinolo y’omuzannyo guno yalemwa South African fighter Khostso Motau. == Omulimu ogw'ekikugu == Okuva lwe yafuuka omukugu, Lubega abadde akola nga "fabulous" Joey Vegas. Yali mukulembeze w’ekikopo kya British Masters Super Middleweight.[1] Mu 2008 Vegas yasaba Gary ‘JJ’ Ojuederie ku kikopo kya Southern Area Light Heavyweight.[2] Mu 2009 Vegas yakuba Dean Francis eyali omuwanguzi wa British ne Commonwealth Light Heavyweight okutuuka ku draw.[3] Vegas kati akubirizibwa John Vanner, era akulemberwa omukulembeze wa London Michael Helliet [4] Joseph Lubega naye awangudde ekikopo kya World Boxing Council International light heavyweight. Lubega yakuba Kurt Sinette mu round eyokuna mu kibuga Port of Spain e Trinidad ne Tobago okuwangula ekikopo ekyali kitakyalimu muntu. N’obuwagizi obw’amaanyi okuva mu bantu b’e Caribbean tebwamuyamba kubuzaabuza Luganda ono eyayongera ku record ye okutuuka ku 13(6kos)- 6-1. == Ebyafaayo by'omuzannyi w'ebikonde == {| class="wikitable" |+ !'''42&#x20;fights''' !'''21 wins''' !'''18 losses''' ! |- |'''By knockout''' |14 |12 | |- |'''By decision''' |7 |6 | |- |'''Draws''' |3 | | |} {| class="wikitable" |+ !No !Ebyavaamu !Ekiwandiiko !Omuvuganya !ekika !Ekiseera !Olunaku !Ekifo !Obubaka |- |42 |Loss |21–18–3 |Russia Timur Sakulin |RTD |6 (10) 3:00 |16 Sep 2019 |RussiaKorston Club, Moscow, Russia | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |} iot133sctuo6epo5tpwfgy7rm2xozd2 75921 75920 2026-10-02T06:19:07Z Brenda Namulinda 9846 75921 wikitext text/x-wiki Joseph Lubega (yazaalibwa nga January 1, 1982) ye mukubi w’ebikonde omukugu okuva mu Uganda. Nga yali akola ku by’obusambi obutali bwa kugulirira, yateekawo mu mpaka za Olympics ez’omwaka 2004 ku lwa ggwanga lye. Awo yasimbiddwa mu round eyasooka mu middleweight division ne Prasathinphimai Suriya ow’e Thailand eyawangula ekikopo kya bronze. Emyaka ebiri emabega Lubega yawangula omudaali gwa feeza mu mpaka za Commonwealth Games eza 2002 mu kitundu kya light heavyweight. Yatuuka ku mizannyo gy’e Athens ng’awangudde omudaali gwa feeza mu mpaka ezasooka eza AIBA African Olympic Qualifying Tournament e Casablanca, Morocco. Mu fayinolo y’omuzannyo guno yalemwa South African fighter Khostso Motau. == Omulimu ogw'ekikugu == Okuva lwe yafuuka omukugu, Lubega abadde akola nga "fabulous" Joey Vegas. Yali mukulembeze w’ekikopo kya British Masters Super Middleweight.[1] Mu 2008 Vegas yasaba Gary ‘JJ’ Ojuederie ku kikopo kya Southern Area Light Heavyweight.[2] Mu 2009 Vegas yakuba Dean Francis eyali omuwanguzi wa British ne Commonwealth Light Heavyweight okutuuka ku draw.[3] Vegas kati akubirizibwa John Vanner, era akulemberwa omukulembeze wa London Michael Helliet [4] Joseph Lubega naye awangudde ekikopo kya World Boxing Council International light heavyweight. Lubega yakuba Kurt Sinette mu round eyokuna mu kibuga Port of Spain e Trinidad ne Tobago okuwangula ekikopo ekyali kitakyalimu muntu. N’obuwagizi obw’amaanyi okuva mu bantu b’e Caribbean tebwamuyamba kubuzaabuza Luganda ono eyayongera ku record ye okutuuka ku 13(6kos)- 6-1. == Ebyafaayo by'omuzannyi w'ebikonde == {| class="wikitable" |+ !'''42&#x20;fights''' !'''21 wins''' !'''18 losses''' ! |- |'''By knockout''' |14 |12 | |- |'''By decision''' |7 |6 | |- |'''Draws''' |3 | | |} {| class="wikitable" |+ !No !Ebyavaamu !Ekiwandiiko !Omuvuganya !ekika !Ekiseera !Olunaku !Ekifo !Obubaka |- |42 |Loss |21–18–3 |Russia Timur Sakulin |RTD |6 (10) 3:00 |16 Sep 2019 |RussiaKorston Club, Moscow, Russia | |- |41 |Loss |21–17–3 |Qu Peng |KO |1 (10) 1:02 |22 Dec 2018 |Wansheng Binjiang Rd Venue, Chongqing, China |For vacant OPBF Silver cruiserweight title |- | | | | | | | | | |} dq24et5sll4nkohcglwf3ucjph5l3ss 75922 75921 2026-10-02T06:22:34Z Brenda Namulinda 9846 75922 wikitext text/x-wiki Joseph Lubega (yazaalibwa nga January 1, 1982) ye mukubi w’ebikonde omukugu okuva mu Uganda. Nga yali akola ku by’obusambi obutali bwa kugulirira, yateekawo mu mpaka za Olympics ez’omwaka 2004 ku lwa ggwanga lye. Awo yasimbiddwa mu round eyasooka mu middleweight division ne Prasathinphimai Suriya ow’e Thailand eyawangula ekikopo kya bronze. Emyaka ebiri emabega Lubega yawangula omudaali gwa feeza mu mpaka za Commonwealth Games eza 2002 mu kitundu kya light heavyweight. Yatuuka ku mizannyo gy’e Athens ng’awangudde omudaali gwa feeza mu mpaka ezasooka eza AIBA African Olympic Qualifying Tournament e Casablanca, Morocco. Mu fayinolo y’omuzannyo guno yalemwa South African fighter Khostso Motau. == Omulimu ogw'ekikugu == Okuva lwe yafuuka omukugu, Lubega abadde akola nga "fabulous" Joey Vegas. Yali mukulembeze w’ekikopo kya British Masters Super Middleweight.[1] Mu 2008 Vegas yasaba Gary ‘JJ’ Ojuederie ku kikopo kya Southern Area Light Heavyweight.[2] Mu 2009 Vegas yakuba Dean Francis eyali omuwanguzi wa British ne Commonwealth Light Heavyweight okutuuka ku draw.[3] Vegas kati akubirizibwa John Vanner, era akulemberwa omukulembeze wa London Michael Helliet [4] Joseph Lubega naye awangudde ekikopo kya World Boxing Council International light heavyweight. Lubega yakuba Kurt Sinette mu round eyokuna mu kibuga Port of Spain e Trinidad ne Tobago okuwangula ekikopo ekyali kitakyalimu muntu. N’obuwagizi obw’amaanyi okuva mu bantu b’e Caribbean tebwamuyamba kubuzaabuza Luganda ono eyayongera ku record ye okutuuka ku 13(6kos)- 6-1. == Ebyafaayo by'omuzannyi w'ebikonde == {| class="wikitable" |+ !'''42&#x20;fights''' !'''21 wins''' !'''18 losses''' ! |- |'''By knockout''' |14 |12 | |- |'''By decision''' |7 |6 | |- |'''Draws''' |3 | | |} {| class="wikitable" |+ !No !Ebyavaamu !Ekiwandiiko !Omuvuganya !ekika !Ekiseera !Olunaku !Ekifo !Obubaka |- |42 |Loss |21–18–3 |Russia Timur Sakulin |RTD |6 (10) 3:00 |16 Sep 2019 |RussiaKorston Club, Moscow, Russia | |- |41 |Loss |21–17–3 |Qu Peng |KO |1 (10) 1:02 |22 Dec 2018 |Wansheng Binjiang Rd Venue, Chongqing, China |For vacant OPBF Silver cruiserweight title |- |40 |Win |21–16–2 |Karama Nyilawila |RTD |5 (12) 3:00 |25 Aug 2018 |Lugogo Cricket Ground, Kampala, Uganda | |} 5lnqbfc7nzp3gjwdm8pjbf07hngcn5p 75923 75922 2026-10-02T06:30:34Z Brenda Namulinda 9846 75923 wikitext text/x-wiki Joseph Lubega (yazaalibwa nga January 1, 1982) ye mukubi w’ebikonde omukugu okuva mu Uganda. Nga yali akola ku by’obusambi obutali bwa kugulirira, yateekawo mu mpaka za Olympics ez’omwaka 2004 ku lwa ggwanga lye. Awo yasimbiddwa mu round eyasooka mu middleweight division ne Prasathinphimai Suriya ow’e Thailand eyawangula ekikopo kya bronze. Emyaka ebiri emabega Lubega yawangula omudaali gwa feeza mu mpaka za Commonwealth Games eza 2002 mu kitundu kya light heavyweight. Yatuuka ku mizannyo gy’e Athens ng’awangudde omudaali gwa feeza mu mpaka ezasooka eza AIBA African Olympic Qualifying Tournament e Casablanca, Morocco. Mu fayinolo y’omuzannyo guno yalemwa South African fighter Khostso Motau. == Omulimu ogw'ekikugu == Okuva lwe yafuuka omukugu, Lubega abadde akola nga "fabulous" Joey Vegas. Yali mukulembeze w’ekikopo kya British Masters Super Middleweight.[1] Mu 2008 Vegas yasaba Gary ‘JJ’ Ojuederie ku kikopo kya Southern Area Light Heavyweight.[2] Mu 2009 Vegas yakuba Dean Francis eyali omuwanguzi wa British ne Commonwealth Light Heavyweight okutuuka ku draw.[3] Vegas kati akubirizibwa John Vanner, era akulemberwa omukulembeze wa London Michael Helliet [4] Joseph Lubega naye awangudde ekikopo kya World Boxing Council International light heavyweight. Lubega yakuba Kurt Sinette mu round eyokuna mu kibuga Port of Spain e Trinidad ne Tobago okuwangula ekikopo ekyali kitakyalimu muntu. N’obuwagizi obw’amaanyi okuva mu bantu b’e Caribbean tebwamuyamba kubuzaabuza Luganda ono eyayongera ku record ye okutuuka ku 13(6kos)- 6-1. == Ebyafaayo by'omuzannyi w'ebikonde == {| class="wikitable" |+ !'''42&#x20;fights''' !'''21 wins''' !'''18 losses''' ! |- |'''By knockout''' |14 |12 | |- |'''By decision''' |7 |6 | |- |'''Draws''' |3 | | |} {| class="wikitable" |+ !No !Ebyavaamu !Ekiwandiiko !Omuvuganya !ekika !Ekiseera !Olunaku !Ekifo !Obubaka |- |42 |Loss |21–18–3 |Russia Timur Sakulin |RTD |6 (10) 3:00 |16 Sep 2019 |RussiaKorston Club, Moscow, Russia | |- |41 |Loss |21–17–3 |Qu Peng |KO |1 (10) 1:02 |22 Dec 2018 |Wansheng Binjiang Rd Venue, Chongqing, China |For vacant OPBF Silver cruiserweight title |- |40 |Win |21–16–2 |Karama Nyilawila |RTD |5 (12) 3:00 |25 Aug 2018 |Lugogo Cricket Ground, Kampala, Uganda | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |} == Ebyokulabirako == bcclhpivxfm3o67pyhq0ii1y6pm02x5 75924 75923 2026-10-02T06:53:23Z Brenda Namulinda 9846 75924 wikitext text/x-wiki Joseph Lubega (yazaalibwa nga January 1, 1982) ye mukubi w’ebikonde omukugu okuva mu Uganda. Nga yali akola ku by’obusambi obutali bwa kugulirira, yateekawo mu mpaka za Olympics ez’omwaka 2004 ku lwa ggwanga lye. Awo yasimbiddwa mu round eyasooka mu middleweight division ne Prasathinphimai Suriya ow’e Thailand eyawangula ekikopo kya bronze. Emyaka ebiri emabega Lubega yawangula omudaali gwa feeza mu mpaka za Commonwealth Games eza 2002 mu kitundu kya light heavyweight. Yatuuka ku mizannyo gy’e Athens ng’awangudde omudaali gwa feeza mu mpaka ezasooka eza AIBA African Olympic Qualifying Tournament e Casablanca, Morocco. Mu fayinolo y’omuzannyo guno yalemwa South African fighter Khostso Motau. == Omulimu ogw'ekikugu == Okuva lwe yafuuka omukugu, Lubega abadde akola nga "fabulous" Joey Vegas. Yali mukulembeze w’ekikopo kya British Masters Super Middleweight.<ref>{{Cite web |title=BoxRec: Joey Vegas |url=https://boxrec.com/en/box-pro/279639 |access-date=2026-10-02 |website=boxrec.com |language=en}}</ref> Mu 2008 Vegas yasaba Gary ‘JJ’ Ojuederie ku kikopo kya Southern Area Light Heavyweight.[2] Mu 2009 Vegas yakuba Dean Francis eyali omuwanguzi wa British ne Commonwealth Light Heavyweight okutuuka ku draw.[3] Vegas kati akubirizibwa John Vanner, era akulemberwa omukulembeze wa London Michael Helliet [4] Joseph Lubega naye awangudde ekikopo kya World Boxing Council International light heavyweight. Lubega yakuba Kurt Sinette mu round eyokuna mu kibuga Port of Spain e Trinidad ne Tobago okuwangula ekikopo ekyali kitakyalimu muntu. N’obuwagizi obw’amaanyi okuva mu bantu b’e Caribbean tebwamuyamba kubuzaabuza Luganda ono eyayongera ku record ye okutuuka ku 13(6kos)- 6-1. == Ebyafaayo by'omuzannyi w'ebikonde == {| class="wikitable" |+ !'''42&#x20;fights''' !'''21 wins''' !'''18 losses''' ! |- |'''By knockout''' |14 |12 | |- |'''By decision''' |7 |6 | |- |'''Draws''' |3 | | |} {| class="wikitable" |+ !No !Ebyavaamu !Ekiwandiiko !Omuvuganya !ekika !Ekiseera !Olunaku !Ekifo !Obubaka |- |42 |Loss |21–18–3 |Russia Timur Sakulin |RTD |6 (10) 3:00 |16 Sep 2019 |RussiaKorston Club, Moscow, Russia | |- |41 |Loss |21–17–3 |Qu Peng |KO |1 (10) 1:02 |22 Dec 2018 |Wansheng Binjiang Rd Venue, Chongqing, China |For vacant OPBF Silver cruiserweight title |- |40 |Win |21–16–2 |Karama Nyilawila |RTD |5 (12) 3:00 |25 Aug 2018 |Lugogo Cricket Ground, Kampala, Uganda | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |} == Ebyokulabirako == 52fnrw6j5a901nzsm4b66f6gkhwudyy 75925 75924 2026-10-02T06:53:49Z Brenda Namulinda 9846 75925 wikitext text/x-wiki Joseph Lubega (yazaalibwa nga January 1, 1982) ye mukubi w’ebikonde omukugu okuva mu Uganda. Nga yali akola ku by’obusambi obutali bwa kugulirira, yateekawo mu mpaka za Olympics ez’omwaka 2004 ku lwa ggwanga lye. Awo yasimbiddwa mu round eyasooka mu middleweight division ne Prasathinphimai Suriya ow’e Thailand eyawangula ekikopo kya bronze. Emyaka ebiri emabega Lubega yawangula omudaali gwa feeza mu mpaka za Commonwealth Games eza 2002 mu kitundu kya light heavyweight. Yatuuka ku mizannyo gy’e Athens ng’awangudde omudaali gwa feeza mu mpaka ezasooka eza AIBA African Olympic Qualifying Tournament e Casablanca, Morocco. Mu fayinolo y’omuzannyo guno yalemwa South African fighter Khostso Motau. == Omulimu ogw'ekikugu == Okuva lwe yafuuka omukugu, Lubega abadde akola nga "fabulous" Joey Vegas. Yali mukulembeze w’ekikopo kya British Masters Super Middleweight.<ref>{{Cite web |title=BoxRec: Joey Vegas |url=https://boxrec.com/en/box-pro/279639 |access-date=2026-10-02 |website=boxrec.com |language=en}}</ref> Mu 2008 Vegas yasaba Gary ‘JJ’ Ojuederie ku kikopo kya Southern Area Light Heavyweight.<ref>{{Cite web |last=Warburton |first=Jane |date=2008-08-03 |title=Ringside Boxing Report: Joey Vegas vs. JJ Ojuederie |url=https://www.saddoboxing.com/7914-joey-vegas-vs-jj-ojuederie.html |access-date=2026-10-02 |language=en-GB}}</ref> Mu 2009 Vegas yakuba Dean Francis eyali omuwanguzi wa British ne Commonwealth Light Heavyweight okutuuka ku draw.[3] Vegas kati akubirizibwa John Vanner, era akulemberwa omukulembeze wa London Michael Helliet [4] Joseph Lubega naye awangudde ekikopo kya World Boxing Council International light heavyweight. Lubega yakuba Kurt Sinette mu round eyokuna mu kibuga Port of Spain e Trinidad ne Tobago okuwangula ekikopo ekyali kitakyalimu muntu. N’obuwagizi obw’amaanyi okuva mu bantu b’e Caribbean tebwamuyamba kubuzaabuza Luganda ono eyayongera ku record ye okutuuka ku 13(6kos)- 6-1. == Ebyafaayo by'omuzannyi w'ebikonde == {| class="wikitable" |+ !'''42&#x20;fights''' !'''21 wins''' !'''18 losses''' ! |- |'''By knockout''' |14 |12 | |- |'''By decision''' |7 |6 | |- |'''Draws''' |3 | | |} {| class="wikitable" |+ !No !Ebyavaamu !Ekiwandiiko !Omuvuganya !ekika !Ekiseera !Olunaku !Ekifo !Obubaka |- |42 |Loss |21–18–3 |Russia Timur Sakulin |RTD |6 (10) 3:00 |16 Sep 2019 |RussiaKorston Club, Moscow, Russia | |- |41 |Loss |21–17–3 |Qu Peng |KO |1 (10) 1:02 |22 Dec 2018 |Wansheng Binjiang Rd Venue, Chongqing, China |For vacant OPBF Silver cruiserweight title |- |40 |Win |21–16–2 |Karama Nyilawila |RTD |5 (12) 3:00 |25 Aug 2018 |Lugogo Cricket Ground, Kampala, Uganda | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |} == Ebyokulabirako == 78ap778y729vrt4xb8cuuficp6c1zyy 75926 75925 2026-10-02T06:54:19Z Brenda Namulinda 9846 75926 wikitext text/x-wiki Joseph Lubega (yazaalibwa nga January 1, 1982) ye mukubi w’ebikonde omukugu okuva mu Uganda. Nga yali akola ku by’obusambi obutali bwa kugulirira, yateekawo mu mpaka za Olympics ez’omwaka 2004 ku lwa ggwanga lye. Awo yasimbiddwa mu round eyasooka mu middleweight division ne Prasathinphimai Suriya ow’e Thailand eyawangula ekikopo kya bronze. Emyaka ebiri emabega Lubega yawangula omudaali gwa feeza mu mpaka za Commonwealth Games eza 2002 mu kitundu kya light heavyweight. Yatuuka ku mizannyo gy’e Athens ng’awangudde omudaali gwa feeza mu mpaka ezasooka eza AIBA African Olympic Qualifying Tournament e Casablanca, Morocco. Mu fayinolo y’omuzannyo guno yalemwa South African fighter Khostso Motau. == Omulimu ogw'ekikugu == Okuva lwe yafuuka omukugu, Lubega abadde akola nga "fabulous" Joey Vegas. Yali mukulembeze w’ekikopo kya British Masters Super Middleweight.<ref>{{Cite web |title=BoxRec: Joey Vegas |url=https://boxrec.com/en/box-pro/279639 |access-date=2026-10-02 |website=boxrec.com |language=en}}</ref> Mu 2008 Vegas yasaba Gary ‘JJ’ Ojuederie ku kikopo kya Southern Area Light Heavyweight.<ref>{{Cite web |last=Warburton |first=Jane |date=2008-08-03 |title=Ringside Boxing Report: Joey Vegas vs. JJ Ojuederie |url=https://www.saddoboxing.com/7914-joey-vegas-vs-jj-ojuederie.html |access-date=2026-10-02 |language=en-GB}}</ref> Mu 2009 Vegas yakuba Dean Francis eyali omuwanguzi wa British ne Commonwealth Light Heavyweight okutuuka ku draw.<ref>{{Cite web |last=Jones |first=Ricky |date=2009-02-14 |title=British Boxing: Cleverly Wins, Francis Held To Draw In Swindon |url=https://www.saddoboxing.com/9151-cleverly-francis.html |access-date=2026-10-02 |language=en-GB}}</ref> Vegas kati akubirizibwa John Vanner, era akulemberwa omukulembeze wa London Michael Helliet [4] Joseph Lubega naye awangudde ekikopo kya World Boxing Council International light heavyweight. Lubega yakuba Kurt Sinette mu round eyokuna mu kibuga Port of Spain e Trinidad ne Tobago okuwangula ekikopo ekyali kitakyalimu muntu. N’obuwagizi obw’amaanyi okuva mu bantu b’e Caribbean tebwamuyamba kubuzaabuza Luganda ono eyayongera ku record ye okutuuka ku 13(6kos)- 6-1. == Ebyafaayo by'omuzannyi w'ebikonde == {| class="wikitable" |+ !'''42&#x20;fights''' !'''21 wins''' !'''18 losses''' ! |- |'''By knockout''' |14 |12 | |- |'''By decision''' |7 |6 | |- |'''Draws''' |3 | | |} {| class="wikitable" |+ !No !Ebyavaamu !Ekiwandiiko !Omuvuganya !ekika !Ekiseera !Olunaku !Ekifo !Obubaka |- |42 |Loss |21–18–3 |Russia Timur Sakulin |RTD |6 (10) 3:00 |16 Sep 2019 |RussiaKorston Club, Moscow, Russia | |- |41 |Loss |21–17–3 |Qu Peng |KO |1 (10) 1:02 |22 Dec 2018 |Wansheng Binjiang Rd Venue, Chongqing, China |For vacant OPBF Silver cruiserweight title |- |40 |Win |21–16–2 |Karama Nyilawila |RTD |5 (12) 3:00 |25 Aug 2018 |Lugogo Cricket Ground, Kampala, Uganda | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |} == Ebyokulabirako == r37pfotjp05gch0peu208o9qxhc0784 75927 75926 2026-10-02T06:54:48Z Brenda Namulinda 9846 75927 wikitext text/x-wiki Joseph Lubega (yazaalibwa nga January 1, 1982) ye mukubi w’ebikonde omukugu okuva mu Uganda. Nga yali akola ku by’obusambi obutali bwa kugulirira, yateekawo mu mpaka za Olympics ez’omwaka 2004 ku lwa ggwanga lye. Awo yasimbiddwa mu round eyasooka mu middleweight division ne Prasathinphimai Suriya ow’e Thailand eyawangula ekikopo kya bronze. Emyaka ebiri emabega Lubega yawangula omudaali gwa feeza mu mpaka za Commonwealth Games eza 2002 mu kitundu kya light heavyweight. Yatuuka ku mizannyo gy’e Athens ng’awangudde omudaali gwa feeza mu mpaka ezasooka eza AIBA African Olympic Qualifying Tournament e Casablanca, Morocco. Mu fayinolo y’omuzannyo guno yalemwa South African fighter Khostso Motau. == Omulimu ogw'ekikugu == Okuva lwe yafuuka omukugu, Lubega abadde akola nga "fabulous" Joey Vegas. Yali mukulembeze w’ekikopo kya British Masters Super Middleweight.<ref>{{Cite web |title=BoxRec: Joey Vegas |url=https://boxrec.com/en/box-pro/279639 |access-date=2026-10-02 |website=boxrec.com |language=en}}</ref> Mu 2008 Vegas yasaba Gary ‘JJ’ Ojuederie ku kikopo kya Southern Area Light Heavyweight.<ref>{{Cite web |last=Warburton |first=Jane |date=2008-08-03 |title=Ringside Boxing Report: Joey Vegas vs. JJ Ojuederie |url=https://www.saddoboxing.com/7914-joey-vegas-vs-jj-ojuederie.html |access-date=2026-10-02 |language=en-GB}}</ref> Mu 2009 Vegas yakuba Dean Francis eyali omuwanguzi wa British ne Commonwealth Light Heavyweight okutuuka ku draw.<ref>{{Cite web |last=Jones |first=Ricky |date=2009-02-14 |title=British Boxing: Cleverly Wins, Francis Held To Draw In Swindon |url=https://www.saddoboxing.com/9151-cleverly-francis.html |access-date=2026-10-02 |language=en-GB}}</ref> Vegas kati akubirizibwa John Vanner, era akulemberwa omukulembeze wa London Michael Helliet.<ref>{{Cite web |date=2021-01-28 |title=Dumped in jungle: Lubega narrates his 26 days in detention |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/sports/boxing/dumped-in-jungle-lubega-narrates-his-26-days-in-detention-3271784 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Joseph Lubega naye awangudde ekikopo kya World Boxing Council International light heavyweight. Lubega yakuba Kurt Sinette mu round eyokuna mu kibuga Port of Spain e Trinidad ne Tobago okuwangula ekikopo ekyali kitakyalimu muntu. N’obuwagizi obw’amaanyi okuva mu bantu b’e Caribbean tebwamuyamba kubuzaabuza Luganda ono eyayongera ku record ye okutuuka ku 13(6kos)- 6-1. == Ebyafaayo by'omuzannyi w'ebikonde == {| class="wikitable" |+ !'''42&#x20;fights''' !'''21 wins''' !'''18 losses''' ! |- |'''By knockout''' |14 |12 | |- |'''By decision''' |7 |6 | |- |'''Draws''' |3 | | |} {| class="wikitable" |+ !No !Ebyavaamu !Ekiwandiiko !Omuvuganya !ekika !Ekiseera !Olunaku !Ekifo !Obubaka |- |42 |Loss |21–18–3 |Russia Timur Sakulin |RTD |6 (10) 3:00 |16 Sep 2019 |RussiaKorston Club, Moscow, Russia | |- |41 |Loss |21–17–3 |Qu Peng |KO |1 (10) 1:02 |22 Dec 2018 |Wansheng Binjiang Rd Venue, Chongqing, China |For vacant OPBF Silver cruiserweight title |- |40 |Win |21–16–2 |Karama Nyilawila |RTD |5 (12) 3:00 |25 Aug 2018 |Lugogo Cricket Ground, Kampala, Uganda | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |} == Ebyokulabirako == h606ttmpm9vhgklqh6r6al28pookxd3 75928 75927 2026-10-02T07:03:02Z Brenda Namulinda 9846 75928 wikitext text/x-wiki Joseph Lubega (yazaalibwa nga January 1, 1982) ye mukubi w’ebikonde omukugu okuva mu Uganda. Nga yali akola ku by’obusambi obutali bwa kugulirira, yateekawo mu mpaka za Olympics ez’omwaka 2004 ku lwa ggwanga lye. Awo yasimbiddwa mu round eyasooka mu middleweight division ne Prasathinphimai Suriya ow’e Thailand eyawangula ekikopo kya bronze. Emyaka ebiri emabega Lubega yawangula omudaali gwa feeza mu mpaka za Commonwealth Games eza 2002 mu kitundu kya light heavyweight. Yatuuka ku mizannyo gy’e Athens ng’awangudde omudaali gwa feeza mu mpaka ezasooka eza AIBA African Olympic Qualifying Tournament e Casablanca, Morocco. Mu fayinolo y’omuzannyo guno yalemwa South African fighter Khostso Motau. == Omulimu ogw'ekikugu == Okuva lwe yafuuka omukugu, Lubega abadde akola nga "fabulous" Joey Vegas. Yali mukulembeze w’ekikopo kya British Masters Super Middleweight.<ref>{{Cite web |title=BoxRec: Joey Vegas |url=https://boxrec.com/en/box-pro/279639 |access-date=2026-10-02 |website=boxrec.com |language=en}}</ref> Mu 2008 Vegas yasaba Gary ‘JJ’ Ojuederie ku kikopo kya Southern Area Light Heavyweight.<ref>{{Cite web |last=Warburton |first=Jane |date=2008-08-03 |title=Ringside Boxing Report: Joey Vegas vs. JJ Ojuederie |url=https://www.saddoboxing.com/7914-joey-vegas-vs-jj-ojuederie.html |access-date=2026-10-02 |language=en-GB}}</ref> Mu 2009 Vegas yakuba Dean Francis eyali omuwanguzi wa British ne Commonwealth Light Heavyweight okutuuka ku draw.<ref>{{Cite web |last=Jones |first=Ricky |date=2009-02-14 |title=British Boxing: Cleverly Wins, Francis Held To Draw In Swindon |url=https://www.saddoboxing.com/9151-cleverly-francis.html |access-date=2026-10-02 |language=en-GB}}</ref> Vegas kati akubirizibwa John Vanner, era akulemberwa omukulembeze wa London Michael Helliet.<ref>{{Cite web |date=2021-01-28 |title=Dumped in jungle: Lubega narrates his 26 days in detention |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/sports/boxing/dumped-in-jungle-lubega-narrates-his-26-days-in-detention-3271784 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Joseph Lubega yawangula ekikopo kya World Boxing Council International light heavyweight.<ref>{{Cite web |last=Mugalu |first=Moses |date=2018-07-24 |title=Lubega to fight for world title |url=https://observer.ug/sports/lubega-to-fight-for-world-title/ |access-date=2026-10-02 |website=The Observer Media Ltd |language=en-US}}</ref> Lubega yakuba Kurt Sinette mu round eyokuna mu kibuga Port of Spain e Trinidad ne Tobago okuwangula ekikopo ekyali kitakyalimu muntu. N’obuwagizi obw’amaanyi okuva mu bantu b’e Caribbean tebwamuyamba kubuzaabuza Luganda ono eyayongera ku record ye okutuuka ku 13(6kos)- 6-1. == Ebyafaayo by'omuzannyi w'ebikonde == {| class="wikitable" |+ !'''42&#x20;fights''' !'''21 wins''' !'''18 losses''' ! |- |'''By knockout''' |14 |12 | |- |'''By decision''' |7 |6 | |- |'''Draws''' |3 | | |} {| class="wikitable" |+ !No !Ebyavaamu !Ekiwandiiko !Omuvuganya !ekika !Ekiseera !Olunaku !Ekifo !Obubaka |- |42 |Loss |21–18–3 |Russia Timur Sakulin |RTD |6 (10) 3:00 |16 Sep 2019 |RussiaKorston Club, Moscow, Russia | |- |41 |Loss |21–17–3 |Qu Peng |KO |1 (10) 1:02 |22 Dec 2018 |Wansheng Binjiang Rd Venue, Chongqing, China |For vacant OPBF Silver cruiserweight title |- |40 |Win |21–16–2 |Karama Nyilawila |RTD |5 (12) 3:00 |25 Aug 2018 |Lugogo Cricket Ground, Kampala, Uganda | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |} == Ebyokulabirako == ltt6yfg0nqnotfablqaw1mgk83z452d 75929 75928 2026-10-02T07:04:47Z Brenda Namulinda 9846 75929 wikitext text/x-wiki Joseph Lubega (yazaalibwa nga January 1, 1982) ye mukubi w’ebikonde omukugu okuva mu [[Uganda]]. Nga yali akola ku by’obusambi obutali bwa kugulirira, yateekawo mu mpaka za Olympics ez’omwaka 2004 ku lwa ggwanga lye. Awo yasimbiddwa mu round eyasooka mu middleweight division ne Prasathinphimai Suriya ow’e Thailand eyawangula ekikopo kya bronze. Emyaka ebiri emabega Lubega yawangula omudaali gwa feeza mu mpaka za Commonwealth Games eza 2002 mu kitundu kya light heavyweight. Yatuuka ku mizannyo gy’e Athens ng’awangudde omudaali gwa feeza mu mpaka ezasooka eza AIBA African Olympic Qualifying Tournament e Casablanca, Morocco. Mu fayinolo y’omuzannyo guno yalemwa South African fighter Khostso Motau. == Omulimu ogw'ekikugu == Okuva lwe yafuuka omukugu, Lubega abadde akola nga "fabulous" Joey Vegas. Yali mukulembeze w’ekikopo kya British Masters Super Middleweight.<ref>{{Cite web |title=BoxRec: Joey Vegas |url=https://boxrec.com/en/box-pro/279639 |access-date=2026-10-02 |website=boxrec.com |language=en}}</ref> Mu 2008 Vegas yasaba Gary ‘JJ’ Ojuederie ku kikopo kya Southern Area Light Heavyweight.<ref>{{Cite web |last=Warburton |first=Jane |date=2008-08-03 |title=Ringside Boxing Report: Joey Vegas vs. JJ Ojuederie |url=https://www.saddoboxing.com/7914-joey-vegas-vs-jj-ojuederie.html |access-date=2026-10-02 |language=en-GB}}</ref> Mu 2009 Vegas yakuba Dean Francis eyali omuwanguzi wa British ne Commonwealth Light Heavyweight okutuuka ku draw.<ref>{{Cite web |last=Jones |first=Ricky |date=2009-02-14 |title=British Boxing: Cleverly Wins, Francis Held To Draw In Swindon |url=https://www.saddoboxing.com/9151-cleverly-francis.html |access-date=2026-10-02 |language=en-GB}}</ref> Vegas kati akubirizibwa John Vanner, era akulemberwa omukulembeze wa London Michael Helliet.<ref>{{Cite web |date=2021-01-28 |title=Dumped in jungle: Lubega narrates his 26 days in detention |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/sports/boxing/dumped-in-jungle-lubega-narrates-his-26-days-in-detention-3271784 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Joseph Lubega yawangula ekikopo kya World Boxing Council International light heavyweight.<ref>{{Cite web |last=Mugalu |first=Moses |date=2018-07-24 |title=Lubega to fight for world title |url=https://observer.ug/sports/lubega-to-fight-for-world-title/ |access-date=2026-10-02 |website=The Observer Media Ltd |language=en-US}}</ref> Lubega yakuba Kurt Sinette mu round eyokuna mu kibuga Port of Spain e Trinidad ne Tobago okuwangula ekikopo ekyali kitakyalimu muntu. N’obuwagizi obw’amaanyi okuva mu bantu b’e Caribbean tebwamuyamba kubuzaabuza Luganda ono eyayongera ku record ye okutuuka ku 13(6kos)- 6-1. == Ebyafaayo by'omuzannyi w'ebikonde == {| class="wikitable" |+ !'''42&#x20;fights''' !'''21 wins''' !'''18 losses''' ! |- |'''By knockout''' |14 |12 | |- |'''By decision''' |7 |6 | |- |'''Draws''' |3 | | |} {| class="wikitable" |+ !No !Ebyavaamu !Ekiwandiiko !Omuvuganya !ekika !Ekiseera !Olunaku !Ekifo !Obubaka |- |42 |Loss |21–18–3 |Russia Timur Sakulin |RTD |6 (10) 3:00 |16 Sep 2019 |RussiaKorston Club, Moscow, Russia | |- |41 |Loss |21–17–3 |Qu Peng |KO |1 (10) 1:02 |22 Dec 2018 |Wansheng Binjiang Rd Venue, Chongqing, China |For vacant OPBF Silver cruiserweight title |- |40 |Win |21–16–2 |Karama Nyilawila |RTD |5 (12) 3:00 |25 Aug 2018 |Lugogo Cricket Ground, Kampala, Uganda | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |- | | | | | | | | | |} == Ebyokulabirako == 7km57x0bqsaq2qj5hstjqyrzwbvyvs6 Category:Bendera za Africa 14 16011 75905 2026-10-02T05:21:31Z ESTHER NAKITENDE 9175 Created page with "Bendera z'ensi ezisangibwa mu Africa" 75905 wikitext text/x-wiki Bendera z'ensi ezisangibwa mu Africa mxcf36j86bruiapoqr3t9imgnf4o1hc Category:Bendera y'eggwanga 14 16012 75906 2026-10-02T05:22:08Z ESTHER NAKITENDE 9175 Created page with "Bendera y'eggwanga Uganda" 75906 wikitext text/x-wiki Bendera y'eggwanga Uganda fjiytusnyz78b718wjadars4ijcxez1 1962 0 16013 75908 2026-10-02T05:28:03Z ESTHER NAKITENDE 9175 Created page with "Omwaka Uganda mweyafunira obwetwaze" 75908 wikitext text/x-wiki Omwaka Uganda mweyafunira obwetwaze l62ctqxxvwe3y6p6uc1v2stly9ty123 75909 75908 2026-10-02T05:28:36Z ESTHER NAKITENDE 9175 75909 wikitext text/x-wiki Omwaka Uganda mweyafunira obwetwaze bwayo 3yy3k4h6xafdglsh5pnp8oknlo5igrj Charles Lubulwa 0 16014 75930 2026-10-02T08:41:23Z Brenda Namulinda 9846 Created page with "Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa Uganda eyali omuzannyi w’ebikonde.[1] Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988." 75930 wikitext text/x-wiki Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa Uganda eyali omuzannyi w’ebikonde.[1] Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988. cwtg1o45pxpi1nn01cqwge5cyxuz6vx 75931 75930 2026-10-02T08:42:57Z Brenda Namulinda 9846 75931 wikitext text/x-wiki Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa Uganda eyali omuzannyi w’ebikonde.[1] Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988. == Obulamu obw'edda == tgbolp0f0d55171br1mcoc3m3hctrqa 75932 75931 2026-10-02T08:44:35Z Brenda Namulinda 9846 75932 wikitext text/x-wiki Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa Uganda eyali omuzannyi w’ebikonde.[1] Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988. == Obulamu obw'edda == Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.[2] Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.[3] 6cmrfh9d3660luen9nd56y7qiaulhzq 75933 75932 2026-10-02T08:45:59Z Brenda Namulinda 9846 75933 wikitext text/x-wiki Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa Uganda eyali omuzannyi w’ebikonde.[1] Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988. == Obulamu obw'edda == Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.[2] Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.[3] Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e Kampala, n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.[3] g50xzsowz42w710e9jgqz8sr6vy5iu4 75934 75933 2026-10-02T08:47:57Z Brenda Namulinda 9846 75934 wikitext text/x-wiki Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa Uganda eyali omuzannyi w’ebikonde.[1] Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988. == Obulamu obw'edda == Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.[2] Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.[3] Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e Kampala, n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.[3] == Omulimu == 9vnoh8835j8h812dimzqfcol8o4yuqc 75935 75934 2026-10-02T08:48:37Z Brenda Namulinda 9846 75935 wikitext text/x-wiki Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa Uganda eyali omuzannyi w’ebikonde.[1] Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988. == Obulamu obw'edda == Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.[2] Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.[3] Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e Kampala, n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.[3] == Omulimu == Okukola kwa Lubulwa kwaleeta okwewandiisa kwa Grace Sseruwagi, omutendesi omukulu w’ekibinja ky’abazannyi b’ebikonde eby’eggwanga. Sseruwagi yalonda Lubulwa mu ttiimu ye okuvuganya mu Olympics ez’omusana eza 1980 e Moscow.[3] Nga wa myaka 15 n’ennaku 206 ku ntandikwa y’empaka, Lubulwa asigala nga muzannyi omuto ennyo mu Uganda eyavuganyizza mu Olympics.[4] Oluvannyuma lw’okufuna bye mu round esooka,[5], Lubulwa yasanga György Gedó ow’e Hungary. Omuzannyi we yali amanyi nnyo; Gedó yali avuganya mu Olympics ez’omusana ez’okusatu era yali awangudde zaabu mu Olympics ez’omusana eza 1972.[6] Gedó yawangula Lubulwa mu TKO mu round esooka y’omuzannyo.[6][1] grb979xvrejvdzaor039wecmmztkmqk 75936 75935 2026-10-02T08:49:34Z Brenda Namulinda 9846 75936 wikitext text/x-wiki Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa Uganda eyali omuzannyi w’ebikonde.[1] Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988. == Obulamu obw'edda == Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.[2] Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.[3] Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e Kampala, n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.[3] == Omulimu == Okukola kwa Lubulwa kwaleeta okwewandiisa kwa Grace Sseruwagi, omutendesi omukulu w’ekibinja ky’abazannyi b’ebikonde eby’eggwanga. Sseruwagi yalonda Lubulwa mu ttiimu ye okuvuganya mu Olympics ez’omusana eza 1980 e Moscow.[3] Nga wa myaka 15 n’ennaku 206 ku ntandikwa y’empaka, Lubulwa asigala nga muzannyi omuto ennyo mu Uganda eyavuganyizza mu Olympics.[4] Oluvannyuma lw’okufuna bye mu round esooka,[5], Lubulwa yasanga György Gedó ow’e Hungary. Omuzannyi we yali amanyi nnyo; Gedó yali avuganya mu Olympics ez’omusana ez’okusatu era yali awangudde zaabu mu Olympics ez’omusana eza 1972.[6] Gedó yawangula Lubulwa mu TKO mu round esooka y’omuzannyo.[6][1] Lubulwa yaddamu okusalibwako Sseruwagi mu mpaka za Commonwealth Games eza 1982 e Brisbane, Australia. Yatuuka ku quarter-finals naye n’awangulwa. Yasigala mu ttiimu ya Uganda mu Olympics ez’omusana e Los Angeles, Amerika mu 1984.[3] Mu round eyasooka Lubulwa yawangula omudaali gwe ogwasooka mu Olympics ng’awangula Shane Knox ow’e Australia ku bubonero. Okuwangula Dieudonné Mzatsi ne Paul Fitzgerald kwamutwala mu quarter-final.[1] Yawangulwa Peter Konyegwachie ow’e Nigeria eyagenda okuwangula omudaali gwa feeza.[3] nmhuy0bpgm0zgmji0wc0j4pp7dinh76 75937 75936 2026-10-02T08:50:19Z Brenda Namulinda 9846 75937 wikitext text/x-wiki Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa Uganda eyali omuzannyi w’ebikonde.[1] Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988. == Obulamu obw'edda == Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.[2] Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.[3] Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e Kampala, n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.[3] == Omulimu == Okukola kwa Lubulwa kwaleeta okwewandiisa kwa Grace Sseruwagi, omutendesi omukulu w’ekibinja ky’abazannyi b’ebikonde eby’eggwanga. Sseruwagi yalonda Lubulwa mu ttiimu ye okuvuganya mu Olympics ez’omusana eza 1980 e Moscow.[3] Nga wa myaka 15 n’ennaku 206 ku ntandikwa y’empaka, Lubulwa asigala nga muzannyi omuto ennyo mu Uganda eyavuganyizza mu Olympics.[4] Oluvannyuma lw’okufuna bye mu round esooka,[5], Lubulwa yasanga György Gedó ow’e Hungary. Omuzannyi we yali amanyi nnyo; Gedó yali avuganya mu Olympics ez’omusana ez’okusatu era yali awangudde zaabu mu Olympics ez’omusana eza 1972.[6] Gedó yawangula Lubulwa mu TKO mu round esooka y’omuzannyo.[6][1] Lubulwa yaddamu okusalibwako Sseruwagi mu mpaka za Commonwealth Games eza 1982 e Brisbane, Australia. Yatuuka ku quarter-finals naye n’awangulwa. Yasigala mu ttiimu ya Uganda mu Olympics ez’omusana e Los Angeles, Amerika mu 1984.[3] Mu round eyasooka Lubulwa yawangula omudaali gwe ogwasooka mu Olympics ng’awangula Shane Knox ow’e Australia ku bubonero. Okuwangula Dieudonné Mzatsi ne Paul Fitzgerald kwamutwala mu quarter-final.[1] Yawangulwa Peter Konyegwachie ow’e Nigeria eyagenda okuwangula omudaali gwa feeza.[3] Mu 1985, Lubulwa yawangula omudaali gwa zaabu mu mpaka z’okukuba ebikonde e Germany naye omudaali gwe gwabula omwaka oguddako. Lubulwa yali awaddeyo omudaali eri omukungu wa gavumenti eyagutwala mu Palamenti ya Uganda okumuyamba okufuna ekitiibwa olw’ebyo bye yakola. Naye omudaali gwabula mu kaseera ak’obunkenke nga waliwo amawulire ag’okujja kwa National Resistance Army.[3] i2498oxbwjlcq24zjd7mrhzcmj929wx 75938 75937 2026-10-02T08:50:55Z Brenda Namulinda 9846 75938 wikitext text/x-wiki Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa Uganda eyali omuzannyi w’ebikonde.[1] Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988. == Obulamu obw'edda == Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.[2] Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.[3] Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e Kampala, n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.[3] == Omulimu == Okukola kwa Lubulwa kwaleeta okwewandiisa kwa Grace Sseruwagi, omutendesi omukulu w’ekibinja ky’abazannyi b’ebikonde eby’eggwanga. Sseruwagi yalonda Lubulwa mu ttiimu ye okuvuganya mu Olympics ez’omusana eza 1980 e Moscow.[3] Nga wa myaka 15 n’ennaku 206 ku ntandikwa y’empaka, Lubulwa asigala nga muzannyi omuto ennyo mu Uganda eyavuganyizza mu Olympics.[4] Oluvannyuma lw’okufuna bye mu round esooka,[5], Lubulwa yasanga György Gedó ow’e Hungary. Omuzannyi we yali amanyi nnyo; Gedó yali avuganya mu Olympics ez’omusana ez’okusatu era yali awangudde zaabu mu Olympics ez’omusana eza 1972.[6] Gedó yawangula Lubulwa mu TKO mu round esooka y’omuzannyo.[6][1] Lubulwa yaddamu okusalibwako Sseruwagi mu mpaka za Commonwealth Games eza 1982 e Brisbane, Australia. Yatuuka ku quarter-finals naye n’awangulwa. Yasigala mu ttiimu ya Uganda mu Olympics ez’omusana e Los Angeles, Amerika mu 1984.[3] Mu round eyasooka Lubulwa yawangula omudaali gwe ogwasooka mu Olympics ng’awangula Shane Knox ow’e Australia ku bubonero. Okuwangula Dieudonné Mzatsi ne Paul Fitzgerald kwamutwala mu quarter-final.[1] Yawangulwa Peter Konyegwachie ow’e Nigeria eyagenda okuwangula omudaali gwa feeza.[3] Mu 1985, Lubulwa yawangula omudaali gwa zaabu mu mpaka z’okukuba ebikonde e Germany naye omudaali gwe gwabula omwaka oguddako. Lubulwa yali awaddeyo omudaali eri omukungu wa gavumenti eyagutwala mu Palamenti ya Uganda okumuyamba okufuna ekitiibwa olw’ebyo bye yakola. Naye omudaali gwabula mu kaseera ak’obunkenke nga waliwo amawulire ag’okujja kwa National Resistance Army.[3] Lubulwa yalondebwa okuvuganya mu mpaka za Summer Olympics eza 1988 e Seoul, South Korea, nga kino kyali kye kisatu ku mpaka za Olympics. Yalondebwa ng’omukulembeze w’ekibinja kya Uganda mu mpaka zino, era ne muganda we Fred Mutuweta naye yaliwo.[3] Lubulwa yawangulwa mu round eyasooka Blessing Onoko owa Nigeria oluvannyuma lw’omusazi w’emipiira okuyimiriza omuzannyo mu round eyokusatu.[7] Ababiri bano baayingira ne mu mpaka za Commonwealth Games eza 1990 e Auckland, New Zealand. Lubulwa yasaba okuvaamu oluvannyuma lw’okufuna obulwadde bwa Malaria ennaku entono nga tannatandika mpaka. Okunyiiga kwavaako Lubulwa okuleka omuzannyo guno.[2][3] jhp4l0kni4mdznrmqin1786d41jdvet 75939 75938 2026-10-02T08:52:02Z Brenda Namulinda 9846 75939 wikitext text/x-wiki Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa Uganda eyali omuzannyi w’ebikonde.[1] Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988. == Obulamu obw'edda == Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.[2] Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.[3] Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e Kampala, n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.[3] == Omulimu == Okukola kwa Lubulwa kwaleeta okwewandiisa kwa Grace Sseruwagi, omutendesi omukulu w’ekibinja ky’abazannyi b’ebikonde eby’eggwanga. Sseruwagi yalonda Lubulwa mu ttiimu ye okuvuganya mu Olympics ez’omusana eza 1980 e Moscow.[3] Nga wa myaka 15 n’ennaku 206 ku ntandikwa y’empaka, Lubulwa asigala nga muzannyi omuto ennyo mu Uganda eyavuganyizza mu Olympics.[4] Oluvannyuma lw’okufuna bye mu round esooka,[5], Lubulwa yasanga György Gedó ow’e Hungary. Omuzannyi we yali amanyi nnyo; Gedó yali avuganya mu Olympics ez’omusana ez’okusatu era yali awangudde zaabu mu Olympics ez’omusana eza 1972.[6] Gedó yawangula Lubulwa mu TKO mu round esooka y’omuzannyo.[6][1] Lubulwa yaddamu okusalibwako Sseruwagi mu mpaka za Commonwealth Games eza 1982 e Brisbane, Australia. Yatuuka ku quarter-finals naye n’awangulwa. Yasigala mu ttiimu ya Uganda mu Olympics ez’omusana e Los Angeles, Amerika mu 1984.[3] Mu round eyasooka Lubulwa yawangula omudaali gwe ogwasooka mu Olympics ng’awangula Shane Knox ow’e Australia ku bubonero. Okuwangula Dieudonné Mzatsi ne Paul Fitzgerald kwamutwala mu quarter-final.[1] Yawangulwa Peter Konyegwachie ow’e Nigeria eyagenda okuwangula omudaali gwa feeza.[3] Mu 1985, Lubulwa yawangula omudaali gwa zaabu mu mpaka z’okukuba ebikonde e Germany naye omudaali gwe gwabula omwaka oguddako. Lubulwa yali awaddeyo omudaali eri omukungu wa gavumenti eyagutwala mu Palamenti ya Uganda okumuyamba okufuna ekitiibwa olw’ebyo bye yakola. Naye omudaali gwabula mu kaseera ak’obunkenke nga waliwo amawulire ag’okujja kwa National Resistance Army.[3] Lubulwa yalondebwa okuvuganya mu mpaka za Summer Olympics eza 1988 e Seoul, South Korea, nga kino kyali kye kisatu ku mpaka za Olympics. Yalondebwa ng’omukulembeze w’ekibinja kya Uganda mu mpaka zino, era ne muganda we Fred Mutuweta naye yaliwo.[3] Lubulwa yawangulwa mu round eyasooka Blessing Onoko owa Nigeria oluvannyuma lw’omusazi w’emipiira okuyimiriza omuzannyo mu round eyokusatu.[7] Ababiri bano baayingira ne mu mpaka za Commonwealth Games eza 1990 e Auckland, New Zealand. Lubulwa yasaba okuvaamu oluvannyuma lw’okufuna obulwadde bwa Malaria ennaku entono nga tannatandika mpaka. Okunyiiga kwavaako Lubulwa okuleka omuzannyo guno.[2][3] == Obulamu obw'oluvannyuma == 5ymxiib1etg8ve5fbneypy2qckxipsc 75940 75939 2026-10-02T08:53:00Z Brenda Namulinda 9846 75940 wikitext text/x-wiki Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa Uganda eyali omuzannyi w’ebikonde.[1] Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988. == Obulamu obw'edda == Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.[2] Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.[3] Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e Kampala, n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.[3] == Omulimu == Okukola kwa Lubulwa kwaleeta okwewandiisa kwa Grace Sseruwagi, omutendesi omukulu w’ekibinja ky’abazannyi b’ebikonde eby’eggwanga. Sseruwagi yalonda Lubulwa mu ttiimu ye okuvuganya mu Olympics ez’omusana eza 1980 e Moscow.[3] Nga wa myaka 15 n’ennaku 206 ku ntandikwa y’empaka, Lubulwa asigala nga muzannyi omuto ennyo mu Uganda eyavuganyizza mu Olympics.[4] Oluvannyuma lw’okufuna bye mu round esooka,[5], Lubulwa yasanga György Gedó ow’e Hungary. Omuzannyi we yali amanyi nnyo; Gedó yali avuganya mu Olympics ez’omusana ez’okusatu era yali awangudde zaabu mu Olympics ez’omusana eza 1972.[6] Gedó yawangula Lubulwa mu TKO mu round esooka y’omuzannyo.[6][1] Lubulwa yaddamu okusalibwako Sseruwagi mu mpaka za Commonwealth Games eza 1982 e Brisbane, Australia. Yatuuka ku quarter-finals naye n’awangulwa. Yasigala mu ttiimu ya Uganda mu Olympics ez’omusana e Los Angeles, Amerika mu 1984.[3] Mu round eyasooka Lubulwa yawangula omudaali gwe ogwasooka mu Olympics ng’awangula Shane Knox ow’e Australia ku bubonero. Okuwangula Dieudonné Mzatsi ne Paul Fitzgerald kwamutwala mu quarter-final.[1] Yawangulwa Peter Konyegwachie ow’e Nigeria eyagenda okuwangula omudaali gwa feeza.[3] Mu 1985, Lubulwa yawangula omudaali gwa zaabu mu mpaka z’okukuba ebikonde e Germany naye omudaali gwe gwabula omwaka oguddako. Lubulwa yali awaddeyo omudaali eri omukungu wa gavumenti eyagutwala mu Palamenti ya Uganda okumuyamba okufuna ekitiibwa olw’ebyo bye yakola. Naye omudaali gwabula mu kaseera ak’obunkenke nga waliwo amawulire ag’okujja kwa National Resistance Army.[3] Lubulwa yalondebwa okuvuganya mu mpaka za Summer Olympics eza 1988 e Seoul, South Korea, nga kino kyali kye kisatu ku mpaka za Olympics. Yalondebwa ng’omukulembeze w’ekibinja kya Uganda mu mpaka zino, era ne muganda we Fred Mutuweta naye yaliwo.[3] Lubulwa yawangulwa mu round eyasooka Blessing Onoko owa Nigeria oluvannyuma lw’omusazi w’emipiira okuyimiriza omuzannyo mu round eyokusatu.[7] Ababiri bano baayingira ne mu mpaka za Commonwealth Games eza 1990 e Auckland, New Zealand. Lubulwa yasaba okuvaamu oluvannyuma lw’okufuna obulwadde bwa Malaria ennaku entono nga tannatandika mpaka. Okunyiiga kwavaako Lubulwa okuleka omuzannyo guno.[2][3] == Obulamu obw'oluvannyuma == Oluvannyuma lw'okuva mu kuzannya ebikonde, Lubulwa yatandika okutendeka omuzannyo guno era n'afuuka omutendesi omukulu ow'ekibiina ky'ebikonde ekya Kampala Capital City Authority Boxing Club. mjjszmqdzaf78poorjy8usll22dfs5n 75941 75940 2026-10-02T08:53:26Z Brenda Namulinda 9846 75941 wikitext text/x-wiki Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa Uganda eyali omuzannyi w’ebikonde.[1] Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988. == Obulamu obw'edda == Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.[2] Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.[3] Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e Kampala, n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.[3] == Omulimu == Okukola kwa Lubulwa kwaleeta okwewandiisa kwa Grace Sseruwagi, omutendesi omukulu w’ekibinja ky’abazannyi b’ebikonde eby’eggwanga. Sseruwagi yalonda Lubulwa mu ttiimu ye okuvuganya mu Olympics ez’omusana eza 1980 e Moscow.[3] Nga wa myaka 15 n’ennaku 206 ku ntandikwa y’empaka, Lubulwa asigala nga muzannyi omuto ennyo mu Uganda eyavuganyizza mu Olympics.[4] Oluvannyuma lw’okufuna bye mu round esooka,[5], Lubulwa yasanga György Gedó ow’e Hungary. Omuzannyi we yali amanyi nnyo; Gedó yali avuganya mu Olympics ez’omusana ez’okusatu era yali awangudde zaabu mu Olympics ez’omusana eza 1972.[6] Gedó yawangula Lubulwa mu TKO mu round esooka y’omuzannyo.[6][1] Lubulwa yaddamu okusalibwako Sseruwagi mu mpaka za Commonwealth Games eza 1982 e Brisbane, Australia. Yatuuka ku quarter-finals naye n’awangulwa. Yasigala mu ttiimu ya Uganda mu Olympics ez’omusana e Los Angeles, Amerika mu 1984.[3] Mu round eyasooka Lubulwa yawangula omudaali gwe ogwasooka mu Olympics ng’awangula Shane Knox ow’e Australia ku bubonero. Okuwangula Dieudonné Mzatsi ne Paul Fitzgerald kwamutwala mu quarter-final.[1] Yawangulwa Peter Konyegwachie ow’e Nigeria eyagenda okuwangula omudaali gwa feeza.[3] Mu 1985, Lubulwa yawangula omudaali gwa zaabu mu mpaka z’okukuba ebikonde e Germany naye omudaali gwe gwabula omwaka oguddako. Lubulwa yali awaddeyo omudaali eri omukungu wa gavumenti eyagutwala mu Palamenti ya Uganda okumuyamba okufuna ekitiibwa olw’ebyo bye yakola. Naye omudaali gwabula mu kaseera ak’obunkenke nga waliwo amawulire ag’okujja kwa National Resistance Army.[3] Lubulwa yalondebwa okuvuganya mu mpaka za Summer Olympics eza 1988 e Seoul, South Korea, nga kino kyali kye kisatu ku mpaka za Olympics. Yalondebwa ng’omukulembeze w’ekibinja kya Uganda mu mpaka zino, era ne muganda we Fred Mutuweta naye yaliwo.[3] Lubulwa yawangulwa mu round eyasooka Blessing Onoko owa Nigeria oluvannyuma lw’omusazi w’emipiira okuyimiriza omuzannyo mu round eyokusatu.[7] Ababiri bano baayingira ne mu mpaka za Commonwealth Games eza 1990 e Auckland, New Zealand. Lubulwa yasaba okuvaamu oluvannyuma lw’okufuna obulwadde bwa Malaria ennaku entono nga tannatandika mpaka. Okunyiiga kwavaako Lubulwa okuleka omuzannyo guno.[2][3] == Obulamu obw'oluvannyuma == Oluvannyuma lw'okuva mu kuzannya ebikonde, Lubulwa yatandika okutendeka omuzannyo guno era n'afuuka omutendesi omukulu ow'ekibiina ky'ebikonde ekya Kampala Capital City Authority Boxing Club. == Ebyokulabirako == kpk70xdddipywcdgi0z4tqjvnvwupym 75942 75941 2026-10-02T08:54:53Z Brenda Namulinda 9846 75942 wikitext text/x-wiki Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa Uganda eyali omuzannyi w’ebikonde.<ref>{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988. == Obulamu obw'edda == Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.[2] Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.[3] Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e Kampala, n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.[3] == Omulimu == Okukola kwa Lubulwa kwaleeta okwewandiisa kwa Grace Sseruwagi, omutendesi omukulu w’ekibinja ky’abazannyi b’ebikonde eby’eggwanga. Sseruwagi yalonda Lubulwa mu ttiimu ye okuvuganya mu Olympics ez’omusana eza 1980 e Moscow.[3] Nga wa myaka 15 n’ennaku 206 ku ntandikwa y’empaka, Lubulwa asigala nga muzannyi omuto ennyo mu Uganda eyavuganyizza mu Olympics.[4] Oluvannyuma lw’okufuna bye mu round esooka,[5], Lubulwa yasanga György Gedó ow’e Hungary. Omuzannyi we yali amanyi nnyo; Gedó yali avuganya mu Olympics ez’omusana ez’okusatu era yali awangudde zaabu mu Olympics ez’omusana eza 1972.[6] Gedó yawangula Lubulwa mu TKO mu round esooka y’omuzannyo.[6][1] Lubulwa yaddamu okusalibwako Sseruwagi mu mpaka za Commonwealth Games eza 1982 e Brisbane, Australia. Yatuuka ku quarter-finals naye n’awangulwa. Yasigala mu ttiimu ya Uganda mu Olympics ez’omusana e Los Angeles, Amerika mu 1984.[3] Mu round eyasooka Lubulwa yawangula omudaali gwe ogwasooka mu Olympics ng’awangula Shane Knox ow’e Australia ku bubonero. Okuwangula Dieudonné Mzatsi ne Paul Fitzgerald kwamutwala mu quarter-final.[1] Yawangulwa Peter Konyegwachie ow’e Nigeria eyagenda okuwangula omudaali gwa feeza.[3] Mu 1985, Lubulwa yawangula omudaali gwa zaabu mu mpaka z’okukuba ebikonde e Germany naye omudaali gwe gwabula omwaka oguddako. Lubulwa yali awaddeyo omudaali eri omukungu wa gavumenti eyagutwala mu Palamenti ya Uganda okumuyamba okufuna ekitiibwa olw’ebyo bye yakola. Naye omudaali gwabula mu kaseera ak’obunkenke nga waliwo amawulire ag’okujja kwa National Resistance Army.[3] Lubulwa yalondebwa okuvuganya mu mpaka za Summer Olympics eza 1988 e Seoul, South Korea, nga kino kyali kye kisatu ku mpaka za Olympics. Yalondebwa ng’omukulembeze w’ekibinja kya Uganda mu mpaka zino, era ne muganda we Fred Mutuweta naye yaliwo.[3] Lubulwa yawangulwa mu round eyasooka Blessing Onoko owa Nigeria oluvannyuma lw’omusazi w’emipiira okuyimiriza omuzannyo mu round eyokusatu.[7] Ababiri bano baayingira ne mu mpaka za Commonwealth Games eza 1990 e Auckland, New Zealand. Lubulwa yasaba okuvaamu oluvannyuma lw’okufuna obulwadde bwa Malaria ennaku entono nga tannatandika mpaka. Okunyiiga kwavaako Lubulwa okuleka omuzannyo guno.[2][3] == Obulamu obw'oluvannyuma == Oluvannyuma lw'okuva mu kuzannya ebikonde, Lubulwa yatandika okutendeka omuzannyo guno era n'afuuka omutendesi omukulu ow'ekibiina ky'ebikonde ekya Kampala Capital City Authority Boxing Club. == Ebyokulabirako == ei35y7fq108ai7nby268jzrc0n552ru 75943 75942 2026-10-02T08:55:18Z Brenda Namulinda 9846 75943 wikitext text/x-wiki Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa [[Uganda]] eyali omuzannyi w’ebikonde.<ref>{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988. == Obulamu obw'edda == Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.[2] Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.[3] Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e Kampala, n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.[3] == Omulimu == Okukola kwa Lubulwa kwaleeta okwewandiisa kwa Grace Sseruwagi, omutendesi omukulu w’ekibinja ky’abazannyi b’ebikonde eby’eggwanga. Sseruwagi yalonda Lubulwa mu ttiimu ye okuvuganya mu Olympics ez’omusana eza 1980 e Moscow.[3] Nga wa myaka 15 n’ennaku 206 ku ntandikwa y’empaka, Lubulwa asigala nga muzannyi omuto ennyo mu Uganda eyavuganyizza mu Olympics.[4] Oluvannyuma lw’okufuna bye mu round esooka,[5], Lubulwa yasanga György Gedó ow’e Hungary. Omuzannyi we yali amanyi nnyo; Gedó yali avuganya mu Olympics ez’omusana ez’okusatu era yali awangudde zaabu mu Olympics ez’omusana eza 1972.[6] Gedó yawangula Lubulwa mu TKO mu round esooka y’omuzannyo.[6][1] Lubulwa yaddamu okusalibwako Sseruwagi mu mpaka za Commonwealth Games eza 1982 e Brisbane, Australia. Yatuuka ku quarter-finals naye n’awangulwa. Yasigala mu ttiimu ya Uganda mu Olympics ez’omusana e Los Angeles, Amerika mu 1984.[3] Mu round eyasooka Lubulwa yawangula omudaali gwe ogwasooka mu Olympics ng’awangula Shane Knox ow’e Australia ku bubonero. Okuwangula Dieudonné Mzatsi ne Paul Fitzgerald kwamutwala mu quarter-final.[1] Yawangulwa Peter Konyegwachie ow’e Nigeria eyagenda okuwangula omudaali gwa feeza.[3] Mu 1985, Lubulwa yawangula omudaali gwa zaabu mu mpaka z’okukuba ebikonde e Germany naye omudaali gwe gwabula omwaka oguddako. Lubulwa yali awaddeyo omudaali eri omukungu wa gavumenti eyagutwala mu Palamenti ya Uganda okumuyamba okufuna ekitiibwa olw’ebyo bye yakola. Naye omudaali gwabula mu kaseera ak’obunkenke nga waliwo amawulire ag’okujja kwa National Resistance Army.[3] Lubulwa yalondebwa okuvuganya mu mpaka za Summer Olympics eza 1988 e Seoul, South Korea, nga kino kyali kye kisatu ku mpaka za Olympics. Yalondebwa ng’omukulembeze w’ekibinja kya Uganda mu mpaka zino, era ne muganda we Fred Mutuweta naye yaliwo.[3] Lubulwa yawangulwa mu round eyasooka Blessing Onoko owa Nigeria oluvannyuma lw’omusazi w’emipiira okuyimiriza omuzannyo mu round eyokusatu.[7] Ababiri bano baayingira ne mu mpaka za Commonwealth Games eza 1990 e Auckland, New Zealand. Lubulwa yasaba okuvaamu oluvannyuma lw’okufuna obulwadde bwa Malaria ennaku entono nga tannatandika mpaka. Okunyiiga kwavaako Lubulwa okuleka omuzannyo guno.[2][3] == Obulamu obw'oluvannyuma == Oluvannyuma lw'okuva mu kuzannya ebikonde, Lubulwa yatandika okutendeka omuzannyo guno era n'afuuka omutendesi omukulu ow'ekibiina ky'ebikonde ekya Kampala Capital City Authority Boxing Club. == Ebyokulabirako == 1tvlb4arpc151dkrveywooen1y5f58e 75944 75943 2026-10-02T08:55:52Z Brenda Namulinda 9846 75944 wikitext text/x-wiki Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa [[Uganda]] eyali omuzannyi w’ebikonde.<ref>{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988. == Obulamu obw'edda == Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=A tale of three boxing brothers |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/a-tale-of-three-boxing-brothers-1633884 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.[3] Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e Kampala, n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.[3] == Omulimu == Okukola kwa Lubulwa kwaleeta okwewandiisa kwa Grace Sseruwagi, omutendesi omukulu w’ekibinja ky’abazannyi b’ebikonde eby’eggwanga. Sseruwagi yalonda Lubulwa mu ttiimu ye okuvuganya mu Olympics ez’omusana eza 1980 e Moscow.[3] Nga wa myaka 15 n’ennaku 206 ku ntandikwa y’empaka, Lubulwa asigala nga muzannyi omuto ennyo mu Uganda eyavuganyizza mu Olympics.[4] Oluvannyuma lw’okufuna bye mu round esooka,[5], Lubulwa yasanga György Gedó ow’e Hungary. Omuzannyi we yali amanyi nnyo; Gedó yali avuganya mu Olympics ez’omusana ez’okusatu era yali awangudde zaabu mu Olympics ez’omusana eza 1972.[6] Gedó yawangula Lubulwa mu TKO mu round esooka y’omuzannyo.[6][1] Lubulwa yaddamu okusalibwako Sseruwagi mu mpaka za Commonwealth Games eza 1982 e Brisbane, Australia. Yatuuka ku quarter-finals naye n’awangulwa. Yasigala mu ttiimu ya Uganda mu Olympics ez’omusana e Los Angeles, Amerika mu 1984.[3] Mu round eyasooka Lubulwa yawangula omudaali gwe ogwasooka mu Olympics ng’awangula Shane Knox ow’e Australia ku bubonero. Okuwangula Dieudonné Mzatsi ne Paul Fitzgerald kwamutwala mu quarter-final.[1] Yawangulwa Peter Konyegwachie ow’e Nigeria eyagenda okuwangula omudaali gwa feeza.[3] Mu 1985, Lubulwa yawangula omudaali gwa zaabu mu mpaka z’okukuba ebikonde e Germany naye omudaali gwe gwabula omwaka oguddako. Lubulwa yali awaddeyo omudaali eri omukungu wa gavumenti eyagutwala mu Palamenti ya Uganda okumuyamba okufuna ekitiibwa olw’ebyo bye yakola. Naye omudaali gwabula mu kaseera ak’obunkenke nga waliwo amawulire ag’okujja kwa National Resistance Army.[3] Lubulwa yalondebwa okuvuganya mu mpaka za Summer Olympics eza 1988 e Seoul, South Korea, nga kino kyali kye kisatu ku mpaka za Olympics. Yalondebwa ng’omukulembeze w’ekibinja kya Uganda mu mpaka zino, era ne muganda we Fred Mutuweta naye yaliwo.[3] Lubulwa yawangulwa mu round eyasooka Blessing Onoko owa Nigeria oluvannyuma lw’omusazi w’emipiira okuyimiriza omuzannyo mu round eyokusatu.[7] Ababiri bano baayingira ne mu mpaka za Commonwealth Games eza 1990 e Auckland, New Zealand. Lubulwa yasaba okuvaamu oluvannyuma lw’okufuna obulwadde bwa Malaria ennaku entono nga tannatandika mpaka. Okunyiiga kwavaako Lubulwa okuleka omuzannyo guno.[2][3] == Obulamu obw'oluvannyuma == Oluvannyuma lw'okuva mu kuzannya ebikonde, Lubulwa yatandika okutendeka omuzannyo guno era n'afuuka omutendesi omukulu ow'ekibiina ky'ebikonde ekya Kampala Capital City Authority Boxing Club. == Ebyokulabirako == 2sh4buu6yv9agq3mit73h8e9x5pgx5l 75945 75944 2026-10-02T08:58:29Z Brenda Namulinda 9846 75945 wikitext text/x-wiki Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa [[Uganda]] eyali omuzannyi w’ebikonde.<ref>{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988. == Obulamu obw'edda == Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=A tale of three boxing brothers |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/a-tale-of-three-boxing-brothers-1633884 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e Kampala, n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.[3] == Omulimu == Okukola kwa Lubulwa kwaleeta okwewandiisa kwa Grace Sseruwagi, omutendesi omukulu w’ekibinja ky’abazannyi b’ebikonde eby’eggwanga. Sseruwagi yalonda Lubulwa mu ttiimu ye okuvuganya mu Olympics ez’omusana eza 1980 e Moscow.[3] Nga wa myaka 15 n’ennaku 206 ku ntandikwa y’empaka, Lubulwa asigala nga muzannyi omuto ennyo mu Uganda eyavuganyizza mu Olympics.[4] Oluvannyuma lw’okufuna bye mu round esooka,[5], Lubulwa yasanga György Gedó ow’e Hungary. Omuzannyi we yali amanyi nnyo; Gedó yali avuganya mu Olympics ez’omusana ez’okusatu era yali awangudde zaabu mu Olympics ez’omusana eza 1972.[6] Gedó yawangula Lubulwa mu TKO mu round esooka y’omuzannyo.[6][1] Lubulwa yaddamu okusalibwako Sseruwagi mu mpaka za Commonwealth Games eza 1982 e Brisbane, Australia. Yatuuka ku quarter-finals naye n’awangulwa. Yasigala mu ttiimu ya Uganda mu Olympics ez’omusana e Los Angeles, Amerika mu 1984.[3] Mu round eyasooka Lubulwa yawangula omudaali gwe ogwasooka mu Olympics ng’awangula Shane Knox ow’e Australia ku bubonero. Okuwangula Dieudonné Mzatsi ne Paul Fitzgerald kwamutwala mu quarter-final.[1] Yawangulwa Peter Konyegwachie ow’e Nigeria eyagenda okuwangula omudaali gwa feeza.[3] Mu 1985, Lubulwa yawangula omudaali gwa zaabu mu mpaka z’okukuba ebikonde e Germany naye omudaali gwe gwabula omwaka oguddako. Lubulwa yali awaddeyo omudaali eri omukungu wa gavumenti eyagutwala mu Palamenti ya Uganda okumuyamba okufuna ekitiibwa olw’ebyo bye yakola. Naye omudaali gwabula mu kaseera ak’obunkenke nga waliwo amawulire ag’okujja kwa National Resistance Army.[3] Lubulwa yalondebwa okuvuganya mu mpaka za Summer Olympics eza 1988 e Seoul, South Korea, nga kino kyali kye kisatu ku mpaka za Olympics. Yalondebwa ng’omukulembeze w’ekibinja kya Uganda mu mpaka zino, era ne muganda we Fred Mutuweta naye yaliwo.[3] Lubulwa yawangulwa mu round eyasooka Blessing Onoko owa Nigeria oluvannyuma lw’omusazi w’emipiira okuyimiriza omuzannyo mu round eyokusatu.[7] Ababiri bano baayingira ne mu mpaka za Commonwealth Games eza 1990 e Auckland, New Zealand. Lubulwa yasaba okuvaamu oluvannyuma lw’okufuna obulwadde bwa Malaria ennaku entono nga tannatandika mpaka. Okunyiiga kwavaako Lubulwa okuleka omuzannyo guno.[2][3] == Obulamu obw'oluvannyuma == Oluvannyuma lw'okuva mu kuzannya ebikonde, Lubulwa yatandika okutendeka omuzannyo guno era n'afuuka omutendesi omukulu ow'ekibiina ky'ebikonde ekya Kampala Capital City Authority Boxing Club. == Ebyokulabirako == 07u2enyq70gf5471f5aun2p9ojbt52w 75946 75945 2026-10-02T09:01:12Z Brenda Namulinda 9846 75946 wikitext text/x-wiki Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa [[Uganda]] eyali omuzannyi w’ebikonde.<ref>{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988. == Obulamu obw'edda == Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=A tale of three boxing brothers |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/a-tale-of-three-boxing-brothers-1633884 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e [[Kampala]], n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.[3] == Omulimu == Okukola kwa Lubulwa kwaleeta okwewandiisa kwa Grace Sseruwagi, omutendesi omukulu w’ekibinja ky’abazannyi b’ebikonde eby’eggwanga. Sseruwagi yalonda Lubulwa mu ttiimu ye okuvuganya mu Olympics ez’omusana eza 1980 e Moscow.[3] Nga wa myaka 15 n’ennaku 206 ku ntandikwa y’empaka, Lubulwa asigala nga muzannyi omuto ennyo mu Uganda eyavuganyizza mu Olympics.[4] Oluvannyuma lw’okufuna bye mu round esooka,[5], Lubulwa yasanga György Gedó ow’e Hungary. Omuzannyi we yali amanyi nnyo; Gedó yali avuganya mu Olympics ez’omusana ez’okusatu era yali awangudde zaabu mu Olympics ez’omusana eza 1972.[6] Gedó yawangula Lubulwa mu TKO mu round esooka y’omuzannyo.[6][1] Lubulwa yaddamu okusalibwako Sseruwagi mu mpaka za Commonwealth Games eza 1982 e Brisbane, Australia. Yatuuka ku quarter-finals naye n’awangulwa. Yasigala mu ttiimu ya Uganda mu Olympics ez’omusana e Los Angeles, Amerika mu 1984.[3] Mu round eyasooka Lubulwa yawangula omudaali gwe ogwasooka mu Olympics ng’awangula Shane Knox ow’e Australia ku bubonero. Okuwangula Dieudonné Mzatsi ne Paul Fitzgerald kwamutwala mu quarter-final.[1] Yawangulwa Peter Konyegwachie ow’e Nigeria eyagenda okuwangula omudaali gwa feeza.[3] Mu 1985, Lubulwa yawangula omudaali gwa zaabu mu mpaka z’okukuba ebikonde e Germany naye omudaali gwe gwabula omwaka oguddako. Lubulwa yali awaddeyo omudaali eri omukungu wa gavumenti eyagutwala mu Palamenti ya Uganda okumuyamba okufuna ekitiibwa olw’ebyo bye yakola. Naye omudaali gwabula mu kaseera ak’obunkenke nga waliwo amawulire ag’okujja kwa National Resistance Army.[3] Lubulwa yalondebwa okuvuganya mu mpaka za Summer Olympics eza 1988 e Seoul, South Korea, nga kino kyali kye kisatu ku mpaka za Olympics. Yalondebwa ng’omukulembeze w’ekibinja kya Uganda mu mpaka zino, era ne muganda we Fred Mutuweta naye yaliwo.[3] Lubulwa yawangulwa mu round eyasooka Blessing Onoko owa Nigeria oluvannyuma lw’omusazi w’emipiira okuyimiriza omuzannyo mu round eyokusatu.[7] Ababiri bano baayingira ne mu mpaka za Commonwealth Games eza 1990 e Auckland, New Zealand. Lubulwa yasaba okuvaamu oluvannyuma lw’okufuna obulwadde bwa Malaria ennaku entono nga tannatandika mpaka. Okunyiiga kwavaako Lubulwa okuleka omuzannyo guno.[2][3] == Obulamu obw'oluvannyuma == Oluvannyuma lw'okuva mu kuzannya ebikonde, Lubulwa yatandika okutendeka omuzannyo guno era n'afuuka omutendesi omukulu ow'ekibiina ky'ebikonde ekya Kampala Capital City Authority Boxing Club. == Ebyokulabirako == rzzuvpbjjyqv03r6iwu6ikww9b8m0sy 75947 75946 2026-10-02T09:01:54Z Brenda Namulinda 9846 75947 wikitext text/x-wiki Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa [[Uganda]] eyali omuzannyi w’ebikonde.<ref>{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988. == Obulamu obw'edda == Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=A tale of three boxing brothers |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/a-tale-of-three-boxing-brothers-1633884 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e [[Kampala]], n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> == Omulimu == Okukola kwa Lubulwa kwaleeta okwewandiisa kwa Grace Sseruwagi, omutendesi omukulu w’ekibinja ky’abazannyi b’ebikonde eby’eggwanga. Sseruwagi yalonda Lubulwa mu ttiimu ye okuvuganya mu Olympics ez’omusana eza 1980 e Moscow.[3] Nga wa myaka 15 n’ennaku 206 ku ntandikwa y’empaka, Lubulwa asigala nga muzannyi omuto ennyo mu Uganda eyavuganyizza mu Olympics.[4] Oluvannyuma lw’okufuna bye mu round esooka,[5], Lubulwa yasanga György Gedó ow’e Hungary. Omuzannyi we yali amanyi nnyo; Gedó yali avuganya mu Olympics ez’omusana ez’okusatu era yali awangudde zaabu mu Olympics ez’omusana eza 1972.[6] Gedó yawangula Lubulwa mu TKO mu round esooka y’omuzannyo.[6][1] Lubulwa yaddamu okusalibwako Sseruwagi mu mpaka za Commonwealth Games eza 1982 e Brisbane, Australia. Yatuuka ku quarter-finals naye n’awangulwa. Yasigala mu ttiimu ya Uganda mu Olympics ez’omusana e Los Angeles, Amerika mu 1984.[3] Mu round eyasooka Lubulwa yawangula omudaali gwe ogwasooka mu Olympics ng’awangula Shane Knox ow’e Australia ku bubonero. Okuwangula Dieudonné Mzatsi ne Paul Fitzgerald kwamutwala mu quarter-final.[1] Yawangulwa Peter Konyegwachie ow’e Nigeria eyagenda okuwangula omudaali gwa feeza.[3] Mu 1985, Lubulwa yawangula omudaali gwa zaabu mu mpaka z’okukuba ebikonde e Germany naye omudaali gwe gwabula omwaka oguddako. Lubulwa yali awaddeyo omudaali eri omukungu wa gavumenti eyagutwala mu Palamenti ya Uganda okumuyamba okufuna ekitiibwa olw’ebyo bye yakola. Naye omudaali gwabula mu kaseera ak’obunkenke nga waliwo amawulire ag’okujja kwa National Resistance Army.[3] Lubulwa yalondebwa okuvuganya mu mpaka za Summer Olympics eza 1988 e Seoul, South Korea, nga kino kyali kye kisatu ku mpaka za Olympics. Yalondebwa ng’omukulembeze w’ekibinja kya Uganda mu mpaka zino, era ne muganda we Fred Mutuweta naye yaliwo.[3] Lubulwa yawangulwa mu round eyasooka Blessing Onoko owa Nigeria oluvannyuma lw’omusazi w’emipiira okuyimiriza omuzannyo mu round eyokusatu.[7] Ababiri bano baayingira ne mu mpaka za Commonwealth Games eza 1990 e Auckland, New Zealand. Lubulwa yasaba okuvaamu oluvannyuma lw’okufuna obulwadde bwa Malaria ennaku entono nga tannatandika mpaka. Okunyiiga kwavaako Lubulwa okuleka omuzannyo guno.[2][3] == Obulamu obw'oluvannyuma == Oluvannyuma lw'okuva mu kuzannya ebikonde, Lubulwa yatandika okutendeka omuzannyo guno era n'afuuka omutendesi omukulu ow'ekibiina ky'ebikonde ekya Kampala Capital City Authority Boxing Club. == Ebyokulabirako == rd8h1kzmpdqtkoa1ehvud9xhmqvakde 75948 75947 2026-10-02T09:03:13Z Brenda Namulinda 9846 75948 wikitext text/x-wiki Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa [[Uganda]] eyali omuzannyi w’ebikonde.<ref>{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988. == Obulamu obw'edda == Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=A tale of three boxing brothers |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/a-tale-of-three-boxing-brothers-1633884 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e [[Kampala]], n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> == Omulimu == Okukola kwa Lubulwa kwaleeta okwewandiisa kwa [[Grace Sseruwagi]], omutendesi omukulu w’ekibinja ky’abazannyi b’ebikonde eby’eggwanga. Sseruwagi yalonda Lubulwa mu ttiimu ye okuvuganya mu Olympics ez’omusana eza 1980 e Moscow.[3] Nga wa myaka 15 n’ennaku 206 ku ntandikwa y’empaka, Lubulwa asigala nga muzannyi omuto ennyo mu Uganda eyavuganyizza mu Olympics.[4] Oluvannyuma lw’okufuna bye mu round esooka,[5], Lubulwa yasanga György Gedó ow’e Hungary. Omuzannyi we yali amanyi nnyo; Gedó yali avuganya mu Olympics ez’omusana ez’okusatu era yali awangudde zaabu mu Olympics ez’omusana eza 1972.[6] Gedó yawangula Lubulwa mu TKO mu round esooka y’omuzannyo.[6][1] Lubulwa yaddamu okusalibwako Sseruwagi mu mpaka za Commonwealth Games eza 1982 e Brisbane, Australia. Yatuuka ku quarter-finals naye n’awangulwa. Yasigala mu ttiimu ya Uganda mu Olympics ez’omusana e Los Angeles, Amerika mu 1984.[3] Mu round eyasooka Lubulwa yawangula omudaali gwe ogwasooka mu Olympics ng’awangula Shane Knox ow’e Australia ku bubonero. Okuwangula Dieudonné Mzatsi ne Paul Fitzgerald kwamutwala mu quarter-final.[1] Yawangulwa Peter Konyegwachie ow’e Nigeria eyagenda okuwangula omudaali gwa feeza.[3] Mu 1985, Lubulwa yawangula omudaali gwa zaabu mu mpaka z’okukuba ebikonde e Germany naye omudaali gwe gwabula omwaka oguddako. Lubulwa yali awaddeyo omudaali eri omukungu wa gavumenti eyagutwala mu Palamenti ya Uganda okumuyamba okufuna ekitiibwa olw’ebyo bye yakola. Naye omudaali gwabula mu kaseera ak’obunkenke nga waliwo amawulire ag’okujja kwa National Resistance Army.[3] Lubulwa yalondebwa okuvuganya mu mpaka za Summer Olympics eza 1988 e Seoul, South Korea, nga kino kyali kye kisatu ku mpaka za Olympics. Yalondebwa ng’omukulembeze w’ekibinja kya Uganda mu mpaka zino, era ne muganda we Fred Mutuweta naye yaliwo.[3] Lubulwa yawangulwa mu round eyasooka Blessing Onoko owa Nigeria oluvannyuma lw’omusazi w’emipiira okuyimiriza omuzannyo mu round eyokusatu.[7] Ababiri bano baayingira ne mu mpaka za Commonwealth Games eza 1990 e Auckland, New Zealand. Lubulwa yasaba okuvaamu oluvannyuma lw’okufuna obulwadde bwa Malaria ennaku entono nga tannatandika mpaka. Okunyiiga kwavaako Lubulwa okuleka omuzannyo guno.[2][3] == Obulamu obw'oluvannyuma == Oluvannyuma lw'okuva mu kuzannya ebikonde, Lubulwa yatandika okutendeka omuzannyo guno era n'afuuka omutendesi omukulu ow'ekibiina ky'ebikonde ekya Kampala Capital City Authority Boxing Club. == Ebyokulabirako == 64k80u0ajta95sr1ntjl75om5zrecrt 75949 75948 2026-10-02T09:03:34Z Brenda Namulinda 9846 75949 wikitext text/x-wiki Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa [[Uganda]] eyali omuzannyi w’ebikonde.<ref>{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988. == Obulamu obw'edda == Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=A tale of three boxing brothers |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/a-tale-of-three-boxing-brothers-1633884 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.<ref name=":1">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e [[Kampala]], n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> == Omulimu == Okukola kwa Lubulwa kwaleeta okwewandiisa kwa [[Grace Sseruwagi]], omutendesi omukulu w’ekibinja ky’abazannyi b’ebikonde eby’eggwanga. Sseruwagi yalonda Lubulwa mu ttiimu ye okuvuganya mu Olympics ez’omusana eza 1980 e Moscow.<ref name=":1" /> Nga wa myaka 15 n’ennaku 206 ku ntandikwa y’empaka, Lubulwa asigala nga muzannyi omuto ennyo mu Uganda eyavuganyizza mu Olympics.[4] Oluvannyuma lw’okufuna bye mu round esooka,[5], Lubulwa yasanga György Gedó ow’e Hungary. Omuzannyi we yali amanyi nnyo; Gedó yali avuganya mu Olympics ez’omusana ez’okusatu era yali awangudde zaabu mu Olympics ez’omusana eza 1972.[6] Gedó yawangula Lubulwa mu TKO mu round esooka y’omuzannyo.[6][1] Lubulwa yaddamu okusalibwako Sseruwagi mu mpaka za Commonwealth Games eza 1982 e Brisbane, Australia. Yatuuka ku quarter-finals naye n’awangulwa. Yasigala mu ttiimu ya Uganda mu Olympics ez’omusana e Los Angeles, Amerika mu 1984.[3] Mu round eyasooka Lubulwa yawangula omudaali gwe ogwasooka mu Olympics ng’awangula Shane Knox ow’e Australia ku bubonero. Okuwangula Dieudonné Mzatsi ne Paul Fitzgerald kwamutwala mu quarter-final.[1] Yawangulwa Peter Konyegwachie ow’e Nigeria eyagenda okuwangula omudaali gwa feeza.[3] Mu 1985, Lubulwa yawangula omudaali gwa zaabu mu mpaka z’okukuba ebikonde e Germany naye omudaali gwe gwabula omwaka oguddako. Lubulwa yali awaddeyo omudaali eri omukungu wa gavumenti eyagutwala mu Palamenti ya Uganda okumuyamba okufuna ekitiibwa olw’ebyo bye yakola. Naye omudaali gwabula mu kaseera ak’obunkenke nga waliwo amawulire ag’okujja kwa National Resistance Army.[3] Lubulwa yalondebwa okuvuganya mu mpaka za Summer Olympics eza 1988 e Seoul, South Korea, nga kino kyali kye kisatu ku mpaka za Olympics. Yalondebwa ng’omukulembeze w’ekibinja kya Uganda mu mpaka zino, era ne muganda we Fred Mutuweta naye yaliwo.[3] Lubulwa yawangulwa mu round eyasooka Blessing Onoko owa Nigeria oluvannyuma lw’omusazi w’emipiira okuyimiriza omuzannyo mu round eyokusatu.[7] Ababiri bano baayingira ne mu mpaka za Commonwealth Games eza 1990 e Auckland, New Zealand. Lubulwa yasaba okuvaamu oluvannyuma lw’okufuna obulwadde bwa Malaria ennaku entono nga tannatandika mpaka. Okunyiiga kwavaako Lubulwa okuleka omuzannyo guno.[2][3] == Obulamu obw'oluvannyuma == Oluvannyuma lw'okuva mu kuzannya ebikonde, Lubulwa yatandika okutendeka omuzannyo guno era n'afuuka omutendesi omukulu ow'ekibiina ky'ebikonde ekya Kampala Capital City Authority Boxing Club. == Ebyokulabirako == t3al2w0wl9maz3qqu2oi5myb5tp2scf 75950 75949 2026-10-02T09:03:54Z Brenda Namulinda 9846 75950 wikitext text/x-wiki Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa [[Uganda]] eyali omuzannyi w’ebikonde.<ref>{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988. == Obulamu obw'edda == Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=A tale of three boxing brothers |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/a-tale-of-three-boxing-brothers-1633884 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.<ref name=":1">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e [[Kampala]], n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.<ref name=":2">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> == Omulimu == Okukola kwa Lubulwa kwaleeta okwewandiisa kwa [[Grace Sseruwagi]], omutendesi omukulu w’ekibinja ky’abazannyi b’ebikonde eby’eggwanga. Sseruwagi yalonda Lubulwa mu ttiimu ye okuvuganya mu Olympics ez’omusana eza 1980 e Moscow.<ref name=":1" /> Nga wa myaka 15 n’ennaku 206 ku ntandikwa y’empaka, Lubulwa asigala nga muzannyi omuto ennyo mu Uganda eyavuganyizza mu Olympics.<ref name=":2" /> Oluvannyuma lw’okufuna bye mu round esooka,[5], Lubulwa yasanga György Gedó ow’e Hungary. Omuzannyi we yali amanyi nnyo; Gedó yali avuganya mu Olympics ez’omusana ez’okusatu era yali awangudde zaabu mu Olympics ez’omusana eza 1972.[6] Gedó yawangula Lubulwa mu TKO mu round esooka y’omuzannyo.[6][1] Lubulwa yaddamu okusalibwako Sseruwagi mu mpaka za Commonwealth Games eza 1982 e Brisbane, Australia. Yatuuka ku quarter-finals naye n’awangulwa. Yasigala mu ttiimu ya Uganda mu Olympics ez’omusana e Los Angeles, Amerika mu 1984.[3] Mu round eyasooka Lubulwa yawangula omudaali gwe ogwasooka mu Olympics ng’awangula Shane Knox ow’e Australia ku bubonero. Okuwangula Dieudonné Mzatsi ne Paul Fitzgerald kwamutwala mu quarter-final.[1] Yawangulwa Peter Konyegwachie ow’e Nigeria eyagenda okuwangula omudaali gwa feeza.[3] Mu 1985, Lubulwa yawangula omudaali gwa zaabu mu mpaka z’okukuba ebikonde e Germany naye omudaali gwe gwabula omwaka oguddako. Lubulwa yali awaddeyo omudaali eri omukungu wa gavumenti eyagutwala mu Palamenti ya Uganda okumuyamba okufuna ekitiibwa olw’ebyo bye yakola. Naye omudaali gwabula mu kaseera ak’obunkenke nga waliwo amawulire ag’okujja kwa National Resistance Army.[3] Lubulwa yalondebwa okuvuganya mu mpaka za Summer Olympics eza 1988 e Seoul, South Korea, nga kino kyali kye kisatu ku mpaka za Olympics. Yalondebwa ng’omukulembeze w’ekibinja kya Uganda mu mpaka zino, era ne muganda we Fred Mutuweta naye yaliwo.[3] Lubulwa yawangulwa mu round eyasooka Blessing Onoko owa Nigeria oluvannyuma lw’omusazi w’emipiira okuyimiriza omuzannyo mu round eyokusatu.[7] Ababiri bano baayingira ne mu mpaka za Commonwealth Games eza 1990 e Auckland, New Zealand. Lubulwa yasaba okuvaamu oluvannyuma lw’okufuna obulwadde bwa Malaria ennaku entono nga tannatandika mpaka. Okunyiiga kwavaako Lubulwa okuleka omuzannyo guno.[2][3] == Obulamu obw'oluvannyuma == Oluvannyuma lw'okuva mu kuzannya ebikonde, Lubulwa yatandika okutendeka omuzannyo guno era n'afuuka omutendesi omukulu ow'ekibiina ky'ebikonde ekya Kampala Capital City Authority Boxing Club. == Ebyokulabirako == llpsu9q2bvi5r4767dvxpmijzsj96vn 75951 75950 2026-10-02T09:05:06Z Brenda Namulinda 9846 75951 wikitext text/x-wiki Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa [[Uganda]] eyali omuzannyi w’ebikonde.<ref>{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988. == Obulamu obw'edda == Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=A tale of three boxing brothers |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/a-tale-of-three-boxing-brothers-1633884 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.<ref name=":1">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e [[Kampala]], n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.<ref name=":2">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> == Omulimu == Okukola kwa Lubulwa kwaleeta okwewandiisa kwa [[Grace Sseruwagi]], omutendesi omukulu w’ekibinja ky’abazannyi b’ebikonde eby’eggwanga. Sseruwagi yalonda Lubulwa mu ttiimu ye okuvuganya mu Olympics ez’omusana eza 1980 e Moscow.<ref name=":1" /> Nga wa myaka 15 n’ennaku 206 ku ntandikwa y’empaka, Lubulwa asigala nga muzannyi omuto ennyo mu Uganda eyavuganyizza mu Olympics.<ref name=":2" /> Oluvannyuma lw’okufuna bye mu round esooka,<ref>{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Lubulwa yasanga György Gedó ow’e Hungary. Omuzannyi we yali amanyi nnyo; Gedó yali avuganya mu Olympics ez’omusana ez’okusatu era yali awangudde zaabu mu Olympics ez’omusana eza 1972.[6] Gedó yawangula Lubulwa mu TKO mu round esooka y’omuzannyo.[6][1] Lubulwa yaddamu okusalibwako Sseruwagi mu mpaka za Commonwealth Games eza 1982 e Brisbane, Australia. Yatuuka ku quarter-finals naye n’awangulwa. Yasigala mu ttiimu ya Uganda mu Olympics ez’omusana e Los Angeles, Amerika mu 1984.[3] Mu round eyasooka Lubulwa yawangula omudaali gwe ogwasooka mu Olympics ng’awangula Shane Knox ow’e Australia ku bubonero. Okuwangula Dieudonné Mzatsi ne Paul Fitzgerald kwamutwala mu quarter-final.[1] Yawangulwa Peter Konyegwachie ow’e Nigeria eyagenda okuwangula omudaali gwa feeza.[3] Mu 1985, Lubulwa yawangula omudaali gwa zaabu mu mpaka z’okukuba ebikonde e Germany naye omudaali gwe gwabula omwaka oguddako. Lubulwa yali awaddeyo omudaali eri omukungu wa gavumenti eyagutwala mu Palamenti ya Uganda okumuyamba okufuna ekitiibwa olw’ebyo bye yakola. Naye omudaali gwabula mu kaseera ak’obunkenke nga waliwo amawulire ag’okujja kwa National Resistance Army.[3] Lubulwa yalondebwa okuvuganya mu mpaka za Summer Olympics eza 1988 e Seoul, South Korea, nga kino kyali kye kisatu ku mpaka za Olympics. Yalondebwa ng’omukulembeze w’ekibinja kya Uganda mu mpaka zino, era ne muganda we Fred Mutuweta naye yaliwo.[3] Lubulwa yawangulwa mu round eyasooka Blessing Onoko owa Nigeria oluvannyuma lw’omusazi w’emipiira okuyimiriza omuzannyo mu round eyokusatu.[7] Ababiri bano baayingira ne mu mpaka za Commonwealth Games eza 1990 e Auckland, New Zealand. Lubulwa yasaba okuvaamu oluvannyuma lw’okufuna obulwadde bwa Malaria ennaku entono nga tannatandika mpaka. Okunyiiga kwavaako Lubulwa okuleka omuzannyo guno.[2][3] == Obulamu obw'oluvannyuma == Oluvannyuma lw'okuva mu kuzannya ebikonde, Lubulwa yatandika okutendeka omuzannyo guno era n'afuuka omutendesi omukulu ow'ekibiina ky'ebikonde ekya Kampala Capital City Authority Boxing Club. == Ebyokulabirako == n7yh2p7x5b9gy6bqzuaewl4szl5d2yr 75952 75951 2026-10-02T09:06:29Z Brenda Namulinda 9846 75952 wikitext text/x-wiki Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa [[Uganda]] eyali omuzannyi w’ebikonde.<ref>{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988. == Obulamu obw'edda == Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=A tale of three boxing brothers |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/a-tale-of-three-boxing-brothers-1633884 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.<ref name=":1">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e [[Kampala]], n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.<ref name=":2">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> == Omulimu == Okukola kwa Lubulwa kwaleeta okwewandiisa kwa [[Grace Sseruwagi]], omutendesi omukulu w’ekibinja ky’abazannyi b’ebikonde eby’eggwanga. Sseruwagi yalonda Lubulwa mu ttiimu ye okuvuganya mu Olympics ez’omusana eza 1980 e Moscow.<ref name=":1" /> Nga wa myaka 15 n’ennaku 206 ku ntandikwa y’empaka, Lubulwa asigala nga muzannyi omuto ennyo mu Uganda eyavuganyizza mu Olympics.<ref name=":2" /> Oluvannyuma lw’okufuna bye mu round esooka,<ref>{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Lubulwa yasanga György Gedó ow’e Hungary. Omuzannyi we yali amanyi nnyo; Gedó yali avuganya mu Olympics ez’omusana ez’okusatu era yali awangudde zaabu mu Olympics ez’omusana eza 1972.<ref>{{Cite book |date=2026-08-30 |title=Bill Mallon |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bill_Mallon&oldid=1372153143 |language=en}}</ref> Gedó yawangula Lubulwa mu TKO mu round esooka y’omuzannyo.[6][1] Lubulwa yaddamu okusalibwako Sseruwagi mu mpaka za Commonwealth Games eza 1982 e Brisbane, Australia. Yatuuka ku quarter-finals naye n’awangulwa. Yasigala mu ttiimu ya Uganda mu Olympics ez’omusana e Los Angeles, Amerika mu 1984.[3] Mu round eyasooka Lubulwa yawangula omudaali gwe ogwasooka mu Olympics ng’awangula Shane Knox ow’e Australia ku bubonero. Okuwangula Dieudonné Mzatsi ne Paul Fitzgerald kwamutwala mu quarter-final.[1] Yawangulwa Peter Konyegwachie ow’e Nigeria eyagenda okuwangula omudaali gwa feeza.[3] Mu 1985, Lubulwa yawangula omudaali gwa zaabu mu mpaka z’okukuba ebikonde e Germany naye omudaali gwe gwabula omwaka oguddako. Lubulwa yali awaddeyo omudaali eri omukungu wa gavumenti eyagutwala mu Palamenti ya Uganda okumuyamba okufuna ekitiibwa olw’ebyo bye yakola. Naye omudaali gwabula mu kaseera ak’obunkenke nga waliwo amawulire ag’okujja kwa National Resistance Army.[3] Lubulwa yalondebwa okuvuganya mu mpaka za Summer Olympics eza 1988 e Seoul, South Korea, nga kino kyali kye kisatu ku mpaka za Olympics. Yalondebwa ng’omukulembeze w’ekibinja kya Uganda mu mpaka zino, era ne muganda we Fred Mutuweta naye yaliwo.[3] Lubulwa yawangulwa mu round eyasooka Blessing Onoko owa Nigeria oluvannyuma lw’omusazi w’emipiira okuyimiriza omuzannyo mu round eyokusatu.[7] Ababiri bano baayingira ne mu mpaka za Commonwealth Games eza 1990 e Auckland, New Zealand. Lubulwa yasaba okuvaamu oluvannyuma lw’okufuna obulwadde bwa Malaria ennaku entono nga tannatandika mpaka. Okunyiiga kwavaako Lubulwa okuleka omuzannyo guno.[2][3] == Obulamu obw'oluvannyuma == Oluvannyuma lw'okuva mu kuzannya ebikonde, Lubulwa yatandika okutendeka omuzannyo guno era n'afuuka omutendesi omukulu ow'ekibiina ky'ebikonde ekya Kampala Capital City Authority Boxing Club. == Ebyokulabirako == ayiukdztxiompyahqmjhhj5wwj607y3 75953 75952 2026-10-02T09:06:49Z Brenda Namulinda 9846 75953 wikitext text/x-wiki Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa [[Uganda]] eyali omuzannyi w’ebikonde.<ref>{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988. == Obulamu obw'edda == Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=A tale of three boxing brothers |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/a-tale-of-three-boxing-brothers-1633884 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.<ref name=":1">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e [[Kampala]], n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.<ref name=":2">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> == Omulimu == Okukola kwa Lubulwa kwaleeta okwewandiisa kwa [[Grace Sseruwagi]], omutendesi omukulu w’ekibinja ky’abazannyi b’ebikonde eby’eggwanga. Sseruwagi yalonda Lubulwa mu ttiimu ye okuvuganya mu Olympics ez’omusana eza 1980 e Moscow.<ref name=":1" /> Nga wa myaka 15 n’ennaku 206 ku ntandikwa y’empaka, Lubulwa asigala nga muzannyi omuto ennyo mu Uganda eyavuganyizza mu Olympics.<ref name=":2" /> Oluvannyuma lw’okufuna bye mu round esooka,<ref>{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Lubulwa yasanga György Gedó ow’e Hungary. Omuzannyi we yali amanyi nnyo; Gedó yali avuganya mu Olympics ez’omusana ez’okusatu era yali awangudde zaabu mu Olympics ez’omusana eza 1972.<ref name=":3">{{Cite book |date=2026-08-30 |title=Bill Mallon |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bill_Mallon&oldid=1372153143 |language=en}}</ref> Gedó yawangula Lubulwa mu TKO mu round esooka y’omuzannyo.<ref name=":3" /> Lubulwa yaddamu okusalibwako Sseruwagi mu mpaka za Commonwealth Games eza 1982 e Brisbane, Australia. Yatuuka ku quarter-finals naye n’awangulwa. Yasigala mu ttiimu ya Uganda mu Olympics ez’omusana e Los Angeles, Amerika mu 1984.[3] Mu round eyasooka Lubulwa yawangula omudaali gwe ogwasooka mu Olympics ng’awangula Shane Knox ow’e Australia ku bubonero. Okuwangula Dieudonné Mzatsi ne Paul Fitzgerald kwamutwala mu quarter-final.[1] Yawangulwa Peter Konyegwachie ow’e Nigeria eyagenda okuwangula omudaali gwa feeza.[3] Mu 1985, Lubulwa yawangula omudaali gwa zaabu mu mpaka z’okukuba ebikonde e Germany naye omudaali gwe gwabula omwaka oguddako. Lubulwa yali awaddeyo omudaali eri omukungu wa gavumenti eyagutwala mu Palamenti ya Uganda okumuyamba okufuna ekitiibwa olw’ebyo bye yakola. Naye omudaali gwabula mu kaseera ak’obunkenke nga waliwo amawulire ag’okujja kwa National Resistance Army.[3] Lubulwa yalondebwa okuvuganya mu mpaka za Summer Olympics eza 1988 e Seoul, South Korea, nga kino kyali kye kisatu ku mpaka za Olympics. Yalondebwa ng’omukulembeze w’ekibinja kya Uganda mu mpaka zino, era ne muganda we Fred Mutuweta naye yaliwo.[3] Lubulwa yawangulwa mu round eyasooka Blessing Onoko owa Nigeria oluvannyuma lw’omusazi w’emipiira okuyimiriza omuzannyo mu round eyokusatu.[7] Ababiri bano baayingira ne mu mpaka za Commonwealth Games eza 1990 e Auckland, New Zealand. Lubulwa yasaba okuvaamu oluvannyuma lw’okufuna obulwadde bwa Malaria ennaku entono nga tannatandika mpaka. Okunyiiga kwavaako Lubulwa okuleka omuzannyo guno.[2][3] == Obulamu obw'oluvannyuma == Oluvannyuma lw'okuva mu kuzannya ebikonde, Lubulwa yatandika okutendeka omuzannyo guno era n'afuuka omutendesi omukulu ow'ekibiina ky'ebikonde ekya Kampala Capital City Authority Boxing Club. == Ebyokulabirako == bnrxfefgw87hytwym25n6lw9isc2ub7 75954 75953 2026-10-02T09:07:02Z Brenda Namulinda 9846 75954 wikitext text/x-wiki Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa [[Uganda]] eyali omuzannyi w’ebikonde.<ref name=":4">{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988. == Obulamu obw'edda == Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=A tale of three boxing brothers |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/a-tale-of-three-boxing-brothers-1633884 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.<ref name=":1">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e [[Kampala]], n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.<ref name=":2">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> == Omulimu == Okukola kwa Lubulwa kwaleeta okwewandiisa kwa [[Grace Sseruwagi]], omutendesi omukulu w’ekibinja ky’abazannyi b’ebikonde eby’eggwanga. Sseruwagi yalonda Lubulwa mu ttiimu ye okuvuganya mu Olympics ez’omusana eza 1980 e Moscow.<ref name=":1" /> Nga wa myaka 15 n’ennaku 206 ku ntandikwa y’empaka, Lubulwa asigala nga muzannyi omuto ennyo mu Uganda eyavuganyizza mu Olympics.<ref name=":2" /> Oluvannyuma lw’okufuna bye mu round esooka,<ref>{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Lubulwa yasanga György Gedó ow’e Hungary. Omuzannyi we yali amanyi nnyo; Gedó yali avuganya mu Olympics ez’omusana ez’okusatu era yali awangudde zaabu mu Olympics ez’omusana eza 1972.<ref name=":3">{{Cite book |date=2026-08-30 |title=Bill Mallon |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bill_Mallon&oldid=1372153143 |language=en}}</ref> Gedó yawangula Lubulwa mu TKO mu round esooka y’omuzannyo.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> Lubulwa yaddamu okusalibwako Sseruwagi mu mpaka za Commonwealth Games eza 1982 e Brisbane, Australia. Yatuuka ku quarter-finals naye n’awangulwa. Yasigala mu ttiimu ya Uganda mu Olympics ez’omusana e Los Angeles, Amerika mu 1984.[3] Mu round eyasooka Lubulwa yawangula omudaali gwe ogwasooka mu Olympics ng’awangula Shane Knox ow’e Australia ku bubonero. Okuwangula Dieudonné Mzatsi ne Paul Fitzgerald kwamutwala mu quarter-final.[1] Yawangulwa Peter Konyegwachie ow’e Nigeria eyagenda okuwangula omudaali gwa feeza.[3] Mu 1985, Lubulwa yawangula omudaali gwa zaabu mu mpaka z’okukuba ebikonde e Germany naye omudaali gwe gwabula omwaka oguddako. Lubulwa yali awaddeyo omudaali eri omukungu wa gavumenti eyagutwala mu Palamenti ya Uganda okumuyamba okufuna ekitiibwa olw’ebyo bye yakola. Naye omudaali gwabula mu kaseera ak’obunkenke nga waliwo amawulire ag’okujja kwa National Resistance Army.[3] Lubulwa yalondebwa okuvuganya mu mpaka za Summer Olympics eza 1988 e Seoul, South Korea, nga kino kyali kye kisatu ku mpaka za Olympics. Yalondebwa ng’omukulembeze w’ekibinja kya Uganda mu mpaka zino, era ne muganda we Fred Mutuweta naye yaliwo.[3] Lubulwa yawangulwa mu round eyasooka Blessing Onoko owa Nigeria oluvannyuma lw’omusazi w’emipiira okuyimiriza omuzannyo mu round eyokusatu.[7] Ababiri bano baayingira ne mu mpaka za Commonwealth Games eza 1990 e Auckland, New Zealand. Lubulwa yasaba okuvaamu oluvannyuma lw’okufuna obulwadde bwa Malaria ennaku entono nga tannatandika mpaka. Okunyiiga kwavaako Lubulwa okuleka omuzannyo guno.[2][3] == Obulamu obw'oluvannyuma == Oluvannyuma lw'okuva mu kuzannya ebikonde, Lubulwa yatandika okutendeka omuzannyo guno era n'afuuka omutendesi omukulu ow'ekibiina ky'ebikonde ekya Kampala Capital City Authority Boxing Club. == Ebyokulabirako == a5xany3kemcmqbed01p34j0n21728fi 75955 75954 2026-10-02T09:07:20Z Brenda Namulinda 9846 75955 wikitext text/x-wiki Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa [[Uganda]] eyali omuzannyi w’ebikonde.<ref name=":4">{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988. == Obulamu obw'edda == Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=A tale of three boxing brothers |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/a-tale-of-three-boxing-brothers-1633884 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.<ref name=":1">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e [[Kampala]], n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.<ref name=":2">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> == Omulimu == Okukola kwa Lubulwa kwaleeta okwewandiisa kwa [[Grace Sseruwagi]], omutendesi omukulu w’ekibinja ky’abazannyi b’ebikonde eby’eggwanga. Sseruwagi yalonda Lubulwa mu ttiimu ye okuvuganya mu Olympics ez’omusana eza 1980 e Moscow.<ref name=":1" /> Nga wa myaka 15 n’ennaku 206 ku ntandikwa y’empaka, Lubulwa asigala nga muzannyi omuto ennyo mu Uganda eyavuganyizza mu Olympics.<ref name=":2" /> Oluvannyuma lw’okufuna bye mu round esooka,<ref>{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Lubulwa yasanga György Gedó ow’e Hungary. Omuzannyi we yali amanyi nnyo; Gedó yali avuganya mu Olympics ez’omusana ez’okusatu era yali awangudde zaabu mu Olympics ez’omusana eza 1972.<ref name=":3">{{Cite book |date=2026-08-30 |title=Bill Mallon |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bill_Mallon&oldid=1372153143 |language=en}}</ref> Gedó yawangula Lubulwa mu TKO mu round esooka y’omuzannyo.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> Lubulwa yaddamu okusalibwako Sseruwagi mu mpaka za Commonwealth Games eza 1982 e Brisbane, Australia. Yatuuka ku quarter-finals naye n’awangulwa. Yasigala mu ttiimu ya Uganda mu Olympics ez’omusana e Los Angeles, Amerika mu 1984.<ref name=":1" /> Mu round eyasooka Lubulwa yawangula omudaali gwe ogwasooka mu Olympics ng’awangula Shane Knox ow’e Australia ku bubonero. Okuwangula Dieudonné Mzatsi ne Paul Fitzgerald kwamutwala mu quarter-final.[1] Yawangulwa Peter Konyegwachie ow’e Nigeria eyagenda okuwangula omudaali gwa feeza.[3] Mu 1985, Lubulwa yawangula omudaali gwa zaabu mu mpaka z’okukuba ebikonde e Germany naye omudaali gwe gwabula omwaka oguddako. Lubulwa yali awaddeyo omudaali eri omukungu wa gavumenti eyagutwala mu Palamenti ya Uganda okumuyamba okufuna ekitiibwa olw’ebyo bye yakola. Naye omudaali gwabula mu kaseera ak’obunkenke nga waliwo amawulire ag’okujja kwa National Resistance Army.[3] Lubulwa yalondebwa okuvuganya mu mpaka za Summer Olympics eza 1988 e Seoul, South Korea, nga kino kyali kye kisatu ku mpaka za Olympics. Yalondebwa ng’omukulembeze w’ekibinja kya Uganda mu mpaka zino, era ne muganda we Fred Mutuweta naye yaliwo.[3] Lubulwa yawangulwa mu round eyasooka Blessing Onoko owa Nigeria oluvannyuma lw’omusazi w’emipiira okuyimiriza omuzannyo mu round eyokusatu.[7] Ababiri bano baayingira ne mu mpaka za Commonwealth Games eza 1990 e Auckland, New Zealand. Lubulwa yasaba okuvaamu oluvannyuma lw’okufuna obulwadde bwa Malaria ennaku entono nga tannatandika mpaka. Okunyiiga kwavaako Lubulwa okuleka omuzannyo guno.[2][3] == Obulamu obw'oluvannyuma == Oluvannyuma lw'okuva mu kuzannya ebikonde, Lubulwa yatandika okutendeka omuzannyo guno era n'afuuka omutendesi omukulu ow'ekibiina ky'ebikonde ekya Kampala Capital City Authority Boxing Club. == Ebyokulabirako == l3q996uqyktrc0knlfi10q5f33sndgo 75956 75955 2026-10-02T09:07:32Z Brenda Namulinda 9846 75956 wikitext text/x-wiki Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa [[Uganda]] eyali omuzannyi w’ebikonde.<ref name=":4">{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988. == Obulamu obw'edda == Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=A tale of three boxing brothers |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/a-tale-of-three-boxing-brothers-1633884 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.<ref name=":1">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e [[Kampala]], n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.<ref name=":2">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> == Omulimu == Okukola kwa Lubulwa kwaleeta okwewandiisa kwa [[Grace Sseruwagi]], omutendesi omukulu w’ekibinja ky’abazannyi b’ebikonde eby’eggwanga. Sseruwagi yalonda Lubulwa mu ttiimu ye okuvuganya mu Olympics ez’omusana eza 1980 e Moscow.<ref name=":1" /> Nga wa myaka 15 n’ennaku 206 ku ntandikwa y’empaka, Lubulwa asigala nga muzannyi omuto ennyo mu Uganda eyavuganyizza mu Olympics.<ref name=":2" /> Oluvannyuma lw’okufuna bye mu round esooka,<ref>{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Lubulwa yasanga György Gedó ow’e Hungary. Omuzannyi we yali amanyi nnyo; Gedó yali avuganya mu Olympics ez’omusana ez’okusatu era yali awangudde zaabu mu Olympics ez’omusana eza 1972.<ref name=":3">{{Cite book |date=2026-08-30 |title=Bill Mallon |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bill_Mallon&oldid=1372153143 |language=en}}</ref> Gedó yawangula Lubulwa mu TKO mu round esooka y’omuzannyo.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> Lubulwa yaddamu okusalibwako Sseruwagi mu mpaka za Commonwealth Games eza 1982 e Brisbane, Australia. Yatuuka ku quarter-finals naye n’awangulwa. Yasigala mu ttiimu ya Uganda mu Olympics ez’omusana e Los Angeles, Amerika mu 1984.<ref name=":1" /> Mu round eyasooka Lubulwa yawangula omudaali gwe ogwasooka mu Olympics ng’awangula Shane Knox ow’e Australia ku bubonero. Okuwangula Dieudonné Mzatsi ne Paul Fitzgerald kwamutwala mu quarter-final.<ref name=":4" /> Yawangulwa Peter Konyegwachie ow’e Nigeria eyagenda okuwangula omudaali gwa feeza.[3] Mu 1985, Lubulwa yawangula omudaali gwa zaabu mu mpaka z’okukuba ebikonde e Germany naye omudaali gwe gwabula omwaka oguddako. Lubulwa yali awaddeyo omudaali eri omukungu wa gavumenti eyagutwala mu Palamenti ya Uganda okumuyamba okufuna ekitiibwa olw’ebyo bye yakola. Naye omudaali gwabula mu kaseera ak’obunkenke nga waliwo amawulire ag’okujja kwa National Resistance Army.[3] Lubulwa yalondebwa okuvuganya mu mpaka za Summer Olympics eza 1988 e Seoul, South Korea, nga kino kyali kye kisatu ku mpaka za Olympics. Yalondebwa ng’omukulembeze w’ekibinja kya Uganda mu mpaka zino, era ne muganda we Fred Mutuweta naye yaliwo.[3] Lubulwa yawangulwa mu round eyasooka Blessing Onoko owa Nigeria oluvannyuma lw’omusazi w’emipiira okuyimiriza omuzannyo mu round eyokusatu.[7] Ababiri bano baayingira ne mu mpaka za Commonwealth Games eza 1990 e Auckland, New Zealand. Lubulwa yasaba okuvaamu oluvannyuma lw’okufuna obulwadde bwa Malaria ennaku entono nga tannatandika mpaka. Okunyiiga kwavaako Lubulwa okuleka omuzannyo guno.[2][3] == Obulamu obw'oluvannyuma == Oluvannyuma lw'okuva mu kuzannya ebikonde, Lubulwa yatandika okutendeka omuzannyo guno era n'afuuka omutendesi omukulu ow'ekibiina ky'ebikonde ekya Kampala Capital City Authority Boxing Club. == Ebyokulabirako == dbw0hrc4q0yh0730xi1gczcj0ztuxjp 75957 75956 2026-10-02T09:07:58Z Brenda Namulinda 9846 75957 wikitext text/x-wiki Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa [[Uganda]] eyali omuzannyi w’ebikonde.<ref name=":4">{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988. == Obulamu obw'edda == Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=A tale of three boxing brothers |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/a-tale-of-three-boxing-brothers-1633884 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.<ref name=":1">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e [[Kampala]], n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.<ref name=":2">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> == Omulimu == Okukola kwa Lubulwa kwaleeta okwewandiisa kwa [[Grace Sseruwagi]], omutendesi omukulu w’ekibinja ky’abazannyi b’ebikonde eby’eggwanga. Sseruwagi yalonda Lubulwa mu ttiimu ye okuvuganya mu Olympics ez’omusana eza 1980 e Moscow.<ref name=":1" /> Nga wa myaka 15 n’ennaku 206 ku ntandikwa y’empaka, Lubulwa asigala nga muzannyi omuto ennyo mu Uganda eyavuganyizza mu Olympics.<ref name=":2" /> Oluvannyuma lw’okufuna bye mu round esooka,<ref>{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Lubulwa yasanga György Gedó ow’e Hungary. Omuzannyi we yali amanyi nnyo; Gedó yali avuganya mu Olympics ez’omusana ez’okusatu era yali awangudde zaabu mu Olympics ez’omusana eza 1972.<ref name=":3">{{Cite book |date=2026-08-30 |title=Bill Mallon |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bill_Mallon&oldid=1372153143 |language=en}}</ref> Gedó yawangula Lubulwa mu TKO mu round esooka y’omuzannyo.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> Lubulwa yaddamu okusalibwako Sseruwagi mu mpaka za Commonwealth Games eza 1982 e Brisbane, Australia. Yatuuka ku quarter-finals naye n’awangulwa. Yasigala mu ttiimu ya Uganda mu Olympics ez’omusana e Los Angeles, Amerika mu 1984.<ref name=":1" /> Mu round eyasooka Lubulwa yawangula omudaali gwe ogwasooka mu Olympics ng’awangula Shane Knox ow’e Australia ku bubonero. Okuwangula Dieudonné Mzatsi ne Paul Fitzgerald kwamutwala mu quarter-final.<ref name=":4" /> Yawangulwa Peter Konyegwachie ow’e Nigeria eyagenda okuwangula omudaali gwa feeza.<ref name=":1" /> Mu 1985, Lubulwa yawangula omudaali gwa zaabu mu mpaka z’okukuba ebikonde e Germany naye omudaali gwe gwabula omwaka oguddako. Lubulwa yali awaddeyo omudaali eri omukungu wa gavumenti eyagutwala mu Palamenti ya Uganda okumuyamba okufuna ekitiibwa olw’ebyo bye yakola. Naye omudaali gwabula mu kaseera ak’obunkenke nga waliwo amawulire ag’okujja kwa National Resistance Army.[3] Lubulwa yalondebwa okuvuganya mu mpaka za Summer Olympics eza 1988 e Seoul, South Korea, nga kino kyali kye kisatu ku mpaka za Olympics. Yalondebwa ng’omukulembeze w’ekibinja kya Uganda mu mpaka zino, era ne muganda we Fred Mutuweta naye yaliwo.[3] Lubulwa yawangulwa mu round eyasooka Blessing Onoko owa Nigeria oluvannyuma lw’omusazi w’emipiira okuyimiriza omuzannyo mu round eyokusatu.[7] Ababiri bano baayingira ne mu mpaka za Commonwealth Games eza 1990 e Auckland, New Zealand. Lubulwa yasaba okuvaamu oluvannyuma lw’okufuna obulwadde bwa Malaria ennaku entono nga tannatandika mpaka. Okunyiiga kwavaako Lubulwa okuleka omuzannyo guno.[2][3] == Obulamu obw'oluvannyuma == Oluvannyuma lw'okuva mu kuzannya ebikonde, Lubulwa yatandika okutendeka omuzannyo guno era n'afuuka omutendesi omukulu ow'ekibiina ky'ebikonde ekya Kampala Capital City Authority Boxing Club. == Ebyokulabirako == es0e8suh6ttwtk94wwgkf2jcoacpyxe 75958 75957 2026-10-02T09:08:11Z Brenda Namulinda 9846 75958 wikitext text/x-wiki Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa [[Uganda]] eyali omuzannyi w’ebikonde.<ref name=":4">{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988. == Obulamu obw'edda == Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=A tale of three boxing brothers |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/a-tale-of-three-boxing-brothers-1633884 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.<ref name=":1">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e [[Kampala]], n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.<ref name=":2">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> == Omulimu == Okukola kwa Lubulwa kwaleeta okwewandiisa kwa [[Grace Sseruwagi]], omutendesi omukulu w’ekibinja ky’abazannyi b’ebikonde eby’eggwanga. Sseruwagi yalonda Lubulwa mu ttiimu ye okuvuganya mu Olympics ez’omusana eza 1980 e Moscow.<ref name=":1" /> Nga wa myaka 15 n’ennaku 206 ku ntandikwa y’empaka, Lubulwa asigala nga muzannyi omuto ennyo mu Uganda eyavuganyizza mu Olympics.<ref name=":2" /> Oluvannyuma lw’okufuna bye mu round esooka,<ref>{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Lubulwa yasanga György Gedó ow’e Hungary. Omuzannyi we yali amanyi nnyo; Gedó yali avuganya mu Olympics ez’omusana ez’okusatu era yali awangudde zaabu mu Olympics ez’omusana eza 1972.<ref name=":3">{{Cite book |date=2026-08-30 |title=Bill Mallon |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bill_Mallon&oldid=1372153143 |language=en}}</ref> Gedó yawangula Lubulwa mu TKO mu round esooka y’omuzannyo.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> Lubulwa yaddamu okusalibwako Sseruwagi mu mpaka za Commonwealth Games eza 1982 e Brisbane, Australia. Yatuuka ku quarter-finals naye n’awangulwa. Yasigala mu ttiimu ya Uganda mu Olympics ez’omusana e Los Angeles, Amerika mu 1984.<ref name=":1" /> Mu round eyasooka Lubulwa yawangula omudaali gwe ogwasooka mu Olympics ng’awangula Shane Knox ow’e Australia ku bubonero. Okuwangula Dieudonné Mzatsi ne Paul Fitzgerald kwamutwala mu quarter-final.<ref name=":4" /> Yawangulwa Peter Konyegwachie ow’e Nigeria eyagenda okuwangula omudaali gwa feeza.<ref name=":1" /> Mu 1985, Lubulwa yawangula omudaali gwa zaabu mu mpaka z’okukuba ebikonde e Germany naye omudaali gwe gwabula omwaka oguddako. Lubulwa yali awaddeyo omudaali eri omukungu wa gavumenti eyagutwala mu Palamenti ya Uganda okumuyamba okufuna ekitiibwa olw’ebyo bye yakola. Naye omudaali gwabula mu kaseera ak’obunkenke nga waliwo amawulire ag’okujja kwa National Resistance Army.<ref name=":1" /> Lubulwa yalondebwa okuvuganya mu mpaka za Summer Olympics eza 1988 e Seoul, South Korea, nga kino kyali kye kisatu ku mpaka za Olympics. Yalondebwa ng’omukulembeze w’ekibinja kya Uganda mu mpaka zino, era ne muganda we Fred Mutuweta naye yaliwo.[3] Lubulwa yawangulwa mu round eyasooka Blessing Onoko owa Nigeria oluvannyuma lw’omusazi w’emipiira okuyimiriza omuzannyo mu round eyokusatu.[7] Ababiri bano baayingira ne mu mpaka za Commonwealth Games eza 1990 e Auckland, New Zealand. Lubulwa yasaba okuvaamu oluvannyuma lw’okufuna obulwadde bwa Malaria ennaku entono nga tannatandika mpaka. Okunyiiga kwavaako Lubulwa okuleka omuzannyo guno.[2][3] == Obulamu obw'oluvannyuma == Oluvannyuma lw'okuva mu kuzannya ebikonde, Lubulwa yatandika okutendeka omuzannyo guno era n'afuuka omutendesi omukulu ow'ekibiina ky'ebikonde ekya Kampala Capital City Authority Boxing Club. == Ebyokulabirako == r669uc1vrikylh6robfewszxb8heiu6 75959 75958 2026-10-02T09:08:25Z Brenda Namulinda 9846 75959 wikitext text/x-wiki Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa [[Uganda]] eyali omuzannyi w’ebikonde.<ref name=":4">{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988. == Obulamu obw'edda == Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=A tale of three boxing brothers |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/a-tale-of-three-boxing-brothers-1633884 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.<ref name=":1">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e [[Kampala]], n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.<ref name=":2">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> == Omulimu == Okukola kwa Lubulwa kwaleeta okwewandiisa kwa [[Grace Sseruwagi]], omutendesi omukulu w’ekibinja ky’abazannyi b’ebikonde eby’eggwanga. Sseruwagi yalonda Lubulwa mu ttiimu ye okuvuganya mu Olympics ez’omusana eza 1980 e Moscow.<ref name=":1" /> Nga wa myaka 15 n’ennaku 206 ku ntandikwa y’empaka, Lubulwa asigala nga muzannyi omuto ennyo mu Uganda eyavuganyizza mu Olympics.<ref name=":2" /> Oluvannyuma lw’okufuna bye mu round esooka,<ref>{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Lubulwa yasanga György Gedó ow’e Hungary. Omuzannyi we yali amanyi nnyo; Gedó yali avuganya mu Olympics ez’omusana ez’okusatu era yali awangudde zaabu mu Olympics ez’omusana eza 1972.<ref name=":3">{{Cite book |date=2026-08-30 |title=Bill Mallon |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bill_Mallon&oldid=1372153143 |language=en}}</ref> Gedó yawangula Lubulwa mu TKO mu round esooka y’omuzannyo.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> Lubulwa yaddamu okusalibwako Sseruwagi mu mpaka za Commonwealth Games eza 1982 e Brisbane, Australia. Yatuuka ku quarter-finals naye n’awangulwa. Yasigala mu ttiimu ya Uganda mu Olympics ez’omusana e Los Angeles, Amerika mu 1984.<ref name=":1" /> Mu round eyasooka Lubulwa yawangula omudaali gwe ogwasooka mu Olympics ng’awangula Shane Knox ow’e Australia ku bubonero. Okuwangula Dieudonné Mzatsi ne Paul Fitzgerald kwamutwala mu quarter-final.<ref name=":4" /> Yawangulwa Peter Konyegwachie ow’e Nigeria eyagenda okuwangula omudaali gwa feeza.<ref name=":1" /> Mu 1985, Lubulwa yawangula omudaali gwa zaabu mu mpaka z’okukuba ebikonde e Germany naye omudaali gwe gwabula omwaka oguddako. Lubulwa yali awaddeyo omudaali eri omukungu wa gavumenti eyagutwala mu Palamenti ya Uganda okumuyamba okufuna ekitiibwa olw’ebyo bye yakola. Naye omudaali gwabula mu kaseera ak’obunkenke nga waliwo amawulire ag’okujja kwa National Resistance Army.<ref name=":1" /> Lubulwa yalondebwa okuvuganya mu mpaka za Summer Olympics eza 1988 e Seoul, South Korea, nga kino kyali kye kisatu ku mpaka za Olympics. Yalondebwa ng’omukulembeze w’ekibinja kya Uganda mu mpaka zino, era ne muganda we Fred Mutuweta naye yaliwo.<ref name=":1" /> Lubulwa yawangulwa mu round eyasooka Blessing Onoko owa Nigeria oluvannyuma lw’omusazi w’emipiira okuyimiriza omuzannyo mu round eyokusatu.[7] Ababiri bano baayingira ne mu mpaka za Commonwealth Games eza 1990 e Auckland, New Zealand. Lubulwa yasaba okuvaamu oluvannyuma lw’okufuna obulwadde bwa Malaria ennaku entono nga tannatandika mpaka. Okunyiiga kwavaako Lubulwa okuleka omuzannyo guno.[2][3] == Obulamu obw'oluvannyuma == Oluvannyuma lw'okuva mu kuzannya ebikonde, Lubulwa yatandika okutendeka omuzannyo guno era n'afuuka omutendesi omukulu ow'ekibiina ky'ebikonde ekya Kampala Capital City Authority Boxing Club. == Ebyokulabirako == fc0e0nmz6iqq2ib84b391ybey1bg6lx 75960 75959 2026-10-02T09:08:47Z Brenda Namulinda 9846 75960 wikitext text/x-wiki Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa [[Uganda]] eyali omuzannyi w’ebikonde.<ref name=":4">{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988. == Obulamu obw'edda == Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.<ref name=":5">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=A tale of three boxing brothers |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/a-tale-of-three-boxing-brothers-1633884 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.<ref name=":1">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e [[Kampala]], n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.<ref name=":2">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> == Omulimu == Okukola kwa Lubulwa kwaleeta okwewandiisa kwa [[Grace Sseruwagi]], omutendesi omukulu w’ekibinja ky’abazannyi b’ebikonde eby’eggwanga. Sseruwagi yalonda Lubulwa mu ttiimu ye okuvuganya mu Olympics ez’omusana eza 1980 e Moscow.<ref name=":1" /> Nga wa myaka 15 n’ennaku 206 ku ntandikwa y’empaka, Lubulwa asigala nga muzannyi omuto ennyo mu Uganda eyavuganyizza mu Olympics.<ref name=":2" /> Oluvannyuma lw’okufuna bye mu round esooka,<ref>{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Lubulwa yasanga György Gedó ow’e Hungary. Omuzannyi we yali amanyi nnyo; Gedó yali avuganya mu Olympics ez’omusana ez’okusatu era yali awangudde zaabu mu Olympics ez’omusana eza 1972.<ref name=":3">{{Cite book |date=2026-08-30 |title=Bill Mallon |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bill_Mallon&oldid=1372153143 |language=en}}</ref> Gedó yawangula Lubulwa mu TKO mu round esooka y’omuzannyo.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> Lubulwa yaddamu okusalibwako Sseruwagi mu mpaka za Commonwealth Games eza 1982 e Brisbane, Australia. Yatuuka ku quarter-finals naye n’awangulwa. Yasigala mu ttiimu ya Uganda mu Olympics ez’omusana e Los Angeles, Amerika mu 1984.<ref name=":1" /> Mu round eyasooka Lubulwa yawangula omudaali gwe ogwasooka mu Olympics ng’awangula Shane Knox ow’e Australia ku bubonero. Okuwangula Dieudonné Mzatsi ne Paul Fitzgerald kwamutwala mu quarter-final.<ref name=":4" /> Yawangulwa Peter Konyegwachie ow’e Nigeria eyagenda okuwangula omudaali gwa feeza.<ref name=":1" /> Mu 1985, Lubulwa yawangula omudaali gwa zaabu mu mpaka z’okukuba ebikonde e Germany naye omudaali gwe gwabula omwaka oguddako. Lubulwa yali awaddeyo omudaali eri omukungu wa gavumenti eyagutwala mu Palamenti ya Uganda okumuyamba okufuna ekitiibwa olw’ebyo bye yakola. Naye omudaali gwabula mu kaseera ak’obunkenke nga waliwo amawulire ag’okujja kwa National Resistance Army.<ref name=":1" /> Lubulwa yalondebwa okuvuganya mu mpaka za Summer Olympics eza 1988 e Seoul, South Korea, nga kino kyali kye kisatu ku mpaka za Olympics. Yalondebwa ng’omukulembeze w’ekibinja kya Uganda mu mpaka zino, era ne muganda we Fred Mutuweta naye yaliwo.<ref name=":1" /> Lubulwa yawangulwa mu round eyasooka Blessing Onoko owa Nigeria oluvannyuma lw’omusazi w’emipiira okuyimiriza omuzannyo mu round eyokusatu.[7] Ababiri bano baayingira ne mu mpaka za Commonwealth Games eza 1990 e Auckland, New Zealand. Lubulwa yasaba okuvaamu oluvannyuma lw’okufuna obulwadde bwa Malaria ennaku entono nga tannatandika mpaka. Okunyiiga kwavaako Lubulwa okuleka omuzannyo guno.<ref name=":5" />[2][3] == Obulamu obw'oluvannyuma == Oluvannyuma lw'okuva mu kuzannya ebikonde, Lubulwa yatandika okutendeka omuzannyo guno era n'afuuka omutendesi omukulu ow'ekibiina ky'ebikonde ekya Kampala Capital City Authority Boxing Club. == Ebyokulabirako == l5jhdg1xclykfaaukd7o0auoa011m2b 75961 75960 2026-10-02T09:09:00Z Brenda Namulinda 9846 75961 wikitext text/x-wiki Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa [[Uganda]] eyali omuzannyi w’ebikonde.<ref name=":4">{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988. == Obulamu obw'edda == Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.<ref name=":5">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=A tale of three boxing brothers |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/a-tale-of-three-boxing-brothers-1633884 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.<ref name=":1">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e [[Kampala]], n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.<ref name=":2">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> == Omulimu == Okukola kwa Lubulwa kwaleeta okwewandiisa kwa [[Grace Sseruwagi]], omutendesi omukulu w’ekibinja ky’abazannyi b’ebikonde eby’eggwanga. Sseruwagi yalonda Lubulwa mu ttiimu ye okuvuganya mu Olympics ez’omusana eza 1980 e Moscow.<ref name=":1" /> Nga wa myaka 15 n’ennaku 206 ku ntandikwa y’empaka, Lubulwa asigala nga muzannyi omuto ennyo mu Uganda eyavuganyizza mu Olympics.<ref name=":2" /> Oluvannyuma lw’okufuna bye mu round esooka,<ref>{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Lubulwa yasanga György Gedó ow’e Hungary. Omuzannyi we yali amanyi nnyo; Gedó yali avuganya mu Olympics ez’omusana ez’okusatu era yali awangudde zaabu mu Olympics ez’omusana eza 1972.<ref name=":3">{{Cite book |date=2026-08-30 |title=Bill Mallon |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bill_Mallon&oldid=1372153143 |language=en}}</ref> Gedó yawangula Lubulwa mu TKO mu round esooka y’omuzannyo.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> Lubulwa yaddamu okusalibwako Sseruwagi mu mpaka za Commonwealth Games eza 1982 e Brisbane, Australia. Yatuuka ku quarter-finals naye n’awangulwa. Yasigala mu ttiimu ya Uganda mu Olympics ez’omusana e Los Angeles, Amerika mu 1984.<ref name=":1" /> Mu round eyasooka Lubulwa yawangula omudaali gwe ogwasooka mu Olympics ng’awangula Shane Knox ow’e Australia ku bubonero. Okuwangula Dieudonné Mzatsi ne Paul Fitzgerald kwamutwala mu quarter-final.<ref name=":4" /> Yawangulwa Peter Konyegwachie ow’e Nigeria eyagenda okuwangula omudaali gwa feeza.<ref name=":1" /> Mu 1985, Lubulwa yawangula omudaali gwa zaabu mu mpaka z’okukuba ebikonde e Germany naye omudaali gwe gwabula omwaka oguddako. Lubulwa yali awaddeyo omudaali eri omukungu wa gavumenti eyagutwala mu Palamenti ya Uganda okumuyamba okufuna ekitiibwa olw’ebyo bye yakola. Naye omudaali gwabula mu kaseera ak’obunkenke nga waliwo amawulire ag’okujja kwa National Resistance Army.<ref name=":1" /> Lubulwa yalondebwa okuvuganya mu mpaka za Summer Olympics eza 1988 e Seoul, South Korea, nga kino kyali kye kisatu ku mpaka za Olympics. Yalondebwa ng’omukulembeze w’ekibinja kya Uganda mu mpaka zino, era ne muganda we Fred Mutuweta naye yaliwo.<ref name=":1" /> Lubulwa yawangulwa mu round eyasooka Blessing Onoko owa Nigeria oluvannyuma lw’omusazi w’emipiira okuyimiriza omuzannyo mu round eyokusatu.[7] Ababiri bano baayingira ne mu mpaka za Commonwealth Games eza 1990 e Auckland, New Zealand. Lubulwa yasaba okuvaamu oluvannyuma lw’okufuna obulwadde bwa Malaria ennaku entono nga tannatandika mpaka. Okunyiiga kwavaako Lubulwa okuleka omuzannyo guno.<ref name=":5" /><ref name=":1" />[2][3] == Obulamu obw'oluvannyuma == Oluvannyuma lw'okuva mu kuzannya ebikonde, Lubulwa yatandika okutendeka omuzannyo guno era n'afuuka omutendesi omukulu ow'ekibiina ky'ebikonde ekya Kampala Capital City Authority Boxing Club. == Ebyokulabirako == bsip0ngjb7ob3gblvvdbrtr345nwos3 75962 75961 2026-10-02T09:09:40Z Brenda Namulinda 9846 75962 wikitext text/x-wiki Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa [[Uganda]] eyali omuzannyi w’ebikonde.<ref name=":4">{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988. == Obulamu obw'edda == Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.<ref name=":5">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=A tale of three boxing brothers |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/a-tale-of-three-boxing-brothers-1633884 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.<ref name=":1">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e [[Kampala]], n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.<ref name=":2">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> == Omulimu == Okukola kwa Lubulwa kwaleeta okwewandiisa kwa [[Grace Sseruwagi]], omutendesi omukulu w’ekibinja ky’abazannyi b’ebikonde eby’eggwanga. Sseruwagi yalonda Lubulwa mu ttiimu ye okuvuganya mu Olympics ez’omusana eza 1980 e Moscow.<ref name=":1" /> Nga wa myaka 15 n’ennaku 206 ku ntandikwa y’empaka, Lubulwa asigala nga muzannyi omuto ennyo mu Uganda eyavuganyizza mu Olympics.<ref name=":2" /> Oluvannyuma lw’okufuna bye mu round esooka,<ref>{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Lubulwa yasanga György Gedó ow’e Hungary. Omuzannyi we yali amanyi nnyo; Gedó yali avuganya mu Olympics ez’omusana ez’okusatu era yali awangudde zaabu mu Olympics ez’omusana eza 1972.<ref name=":3">{{Cite book |date=2026-08-30 |title=Bill Mallon |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bill_Mallon&oldid=1372153143 |language=en}}</ref> Gedó yawangula Lubulwa mu TKO mu round esooka y’omuzannyo.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> Lubulwa yaddamu okusalibwako Sseruwagi mu mpaka za Commonwealth Games eza 1982 e Brisbane, Australia. Yatuuka ku quarter-finals naye n’awangulwa. Yasigala mu ttiimu ya Uganda mu Olympics ez’omusana e Los Angeles, Amerika mu 1984.<ref name=":1" /> Mu round eyasooka Lubulwa yawangula omudaali gwe ogwasooka mu Olympics ng’awangula Shane Knox ow’e Australia ku bubonero. Okuwangula Dieudonné Mzatsi ne Paul Fitzgerald kwamutwala mu quarter-final.<ref name=":4" /> Yawangulwa Peter Konyegwachie ow’e Nigeria eyagenda okuwangula omudaali gwa feeza.<ref name=":1" /> Mu 1985, Lubulwa yawangula omudaali gwa zaabu mu mpaka z’okukuba ebikonde e Germany naye omudaali gwe gwabula omwaka oguddako. Lubulwa yali awaddeyo omudaali eri omukungu wa gavumenti eyagutwala mu Palamenti ya Uganda okumuyamba okufuna ekitiibwa olw’ebyo bye yakola. Naye omudaali gwabula mu kaseera ak’obunkenke nga waliwo amawulire ag’okujja kwa National Resistance Army.<ref name=":1" /> Lubulwa yalondebwa okuvuganya mu mpaka za Summer Olympics eza 1988 e Seoul, South Korea, nga kino kyali kye kisatu ku mpaka za Olympics. Yalondebwa ng’omukulembeze w’ekibinja kya Uganda mu mpaka zino, era ne muganda we Fred Mutuweta naye yaliwo.<ref name=":1" /> Lubulwa yawangulwa mu round eyasooka Blessing Onoko owa Nigeria oluvannyuma lw’omusazi w’emipiira okuyimiriza omuzannyo mu round eyokusatu.<ref>{{Cite web |title=Blessing Onoko Bio, Stats, and Results |url=https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/on/blessing-onoko-1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200418100832/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/on/blessing-onoko-1.html |archive-date=2020-04-18 |access-date=2026-10-02 |website=Olympics at Sports-Reference.com |language=en}}</ref> Ababiri bano baayingira ne mu mpaka za Commonwealth Games eza 1990 e Auckland, New Zealand. Lubulwa yasaba okuvaamu oluvannyuma lw’okufuna obulwadde bwa Malaria ennaku entono nga tannatandika mpaka. Okunyiiga kwavaako Lubulwa okuleka omuzannyo guno.<ref name=":5" /><ref name=":1" />[2][3] == Obulamu obw'oluvannyuma == Oluvannyuma lw'okuva mu kuzannya ebikonde, Lubulwa yatandika okutendeka omuzannyo guno era n'afuuka omutendesi omukulu ow'ekibiina ky'ebikonde ekya Kampala Capital City Authority Boxing Club. == Ebyokulabirako == r1eweffei6nv1xvz3ss604welmsw3pr 75963 75962 2026-10-02T09:09:56Z Brenda Namulinda 9846 75963 wikitext text/x-wiki Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa [[Uganda]] eyali omuzannyi w’ebikonde.<ref name=":4">{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988. == Obulamu obw'edda == Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.<ref name=":5">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=A tale of three boxing brothers |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/a-tale-of-three-boxing-brothers-1633884 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.<ref name=":1">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e [[Kampala]], n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.<ref name=":2">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> == Omulimu == Okukola kwa Lubulwa kwaleeta okwewandiisa kwa [[Grace Sseruwagi]], omutendesi omukulu w’ekibinja ky’abazannyi b’ebikonde eby’eggwanga. Sseruwagi yalonda Lubulwa mu ttiimu ye okuvuganya mu Olympics ez’omusana eza 1980 e Moscow.<ref name=":1" /> Nga wa myaka 15 n’ennaku 206 ku ntandikwa y’empaka, Lubulwa asigala nga muzannyi omuto ennyo mu Uganda eyavuganyizza mu Olympics.<ref name=":2" /> Oluvannyuma lw’okufuna bye mu round esooka,<ref>{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Lubulwa yasanga György Gedó ow’e Hungary. Omuzannyi we yali amanyi nnyo; Gedó yali avuganya mu Olympics ez’omusana ez’okusatu era yali awangudde zaabu mu Olympics ez’omusana eza 1972.<ref name=":3">{{Cite book |date=2026-08-30 |title=Bill Mallon |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bill_Mallon&oldid=1372153143 |language=en}}</ref> Gedó yawangula Lubulwa mu TKO mu round esooka y’omuzannyo.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> Lubulwa yaddamu okusalibwako Sseruwagi mu mpaka za Commonwealth Games eza 1982 e Brisbane, Australia. Yatuuka ku quarter-finals naye n’awangulwa. Yasigala mu ttiimu ya Uganda mu Olympics ez’omusana e Los Angeles, Amerika mu 1984.<ref name=":1" /> Mu round eyasooka Lubulwa yawangula omudaali gwe ogwasooka mu Olympics ng’awangula Shane Knox ow’e Australia ku bubonero. Okuwangula Dieudonné Mzatsi ne Paul Fitzgerald kwamutwala mu quarter-final.<ref name=":4" /> Yawangulwa Peter Konyegwachie ow’e Nigeria eyagenda okuwangula omudaali gwa feeza.<ref name=":1" /> Mu 1985, Lubulwa yawangula omudaali gwa zaabu mu mpaka z’okukuba ebikonde e Germany naye omudaali gwe gwabula omwaka oguddako. Lubulwa yali awaddeyo omudaali eri omukungu wa gavumenti eyagutwala mu Palamenti ya Uganda okumuyamba okufuna ekitiibwa olw’ebyo bye yakola. Naye omudaali gwabula mu kaseera ak’obunkenke nga waliwo amawulire ag’okujja kwa National Resistance Army.<ref name=":1" /> Lubulwa yalondebwa okuvuganya mu mpaka za Summer Olympics eza 1988 e Seoul, South Korea, nga kino kyali kye kisatu ku mpaka za Olympics. Yalondebwa ng’omukulembeze w’ekibinja kya Uganda mu mpaka zino, era ne muganda we Fred Mutuweta naye yaliwo.<ref name=":1" /> Lubulwa yawangulwa mu round eyasooka Blessing Onoko owa Nigeria oluvannyuma lw’omusazi w’emipiira okuyimiriza omuzannyo mu round eyokusatu.<ref>{{Cite web |title=Blessing Onoko Bio, Stats, and Results |url=https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/on/blessing-onoko-1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200418100832/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/on/blessing-onoko-1.html |archive-date=2020-04-18 |access-date=2026-10-02 |website=Olympics at Sports-Reference.com |language=en}}</ref> Ababiri bano baayingira ne mu mpaka za Commonwealth Games eza 1990 e Auckland, New Zealand. Lubulwa yasaba okuvaamu oluvannyuma lw’okufuna obulwadde bwa Malaria ennaku entono nga tannatandika mpaka. Okunyiiga kwavaako Lubulwa okuleka omuzannyo guno.<ref name=":5" /><ref name=":1" /> == Obulamu obw'oluvannyuma == Oluvannyuma lw'okuva mu kuzannya ebikonde, Lubulwa yatandika okutendeka omuzannyo guno era n'afuuka omutendesi omukulu ow'ekibiina ky'ebikonde ekya Kampala Capital City Authority Boxing Club.<ref name=":1" /> == Ebyokulabirako == amogdeaecog3unonx7ne0z7nm6ao3ep