Wikipedia
lgwiki
https://lg.wikipedia.org/wiki/Olupapula_Olusooka
MediaWiki 1.47.0-wmf.22
first-letter
Media
Special
Talk
User
User talk
Wikipedia
Wikipedia talk
File
File talk
MediaWiki
MediaWiki talk
Template
Template talk
Help
Help talk
Category
Category talk
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Kyobe Jonah
0
14554
75895
59839
2026-10-02T04:42:55Z
Brenda Namulinda
9846
75895
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Kyobe Jonah''' muzannyi wa bikonde mu Uganda. Ono mmemba wa ttiimu ya [[Uganda]] ey’ebikonde era avuganya mu divisoni ya featherweight.
== Obuto bwe ==
Kyobe yazaalibwa n’akulira e Kazo, mu Division y’e Kawempe, mu [[Kampala]]. Ono ye mwana wa nnyina owookusatu mu baana bataano. Kyobe yava mu ssomero lya Bombo Army Secondary School mu Senior One olw’obuzibu bw’ensimbi. Ng’akyali mutiini, yakolera mu lufula e Kalerwe okusobola okweyimirizaawo. Atunda n’ebyuma eby’amasannyalaze era akozesa ssente z’afuna okuva mu ebyo n’okuva mu muzannyo gw’ebikonde okulabirira amaka ge.<ref name="monitor-early">{{Cite web |date=11 July 2022 |title=From offloading goats at abattoir, Kyobe dreams Birmingham glory |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/score/from-offloading-goats-at-abattoir-kyobe-dreams-birmingham-glory-3881246 |access-date=17 September 2025 |website=Daily Monitor}}</ref>
Mu nzanya ye ey'ebikonde yakubirizibwa omusomesa we, Hamza Ssempewo, eyamuyigiriza nti omuzannyo guno gwandimuwa “okwekuuma n’erinnya.” Olulwana lwe olwasooka olwa amateur lwaliwo mu 2012. Mu mpaka za National Intermediates eza 2018 mwe yawangula engule y’abavubuka mu lightweight.<ref name="monitor-early" />
== Omulimu gw’ebikonde ==
Kyobe akiikirira Lukanga Boxing Club.<ref>{{Cite web |date=24 July 2022 |title=Bombers promised money for exceptional performance at 2022 Commonwealth Games |url=https://kawowo.com/2022/07/24/bombers-promised-money-for-exceptional-performance-at-2022-commonwealth-games/ |access-date=17 September 2025 |website=Kawowo Sports}}</ref>
Yafuna omudaali gw’ekikomo(bronze) mu mpaka za Africa Boxing Championships eza 2022 ezaali e Maputo mu [[Mozambique]], gye yalwanira mu divisoni ya featherweight n’akubwa Armando Roberto Sigauque owa Mozambique ku semi fayinolo.<ref name="sports.mtn.co.ug">{{Cite web |date=17 September 2022 |title=Uganda settle for two bronze medals at Africa Boxing Championship |url=https://sports.mtn.co.ug/2022/09/17/uganda-settle-for-two-bronze-medals-at-africa-boxing-championship/ |access-date=17 September 2025 |website=MTN Sports Uganda}}</ref> Mu 2023, yaddamu okufuna omudaali gw’ekikomo(bronze) mu mpaka za Africa Boxing Championships (“AFBC”) e Maputo, n’afuna doola za Amerika 2,500 olw’omutindo gwe.<ref name="sports-bee.com">{{Cite web |date=2 March 2023 |title=Boxing: Nkobeza, Kyobe cash in Africa Boxing Championships prize Money |url=https://sports-bee.com/2023/03/boxing-nkobeza-kyobe-cash-in-africa-boxing-championships-prize-money/ |access-date=17 September 2025 |website=Sports-Bee Uganda}}</ref><ref>{{Cite web |date=2 March 2023 |title=Boxers Nkobeza, Kyobe Receive 2022 Africa Boxing Championships Prize Money |url=https://chimpreports.com/boxers-nkobeza-kyobe-receive-2022-africa-boxing-championships-prize-money/ |access-date=17 September 2025 |website=ChimpReports}}</ref> Kyobe yakomyewo okuva mu bulwadde/obuvune okuttunka ne Eliphaz Mbaziira mu Uganda Boxing Federation Champions League era n'awangula nga tewali amuwakanya.<ref name="nilepost.co.ug">{{Cite web |date=31 July 2023 |title=Kyobe Jonah proves his worth on return to Champions league action |url=https://nilepost.co.ug/news/166698 |access-date=17 September 2025 |website=Nile Post}}</ref>
== Enzannya ye n’okumanyibwa ==
Kyobe amanyiddwa nnyo olw’okugumira embeera n’enzannya ye eya “inside-boxing”. Afunye okusiimibwa olw’okugumiikiriza mu kugattaganya emirimu (nga mw’otwalidde n’emirimu mu lufula) n’okutendekebwa wamu n’okuvuganya. Erinnya lye epaatiike ye “Military Puncher.”<ref name="monitor-early" />
== Enwana ezaamanyi ==
{| class="wikitable sortable"
|+Enwana ze ezaamanyi
! Omwaka
! Omukolo
! Omuvuganya
! Siteeji
! Alizaati
! Ebiwandiiko
|-
| 2022. 2022
| Empaka z'ebikonde za Afrika, Maputo
| Armando Roberto Sigauque (Mozambique) nga ye muyimbi.
| Semi ya fayinolo
| Okufirwa
| Omudaali gw'ekikomo ogwafunibwa<ref name="sports.mtn.co.ug" />
|-
| 2023. 2023
| Empaka z'ebikonde za Afrika, Maputo
| (tekirambikiddwa)
| Semi ya fayinolo
| Okufirwa
| Omudaali gw’ekikomo; yawangula ekikomo ne ssente z'ebirabo<ref name="sports-bee.com" />
|-
| 2023. 2023
| Uganda Boxing Champions League
| Elifaazi Mbaziira
| Sizoni eya bulijjo / Wiiki ya Champions League ey'omusanvu
| Okusinga
| Okulwana okudda oluvannyuma lw’okufuna obuvune/obulwadde<ref name="nilepost.co.ug" />
|}
== Obulamu bwe obwa bulijjo ==
Jonah Kyobe yakulira mu bwavu era okuva mu buto ayogedde ku mirimu gy’eyakola (nga mw’otwalidde n’elufula) okusobola okulabirira amaka ge. Yasiramuka mu buto, n’atuumibwa erinnya Farouk.<ref name="monitor-early" />
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
k5zgyrzr9fmjbcwn1h8qjirxd59cz6t
Bendera ya Uganda
0
15998
75896
75682
2026-10-02T05:16:29Z
ESTHER NAKITENDE
9175
mu mpandiika
75896
wikitext
text/x-wiki
{{databox}}
Bendera y'eggwanga lya [[Uganda]] yassibwawo nga 9 Oggwekkumi 1962, olunaku eggwanga lwe lyafuna obwetwaze okuva ku Bungereza. Erina emisitale mukaaga egyenkanankana, okuva waggulu okutuuka wansi, omiddugavu, kyenvu, omumyufu, omiddugavu, kyenvu, omumyufu, n'ekyasaako ekyeru ekirimu crested crane wakati. Etteeka lya ''National Flag and Armorial Ensigns Act'' lirambika enkozesa ya bendera eno mu ngeri ekugirwa.
Okuva mu 1914 okutuuka mu gwokusatu gwa 1962, abafuzi b'amatwale mu Uganda nga Bangereza bawanika Bendera yabwe eyali eyitibwa Blue Ensign eyaliko akabonero kabwe okwali ne crested crane. Bendera eyasooka okuteesebwako okubeera eya Uganda eyeetongodde yalimu emisittale essatu egyesimbye nga kwaliko kiragala, bbulu ne kiragala nga ggyawuddwamu omusittale gwa kyenvu omutonotono nga wakati waliwo ekifananyi kya crested crane mu kyenvu. Wabula enkyukakyuka mu gavumenti nga tennafuna bwetwaze yaviirako bendera eriwo kati okutwalibwa mu kifo ky’ekyo.
== Endabika n’obubonero ==
[[File:09_AMISOM_Ugandan_Contingent_Medal_Parade_ceremony_(14205078978).jpg|thumb| Bendera ya Uganda ngeriranaganye ne bendera y’omukago gwa Africa ku mukolo gwa AMISOM mu 2014]]
Ekitundu ekisooka eky’enteekateeka ey'okubiri ey’etteeka lya Uganda erya ''National Flag and Armorial Ensigns Act'' (1962) kiraga engeri bendera y’eggwanga gye yakolebwamu. Okuva waggulu okutuuka wansi, emisittale mukaaga egyenkanankana okuli omuddugavu, kyenvu, omumyufu, omuddugavu, kyenvu, omumyufu. Wakati waliwo saako enjeru ng'erimu crested crane.<ref name="ULII flag and armorial">{{Cite web |date=31 December 2023 |orig-date=9 October 1962 |title=National Flag and Armorial Ensigns Act |url=https://ulii.org/en/akn/ug/act/ord/1962/64/eng@2023-12-31 |access-date=21 July 2026 |website=ULII |publisher=Uganda Legal Information Institute}}</ref> Okusinziira ku musawo w’ebiwuka Omumerika Whitney Smith, omuddugavu kabonero akalaga Abannayuganda, kyenvu kabonero kalaga musana, ate omumyufu kabonero akalaga obwa sseruganda.<ref name="Smith Uganda">{{Cite web |last=Smith |first=Whitney |author-link=Whitney Smith |date=16 February 2001 |title=Flag of Uganda |url=https://www.britannica.com/topic/flag-of-Uganda |access-date=20 July 2026 |website=[[Encyclopædia Britannica]] |publisher=[[Encyclopædia Britannica, Inc.]] |language=en}}</ref>Crested crane kye kinyonyi ky’eggwanga Uganda era kabonero akalaga emikisa, okuwangaala, n’obugagga mu bantu ba kasangwawo [[Baganda|Abaganda]] ([[Buganda]]).<ref>{{Cite news |last=Muia |first=Wycliffe |date=15 February 2025 |title=Why Uganda's iconic crested crane faces extinction |url=https://www.bbc.com/news/articles/cm21r7qd16ro |access-date=21 July 2026 |work=[[BBC News]]}}</ref>
== Okuwera okukozesa ==
Ennyingo eyokusatu n'eyokutaano mu tteeka lya Uganda erya ''National Flag and Armorial Ensigns Act'' ziteekawo ebibonerezo mu mateeka eri abantu abakozesa obubi bendera y’eggwanga. Okuvuma bendera mu bugenderevu ng'okozesa ebigambo, mu buwandiike oba okuyita mu bikolwa kibonerezebwa ng'abakikoze asibibwa emyaka ebiri. Abagwira abasingiddwa omusango guno bagobebwa mu Uganda ne bazibwayo ewabwe obutaddamu kuyingira Uganda.<ref name="ULII flag and armorial" /> Bendera y'eggwanga n'ebintu ebikoleddwa mu bugenderevu okugifaanana ensimbi tekikirizibwa kukozesebwa mu by'obusuubuzi nga tewali lukusa okuva eri Minisita w'ebyamateeka ne Ssemateeka . Omuntu yenna omusango guno gwe gusinze ayinza okusasula engassi ya bubonero bwa ssente kkumi na bbiri ( USh 240,000 ), okusibibwa okumala emyezi mukaaga, oba byombi. Minisita alina obusobozi okussaawo amateeka amalala agakwata ku nkozesa ya bendera, omuli n’okuwa layisinsi okukozesa bendera eno mu by’obusuubuzi.<ref name="ULII flag and armorial" />
== Ebyafaayo ==
Ekitongole kya Bungereza ekivunanyizibwa ku matwale kyawanika bendera yakyo Blue Ensign ne badge yaakyo ey'amatwale okuva mu 1914 okutuuka mu 1962.<ref>{{Cite book |last=Kasule |first=Joseph |date=22 June 2022 |title=Historical Dictionary of Uganda |url=https://www.google.com/books/edition/Historical_Dictionary_of_Uganda/3TmAEQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&pg=PA77 |publisher=[[Bloomsbury Publishing]] |isbn=979-8-7651-7328-2 |page=77 |language=en |access-date=21 July 2026}}</ref> Gavana wa Uganda naye yalina omutindo ogwaliko Union Jack nga mulimu bbaagi mu makkati.<ref>{{Cite book |date=1932 |title=Flags, badges & arms of His Majesty's dominions beyond the seas and of territories under His Majesty's protection |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=umn.31951001065737t&seq=51 |publisher=[[Colonial Office]] of Great Britain |volume=1 |pages=vii, 19 |language=en |access-date=20 July 2026}}</ref> Newankubadde [[Buganda|Obwakabaka bwa Buganda]] obutono bwalina bendera y’eggwanga nga tebunnafugibwa matwale, Abangereza tebaayagala kukozesa bubonero bwonna obwaliwo nga busibiddwa ku kitundu ekimu n’olwekyo ne balondawo crested crane okubeera ku badge.<ref name="Smith Uganda" />
Crested crane yasigala ng'akabonero ke eggwanga akamanyiddwa ennyo nga Uganda esemberera okufuna obwetwaze mu 1962. Mu gwokusatu gw’omwaka ogwo, akakiiko akaakubirizibwa omukugu mu by’engigiriza [[Senteza Kajubi]] kaateesa ku bendera ey’ekiseera ng’eriko emisittale essatu egyesimbye nga gya kiragala, bbulu ne kiragala nga gyawuddwamu obusittale obutono obwa kyenvu, nga wakati waliwo saako ya kyenvu ng'erimu Crested crane.<ref name="Smith Uganda" /><ref name="NV 2012" /> Kiragala yali akiikirira ebimera bya Uganda, bbululu amazzi gaayo, ate kyenvu yali yakiikirira embeera y’obudde obwomusana n'enkuba.<ref name="NV 2012" /> Langi zino zonna zaali zifanana ng'ezekibiina ki [[Ekibiina kya Democratic Party(Uganda)|Democratic Party]] ekyali mu buyinza mu kiseera ekyo, kyokka bendera ey’ekiseera eno yagyibwawo oluvanyuma lw’ekibiina kya [[Uganda People's Congress|Uganda People’s Congress]] (UPC) okuwangula ekibiina kya [[Ekibiina kya Democratic Party(Uganda)|Democratic Party]] mu kulonda kw’eggwanga okwaliwo nga 25 ogwokuna.<ref name="Smith Uganda" /> Okusalawo kuno kutera okuva ku nkyukakyuka mu gavumenti, nga bendera ya UPC eyasooka ye yasiimibwa era yeyayisibwa mu bwetwaze.<ref name="Smith Uganda" /><ref name="NV 2012" /> Wabula okusinziira ku Minisita w’ebyamateeka mu kiseera ekyo [[Grace Ibingira]], bendera ey’ekiseera yagaanibwa olw'ebirowooza by’abaagikola, Messrs Porter Bros, kubanga nti kiragala yali azikira mangu mu musana ate nga ne bbululu teyali wa Uganda ya njawulo. Ekyavaamu [[Cabinet of Uganda|kabineti ya Uganda]] amangu ago yatondawo akakiiko akatono akakulirwa Ibingira okulonda dizayini empya.<ref name="NV 2012" /> Dizayini eyandifuuse bendera ya Uganda yasooka kukkirizibwa kakiiko ako, oluvannyuma Kabineti n’abakulira amatwale ga Bungereza, era n’eyisibwa newanikibwa nga Uganda yeefuga nga 9 Ogwekkumi.<ref name="Smith Uganda" /><ref name="NV 2012" />
Wadde nga batera okugamba nti Ibingira ye yakola bendera, waliyo abantu abalala bangi abavuddeyo nga bagamba nti be bayiiya dizayini. Mu 2007, Semei Nyai Matia, eyawummula obusomesa okuva mu bukiikakkono bwa Maracha District, yavaayo mu lujjudde nagamba nti yawaayo dizayini eyo mugwokutaano gwa 1961 era n’asaba USh akawumbi kamu n’ekitundu, ekizimbe ky’ebyobusuubuzi, ne loole ng’okumuliyirira omulimu gwe. Kajubi yamwanukula nti, okumutereezamu, tewali mpeera yonna yali eweereddwa ku lwa dizayini eyo.<ref name="NV 2012">{{Cite news |date=4 July 2012 |title=Intrigue and manoeuvres in designing the Uganda flag |url=https://www.newvision.co.ug/news/1303343/intrigue-manoeuvres-designing-uganda-flag |access-date=21 July 2026 |work=[[New Vision]]}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Uganda]]
* [[Baganda|Buganda]]
== Ebiwandiiko ebikozeseddwa ==
{{Reflist}}
== Ebiyungo eby’ebweru ==
* Uganda at Flags of the World
[[Category:Bendera eziriko ebisolo]]
[[Category:Bendera za Africa]]
[[Category:Bendera y'eggwanga]]
6nc14e8cwj7s8tnjaz1ybhped95w4yw
Joyce Banda
0
16002
75884
75883
2026-10-01T12:05:19Z
MEvalyn
9841
75884
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|item=Q57388}}
'''Joyce Hilda Banda''' (eyazaalibwa nga Ntila; yazaalibwa nga 12 Apuli 1950) ye munnabyabufuzi, omusomesa era omulwanirizi w’eddembe okuva e Malawi eyakolanga ng’omukulembeze wa Malawi ow’okuna okuva mu 2012 okutuuka mu 2014. Yafuuka pulezidenti oluvannyuma lw’okufa kwa Bingu wa Mutharika, gwe yakolera nga vice president ow’okuna okuva mu 2009 okutuuka mu 2012. Omubaka wa People’s Party, Banda abadde akulembera ekibiina kino okuva lwe kyatandikibwawo mu 2011. Ye mukyala asooka okuba pulezidenti wa Malawi era omutwe gw’eggwanga ogwokubiri, oluvannyuma lwa Elizabeth II, era omutwe gw’eggwanga ogwokubiri mu Africa, oluvannyuma lwa Ellen Johnson Sirleaf owa Liberia.
Banda yazaalibwa mu Malemia, n’asoma ku Columbus University ne Royal Roads University n’afuna diguli ya bachelor’s ne master’s degree mu arts, ate Atlantic International University n’afuna diguli ya bachelor’s mu social science mu myaka gy’emyaka gya 1970. Oluvannyuma yatandikawo Joyce Banda Foundation, National Association of Business Women (NABW), Young Women Leaders Network, ne Hunger Project. Banda yayingira ebyobufuzi mu 1999 era n’alondebwa mu National Assembly nga memba wa United Democratic Front (UDF) ekibiina kya Pulezidenti Bakili Muluzi.
Mu 2004, Banda yateekebwako Minisita w’eby’obulamu bw’abakyala, abaana n’okukola emirimu gy’abantu abakulu okuva eri Pulezidenti Mutharika. Mu kiseera kye mu kifo kino, yakakasizza etteeka lya Domestic Violence Bill erya 2006, era n’ateekawo National Platform for Action on Orphans and Vulnerable Children ne Zero Tolerance Campaign Against Child Abuse. Banda oluvannyuma yateekebwako Minisita w’eby’ensonga z’ebweru, era n’akyusa obuwanguzi bwa Malawi okuva ku Republic of China okudda ku People’s Republic of China ng’agezaako okuleeta enkulaakulana mu by’enfuna mu Malawi. Mu 2009, Mutharika yaddamu okulonda era n’alonda Banda okuba omubaka we mu kulonda okw’eggwanga, era tikiti yaabwe n’ewangula, n’afuuka vice president asooka. Ekiseera kya Banda nga vice president kyali kijjudde obutakkaanya wakati we ne Mutharika kubanga Banda yagaana okukkiriza muganda wa Mutharika Peter okubeera omusika we ku bukulembeze bw’eggwanga. Banda oluvannyuma yasindikibwa ebweru mu DPP era n’atandikawo People’s Party, naye n’asigala nga vice president nga bwe kiragiddwa mu Ssemateeka.
Mu April 2012, Mutharika yafa; nga bwe kiri mu Ssemateeka, Banda nga vice president yandifuuse pulezidenti. Naye abamu ku ba DPP abaalina obwesige eri Mutharika baagezaako okuteekawo muganda we nga pulezidenti, ne batandika obuzibu mu kusikira obukulembeze. Wadde nga kino kyaliwo, Banda, nga bwe kiragiddwa mu mateeka, yafuuka pulezidenti ng’ayambibwa amagye agawagira Ssemateeka. Mu 2014, Banda yawangulwa mu kulonda okw’eggwanga Peter Mutharika, muganda wa Bingu eyafa. Nga Banda mu kusooka yagaana okukkiriza n’asaba okulonda okuddamu, ng’agamba nti waliwo obubbi, oluvannyuma yakkiriza n’awaayo obuyinza eri Mutharika nga 31 May.
Mu June 2014, Forbes yamulonda nga omukyala ow’amaanyi ogw’okusatu mu nsi yonna era nga ye mukyala ow’amaanyi ennyo mu Africa.<ref>{{Cite web |last=Burho |first=Moira Forbes, Maggie McGrath, Erin Spencer Sairam, Erika |title=Forbes World’s Most Powerful Women of 2025 |url=https://https//www.forbes.com/lists/power-women/ |access-date=2026-10-01 |website=Forbes |language=en}}</ref>Mu October 2014, yateekebwa mu BBC’s 100 Women.<ref>{{Cite news |date=2014-10-26 |title=Who are the 100 Women 2014? |url=https://www.bbc.com/news/world-29758792 |access-date=2026-10-01 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref>
== Obulamu bwe n’obw’eka ==
[[File:Joyce Banda 2025 (profile).jpg|thumb|Banda mu 2025]]
Joyce Hilda Ntila<ref>{{Cite news |date=2012-04-10 |title=Joyce Banda: Malawi's first female president |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-17662916 |access-date=2026-10-01 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> yazaalibwa nga 12 April 1950 mu Malemia, ekyalo mu Zomba District eya Nyasaland (kati Malawi).<ref>{{Cite web |title=Malawian President quietly celebrates 62nd birthday {{!}} Malawi news, Malawi - NyasaTimes breaking online news source from Malawi |url=http://www.nyasatimes.com/malawi/2012/04/12/malawian-president-quietly-celebrates-62nd-birthday/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414023610/http://www.nyasatimes.com/malawi/2012/04/12/malawian-president-quietly-celebrates-62nd-birthday/ |archive-date=2012-04-14 |access-date=2026-10-01 |website=www.nyasatimes.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=JB Celebrates Her 62 Birthday In Private {{!}} Malawi Voice |url=http://www.malawivoice.com/2012/04/12/jb-celebrates-her-62-birthday-in-private-67799/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414080836/http://www.malawivoice.com/2012/04/12/jb-celebrates-her-62-birthday-in-private-67799/ |archive-date=2012-04-14 |access-date=2026-10-01 |website=www.malawivoice.com |language=en-US}}</ref> Yasoma ku Providence Secondary School.<ref>{{Cite web |last=Online |first=Nation |date=2020-03-31 |title=Faith’s rise against odds |url=https://mwnation.com/faiths-rise-against-odds/ |access-date=2026-10-01 |website=Nation Online |language=en-US}}</ref> Kitaawe yali omuyimbi wa police brass band. Yatandika okukola nga secretary era n’afuuka omuntu amanyiddwa ennyo mu kiseera kya dictator Hastings Banda.<ref>{{Cite web |date=2012-04-06 |title=Joyce Banda poised for Malawi presidency |url=https://capitalfm.africa/joyce-banda-poised-for-malawi-presidency/ |access-date=2026-10-01 |website=Capital FM Kenya |language=en-US}}</ref>
Yafuna Cambridge School Certificate, Bachelor of Arts Degree mu Early Childhood Education okuva mu Columbus University (ekitongole ekitalina kukkirizibwa), Bachelor of Social Studies mu Gender Studies okuva mu Atlantic International University (nayo etalina kukkirizibwa) ne Diploma mu Management of NGOs okuva mu International Labour Organization (ILO) Centre mu Turin, Italy. Atlantic International University kyogerwako ng’ekifo ekikola diguli ezitali za mazima, era diguli zaayo zikyusiddwa nnyo nga “fake.<ref>{{Cite news |date=2016-10-28 |title=Probe IGP's ‘Fake’ doctorate degree - Academics |url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Probe-IGP-s-Fake-doctorate-degree-Academics-481571 |archive-url=http://web.archive.org/web/20241229191248/https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Probe-IGP-s-Fake-doctorate-degree-Academics-481571 |archive-date=2024-12-29 |access-date=2026-10-01 |work=GhanaWeb |language=en-US}}</ref>” Yafuna ne Master of Arts degree mu Leadership okuva mu Royal Roads University mu Canada, ne doctorate ey’ekitiibwa mu 2013 okuva mu Jeonju University.<ref>{{Cite journal |date=2019 |title=Liberia, Malawi, and Central African Republic |url=https://doi.org/10.5040/9781666992373.ch-002 |journal=Empowering Women |pages=23–44 |doi=10.5040/9781666992373.ch-002}}</ref>
Yawasa Roy Kachale, gye yazaala abaana basatu. Nga ali ku myaka 25, yali abeera Nairobi, Kenya.<ref>{{Cite web |date=2020-07-03 |title=How Nairobi shaped future president |url=https://nation.africa/kenya/news/how-nairobi-shaped-future-president--808056 |access-date=2026-10-01 |website=Daily Nation |language=en}}</ref>
Mu 1975, okugenda mu maaso kw’abakyala mu Kenya kwalaga Banda okutwala abaana be basatu n’ava mu bufumbo obwali bumukubiriza obubi.[14] Obufumbo bwe ne Roy Kachele bwaggwa mu 1981. Oluvannyuma yawasa Richard Banda, omulamuzi omukulu ow’eddembe mu Malawi, gye yazaala abaana babiri.<ref>{{Cite web |last=Moderator |date=2013-04-10 |title=Stories on Malawi: (20) New tweets matching Malawi |url=https://storiesonmalawi.blogspot.com/2013/04/20-new-tweets-matching-malawi_6790.html |access-date=2026-10-01 |website=Stories on Malawi}}</ref>
Wakati wa 1985 ne 1997 Banda yakulembera era n’atandikawo bizinensi n’ebitongole ebitali bimu nga Ndekani Garments (1985), Akajuwe Enterprises (1992), ne Kalingidza Bakery (1995). Okutuuka kwe kwamuleetera okuyamba abakyala abalala okufuna obwetwaze mu by’enfuna n’okumalawo obwavu n’okukozesebwa obubi.<ref name=":1">{{Cite web |title=Friends of UNFPA – Channel Foundation |url=https://www.channelfoundation.org/legacy-grantees/unfpa/ |access-date=2026-10-01 |language=en-US}}</ref>
Ye muganda wa Anjimile Oponyo, eyali CEO wa Raising Malawi Academy for Girls, eyayambibwa Madonna.<ref>{{Cite news |last=Reporter |first=Staff |date=2012-04-16 |title=Madonna: I’m happy Joyce Banda is Malawi’s leader |url=https://www.namibian.com.na/madonna-im-happy-joyce-banda-is-malawis-leader/ |access-date=2026-10-01 |work=The Namibian |language=en-US}}</ref>
== Obulamu bw’ebyobufuzi ==
=== Emirimu gy’obukulembeze (1999–2009) ===
Joyce Banda yayingira mu byobufuzi mu 1999. Yawangula ekifo mu Palamenti mu kulonda kwa Malawi okwokusatu okwa demokulasiya ng’omubaka wa kibiina kya Pulezidenti Bakili Muluzi, United Democratic Front. Yakikiriranga Zomba Malosa constituency.<ref name=":1" /> Muluzi yamuteekako nga Minisita w’eby’obusajja n’eby’abantu.[7] Nga minisita, yakola okulwanyisa okussa mu mateeka Domestic Violence Bill eyali etaddeko emyaka musanvu nga tekyakolebwa.[20] Yakola National Platform for Action ku baana abatalina bazadde n’abaana abali mu buzibu era n’atandika Zero Tolerance Campaign Against Child Abuse.<ref name=":1" />
Mu 2004, yaddamu okulondebwa nga memba wa kibiina kya Muluzi. Bingu wa Mutharika yafuuka Pulezidenti. Newankubadde Banda teyali memba wa kibiina kye, Mutharika yamuteekako nga Minisita w’eby’ensonga z’ebweru mu 2006. Banda yasindika okukyusa engeri Malawi gye yakkiriza gavumenti ya China okuva ku Republic of China (ku Taiwan) okudda ku People’s Republic of China ku lukalu; yagamba nti kino kyandireese obugagga eri Malawi. Mu 2010, China yamaliriza okuzimba ekizimbe kipya kya Palamenti e Lilongwe.<ref>{{Cite web |title=China-Malawi cooperation very good: Malawian diplomat - People's Daily Online |url=https://en.people.cn/n/2015/0420/c90883-8880774.html |access-date=2026-10-01 |website=en.people.cn}}</ref>
=== Omumyuka wa Pulezidenti (2009–2012) ===
Banda yagenda mu kalulu ka 2009 nga omuwandiisi wa DP, ng’awerekerwako Mutharika, omuwandiisi wa DP ow’obwapulezidenti.[22] Yaweereza nga omukyala asooka okuba omumyuka wa Pulezidenti mu Malawi. Mu kusalawo okutali kwategeerekeka okuva mu DPP, Joyce Banda ne second vice-president Khumbo Kachali baasimbibwa nga bamumyuka ba DPP nga 12 December 2010 olw’ebikolwa ‘eby’okulwanyisa ekibiina.’[23] Mu kugezaako okumugoba, pulezidenti yeeyongera okumuwa emirimu egyali gyakolebwako Callista Mutharika, eyateekebwa mu kabineeti mu September 2011.[24] Kkooti yagaana Mutharika okumugoba nga omumyuka wa Pulezidenti ku nsonga za ssemateeka. Kino kyali kirimu okuggyako emotoka ye ey’obukulembeze n’okumugaana okuwandiisa ekibiina kye ekipya.[25][26] Ku 8 September 2011, ekifo ky’omumyuka wa Pulezidenti kyalekebwa mu kukyusa kabineeti. Naye yali akyali Vice-President mu mateeka kubanga ekifo kino kyali kisabiddwa mu ssemateeka.[24] Yayogerwako omwogezi wa DPP Hetherwick Ntaba okulekulira ekifo ky’omumyuka wa Pulezidenti.[27]
==== Ebibiina mu DPP ====
[[File:Joyce Banda Department for International Development photo crop.jpg|thumb|Banda mu 2012]]
Enkolagana wakati wa Banda ne Pulezidenti Bingu wa Mutharika yali etandise okubaamu obutakkaanya olw’okugezaako kwa Mutharika okuteekawo muganda we Peter Mutharika ng’omusikira we.[23] Newankubadde nga yasibwa ku kifo ky’obumyuka bwa Pulezidenti wa DPP wamu ne Second Vice-President Khumbo Kachali, yakomekkereza okukola nga omumyuka wa Pulezidenti wa Malawi nga bwe kirambikiddwa mu ssemateeka.[23] Kino kyaleetera abantu bangi okuva mu DPP n’okutandika ebibiina ebyamuwagira okufuuka Pulezidenti wa Malawi mu kulonda kwa 2014.[28] DPP yagaana nti abantu bangi tebaavaamu era n’egamba nti baali batono bokka.[28]
People’s Party
Banda ye mutandisi era mukulembeze wa People’s Party, eyatandikibwa mu 2011 oluvannyuma lw’okugobebwa mu DPP bwe yagaana okuwagira muganda wa Pulezidenti Mutharika omuto Peter Mutharika ng’omusikira we mu kulonda kwa 2014.[29][30]
Pulezidenti (2012 – May 2014)
Okukyusa obuyinza
Ku 5 April 2012, Pulezidenti Mutharika yafa.[31] Oluvannyuma lw’okufa kwe gavumenti yalemwa okutegeeza abantu mu budde nti pulezidenti afudde. Kino kyaleeta okutya kw’okubaawo kw’obuzibu mu ssemateeka mu Malawi.[32][33][34][35]
Agence France-Presse yayogera ku Pulezidenti wa Malawi eyasooka Bakili Muluzi ng’agamba nti “ssemateeka alina okugobererwa”, ng’agamba nti omumyuka wa pulezidenti ateekeddwa okutwala obuyinza mu ssemateeka. “Ndi kusaba ssemateeka agobererwe, okukuuma emirembe n’obutebenkevu. Amateeka ga Malawi galambika bulungi nti omumyuka wa pulezidenti atwala obuyinza singa pulezidenti aliwo tasobola kukulembera. Tulina okwewala ekizibu ky’obutabanguko. Tugoberere ssemateeka. Tetulina ky’okusalawo okuggyako okugoberera ssemateeka. Ky’amaanyi nnyo nti waliwo emirembe n’obutebenkevu.”[36] Ab’ebyokwerinda ba Malawi nabo baayagala ssemateeka agobererwe.[37] Ekitongole ky’amateeka ekya Malawi Law Society kyakakasa nti mu kitundu 83(4) mu ssemateeka wa Malawi, ye yali omusikira omutuufu ku bukulembeze bwa Pulezidenti.[38]
Ku 7 April, kabineeti ya Malawi yasaba kkooti okugaana Banda okufuuka pulezidenti. Ye n’akuba essimu eri omuduumizi w’amagye, General Henry Odillo, n’amusaba amuwagire. Yamukkiriza n’ateekawo abajaasi okwetooloola ennyumba ye.[39]
Joyce Banda yalayirwa ku 7 April 2012 ng’omukulembeze wa Malawi, omukazi asoose okubeera mu kifo kino.[40] Omulamuzi omukulu Lovemore Munlo yali akulira omukolo ogwali ku National Assembly mu Lilongwe.[31] Oluvannyuma lw’okulayira, Banda yasaba obumu bw’eggwanga. “Njagala ffenna tukyuse tugende mu maaso n’essuubi n’omwoyo gw’obumu n’obwegassi... Nsuubira tujja kubeera bumu era nsuubira nti ng’eggwanga erisaba Katonda, twakkirize Katonda ajje mu maaso gaffe kubanga singa tetukikola, tuba tumaze okulemererwa.”[40]
Abamawulire ba Malawi n’ensi yonna baalaga okutongoza kwa Joyce Banda nga kwali kwa mirembe. Baakuyita obuwanguzi bwa demokulaasi. Olupapula lwa Malawi Sunday Times lwagamba nti okutongoza kwa pulezidenti omuggya kwali “kuyambye okunyweza n’okussa obuwangwa bwa demokulaasi mu ggwanga.”[41]
=== Okulonda abakungu ba Cabinet n’okufiirwa okulonda kwa Pulezidenti mu 2014 ===
Ku 26 April 2012, Banda yalonda cabinet ye eyali erimu baminisita 23 n’abamyuka baabwe mwenda. Yawaayo ebifo eby’enkizo okunyweza amaanyi ge nga mukulembeze w’eggwanga.[42]
Ku 10 October 2013, ennaku entono oluvannyuma lw’okudda okuva ku lugendo lwe ku UN, Banda yasazaamu cabinet ye oluvannyuma lw’ekikangabwa kya Capital Hill Cashgate scandal.[43][44] Ku 15 October, cabinet empya yalondebwa era omuwandiisi wa byensimbi Ken Lipenga ne minisita w’ebyamateeka Ralph Kasambara baasazibwako mu cabinet.
Mu May 2014 Joyce Banda yawangulwa nnyo mu kulonda kwa pulezidenti. Yalemwa okugezaako okusazaamu okulonda. Teyagenda ku kukyala kw’omuwanguzi Peter Mutharika, naye yamukubira essanyu.[45] Yatandika okubeera ebweru wa Malawi mu 2014. Ekiragiro ky’okumukwata ku nsonga z’obulyake mu kiseera kye nga Pulezidenti kyategekebwa nga 31 July 2017, newankubadde yali akyali ebweru w’eggwanga.[46] Yegaana emisango gino n’agamba nti ajja kudda okugiwulira.[47]
=== Enkolagana y’ensi yonna ===
Mu myaka egyasooka okutuuka ku bukulembeze bwa Banda, Malawi yali mu mbeera embi ey’ebyenfuna olw’enkolagana n’amawanga amalala mu bufuzi bwa Bingu wa Mutharika. Mu mwaka ogwasembayo ogw’obufuzi bwa Mutharika, Bungereza, Amerika, Germany, Norway, European Union, World Bank ne African Development Bank byonna byaleka okuwa obuyambi bw’ebyensimbi. Baalaga okutya ku bikolwa bya Mutharika ku demokulasiya mu ggwanga n’obukulembeze bwe obwali butandise okubaamu obutabanguko. Mu March 2012, Mutharika yagamba abakungu bano abava ebweru nti “mugende mu hell.” Yabalumiriza okutegeka okuggyawo gavumenti ye.[48] Ekimu ku bizibu bya Banda ng’omukulembeze kyali kuddamu okuzimba enkolagana n’abawa obuyambi. Era yalina ekizibu eky’okuddamu okuzimba enkolagana n’eggwanga lye erya Malawi nga Mozambique, n’amawanga agali mu kitundu nga Botswana.
Mu wiiki esooka ey’obufuzi bwe, Banda yatandika okukola enkolagana empya okuddamu okuzimba enkolagana ya Malawi n’amawanga amalala.[49] Yayogera ne Henry Bellingham ow’ekitongole kya United Kingdom’s Foreign Office. Yamusuubiza nti omubaka omupya owa Bungereza ajja kutumibwa “mu kiseera ekisinga obumpi.” Yayogera ne Secretary of State Hillary Clinton owa Amerika. Clinton yasubiza okuddamu okuteesa ku ssente za $350 million ez’amasannyalaze mu bwangu ddala. Banda yalangirira enteekateeka okwogera ne Baroness Ashton ow’ekitongole kya European Union’s Foreign Affairs office ne Ruby Randall, omukiise wa IMF mu Malawi. Ye ne pulezidenti wa Zambia Michael Sata baali bamaze okuteesa ku kuddamu okukola enkolagana ennungi.[49] Okusanyusa abawa obuyambi, gavumenti ya Banda era yagaana mu June 2012 okutegekera olukiiko lw’African Union mu July kubanga AU yali egambye nti pulezidenti wa Sudan Omar al-Bashir aweebwe obukakafu nti Malawi ejja kwegaana okuweereza ekiragiro kya ICC ekimukwata; Cabinet yasalawo nti embeera zino tezikkirizibwa.[50] Banda yayogerwako Forbes nga omukyala ow’amaanyi asinga obungi mu nsi, erinnya ly’omu Afrika erisinga obunene ku lukalala.
=== Enkola y'eggwanga ===
===== Obubonero bw'eggwanga =====
[[File:Flag of Malawi.svg|thumb|Bendera ya Malawi eyasooka mu 1964, eyaddizibwawo mu 2012]]
Mu myezi ebiri nga bamaze okutandika okukulembera, gavumenti ya Banda yateekawo ekiragiro okuddamu okukozesa bendera ya Malawi eyasooka eya 1964 "rising-sun", ng’eggyako eyakozesebwa mu 2010 wansi wa Bingu wa Mutharika.[51][52]
===== Okulwanirira eddembe ly’abantu =====
[[File:Flag of Malawi (2010–2012).svg|thumb|Bbendera etamanyiddwa eya 2010–2012]]
Ku 18 May 2012 Banda yalangirira nti agenda kuggyawo amateeka agalwanyisa obufumbo bw’abasajja oba abakyala bokka.[53] Mu November Minisitule y’ebyamateeka yawa ekiragiro eky’okwewala okukwatibwa ku bantu abakola obufumbo obwo nga balina okukkiriziganya, nga balindirira okwekeneenya kwa Palamenti,[54] naye Kkooti Enkulu yasazaamu ekiragiro ekyo mu February 2016, ng’egamba nti Palamenti yokka ye esobola okusazaamu oba okuggyawo amateeka gano.[55] Newankubadde obufumbo bw’abasajja oba abakyala bokka bukyali mu mateeka, okulwanirira eddembe ly’abantu kwongedde; Lilongwe yakuba olugendo lw’abavubuka ba LGBT olwasooka mu Malawi nga 26 June 2021.[56]
===== Enkyukakyuka mu by’enfuna n’ensimbi =====
Mu kugoberera amagezi ga International Monetary Fund (IMF), Banda yateekawo enkola y’okukyusa omuwendo gw’ensimbi, era nga 7 May 2012, yakendeeza omuwendo gwa Malawian kwacha ku bitundu 33 ku buli kikumi okusinziira ku ddoola ya Amerika okusobola okuggyawo akatale akatono akaliwo n’okufunamu obuyambi okuva ebweru.[57]
* Obuzibu obw’akaseera akatono: Okukendeeza omuwendo gw’ensimbi wamu n’okuteeka ebbeeyi y’amafuta mu mikono gy’abantu, kyaleetera okweyongera kw’ebbeeyi y’ebintu okutuuka ku bitundu 34 ku buli kikumi era ne kuleeta okwegugunga n’okulaga obutali bumativu mu January 2013.[58]
* Okuddamu okuzimba mu kiseera ekya wakati: Ku nkomerero ya 2013, IMF yagamba nti “okuddamu okuzimba kutandise… nga kuyambibwa okwongera okufuna ensimbi eziva ebweru” era nti ebbeeyi y’ebintu yatandika okukka.[59] Ekibiina kya Southern African Development Community kyategeka nti ebbeeyi y’ebintu ejja kukendeera okutuuka ku bitundu 19.6 ku buli kikumi mu 2014 ng’omuwendo gw’ensimbi gukutte mu mbeera.[60]
* Enkolagana n’abawa obuyambi: U.S. Congressional Research Service yalaga nti abawa obuyambi abasinga abaali basazizzaamu obuyambi bw’ensimbi mu kiseera kya Mutharika baabuzzaayo oluvannyuma lw’enkyukakyuka za Banda, nga mwemuli n’endagaano ya US $350-million eya Millennium Challenge Corporation.[61]
Enkyukakyuka zino zaateekebwako mu pulogulaamu ya gavumenti ey’okuddamu okuzimba mu by’enfuna eya 2012–2014, eyateeka enkyukakyuka ezikolebwa mu katale wamu n’enteekateeka z’okukuuma abantu mu mbeera y’obulamu.[62]
===== Obukadde n’ekyuma kya pulezidenti =====
Okusala ku nsimbi ezikozesebwa mu gavumenti, Banda yasuubiza okukendeeza omusaala gwe ku bitundu 30 ku buli kikumi era n’alagira okutunda ekifaananyi kya Dassault Falcon 900EX ekyagulibwa eyamuddirira. Ekifaananyi kino kyatundibwa eri Bohnox Enterprise eyali esangibwa mu British Virgin Islands ku doola za Amerika obukadde 15 mu May 2013.[63] Abakungu ba gavumenti baagamba nti ensimbi zino zaakozesebwa okusasula ebbanja ly’okulwanyisa ne Paramount Group n’okusasula emmere ya kasooli n’eddagala, naye ebibiina by’abantu baawakanya enteekateeka eno era ne basaba ebikwata ku ndagaano.[64] Okutegeeza kwa Parliament’s Public Accounts Committee mu 2021 kwalaga okunoonyereza okuggya ku nsonga eno, newankubadde tewali misango gy’obumenyi bw’amateeka egisimbiddwa mu kkooti.[65]
===== Enkola y’abantu =====
Wadde nga enkola za Banda zaaleeta obwesige mu bawandiisi b’ensimbi n’okufuna ssente z’ebweru, zaaleetawo okulinnya kw’ebbeeyi y’obulamu mu maka agali mu bibuga, ne zikendeeza obuwanguzi bwe mu bantu ng’agenda okulonda kwa 2014. Abanoonyereza bakyalina okwawukanako ku mugaso ogw’ebbanga ddene ogw’okukendeeza ebbeeyi mu 2012, newankubadde IMF ne World Bank balaga nti enkola eno yayamba okuziyiza obuzibu bw’ebyenfuna n’okuteekawo omusingi gw’enkulaakulana empya.[66]
===== Enteekateeka za Pulezidenti =====
Banda alaze obumanyirivu mu kulabirira obulamu bw’abakyala n’eddembe ly’okuzaala, nga asinga okuyita mu kusomesa abakyala ku Malawi. Yalaga obuwagizi bwe ng’atandika Presidential Initiative on Maternal Health and Safe Motherhood. Mu myaka ebiri gyokka, enteekateeka eno yalaga okukendeera kw’omuwendo gw’abakyala abafa nga bazaala okuva ku 675 ku buli 100,000 abaazaalibwa okutuuka ku 460 ku buli 100,000 abaazaalibwa.[67]
===== Bendera =====
Oluvannyuma bendera yakyusibwa mu 2010 gavumenti ya Mutharika, waaliwo okuwakanya okuva mu bantu. Ebibiina bingi byawakanya obutuufu bwa bendera eno. Ku 28 May 2012, Banda yakulembera ababaka ba palamenti okusalawo okuddamu okukozesa bendera ey’obwetwaze, eyasooka okuteekebwako mu 1964. Ebibiina byonna, okuggyako DPP, byasalawo okuddamu okukozesa bendera ey’obwetwaze.[68]
==== Obulamu oluvannyuma lw’okuba pulezidenti ====
===== Okuddayo okuva mu buwangwa n’okunoonyereza ku Cashgate (2018) =====
Banda yaddayo e Malawi nga 28 April 2018 oluvannyuma lw’emyaka esatu egy’okweyisa mu buwangwa mu Amerika, gyeyali mukwano omukulu mu Woodrow Wilson Center ne Center for Global Development.[69][70] Newankubadde poliisi yawa ekiragiro kya 2017 okumukwata olw’omusango gwa “Cashgate” ogw’omu 2013, Anti-Corruption Bureau yategeeza mu May 2018 nti okunoonyereza kwali kukyagenda mu maaso era nti Banda teyali akyaliiko musango gw’okusimbibwa mu kkooti.[71]
==== Enkolagana z’ebyokulonda mu 2019–2020 ====
People’s Party yasooka okuteekawo Banda ku kulonda kwa pulezidenti mu 2019, naye nga 15 March 2019 yavaamu n’awagira omuvuganya w’ekibiina ky’obufuzi Lazarus Chakwera.[72][73] Oluvannyuma lwa Kkooti Enkulu okusalawo okuggya ebivudde mu kulonda kwa 2019, Banda yawagira Chakwera mu kulonda okwaddirira mu June 2020 era n’amwebaza mu lujjudde oluvannyuma lw’okuwangula.[74]
Mu kabineeti ya Chakwera eyasooka, eyalangirirwa nga 8 July 2020, mwali mutabani wa Banda, Roy Akajuwe Kachale-Banda, ng’omubaka w’ebyobusuubuzi.[75]
==== Okulwanirira n’okuyamba mu nsi yonna (2021–2024) ====
===== Banda abadde akola ennyo ku nsonga z’ebyobulamu n’enkulaakulana mu nsi yonna. =====
* Mu May 2021 yayingira abakulembeze b’amawanga ne Nobel laureates mu bbaluwa ey’okusaba G7 okukkiriza obutali bw’ensimbi za COVID-19 vaccine era okuddamu okuwangula okulwanyisa AIDS.[76]
* Ku 11 March 2023 yali omu ku bantu abasukka mu 200 abasayina People’s Vaccine Alliance “Never Again” statement nga basaba okufuna eby’okulwanyisa ebikwatagana n’obulwadde obw’amaanyi.[77]
* Mu February 2023 Banda yafuuka omu ku “grain ambassadors” ba Ukraine, ng’ayamba okuzuula amawanga ga Afrika agasinga okwetaaga emmere ya Ukraine mu kiseera ky’olutalo lwa Russo-Ukrainian War.[78]
Okuyita mu Joyce Banda Foundation Trust, yeeyongedde okukola ku by’okukuuma emmere n’okusomesa, nga mwemuli okugabira amaka 500 obusimba bwa kasooli abaakosebwa Cyclone Freddy mu January 2024[79] n’okutandika enteekateeka ya K315 million bursary scheme eri abawala abasoma mu masomero aga secondary mu 2024.[80]
==== Okwesimbawo ku bwa Pulezidenti mu 2025 ====
[[File:Joyce Banda 2025.jpg|thumb|Banda mu 2025]]
Ku lunaku lwa 23 June 2025, People’s Party National Executive Committee yakkiriza Banda nga omukwasi w’ekibiina ku bwa Pulezidenti mu kulonda kwa Malawi okwa 2025. Bwe yalangirira okwesimbawo kwe e Lilongwe, yagamba nti “Malawi eri ku mugga ogw’okusalawo era yeetaaga okulaba empya ekwatiddwa ku kukola kw’abavubuka n’okutumbula abakyala mu by’enfuna.”[81] Okulonda kwe—kweyitibwa “A New Malawi for the Youth Initiatives (A.Ma.Y.I.)”—kulaga obusomesa bw’amasomero ga sekendule obutali bwa kusasula, ebifo by’obulamu eby’okusindikibwa, okukyusa mu by’obuli bw’enguzi n’okutumbula abavubuka mu by’obusuubuzi ng’ebikulu byakyo.[82] Yawangulwa Peter Mutharika.
== Joyce Banda Foundation ==
Ng’akyali tannaba kufuuka omumyuka wa pulezidenti, yali mukulembeze era CEO w’ekitongole ekya Joyce Banda Foundation,[84] ekitongole ekirungi ekikola ku baana n’abafumbo abatalina bazadde mu Malawi okuyita mu masomero. Kiri mu Chimwankhunda area mu Blantyre nga kirimu amasomero ga primary ne secondary. Kirimu n’ekifo ky’okulabirira abaana abatalina bazadde ekirimu ebifo mukaaga n’abaana 600.[85] Era kikola ku byalo ebiriraanye nga kiwa micro-credit eri abakazi 40 n’ebibiina by’abavubuka 10. Kiwa ensigo eri abalimi abasukka mu 10,000 era kiwadde obuyambi obulala. Ekitongole kino kyazimba amalwaliro ana mu byalo 200 bye kisobola okukolako. Era kikola ku nkulaakulana mu byalo. Kirina obukwatagana ne Jack Brewer Foundation, ekitongole ekikola ku nkulaakulana mu nsi yonna ekya NFL star Jack Brewer.[86]
== National Association of Business Women ==
Banda ye mukulembeze w’ekibiina kya National Association of Business Women mu Malawi ekyatandikibwa mu 1990. Kiri mu mateeka ng’ekitongole ekitali kya magoba mu Malawi.[87] Ekibiina kino kirina ekigendererwa okuggyamu abakazi obwavu nga bawanga amaanyi n’okubawa obusobozi mu by’enfuna.[88] Kino kye kibiina ky’abakazi 30,000, ekisanyusa okuwagira bizinensi z’abakazi n’okuyamba abakazi abayagala okwetaba mu bizinensi. Ebikolwa byabwe birimu okutendeka mu bizinensi, okutendeka mu tekinologiya, okukuuma ebyafaayo n’obukugu mu kukulembera.[88] Bakola okuteekateeka okukola emboozi n’abakulembeze abakola amateeka okulaba nga amateeka gabaagaliza abakazi abalina bizinensi.[89] Omukulembeze waakyo kati ye Mary Malunga.[89] Ekitongole kino kibadde n’obukwatagana ne Humanist Institute for Development Cooperation (Hivos) ey’e Netherlands okuva mu 2003.[88]
== Philanthropy n’okukulaakulanya ebikolebwa ==
Banda abadde mu mirimu mingi egy’obusobozi n’abakyala okuva ku myaka 25 okulaba nga wabaawo enkyukakyuka mu mateeka, ddala mu by’enjigiriza. Yatandika Joyce Banda Foundation for Better Education. Yatandika Young Women Leaders Network, National Association of Business Women ne Hunger Project mu Malawi. Ye (nga ali wamu ne Pulezidenti Joaquim Chissano owa Mozambique) yaweebwa ekirabo kya Africa Prize for Leadership for the Sustainable End of Hunger mu 1997 ekitongole ky’e New York ekitali kya gavumenti. Yakozesa ssente z’ekirabo okuzimba ekizimbe kya Joyce Banda foundation for children.[85] Mu 2006, yafuna ekirabo kya International Award for the Health and Dignity of Women olw’okweyisa obulungi ku ddembe ly’abakyala ba Malawi nga bwekikolebwa Americans for United Nations Population Fund.[17]
Yaweereza nga commissioner wa "Bridging a World Divided" awamu n’abantu nga Bishop Desmond Tutu, ne United Nations Human Rights Commissioner, Mary Robinson.[8] Banda era yali memba mu Advisory Board for Education mu Washington DC, era mu advisory board ya Federation of World Peace and Love mu Taiwan (China).[8]
Mu kiseera ky’okukendeeza ensimbi mu gavumenti mu October 2012, Banda yakendeeza omusaala gwe ku bitundu 30%. Era yalangirira nti ennyonyi ya pulezidenti egenda kutundibwa.[90]
==== Global Leaders Council for Reproductive Health ====
Mu 2010, Banda yafuuka memba wa Global Leaders Council for Reproductive Health,[91] ekibiina ky’abantu kkumi na mukaaga abali mu buyinza n’abakulembeze b’amawanga agasooka, abakozi abakulu n’abalala abakkiriza okutumbula eby’obulamu bw’okuzalira okutuusa ku nkulaakulana ey’olubeerera n’obugagga.[91] Ekikulemberwa omukulembeze w’eggwanga lya Ireland Mary Robinson, abakulembeze bano balaba okukungaanya obuyinza bw’ebyobufuzi n’ensimbi ezetaagisa okufuna obulamu bw’okuzalira eri buli muntu mu 2015 – ekigendererwa ekikulu mu UN Millennium Development Goals.[91]
==== Ebirabo ====
===== Awaadi z'eggwanga =====
* Woman of the Year, Malawi, 1997
* Woman of the Year, Malawi, 1998
* ''Nyasa Times'' Multimedia "Person of the Year", 2010
===== Ebikopo by’ensi yonna =====
* Martin Luther King Jr. Drum Major Award, 2012, Washington D.C.[93]
* Legends Award for Leadership, 2012, Greater African Methodist Episcopal Church[94]
* Women of Substance Award, 2010, African Women Development Fund[95]
* Africa Prize for Leadership for the Sustainable End of Hunger, 1997, The Hunger Project, New York[8]
* International Award for Entrepreneurship Development, 1998, Africa Federation of Women Entrepreneurs & UN Economic Commission for Africa[8]
* 100 Heroines Award, 1998, Rochester, New York[8]
* Certificate of Honors, 2001, Federation of World Peace and Love, Taiwan (Republic of China)[8]
* Reykjavík Global Forum / Women Political Leaders (WPL) Trailblazer Award, 2020, Iceland[96]
==== Ekitiibwa ====
* ''Forbes'' magazine – World's Most Powerful Women: #40 (2014)<ref name="Forbes14" /> | #47 (2013) | #71 (2012)
* ''Forbes'' magazine – Africa's Most Powerful Women: #1 (2012) | #3 (2011)
* Included in the "BBC 100 Women" series, October 2014<ref name="bbc100women" />
* Included in "Outstanding Women in Africa" list, 2022, ''New Africa Magazine''<ref name="investigator2022" />
== Laba era ==
* Malawian Constitutional Crisis 2012
* List of current members of the National Assembly of Malawi
== Okusoma okw'okweyongerayo ==
* Kim Yi Dionne, Boniface Dulani (January 2013). "Constitutional provisions and executive succession: Malawi's 2012 transition in comparative perspective". ''African Affairs''. '''112''' (446): 111–137. doi:10.1093/afraf/ads067. JSTOR 23357150
== Ebyokulabirako ==
aszkjf4i0prnn2r7uyymhig61xvyr8o
75885
75884
2026-10-01T12:09:14Z
MEvalyn
9841
75885
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|item=Q57388}}
'''Joyce Hilda Banda''' (eyazaalibwa nga Ntila; yazaalibwa nga 12 Apuli 1950) ye munnabyabufuzi, omusomesa era omulwanirizi w’eddembe okuva e Malawi eyakolanga ng’omukulembeze wa Malawi ow’okuna okuva mu 2012 okutuuka mu 2014. Yafuuka pulezidenti oluvannyuma lw’okufa kwa Bingu wa Mutharika, gwe yakolera nga vice president ow’okuna okuva mu 2009 okutuuka mu 2012. Omubaka wa People’s Party, Banda abadde akulembera ekibiina kino okuva lwe kyatandikibwawo mu 2011. Ye mukyala asooka okuba pulezidenti wa Malawi era omutwe gw’eggwanga ogwokubiri, oluvannyuma lwa Elizabeth II, era omutwe gw’eggwanga ogwokubiri mu Africa, oluvannyuma lwa Ellen Johnson Sirleaf owa Liberia.
Banda yazaalibwa mu Malemia, n’asoma ku Columbus University ne Royal Roads University n’afuna diguli ya bachelor’s ne master’s degree mu arts, ate Atlantic International University n’afuna diguli ya bachelor’s mu social science mu myaka gy’emyaka gya 1970. Oluvannyuma yatandikawo Joyce Banda Foundation, National Association of Business Women (NABW), Young Women Leaders Network, ne Hunger Project. Banda yayingira ebyobufuzi mu 1999 era n’alondebwa mu National Assembly nga memba wa United Democratic Front (UDF) ekibiina kya Pulezidenti Bakili Muluzi.
Mu 2004, Banda yateekebwako Minisita w’eby’obulamu bw’abakyala, abaana n’okukola emirimu gy’abantu abakulu okuva eri Pulezidenti Mutharika. Mu kiseera kye mu kifo kino, yakakasizza etteeka lya Domestic Violence Bill erya 2006, era n’ateekawo National Platform for Action on Orphans and Vulnerable Children ne Zero Tolerance Campaign Against Child Abuse. Banda oluvannyuma yateekebwako Minisita w’eby’ensonga z’ebweru, era n’akyusa obuwanguzi bwa Malawi okuva ku Republic of China okudda ku People’s Republic of China ng’agezaako okuleeta enkulaakulana mu by’enfuna mu Malawi. Mu 2009, Mutharika yaddamu okulonda era n’alonda Banda okuba omubaka we mu kulonda okw’eggwanga, era tikiti yaabwe n’ewangula, n’afuuka vice president asooka. Ekiseera kya Banda nga vice president kyali kijjudde obutakkaanya wakati we ne Mutharika kubanga Banda yagaana okukkiriza muganda wa Mutharika Peter okubeera omusika we ku bukulembeze bw’eggwanga. Banda oluvannyuma yasindikibwa ebweru mu DPP era n’atandikawo People’s Party, naye n’asigala nga vice president nga bwe kiragiddwa mu Ssemateeka.
Mu April 2012, Mutharika yafa; nga bwe kiri mu Ssemateeka, Banda nga vice president yandifuuse pulezidenti. Naye abamu ku ba DPP abaalina obwesige eri Mutharika baagezaako okuteekawo muganda we nga pulezidenti, ne batandika obuzibu mu kusikira obukulembeze. Wadde nga kino kyaliwo, Banda, nga bwe kiragiddwa mu mateeka, yafuuka pulezidenti ng’ayambibwa amagye agawagira Ssemateeka. Mu 2014, Banda yawangulwa mu kulonda okw’eggwanga Peter Mutharika, muganda wa Bingu eyafa. Nga Banda mu kusooka yagaana okukkiriza n’asaba okulonda okuddamu, ng’agamba nti waliwo obubbi, oluvannyuma yakkiriza n’awaayo obuyinza eri Mutharika nga 31 May.
Mu June 2014, Forbes yamulonda nga omukyala ow’amaanyi ogw’okusatu mu nsi yonna era nga ye mukyala ow’amaanyi ennyo mu Africa.<ref>{{Cite web |last=Burho |first=Moira Forbes, Maggie McGrath, Erin Spencer Sairam, Erika |title=Forbes World’s Most Powerful Women of 2025 |url=https://https//www.forbes.com/lists/power-women/ |access-date=2026-10-01 |website=Forbes |language=en}}</ref>Mu October 2014, yateekebwa mu BBC’s 100 Women.<ref>{{Cite news |date=2014-10-26 |title=Who are the 100 Women 2014? |url=https://www.bbc.com/news/world-29758792 |access-date=2026-10-01 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref>
== Obulamu bwe n’obw’eka ==
[[File:Joyce Banda 2025 (profile).jpg|thumb|Banda mu 2025]]
Joyce Hilda Ntila<ref>{{Cite news |date=2012-04-10 |title=Joyce Banda: Malawi's first female president |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-17662916 |access-date=2026-10-01 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> yazaalibwa nga 12 April 1950 mu Malemia, ekyalo mu Zomba District eya Nyasaland (kati Malawi).<ref>{{Cite web |title=Malawian President quietly celebrates 62nd birthday {{!}} Malawi news, Malawi - NyasaTimes breaking online news source from Malawi |url=http://www.nyasatimes.com/malawi/2012/04/12/malawian-president-quietly-celebrates-62nd-birthday/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414023610/http://www.nyasatimes.com/malawi/2012/04/12/malawian-president-quietly-celebrates-62nd-birthday/ |archive-date=2012-04-14 |access-date=2026-10-01 |website=www.nyasatimes.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=JB Celebrates Her 62 Birthday In Private {{!}} Malawi Voice |url=http://www.malawivoice.com/2012/04/12/jb-celebrates-her-62-birthday-in-private-67799/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414080836/http://www.malawivoice.com/2012/04/12/jb-celebrates-her-62-birthday-in-private-67799/ |archive-date=2012-04-14 |access-date=2026-10-01 |website=www.malawivoice.com |language=en-US}}</ref> Yasoma ku Providence Secondary School.<ref>{{Cite web |last=Online |first=Nation |date=2020-03-31 |title=Faith’s rise against odds |url=https://mwnation.com/faiths-rise-against-odds/ |access-date=2026-10-01 |website=Nation Online |language=en-US}}</ref> Kitaawe yali omuyimbi wa police brass band. Yatandika okukola nga secretary era n’afuuka omuntu amanyiddwa ennyo mu kiseera kya dictator Hastings Banda.<ref>{{Cite web |date=2012-04-06 |title=Joyce Banda poised for Malawi presidency |url=https://capitalfm.africa/joyce-banda-poised-for-malawi-presidency/ |access-date=2026-10-01 |website=Capital FM Kenya |language=en-US}}</ref>
Yafuna Cambridge School Certificate, Bachelor of Arts Degree mu Early Childhood Education okuva mu Columbus University (ekitongole ekitalina kukkirizibwa), Bachelor of Social Studies mu Gender Studies okuva mu Atlantic International University (nayo etalina kukkirizibwa) ne Diploma mu Management of NGOs okuva mu International Labour Organization (ILO) Centre mu Turin, Italy. Atlantic International University kyogerwako ng’ekifo ekikola diguli ezitali za mazima, era diguli zaayo zikyusiddwa nnyo nga “fake.<ref>{{Cite news |date=2016-10-28 |title=Probe IGP's ‘Fake’ doctorate degree - Academics |url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Probe-IGP-s-Fake-doctorate-degree-Academics-481571 |archive-url=http://web.archive.org/web/20241229191248/https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Probe-IGP-s-Fake-doctorate-degree-Academics-481571 |archive-date=2024-12-29 |access-date=2026-10-01 |work=GhanaWeb |language=en-US}}</ref>” Yafuna ne Master of Arts degree mu Leadership okuva mu Royal Roads University mu Canada, ne doctorate ey’ekitiibwa mu 2013 okuva mu Jeonju University.<ref>{{Cite journal |date=2019 |title=Liberia, Malawi, and Central African Republic |url=https://doi.org/10.5040/9781666992373.ch-002 |journal=Empowering Women |pages=23–44 |doi=10.5040/9781666992373.ch-002}}</ref>
Yawasa Roy Kachale, gye yazaala abaana basatu. Nga ali ku myaka 25, yali abeera Nairobi, Kenya.<ref>{{Cite web |date=2020-07-03 |title=How Nairobi shaped future president |url=https://nation.africa/kenya/news/how-nairobi-shaped-future-president--808056 |access-date=2026-10-01 |website=Daily Nation |language=en}}</ref>
Mu 1975, okugenda mu maaso kw’abakyala mu Kenya kwalaga Banda okutwala abaana be basatu n’ava mu bufumbo obwali bumukubiriza obubi.[14] Obufumbo bwe ne Roy Kachele bwaggwa mu 1981. Oluvannyuma yawasa Richard Banda, omulamuzi omukulu ow’eddembe mu Malawi, gye yazaala abaana babiri.<ref>{{Cite web |last=Moderator |date=2013-04-10 |title=Stories on Malawi: (20) New tweets matching Malawi |url=https://storiesonmalawi.blogspot.com/2013/04/20-new-tweets-matching-malawi_6790.html |access-date=2026-10-01 |website=Stories on Malawi}}</ref>
Wakati wa 1985 ne 1997 Banda yakulembera era n’atandikawo bizinensi n’ebitongole ebitali bimu nga Ndekani Garments (1985), Akajuwe Enterprises (1992), ne Kalingidza Bakery (1995). Okutuuka kwe kwamuleetera okuyamba abakyala abalala okufuna obwetwaze mu by’enfuna n’okumalawo obwavu n’okukozesebwa obubi.<ref name=":1">{{Cite web |title=Friends of UNFPA – Channel Foundation |url=https://www.channelfoundation.org/legacy-grantees/unfpa/ |access-date=2026-10-01 |language=en-US}}</ref>
Ye muganda wa Anjimile Oponyo, eyali CEO wa Raising Malawi Academy for Girls, eyayambibwa Madonna.<ref>{{Cite news |last=Reporter |first=Staff |date=2012-04-16 |title=Madonna: I’m happy Joyce Banda is Malawi’s leader |url=https://www.namibian.com.na/madonna-im-happy-joyce-banda-is-malawis-leader/ |access-date=2026-10-01 |work=The Namibian |language=en-US}}</ref>
== Obulamu bw’ebyobufuzi ==
=== Emirimu gy’obukulembeze (1999–2009) ===
Joyce Banda yayingira mu byobufuzi mu 1999. Yawangula ekifo mu Palamenti mu kulonda kwa Malawi okwokusatu okwa demokulasiya ng’omubaka wa kibiina kya Pulezidenti Bakili Muluzi, United Democratic Front. Yakikiriranga Zomba Malosa constituency.<ref name=":1" /> Muluzi yamuteekako nga Minisita w’eby’obusajja n’eby’abantu.[7] Nga minisita, yakola okulwanyisa okussa mu mateeka Domestic Violence Bill eyali etaddeko emyaka musanvu nga tekyakolebwa.[20] Yakola National Platform for Action ku baana abatalina bazadde n’abaana abali mu buzibu era n’atandika Zero Tolerance Campaign Against Child Abuse.<ref name=":1" />
Mu 2004, yaddamu okulondebwa nga memba wa kibiina kya Muluzi. Bingu wa Mutharika yafuuka Pulezidenti. Newankubadde Banda teyali memba wa kibiina kye, Mutharika yamuteekako nga Minisita w’eby’ensonga z’ebweru mu 2006. Banda yasindika okukyusa engeri Malawi gye yakkiriza gavumenti ya China okuva ku Republic of China (ku Taiwan) okudda ku People’s Republic of China ku lukalu; yagamba nti kino kyandireese obugagga eri Malawi. Mu 2010, China yamaliriza okuzimba ekizimbe kipya kya Palamenti e Lilongwe.<ref>{{Cite web |title=China-Malawi cooperation very good: Malawian diplomat - People's Daily Online |url=https://en.people.cn/n/2015/0420/c90883-8880774.html |access-date=2026-10-01 |website=en.people.cn}}</ref>
=== Omumyuka wa Pulezidenti (2009–2012) ===
Banda yagenda mu kalulu ka 2009 nga omuwandiisi wa DP, ng’awerekerwako Mutharika, omuwandiisi wa DP ow’obwapulezidenti.[22] Yaweereza nga omukyala asooka okuba omumyuka wa Pulezidenti mu Malawi. Mu kusalawo okutali kwategeerekeka okuva mu DPP, Joyce Banda ne second vice-president Khumbo Kachali baasimbibwa nga bamumyuka ba DPP nga 12 December 2010 olw’ebikolwa ‘eby’okulwanyisa ekibiina.’[23] Mu kugezaako okumugoba, pulezidenti yeeyongera okumuwa emirimu egyali gyakolebwako Callista Mutharika, eyateekebwa mu kabineeti mu September 2011.[24] Kkooti yagaana Mutharika okumugoba nga omumyuka wa Pulezidenti ku nsonga za ssemateeka. Kino kyali kirimu okuggyako emotoka ye ey’obukulembeze n’okumugaana okuwandiisa ekibiina kye ekipya.[25][26] Ku 8 September 2011, ekifo ky’omumyuka wa Pulezidenti kyalekebwa mu kukyusa kabineeti. Naye yali akyali Vice-President mu mateeka kubanga ekifo kino kyali kisabiddwa mu ssemateeka.[24] Yayogerwako omwogezi wa DPP Hetherwick Ntaba okulekulira ekifo ky’omumyuka wa Pulezidenti.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Nyasa Times |date=2011-10-12 |title=Bingu drags VP to court on ‘constructive resignation’ {{!}} Nyasa Times |url=https://www.nyasatimes.com/bingu-drags-vp-to-court-on-constructive-resignation/ |access-date=2026-10-01 |website=www.nyasatimes.com |language=en-GB}}</ref>
==== Ebibiina mu DPP ====
[[File:Joyce Banda Department for International Development photo crop.jpg|thumb|Banda mu 2012]]
Enkolagana wakati wa Banda ne Pulezidenti Bingu wa Mutharika yali etandise okubaamu obutakkaanya olw’okugezaako kwa Mutharika okuteekawo muganda we Peter Mutharika ng’omusikira we.[23] Newankubadde nga yasibwa ku kifo ky’obumyuka bwa Pulezidenti wa DPP wamu ne Second Vice-President Khumbo Kachali, yakomekkereza okukola nga omumyuka wa Pulezidenti wa Malawi nga bwe kirambikiddwa mu ssemateeka.[23] Kino kyaleetera abantu bangi okuva mu DPP n’okutandika ebibiina ebyamuwagira okufuuka Pulezidenti wa Malawi mu kulonda kwa 2014.[28] DPP yagaana nti abantu bangi tebaavaamu era n’egamba nti baali batono bokka.[28]
People’s Party
Banda ye mutandisi era mukulembeze wa People’s Party, eyatandikibwa mu 2011 oluvannyuma lw’okugobebwa mu DPP bwe yagaana okuwagira muganda wa Pulezidenti Mutharika omuto Peter Mutharika ng’omusikira we mu kulonda kwa 2014.[29][30]
Pulezidenti (2012 – May 2014)
Okukyusa obuyinza
Ku 5 April 2012, Pulezidenti Mutharika yafa.[31] Oluvannyuma lw’okufa kwe gavumenti yalemwa okutegeeza abantu mu budde nti pulezidenti afudde. Kino kyaleeta okutya kw’okubaawo kw’obuzibu mu ssemateeka mu Malawi.[32][33][34][35]
Agence France-Presse yayogera ku Pulezidenti wa Malawi eyasooka Bakili Muluzi ng’agamba nti “ssemateeka alina okugobererwa”, ng’agamba nti omumyuka wa pulezidenti ateekeddwa okutwala obuyinza mu ssemateeka. “Ndi kusaba ssemateeka agobererwe, okukuuma emirembe n’obutebenkevu. Amateeka ga Malawi galambika bulungi nti omumyuka wa pulezidenti atwala obuyinza singa pulezidenti aliwo tasobola kukulembera. Tulina okwewala ekizibu ky’obutabanguko. Tugoberere ssemateeka. Tetulina ky’okusalawo okuggyako okugoberera ssemateeka. Ky’amaanyi nnyo nti waliwo emirembe n’obutebenkevu.”[36] Ab’ebyokwerinda ba Malawi nabo baayagala ssemateeka agobererwe.[37] Ekitongole ky’amateeka ekya Malawi Law Society kyakakasa nti mu kitundu 83(4) mu ssemateeka wa Malawi, ye yali omusikira omutuufu ku bukulembeze bwa Pulezidenti.[38]
Ku 7 April, kabineeti ya Malawi yasaba kkooti okugaana Banda okufuuka pulezidenti. Ye n’akuba essimu eri omuduumizi w’amagye, General Henry Odillo, n’amusaba amuwagire. Yamukkiriza n’ateekawo abajaasi okwetooloola ennyumba ye.[39]
Joyce Banda yalayirwa ku 7 April 2012 ng’omukulembeze wa Malawi, omukazi asoose okubeera mu kifo kino.[40] Omulamuzi omukulu Lovemore Munlo yali akulira omukolo ogwali ku National Assembly mu Lilongwe.[31] Oluvannyuma lw’okulayira, Banda yasaba obumu bw’eggwanga. “Njagala ffenna tukyuse tugende mu maaso n’essuubi n’omwoyo gw’obumu n’obwegassi... Nsuubira tujja kubeera bumu era nsuubira nti ng’eggwanga erisaba Katonda, twakkirize Katonda ajje mu maaso gaffe kubanga singa tetukikola, tuba tumaze okulemererwa.”[40]
Abamawulire ba Malawi n’ensi yonna baalaga okutongoza kwa Joyce Banda nga kwali kwa mirembe. Baakuyita obuwanguzi bwa demokulaasi. Olupapula lwa Malawi Sunday Times lwagamba nti okutongoza kwa pulezidenti omuggya kwali “kuyambye okunyweza n’okussa obuwangwa bwa demokulaasi mu ggwanga.”[41]
=== Okulonda abakungu ba Cabinet n’okufiirwa okulonda kwa Pulezidenti mu 2014 ===
Ku 26 April 2012, Banda yalonda cabinet ye eyali erimu baminisita 23 n’abamyuka baabwe mwenda. Yawaayo ebifo eby’enkizo okunyweza amaanyi ge nga mukulembeze w’eggwanga.[42]
Ku 10 October 2013, ennaku entono oluvannyuma lw’okudda okuva ku lugendo lwe ku UN, Banda yasazaamu cabinet ye oluvannyuma lw’ekikangabwa kya Capital Hill Cashgate scandal.[43][44] Ku 15 October, cabinet empya yalondebwa era omuwandiisi wa byensimbi Ken Lipenga ne minisita w’ebyamateeka Ralph Kasambara baasazibwako mu cabinet.
Mu May 2014 Joyce Banda yawangulwa nnyo mu kulonda kwa pulezidenti. Yalemwa okugezaako okusazaamu okulonda. Teyagenda ku kukyala kw’omuwanguzi Peter Mutharika, naye yamukubira essanyu.[45] Yatandika okubeera ebweru wa Malawi mu 2014. Ekiragiro ky’okumukwata ku nsonga z’obulyake mu kiseera kye nga Pulezidenti kyategekebwa nga 31 July 2017, newankubadde yali akyali ebweru w’eggwanga.[46] Yegaana emisango gino n’agamba nti ajja kudda okugiwulira.[47]
=== Enkolagana y’ensi yonna ===
Mu myaka egyasooka okutuuka ku bukulembeze bwa Banda, Malawi yali mu mbeera embi ey’ebyenfuna olw’enkolagana n’amawanga amalala mu bufuzi bwa Bingu wa Mutharika. Mu mwaka ogwasembayo ogw’obufuzi bwa Mutharika, Bungereza, Amerika, Germany, Norway, European Union, World Bank ne African Development Bank byonna byaleka okuwa obuyambi bw’ebyensimbi. Baalaga okutya ku bikolwa bya Mutharika ku demokulasiya mu ggwanga n’obukulembeze bwe obwali butandise okubaamu obutabanguko. Mu March 2012, Mutharika yagamba abakungu bano abava ebweru nti “mugende mu hell.” Yabalumiriza okutegeka okuggyawo gavumenti ye.[48] Ekimu ku bizibu bya Banda ng’omukulembeze kyali kuddamu okuzimba enkolagana n’abawa obuyambi. Era yalina ekizibu eky’okuddamu okuzimba enkolagana n’eggwanga lye erya Malawi nga Mozambique, n’amawanga agali mu kitundu nga Botswana.
Mu wiiki esooka ey’obufuzi bwe, Banda yatandika okukola enkolagana empya okuddamu okuzimba enkolagana ya Malawi n’amawanga amalala.[49] Yayogera ne Henry Bellingham ow’ekitongole kya United Kingdom’s Foreign Office. Yamusuubiza nti omubaka omupya owa Bungereza ajja kutumibwa “mu kiseera ekisinga obumpi.” Yayogera ne Secretary of State Hillary Clinton owa Amerika. Clinton yasubiza okuddamu okuteesa ku ssente za $350 million ez’amasannyalaze mu bwangu ddala. Banda yalangirira enteekateeka okwogera ne Baroness Ashton ow’ekitongole kya European Union’s Foreign Affairs office ne Ruby Randall, omukiise wa IMF mu Malawi. Ye ne pulezidenti wa Zambia Michael Sata baali bamaze okuteesa ku kuddamu okukola enkolagana ennungi.[49] Okusanyusa abawa obuyambi, gavumenti ya Banda era yagaana mu June 2012 okutegekera olukiiko lw’African Union mu July kubanga AU yali egambye nti pulezidenti wa Sudan Omar al-Bashir aweebwe obukakafu nti Malawi ejja kwegaana okuweereza ekiragiro kya ICC ekimukwata; Cabinet yasalawo nti embeera zino tezikkirizibwa.[50] Banda yayogerwako Forbes nga omukyala ow’amaanyi asinga obungi mu nsi, erinnya ly’omu Afrika erisinga obunene ku lukalala.
=== Enkola y'eggwanga ===
===== Obubonero bw'eggwanga =====
[[File:Flag of Malawi.svg|thumb|Bendera ya Malawi eyasooka mu 1964, eyaddizibwawo mu 2012]]
Mu myezi ebiri nga bamaze okutandika okukulembera, gavumenti ya Banda yateekawo ekiragiro okuddamu okukozesa bendera ya Malawi eyasooka eya 1964 "rising-sun", ng’eggyako eyakozesebwa mu 2010 wansi wa Bingu wa Mutharika.[51][52]
===== Okulwanirira eddembe ly’abantu =====
[[File:Flag of Malawi (2010–2012).svg|thumb|Bbendera etamanyiddwa eya 2010–2012]]
Ku 18 May 2012 Banda yalangirira nti agenda kuggyawo amateeka agalwanyisa obufumbo bw’abasajja oba abakyala bokka.[53] Mu November Minisitule y’ebyamateeka yawa ekiragiro eky’okwewala okukwatibwa ku bantu abakola obufumbo obwo nga balina okukkiriziganya, nga balindirira okwekeneenya kwa Palamenti,[54] naye Kkooti Enkulu yasazaamu ekiragiro ekyo mu February 2016, ng’egamba nti Palamenti yokka ye esobola okusazaamu oba okuggyawo amateeka gano.[55] Newankubadde obufumbo bw’abasajja oba abakyala bokka bukyali mu mateeka, okulwanirira eddembe ly’abantu kwongedde; Lilongwe yakuba olugendo lw’abavubuka ba LGBT olwasooka mu Malawi nga 26 June 2021.[56]
===== Enkyukakyuka mu by’enfuna n’ensimbi =====
Mu kugoberera amagezi ga International Monetary Fund (IMF), Banda yateekawo enkola y’okukyusa omuwendo gw’ensimbi, era nga 7 May 2012, yakendeeza omuwendo gwa Malawian kwacha ku bitundu 33 ku buli kikumi okusinziira ku ddoola ya Amerika okusobola okuggyawo akatale akatono akaliwo n’okufunamu obuyambi okuva ebweru.[57]
* Obuzibu obw’akaseera akatono: Okukendeeza omuwendo gw’ensimbi wamu n’okuteeka ebbeeyi y’amafuta mu mikono gy’abantu, kyaleetera okweyongera kw’ebbeeyi y’ebintu okutuuka ku bitundu 34 ku buli kikumi era ne kuleeta okwegugunga n’okulaga obutali bumativu mu January 2013.[58]
* Okuddamu okuzimba mu kiseera ekya wakati: Ku nkomerero ya 2013, IMF yagamba nti “okuddamu okuzimba kutandise… nga kuyambibwa okwongera okufuna ensimbi eziva ebweru” era nti ebbeeyi y’ebintu yatandika okukka.[59] Ekibiina kya Southern African Development Community kyategeka nti ebbeeyi y’ebintu ejja kukendeera okutuuka ku bitundu 19.6 ku buli kikumi mu 2014 ng’omuwendo gw’ensimbi gukutte mu mbeera.[60]
* Enkolagana n’abawa obuyambi: U.S. Congressional Research Service yalaga nti abawa obuyambi abasinga abaali basazizzaamu obuyambi bw’ensimbi mu kiseera kya Mutharika baabuzzaayo oluvannyuma lw’enkyukakyuka za Banda, nga mwemuli n’endagaano ya US $350-million eya Millennium Challenge Corporation.[61]
Enkyukakyuka zino zaateekebwako mu pulogulaamu ya gavumenti ey’okuddamu okuzimba mu by’enfuna eya 2012–2014, eyateeka enkyukakyuka ezikolebwa mu katale wamu n’enteekateeka z’okukuuma abantu mu mbeera y’obulamu.[62]
===== Obukadde n’ekyuma kya pulezidenti =====
Okusala ku nsimbi ezikozesebwa mu gavumenti, Banda yasuubiza okukendeeza omusaala gwe ku bitundu 30 ku buli kikumi era n’alagira okutunda ekifaananyi kya Dassault Falcon 900EX ekyagulibwa eyamuddirira. Ekifaananyi kino kyatundibwa eri Bohnox Enterprise eyali esangibwa mu British Virgin Islands ku doola za Amerika obukadde 15 mu May 2013.[63] Abakungu ba gavumenti baagamba nti ensimbi zino zaakozesebwa okusasula ebbanja ly’okulwanyisa ne Paramount Group n’okusasula emmere ya kasooli n’eddagala, naye ebibiina by’abantu baawakanya enteekateeka eno era ne basaba ebikwata ku ndagaano.[64] Okutegeeza kwa Parliament’s Public Accounts Committee mu 2021 kwalaga okunoonyereza okuggya ku nsonga eno, newankubadde tewali misango gy’obumenyi bw’amateeka egisimbiddwa mu kkooti.[65]
===== Enkola y’abantu =====
Wadde nga enkola za Banda zaaleeta obwesige mu bawandiisi b’ensimbi n’okufuna ssente z’ebweru, zaaleetawo okulinnya kw’ebbeeyi y’obulamu mu maka agali mu bibuga, ne zikendeeza obuwanguzi bwe mu bantu ng’agenda okulonda kwa 2014. Abanoonyereza bakyalina okwawukanako ku mugaso ogw’ebbanga ddene ogw’okukendeeza ebbeeyi mu 2012, newankubadde IMF ne World Bank balaga nti enkola eno yayamba okuziyiza obuzibu bw’ebyenfuna n’okuteekawo omusingi gw’enkulaakulana empya.[66]
===== Enteekateeka za Pulezidenti =====
Banda alaze obumanyirivu mu kulabirira obulamu bw’abakyala n’eddembe ly’okuzaala, nga asinga okuyita mu kusomesa abakyala ku Malawi. Yalaga obuwagizi bwe ng’atandika Presidential Initiative on Maternal Health and Safe Motherhood. Mu myaka ebiri gyokka, enteekateeka eno yalaga okukendeera kw’omuwendo gw’abakyala abafa nga bazaala okuva ku 675 ku buli 100,000 abaazaalibwa okutuuka ku 460 ku buli 100,000 abaazaalibwa.[67]
===== Bendera =====
Oluvannyuma bendera yakyusibwa mu 2010 gavumenti ya Mutharika, waaliwo okuwakanya okuva mu bantu. Ebibiina bingi byawakanya obutuufu bwa bendera eno. Ku 28 May 2012, Banda yakulembera ababaka ba palamenti okusalawo okuddamu okukozesa bendera ey’obwetwaze, eyasooka okuteekebwako mu 1964. Ebibiina byonna, okuggyako DPP, byasalawo okuddamu okukozesa bendera ey’obwetwaze.[68]
==== Obulamu oluvannyuma lw’okuba pulezidenti ====
===== Okuddayo okuva mu buwangwa n’okunoonyereza ku Cashgate (2018) =====
Banda yaddayo e Malawi nga 28 April 2018 oluvannyuma lw’emyaka esatu egy’okweyisa mu buwangwa mu Amerika, gyeyali mukwano omukulu mu Woodrow Wilson Center ne Center for Global Development.[69][70] Newankubadde poliisi yawa ekiragiro kya 2017 okumukwata olw’omusango gwa “Cashgate” ogw’omu 2013, Anti-Corruption Bureau yategeeza mu May 2018 nti okunoonyereza kwali kukyagenda mu maaso era nti Banda teyali akyaliiko musango gw’okusimbibwa mu kkooti.[71]
==== Enkolagana z’ebyokulonda mu 2019–2020 ====
People’s Party yasooka okuteekawo Banda ku kulonda kwa pulezidenti mu 2019, naye nga 15 March 2019 yavaamu n’awagira omuvuganya w’ekibiina ky’obufuzi Lazarus Chakwera.[72][73] Oluvannyuma lwa Kkooti Enkulu okusalawo okuggya ebivudde mu kulonda kwa 2019, Banda yawagira Chakwera mu kulonda okwaddirira mu June 2020 era n’amwebaza mu lujjudde oluvannyuma lw’okuwangula.[74]
Mu kabineeti ya Chakwera eyasooka, eyalangirirwa nga 8 July 2020, mwali mutabani wa Banda, Roy Akajuwe Kachale-Banda, ng’omubaka w’ebyobusuubuzi.[75]
==== Okulwanirira n’okuyamba mu nsi yonna (2021–2024) ====
===== Banda abadde akola ennyo ku nsonga z’ebyobulamu n’enkulaakulana mu nsi yonna. =====
* Mu May 2021 yayingira abakulembeze b’amawanga ne Nobel laureates mu bbaluwa ey’okusaba G7 okukkiriza obutali bw’ensimbi za COVID-19 vaccine era okuddamu okuwangula okulwanyisa AIDS.[76]
* Ku 11 March 2023 yali omu ku bantu abasukka mu 200 abasayina People’s Vaccine Alliance “Never Again” statement nga basaba okufuna eby’okulwanyisa ebikwatagana n’obulwadde obw’amaanyi.[77]
* Mu February 2023 Banda yafuuka omu ku “grain ambassadors” ba Ukraine, ng’ayamba okuzuula amawanga ga Afrika agasinga okwetaaga emmere ya Ukraine mu kiseera ky’olutalo lwa Russo-Ukrainian War.[78]
Okuyita mu Joyce Banda Foundation Trust, yeeyongedde okukola ku by’okukuuma emmere n’okusomesa, nga mwemuli okugabira amaka 500 obusimba bwa kasooli abaakosebwa Cyclone Freddy mu January 2024[79] n’okutandika enteekateeka ya K315 million bursary scheme eri abawala abasoma mu masomero aga secondary mu 2024.[80]
==== Okwesimbawo ku bwa Pulezidenti mu 2025 ====
[[File:Joyce Banda 2025.jpg|thumb|Banda mu 2025]]
Ku lunaku lwa 23 June 2025, People’s Party National Executive Committee yakkiriza Banda nga omukwasi w’ekibiina ku bwa Pulezidenti mu kulonda kwa Malawi okwa 2025. Bwe yalangirira okwesimbawo kwe e Lilongwe, yagamba nti “Malawi eri ku mugga ogw’okusalawo era yeetaaga okulaba empya ekwatiddwa ku kukola kw’abavubuka n’okutumbula abakyala mu by’enfuna.”[81] Okulonda kwe—kweyitibwa “A New Malawi for the Youth Initiatives (A.Ma.Y.I.)”—kulaga obusomesa bw’amasomero ga sekendule obutali bwa kusasula, ebifo by’obulamu eby’okusindikibwa, okukyusa mu by’obuli bw’enguzi n’okutumbula abavubuka mu by’obusuubuzi ng’ebikulu byakyo.[82] Yawangulwa Peter Mutharika.
== Joyce Banda Foundation ==
Ng’akyali tannaba kufuuka omumyuka wa pulezidenti, yali mukulembeze era CEO w’ekitongole ekya Joyce Banda Foundation,[84] ekitongole ekirungi ekikola ku baana n’abafumbo abatalina bazadde mu Malawi okuyita mu masomero. Kiri mu Chimwankhunda area mu Blantyre nga kirimu amasomero ga primary ne secondary. Kirimu n’ekifo ky’okulabirira abaana abatalina bazadde ekirimu ebifo mukaaga n’abaana 600.[85] Era kikola ku byalo ebiriraanye nga kiwa micro-credit eri abakazi 40 n’ebibiina by’abavubuka 10. Kiwa ensigo eri abalimi abasukka mu 10,000 era kiwadde obuyambi obulala. Ekitongole kino kyazimba amalwaliro ana mu byalo 200 bye kisobola okukolako. Era kikola ku nkulaakulana mu byalo. Kirina obukwatagana ne Jack Brewer Foundation, ekitongole ekikola ku nkulaakulana mu nsi yonna ekya NFL star Jack Brewer.[86]
== National Association of Business Women ==
Banda ye mukulembeze w’ekibiina kya National Association of Business Women mu Malawi ekyatandikibwa mu 1990. Kiri mu mateeka ng’ekitongole ekitali kya magoba mu Malawi.[87] Ekibiina kino kirina ekigendererwa okuggyamu abakazi obwavu nga bawanga amaanyi n’okubawa obusobozi mu by’enfuna.[88] Kino kye kibiina ky’abakazi 30,000, ekisanyusa okuwagira bizinensi z’abakazi n’okuyamba abakazi abayagala okwetaba mu bizinensi. Ebikolwa byabwe birimu okutendeka mu bizinensi, okutendeka mu tekinologiya, okukuuma ebyafaayo n’obukugu mu kukulembera.[88] Bakola okuteekateeka okukola emboozi n’abakulembeze abakola amateeka okulaba nga amateeka gabaagaliza abakazi abalina bizinensi.[89] Omukulembeze waakyo kati ye Mary Malunga.[89] Ekitongole kino kibadde n’obukwatagana ne Humanist Institute for Development Cooperation (Hivos) ey’e Netherlands okuva mu 2003.[88]
== Philanthropy n’okukulaakulanya ebikolebwa ==
Banda abadde mu mirimu mingi egy’obusobozi n’abakyala okuva ku myaka 25 okulaba nga wabaawo enkyukakyuka mu mateeka, ddala mu by’enjigiriza. Yatandika Joyce Banda Foundation for Better Education. Yatandika Young Women Leaders Network, National Association of Business Women ne Hunger Project mu Malawi. Ye (nga ali wamu ne Pulezidenti Joaquim Chissano owa Mozambique) yaweebwa ekirabo kya Africa Prize for Leadership for the Sustainable End of Hunger mu 1997 ekitongole ky’e New York ekitali kya gavumenti. Yakozesa ssente z’ekirabo okuzimba ekizimbe kya Joyce Banda foundation for children.[85] Mu 2006, yafuna ekirabo kya International Award for the Health and Dignity of Women olw’okweyisa obulungi ku ddembe ly’abakyala ba Malawi nga bwekikolebwa Americans for United Nations Population Fund.[17]
Yaweereza nga commissioner wa "Bridging a World Divided" awamu n’abantu nga Bishop Desmond Tutu, ne United Nations Human Rights Commissioner, Mary Robinson.[8] Banda era yali memba mu Advisory Board for Education mu Washington DC, era mu advisory board ya Federation of World Peace and Love mu Taiwan (China).[8]
Mu kiseera ky’okukendeeza ensimbi mu gavumenti mu October 2012, Banda yakendeeza omusaala gwe ku bitundu 30%. Era yalangirira nti ennyonyi ya pulezidenti egenda kutundibwa.[90]
==== Global Leaders Council for Reproductive Health ====
Mu 2010, Banda yafuuka memba wa Global Leaders Council for Reproductive Health,[91] ekibiina ky’abantu kkumi na mukaaga abali mu buyinza n’abakulembeze b’amawanga agasooka, abakozi abakulu n’abalala abakkiriza okutumbula eby’obulamu bw’okuzalira okutuusa ku nkulaakulana ey’olubeerera n’obugagga.[91] Ekikulemberwa omukulembeze w’eggwanga lya Ireland Mary Robinson, abakulembeze bano balaba okukungaanya obuyinza bw’ebyobufuzi n’ensimbi ezetaagisa okufuna obulamu bw’okuzalira eri buli muntu mu 2015 – ekigendererwa ekikulu mu UN Millennium Development Goals.[91]
==== Ebirabo ====
===== Awaadi z'eggwanga =====
* Woman of the Year, Malawi, 1997
* Woman of the Year, Malawi, 1998
* ''Nyasa Times'' Multimedia "Person of the Year", 2010
===== Ebikopo by’ensi yonna =====
* Martin Luther King Jr. Drum Major Award, 2012, Washington D.C.[93]
* Legends Award for Leadership, 2012, Greater African Methodist Episcopal Church[94]
* Women of Substance Award, 2010, African Women Development Fund[95]
* Africa Prize for Leadership for the Sustainable End of Hunger, 1997, The Hunger Project, New York[8]
* International Award for Entrepreneurship Development, 1998, Africa Federation of Women Entrepreneurs & UN Economic Commission for Africa[8]
* 100 Heroines Award, 1998, Rochester, New York[8]
* Certificate of Honors, 2001, Federation of World Peace and Love, Taiwan (Republic of China)[8]
* Reykjavík Global Forum / Women Political Leaders (WPL) Trailblazer Award, 2020, Iceland[96]
==== Ekitiibwa ====
* ''Forbes'' magazine – World's Most Powerful Women: #40 (2014)<ref name="Forbes14" /> | #47 (2013) | #71 (2012)
* ''Forbes'' magazine – Africa's Most Powerful Women: #1 (2012) | #3 (2011)
* Included in the "BBC 100 Women" series, October 2014<ref name="bbc100women" />
* Included in "Outstanding Women in Africa" list, 2022, ''New Africa Magazine''<ref name="investigator2022" />
== Laba era ==
* Malawian Constitutional Crisis 2012
* List of current members of the National Assembly of Malawi
== Okusoma okw'okweyongerayo ==
* Kim Yi Dionne, Boniface Dulani (January 2013). "Constitutional provisions and executive succession: Malawi's 2012 transition in comparative perspective". ''African Affairs''. '''112''' (446): 111–137. doi:10.1093/afraf/ads067. JSTOR 23357150
== Ebyokulabirako ==
cdh284ylxrjty9fwz6boe3jcznjqcdr
75886
75885
2026-10-01T12:09:57Z
MEvalyn
9841
75886
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|item=Q57388}}
'''Joyce Hilda Banda''' (eyazaalibwa nga Ntila; yazaalibwa nga 12 Apuli 1950) ye munnabyabufuzi, omusomesa era omulwanirizi w’eddembe okuva e Malawi eyakolanga ng’omukulembeze wa Malawi ow’okuna okuva mu 2012 okutuuka mu 2014. Yafuuka pulezidenti oluvannyuma lw’okufa kwa Bingu wa Mutharika, gwe yakolera nga vice president ow’okuna okuva mu 2009 okutuuka mu 2012. Omubaka wa People’s Party, Banda abadde akulembera ekibiina kino okuva lwe kyatandikibwawo mu 2011. Ye mukyala asooka okuba pulezidenti wa Malawi era omutwe gw’eggwanga ogwokubiri, oluvannyuma lwa Elizabeth II, era omutwe gw’eggwanga ogwokubiri mu Africa, oluvannyuma lwa Ellen Johnson Sirleaf owa Liberia.
Banda yazaalibwa mu Malemia, n’asoma ku Columbus University ne Royal Roads University n’afuna diguli ya bachelor’s ne master’s degree mu arts, ate Atlantic International University n’afuna diguli ya bachelor’s mu social science mu myaka gy’emyaka gya 1970. Oluvannyuma yatandikawo Joyce Banda Foundation, National Association of Business Women (NABW), Young Women Leaders Network, ne Hunger Project. Banda yayingira ebyobufuzi mu 1999 era n’alondebwa mu National Assembly nga memba wa United Democratic Front (UDF) ekibiina kya Pulezidenti Bakili Muluzi.
Mu 2004, Banda yateekebwako Minisita w’eby’obulamu bw’abakyala, abaana n’okukola emirimu gy’abantu abakulu okuva eri Pulezidenti Mutharika. Mu kiseera kye mu kifo kino, yakakasizza etteeka lya Domestic Violence Bill erya 2006, era n’ateekawo National Platform for Action on Orphans and Vulnerable Children ne Zero Tolerance Campaign Against Child Abuse. Banda oluvannyuma yateekebwako Minisita w’eby’ensonga z’ebweru, era n’akyusa obuwanguzi bwa Malawi okuva ku Republic of China okudda ku People’s Republic of China ng’agezaako okuleeta enkulaakulana mu by’enfuna mu Malawi. Mu 2009, Mutharika yaddamu okulonda era n’alonda Banda okuba omubaka we mu kulonda okw’eggwanga, era tikiti yaabwe n’ewangula, n’afuuka vice president asooka. Ekiseera kya Banda nga vice president kyali kijjudde obutakkaanya wakati we ne Mutharika kubanga Banda yagaana okukkiriza muganda wa Mutharika Peter okubeera omusika we ku bukulembeze bw’eggwanga. Banda oluvannyuma yasindikibwa ebweru mu DPP era n’atandikawo People’s Party, naye n’asigala nga vice president nga bwe kiragiddwa mu Ssemateeka.
Mu April 2012, Mutharika yafa; nga bwe kiri mu Ssemateeka, Banda nga vice president yandifuuse pulezidenti. Naye abamu ku ba DPP abaalina obwesige eri Mutharika baagezaako okuteekawo muganda we nga pulezidenti, ne batandika obuzibu mu kusikira obukulembeze. Wadde nga kino kyaliwo, Banda, nga bwe kiragiddwa mu mateeka, yafuuka pulezidenti ng’ayambibwa amagye agawagira Ssemateeka. Mu 2014, Banda yawangulwa mu kulonda okw’eggwanga Peter Mutharika, muganda wa Bingu eyafa. Nga Banda mu kusooka yagaana okukkiriza n’asaba okulonda okuddamu, ng’agamba nti waliwo obubbi, oluvannyuma yakkiriza n’awaayo obuyinza eri Mutharika nga 31 May.
Mu June 2014, Forbes yamulonda nga omukyala ow’amaanyi ogw’okusatu mu nsi yonna era nga ye mukyala ow’amaanyi ennyo mu Africa.<ref>{{Cite web |last=Burho |first=Moira Forbes, Maggie McGrath, Erin Spencer Sairam, Erika |title=Forbes World’s Most Powerful Women of 2025 |url=https://https//www.forbes.com/lists/power-women/ |access-date=2026-10-01 |website=Forbes |language=en}}</ref>Mu October 2014, yateekebwa mu BBC’s 100 Women.<ref>{{Cite news |date=2014-10-26 |title=Who are the 100 Women 2014? |url=https://www.bbc.com/news/world-29758792 |access-date=2026-10-01 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref>
== Obulamu bwe n’obw’eka ==
[[File:Joyce Banda 2025 (profile).jpg|thumb|Banda mu 2025]]
Joyce Hilda Ntila<ref>{{Cite news |date=2012-04-10 |title=Joyce Banda: Malawi's first female president |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-17662916 |access-date=2026-10-01 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> yazaalibwa nga 12 April 1950 mu Malemia, ekyalo mu Zomba District eya Nyasaland (kati Malawi).<ref>{{Cite web |title=Malawian President quietly celebrates 62nd birthday {{!}} Malawi news, Malawi - NyasaTimes breaking online news source from Malawi |url=http://www.nyasatimes.com/malawi/2012/04/12/malawian-president-quietly-celebrates-62nd-birthday/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414023610/http://www.nyasatimes.com/malawi/2012/04/12/malawian-president-quietly-celebrates-62nd-birthday/ |archive-date=2012-04-14 |access-date=2026-10-01 |website=www.nyasatimes.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=JB Celebrates Her 62 Birthday In Private {{!}} Malawi Voice |url=http://www.malawivoice.com/2012/04/12/jb-celebrates-her-62-birthday-in-private-67799/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414080836/http://www.malawivoice.com/2012/04/12/jb-celebrates-her-62-birthday-in-private-67799/ |archive-date=2012-04-14 |access-date=2026-10-01 |website=www.malawivoice.com |language=en-US}}</ref> Yasoma ku Providence Secondary School.<ref>{{Cite web |last=Online |first=Nation |date=2020-03-31 |title=Faith’s rise against odds |url=https://mwnation.com/faiths-rise-against-odds/ |access-date=2026-10-01 |website=Nation Online |language=en-US}}</ref> Kitaawe yali omuyimbi wa police brass band. Yatandika okukola nga secretary era n’afuuka omuntu amanyiddwa ennyo mu kiseera kya dictator Hastings Banda.<ref>{{Cite web |date=2012-04-06 |title=Joyce Banda poised for Malawi presidency |url=https://capitalfm.africa/joyce-banda-poised-for-malawi-presidency/ |access-date=2026-10-01 |website=Capital FM Kenya |language=en-US}}</ref>
Yafuna Cambridge School Certificate, Bachelor of Arts Degree mu Early Childhood Education okuva mu Columbus University (ekitongole ekitalina kukkirizibwa), Bachelor of Social Studies mu Gender Studies okuva mu Atlantic International University (nayo etalina kukkirizibwa) ne Diploma mu Management of NGOs okuva mu International Labour Organization (ILO) Centre mu Turin, Italy. Atlantic International University kyogerwako ng’ekifo ekikola diguli ezitali za mazima, era diguli zaayo zikyusiddwa nnyo nga “fake.<ref>{{Cite news |date=2016-10-28 |title=Probe IGP's ‘Fake’ doctorate degree - Academics |url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Probe-IGP-s-Fake-doctorate-degree-Academics-481571 |archive-url=http://web.archive.org/web/20241229191248/https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Probe-IGP-s-Fake-doctorate-degree-Academics-481571 |archive-date=2024-12-29 |access-date=2026-10-01 |work=GhanaWeb |language=en-US}}</ref>” Yafuna ne Master of Arts degree mu Leadership okuva mu Royal Roads University mu Canada, ne doctorate ey’ekitiibwa mu 2013 okuva mu Jeonju University.<ref>{{Cite journal |date=2019 |title=Liberia, Malawi, and Central African Republic |url=https://doi.org/10.5040/9781666992373.ch-002 |journal=Empowering Women |pages=23–44 |doi=10.5040/9781666992373.ch-002}}</ref>
Yawasa Roy Kachale, gye yazaala abaana basatu. Nga ali ku myaka 25, yali abeera Nairobi, Kenya.<ref>{{Cite web |date=2020-07-03 |title=How Nairobi shaped future president |url=https://nation.africa/kenya/news/how-nairobi-shaped-future-president--808056 |access-date=2026-10-01 |website=Daily Nation |language=en}}</ref>
Mu 1975, okugenda mu maaso kw’abakyala mu Kenya kwalaga Banda okutwala abaana be basatu n’ava mu bufumbo obwali bumukubiriza obubi.[14] Obufumbo bwe ne Roy Kachele bwaggwa mu 1981. Oluvannyuma yawasa Richard Banda, omulamuzi omukulu ow’eddembe mu Malawi, gye yazaala abaana babiri.<ref>{{Cite web |last=Moderator |date=2013-04-10 |title=Stories on Malawi: (20) New tweets matching Malawi |url=https://storiesonmalawi.blogspot.com/2013/04/20-new-tweets-matching-malawi_6790.html |access-date=2026-10-01 |website=Stories on Malawi}}</ref>
Wakati wa 1985 ne 1997 Banda yakulembera era n’atandikawo bizinensi n’ebitongole ebitali bimu nga Ndekani Garments (1985), Akajuwe Enterprises (1992), ne Kalingidza Bakery (1995). Okutuuka kwe kwamuleetera okuyamba abakyala abalala okufuna obwetwaze mu by’enfuna n’okumalawo obwavu n’okukozesebwa obubi.<ref name=":1">{{Cite web |title=Friends of UNFPA – Channel Foundation |url=https://www.channelfoundation.org/legacy-grantees/unfpa/ |access-date=2026-10-01 |language=en-US}}</ref>
Ye muganda wa Anjimile Oponyo, eyali CEO wa Raising Malawi Academy for Girls, eyayambibwa Madonna.<ref>{{Cite news |last=Reporter |first=Staff |date=2012-04-16 |title=Madonna: I’m happy Joyce Banda is Malawi’s leader |url=https://www.namibian.com.na/madonna-im-happy-joyce-banda-is-malawis-leader/ |access-date=2026-10-01 |work=The Namibian |language=en-US}}</ref>
== Obulamu bw’ebyobufuzi ==
=== Emirimu gy’obukulembeze (1999–2009) ===
Joyce Banda yayingira mu byobufuzi mu 1999. Yawangula ekifo mu Palamenti mu kulonda kwa Malawi okwokusatu okwa demokulasiya ng’omubaka wa kibiina kya Pulezidenti Bakili Muluzi, United Democratic Front. Yakikiriranga Zomba Malosa constituency.<ref name=":1" /> Muluzi yamuteekako nga Minisita w’eby’obusajja n’eby’abantu.[7] Nga minisita, yakola okulwanyisa okussa mu mateeka Domestic Violence Bill eyali etaddeko emyaka musanvu nga tekyakolebwa.[20] Yakola National Platform for Action ku baana abatalina bazadde n’abaana abali mu buzibu era n’atandika Zero Tolerance Campaign Against Child Abuse.<ref name=":1" />
Mu 2004, yaddamu okulondebwa nga memba wa kibiina kya Muluzi. Bingu wa Mutharika yafuuka Pulezidenti. Newankubadde Banda teyali memba wa kibiina kye, Mutharika yamuteekako nga Minisita w’eby’ensonga z’ebweru mu 2006. Banda yasindika okukyusa engeri Malawi gye yakkiriza gavumenti ya China okuva ku Republic of China (ku Taiwan) okudda ku People’s Republic of China ku lukalu; yagamba nti kino kyandireese obugagga eri Malawi. Mu 2010, China yamaliriza okuzimba ekizimbe kipya kya Palamenti e Lilongwe.<ref>{{Cite web |title=China-Malawi cooperation very good: Malawian diplomat - People's Daily Online |url=https://en.people.cn/n/2015/0420/c90883-8880774.html |access-date=2026-10-01 |website=en.people.cn}}</ref>
=== Omumyuka wa Pulezidenti (2009–2012) ===
Banda yagenda mu kalulu ka 2009 nga omuwandiisi wa DP, ng’awerekerwako Mutharika, omuwandiisi wa DP ow’obwapulezidenti. Yaweereza nga omukyala asooka okuba omumyuka wa Pulezidenti mu Malawi. Mu kusalawo okutali kwategeerekeka okuva mu DPP, Joyce Banda ne second vice-president Khumbo Kachali baasimbibwa nga bamumyuka ba DPP nga 12 December 2010 olw’ebikolwa ‘eby’okulwanyisa ekibiina. Mu kugezaako okumugoba, pulezidenti yeeyongera okumuwa emirimu egyali gyakolebwako Callista Mutharika, eyateekebwa mu kabineeti mu September 2011. Kkooti yagaana Mutharika okumugoba nga omumyuka wa Pulezidenti ku nsonga za ssemateeka. Kino kyali kirimu okuggyako emotoka ye ey’obukulembeze n’okumugaana okuwandiisa ekibiina kye ekipya. Ku 8 September 2011, ekifo ky’omumyuka wa Pulezidenti kyalekebwa mu kukyusa kabineeti. Naye yali akyali Vice-President mu mateeka kubanga ekifo kino kyali kisabiddwa mu ssemateeka.[24] Yayogerwako omwogezi wa DPP Hetherwick Ntaba okulekulira ekifo ky’omumyuka wa Pulezidenti.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Nyasa Times |date=2011-10-12 |title=Bingu drags VP to court on ‘constructive resignation’ {{!}} Nyasa Times |url=https://www.nyasatimes.com/bingu-drags-vp-to-court-on-constructive-resignation/ |access-date=2026-10-01 |website=www.nyasatimes.com |language=en-GB}}</ref>
==== Ebibiina mu DPP ====
[[File:Joyce Banda Department for International Development photo crop.jpg|thumb|Banda mu 2012]]
Enkolagana wakati wa Banda ne Pulezidenti Bingu wa Mutharika yali etandise okubaamu obutakkaanya olw’okugezaako kwa Mutharika okuteekawo muganda we Peter Mutharika ng’omusikira we.[23] Newankubadde nga yasibwa ku kifo ky’obumyuka bwa Pulezidenti wa DPP wamu ne Second Vice-President Khumbo Kachali, yakomekkereza okukola nga omumyuka wa Pulezidenti wa Malawi nga bwe kirambikiddwa mu ssemateeka.[23] Kino kyaleetera abantu bangi okuva mu DPP n’okutandika ebibiina ebyamuwagira okufuuka Pulezidenti wa Malawi mu kulonda kwa 2014.[28] DPP yagaana nti abantu bangi tebaavaamu era n’egamba nti baali batono bokka.[28]
People’s Party
Banda ye mutandisi era mukulembeze wa People’s Party, eyatandikibwa mu 2011 oluvannyuma lw’okugobebwa mu DPP bwe yagaana okuwagira muganda wa Pulezidenti Mutharika omuto Peter Mutharika ng’omusikira we mu kulonda kwa 2014.[29][30]
Pulezidenti (2012 – May 2014)
Okukyusa obuyinza
Ku 5 April 2012, Pulezidenti Mutharika yafa.[31] Oluvannyuma lw’okufa kwe gavumenti yalemwa okutegeeza abantu mu budde nti pulezidenti afudde. Kino kyaleeta okutya kw’okubaawo kw’obuzibu mu ssemateeka mu Malawi.[32][33][34][35]
Agence France-Presse yayogera ku Pulezidenti wa Malawi eyasooka Bakili Muluzi ng’agamba nti “ssemateeka alina okugobererwa”, ng’agamba nti omumyuka wa pulezidenti ateekeddwa okutwala obuyinza mu ssemateeka. “Ndi kusaba ssemateeka agobererwe, okukuuma emirembe n’obutebenkevu. Amateeka ga Malawi galambika bulungi nti omumyuka wa pulezidenti atwala obuyinza singa pulezidenti aliwo tasobola kukulembera. Tulina okwewala ekizibu ky’obutabanguko. Tugoberere ssemateeka. Tetulina ky’okusalawo okuggyako okugoberera ssemateeka. Ky’amaanyi nnyo nti waliwo emirembe n’obutebenkevu.”[36] Ab’ebyokwerinda ba Malawi nabo baayagala ssemateeka agobererwe.[37] Ekitongole ky’amateeka ekya Malawi Law Society kyakakasa nti mu kitundu 83(4) mu ssemateeka wa Malawi, ye yali omusikira omutuufu ku bukulembeze bwa Pulezidenti.[38]
Ku 7 April, kabineeti ya Malawi yasaba kkooti okugaana Banda okufuuka pulezidenti. Ye n’akuba essimu eri omuduumizi w’amagye, General Henry Odillo, n’amusaba amuwagire. Yamukkiriza n’ateekawo abajaasi okwetooloola ennyumba ye.[39]
Joyce Banda yalayirwa ku 7 April 2012 ng’omukulembeze wa Malawi, omukazi asoose okubeera mu kifo kino.[40] Omulamuzi omukulu Lovemore Munlo yali akulira omukolo ogwali ku National Assembly mu Lilongwe.[31] Oluvannyuma lw’okulayira, Banda yasaba obumu bw’eggwanga. “Njagala ffenna tukyuse tugende mu maaso n’essuubi n’omwoyo gw’obumu n’obwegassi... Nsuubira tujja kubeera bumu era nsuubira nti ng’eggwanga erisaba Katonda, twakkirize Katonda ajje mu maaso gaffe kubanga singa tetukikola, tuba tumaze okulemererwa.”[40]
Abamawulire ba Malawi n’ensi yonna baalaga okutongoza kwa Joyce Banda nga kwali kwa mirembe. Baakuyita obuwanguzi bwa demokulaasi. Olupapula lwa Malawi Sunday Times lwagamba nti okutongoza kwa pulezidenti omuggya kwali “kuyambye okunyweza n’okussa obuwangwa bwa demokulaasi mu ggwanga.”[41]
=== Okulonda abakungu ba Cabinet n’okufiirwa okulonda kwa Pulezidenti mu 2014 ===
Ku 26 April 2012, Banda yalonda cabinet ye eyali erimu baminisita 23 n’abamyuka baabwe mwenda. Yawaayo ebifo eby’enkizo okunyweza amaanyi ge nga mukulembeze w’eggwanga.[42]
Ku 10 October 2013, ennaku entono oluvannyuma lw’okudda okuva ku lugendo lwe ku UN, Banda yasazaamu cabinet ye oluvannyuma lw’ekikangabwa kya Capital Hill Cashgate scandal.[43][44] Ku 15 October, cabinet empya yalondebwa era omuwandiisi wa byensimbi Ken Lipenga ne minisita w’ebyamateeka Ralph Kasambara baasazibwako mu cabinet.
Mu May 2014 Joyce Banda yawangulwa nnyo mu kulonda kwa pulezidenti. Yalemwa okugezaako okusazaamu okulonda. Teyagenda ku kukyala kw’omuwanguzi Peter Mutharika, naye yamukubira essanyu.[45] Yatandika okubeera ebweru wa Malawi mu 2014. Ekiragiro ky’okumukwata ku nsonga z’obulyake mu kiseera kye nga Pulezidenti kyategekebwa nga 31 July 2017, newankubadde yali akyali ebweru w’eggwanga.[46] Yegaana emisango gino n’agamba nti ajja kudda okugiwulira.[47]
=== Enkolagana y’ensi yonna ===
Mu myaka egyasooka okutuuka ku bukulembeze bwa Banda, Malawi yali mu mbeera embi ey’ebyenfuna olw’enkolagana n’amawanga amalala mu bufuzi bwa Bingu wa Mutharika. Mu mwaka ogwasembayo ogw’obufuzi bwa Mutharika, Bungereza, Amerika, Germany, Norway, European Union, World Bank ne African Development Bank byonna byaleka okuwa obuyambi bw’ebyensimbi. Baalaga okutya ku bikolwa bya Mutharika ku demokulasiya mu ggwanga n’obukulembeze bwe obwali butandise okubaamu obutabanguko. Mu March 2012, Mutharika yagamba abakungu bano abava ebweru nti “mugende mu hell.” Yabalumiriza okutegeka okuggyawo gavumenti ye.[48] Ekimu ku bizibu bya Banda ng’omukulembeze kyali kuddamu okuzimba enkolagana n’abawa obuyambi. Era yalina ekizibu eky’okuddamu okuzimba enkolagana n’eggwanga lye erya Malawi nga Mozambique, n’amawanga agali mu kitundu nga Botswana.
Mu wiiki esooka ey’obufuzi bwe, Banda yatandika okukola enkolagana empya okuddamu okuzimba enkolagana ya Malawi n’amawanga amalala.[49] Yayogera ne Henry Bellingham ow’ekitongole kya United Kingdom’s Foreign Office. Yamusuubiza nti omubaka omupya owa Bungereza ajja kutumibwa “mu kiseera ekisinga obumpi.” Yayogera ne Secretary of State Hillary Clinton owa Amerika. Clinton yasubiza okuddamu okuteesa ku ssente za $350 million ez’amasannyalaze mu bwangu ddala. Banda yalangirira enteekateeka okwogera ne Baroness Ashton ow’ekitongole kya European Union’s Foreign Affairs office ne Ruby Randall, omukiise wa IMF mu Malawi. Ye ne pulezidenti wa Zambia Michael Sata baali bamaze okuteesa ku kuddamu okukola enkolagana ennungi.[49] Okusanyusa abawa obuyambi, gavumenti ya Banda era yagaana mu June 2012 okutegekera olukiiko lw’African Union mu July kubanga AU yali egambye nti pulezidenti wa Sudan Omar al-Bashir aweebwe obukakafu nti Malawi ejja kwegaana okuweereza ekiragiro kya ICC ekimukwata; Cabinet yasalawo nti embeera zino tezikkirizibwa.[50] Banda yayogerwako Forbes nga omukyala ow’amaanyi asinga obungi mu nsi, erinnya ly’omu Afrika erisinga obunene ku lukalala.
=== Enkola y'eggwanga ===
===== Obubonero bw'eggwanga =====
[[File:Flag of Malawi.svg|thumb|Bendera ya Malawi eyasooka mu 1964, eyaddizibwawo mu 2012]]
Mu myezi ebiri nga bamaze okutandika okukulembera, gavumenti ya Banda yateekawo ekiragiro okuddamu okukozesa bendera ya Malawi eyasooka eya 1964 "rising-sun", ng’eggyako eyakozesebwa mu 2010 wansi wa Bingu wa Mutharika.[51][52]
===== Okulwanirira eddembe ly’abantu =====
[[File:Flag of Malawi (2010–2012).svg|thumb|Bbendera etamanyiddwa eya 2010–2012]]
Ku 18 May 2012 Banda yalangirira nti agenda kuggyawo amateeka agalwanyisa obufumbo bw’abasajja oba abakyala bokka.[53] Mu November Minisitule y’ebyamateeka yawa ekiragiro eky’okwewala okukwatibwa ku bantu abakola obufumbo obwo nga balina okukkiriziganya, nga balindirira okwekeneenya kwa Palamenti,[54] naye Kkooti Enkulu yasazaamu ekiragiro ekyo mu February 2016, ng’egamba nti Palamenti yokka ye esobola okusazaamu oba okuggyawo amateeka gano.[55] Newankubadde obufumbo bw’abasajja oba abakyala bokka bukyali mu mateeka, okulwanirira eddembe ly’abantu kwongedde; Lilongwe yakuba olugendo lw’abavubuka ba LGBT olwasooka mu Malawi nga 26 June 2021.[56]
===== Enkyukakyuka mu by’enfuna n’ensimbi =====
Mu kugoberera amagezi ga International Monetary Fund (IMF), Banda yateekawo enkola y’okukyusa omuwendo gw’ensimbi, era nga 7 May 2012, yakendeeza omuwendo gwa Malawian kwacha ku bitundu 33 ku buli kikumi okusinziira ku ddoola ya Amerika okusobola okuggyawo akatale akatono akaliwo n’okufunamu obuyambi okuva ebweru.[57]
* Obuzibu obw’akaseera akatono: Okukendeeza omuwendo gw’ensimbi wamu n’okuteeka ebbeeyi y’amafuta mu mikono gy’abantu, kyaleetera okweyongera kw’ebbeeyi y’ebintu okutuuka ku bitundu 34 ku buli kikumi era ne kuleeta okwegugunga n’okulaga obutali bumativu mu January 2013.[58]
* Okuddamu okuzimba mu kiseera ekya wakati: Ku nkomerero ya 2013, IMF yagamba nti “okuddamu okuzimba kutandise… nga kuyambibwa okwongera okufuna ensimbi eziva ebweru” era nti ebbeeyi y’ebintu yatandika okukka.[59] Ekibiina kya Southern African Development Community kyategeka nti ebbeeyi y’ebintu ejja kukendeera okutuuka ku bitundu 19.6 ku buli kikumi mu 2014 ng’omuwendo gw’ensimbi gukutte mu mbeera.[60]
* Enkolagana n’abawa obuyambi: U.S. Congressional Research Service yalaga nti abawa obuyambi abasinga abaali basazizzaamu obuyambi bw’ensimbi mu kiseera kya Mutharika baabuzzaayo oluvannyuma lw’enkyukakyuka za Banda, nga mwemuli n’endagaano ya US $350-million eya Millennium Challenge Corporation.[61]
Enkyukakyuka zino zaateekebwako mu pulogulaamu ya gavumenti ey’okuddamu okuzimba mu by’enfuna eya 2012–2014, eyateeka enkyukakyuka ezikolebwa mu katale wamu n’enteekateeka z’okukuuma abantu mu mbeera y’obulamu.[62]
===== Obukadde n’ekyuma kya pulezidenti =====
Okusala ku nsimbi ezikozesebwa mu gavumenti, Banda yasuubiza okukendeeza omusaala gwe ku bitundu 30 ku buli kikumi era n’alagira okutunda ekifaananyi kya Dassault Falcon 900EX ekyagulibwa eyamuddirira. Ekifaananyi kino kyatundibwa eri Bohnox Enterprise eyali esangibwa mu British Virgin Islands ku doola za Amerika obukadde 15 mu May 2013.[63] Abakungu ba gavumenti baagamba nti ensimbi zino zaakozesebwa okusasula ebbanja ly’okulwanyisa ne Paramount Group n’okusasula emmere ya kasooli n’eddagala, naye ebibiina by’abantu baawakanya enteekateeka eno era ne basaba ebikwata ku ndagaano.[64] Okutegeeza kwa Parliament’s Public Accounts Committee mu 2021 kwalaga okunoonyereza okuggya ku nsonga eno, newankubadde tewali misango gy’obumenyi bw’amateeka egisimbiddwa mu kkooti.[65]
===== Enkola y’abantu =====
Wadde nga enkola za Banda zaaleeta obwesige mu bawandiisi b’ensimbi n’okufuna ssente z’ebweru, zaaleetawo okulinnya kw’ebbeeyi y’obulamu mu maka agali mu bibuga, ne zikendeeza obuwanguzi bwe mu bantu ng’agenda okulonda kwa 2014. Abanoonyereza bakyalina okwawukanako ku mugaso ogw’ebbanga ddene ogw’okukendeeza ebbeeyi mu 2012, newankubadde IMF ne World Bank balaga nti enkola eno yayamba okuziyiza obuzibu bw’ebyenfuna n’okuteekawo omusingi gw’enkulaakulana empya.[66]
===== Enteekateeka za Pulezidenti =====
Banda alaze obumanyirivu mu kulabirira obulamu bw’abakyala n’eddembe ly’okuzaala, nga asinga okuyita mu kusomesa abakyala ku Malawi. Yalaga obuwagizi bwe ng’atandika Presidential Initiative on Maternal Health and Safe Motherhood. Mu myaka ebiri gyokka, enteekateeka eno yalaga okukendeera kw’omuwendo gw’abakyala abafa nga bazaala okuva ku 675 ku buli 100,000 abaazaalibwa okutuuka ku 460 ku buli 100,000 abaazaalibwa.[67]
===== Bendera =====
Oluvannyuma bendera yakyusibwa mu 2010 gavumenti ya Mutharika, waaliwo okuwakanya okuva mu bantu. Ebibiina bingi byawakanya obutuufu bwa bendera eno. Ku 28 May 2012, Banda yakulembera ababaka ba palamenti okusalawo okuddamu okukozesa bendera ey’obwetwaze, eyasooka okuteekebwako mu 1964. Ebibiina byonna, okuggyako DPP, byasalawo okuddamu okukozesa bendera ey’obwetwaze.[68]
==== Obulamu oluvannyuma lw’okuba pulezidenti ====
===== Okuddayo okuva mu buwangwa n’okunoonyereza ku Cashgate (2018) =====
Banda yaddayo e Malawi nga 28 April 2018 oluvannyuma lw’emyaka esatu egy’okweyisa mu buwangwa mu Amerika, gyeyali mukwano omukulu mu Woodrow Wilson Center ne Center for Global Development.[69][70] Newankubadde poliisi yawa ekiragiro kya 2017 okumukwata olw’omusango gwa “Cashgate” ogw’omu 2013, Anti-Corruption Bureau yategeeza mu May 2018 nti okunoonyereza kwali kukyagenda mu maaso era nti Banda teyali akyaliiko musango gw’okusimbibwa mu kkooti.[71]
==== Enkolagana z’ebyokulonda mu 2019–2020 ====
People’s Party yasooka okuteekawo Banda ku kulonda kwa pulezidenti mu 2019, naye nga 15 March 2019 yavaamu n’awagira omuvuganya w’ekibiina ky’obufuzi Lazarus Chakwera.[72][73] Oluvannyuma lwa Kkooti Enkulu okusalawo okuggya ebivudde mu kulonda kwa 2019, Banda yawagira Chakwera mu kulonda okwaddirira mu June 2020 era n’amwebaza mu lujjudde oluvannyuma lw’okuwangula.[74]
Mu kabineeti ya Chakwera eyasooka, eyalangirirwa nga 8 July 2020, mwali mutabani wa Banda, Roy Akajuwe Kachale-Banda, ng’omubaka w’ebyobusuubuzi.[75]
==== Okulwanirira n’okuyamba mu nsi yonna (2021–2024) ====
===== Banda abadde akola ennyo ku nsonga z’ebyobulamu n’enkulaakulana mu nsi yonna. =====
* Mu May 2021 yayingira abakulembeze b’amawanga ne Nobel laureates mu bbaluwa ey’okusaba G7 okukkiriza obutali bw’ensimbi za COVID-19 vaccine era okuddamu okuwangula okulwanyisa AIDS.[76]
* Ku 11 March 2023 yali omu ku bantu abasukka mu 200 abasayina People’s Vaccine Alliance “Never Again” statement nga basaba okufuna eby’okulwanyisa ebikwatagana n’obulwadde obw’amaanyi.[77]
* Mu February 2023 Banda yafuuka omu ku “grain ambassadors” ba Ukraine, ng’ayamba okuzuula amawanga ga Afrika agasinga okwetaaga emmere ya Ukraine mu kiseera ky’olutalo lwa Russo-Ukrainian War.[78]
Okuyita mu Joyce Banda Foundation Trust, yeeyongedde okukola ku by’okukuuma emmere n’okusomesa, nga mwemuli okugabira amaka 500 obusimba bwa kasooli abaakosebwa Cyclone Freddy mu January 2024[79] n’okutandika enteekateeka ya K315 million bursary scheme eri abawala abasoma mu masomero aga secondary mu 2024.[80]
==== Okwesimbawo ku bwa Pulezidenti mu 2025 ====
[[File:Joyce Banda 2025.jpg|thumb|Banda mu 2025]]
Ku lunaku lwa 23 June 2025, People’s Party National Executive Committee yakkiriza Banda nga omukwasi w’ekibiina ku bwa Pulezidenti mu kulonda kwa Malawi okwa 2025. Bwe yalangirira okwesimbawo kwe e Lilongwe, yagamba nti “Malawi eri ku mugga ogw’okusalawo era yeetaaga okulaba empya ekwatiddwa ku kukola kw’abavubuka n’okutumbula abakyala mu by’enfuna.”[81] Okulonda kwe—kweyitibwa “A New Malawi for the Youth Initiatives (A.Ma.Y.I.)”—kulaga obusomesa bw’amasomero ga sekendule obutali bwa kusasula, ebifo by’obulamu eby’okusindikibwa, okukyusa mu by’obuli bw’enguzi n’okutumbula abavubuka mu by’obusuubuzi ng’ebikulu byakyo.[82] Yawangulwa Peter Mutharika.
== Joyce Banda Foundation ==
Ng’akyali tannaba kufuuka omumyuka wa pulezidenti, yali mukulembeze era CEO w’ekitongole ekya Joyce Banda Foundation,[84] ekitongole ekirungi ekikola ku baana n’abafumbo abatalina bazadde mu Malawi okuyita mu masomero. Kiri mu Chimwankhunda area mu Blantyre nga kirimu amasomero ga primary ne secondary. Kirimu n’ekifo ky’okulabirira abaana abatalina bazadde ekirimu ebifo mukaaga n’abaana 600.[85] Era kikola ku byalo ebiriraanye nga kiwa micro-credit eri abakazi 40 n’ebibiina by’abavubuka 10. Kiwa ensigo eri abalimi abasukka mu 10,000 era kiwadde obuyambi obulala. Ekitongole kino kyazimba amalwaliro ana mu byalo 200 bye kisobola okukolako. Era kikola ku nkulaakulana mu byalo. Kirina obukwatagana ne Jack Brewer Foundation, ekitongole ekikola ku nkulaakulana mu nsi yonna ekya NFL star Jack Brewer.[86]
== National Association of Business Women ==
Banda ye mukulembeze w’ekibiina kya National Association of Business Women mu Malawi ekyatandikibwa mu 1990. Kiri mu mateeka ng’ekitongole ekitali kya magoba mu Malawi.[87] Ekibiina kino kirina ekigendererwa okuggyamu abakazi obwavu nga bawanga amaanyi n’okubawa obusobozi mu by’enfuna.[88] Kino kye kibiina ky’abakazi 30,000, ekisanyusa okuwagira bizinensi z’abakazi n’okuyamba abakazi abayagala okwetaba mu bizinensi. Ebikolwa byabwe birimu okutendeka mu bizinensi, okutendeka mu tekinologiya, okukuuma ebyafaayo n’obukugu mu kukulembera.[88] Bakola okuteekateeka okukola emboozi n’abakulembeze abakola amateeka okulaba nga amateeka gabaagaliza abakazi abalina bizinensi.[89] Omukulembeze waakyo kati ye Mary Malunga.[89] Ekitongole kino kibadde n’obukwatagana ne Humanist Institute for Development Cooperation (Hivos) ey’e Netherlands okuva mu 2003.[88]
== Philanthropy n’okukulaakulanya ebikolebwa ==
Banda abadde mu mirimu mingi egy’obusobozi n’abakyala okuva ku myaka 25 okulaba nga wabaawo enkyukakyuka mu mateeka, ddala mu by’enjigiriza. Yatandika Joyce Banda Foundation for Better Education. Yatandika Young Women Leaders Network, National Association of Business Women ne Hunger Project mu Malawi. Ye (nga ali wamu ne Pulezidenti Joaquim Chissano owa Mozambique) yaweebwa ekirabo kya Africa Prize for Leadership for the Sustainable End of Hunger mu 1997 ekitongole ky’e New York ekitali kya gavumenti. Yakozesa ssente z’ekirabo okuzimba ekizimbe kya Joyce Banda foundation for children.[85] Mu 2006, yafuna ekirabo kya International Award for the Health and Dignity of Women olw’okweyisa obulungi ku ddembe ly’abakyala ba Malawi nga bwekikolebwa Americans for United Nations Population Fund.[17]
Yaweereza nga commissioner wa "Bridging a World Divided" awamu n’abantu nga Bishop Desmond Tutu, ne United Nations Human Rights Commissioner, Mary Robinson.[8] Banda era yali memba mu Advisory Board for Education mu Washington DC, era mu advisory board ya Federation of World Peace and Love mu Taiwan (China).[8]
Mu kiseera ky’okukendeeza ensimbi mu gavumenti mu October 2012, Banda yakendeeza omusaala gwe ku bitundu 30%. Era yalangirira nti ennyonyi ya pulezidenti egenda kutundibwa.[90]
==== Global Leaders Council for Reproductive Health ====
Mu 2010, Banda yafuuka memba wa Global Leaders Council for Reproductive Health,[91] ekibiina ky’abantu kkumi na mukaaga abali mu buyinza n’abakulembeze b’amawanga agasooka, abakozi abakulu n’abalala abakkiriza okutumbula eby’obulamu bw’okuzalira okutuusa ku nkulaakulana ey’olubeerera n’obugagga.[91] Ekikulemberwa omukulembeze w’eggwanga lya Ireland Mary Robinson, abakulembeze bano balaba okukungaanya obuyinza bw’ebyobufuzi n’ensimbi ezetaagisa okufuna obulamu bw’okuzalira eri buli muntu mu 2015 – ekigendererwa ekikulu mu UN Millennium Development Goals.[91]
==== Ebirabo ====
===== Awaadi z'eggwanga =====
* Woman of the Year, Malawi, 1997
* Woman of the Year, Malawi, 1998
* ''Nyasa Times'' Multimedia "Person of the Year", 2010
===== Ebikopo by’ensi yonna =====
* Martin Luther King Jr. Drum Major Award, 2012, Washington D.C.[93]
* Legends Award for Leadership, 2012, Greater African Methodist Episcopal Church[94]
* Women of Substance Award, 2010, African Women Development Fund[95]
* Africa Prize for Leadership for the Sustainable End of Hunger, 1997, The Hunger Project, New York[8]
* International Award for Entrepreneurship Development, 1998, Africa Federation of Women Entrepreneurs & UN Economic Commission for Africa[8]
* 100 Heroines Award, 1998, Rochester, New York[8]
* Certificate of Honors, 2001, Federation of World Peace and Love, Taiwan (Republic of China)[8]
* Reykjavík Global Forum / Women Political Leaders (WPL) Trailblazer Award, 2020, Iceland[96]
==== Ekitiibwa ====
* ''Forbes'' magazine – World's Most Powerful Women: #40 (2014)<ref name="Forbes14" /> | #47 (2013) | #71 (2012)
* ''Forbes'' magazine – Africa's Most Powerful Women: #1 (2012) | #3 (2011)
* Included in the "BBC 100 Women" series, October 2014<ref name="bbc100women" />
* Included in "Outstanding Women in Africa" list, 2022, ''New Africa Magazine''<ref name="investigator2022" />
== Laba era ==
* Malawian Constitutional Crisis 2012
* List of current members of the National Assembly of Malawi
== Okusoma okw'okweyongerayo ==
* Kim Yi Dionne, Boniface Dulani (January 2013). "Constitutional provisions and executive succession: Malawi's 2012 transition in comparative perspective". ''African Affairs''. '''112''' (446): 111–137. doi:10.1093/afraf/ads067. JSTOR 23357150
== Ebyokulabirako ==
0i7714dtuik6wrsrslnw2vqb5re0dff
75887
75886
2026-10-01T12:12:24Z
MEvalyn
9841
75887
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|item=Q57388}}
'''Joyce Hilda Banda''' (eyazaalibwa nga Ntila; yazaalibwa nga 12 Apuli 1950) ye munnabyabufuzi, omusomesa era omulwanirizi w’eddembe okuva e Malawi eyakolanga ng’omukulembeze wa Malawi ow’okuna okuva mu 2012 okutuuka mu 2014. Yafuuka pulezidenti oluvannyuma lw’okufa kwa Bingu wa Mutharika, gwe yakolera nga vice president ow’okuna okuva mu 2009 okutuuka mu 2012. Omubaka wa People’s Party, Banda abadde akulembera ekibiina kino okuva lwe kyatandikibwawo mu 2011. Ye mukyala asooka okuba pulezidenti wa Malawi era omutwe gw’eggwanga ogwokubiri, oluvannyuma lwa Elizabeth II, era omutwe gw’eggwanga ogwokubiri mu Africa, oluvannyuma lwa Ellen Johnson Sirleaf owa Liberia.
Banda yazaalibwa mu Malemia, n’asoma ku Columbus University ne Royal Roads University n’afuna diguli ya bachelor’s ne master’s degree mu arts, ate Atlantic International University n’afuna diguli ya bachelor’s mu social science mu myaka gy’emyaka gya 1970. Oluvannyuma yatandikawo Joyce Banda Foundation, National Association of Business Women (NABW), Young Women Leaders Network, ne Hunger Project. Banda yayingira ebyobufuzi mu 1999 era n’alondebwa mu National Assembly nga memba wa United Democratic Front (UDF) ekibiina kya Pulezidenti Bakili Muluzi.
Mu 2004, Banda yateekebwako Minisita w’eby’obulamu bw’abakyala, abaana n’okukola emirimu gy’abantu abakulu okuva eri Pulezidenti Mutharika. Mu kiseera kye mu kifo kino, yakakasizza etteeka lya Domestic Violence Bill erya 2006, era n’ateekawo National Platform for Action on Orphans and Vulnerable Children ne Zero Tolerance Campaign Against Child Abuse. Banda oluvannyuma yateekebwako Minisita w’eby’ensonga z’ebweru, era n’akyusa obuwanguzi bwa Malawi okuva ku Republic of China okudda ku People’s Republic of China ng’agezaako okuleeta enkulaakulana mu by’enfuna mu Malawi. Mu 2009, Mutharika yaddamu okulonda era n’alonda Banda okuba omubaka we mu kulonda okw’eggwanga, era tikiti yaabwe n’ewangula, n’afuuka vice president asooka. Ekiseera kya Banda nga vice president kyali kijjudde obutakkaanya wakati we ne Mutharika kubanga Banda yagaana okukkiriza muganda wa Mutharika Peter okubeera omusika we ku bukulembeze bw’eggwanga. Banda oluvannyuma yasindikibwa ebweru mu DPP era n’atandikawo People’s Party, naye n’asigala nga vice president nga bwe kiragiddwa mu Ssemateeka.
Mu April 2012, Mutharika yafa; nga bwe kiri mu Ssemateeka, Banda nga vice president yandifuuse pulezidenti. Naye abamu ku ba DPP abaalina obwesige eri Mutharika baagezaako okuteekawo muganda we nga pulezidenti, ne batandika obuzibu mu kusikira obukulembeze. Wadde nga kino kyaliwo, Banda, nga bwe kiragiddwa mu mateeka, yafuuka pulezidenti ng’ayambibwa amagye agawagira Ssemateeka. Mu 2014, Banda yawangulwa mu kulonda okw’eggwanga Peter Mutharika, muganda wa Bingu eyafa. Nga Banda mu kusooka yagaana okukkiriza n’asaba okulonda okuddamu, ng’agamba nti waliwo obubbi, oluvannyuma yakkiriza n’awaayo obuyinza eri Mutharika nga 31 May.
Mu June 2014, Forbes yamulonda nga omukyala ow’amaanyi ogw’okusatu mu nsi yonna era nga ye mukyala ow’amaanyi ennyo mu Africa.<ref>{{Cite web |last=Burho |first=Moira Forbes, Maggie McGrath, Erin Spencer Sairam, Erika |title=Forbes World’s Most Powerful Women of 2025 |url=https://https//www.forbes.com/lists/power-women/ |access-date=2026-10-01 |website=Forbes |language=en}}</ref>Mu October 2014, yateekebwa mu BBC’s 100 Women.<ref>{{Cite news |date=2014-10-26 |title=Who are the 100 Women 2014? |url=https://www.bbc.com/news/world-29758792 |access-date=2026-10-01 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref>
== Obulamu bwe n’obw’eka ==
[[File:Joyce Banda 2025 (profile).jpg|thumb|Banda mu 2025]]
Joyce Hilda Ntila<ref>{{Cite news |date=2012-04-10 |title=Joyce Banda: Malawi's first female president |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-17662916 |access-date=2026-10-01 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> yazaalibwa nga 12 April 1950 mu Malemia, ekyalo mu Zomba District eya Nyasaland (kati Malawi).<ref>{{Cite web |title=Malawian President quietly celebrates 62nd birthday {{!}} Malawi news, Malawi - NyasaTimes breaking online news source from Malawi |url=http://www.nyasatimes.com/malawi/2012/04/12/malawian-president-quietly-celebrates-62nd-birthday/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414023610/http://www.nyasatimes.com/malawi/2012/04/12/malawian-president-quietly-celebrates-62nd-birthday/ |archive-date=2012-04-14 |access-date=2026-10-01 |website=www.nyasatimes.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=JB Celebrates Her 62 Birthday In Private {{!}} Malawi Voice |url=http://www.malawivoice.com/2012/04/12/jb-celebrates-her-62-birthday-in-private-67799/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414080836/http://www.malawivoice.com/2012/04/12/jb-celebrates-her-62-birthday-in-private-67799/ |archive-date=2012-04-14 |access-date=2026-10-01 |website=www.malawivoice.com |language=en-US}}</ref> Yasoma ku Providence Secondary School.<ref>{{Cite web |last=Online |first=Nation |date=2020-03-31 |title=Faith’s rise against odds |url=https://mwnation.com/faiths-rise-against-odds/ |access-date=2026-10-01 |website=Nation Online |language=en-US}}</ref> Kitaawe yali omuyimbi wa police brass band. Yatandika okukola nga secretary era n’afuuka omuntu amanyiddwa ennyo mu kiseera kya dictator Hastings Banda.<ref>{{Cite web |date=2012-04-06 |title=Joyce Banda poised for Malawi presidency |url=https://capitalfm.africa/joyce-banda-poised-for-malawi-presidency/ |access-date=2026-10-01 |website=Capital FM Kenya |language=en-US}}</ref>
Yafuna Cambridge School Certificate, Bachelor of Arts Degree mu Early Childhood Education okuva mu Columbus University (ekitongole ekitalina kukkirizibwa), Bachelor of Social Studies mu Gender Studies okuva mu Atlantic International University (nayo etalina kukkirizibwa) ne Diploma mu Management of NGOs okuva mu International Labour Organization (ILO) Centre mu Turin, Italy. Atlantic International University kyogerwako ng’ekifo ekikola diguli ezitali za mazima, era diguli zaayo zikyusiddwa nnyo nga “fake.<ref>{{Cite news |date=2016-10-28 |title=Probe IGP's ‘Fake’ doctorate degree - Academics |url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Probe-IGP-s-Fake-doctorate-degree-Academics-481571 |archive-url=http://web.archive.org/web/20241229191248/https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Probe-IGP-s-Fake-doctorate-degree-Academics-481571 |archive-date=2024-12-29 |access-date=2026-10-01 |work=GhanaWeb |language=en-US}}</ref>” Yafuna ne Master of Arts degree mu Leadership okuva mu Royal Roads University mu Canada, ne doctorate ey’ekitiibwa mu 2013 okuva mu Jeonju University.<ref>{{Cite journal |date=2019 |title=Liberia, Malawi, and Central African Republic |url=https://doi.org/10.5040/9781666992373.ch-002 |journal=Empowering Women |pages=23–44 |doi=10.5040/9781666992373.ch-002}}</ref>
Yawasa Roy Kachale, gye yazaala abaana basatu. Nga ali ku myaka 25, yali abeera Nairobi, Kenya.<ref>{{Cite web |date=2020-07-03 |title=How Nairobi shaped future president |url=https://nation.africa/kenya/news/how-nairobi-shaped-future-president--808056 |access-date=2026-10-01 |website=Daily Nation |language=en}}</ref>
Mu 1975, okugenda mu maaso kw’abakyala mu Kenya kwalaga Banda okutwala abaana be basatu n’ava mu bufumbo obwali bumukubiriza obubi.[14] Obufumbo bwe ne Roy Kachele bwaggwa mu 1981. Oluvannyuma yawasa Richard Banda, omulamuzi omukulu ow’eddembe mu Malawi, gye yazaala abaana babiri.<ref>{{Cite web |last=Moderator |date=2013-04-10 |title=Stories on Malawi: (20) New tweets matching Malawi |url=https://storiesonmalawi.blogspot.com/2013/04/20-new-tweets-matching-malawi_6790.html |access-date=2026-10-01 |website=Stories on Malawi}}</ref>
Wakati wa 1985 ne 1997 Banda yakulembera era n’atandikawo bizinensi n’ebitongole ebitali bimu nga Ndekani Garments (1985), Akajuwe Enterprises (1992), ne Kalingidza Bakery (1995). Okutuuka kwe kwamuleetera okuyamba abakyala abalala okufuna obwetwaze mu by’enfuna n’okumalawo obwavu n’okukozesebwa obubi.<ref name=":1">{{Cite web |title=Friends of UNFPA – Channel Foundation |url=https://www.channelfoundation.org/legacy-grantees/unfpa/ |access-date=2026-10-01 |language=en-US}}</ref>
Ye muganda wa Anjimile Oponyo, eyali CEO wa Raising Malawi Academy for Girls, eyayambibwa Madonna.<ref>{{Cite news |last=Reporter |first=Staff |date=2012-04-16 |title=Madonna: I’m happy Joyce Banda is Malawi’s leader |url=https://www.namibian.com.na/madonna-im-happy-joyce-banda-is-malawis-leader/ |access-date=2026-10-01 |work=The Namibian |language=en-US}}</ref>
== Obulamu bw’ebyobufuzi ==
=== Emirimu gy’obukulembeze (1999–2009) ===
Joyce Banda yayingira mu byobufuzi mu 1999. Yawangula ekifo mu Palamenti mu kulonda kwa Malawi okwokusatu okwa demokulasiya ng’omubaka wa kibiina kya Pulezidenti Bakili Muluzi, United Democratic Front. Yakikiriranga Zomba Malosa constituency.<ref name=":1" /> Muluzi yamuteekako nga Minisita w’eby’obusajja n’eby’abantu.[7] Nga minisita, yakola okulwanyisa okussa mu mateeka Domestic Violence Bill eyali etaddeko emyaka musanvu nga tekyakolebwa.[20] Yakola National Platform for Action ku baana abatalina bazadde n’abaana abali mu buzibu era n’atandika Zero Tolerance Campaign Against Child Abuse.<ref name=":1" />
Mu 2004, yaddamu okulondebwa nga memba wa kibiina kya Muluzi. Bingu wa Mutharika yafuuka Pulezidenti. Newankubadde Banda teyali memba wa kibiina kye, Mutharika yamuteekako nga Minisita w’eby’ensonga z’ebweru mu 2006. Banda yasindika okukyusa engeri Malawi gye yakkiriza gavumenti ya China okuva ku Republic of China (ku Taiwan) okudda ku People’s Republic of China ku lukalu; yagamba nti kino kyandireese obugagga eri Malawi. Mu 2010, China yamaliriza okuzimba ekizimbe kipya kya Palamenti e Lilongwe.<ref>{{Cite web |title=China-Malawi cooperation very good: Malawian diplomat - People's Daily Online |url=https://en.people.cn/n/2015/0420/c90883-8880774.html |access-date=2026-10-01 |website=en.people.cn}}</ref>
=== Omumyuka wa Pulezidenti (2009–2012) ===
Banda yagenda mu kalulu ka 2009 nga omuwandiisi wa DP, ng’awerekerwako Mutharika, omuwandiisi wa DP ow’obwapulezidenti. Yaweereza nga omukyala asooka okuba omumyuka wa Pulezidenti mu Malawi. Mu kusalawo okutali kwategeerekeka okuva mu DPP, Joyce Banda ne second vice-president Khumbo Kachali baasimbibwa nga bamumyuka ba DPP nga 12 December 2010 olw’ebikolwa ‘eby’okulwanyisa ekibiina. Mu kugezaako okumugoba, pulezidenti yeeyongera okumuwa emirimu egyali gyakolebwako Callista Mutharika, eyateekebwa mu kabineeti mu September 2011. Kkooti yagaana Mutharika okumugoba nga omumyuka wa Pulezidenti ku nsonga za ssemateeka. Kino kyali kirimu okuggyako emotoka ye ey’obukulembeze n’okumugaana okuwandiisa ekibiina kye ekipya. Ku 8 September 2011, ekifo ky’omumyuka wa Pulezidenti kyalekebwa mu kukyusa kabineeti. Naye yali akyali Vice-President mu mateeka kubanga ekifo kino kyali kisabiddwa mu ssemateeka.[24] Yayogerwako omwogezi wa DPP Hetherwick Ntaba okulekulira ekifo ky’omumyuka wa Pulezidenti.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Nyasa Times |date=2011-10-12 |title=Bingu drags VP to court on ‘constructive resignation’ {{!}} Nyasa Times |url=https://www.nyasatimes.com/bingu-drags-vp-to-court-on-constructive-resignation/ |access-date=2026-10-01 |website=www.nyasatimes.com |language=en-GB}}</ref>
==== Ebibiina mu DPP ====
[[File:Joyce Banda Department for International Development photo crop.jpg|thumb|Banda mu 2012]]
Enkolagana wakati wa Banda ne Pulezidenti Bingu wa Mutharika yali etandise okubaamu obutakkaanya olw’okugezaako kwa Mutharika okuteekawo muganda we Peter Mutharika ng’omusikira we.[23] Newankubadde nga yasibwa ku kifo ky’obumyuka bwa Pulezidenti wa DPP wamu ne Second Vice-President Khumbo Kachali, yakomekkereza okukola nga omumyuka wa Pulezidenti wa Malawi nga bwe kirambikiddwa mu ssemateeka.[23] Kino kyaleetera abantu bangi okuva mu DPP n’okutandika ebibiina ebyamuwagira okufuuka Pulezidenti wa Malawi mu kulonda kwa 2014.<ref name=":2">{{Cite web |title=Statement by Samuel Itam, Executive Director for Malawi December 3, 2008 |url=https://doi.org/10.5089/9781451828207.002.a004 |access-date=2026-10-01 |website=doi.org}}</ref> DPP yagaana nti abantu bangi tebaavaamu era n’egamba nti baali batono bokka.<ref name=":2" />
People’s Party
Banda ye mutandisi era mukulembeze wa People’s Party, eyatandikibwa mu 2011 oluvannyuma lw’okugobebwa mu DPP bwe yagaana okuwagira muganda wa Pulezidenti Mutharika omuto Peter Mutharika ng’omusikira we mu kulonda kwa 2014.[29][30]
Pulezidenti (2012 – May 2014)
Okukyusa obuyinza
Ku 5 April 2012, Pulezidenti Mutharika yafa.[31] Oluvannyuma lw’okufa kwe gavumenti yalemwa okutegeeza abantu mu budde nti pulezidenti afudde. Kino kyaleeta okutya kw’okubaawo kw’obuzibu mu ssemateeka mu Malawi.[32][33][34][35]
Agence France-Presse yayogera ku Pulezidenti wa Malawi eyasooka Bakili Muluzi ng’agamba nti “ssemateeka alina okugobererwa”, ng’agamba nti omumyuka wa pulezidenti ateekeddwa okutwala obuyinza mu ssemateeka. “Ndi kusaba ssemateeka agobererwe, okukuuma emirembe n’obutebenkevu. Amateeka ga Malawi galambika bulungi nti omumyuka wa pulezidenti atwala obuyinza singa pulezidenti aliwo tasobola kukulembera. Tulina okwewala ekizibu ky’obutabanguko. Tugoberere ssemateeka. Tetulina ky’okusalawo okuggyako okugoberera ssemateeka. Ky’amaanyi nnyo nti waliwo emirembe n’obutebenkevu.”[36] Ab’ebyokwerinda ba Malawi nabo baayagala ssemateeka agobererwe.[37] Ekitongole ky’amateeka ekya Malawi Law Society kyakakasa nti mu kitundu 83(4) mu ssemateeka wa Malawi, ye yali omusikira omutuufu ku bukulembeze bwa Pulezidenti.[38]
Ku 7 April, kabineeti ya Malawi yasaba kkooti okugaana Banda okufuuka pulezidenti. Ye n’akuba essimu eri omuduumizi w’amagye, General Henry Odillo, n’amusaba amuwagire. Yamukkiriza n’ateekawo abajaasi okwetooloola ennyumba ye.[39]
Joyce Banda yalayirwa ku 7 April 2012 ng’omukulembeze wa Malawi, omukazi asoose okubeera mu kifo kino.[40] Omulamuzi omukulu Lovemore Munlo yali akulira omukolo ogwali ku National Assembly mu Lilongwe.[31] Oluvannyuma lw’okulayira, Banda yasaba obumu bw’eggwanga. “Njagala ffenna tukyuse tugende mu maaso n’essuubi n’omwoyo gw’obumu n’obwegassi... Nsuubira tujja kubeera bumu era nsuubira nti ng’eggwanga erisaba Katonda, twakkirize Katonda ajje mu maaso gaffe kubanga singa tetukikola, tuba tumaze okulemererwa.”[40]
Abamawulire ba Malawi n’ensi yonna baalaga okutongoza kwa Joyce Banda nga kwali kwa mirembe. Baakuyita obuwanguzi bwa demokulaasi. Olupapula lwa Malawi Sunday Times lwagamba nti okutongoza kwa pulezidenti omuggya kwali “kuyambye okunyweza n’okussa obuwangwa bwa demokulaasi mu ggwanga.”[41]
=== Okulonda abakungu ba Cabinet n’okufiirwa okulonda kwa Pulezidenti mu 2014 ===
Ku 26 April 2012, Banda yalonda cabinet ye eyali erimu baminisita 23 n’abamyuka baabwe mwenda. Yawaayo ebifo eby’enkizo okunyweza amaanyi ge nga mukulembeze w’eggwanga.[42]
Ku 10 October 2013, ennaku entono oluvannyuma lw’okudda okuva ku lugendo lwe ku UN, Banda yasazaamu cabinet ye oluvannyuma lw’ekikangabwa kya Capital Hill Cashgate scandal.[43][44] Ku 15 October, cabinet empya yalondebwa era omuwandiisi wa byensimbi Ken Lipenga ne minisita w’ebyamateeka Ralph Kasambara baasazibwako mu cabinet.
Mu May 2014 Joyce Banda yawangulwa nnyo mu kulonda kwa pulezidenti. Yalemwa okugezaako okusazaamu okulonda. Teyagenda ku kukyala kw’omuwanguzi Peter Mutharika, naye yamukubira essanyu.[45] Yatandika okubeera ebweru wa Malawi mu 2014. Ekiragiro ky’okumukwata ku nsonga z’obulyake mu kiseera kye nga Pulezidenti kyategekebwa nga 31 July 2017, newankubadde yali akyali ebweru w’eggwanga.[46] Yegaana emisango gino n’agamba nti ajja kudda okugiwulira.[47]
=== Enkolagana y’ensi yonna ===
Mu myaka egyasooka okutuuka ku bukulembeze bwa Banda, Malawi yali mu mbeera embi ey’ebyenfuna olw’enkolagana n’amawanga amalala mu bufuzi bwa Bingu wa Mutharika. Mu mwaka ogwasembayo ogw’obufuzi bwa Mutharika, Bungereza, Amerika, Germany, Norway, European Union, World Bank ne African Development Bank byonna byaleka okuwa obuyambi bw’ebyensimbi. Baalaga okutya ku bikolwa bya Mutharika ku demokulasiya mu ggwanga n’obukulembeze bwe obwali butandise okubaamu obutabanguko. Mu March 2012, Mutharika yagamba abakungu bano abava ebweru nti “mugende mu hell.” Yabalumiriza okutegeka okuggyawo gavumenti ye.[48] Ekimu ku bizibu bya Banda ng’omukulembeze kyali kuddamu okuzimba enkolagana n’abawa obuyambi. Era yalina ekizibu eky’okuddamu okuzimba enkolagana n’eggwanga lye erya Malawi nga Mozambique, n’amawanga agali mu kitundu nga Botswana.
Mu wiiki esooka ey’obufuzi bwe, Banda yatandika okukola enkolagana empya okuddamu okuzimba enkolagana ya Malawi n’amawanga amalala.[49] Yayogera ne Henry Bellingham ow’ekitongole kya United Kingdom’s Foreign Office. Yamusuubiza nti omubaka omupya owa Bungereza ajja kutumibwa “mu kiseera ekisinga obumpi.” Yayogera ne Secretary of State Hillary Clinton owa Amerika. Clinton yasubiza okuddamu okuteesa ku ssente za $350 million ez’amasannyalaze mu bwangu ddala. Banda yalangirira enteekateeka okwogera ne Baroness Ashton ow’ekitongole kya European Union’s Foreign Affairs office ne Ruby Randall, omukiise wa IMF mu Malawi. Ye ne pulezidenti wa Zambia Michael Sata baali bamaze okuteesa ku kuddamu okukola enkolagana ennungi.[49] Okusanyusa abawa obuyambi, gavumenti ya Banda era yagaana mu June 2012 okutegekera olukiiko lw’African Union mu July kubanga AU yali egambye nti pulezidenti wa Sudan Omar al-Bashir aweebwe obukakafu nti Malawi ejja kwegaana okuweereza ekiragiro kya ICC ekimukwata; Cabinet yasalawo nti embeera zino tezikkirizibwa.[50] Banda yayogerwako Forbes nga omukyala ow’amaanyi asinga obungi mu nsi, erinnya ly’omu Afrika erisinga obunene ku lukalala.
=== Enkola y'eggwanga ===
===== Obubonero bw'eggwanga =====
[[File:Flag of Malawi.svg|thumb|Bendera ya Malawi eyasooka mu 1964, eyaddizibwawo mu 2012]]
Mu myezi ebiri nga bamaze okutandika okukulembera, gavumenti ya Banda yateekawo ekiragiro okuddamu okukozesa bendera ya Malawi eyasooka eya 1964 "rising-sun", ng’eggyako eyakozesebwa mu 2010 wansi wa Bingu wa Mutharika.[51][52]
===== Okulwanirira eddembe ly’abantu =====
[[File:Flag of Malawi (2010–2012).svg|thumb|Bbendera etamanyiddwa eya 2010–2012]]
Ku 18 May 2012 Banda yalangirira nti agenda kuggyawo amateeka agalwanyisa obufumbo bw’abasajja oba abakyala bokka.[53] Mu November Minisitule y’ebyamateeka yawa ekiragiro eky’okwewala okukwatibwa ku bantu abakola obufumbo obwo nga balina okukkiriziganya, nga balindirira okwekeneenya kwa Palamenti,[54] naye Kkooti Enkulu yasazaamu ekiragiro ekyo mu February 2016, ng’egamba nti Palamenti yokka ye esobola okusazaamu oba okuggyawo amateeka gano.[55] Newankubadde obufumbo bw’abasajja oba abakyala bokka bukyali mu mateeka, okulwanirira eddembe ly’abantu kwongedde; Lilongwe yakuba olugendo lw’abavubuka ba LGBT olwasooka mu Malawi nga 26 June 2021.[56]
===== Enkyukakyuka mu by’enfuna n’ensimbi =====
Mu kugoberera amagezi ga International Monetary Fund (IMF), Banda yateekawo enkola y’okukyusa omuwendo gw’ensimbi, era nga 7 May 2012, yakendeeza omuwendo gwa Malawian kwacha ku bitundu 33 ku buli kikumi okusinziira ku ddoola ya Amerika okusobola okuggyawo akatale akatono akaliwo n’okufunamu obuyambi okuva ebweru.[57]
* Obuzibu obw’akaseera akatono: Okukendeeza omuwendo gw’ensimbi wamu n’okuteeka ebbeeyi y’amafuta mu mikono gy’abantu, kyaleetera okweyongera kw’ebbeeyi y’ebintu okutuuka ku bitundu 34 ku buli kikumi era ne kuleeta okwegugunga n’okulaga obutali bumativu mu January 2013.[58]
* Okuddamu okuzimba mu kiseera ekya wakati: Ku nkomerero ya 2013, IMF yagamba nti “okuddamu okuzimba kutandise… nga kuyambibwa okwongera okufuna ensimbi eziva ebweru” era nti ebbeeyi y’ebintu yatandika okukka.[59] Ekibiina kya Southern African Development Community kyategeka nti ebbeeyi y’ebintu ejja kukendeera okutuuka ku bitundu 19.6 ku buli kikumi mu 2014 ng’omuwendo gw’ensimbi gukutte mu mbeera.[60]
* Enkolagana n’abawa obuyambi: U.S. Congressional Research Service yalaga nti abawa obuyambi abasinga abaali basazizzaamu obuyambi bw’ensimbi mu kiseera kya Mutharika baabuzzaayo oluvannyuma lw’enkyukakyuka za Banda, nga mwemuli n’endagaano ya US $350-million eya Millennium Challenge Corporation.[61]
Enkyukakyuka zino zaateekebwako mu pulogulaamu ya gavumenti ey’okuddamu okuzimba mu by’enfuna eya 2012–2014, eyateeka enkyukakyuka ezikolebwa mu katale wamu n’enteekateeka z’okukuuma abantu mu mbeera y’obulamu.[62]
===== Obukadde n’ekyuma kya pulezidenti =====
Okusala ku nsimbi ezikozesebwa mu gavumenti, Banda yasuubiza okukendeeza omusaala gwe ku bitundu 30 ku buli kikumi era n’alagira okutunda ekifaananyi kya Dassault Falcon 900EX ekyagulibwa eyamuddirira. Ekifaananyi kino kyatundibwa eri Bohnox Enterprise eyali esangibwa mu British Virgin Islands ku doola za Amerika obukadde 15 mu May 2013.[63] Abakungu ba gavumenti baagamba nti ensimbi zino zaakozesebwa okusasula ebbanja ly’okulwanyisa ne Paramount Group n’okusasula emmere ya kasooli n’eddagala, naye ebibiina by’abantu baawakanya enteekateeka eno era ne basaba ebikwata ku ndagaano.[64] Okutegeeza kwa Parliament’s Public Accounts Committee mu 2021 kwalaga okunoonyereza okuggya ku nsonga eno, newankubadde tewali misango gy’obumenyi bw’amateeka egisimbiddwa mu kkooti.[65]
===== Enkola y’abantu =====
Wadde nga enkola za Banda zaaleeta obwesige mu bawandiisi b’ensimbi n’okufuna ssente z’ebweru, zaaleetawo okulinnya kw’ebbeeyi y’obulamu mu maka agali mu bibuga, ne zikendeeza obuwanguzi bwe mu bantu ng’agenda okulonda kwa 2014. Abanoonyereza bakyalina okwawukanako ku mugaso ogw’ebbanga ddene ogw’okukendeeza ebbeeyi mu 2012, newankubadde IMF ne World Bank balaga nti enkola eno yayamba okuziyiza obuzibu bw’ebyenfuna n’okuteekawo omusingi gw’enkulaakulana empya.[66]
===== Enteekateeka za Pulezidenti =====
Banda alaze obumanyirivu mu kulabirira obulamu bw’abakyala n’eddembe ly’okuzaala, nga asinga okuyita mu kusomesa abakyala ku Malawi. Yalaga obuwagizi bwe ng’atandika Presidential Initiative on Maternal Health and Safe Motherhood. Mu myaka ebiri gyokka, enteekateeka eno yalaga okukendeera kw’omuwendo gw’abakyala abafa nga bazaala okuva ku 675 ku buli 100,000 abaazaalibwa okutuuka ku 460 ku buli 100,000 abaazaalibwa.[67]
===== Bendera =====
Oluvannyuma bendera yakyusibwa mu 2010 gavumenti ya Mutharika, waaliwo okuwakanya okuva mu bantu. Ebibiina bingi byawakanya obutuufu bwa bendera eno. Ku 28 May 2012, Banda yakulembera ababaka ba palamenti okusalawo okuddamu okukozesa bendera ey’obwetwaze, eyasooka okuteekebwako mu 1964. Ebibiina byonna, okuggyako DPP, byasalawo okuddamu okukozesa bendera ey’obwetwaze.[68]
==== Obulamu oluvannyuma lw’okuba pulezidenti ====
===== Okuddayo okuva mu buwangwa n’okunoonyereza ku Cashgate (2018) =====
Banda yaddayo e Malawi nga 28 April 2018 oluvannyuma lw’emyaka esatu egy’okweyisa mu buwangwa mu Amerika, gyeyali mukwano omukulu mu Woodrow Wilson Center ne Center for Global Development.[69][70] Newankubadde poliisi yawa ekiragiro kya 2017 okumukwata olw’omusango gwa “Cashgate” ogw’omu 2013, Anti-Corruption Bureau yategeeza mu May 2018 nti okunoonyereza kwali kukyagenda mu maaso era nti Banda teyali akyaliiko musango gw’okusimbibwa mu kkooti.[71]
==== Enkolagana z’ebyokulonda mu 2019–2020 ====
People’s Party yasooka okuteekawo Banda ku kulonda kwa pulezidenti mu 2019, naye nga 15 March 2019 yavaamu n’awagira omuvuganya w’ekibiina ky’obufuzi Lazarus Chakwera.[72][73] Oluvannyuma lwa Kkooti Enkulu okusalawo okuggya ebivudde mu kulonda kwa 2019, Banda yawagira Chakwera mu kulonda okwaddirira mu June 2020 era n’amwebaza mu lujjudde oluvannyuma lw’okuwangula.[74]
Mu kabineeti ya Chakwera eyasooka, eyalangirirwa nga 8 July 2020, mwali mutabani wa Banda, Roy Akajuwe Kachale-Banda, ng’omubaka w’ebyobusuubuzi.[75]
==== Okulwanirira n’okuyamba mu nsi yonna (2021–2024) ====
===== Banda abadde akola ennyo ku nsonga z’ebyobulamu n’enkulaakulana mu nsi yonna. =====
* Mu May 2021 yayingira abakulembeze b’amawanga ne Nobel laureates mu bbaluwa ey’okusaba G7 okukkiriza obutali bw’ensimbi za COVID-19 vaccine era okuddamu okuwangula okulwanyisa AIDS.[76]
* Ku 11 March 2023 yali omu ku bantu abasukka mu 200 abasayina People’s Vaccine Alliance “Never Again” statement nga basaba okufuna eby’okulwanyisa ebikwatagana n’obulwadde obw’amaanyi.[77]
* Mu February 2023 Banda yafuuka omu ku “grain ambassadors” ba Ukraine, ng’ayamba okuzuula amawanga ga Afrika agasinga okwetaaga emmere ya Ukraine mu kiseera ky’olutalo lwa Russo-Ukrainian War.[78]
Okuyita mu Joyce Banda Foundation Trust, yeeyongedde okukola ku by’okukuuma emmere n’okusomesa, nga mwemuli okugabira amaka 500 obusimba bwa kasooli abaakosebwa Cyclone Freddy mu January 2024[79] n’okutandika enteekateeka ya K315 million bursary scheme eri abawala abasoma mu masomero aga secondary mu 2024.[80]
==== Okwesimbawo ku bwa Pulezidenti mu 2025 ====
[[File:Joyce Banda 2025.jpg|thumb|Banda mu 2025]]
Ku lunaku lwa 23 June 2025, People’s Party National Executive Committee yakkiriza Banda nga omukwasi w’ekibiina ku bwa Pulezidenti mu kulonda kwa Malawi okwa 2025. Bwe yalangirira okwesimbawo kwe e Lilongwe, yagamba nti “Malawi eri ku mugga ogw’okusalawo era yeetaaga okulaba empya ekwatiddwa ku kukola kw’abavubuka n’okutumbula abakyala mu by’enfuna.”[81] Okulonda kwe—kweyitibwa “A New Malawi for the Youth Initiatives (A.Ma.Y.I.)”—kulaga obusomesa bw’amasomero ga sekendule obutali bwa kusasula, ebifo by’obulamu eby’okusindikibwa, okukyusa mu by’obuli bw’enguzi n’okutumbula abavubuka mu by’obusuubuzi ng’ebikulu byakyo.[82] Yawangulwa Peter Mutharika.
== Joyce Banda Foundation ==
Ng’akyali tannaba kufuuka omumyuka wa pulezidenti, yali mukulembeze era CEO w’ekitongole ekya Joyce Banda Foundation,[84] ekitongole ekirungi ekikola ku baana n’abafumbo abatalina bazadde mu Malawi okuyita mu masomero. Kiri mu Chimwankhunda area mu Blantyre nga kirimu amasomero ga primary ne secondary. Kirimu n’ekifo ky’okulabirira abaana abatalina bazadde ekirimu ebifo mukaaga n’abaana 600.[85] Era kikola ku byalo ebiriraanye nga kiwa micro-credit eri abakazi 40 n’ebibiina by’abavubuka 10. Kiwa ensigo eri abalimi abasukka mu 10,000 era kiwadde obuyambi obulala. Ekitongole kino kyazimba amalwaliro ana mu byalo 200 bye kisobola okukolako. Era kikola ku nkulaakulana mu byalo. Kirina obukwatagana ne Jack Brewer Foundation, ekitongole ekikola ku nkulaakulana mu nsi yonna ekya NFL star Jack Brewer.[86]
== National Association of Business Women ==
Banda ye mukulembeze w’ekibiina kya National Association of Business Women mu Malawi ekyatandikibwa mu 1990. Kiri mu mateeka ng’ekitongole ekitali kya magoba mu Malawi.[87] Ekibiina kino kirina ekigendererwa okuggyamu abakazi obwavu nga bawanga amaanyi n’okubawa obusobozi mu by’enfuna.[88] Kino kye kibiina ky’abakazi 30,000, ekisanyusa okuwagira bizinensi z’abakazi n’okuyamba abakazi abayagala okwetaba mu bizinensi. Ebikolwa byabwe birimu okutendeka mu bizinensi, okutendeka mu tekinologiya, okukuuma ebyafaayo n’obukugu mu kukulembera.[88] Bakola okuteekateeka okukola emboozi n’abakulembeze abakola amateeka okulaba nga amateeka gabaagaliza abakazi abalina bizinensi.[89] Omukulembeze waakyo kati ye Mary Malunga.[89] Ekitongole kino kibadde n’obukwatagana ne Humanist Institute for Development Cooperation (Hivos) ey’e Netherlands okuva mu 2003.[88]
== Philanthropy n’okukulaakulanya ebikolebwa ==
Banda abadde mu mirimu mingi egy’obusobozi n’abakyala okuva ku myaka 25 okulaba nga wabaawo enkyukakyuka mu mateeka, ddala mu by’enjigiriza. Yatandika Joyce Banda Foundation for Better Education. Yatandika Young Women Leaders Network, National Association of Business Women ne Hunger Project mu Malawi. Ye (nga ali wamu ne Pulezidenti Joaquim Chissano owa Mozambique) yaweebwa ekirabo kya Africa Prize for Leadership for the Sustainable End of Hunger mu 1997 ekitongole ky’e New York ekitali kya gavumenti. Yakozesa ssente z’ekirabo okuzimba ekizimbe kya Joyce Banda foundation for children.[85] Mu 2006, yafuna ekirabo kya International Award for the Health and Dignity of Women olw’okweyisa obulungi ku ddembe ly’abakyala ba Malawi nga bwekikolebwa Americans for United Nations Population Fund.[17]
Yaweereza nga commissioner wa "Bridging a World Divided" awamu n’abantu nga Bishop Desmond Tutu, ne United Nations Human Rights Commissioner, Mary Robinson.[8] Banda era yali memba mu Advisory Board for Education mu Washington DC, era mu advisory board ya Federation of World Peace and Love mu Taiwan (China).[8]
Mu kiseera ky’okukendeeza ensimbi mu gavumenti mu October 2012, Banda yakendeeza omusaala gwe ku bitundu 30%. Era yalangirira nti ennyonyi ya pulezidenti egenda kutundibwa.[90]
==== Global Leaders Council for Reproductive Health ====
Mu 2010, Banda yafuuka memba wa Global Leaders Council for Reproductive Health,[91] ekibiina ky’abantu kkumi na mukaaga abali mu buyinza n’abakulembeze b’amawanga agasooka, abakozi abakulu n’abalala abakkiriza okutumbula eby’obulamu bw’okuzalira okutuusa ku nkulaakulana ey’olubeerera n’obugagga.[91] Ekikulemberwa omukulembeze w’eggwanga lya Ireland Mary Robinson, abakulembeze bano balaba okukungaanya obuyinza bw’ebyobufuzi n’ensimbi ezetaagisa okufuna obulamu bw’okuzalira eri buli muntu mu 2015 – ekigendererwa ekikulu mu UN Millennium Development Goals.[91]
==== Ebirabo ====
===== Awaadi z'eggwanga =====
* Woman of the Year, Malawi, 1997
* Woman of the Year, Malawi, 1998
* ''Nyasa Times'' Multimedia "Person of the Year", 2010
===== Ebikopo by’ensi yonna =====
* Martin Luther King Jr. Drum Major Award, 2012, Washington D.C.[93]
* Legends Award for Leadership, 2012, Greater African Methodist Episcopal Church[94]
* Women of Substance Award, 2010, African Women Development Fund[95]
* Africa Prize for Leadership for the Sustainable End of Hunger, 1997, The Hunger Project, New York[8]
* International Award for Entrepreneurship Development, 1998, Africa Federation of Women Entrepreneurs & UN Economic Commission for Africa[8]
* 100 Heroines Award, 1998, Rochester, New York[8]
* Certificate of Honors, 2001, Federation of World Peace and Love, Taiwan (Republic of China)[8]
* Reykjavík Global Forum / Women Political Leaders (WPL) Trailblazer Award, 2020, Iceland[96]
==== Ekitiibwa ====
* ''Forbes'' magazine – World's Most Powerful Women: #40 (2014)<ref name="Forbes14" /> | #47 (2013) | #71 (2012)
* ''Forbes'' magazine – Africa's Most Powerful Women: #1 (2012) | #3 (2011)
* Included in the "BBC 100 Women" series, October 2014<ref name="bbc100women" />
* Included in "Outstanding Women in Africa" list, 2022, ''New Africa Magazine''<ref name="investigator2022" />
== Laba era ==
* Malawian Constitutional Crisis 2012
* List of current members of the National Assembly of Malawi
== Okusoma okw'okweyongerayo ==
* Kim Yi Dionne, Boniface Dulani (January 2013). "Constitutional provisions and executive succession: Malawi's 2012 transition in comparative perspective". ''African Affairs''. '''112''' (446): 111–137. doi:10.1093/afraf/ads067. JSTOR 23357150
== Ebyokulabirako ==
sqzvawnilctxb5jjti382ffyvgt8iru
75888
75887
2026-10-01T12:14:42Z
MEvalyn
9841
75888
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|item=Q57388}}
'''Joyce Hilda Banda''' (eyazaalibwa nga Ntila; yazaalibwa nga 12 Apuli 1950) ye munnabyabufuzi, omusomesa era omulwanirizi w’eddembe okuva e Malawi eyakolanga ng’omukulembeze wa Malawi ow’okuna okuva mu 2012 okutuuka mu 2014. Yafuuka pulezidenti oluvannyuma lw’okufa kwa Bingu wa Mutharika, gwe yakolera nga vice president ow’okuna okuva mu 2009 okutuuka mu 2012. Omubaka wa People’s Party, Banda abadde akulembera ekibiina kino okuva lwe kyatandikibwawo mu 2011. Ye mukyala asooka okuba pulezidenti wa Malawi era omutwe gw’eggwanga ogwokubiri, oluvannyuma lwa Elizabeth II, era omutwe gw’eggwanga ogwokubiri mu Africa, oluvannyuma lwa Ellen Johnson Sirleaf owa Liberia.
Banda yazaalibwa mu Malemia, n’asoma ku Columbus University ne Royal Roads University n’afuna diguli ya bachelor’s ne master’s degree mu arts, ate Atlantic International University n’afuna diguli ya bachelor’s mu social science mu myaka gy’emyaka gya 1970. Oluvannyuma yatandikawo Joyce Banda Foundation, National Association of Business Women (NABW), Young Women Leaders Network, ne Hunger Project. Banda yayingira ebyobufuzi mu 1999 era n’alondebwa mu National Assembly nga memba wa United Democratic Front (UDF) ekibiina kya Pulezidenti Bakili Muluzi.
Mu 2004, Banda yateekebwako Minisita w’eby’obulamu bw’abakyala, abaana n’okukola emirimu gy’abantu abakulu okuva eri Pulezidenti Mutharika. Mu kiseera kye mu kifo kino, yakakasizza etteeka lya Domestic Violence Bill erya 2006, era n’ateekawo National Platform for Action on Orphans and Vulnerable Children ne Zero Tolerance Campaign Against Child Abuse. Banda oluvannyuma yateekebwako Minisita w’eby’ensonga z’ebweru, era n’akyusa obuwanguzi bwa Malawi okuva ku Republic of China okudda ku People’s Republic of China ng’agezaako okuleeta enkulaakulana mu by’enfuna mu Malawi. Mu 2009, Mutharika yaddamu okulonda era n’alonda Banda okuba omubaka we mu kulonda okw’eggwanga, era tikiti yaabwe n’ewangula, n’afuuka vice president asooka. Ekiseera kya Banda nga vice president kyali kijjudde obutakkaanya wakati we ne Mutharika kubanga Banda yagaana okukkiriza muganda wa Mutharika Peter okubeera omusika we ku bukulembeze bw’eggwanga. Banda oluvannyuma yasindikibwa ebweru mu DPP era n’atandikawo People’s Party, naye n’asigala nga vice president nga bwe kiragiddwa mu Ssemateeka.
Mu April 2012, Mutharika yafa; nga bwe kiri mu Ssemateeka, Banda nga vice president yandifuuse pulezidenti. Naye abamu ku ba DPP abaalina obwesige eri Mutharika baagezaako okuteekawo muganda we nga pulezidenti, ne batandika obuzibu mu kusikira obukulembeze. Wadde nga kino kyaliwo, Banda, nga bwe kiragiddwa mu mateeka, yafuuka pulezidenti ng’ayambibwa amagye agawagira Ssemateeka. Mu 2014, Banda yawangulwa mu kulonda okw’eggwanga Peter Mutharika, muganda wa Bingu eyafa. Nga Banda mu kusooka yagaana okukkiriza n’asaba okulonda okuddamu, ng’agamba nti waliwo obubbi, oluvannyuma yakkiriza n’awaayo obuyinza eri Mutharika nga 31 May.
Mu June 2014, Forbes yamulonda nga omukyala ow’amaanyi ogw’okusatu mu nsi yonna era nga ye mukyala ow’amaanyi ennyo mu Africa.<ref>{{Cite web |last=Burho |first=Moira Forbes, Maggie McGrath, Erin Spencer Sairam, Erika |title=Forbes World’s Most Powerful Women of 2025 |url=https://https//www.forbes.com/lists/power-women/ |access-date=2026-10-01 |website=Forbes |language=en}}</ref>Mu October 2014, yateekebwa mu BBC’s 100 Women.<ref>{{Cite news |date=2014-10-26 |title=Who are the 100 Women 2014? |url=https://www.bbc.com/news/world-29758792 |access-date=2026-10-01 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref>
== Obulamu bwe n’obw’eka ==
[[File:Joyce Banda 2025 (profile).jpg|thumb|Banda mu 2025]]
Joyce Hilda Ntila<ref>{{Cite news |date=2012-04-10 |title=Joyce Banda: Malawi's first female president |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-17662916 |access-date=2026-10-01 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> yazaalibwa nga 12 April 1950 mu Malemia, ekyalo mu Zomba District eya Nyasaland (kati Malawi).<ref>{{Cite web |title=Malawian President quietly celebrates 62nd birthday {{!}} Malawi news, Malawi - NyasaTimes breaking online news source from Malawi |url=http://www.nyasatimes.com/malawi/2012/04/12/malawian-president-quietly-celebrates-62nd-birthday/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414023610/http://www.nyasatimes.com/malawi/2012/04/12/malawian-president-quietly-celebrates-62nd-birthday/ |archive-date=2012-04-14 |access-date=2026-10-01 |website=www.nyasatimes.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=JB Celebrates Her 62 Birthday In Private {{!}} Malawi Voice |url=http://www.malawivoice.com/2012/04/12/jb-celebrates-her-62-birthday-in-private-67799/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414080836/http://www.malawivoice.com/2012/04/12/jb-celebrates-her-62-birthday-in-private-67799/ |archive-date=2012-04-14 |access-date=2026-10-01 |website=www.malawivoice.com |language=en-US}}</ref> Yasoma ku Providence Secondary School.<ref>{{Cite web |last=Online |first=Nation |date=2020-03-31 |title=Faith’s rise against odds |url=https://mwnation.com/faiths-rise-against-odds/ |access-date=2026-10-01 |website=Nation Online |language=en-US}}</ref> Kitaawe yali omuyimbi wa police brass band. Yatandika okukola nga secretary era n’afuuka omuntu amanyiddwa ennyo mu kiseera kya dictator Hastings Banda.<ref>{{Cite web |date=2012-04-06 |title=Joyce Banda poised for Malawi presidency |url=https://capitalfm.africa/joyce-banda-poised-for-malawi-presidency/ |access-date=2026-10-01 |website=Capital FM Kenya |language=en-US}}</ref>
Yafuna Cambridge School Certificate, Bachelor of Arts Degree mu Early Childhood Education okuva mu Columbus University (ekitongole ekitalina kukkirizibwa), Bachelor of Social Studies mu Gender Studies okuva mu Atlantic International University (nayo etalina kukkirizibwa) ne Diploma mu Management of NGOs okuva mu International Labour Organization (ILO) Centre mu Turin, Italy. Atlantic International University kyogerwako ng’ekifo ekikola diguli ezitali za mazima, era diguli zaayo zikyusiddwa nnyo nga “fake.<ref>{{Cite news |date=2016-10-28 |title=Probe IGP's ‘Fake’ doctorate degree - Academics |url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Probe-IGP-s-Fake-doctorate-degree-Academics-481571 |archive-url=http://web.archive.org/web/20241229191248/https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Probe-IGP-s-Fake-doctorate-degree-Academics-481571 |archive-date=2024-12-29 |access-date=2026-10-01 |work=GhanaWeb |language=en-US}}</ref>” Yafuna ne Master of Arts degree mu Leadership okuva mu Royal Roads University mu Canada, ne doctorate ey’ekitiibwa mu 2013 okuva mu Jeonju University.<ref>{{Cite journal |date=2019 |title=Liberia, Malawi, and Central African Republic |url=https://doi.org/10.5040/9781666992373.ch-002 |journal=Empowering Women |pages=23–44 |doi=10.5040/9781666992373.ch-002}}</ref>
Yawasa Roy Kachale, gye yazaala abaana basatu. Nga ali ku myaka 25, yali abeera Nairobi, Kenya.<ref>{{Cite web |date=2020-07-03 |title=How Nairobi shaped future president |url=https://nation.africa/kenya/news/how-nairobi-shaped-future-president--808056 |access-date=2026-10-01 |website=Daily Nation |language=en}}</ref>
Mu 1975, okugenda mu maaso kw’abakyala mu Kenya kwalaga Banda okutwala abaana be basatu n’ava mu bufumbo obwali bumukubiriza obubi.[14] Obufumbo bwe ne Roy Kachele bwaggwa mu 1981. Oluvannyuma yawasa Richard Banda, omulamuzi omukulu ow’eddembe mu Malawi, gye yazaala abaana babiri.<ref>{{Cite web |last=Moderator |date=2013-04-10 |title=Stories on Malawi: (20) New tweets matching Malawi |url=https://storiesonmalawi.blogspot.com/2013/04/20-new-tweets-matching-malawi_6790.html |access-date=2026-10-01 |website=Stories on Malawi}}</ref>
Wakati wa 1985 ne 1997 Banda yakulembera era n’atandikawo bizinensi n’ebitongole ebitali bimu nga Ndekani Garments (1985), Akajuwe Enterprises (1992), ne Kalingidza Bakery (1995). Okutuuka kwe kwamuleetera okuyamba abakyala abalala okufuna obwetwaze mu by’enfuna n’okumalawo obwavu n’okukozesebwa obubi.<ref name=":1">{{Cite web |title=Friends of UNFPA – Channel Foundation |url=https://www.channelfoundation.org/legacy-grantees/unfpa/ |access-date=2026-10-01 |language=en-US}}</ref>
Ye muganda wa Anjimile Oponyo, eyali CEO wa Raising Malawi Academy for Girls, eyayambibwa Madonna.<ref>{{Cite news |last=Reporter |first=Staff |date=2012-04-16 |title=Madonna: I’m happy Joyce Banda is Malawi’s leader |url=https://www.namibian.com.na/madonna-im-happy-joyce-banda-is-malawis-leader/ |access-date=2026-10-01 |work=The Namibian |language=en-US}}</ref>
== Obulamu bw’ebyobufuzi ==
=== Emirimu gy’obukulembeze (1999–2009) ===
Joyce Banda yayingira mu byobufuzi mu 1999. Yawangula ekifo mu Palamenti mu kulonda kwa Malawi okwokusatu okwa demokulasiya ng’omubaka wa kibiina kya Pulezidenti Bakili Muluzi, United Democratic Front. Yakikiriranga Zomba Malosa constituency.<ref name=":1" /> Muluzi yamuteekako nga Minisita w’eby’obusajja n’eby’abantu.[7] Nga minisita, yakola okulwanyisa okussa mu mateeka Domestic Violence Bill eyali etaddeko emyaka musanvu nga tekyakolebwa.[20] Yakola National Platform for Action ku baana abatalina bazadde n’abaana abali mu buzibu era n’atandika Zero Tolerance Campaign Against Child Abuse.<ref name=":1" />
Mu 2004, yaddamu okulondebwa nga memba wa kibiina kya Muluzi. Bingu wa Mutharika yafuuka Pulezidenti. Newankubadde Banda teyali memba wa kibiina kye, Mutharika yamuteekako nga Minisita w’eby’ensonga z’ebweru mu 2006. Banda yasindika okukyusa engeri Malawi gye yakkiriza gavumenti ya China okuva ku Republic of China (ku Taiwan) okudda ku People’s Republic of China ku lukalu; yagamba nti kino kyandireese obugagga eri Malawi. Mu 2010, China yamaliriza okuzimba ekizimbe kipya kya Palamenti e Lilongwe.<ref>{{Cite web |title=China-Malawi cooperation very good: Malawian diplomat - People's Daily Online |url=https://en.people.cn/n/2015/0420/c90883-8880774.html |access-date=2026-10-01 |website=en.people.cn}}</ref>
=== Omumyuka wa Pulezidenti (2009–2012) ===
Banda yagenda mu kalulu ka 2009 nga omuwandiisi wa DP, ng’awerekerwako Mutharika, omuwandiisi wa DP ow’obwapulezidenti. Yaweereza nga omukyala asooka okuba omumyuka wa Pulezidenti mu Malawi. Mu kusalawo okutali kwategeerekeka okuva mu DPP, Joyce Banda ne second vice-president Khumbo Kachali baasimbibwa nga bamumyuka ba DPP nga 12 December 2010 olw’ebikolwa ‘eby’okulwanyisa ekibiina. Mu kugezaako okumugoba, pulezidenti yeeyongera okumuwa emirimu egyali gyakolebwako Callista Mutharika, eyateekebwa mu kabineeti mu September 2011. Kkooti yagaana Mutharika okumugoba nga omumyuka wa Pulezidenti ku nsonga za ssemateeka. Kino kyali kirimu okuggyako emotoka ye ey’obukulembeze n’okumugaana okuwandiisa ekibiina kye ekipya. Ku 8 September 2011, ekifo ky’omumyuka wa Pulezidenti kyalekebwa mu kukyusa kabineeti. Naye yali akyali Vice-President mu mateeka kubanga ekifo kino kyali kisabiddwa mu ssemateeka.[24] Yayogerwako omwogezi wa DPP Hetherwick Ntaba okulekulira ekifo ky’omumyuka wa Pulezidenti.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Nyasa Times |date=2011-10-12 |title=Bingu drags VP to court on ‘constructive resignation’ {{!}} Nyasa Times |url=https://www.nyasatimes.com/bingu-drags-vp-to-court-on-constructive-resignation/ |access-date=2026-10-01 |website=www.nyasatimes.com |language=en-GB}}</ref>
==== Ebibiina mu DPP ====
[[File:Joyce Banda Department for International Development photo crop.jpg|thumb|Banda mu 2012]]
Enkolagana wakati wa Banda ne Pulezidenti Bingu wa Mutharika yali etandise okubaamu obutakkaanya olw’okugezaako kwa Mutharika okuteekawo muganda we Peter Mutharika ng’omusikira we.[23] Newankubadde nga yasibwa ku kifo ky’obumyuka bwa Pulezidenti wa DPP wamu ne Second Vice-President Khumbo Kachali, yakomekkereza okukola nga omumyuka wa Pulezidenti wa Malawi nga bwe kirambikiddwa mu ssemateeka.[23] Kino kyaleetera abantu bangi okuva mu DPP n’okutandika ebibiina ebyamuwagira okufuuka Pulezidenti wa Malawi mu kulonda kwa 2014.<ref name=":2">{{Cite web |title=Statement by Samuel Itam, Executive Director for Malawi December 3, 2008 |url=https://doi.org/10.5089/9781451828207.002.a004 |access-date=2026-10-01 |website=doi.org}}</ref> DPP yagaana nti abantu bangi tebaavaamu era n’egamba nti baali batono bokka.<ref name=":2" />
==== People’s Party ====
Banda ye mutandisi era mukulembeze wa People’s Party, eyatandikibwa mu 2011 oluvannyuma lw’okugobebwa mu DPP bwe yagaana okuwagira muganda wa Pulezidenti Mutharika omuto Peter Mutharika ng’omusikira we mu kulonda kwa 2014.<ref>{{Cite news |title=Malawi’s Vice President Joyce Banda Expelled From Ruling Party |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2010-12-13/malawi-s-vice-president-joyce-banda-expelled-from-ruling-party |archive-url=http://web.archive.org/web/20220422082224/https://www.bloomberg.com/news/articles/2010-12-13/malawi-s-vice-president-joyce-banda-expelled-from-ruling-party |archive-date=2022-04-22 |access-date=2026-10-01 |work=Bloomberg.com |language=en}}</ref>[29][30]
Pulezidenti (2012 – May 2014)
Okukyusa obuyinza
Ku 5 April 2012, Pulezidenti Mutharika yafa.[31] Oluvannyuma lw’okufa kwe gavumenti yalemwa okutegeeza abantu mu budde nti pulezidenti afudde. Kino kyaleeta okutya kw’okubaawo kw’obuzibu mu ssemateeka mu Malawi.[32][33][34][35]
Agence France-Presse yayogera ku Pulezidenti wa Malawi eyasooka Bakili Muluzi ng’agamba nti “ssemateeka alina okugobererwa”, ng’agamba nti omumyuka wa pulezidenti ateekeddwa okutwala obuyinza mu ssemateeka. “Ndi kusaba ssemateeka agobererwe, okukuuma emirembe n’obutebenkevu. Amateeka ga Malawi galambika bulungi nti omumyuka wa pulezidenti atwala obuyinza singa pulezidenti aliwo tasobola kukulembera. Tulina okwewala ekizibu ky’obutabanguko. Tugoberere ssemateeka. Tetulina ky’okusalawo okuggyako okugoberera ssemateeka. Ky’amaanyi nnyo nti waliwo emirembe n’obutebenkevu.”[36] Ab’ebyokwerinda ba Malawi nabo baayagala ssemateeka agobererwe.[37] Ekitongole ky’amateeka ekya Malawi Law Society kyakakasa nti mu kitundu 83(4) mu ssemateeka wa Malawi, ye yali omusikira omutuufu ku bukulembeze bwa Pulezidenti.[38]
Ku 7 April, kabineeti ya Malawi yasaba kkooti okugaana Banda okufuuka pulezidenti. Ye n’akuba essimu eri omuduumizi w’amagye, General Henry Odillo, n’amusaba amuwagire. Yamukkiriza n’ateekawo abajaasi okwetooloola ennyumba ye.[39]
Joyce Banda yalayirwa ku 7 April 2012 ng’omukulembeze wa Malawi, omukazi asoose okubeera mu kifo kino.[40] Omulamuzi omukulu Lovemore Munlo yali akulira omukolo ogwali ku National Assembly mu Lilongwe.[31] Oluvannyuma lw’okulayira, Banda yasaba obumu bw’eggwanga. “Njagala ffenna tukyuse tugende mu maaso n’essuubi n’omwoyo gw’obumu n’obwegassi... Nsuubira tujja kubeera bumu era nsuubira nti ng’eggwanga erisaba Katonda, twakkirize Katonda ajje mu maaso gaffe kubanga singa tetukikola, tuba tumaze okulemererwa.”[40]
Abamawulire ba Malawi n’ensi yonna baalaga okutongoza kwa Joyce Banda nga kwali kwa mirembe. Baakuyita obuwanguzi bwa demokulaasi. Olupapula lwa Malawi Sunday Times lwagamba nti okutongoza kwa pulezidenti omuggya kwali “kuyambye okunyweza n’okussa obuwangwa bwa demokulaasi mu ggwanga.”[41]
=== Okulonda abakungu ba Cabinet n’okufiirwa okulonda kwa Pulezidenti mu 2014 ===
Ku 26 April 2012, Banda yalonda cabinet ye eyali erimu baminisita 23 n’abamyuka baabwe mwenda. Yawaayo ebifo eby’enkizo okunyweza amaanyi ge nga mukulembeze w’eggwanga.[42]
Ku 10 October 2013, ennaku entono oluvannyuma lw’okudda okuva ku lugendo lwe ku UN, Banda yasazaamu cabinet ye oluvannyuma lw’ekikangabwa kya Capital Hill Cashgate scandal.[43][44] Ku 15 October, cabinet empya yalondebwa era omuwandiisi wa byensimbi Ken Lipenga ne minisita w’ebyamateeka Ralph Kasambara baasazibwako mu cabinet.
Mu May 2014 Joyce Banda yawangulwa nnyo mu kulonda kwa pulezidenti. Yalemwa okugezaako okusazaamu okulonda. Teyagenda ku kukyala kw’omuwanguzi Peter Mutharika, naye yamukubira essanyu.[45] Yatandika okubeera ebweru wa Malawi mu 2014. Ekiragiro ky’okumukwata ku nsonga z’obulyake mu kiseera kye nga Pulezidenti kyategekebwa nga 31 July 2017, newankubadde yali akyali ebweru w’eggwanga.[46] Yegaana emisango gino n’agamba nti ajja kudda okugiwulira.[47]
=== Enkolagana y’ensi yonna ===
Mu myaka egyasooka okutuuka ku bukulembeze bwa Banda, Malawi yali mu mbeera embi ey’ebyenfuna olw’enkolagana n’amawanga amalala mu bufuzi bwa Bingu wa Mutharika. Mu mwaka ogwasembayo ogw’obufuzi bwa Mutharika, Bungereza, Amerika, Germany, Norway, European Union, World Bank ne African Development Bank byonna byaleka okuwa obuyambi bw’ebyensimbi. Baalaga okutya ku bikolwa bya Mutharika ku demokulasiya mu ggwanga n’obukulembeze bwe obwali butandise okubaamu obutabanguko. Mu March 2012, Mutharika yagamba abakungu bano abava ebweru nti “mugende mu hell.” Yabalumiriza okutegeka okuggyawo gavumenti ye.[48] Ekimu ku bizibu bya Banda ng’omukulembeze kyali kuddamu okuzimba enkolagana n’abawa obuyambi. Era yalina ekizibu eky’okuddamu okuzimba enkolagana n’eggwanga lye erya Malawi nga Mozambique, n’amawanga agali mu kitundu nga Botswana.
Mu wiiki esooka ey’obufuzi bwe, Banda yatandika okukola enkolagana empya okuddamu okuzimba enkolagana ya Malawi n’amawanga amalala.[49] Yayogera ne Henry Bellingham ow’ekitongole kya United Kingdom’s Foreign Office. Yamusuubiza nti omubaka omupya owa Bungereza ajja kutumibwa “mu kiseera ekisinga obumpi.” Yayogera ne Secretary of State Hillary Clinton owa Amerika. Clinton yasubiza okuddamu okuteesa ku ssente za $350 million ez’amasannyalaze mu bwangu ddala. Banda yalangirira enteekateeka okwogera ne Baroness Ashton ow’ekitongole kya European Union’s Foreign Affairs office ne Ruby Randall, omukiise wa IMF mu Malawi. Ye ne pulezidenti wa Zambia Michael Sata baali bamaze okuteesa ku kuddamu okukola enkolagana ennungi.[49] Okusanyusa abawa obuyambi, gavumenti ya Banda era yagaana mu June 2012 okutegekera olukiiko lw’African Union mu July kubanga AU yali egambye nti pulezidenti wa Sudan Omar al-Bashir aweebwe obukakafu nti Malawi ejja kwegaana okuweereza ekiragiro kya ICC ekimukwata; Cabinet yasalawo nti embeera zino tezikkirizibwa.[50] Banda yayogerwako Forbes nga omukyala ow’amaanyi asinga obungi mu nsi, erinnya ly’omu Afrika erisinga obunene ku lukalala.
=== Enkola y'eggwanga ===
===== Obubonero bw'eggwanga =====
[[File:Flag of Malawi.svg|thumb|Bendera ya Malawi eyasooka mu 1964, eyaddizibwawo mu 2012]]
Mu myezi ebiri nga bamaze okutandika okukulembera, gavumenti ya Banda yateekawo ekiragiro okuddamu okukozesa bendera ya Malawi eyasooka eya 1964 "rising-sun", ng’eggyako eyakozesebwa mu 2010 wansi wa Bingu wa Mutharika.[51][52]
===== Okulwanirira eddembe ly’abantu =====
[[File:Flag of Malawi (2010–2012).svg|thumb|Bbendera etamanyiddwa eya 2010–2012]]
Ku 18 May 2012 Banda yalangirira nti agenda kuggyawo amateeka agalwanyisa obufumbo bw’abasajja oba abakyala bokka.[53] Mu November Minisitule y’ebyamateeka yawa ekiragiro eky’okwewala okukwatibwa ku bantu abakola obufumbo obwo nga balina okukkiriziganya, nga balindirira okwekeneenya kwa Palamenti,[54] naye Kkooti Enkulu yasazaamu ekiragiro ekyo mu February 2016, ng’egamba nti Palamenti yokka ye esobola okusazaamu oba okuggyawo amateeka gano.[55] Newankubadde obufumbo bw’abasajja oba abakyala bokka bukyali mu mateeka, okulwanirira eddembe ly’abantu kwongedde; Lilongwe yakuba olugendo lw’abavubuka ba LGBT olwasooka mu Malawi nga 26 June 2021.[56]
===== Enkyukakyuka mu by’enfuna n’ensimbi =====
Mu kugoberera amagezi ga International Monetary Fund (IMF), Banda yateekawo enkola y’okukyusa omuwendo gw’ensimbi, era nga 7 May 2012, yakendeeza omuwendo gwa Malawian kwacha ku bitundu 33 ku buli kikumi okusinziira ku ddoola ya Amerika okusobola okuggyawo akatale akatono akaliwo n’okufunamu obuyambi okuva ebweru.[57]
* Obuzibu obw’akaseera akatono: Okukendeeza omuwendo gw’ensimbi wamu n’okuteeka ebbeeyi y’amafuta mu mikono gy’abantu, kyaleetera okweyongera kw’ebbeeyi y’ebintu okutuuka ku bitundu 34 ku buli kikumi era ne kuleeta okwegugunga n’okulaga obutali bumativu mu January 2013.[58]
* Okuddamu okuzimba mu kiseera ekya wakati: Ku nkomerero ya 2013, IMF yagamba nti “okuddamu okuzimba kutandise… nga kuyambibwa okwongera okufuna ensimbi eziva ebweru” era nti ebbeeyi y’ebintu yatandika okukka.[59] Ekibiina kya Southern African Development Community kyategeka nti ebbeeyi y’ebintu ejja kukendeera okutuuka ku bitundu 19.6 ku buli kikumi mu 2014 ng’omuwendo gw’ensimbi gukutte mu mbeera.[60]
* Enkolagana n’abawa obuyambi: U.S. Congressional Research Service yalaga nti abawa obuyambi abasinga abaali basazizzaamu obuyambi bw’ensimbi mu kiseera kya Mutharika baabuzzaayo oluvannyuma lw’enkyukakyuka za Banda, nga mwemuli n’endagaano ya US $350-million eya Millennium Challenge Corporation.[61]
Enkyukakyuka zino zaateekebwako mu pulogulaamu ya gavumenti ey’okuddamu okuzimba mu by’enfuna eya 2012–2014, eyateeka enkyukakyuka ezikolebwa mu katale wamu n’enteekateeka z’okukuuma abantu mu mbeera y’obulamu.[62]
===== Obukadde n’ekyuma kya pulezidenti =====
Okusala ku nsimbi ezikozesebwa mu gavumenti, Banda yasuubiza okukendeeza omusaala gwe ku bitundu 30 ku buli kikumi era n’alagira okutunda ekifaananyi kya Dassault Falcon 900EX ekyagulibwa eyamuddirira. Ekifaananyi kino kyatundibwa eri Bohnox Enterprise eyali esangibwa mu British Virgin Islands ku doola za Amerika obukadde 15 mu May 2013.[63] Abakungu ba gavumenti baagamba nti ensimbi zino zaakozesebwa okusasula ebbanja ly’okulwanyisa ne Paramount Group n’okusasula emmere ya kasooli n’eddagala, naye ebibiina by’abantu baawakanya enteekateeka eno era ne basaba ebikwata ku ndagaano.[64] Okutegeeza kwa Parliament’s Public Accounts Committee mu 2021 kwalaga okunoonyereza okuggya ku nsonga eno, newankubadde tewali misango gy’obumenyi bw’amateeka egisimbiddwa mu kkooti.[65]
===== Enkola y’abantu =====
Wadde nga enkola za Banda zaaleeta obwesige mu bawandiisi b’ensimbi n’okufuna ssente z’ebweru, zaaleetawo okulinnya kw’ebbeeyi y’obulamu mu maka agali mu bibuga, ne zikendeeza obuwanguzi bwe mu bantu ng’agenda okulonda kwa 2014. Abanoonyereza bakyalina okwawukanako ku mugaso ogw’ebbanga ddene ogw’okukendeeza ebbeeyi mu 2012, newankubadde IMF ne World Bank balaga nti enkola eno yayamba okuziyiza obuzibu bw’ebyenfuna n’okuteekawo omusingi gw’enkulaakulana empya.[66]
===== Enteekateeka za Pulezidenti =====
Banda alaze obumanyirivu mu kulabirira obulamu bw’abakyala n’eddembe ly’okuzaala, nga asinga okuyita mu kusomesa abakyala ku Malawi. Yalaga obuwagizi bwe ng’atandika Presidential Initiative on Maternal Health and Safe Motherhood. Mu myaka ebiri gyokka, enteekateeka eno yalaga okukendeera kw’omuwendo gw’abakyala abafa nga bazaala okuva ku 675 ku buli 100,000 abaazaalibwa okutuuka ku 460 ku buli 100,000 abaazaalibwa.[67]
===== Bendera =====
Oluvannyuma bendera yakyusibwa mu 2010 gavumenti ya Mutharika, waaliwo okuwakanya okuva mu bantu. Ebibiina bingi byawakanya obutuufu bwa bendera eno. Ku 28 May 2012, Banda yakulembera ababaka ba palamenti okusalawo okuddamu okukozesa bendera ey’obwetwaze, eyasooka okuteekebwako mu 1964. Ebibiina byonna, okuggyako DPP, byasalawo okuddamu okukozesa bendera ey’obwetwaze.[68]
==== Obulamu oluvannyuma lw’okuba pulezidenti ====
===== Okuddayo okuva mu buwangwa n’okunoonyereza ku Cashgate (2018) =====
Banda yaddayo e Malawi nga 28 April 2018 oluvannyuma lw’emyaka esatu egy’okweyisa mu buwangwa mu Amerika, gyeyali mukwano omukulu mu Woodrow Wilson Center ne Center for Global Development.[69][70] Newankubadde poliisi yawa ekiragiro kya 2017 okumukwata olw’omusango gwa “Cashgate” ogw’omu 2013, Anti-Corruption Bureau yategeeza mu May 2018 nti okunoonyereza kwali kukyagenda mu maaso era nti Banda teyali akyaliiko musango gw’okusimbibwa mu kkooti.[71]
==== Enkolagana z’ebyokulonda mu 2019–2020 ====
People’s Party yasooka okuteekawo Banda ku kulonda kwa pulezidenti mu 2019, naye nga 15 March 2019 yavaamu n’awagira omuvuganya w’ekibiina ky’obufuzi Lazarus Chakwera.[72][73] Oluvannyuma lwa Kkooti Enkulu okusalawo okuggya ebivudde mu kulonda kwa 2019, Banda yawagira Chakwera mu kulonda okwaddirira mu June 2020 era n’amwebaza mu lujjudde oluvannyuma lw’okuwangula.[74]
Mu kabineeti ya Chakwera eyasooka, eyalangirirwa nga 8 July 2020, mwali mutabani wa Banda, Roy Akajuwe Kachale-Banda, ng’omubaka w’ebyobusuubuzi.[75]
==== Okulwanirira n’okuyamba mu nsi yonna (2021–2024) ====
===== Banda abadde akola ennyo ku nsonga z’ebyobulamu n’enkulaakulana mu nsi yonna. =====
* Mu May 2021 yayingira abakulembeze b’amawanga ne Nobel laureates mu bbaluwa ey’okusaba G7 okukkiriza obutali bw’ensimbi za COVID-19 vaccine era okuddamu okuwangula okulwanyisa AIDS.[76]
* Ku 11 March 2023 yali omu ku bantu abasukka mu 200 abasayina People’s Vaccine Alliance “Never Again” statement nga basaba okufuna eby’okulwanyisa ebikwatagana n’obulwadde obw’amaanyi.[77]
* Mu February 2023 Banda yafuuka omu ku “grain ambassadors” ba Ukraine, ng’ayamba okuzuula amawanga ga Afrika agasinga okwetaaga emmere ya Ukraine mu kiseera ky’olutalo lwa Russo-Ukrainian War.[78]
Okuyita mu Joyce Banda Foundation Trust, yeeyongedde okukola ku by’okukuuma emmere n’okusomesa, nga mwemuli okugabira amaka 500 obusimba bwa kasooli abaakosebwa Cyclone Freddy mu January 2024[79] n’okutandika enteekateeka ya K315 million bursary scheme eri abawala abasoma mu masomero aga secondary mu 2024.[80]
==== Okwesimbawo ku bwa Pulezidenti mu 2025 ====
[[File:Joyce Banda 2025.jpg|thumb|Banda mu 2025]]
Ku lunaku lwa 23 June 2025, People’s Party National Executive Committee yakkiriza Banda nga omukwasi w’ekibiina ku bwa Pulezidenti mu kulonda kwa Malawi okwa 2025. Bwe yalangirira okwesimbawo kwe e Lilongwe, yagamba nti “Malawi eri ku mugga ogw’okusalawo era yeetaaga okulaba empya ekwatiddwa ku kukola kw’abavubuka n’okutumbula abakyala mu by’enfuna.”[81] Okulonda kwe—kweyitibwa “A New Malawi for the Youth Initiatives (A.Ma.Y.I.)”—kulaga obusomesa bw’amasomero ga sekendule obutali bwa kusasula, ebifo by’obulamu eby’okusindikibwa, okukyusa mu by’obuli bw’enguzi n’okutumbula abavubuka mu by’obusuubuzi ng’ebikulu byakyo.[82] Yawangulwa Peter Mutharika.
== Joyce Banda Foundation ==
Ng’akyali tannaba kufuuka omumyuka wa pulezidenti, yali mukulembeze era CEO w’ekitongole ekya Joyce Banda Foundation,[84] ekitongole ekirungi ekikola ku baana n’abafumbo abatalina bazadde mu Malawi okuyita mu masomero. Kiri mu Chimwankhunda area mu Blantyre nga kirimu amasomero ga primary ne secondary. Kirimu n’ekifo ky’okulabirira abaana abatalina bazadde ekirimu ebifo mukaaga n’abaana 600.[85] Era kikola ku byalo ebiriraanye nga kiwa micro-credit eri abakazi 40 n’ebibiina by’abavubuka 10. Kiwa ensigo eri abalimi abasukka mu 10,000 era kiwadde obuyambi obulala. Ekitongole kino kyazimba amalwaliro ana mu byalo 200 bye kisobola okukolako. Era kikola ku nkulaakulana mu byalo. Kirina obukwatagana ne Jack Brewer Foundation, ekitongole ekikola ku nkulaakulana mu nsi yonna ekya NFL star Jack Brewer.[86]
== National Association of Business Women ==
Banda ye mukulembeze w’ekibiina kya National Association of Business Women mu Malawi ekyatandikibwa mu 1990. Kiri mu mateeka ng’ekitongole ekitali kya magoba mu Malawi.[87] Ekibiina kino kirina ekigendererwa okuggyamu abakazi obwavu nga bawanga amaanyi n’okubawa obusobozi mu by’enfuna.[88] Kino kye kibiina ky’abakazi 30,000, ekisanyusa okuwagira bizinensi z’abakazi n’okuyamba abakazi abayagala okwetaba mu bizinensi. Ebikolwa byabwe birimu okutendeka mu bizinensi, okutendeka mu tekinologiya, okukuuma ebyafaayo n’obukugu mu kukulembera.[88] Bakola okuteekateeka okukola emboozi n’abakulembeze abakola amateeka okulaba nga amateeka gabaagaliza abakazi abalina bizinensi.[89] Omukulembeze waakyo kati ye Mary Malunga.[89] Ekitongole kino kibadde n’obukwatagana ne Humanist Institute for Development Cooperation (Hivos) ey’e Netherlands okuva mu 2003.[88]
== Philanthropy n’okukulaakulanya ebikolebwa ==
Banda abadde mu mirimu mingi egy’obusobozi n’abakyala okuva ku myaka 25 okulaba nga wabaawo enkyukakyuka mu mateeka, ddala mu by’enjigiriza. Yatandika Joyce Banda Foundation for Better Education. Yatandika Young Women Leaders Network, National Association of Business Women ne Hunger Project mu Malawi. Ye (nga ali wamu ne Pulezidenti Joaquim Chissano owa Mozambique) yaweebwa ekirabo kya Africa Prize for Leadership for the Sustainable End of Hunger mu 1997 ekitongole ky’e New York ekitali kya gavumenti. Yakozesa ssente z’ekirabo okuzimba ekizimbe kya Joyce Banda foundation for children.[85] Mu 2006, yafuna ekirabo kya International Award for the Health and Dignity of Women olw’okweyisa obulungi ku ddembe ly’abakyala ba Malawi nga bwekikolebwa Americans for United Nations Population Fund.[17]
Yaweereza nga commissioner wa "Bridging a World Divided" awamu n’abantu nga Bishop Desmond Tutu, ne United Nations Human Rights Commissioner, Mary Robinson.[8] Banda era yali memba mu Advisory Board for Education mu Washington DC, era mu advisory board ya Federation of World Peace and Love mu Taiwan (China).[8]
Mu kiseera ky’okukendeeza ensimbi mu gavumenti mu October 2012, Banda yakendeeza omusaala gwe ku bitundu 30%. Era yalangirira nti ennyonyi ya pulezidenti egenda kutundibwa.[90]
==== Global Leaders Council for Reproductive Health ====
Mu 2010, Banda yafuuka memba wa Global Leaders Council for Reproductive Health,[91] ekibiina ky’abantu kkumi na mukaaga abali mu buyinza n’abakulembeze b’amawanga agasooka, abakozi abakulu n’abalala abakkiriza okutumbula eby’obulamu bw’okuzalira okutuusa ku nkulaakulana ey’olubeerera n’obugagga.[91] Ekikulemberwa omukulembeze w’eggwanga lya Ireland Mary Robinson, abakulembeze bano balaba okukungaanya obuyinza bw’ebyobufuzi n’ensimbi ezetaagisa okufuna obulamu bw’okuzalira eri buli muntu mu 2015 – ekigendererwa ekikulu mu UN Millennium Development Goals.[91]
==== Ebirabo ====
===== Awaadi z'eggwanga =====
* Woman of the Year, Malawi, 1997
* Woman of the Year, Malawi, 1998
* ''Nyasa Times'' Multimedia "Person of the Year", 2010
===== Ebikopo by’ensi yonna =====
* Martin Luther King Jr. Drum Major Award, 2012, Washington D.C.[93]
* Legends Award for Leadership, 2012, Greater African Methodist Episcopal Church[94]
* Women of Substance Award, 2010, African Women Development Fund[95]
* Africa Prize for Leadership for the Sustainable End of Hunger, 1997, The Hunger Project, New York[8]
* International Award for Entrepreneurship Development, 1998, Africa Federation of Women Entrepreneurs & UN Economic Commission for Africa[8]
* 100 Heroines Award, 1998, Rochester, New York[8]
* Certificate of Honors, 2001, Federation of World Peace and Love, Taiwan (Republic of China)[8]
* Reykjavík Global Forum / Women Political Leaders (WPL) Trailblazer Award, 2020, Iceland[96]
==== Ekitiibwa ====
* ''Forbes'' magazine – World's Most Powerful Women: #40 (2014)<ref name="Forbes14" /> | #47 (2013) | #71 (2012)
* ''Forbes'' magazine – Africa's Most Powerful Women: #1 (2012) | #3 (2011)
* Included in the "BBC 100 Women" series, October 2014<ref name="bbc100women" />
* Included in "Outstanding Women in Africa" list, 2022, ''New Africa Magazine''<ref name="investigator2022" />
== Laba era ==
* Malawian Constitutional Crisis 2012
* List of current members of the National Assembly of Malawi
== Okusoma okw'okweyongerayo ==
* Kim Yi Dionne, Boniface Dulani (January 2013). "Constitutional provisions and executive succession: Malawi's 2012 transition in comparative perspective". ''African Affairs''. '''112''' (446): 111–137. doi:10.1093/afraf/ads067. JSTOR 23357150
== Ebyokulabirako ==
edm3kplc97w6tqhxukoc4acxy6t9yat
75889
75888
2026-10-01T12:19:43Z
MEvalyn
9841
75889
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|item=Q57388}}
'''Joyce Hilda Banda''' (eyazaalibwa nga Ntila; yazaalibwa nga 12 Apuli 1950) ye munnabyabufuzi, omusomesa era omulwanirizi w’eddembe okuva e Malawi eyakolanga ng’omukulembeze wa Malawi ow’okuna okuva mu 2012 okutuuka mu 2014. Yafuuka pulezidenti oluvannyuma lw’okufa kwa Bingu wa Mutharika, gwe yakolera nga vice president ow’okuna okuva mu 2009 okutuuka mu 2012. Omubaka wa People’s Party, Banda abadde akulembera ekibiina kino okuva lwe kyatandikibwawo mu 2011. Ye mukyala asooka okuba pulezidenti wa Malawi era omutwe gw’eggwanga ogwokubiri, oluvannyuma lwa Elizabeth II, era omutwe gw’eggwanga ogwokubiri mu Africa, oluvannyuma lwa Ellen Johnson Sirleaf owa Liberia.
Banda yazaalibwa mu Malemia, n’asoma ku Columbus University ne Royal Roads University n’afuna diguli ya bachelor’s ne master’s degree mu arts, ate Atlantic International University n’afuna diguli ya bachelor’s mu social science mu myaka gy’emyaka gya 1970. Oluvannyuma yatandikawo Joyce Banda Foundation, National Association of Business Women (NABW), Young Women Leaders Network, ne Hunger Project. Banda yayingira ebyobufuzi mu 1999 era n’alondebwa mu National Assembly nga memba wa United Democratic Front (UDF) ekibiina kya Pulezidenti Bakili Muluzi.
Mu 2004, Banda yateekebwako Minisita w’eby’obulamu bw’abakyala, abaana n’okukola emirimu gy’abantu abakulu okuva eri Pulezidenti Mutharika. Mu kiseera kye mu kifo kino, yakakasizza etteeka lya Domestic Violence Bill erya 2006, era n’ateekawo National Platform for Action on Orphans and Vulnerable Children ne Zero Tolerance Campaign Against Child Abuse. Banda oluvannyuma yateekebwako Minisita w’eby’ensonga z’ebweru, era n’akyusa obuwanguzi bwa Malawi okuva ku Republic of China okudda ku People’s Republic of China ng’agezaako okuleeta enkulaakulana mu by’enfuna mu Malawi. Mu 2009, Mutharika yaddamu okulonda era n’alonda Banda okuba omubaka we mu kulonda okw’eggwanga, era tikiti yaabwe n’ewangula, n’afuuka vice president asooka. Ekiseera kya Banda nga vice president kyali kijjudde obutakkaanya wakati we ne Mutharika kubanga Banda yagaana okukkiriza muganda wa Mutharika Peter okubeera omusika we ku bukulembeze bw’eggwanga. Banda oluvannyuma yasindikibwa ebweru mu DPP era n’atandikawo People’s Party, naye n’asigala nga vice president nga bwe kiragiddwa mu Ssemateeka.
Mu April 2012, Mutharika yafa; nga bwe kiri mu Ssemateeka, Banda nga vice president yandifuuse pulezidenti. Naye abamu ku ba DPP abaalina obwesige eri Mutharika baagezaako okuteekawo muganda we nga pulezidenti, ne batandika obuzibu mu kusikira obukulembeze. Wadde nga kino kyaliwo, Banda, nga bwe kiragiddwa mu mateeka, yafuuka pulezidenti ng’ayambibwa amagye agawagira Ssemateeka. Mu 2014, Banda yawangulwa mu kulonda okw’eggwanga Peter Mutharika, muganda wa Bingu eyafa. Nga Banda mu kusooka yagaana okukkiriza n’asaba okulonda okuddamu, ng’agamba nti waliwo obubbi, oluvannyuma yakkiriza n’awaayo obuyinza eri Mutharika nga 31 May.
Mu June 2014, Forbes yamulonda nga omukyala ow’amaanyi ogw’okusatu mu nsi yonna era nga ye mukyala ow’amaanyi ennyo mu Africa.<ref>{{Cite web |last=Burho |first=Moira Forbes, Maggie McGrath, Erin Spencer Sairam, Erika |title=Forbes World’s Most Powerful Women of 2025 |url=https://https//www.forbes.com/lists/power-women/ |access-date=2026-10-01 |website=Forbes |language=en}}</ref>Mu October 2014, yateekebwa mu BBC’s 100 Women.<ref>{{Cite news |date=2014-10-26 |title=Who are the 100 Women 2014? |url=https://www.bbc.com/news/world-29758792 |access-date=2026-10-01 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref>
== Obulamu bwe n’obw’eka ==
[[File:Joyce Banda 2025 (profile).jpg|thumb|Banda mu 2025]]
Joyce Hilda Ntila<ref>{{Cite news |date=2012-04-10 |title=Joyce Banda: Malawi's first female president |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-17662916 |access-date=2026-10-01 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> yazaalibwa nga 12 April 1950 mu Malemia, ekyalo mu Zomba District eya Nyasaland (kati Malawi).<ref>{{Cite web |title=Malawian President quietly celebrates 62nd birthday {{!}} Malawi news, Malawi - NyasaTimes breaking online news source from Malawi |url=http://www.nyasatimes.com/malawi/2012/04/12/malawian-president-quietly-celebrates-62nd-birthday/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414023610/http://www.nyasatimes.com/malawi/2012/04/12/malawian-president-quietly-celebrates-62nd-birthday/ |archive-date=2012-04-14 |access-date=2026-10-01 |website=www.nyasatimes.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=JB Celebrates Her 62 Birthday In Private {{!}} Malawi Voice |url=http://www.malawivoice.com/2012/04/12/jb-celebrates-her-62-birthday-in-private-67799/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414080836/http://www.malawivoice.com/2012/04/12/jb-celebrates-her-62-birthday-in-private-67799/ |archive-date=2012-04-14 |access-date=2026-10-01 |website=www.malawivoice.com |language=en-US}}</ref> Yasoma ku Providence Secondary School.<ref>{{Cite web |last=Online |first=Nation |date=2020-03-31 |title=Faith’s rise against odds |url=https://mwnation.com/faiths-rise-against-odds/ |access-date=2026-10-01 |website=Nation Online |language=en-US}}</ref> Kitaawe yali omuyimbi wa police brass band. Yatandika okukola nga secretary era n’afuuka omuntu amanyiddwa ennyo mu kiseera kya dictator Hastings Banda.<ref>{{Cite web |date=2012-04-06 |title=Joyce Banda poised for Malawi presidency |url=https://capitalfm.africa/joyce-banda-poised-for-malawi-presidency/ |access-date=2026-10-01 |website=Capital FM Kenya |language=en-US}}</ref>
Yafuna Cambridge School Certificate, Bachelor of Arts Degree mu Early Childhood Education okuva mu Columbus University (ekitongole ekitalina kukkirizibwa), Bachelor of Social Studies mu Gender Studies okuva mu Atlantic International University (nayo etalina kukkirizibwa) ne Diploma mu Management of NGOs okuva mu International Labour Organization (ILO) Centre mu Turin, Italy. Atlantic International University kyogerwako ng’ekifo ekikola diguli ezitali za mazima, era diguli zaayo zikyusiddwa nnyo nga “fake.<ref>{{Cite news |date=2016-10-28 |title=Probe IGP's ‘Fake’ doctorate degree - Academics |url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Probe-IGP-s-Fake-doctorate-degree-Academics-481571 |archive-url=http://web.archive.org/web/20241229191248/https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Probe-IGP-s-Fake-doctorate-degree-Academics-481571 |archive-date=2024-12-29 |access-date=2026-10-01 |work=GhanaWeb |language=en-US}}</ref>” Yafuna ne Master of Arts degree mu Leadership okuva mu Royal Roads University mu Canada, ne doctorate ey’ekitiibwa mu 2013 okuva mu Jeonju University.<ref>{{Cite journal |date=2019 |title=Liberia, Malawi, and Central African Republic |url=https://doi.org/10.5040/9781666992373.ch-002 |journal=Empowering Women |pages=23–44 |doi=10.5040/9781666992373.ch-002}}</ref>
Yawasa Roy Kachale, gye yazaala abaana basatu. Nga ali ku myaka 25, yali abeera Nairobi, Kenya.<ref>{{Cite web |date=2020-07-03 |title=How Nairobi shaped future president |url=https://nation.africa/kenya/news/how-nairobi-shaped-future-president--808056 |access-date=2026-10-01 |website=Daily Nation |language=en}}</ref>
Mu 1975, okugenda mu maaso kw’abakyala mu Kenya kwalaga Banda okutwala abaana be basatu n’ava mu bufumbo obwali bumukubiriza obubi.[14] Obufumbo bwe ne Roy Kachele bwaggwa mu 1981. Oluvannyuma yawasa Richard Banda, omulamuzi omukulu ow’eddembe mu Malawi, gye yazaala abaana babiri.<ref>{{Cite web |last=Moderator |date=2013-04-10 |title=Stories on Malawi: (20) New tweets matching Malawi |url=https://storiesonmalawi.blogspot.com/2013/04/20-new-tweets-matching-malawi_6790.html |access-date=2026-10-01 |website=Stories on Malawi}}</ref>
Wakati wa 1985 ne 1997 Banda yakulembera era n’atandikawo bizinensi n’ebitongole ebitali bimu nga Ndekani Garments (1985), Akajuwe Enterprises (1992), ne Kalingidza Bakery (1995). Okutuuka kwe kwamuleetera okuyamba abakyala abalala okufuna obwetwaze mu by’enfuna n’okumalawo obwavu n’okukozesebwa obubi.<ref name=":1">{{Cite web |title=Friends of UNFPA – Channel Foundation |url=https://www.channelfoundation.org/legacy-grantees/unfpa/ |access-date=2026-10-01 |language=en-US}}</ref>
Ye muganda wa Anjimile Oponyo, eyali CEO wa Raising Malawi Academy for Girls, eyayambibwa Madonna.<ref>{{Cite news |last=Reporter |first=Staff |date=2012-04-16 |title=Madonna: I’m happy Joyce Banda is Malawi’s leader |url=https://www.namibian.com.na/madonna-im-happy-joyce-banda-is-malawis-leader/ |access-date=2026-10-01 |work=The Namibian |language=en-US}}</ref>
== Obulamu bw’ebyobufuzi ==
=== Emirimu gy’obukulembeze (1999–2009) ===
Joyce Banda yayingira mu byobufuzi mu 1999. Yawangula ekifo mu Palamenti mu kulonda kwa Malawi okwokusatu okwa demokulasiya ng’omubaka wa kibiina kya Pulezidenti Bakili Muluzi, United Democratic Front. Yakikiriranga Zomba Malosa constituency.<ref name=":1" /> Muluzi yamuteekako nga Minisita w’eby’obusajja n’eby’abantu.[7] Nga minisita, yakola okulwanyisa okussa mu mateeka Domestic Violence Bill eyali etaddeko emyaka musanvu nga tekyakolebwa.[20] Yakola National Platform for Action ku baana abatalina bazadde n’abaana abali mu buzibu era n’atandika Zero Tolerance Campaign Against Child Abuse.<ref name=":1" />
Mu 2004, yaddamu okulondebwa nga memba wa kibiina kya Muluzi. Bingu wa Mutharika yafuuka Pulezidenti. Newankubadde Banda teyali memba wa kibiina kye, Mutharika yamuteekako nga Minisita w’eby’ensonga z’ebweru mu 2006. Banda yasindika okukyusa engeri Malawi gye yakkiriza gavumenti ya China okuva ku Republic of China (ku Taiwan) okudda ku People’s Republic of China ku lukalu; yagamba nti kino kyandireese obugagga eri Malawi. Mu 2010, China yamaliriza okuzimba ekizimbe kipya kya Palamenti e Lilongwe.<ref>{{Cite web |title=China-Malawi cooperation very good: Malawian diplomat - People's Daily Online |url=https://en.people.cn/n/2015/0420/c90883-8880774.html |access-date=2026-10-01 |website=en.people.cn}}</ref>
=== Omumyuka wa Pulezidenti (2009–2012) ===
Banda yagenda mu kalulu ka 2009 nga omuwandiisi wa DP, ng’awerekerwako Mutharika, omuwandiisi wa DP ow’obwapulezidenti. Yaweereza nga omukyala asooka okuba omumyuka wa Pulezidenti mu Malawi. Mu kusalawo okutali kwategeerekeka okuva mu DPP, Joyce Banda ne second vice-president Khumbo Kachali baasimbibwa nga bamumyuka ba DPP nga 12 December 2010 olw’ebikolwa ‘eby’okulwanyisa ekibiina. Mu kugezaako okumugoba, pulezidenti yeeyongera okumuwa emirimu egyali gyakolebwako Callista Mutharika, eyateekebwa mu kabineeti mu September 2011. Kkooti yagaana Mutharika okumugoba nga omumyuka wa Pulezidenti ku nsonga za ssemateeka. Kino kyali kirimu okuggyako emotoka ye ey’obukulembeze n’okumugaana okuwandiisa ekibiina kye ekipya. Ku 8 September 2011, ekifo ky’omumyuka wa Pulezidenti kyalekebwa mu kukyusa kabineeti. Naye yali akyali Vice-President mu mateeka kubanga ekifo kino kyali kisabiddwa mu ssemateeka.[24] Yayogerwako omwogezi wa DPP Hetherwick Ntaba okulekulira ekifo ky’omumyuka wa Pulezidenti.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Nyasa Times |date=2011-10-12 |title=Bingu drags VP to court on ‘constructive resignation’ {{!}} Nyasa Times |url=https://www.nyasatimes.com/bingu-drags-vp-to-court-on-constructive-resignation/ |access-date=2026-10-01 |website=www.nyasatimes.com |language=en-GB}}</ref>
==== Ebibiina mu DPP ====
[[File:Joyce Banda Department for International Development photo crop.jpg|thumb|Banda mu 2012]]
Enkolagana wakati wa Banda ne Pulezidenti Bingu wa Mutharika yali etandise okubaamu obutakkaanya olw’okugezaako kwa Mutharika okuteekawo muganda we Peter Mutharika ng’omusikira we.[23] Newankubadde nga yasibwa ku kifo ky’obumyuka bwa Pulezidenti wa DPP wamu ne Second Vice-President Khumbo Kachali, yakomekkereza okukola nga omumyuka wa Pulezidenti wa Malawi nga bwe kirambikiddwa mu ssemateeka.[23] Kino kyaleetera abantu bangi okuva mu DPP n’okutandika ebibiina ebyamuwagira okufuuka Pulezidenti wa Malawi mu kulonda kwa 2014.<ref name=":2">{{Cite web |title=Statement by Samuel Itam, Executive Director for Malawi December 3, 2008 |url=https://doi.org/10.5089/9781451828207.002.a004 |access-date=2026-10-01 |website=doi.org}}</ref> DPP yagaana nti abantu bangi tebaavaamu era n’egamba nti baali batono bokka.<ref name=":2" />
==== People’s Party ====
Banda ye mutandisi era mukulembeze wa People’s Party, eyatandikibwa mu 2011 oluvannyuma lw’okugobebwa mu DPP bwe yagaana okuwagira muganda wa Pulezidenti Mutharika omuto Peter Mutharika ng’omusikira we mu kulonda kwa 2014.<ref>{{Cite news |title=Malawi’s Vice President Joyce Banda Expelled From Ruling Party |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2010-12-13/malawi-s-vice-president-joyce-banda-expelled-from-ruling-party |archive-url=http://web.archive.org/web/20220422082224/https://www.bloomberg.com/news/articles/2010-12-13/malawi-s-vice-president-joyce-banda-expelled-from-ruling-party |archive-date=2022-04-22 |access-date=2026-10-01 |work=Bloomberg.com |language=en}}</ref>
=== Pulezidenti (2012 – May 2014) ===
===== Okukyusa obuyinza =====
Ku 5 April 2012, Pulezidenti Mutharika yafa.[31] Oluvannyuma lw’okufa kwe gavumenti yalemwa okutegeeza abantu mu budde nti pulezidenti afudde. Kino kyaleeta okutya kw’okubaawo kw’obuzibu mu ssemateeka mu Malawi.<ref>{{Cite news |title=Potential crisis looms in Malawi amid reports of president's death |url=http://articles.cnn.com/2012-04-06/africa/world_africa_malawi-president_1_malawians-president-bingu-wa-mutharika-patricia-kaliati?_s=PM:AFRICA |archive-url=http://web.archive.org/web/20120515054125/http://articles.cnn.com/2012-04-06/africa/world_africa_malawi-president_1_malawians-president-bingu-wa-mutharika-patricia-kaliati?_s=PM:AFRICA |archive-date=2012-05-15 |access-date=2026-10-01 |work=CNN |language=en}}</ref>[32][33][34][35]
Agence France-Presse yayogera ku Pulezidenti wa Malawi eyasooka Bakili Muluzi ng’agamba nti “ssemateeka alina okugobererwa”, ng’agamba nti omumyuka wa pulezidenti ateekeddwa okutwala obuyinza mu ssemateeka. “Ndi kusaba ssemateeka agobererwe, okukuuma emirembe n’obutebenkevu. Amateeka ga Malawi galambika bulungi nti omumyuka wa pulezidenti atwala obuyinza singa pulezidenti aliwo tasobola kukulembera. Tulina okwewala ekizibu ky’obutabanguko. Tugoberere ssemateeka. Tetulina ky’okusalawo okuggyako okugoberera ssemateeka. Ky’amaanyi nnyo nti waliwo emirembe n’obutebenkevu.”[36] Ab’ebyokwerinda ba Malawi nabo baayagala ssemateeka agobererwe.[37] Ekitongole ky’amateeka ekya Malawi Law Society kyakakasa nti mu kitundu 83(4) mu ssemateeka wa Malawi, ye yali omusikira omutuufu ku bukulembeze bwa Pulezidenti.[38]
Ku 7 April, kabineeti ya Malawi yasaba kkooti okugaana Banda okufuuka pulezidenti. Ye n’akuba essimu eri omuduumizi w’amagye, General Henry Odillo, n’amusaba amuwagire. Yamukkiriza n’ateekawo abajaasi okwetooloola ennyumba ye.[39]
Joyce Banda yalayirwa ku 7 April 2012 ng’omukulembeze wa Malawi, omukazi asoose okubeera mu kifo kino.[40] Omulamuzi omukulu Lovemore Munlo yali akulira omukolo ogwali ku National Assembly mu Lilongwe.[31] Oluvannyuma lw’okulayira, Banda yasaba obumu bw’eggwanga. “Njagala ffenna tukyuse tugende mu maaso n’essuubi n’omwoyo gw’obumu n’obwegassi... Nsuubira tujja kubeera bumu era nsuubira nti ng’eggwanga erisaba Katonda, twakkirize Katonda ajje mu maaso gaffe kubanga singa tetukikola, tuba tumaze okulemererwa.”[40]
Abamawulire ba Malawi n’ensi yonna baalaga okutongoza kwa Joyce Banda nga kwali kwa mirembe. Baakuyita obuwanguzi bwa demokulaasi. Olupapula lwa Malawi Sunday Times lwagamba nti okutongoza kwa pulezidenti omuggya kwali “kuyambye okunyweza n’okussa obuwangwa bwa demokulaasi mu ggwanga.”[41]
=== Okulonda abakungu ba Cabinet n’okufiirwa okulonda kwa Pulezidenti mu 2014 ===
Ku 26 April 2012, Banda yalonda cabinet ye eyali erimu baminisita 23 n’abamyuka baabwe mwenda. Yawaayo ebifo eby’enkizo okunyweza amaanyi ge nga mukulembeze w’eggwanga.[42]
Ku 10 October 2013, ennaku entono oluvannyuma lw’okudda okuva ku lugendo lwe ku UN, Banda yasazaamu cabinet ye oluvannyuma lw’ekikangabwa kya Capital Hill Cashgate scandal.[43][44] Ku 15 October, cabinet empya yalondebwa era omuwandiisi wa byensimbi Ken Lipenga ne minisita w’ebyamateeka Ralph Kasambara baasazibwako mu cabinet.
Mu May 2014 Joyce Banda yawangulwa nnyo mu kulonda kwa pulezidenti. Yalemwa okugezaako okusazaamu okulonda. Teyagenda ku kukyala kw’omuwanguzi Peter Mutharika, naye yamukubira essanyu.[45] Yatandika okubeera ebweru wa Malawi mu 2014. Ekiragiro ky’okumukwata ku nsonga z’obulyake mu kiseera kye nga Pulezidenti kyategekebwa nga 31 July 2017, newankubadde yali akyali ebweru w’eggwanga.[46] Yegaana emisango gino n’agamba nti ajja kudda okugiwulira.[47]
=== Enkolagana y’ensi yonna ===
Mu myaka egyasooka okutuuka ku bukulembeze bwa Banda, Malawi yali mu mbeera embi ey’ebyenfuna olw’enkolagana n’amawanga amalala mu bufuzi bwa Bingu wa Mutharika. Mu mwaka ogwasembayo ogw’obufuzi bwa Mutharika, Bungereza, Amerika, Germany, Norway, European Union, World Bank ne African Development Bank byonna byaleka okuwa obuyambi bw’ebyensimbi. Baalaga okutya ku bikolwa bya Mutharika ku demokulasiya mu ggwanga n’obukulembeze bwe obwali butandise okubaamu obutabanguko. Mu March 2012, Mutharika yagamba abakungu bano abava ebweru nti “mugende mu hell.” Yabalumiriza okutegeka okuggyawo gavumenti ye.[48] Ekimu ku bizibu bya Banda ng’omukulembeze kyali kuddamu okuzimba enkolagana n’abawa obuyambi. Era yalina ekizibu eky’okuddamu okuzimba enkolagana n’eggwanga lye erya Malawi nga Mozambique, n’amawanga agali mu kitundu nga Botswana.
Mu wiiki esooka ey’obufuzi bwe, Banda yatandika okukola enkolagana empya okuddamu okuzimba enkolagana ya Malawi n’amawanga amalala.[49] Yayogera ne Henry Bellingham ow’ekitongole kya United Kingdom’s Foreign Office. Yamusuubiza nti omubaka omupya owa Bungereza ajja kutumibwa “mu kiseera ekisinga obumpi.” Yayogera ne Secretary of State Hillary Clinton owa Amerika. Clinton yasubiza okuddamu okuteesa ku ssente za $350 million ez’amasannyalaze mu bwangu ddala. Banda yalangirira enteekateeka okwogera ne Baroness Ashton ow’ekitongole kya European Union’s Foreign Affairs office ne Ruby Randall, omukiise wa IMF mu Malawi. Ye ne pulezidenti wa Zambia Michael Sata baali bamaze okuteesa ku kuddamu okukola enkolagana ennungi.[49] Okusanyusa abawa obuyambi, gavumenti ya Banda era yagaana mu June 2012 okutegekera olukiiko lw’African Union mu July kubanga AU yali egambye nti pulezidenti wa Sudan Omar al-Bashir aweebwe obukakafu nti Malawi ejja kwegaana okuweereza ekiragiro kya ICC ekimukwata; Cabinet yasalawo nti embeera zino tezikkirizibwa.[50] Banda yayogerwako Forbes nga omukyala ow’amaanyi asinga obungi mu nsi, erinnya ly’omu Afrika erisinga obunene ku lukalala.
=== Enkola y'eggwanga ===
===== Obubonero bw'eggwanga =====
[[File:Flag of Malawi.svg|thumb|Bendera ya Malawi eyasooka mu 1964, eyaddizibwawo mu 2012]]
Mu myezi ebiri nga bamaze okutandika okukulembera, gavumenti ya Banda yateekawo ekiragiro okuddamu okukozesa bendera ya Malawi eyasooka eya 1964 "rising-sun", ng’eggyako eyakozesebwa mu 2010 wansi wa Bingu wa Mutharika.[51][52]
===== Okulwanirira eddembe ly’abantu =====
[[File:Flag of Malawi (2010–2012).svg|thumb|Bbendera etamanyiddwa eya 2010–2012]]
Ku 18 May 2012 Banda yalangirira nti agenda kuggyawo amateeka agalwanyisa obufumbo bw’abasajja oba abakyala bokka.[53] Mu November Minisitule y’ebyamateeka yawa ekiragiro eky’okwewala okukwatibwa ku bantu abakola obufumbo obwo nga balina okukkiriziganya, nga balindirira okwekeneenya kwa Palamenti,[54] naye Kkooti Enkulu yasazaamu ekiragiro ekyo mu February 2016, ng’egamba nti Palamenti yokka ye esobola okusazaamu oba okuggyawo amateeka gano.[55] Newankubadde obufumbo bw’abasajja oba abakyala bokka bukyali mu mateeka, okulwanirira eddembe ly’abantu kwongedde; Lilongwe yakuba olugendo lw’abavubuka ba LGBT olwasooka mu Malawi nga 26 June 2021.[56]
===== Enkyukakyuka mu by’enfuna n’ensimbi =====
Mu kugoberera amagezi ga International Monetary Fund (IMF), Banda yateekawo enkola y’okukyusa omuwendo gw’ensimbi, era nga 7 May 2012, yakendeeza omuwendo gwa Malawian kwacha ku bitundu 33 ku buli kikumi okusinziira ku ddoola ya Amerika okusobola okuggyawo akatale akatono akaliwo n’okufunamu obuyambi okuva ebweru.[57]
* Obuzibu obw’akaseera akatono: Okukendeeza omuwendo gw’ensimbi wamu n’okuteeka ebbeeyi y’amafuta mu mikono gy’abantu, kyaleetera okweyongera kw’ebbeeyi y’ebintu okutuuka ku bitundu 34 ku buli kikumi era ne kuleeta okwegugunga n’okulaga obutali bumativu mu January 2013.[58]
* Okuddamu okuzimba mu kiseera ekya wakati: Ku nkomerero ya 2013, IMF yagamba nti “okuddamu okuzimba kutandise… nga kuyambibwa okwongera okufuna ensimbi eziva ebweru” era nti ebbeeyi y’ebintu yatandika okukka.[59] Ekibiina kya Southern African Development Community kyategeka nti ebbeeyi y’ebintu ejja kukendeera okutuuka ku bitundu 19.6 ku buli kikumi mu 2014 ng’omuwendo gw’ensimbi gukutte mu mbeera.[60]
* Enkolagana n’abawa obuyambi: U.S. Congressional Research Service yalaga nti abawa obuyambi abasinga abaali basazizzaamu obuyambi bw’ensimbi mu kiseera kya Mutharika baabuzzaayo oluvannyuma lw’enkyukakyuka za Banda, nga mwemuli n’endagaano ya US $350-million eya Millennium Challenge Corporation.[61]
Enkyukakyuka zino zaateekebwako mu pulogulaamu ya gavumenti ey’okuddamu okuzimba mu by’enfuna eya 2012–2014, eyateeka enkyukakyuka ezikolebwa mu katale wamu n’enteekateeka z’okukuuma abantu mu mbeera y’obulamu.[62]
===== Obukadde n’ekyuma kya pulezidenti =====
Okusala ku nsimbi ezikozesebwa mu gavumenti, Banda yasuubiza okukendeeza omusaala gwe ku bitundu 30 ku buli kikumi era n’alagira okutunda ekifaananyi kya Dassault Falcon 900EX ekyagulibwa eyamuddirira. Ekifaananyi kino kyatundibwa eri Bohnox Enterprise eyali esangibwa mu British Virgin Islands ku doola za Amerika obukadde 15 mu May 2013.[63] Abakungu ba gavumenti baagamba nti ensimbi zino zaakozesebwa okusasula ebbanja ly’okulwanyisa ne Paramount Group n’okusasula emmere ya kasooli n’eddagala, naye ebibiina by’abantu baawakanya enteekateeka eno era ne basaba ebikwata ku ndagaano.[64] Okutegeeza kwa Parliament’s Public Accounts Committee mu 2021 kwalaga okunoonyereza okuggya ku nsonga eno, newankubadde tewali misango gy’obumenyi bw’amateeka egisimbiddwa mu kkooti.[65]
===== Enkola y’abantu =====
Wadde nga enkola za Banda zaaleeta obwesige mu bawandiisi b’ensimbi n’okufuna ssente z’ebweru, zaaleetawo okulinnya kw’ebbeeyi y’obulamu mu maka agali mu bibuga, ne zikendeeza obuwanguzi bwe mu bantu ng’agenda okulonda kwa 2014. Abanoonyereza bakyalina okwawukanako ku mugaso ogw’ebbanga ddene ogw’okukendeeza ebbeeyi mu 2012, newankubadde IMF ne World Bank balaga nti enkola eno yayamba okuziyiza obuzibu bw’ebyenfuna n’okuteekawo omusingi gw’enkulaakulana empya.[66]
===== Enteekateeka za Pulezidenti =====
Banda alaze obumanyirivu mu kulabirira obulamu bw’abakyala n’eddembe ly’okuzaala, nga asinga okuyita mu kusomesa abakyala ku Malawi. Yalaga obuwagizi bwe ng’atandika Presidential Initiative on Maternal Health and Safe Motherhood. Mu myaka ebiri gyokka, enteekateeka eno yalaga okukendeera kw’omuwendo gw’abakyala abafa nga bazaala okuva ku 675 ku buli 100,000 abaazaalibwa okutuuka ku 460 ku buli 100,000 abaazaalibwa.[67]
===== Bendera =====
Oluvannyuma bendera yakyusibwa mu 2010 gavumenti ya Mutharika, waaliwo okuwakanya okuva mu bantu. Ebibiina bingi byawakanya obutuufu bwa bendera eno. Ku 28 May 2012, Banda yakulembera ababaka ba palamenti okusalawo okuddamu okukozesa bendera ey’obwetwaze, eyasooka okuteekebwako mu 1964. Ebibiina byonna, okuggyako DPP, byasalawo okuddamu okukozesa bendera ey’obwetwaze.[68]
==== Obulamu oluvannyuma lw’okuba pulezidenti ====
===== Okuddayo okuva mu buwangwa n’okunoonyereza ku Cashgate (2018) =====
Banda yaddayo e Malawi nga 28 April 2018 oluvannyuma lw’emyaka esatu egy’okweyisa mu buwangwa mu Amerika, gyeyali mukwano omukulu mu Woodrow Wilson Center ne Center for Global Development.[69][70] Newankubadde poliisi yawa ekiragiro kya 2017 okumukwata olw’omusango gwa “Cashgate” ogw’omu 2013, Anti-Corruption Bureau yategeeza mu May 2018 nti okunoonyereza kwali kukyagenda mu maaso era nti Banda teyali akyaliiko musango gw’okusimbibwa mu kkooti.[71]
==== Enkolagana z’ebyokulonda mu 2019–2020 ====
People’s Party yasooka okuteekawo Banda ku kulonda kwa pulezidenti mu 2019, naye nga 15 March 2019 yavaamu n’awagira omuvuganya w’ekibiina ky’obufuzi Lazarus Chakwera.[72][73] Oluvannyuma lwa Kkooti Enkulu okusalawo okuggya ebivudde mu kulonda kwa 2019, Banda yawagira Chakwera mu kulonda okwaddirira mu June 2020 era n’amwebaza mu lujjudde oluvannyuma lw’okuwangula.[74]
Mu kabineeti ya Chakwera eyasooka, eyalangirirwa nga 8 July 2020, mwali mutabani wa Banda, Roy Akajuwe Kachale-Banda, ng’omubaka w’ebyobusuubuzi.[75]
==== Okulwanirira n’okuyamba mu nsi yonna (2021–2024) ====
===== Banda abadde akola ennyo ku nsonga z’ebyobulamu n’enkulaakulana mu nsi yonna. =====
* Mu May 2021 yayingira abakulembeze b’amawanga ne Nobel laureates mu bbaluwa ey’okusaba G7 okukkiriza obutali bw’ensimbi za COVID-19 vaccine era okuddamu okuwangula okulwanyisa AIDS.[76]
* Ku 11 March 2023 yali omu ku bantu abasukka mu 200 abasayina People’s Vaccine Alliance “Never Again” statement nga basaba okufuna eby’okulwanyisa ebikwatagana n’obulwadde obw’amaanyi.[77]
* Mu February 2023 Banda yafuuka omu ku “grain ambassadors” ba Ukraine, ng’ayamba okuzuula amawanga ga Afrika agasinga okwetaaga emmere ya Ukraine mu kiseera ky’olutalo lwa Russo-Ukrainian War.[78]
Okuyita mu Joyce Banda Foundation Trust, yeeyongedde okukola ku by’okukuuma emmere n’okusomesa, nga mwemuli okugabira amaka 500 obusimba bwa kasooli abaakosebwa Cyclone Freddy mu January 2024[79] n’okutandika enteekateeka ya K315 million bursary scheme eri abawala abasoma mu masomero aga secondary mu 2024.[80]
==== Okwesimbawo ku bwa Pulezidenti mu 2025 ====
[[File:Joyce Banda 2025.jpg|thumb|Banda mu 2025]]
Ku lunaku lwa 23 June 2025, People’s Party National Executive Committee yakkiriza Banda nga omukwasi w’ekibiina ku bwa Pulezidenti mu kulonda kwa Malawi okwa 2025. Bwe yalangirira okwesimbawo kwe e Lilongwe, yagamba nti “Malawi eri ku mugga ogw’okusalawo era yeetaaga okulaba empya ekwatiddwa ku kukola kw’abavubuka n’okutumbula abakyala mu by’enfuna.”[81] Okulonda kwe—kweyitibwa “A New Malawi for the Youth Initiatives (A.Ma.Y.I.)”—kulaga obusomesa bw’amasomero ga sekendule obutali bwa kusasula, ebifo by’obulamu eby’okusindikibwa, okukyusa mu by’obuli bw’enguzi n’okutumbula abavubuka mu by’obusuubuzi ng’ebikulu byakyo.[82] Yawangulwa Peter Mutharika.
== Joyce Banda Foundation ==
Ng’akyali tannaba kufuuka omumyuka wa pulezidenti, yali mukulembeze era CEO w’ekitongole ekya Joyce Banda Foundation,[84] ekitongole ekirungi ekikola ku baana n’abafumbo abatalina bazadde mu Malawi okuyita mu masomero. Kiri mu Chimwankhunda area mu Blantyre nga kirimu amasomero ga primary ne secondary. Kirimu n’ekifo ky’okulabirira abaana abatalina bazadde ekirimu ebifo mukaaga n’abaana 600.[85] Era kikola ku byalo ebiriraanye nga kiwa micro-credit eri abakazi 40 n’ebibiina by’abavubuka 10. Kiwa ensigo eri abalimi abasukka mu 10,000 era kiwadde obuyambi obulala. Ekitongole kino kyazimba amalwaliro ana mu byalo 200 bye kisobola okukolako. Era kikola ku nkulaakulana mu byalo. Kirina obukwatagana ne Jack Brewer Foundation, ekitongole ekikola ku nkulaakulana mu nsi yonna ekya NFL star Jack Brewer.[86]
== National Association of Business Women ==
Banda ye mukulembeze w’ekibiina kya National Association of Business Women mu Malawi ekyatandikibwa mu 1990. Kiri mu mateeka ng’ekitongole ekitali kya magoba mu Malawi.[87] Ekibiina kino kirina ekigendererwa okuggyamu abakazi obwavu nga bawanga amaanyi n’okubawa obusobozi mu by’enfuna.[88] Kino kye kibiina ky’abakazi 30,000, ekisanyusa okuwagira bizinensi z’abakazi n’okuyamba abakazi abayagala okwetaba mu bizinensi. Ebikolwa byabwe birimu okutendeka mu bizinensi, okutendeka mu tekinologiya, okukuuma ebyafaayo n’obukugu mu kukulembera.[88] Bakola okuteekateeka okukola emboozi n’abakulembeze abakola amateeka okulaba nga amateeka gabaagaliza abakazi abalina bizinensi.[89] Omukulembeze waakyo kati ye Mary Malunga.[89] Ekitongole kino kibadde n’obukwatagana ne Humanist Institute for Development Cooperation (Hivos) ey’e Netherlands okuva mu 2003.[88]
== Philanthropy n’okukulaakulanya ebikolebwa ==
Banda abadde mu mirimu mingi egy’obusobozi n’abakyala okuva ku myaka 25 okulaba nga wabaawo enkyukakyuka mu mateeka, ddala mu by’enjigiriza. Yatandika Joyce Banda Foundation for Better Education. Yatandika Young Women Leaders Network, National Association of Business Women ne Hunger Project mu Malawi. Ye (nga ali wamu ne Pulezidenti Joaquim Chissano owa Mozambique) yaweebwa ekirabo kya Africa Prize for Leadership for the Sustainable End of Hunger mu 1997 ekitongole ky’e New York ekitali kya gavumenti. Yakozesa ssente z’ekirabo okuzimba ekizimbe kya Joyce Banda foundation for children.[85] Mu 2006, yafuna ekirabo kya International Award for the Health and Dignity of Women olw’okweyisa obulungi ku ddembe ly’abakyala ba Malawi nga bwekikolebwa Americans for United Nations Population Fund.[17]
Yaweereza nga commissioner wa "Bridging a World Divided" awamu n’abantu nga Bishop Desmond Tutu, ne United Nations Human Rights Commissioner, Mary Robinson.[8] Banda era yali memba mu Advisory Board for Education mu Washington DC, era mu advisory board ya Federation of World Peace and Love mu Taiwan (China).[8]
Mu kiseera ky’okukendeeza ensimbi mu gavumenti mu October 2012, Banda yakendeeza omusaala gwe ku bitundu 30%. Era yalangirira nti ennyonyi ya pulezidenti egenda kutundibwa.[90]
==== Global Leaders Council for Reproductive Health ====
Mu 2010, Banda yafuuka memba wa Global Leaders Council for Reproductive Health,[91] ekibiina ky’abantu kkumi na mukaaga abali mu buyinza n’abakulembeze b’amawanga agasooka, abakozi abakulu n’abalala abakkiriza okutumbula eby’obulamu bw’okuzalira okutuusa ku nkulaakulana ey’olubeerera n’obugagga.[91] Ekikulemberwa omukulembeze w’eggwanga lya Ireland Mary Robinson, abakulembeze bano balaba okukungaanya obuyinza bw’ebyobufuzi n’ensimbi ezetaagisa okufuna obulamu bw’okuzalira eri buli muntu mu 2015 – ekigendererwa ekikulu mu UN Millennium Development Goals.[91]
==== Ebirabo ====
===== Awaadi z'eggwanga =====
* Woman of the Year, Malawi, 1997
* Woman of the Year, Malawi, 1998
* ''Nyasa Times'' Multimedia "Person of the Year", 2010
===== Ebikopo by’ensi yonna =====
* Martin Luther King Jr. Drum Major Award, 2012, Washington D.C.[93]
* Legends Award for Leadership, 2012, Greater African Methodist Episcopal Church[94]
* Women of Substance Award, 2010, African Women Development Fund[95]
* Africa Prize for Leadership for the Sustainable End of Hunger, 1997, The Hunger Project, New York[8]
* International Award for Entrepreneurship Development, 1998, Africa Federation of Women Entrepreneurs & UN Economic Commission for Africa[8]
* 100 Heroines Award, 1998, Rochester, New York[8]
* Certificate of Honors, 2001, Federation of World Peace and Love, Taiwan (Republic of China)[8]
* Reykjavík Global Forum / Women Political Leaders (WPL) Trailblazer Award, 2020, Iceland[96]
==== Ekitiibwa ====
* ''Forbes'' magazine – World's Most Powerful Women: #40 (2014)<ref name="Forbes14" /> | #47 (2013) | #71 (2012)
* ''Forbes'' magazine – Africa's Most Powerful Women: #1 (2012) | #3 (2011)
* Included in the "BBC 100 Women" series, October 2014<ref name="bbc100women" />
* Included in "Outstanding Women in Africa" list, 2022, ''New Africa Magazine''<ref name="investigator2022" />
== Laba era ==
* Malawian Constitutional Crisis 2012
* List of current members of the National Assembly of Malawi
== Okusoma okw'okweyongerayo ==
* Kim Yi Dionne, Boniface Dulani (January 2013). "Constitutional provisions and executive succession: Malawi's 2012 transition in comparative perspective". ''African Affairs''. '''112''' (446): 111–137. doi:10.1093/afraf/ads067. JSTOR 23357150
== Ebyokulabirako ==
bvnhsfw7b5le4s8zzrn7mo0k04gqrj1
75890
75889
2026-10-01T12:22:10Z
MEvalyn
9841
Added citation
75890
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|item=Q57388}}
'''Joyce Hilda Banda''' (eyazaalibwa nga Ntila; yazaalibwa nga 12 Apuli 1950) ye munnabyabufuzi, omusomesa era omulwanirizi w’eddembe okuva e Malawi eyakolanga ng’omukulembeze wa Malawi ow’okuna okuva mu 2012 okutuuka mu 2014. Yafuuka pulezidenti oluvannyuma lw’okufa kwa Bingu wa Mutharika, gwe yakolera nga vice president ow’okuna okuva mu 2009 okutuuka mu 2012. Omubaka wa People’s Party, Banda abadde akulembera ekibiina kino okuva lwe kyatandikibwawo mu 2011. Ye mukyala asooka okuba pulezidenti wa Malawi era omutwe gw’eggwanga ogwokubiri, oluvannyuma lwa Elizabeth II, era omutwe gw’eggwanga ogwokubiri mu Africa, oluvannyuma lwa Ellen Johnson Sirleaf owa Liberia.
Banda yazaalibwa mu Malemia, n’asoma ku Columbus University ne Royal Roads University n’afuna diguli ya bachelor’s ne master’s degree mu arts, ate Atlantic International University n’afuna diguli ya bachelor’s mu social science mu myaka gy’emyaka gya 1970. Oluvannyuma yatandikawo Joyce Banda Foundation, National Association of Business Women (NABW), Young Women Leaders Network, ne Hunger Project. Banda yayingira ebyobufuzi mu 1999 era n’alondebwa mu National Assembly nga memba wa United Democratic Front (UDF) ekibiina kya Pulezidenti Bakili Muluzi.
Mu 2004, Banda yateekebwako Minisita w’eby’obulamu bw’abakyala, abaana n’okukola emirimu gy’abantu abakulu okuva eri Pulezidenti Mutharika. Mu kiseera kye mu kifo kino, yakakasizza etteeka lya Domestic Violence Bill erya 2006, era n’ateekawo National Platform for Action on Orphans and Vulnerable Children ne Zero Tolerance Campaign Against Child Abuse. Banda oluvannyuma yateekebwako Minisita w’eby’ensonga z’ebweru, era n’akyusa obuwanguzi bwa Malawi okuva ku Republic of China okudda ku People’s Republic of China ng’agezaako okuleeta enkulaakulana mu by’enfuna mu Malawi. Mu 2009, Mutharika yaddamu okulonda era n’alonda Banda okuba omubaka we mu kulonda okw’eggwanga, era tikiti yaabwe n’ewangula, n’afuuka vice president asooka. Ekiseera kya Banda nga vice president kyali kijjudde obutakkaanya wakati we ne Mutharika kubanga Banda yagaana okukkiriza muganda wa Mutharika Peter okubeera omusika we ku bukulembeze bw’eggwanga. Banda oluvannyuma yasindikibwa ebweru mu DPP era n’atandikawo People’s Party, naye n’asigala nga vice president nga bwe kiragiddwa mu Ssemateeka.
Mu April 2012, Mutharika yafa; nga bwe kiri mu Ssemateeka, Banda nga vice president yandifuuse pulezidenti. Naye abamu ku ba DPP abaalina obwesige eri Mutharika baagezaako okuteekawo muganda we nga pulezidenti, ne batandika obuzibu mu kusikira obukulembeze. Wadde nga kino kyaliwo, Banda, nga bwe kiragiddwa mu mateeka, yafuuka pulezidenti ng’ayambibwa amagye agawagira Ssemateeka. Mu 2014, Banda yawangulwa mu kulonda okw’eggwanga Peter Mutharika, muganda wa Bingu eyafa. Nga Banda mu kusooka yagaana okukkiriza n’asaba okulonda okuddamu, ng’agamba nti waliwo obubbi, oluvannyuma yakkiriza n’awaayo obuyinza eri Mutharika nga 31 May.
Mu June 2014, Forbes yamulonda nga omukyala ow’amaanyi ogw’okusatu mu nsi yonna era nga ye mukyala ow’amaanyi ennyo mu Africa.<ref>{{Cite web |last=Burho |first=Moira Forbes, Maggie McGrath, Erin Spencer Sairam, Erika |title=Forbes World’s Most Powerful Women of 2025 |url=https://https//www.forbes.com/lists/power-women/ |access-date=2026-10-01 |website=Forbes |language=en}}</ref>Mu October 2014, yateekebwa mu BBC’s 100 Women.<ref>{{Cite news |date=2014-10-26 |title=Who are the 100 Women 2014? |url=https://www.bbc.com/news/world-29758792 |access-date=2026-10-01 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref>
== Obulamu bwe n’obw’eka ==
[[File:Joyce Banda 2025 (profile).jpg|thumb|Banda mu 2025]]
Joyce Hilda Ntila<ref>{{Cite news |date=2012-04-10 |title=Joyce Banda: Malawi's first female president |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-17662916 |access-date=2026-10-01 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> yazaalibwa nga 12 April 1950 mu Malemia, ekyalo mu Zomba District eya Nyasaland (kati Malawi).<ref>{{Cite web |title=Malawian President quietly celebrates 62nd birthday {{!}} Malawi news, Malawi - NyasaTimes breaking online news source from Malawi |url=http://www.nyasatimes.com/malawi/2012/04/12/malawian-president-quietly-celebrates-62nd-birthday/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414023610/http://www.nyasatimes.com/malawi/2012/04/12/malawian-president-quietly-celebrates-62nd-birthday/ |archive-date=2012-04-14 |access-date=2026-10-01 |website=www.nyasatimes.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=JB Celebrates Her 62 Birthday In Private {{!}} Malawi Voice |url=http://www.malawivoice.com/2012/04/12/jb-celebrates-her-62-birthday-in-private-67799/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414080836/http://www.malawivoice.com/2012/04/12/jb-celebrates-her-62-birthday-in-private-67799/ |archive-date=2012-04-14 |access-date=2026-10-01 |website=www.malawivoice.com |language=en-US}}</ref> Yasoma ku Providence Secondary School.<ref>{{Cite web |last=Online |first=Nation |date=2020-03-31 |title=Faith’s rise against odds |url=https://mwnation.com/faiths-rise-against-odds/ |access-date=2026-10-01 |website=Nation Online |language=en-US}}</ref> Kitaawe yali omuyimbi wa police brass band. Yatandika okukola nga secretary era n’afuuka omuntu amanyiddwa ennyo mu kiseera kya dictator Hastings Banda.<ref>{{Cite web |date=2012-04-06 |title=Joyce Banda poised for Malawi presidency |url=https://capitalfm.africa/joyce-banda-poised-for-malawi-presidency/ |access-date=2026-10-01 |website=Capital FM Kenya |language=en-US}}</ref>
Yafuna Cambridge School Certificate, Bachelor of Arts Degree mu Early Childhood Education okuva mu Columbus University (ekitongole ekitalina kukkirizibwa), Bachelor of Social Studies mu Gender Studies okuva mu Atlantic International University (nayo etalina kukkirizibwa) ne Diploma mu Management of NGOs okuva mu International Labour Organization (ILO) Centre mu Turin, Italy. Atlantic International University kyogerwako ng’ekifo ekikola diguli ezitali za mazima, era diguli zaayo zikyusiddwa nnyo nga “fake.<ref>{{Cite news |date=2016-10-28 |title=Probe IGP's ‘Fake’ doctorate degree - Academics |url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Probe-IGP-s-Fake-doctorate-degree-Academics-481571 |archive-url=http://web.archive.org/web/20241229191248/https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Probe-IGP-s-Fake-doctorate-degree-Academics-481571 |archive-date=2024-12-29 |access-date=2026-10-01 |work=GhanaWeb |language=en-US}}</ref>” Yafuna ne Master of Arts degree mu Leadership okuva mu Royal Roads University mu Canada, ne doctorate ey’ekitiibwa mu 2013 okuva mu Jeonju University.<ref>{{Cite journal |date=2019 |title=Liberia, Malawi, and Central African Republic |url=https://doi.org/10.5040/9781666992373.ch-002 |journal=Empowering Women |pages=23–44 |doi=10.5040/9781666992373.ch-002}}</ref>
Yawasa Roy Kachale, gye yazaala abaana basatu. Nga ali ku myaka 25, yali abeera Nairobi, Kenya.<ref>{{Cite web |date=2020-07-03 |title=How Nairobi shaped future president |url=https://nation.africa/kenya/news/how-nairobi-shaped-future-president--808056 |access-date=2026-10-01 |website=Daily Nation |language=en}}</ref>
Mu 1975, okugenda mu maaso kw’abakyala mu Kenya kwalaga Banda okutwala abaana be basatu n’ava mu bufumbo obwali bumukubiriza obubi.[14] Obufumbo bwe ne Roy Kachele bwaggwa mu 1981. Oluvannyuma yawasa Richard Banda, omulamuzi omukulu ow’eddembe mu Malawi, gye yazaala abaana babiri.<ref>{{Cite web |last=Moderator |date=2013-04-10 |title=Stories on Malawi: (20) New tweets matching Malawi |url=https://storiesonmalawi.blogspot.com/2013/04/20-new-tweets-matching-malawi_6790.html |access-date=2026-10-01 |website=Stories on Malawi}}</ref>
Wakati wa 1985 ne 1997 Banda yakulembera era n’atandikawo bizinensi n’ebitongole ebitali bimu nga Ndekani Garments (1985), Akajuwe Enterprises (1992), ne Kalingidza Bakery (1995). Okutuuka kwe kwamuleetera okuyamba abakyala abalala okufuna obwetwaze mu by’enfuna n’okumalawo obwavu n’okukozesebwa obubi.<ref name=":1">{{Cite web |title=Friends of UNFPA – Channel Foundation |url=https://www.channelfoundation.org/legacy-grantees/unfpa/ |access-date=2026-10-01 |language=en-US}}</ref>
Ye muganda wa Anjimile Oponyo, eyali CEO wa Raising Malawi Academy for Girls, eyayambibwa Madonna.<ref>{{Cite news |last=Reporter |first=Staff |date=2012-04-16 |title=Madonna: I’m happy Joyce Banda is Malawi’s leader |url=https://www.namibian.com.na/madonna-im-happy-joyce-banda-is-malawis-leader/ |access-date=2026-10-01 |work=The Namibian |language=en-US}}</ref>
== Obulamu bw’ebyobufuzi ==
=== Emirimu gy’obukulembeze (1999–2009) ===
Joyce Banda yayingira mu byobufuzi mu 1999. Yawangula ekifo mu Palamenti mu kulonda kwa Malawi okwokusatu okwa demokulasiya ng’omubaka wa kibiina kya Pulezidenti Bakili Muluzi, United Democratic Front. Yakikiriranga Zomba Malosa constituency.<ref name=":1" /> Muluzi yamuteekako nga Minisita w’eby’obusajja n’eby’abantu.[7] Nga minisita, yakola okulwanyisa okussa mu mateeka Domestic Violence Bill eyali etaddeko emyaka musanvu nga tekyakolebwa.[20] Yakola National Platform for Action ku baana abatalina bazadde n’abaana abali mu buzibu era n’atandika Zero Tolerance Campaign Against Child Abuse.<ref name=":1" />
Mu 2004, yaddamu okulondebwa nga memba wa kibiina kya Muluzi. Bingu wa Mutharika yafuuka Pulezidenti. Newankubadde Banda teyali memba wa kibiina kye, Mutharika yamuteekako nga Minisita w’eby’ensonga z’ebweru mu 2006. Banda yasindika okukyusa engeri Malawi gye yakkiriza gavumenti ya China okuva ku Republic of China (ku Taiwan) okudda ku People’s Republic of China ku lukalu; yagamba nti kino kyandireese obugagga eri Malawi. Mu 2010, China yamaliriza okuzimba ekizimbe kipya kya Palamenti e Lilongwe.<ref>{{Cite web |title=China-Malawi cooperation very good: Malawian diplomat - People's Daily Online |url=https://en.people.cn/n/2015/0420/c90883-8880774.html |access-date=2026-10-01 |website=en.people.cn}}</ref>
=== Omumyuka wa Pulezidenti (2009–2012) ===
Banda yagenda mu kalulu ka 2009 nga omuwandiisi wa DP, ng’awerekerwako Mutharika, omuwandiisi wa DP ow’obwapulezidenti. Yaweereza nga omukyala asooka okuba omumyuka wa Pulezidenti mu Malawi. Mu kusalawo okutali kwategeerekeka okuva mu DPP, Joyce Banda ne second vice-president Khumbo Kachali baasimbibwa nga bamumyuka ba DPP nga 12 December 2010 olw’ebikolwa ‘eby’okulwanyisa ekibiina. Mu kugezaako okumugoba, pulezidenti yeeyongera okumuwa emirimu egyali gyakolebwako Callista Mutharika, eyateekebwa mu kabineeti mu September 2011. Kkooti yagaana Mutharika okumugoba nga omumyuka wa Pulezidenti ku nsonga za ssemateeka. Kino kyali kirimu okuggyako emotoka ye ey’obukulembeze n’okumugaana okuwandiisa ekibiina kye ekipya. Ku 8 September 2011, ekifo ky’omumyuka wa Pulezidenti kyalekebwa mu kukyusa kabineeti. Naye yali akyali Vice-President mu mateeka kubanga ekifo kino kyali kisabiddwa mu ssemateeka.[24] Yayogerwako omwogezi wa DPP Hetherwick Ntaba okulekulira ekifo ky’omumyuka wa Pulezidenti.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Nyasa Times |date=2011-10-12 |title=Bingu drags VP to court on ‘constructive resignation’ {{!}} Nyasa Times |url=https://www.nyasatimes.com/bingu-drags-vp-to-court-on-constructive-resignation/ |access-date=2026-10-01 |website=www.nyasatimes.com |language=en-GB}}</ref>
==== Ebibiina mu DPP ====
[[File:Joyce Banda Department for International Development photo crop.jpg|thumb|Banda mu 2012]]
Enkolagana wakati wa Banda ne Pulezidenti Bingu wa Mutharika yali etandise okubaamu obutakkaanya olw’okugezaako kwa Mutharika okuteekawo muganda we Peter Mutharika ng’omusikira we.[23] Newankubadde nga yasibwa ku kifo ky’obumyuka bwa Pulezidenti wa DPP wamu ne Second Vice-President Khumbo Kachali, yakomekkereza okukola nga omumyuka wa Pulezidenti wa Malawi nga bwe kirambikiddwa mu ssemateeka.[23] Kino kyaleetera abantu bangi okuva mu DPP n’okutandika ebibiina ebyamuwagira okufuuka Pulezidenti wa Malawi mu kulonda kwa 2014.<ref name=":2">{{Cite web |title=Statement by Samuel Itam, Executive Director for Malawi December 3, 2008 |url=https://doi.org/10.5089/9781451828207.002.a004 |access-date=2026-10-01 |website=doi.org}}</ref> DPP yagaana nti abantu bangi tebaavaamu era n’egamba nti baali batono bokka.<ref name=":2" />
==== People’s Party ====
Banda ye mutandisi era mukulembeze wa People’s Party, eyatandikibwa mu 2011 oluvannyuma lw’okugobebwa mu DPP bwe yagaana okuwagira muganda wa Pulezidenti Mutharika omuto Peter Mutharika ng’omusikira we mu kulonda kwa 2014.<ref>{{Cite news |title=Malawi’s Vice President Joyce Banda Expelled From Ruling Party |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2010-12-13/malawi-s-vice-president-joyce-banda-expelled-from-ruling-party |archive-url=http://web.archive.org/web/20220422082224/https://www.bloomberg.com/news/articles/2010-12-13/malawi-s-vice-president-joyce-banda-expelled-from-ruling-party |archive-date=2022-04-22 |access-date=2026-10-01 |work=Bloomberg.com |language=en}}</ref>
=== Pulezidenti (2012 – May 2014) ===
===== Okukyusa obuyinza =====
Ku 5 April 2012, Pulezidenti Mutharika yafa.[31] Oluvannyuma lw’okufa kwe gavumenti yalemwa okutegeeza abantu mu budde nti pulezidenti afudde. Kino kyaleeta okutya kw’okubaawo kw’obuzibu mu ssemateeka mu Malawi.<ref>{{Cite news |title=Potential crisis looms in Malawi amid reports of president's death |url=http://articles.cnn.com/2012-04-06/africa/world_africa_malawi-president_1_malawians-president-bingu-wa-mutharika-patricia-kaliati?_s=PM:AFRICA |archive-url=http://web.archive.org/web/20120515054125/http://articles.cnn.com/2012-04-06/africa/world_africa_malawi-president_1_malawians-president-bingu-wa-mutharika-patricia-kaliati?_s=PM:AFRICA |archive-date=2012-05-15 |access-date=2026-10-01 |work=CNN |language=en}}</ref>[32][33][34][35]
Agence France-Presse yayogera ku Pulezidenti wa Malawi eyasooka Bakili Muluzi ng’agamba nti “ssemateeka alina okugobererwa”, ng’agamba nti omumyuka wa pulezidenti ateekeddwa okutwala obuyinza mu ssemateeka. “Ndi kusaba ssemateeka agobererwe, okukuuma emirembe n’obutebenkevu. Amateeka ga Malawi galambika bulungi nti omumyuka wa pulezidenti atwala obuyinza singa pulezidenti aliwo tasobola kukulembera. Tulina okwewala ekizibu ky’obutabanguko. Tugoberere ssemateeka. Tetulina ky’okusalawo okuggyako okugoberera ssemateeka. Ky’amaanyi nnyo nti waliwo emirembe n’obutebenkevu.”[36] Ab’ebyokwerinda ba Malawi nabo baayagala ssemateeka agobererwe.[37] Ekitongole ky’amateeka ekya Malawi Law Society kyakakasa nti mu kitundu 83(4) mu ssemateeka wa Malawi, ye yali omusikira omutuufu ku bukulembeze bwa Pulezidenti.[38]
Ku 7 April, kabineeti ya Malawi yasaba kkooti okugaana Banda okufuuka pulezidenti. Ye n’akuba essimu eri omuduumizi w’amagye, General Henry Odillo, n’amusaba amuwagire. Yamukkiriza n’ateekawo abajaasi okwetooloola ennyumba ye.
Joyce Banda yalayirwa ku 7 April 2012 ng’omukulembeze wa Malawi, omukazi asoose okubeera mu kifo kino.[40] Omulamuzi omukulu Lovemore Munlo yali akulira omukolo ogwali ku National Assembly mu Lilongwe.[31] Oluvannyuma lw’okulayira, Banda yasaba obumu bw’eggwanga. “Njagala ffenna tukyuse tugende mu maaso n’essuubi n’omwoyo gw’obumu n’obwegassi... Nsuubira tujja kubeera bumu era nsuubira nti ng’eggwanga erisaba Katonda, twakkirize Katonda ajje mu maaso gaffe kubanga singa tetukikola, tuba tumaze okulemererwa.”[40]
Abamawulire ba Malawi n’ensi yonna baalaga okutongoza kwa Joyce Banda nga kwali kwa mirembe. Baakuyita obuwanguzi bwa demokulaasi. Olupapula lwa Malawi Sunday Times lwagamba nti okutongoza kwa pulezidenti omuggya kwali “kuyambye okunyweza n’okussa obuwangwa bwa demokulaasi mu ggwanga.”[41]
=== Okulonda abakungu ba Cabinet n’okufiirwa okulonda kwa Pulezidenti mu 2014 ===
Ku 26 April 2012, Banda yalonda cabinet ye eyali erimu baminisita 23 n’abamyuka baabwe mwenda. Yawaayo ebifo eby’enkizo okunyweza amaanyi ge nga mukulembeze w’eggwanga.[42]
Ku 10 October 2013, ennaku entono oluvannyuma lw’okudda okuva ku lugendo lwe ku UN, Banda yasazaamu cabinet ye oluvannyuma lw’ekikangabwa kya Capital Hill Cashgate scandal.[43][44] Ku 15 October, cabinet empya yalondebwa era omuwandiisi wa byensimbi Ken Lipenga ne minisita w’ebyamateeka Ralph Kasambara baasazibwako mu cabinet.
Mu May 2014 Joyce Banda yawangulwa nnyo mu kulonda kwa pulezidenti. Yalemwa okugezaako okusazaamu okulonda. Teyagenda ku kukyala kw’omuwanguzi Peter Mutharika, naye yamukubira essanyu.[45] Yatandika okubeera ebweru wa Malawi mu 2014. Ekiragiro ky’okumukwata ku nsonga z’obulyake mu kiseera kye nga Pulezidenti kyategekebwa nga 31 July 2017, newankubadde yali akyali ebweru w’eggwanga.[46] Yegaana emisango gino n’agamba nti ajja kudda okugiwulira.[47]
=== Enkolagana y’ensi yonna ===
Mu myaka egyasooka okutuuka ku bukulembeze bwa Banda, Malawi yali mu mbeera embi ey’ebyenfuna olw’enkolagana n’amawanga amalala mu bufuzi bwa Bingu wa Mutharika. Mu mwaka ogwasembayo ogw’obufuzi bwa Mutharika, Bungereza, Amerika, Germany, Norway, European Union, World Bank ne African Development Bank byonna byaleka okuwa obuyambi bw’ebyensimbi. Baalaga okutya ku bikolwa bya Mutharika ku demokulasiya mu ggwanga n’obukulembeze bwe obwali butandise okubaamu obutabanguko. Mu March 2012, Mutharika yagamba abakungu bano abava ebweru nti “mugende mu hell.” Yabalumiriza okutegeka okuggyawo gavumenti ye.[48] Ekimu ku bizibu bya Banda ng’omukulembeze kyali kuddamu okuzimba enkolagana n’abawa obuyambi. Era yalina ekizibu eky’okuddamu okuzimba enkolagana n’eggwanga lye erya Malawi nga Mozambique, n’amawanga agali mu kitundu nga Botswana.
Mu wiiki esooka ey’obufuzi bwe, Banda yatandika okukola enkolagana empya okuddamu okuzimba enkolagana ya Malawi n’amawanga amalala.[49] Yayogera ne Henry Bellingham ow’ekitongole kya United Kingdom’s Foreign Office. Yamusuubiza nti omubaka omupya owa Bungereza ajja kutumibwa “mu kiseera ekisinga obumpi.” Yayogera ne Secretary of State Hillary Clinton owa Amerika. Clinton yasubiza okuddamu okuteesa ku ssente za $350 million ez’amasannyalaze mu bwangu ddala. Banda yalangirira enteekateeka okwogera ne Baroness Ashton ow’ekitongole kya European Union’s Foreign Affairs office ne Ruby Randall, omukiise wa IMF mu Malawi. Ye ne pulezidenti wa Zambia Michael Sata baali bamaze okuteesa ku kuddamu okukola enkolagana ennungi.[49] Okusanyusa abawa obuyambi, gavumenti ya Banda era yagaana mu June 2012 okutegekera olukiiko lw’African Union mu July kubanga AU yali egambye nti pulezidenti wa Sudan Omar al-Bashir aweebwe obukakafu nti Malawi ejja kwegaana okuweereza ekiragiro kya ICC ekimukwata; Cabinet yasalawo nti embeera zino tezikkirizibwa.[50] Banda yayogerwako Forbes nga omukyala ow’amaanyi asinga obungi mu nsi, erinnya ly’omu Afrika erisinga obunene ku lukalala.
=== Enkola y'eggwanga ===
===== Obubonero bw'eggwanga =====
[[File:Flag of Malawi.svg|thumb|Bendera ya Malawi eyasooka mu 1964, eyaddizibwawo mu 2012]]
Mu myezi ebiri nga bamaze okutandika okukulembera, gavumenti ya Banda yateekawo ekiragiro okuddamu okukozesa bendera ya Malawi eyasooka eya 1964 "rising-sun", ng’eggyako eyakozesebwa mu 2010 wansi wa Bingu wa Mutharika.[51][52]
===== Okulwanirira eddembe ly’abantu =====
[[File:Flag of Malawi (2010–2012).svg|thumb|Bbendera etamanyiddwa eya 2010–2012]]
Ku 18 May 2012 Banda yalangirira nti agenda kuggyawo amateeka agalwanyisa obufumbo bw’abasajja oba abakyala bokka.[53] Mu November Minisitule y’ebyamateeka yawa ekiragiro eky’okwewala okukwatibwa ku bantu abakola obufumbo obwo nga balina okukkiriziganya, nga balindirira okwekeneenya kwa Palamenti,[54] naye Kkooti Enkulu yasazaamu ekiragiro ekyo mu February 2016, ng’egamba nti Palamenti yokka ye esobola okusazaamu oba okuggyawo amateeka gano.[55] Newankubadde obufumbo bw’abasajja oba abakyala bokka bukyali mu mateeka, okulwanirira eddembe ly’abantu kwongedde; Lilongwe yakuba olugendo lw’abavubuka ba LGBT olwasooka mu Malawi nga 26 June 2021.[56]
===== Enkyukakyuka mu by’enfuna n’ensimbi =====
Mu kugoberera amagezi ga International Monetary Fund (IMF), Banda yateekawo enkola y’okukyusa omuwendo gw’ensimbi, era nga 7 May 2012, yakendeeza omuwendo gwa Malawian kwacha ku bitundu 33 ku buli kikumi okusinziira ku ddoola ya Amerika okusobola okuggyawo akatale akatono akaliwo n’okufunamu obuyambi okuva ebweru.[57]
* Obuzibu obw’akaseera akatono: Okukendeeza omuwendo gw’ensimbi wamu n’okuteeka ebbeeyi y’amafuta mu mikono gy’abantu, kyaleetera okweyongera kw’ebbeeyi y’ebintu okutuuka ku bitundu 34 ku buli kikumi era ne kuleeta okwegugunga n’okulaga obutali bumativu mu January 2013.[58]
* Okuddamu okuzimba mu kiseera ekya wakati: Ku nkomerero ya 2013, IMF yagamba nti “okuddamu okuzimba kutandise… nga kuyambibwa okwongera okufuna ensimbi eziva ebweru” era nti ebbeeyi y’ebintu yatandika okukka.[59] Ekibiina kya Southern African Development Community kyategeka nti ebbeeyi y’ebintu ejja kukendeera okutuuka ku bitundu 19.6 ku buli kikumi mu 2014 ng’omuwendo gw’ensimbi gukutte mu mbeera.[60]
* Enkolagana n’abawa obuyambi: U.S. Congressional Research Service yalaga nti abawa obuyambi abasinga abaali basazizzaamu obuyambi bw’ensimbi mu kiseera kya Mutharika baabuzzaayo oluvannyuma lw’enkyukakyuka za Banda, nga mwemuli n’endagaano ya US $350-million eya Millennium Challenge Corporation.[61]
Enkyukakyuka zino zaateekebwako mu pulogulaamu ya gavumenti ey’okuddamu okuzimba mu by’enfuna eya 2012–2014, eyateeka enkyukakyuka ezikolebwa mu katale wamu n’enteekateeka z’okukuuma abantu mu mbeera y’obulamu.[62]
===== Obukadde n’ekyuma kya pulezidenti =====
Okusala ku nsimbi ezikozesebwa mu gavumenti, Banda yasuubiza okukendeeza omusaala gwe ku bitundu 30 ku buli kikumi era n’alagira okutunda ekifaananyi kya Dassault Falcon 900EX ekyagulibwa eyamuddirira. Ekifaananyi kino kyatundibwa eri Bohnox Enterprise eyali esangibwa mu British Virgin Islands ku doola za Amerika obukadde 15 mu May 2013.[63] Abakungu ba gavumenti baagamba nti ensimbi zino zaakozesebwa okusasula ebbanja ly’okulwanyisa ne Paramount Group n’okusasula emmere ya kasooli n’eddagala, naye ebibiina by’abantu baawakanya enteekateeka eno era ne basaba ebikwata ku ndagaano.[64] Okutegeeza kwa Parliament’s Public Accounts Committee mu 2021 kwalaga okunoonyereza okuggya ku nsonga eno, newankubadde tewali misango gy’obumenyi bw’amateeka egisimbiddwa mu kkooti.[65]
===== Enkola y’abantu =====
Wadde nga enkola za Banda zaaleeta obwesige mu bawandiisi b’ensimbi n’okufuna ssente z’ebweru, zaaleetawo okulinnya kw’ebbeeyi y’obulamu mu maka agali mu bibuga, ne zikendeeza obuwanguzi bwe mu bantu ng’agenda okulonda kwa 2014. Abanoonyereza bakyalina okwawukanako ku mugaso ogw’ebbanga ddene ogw’okukendeeza ebbeeyi mu 2012, newankubadde IMF ne World Bank balaga nti enkola eno yayamba okuziyiza obuzibu bw’ebyenfuna n’okuteekawo omusingi gw’enkulaakulana empya.[66]
===== Enteekateeka za Pulezidenti =====
Banda alaze obumanyirivu mu kulabirira obulamu bw’abakyala n’eddembe ly’okuzaala, nga asinga okuyita mu kusomesa abakyala ku Malawi. Yalaga obuwagizi bwe ng’atandika Presidential Initiative on Maternal Health and Safe Motherhood. Mu myaka ebiri gyokka, enteekateeka eno yalaga okukendeera kw’omuwendo gw’abakyala abafa nga bazaala okuva ku 675 ku buli 100,000 abaazaalibwa okutuuka ku 460 ku buli 100,000 abaazaalibwa.[67]
===== Bendera =====
Oluvannyuma bendera yakyusibwa mu 2010 gavumenti ya Mutharika, waaliwo okuwakanya okuva mu bantu. Ebibiina bingi byawakanya obutuufu bwa bendera eno. Ku 28 May 2012, Banda yakulembera ababaka ba palamenti okusalawo okuddamu okukozesa bendera ey’obwetwaze, eyasooka okuteekebwako mu 1964. Ebibiina byonna, okuggyako DPP, byasalawo okuddamu okukozesa bendera ey’obwetwaze.[68]
==== Obulamu oluvannyuma lw’okuba pulezidenti ====
===== Okuddayo okuva mu buwangwa n’okunoonyereza ku Cashgate (2018) =====
Banda yaddayo e Malawi nga 28 April 2018 oluvannyuma lw’emyaka esatu egy’okweyisa mu buwangwa mu Amerika, gyeyali mukwano omukulu mu Woodrow Wilson Center ne Center for Global Development.[69][70] Newankubadde poliisi yawa ekiragiro kya 2017 okumukwata olw’omusango gwa “Cashgate” ogw’omu 2013, Anti-Corruption Bureau yategeeza mu May 2018 nti okunoonyereza kwali kukyagenda mu maaso era nti Banda teyali akyaliiko musango gw’okusimbibwa mu kkooti.[71]
==== Enkolagana z’ebyokulonda mu 2019–2020 ====
People’s Party yasooka okuteekawo Banda ku kulonda kwa pulezidenti mu 2019, naye nga 15 March 2019 yavaamu n’awagira omuvuganya w’ekibiina ky’obufuzi Lazarus Chakwera.[72][73] Oluvannyuma lwa Kkooti Enkulu okusalawo okuggya ebivudde mu kulonda kwa 2019, Banda yawagira Chakwera mu kulonda okwaddirira mu June 2020 era n’amwebaza mu lujjudde oluvannyuma lw’okuwangula.[74]
Mu kabineeti ya Chakwera eyasooka, eyalangirirwa nga 8 July 2020, mwali mutabani wa Banda, Roy Akajuwe Kachale-Banda, ng’omubaka w’ebyobusuubuzi.[75]
==== Okulwanirira n’okuyamba mu nsi yonna (2021–2024) ====
===== Banda abadde akola ennyo ku nsonga z’ebyobulamu n’enkulaakulana mu nsi yonna. =====
* Mu May 2021 yayingira abakulembeze b’amawanga ne Nobel laureates mu bbaluwa ey’okusaba G7 okukkiriza obutali bw’ensimbi za COVID-19 vaccine era okuddamu okuwangula okulwanyisa AIDS.[76]
* Ku 11 March 2023 yali omu ku bantu abasukka mu 200 abasayina People’s Vaccine Alliance “Never Again” statement nga basaba okufuna eby’okulwanyisa ebikwatagana n’obulwadde obw’amaanyi.[77]
* Mu February 2023 Banda yafuuka omu ku “grain ambassadors” ba Ukraine, ng’ayamba okuzuula amawanga ga Afrika agasinga okwetaaga emmere ya Ukraine mu kiseera ky’olutalo lwa Russo-Ukrainian War.[78]
Okuyita mu Joyce Banda Foundation Trust, yeeyongedde okukola ku by’okukuuma emmere n’okusomesa, nga mwemuli okugabira amaka 500 obusimba bwa kasooli abaakosebwa Cyclone Freddy mu January 2024[79] n’okutandika enteekateeka ya K315 million bursary scheme eri abawala abasoma mu masomero aga secondary mu 2024.[80]
==== Okwesimbawo ku bwa Pulezidenti mu 2025 ====
[[File:Joyce Banda 2025.jpg|thumb|Banda mu 2025]]
Ku lunaku lwa 23 June 2025, People’s Party National Executive Committee yakkiriza Banda nga omukwasi w’ekibiina ku bwa Pulezidenti mu kulonda kwa Malawi okwa 2025. Bwe yalangirira okwesimbawo kwe e Lilongwe, yagamba nti “Malawi eri ku mugga ogw’okusalawo era yeetaaga okulaba empya ekwatiddwa ku kukola kw’abavubuka n’okutumbula abakyala mu by’enfuna.”[81] Okulonda kwe—kweyitibwa “A New Malawi for the Youth Initiatives (A.Ma.Y.I.)”—kulaga obusomesa bw’amasomero ga sekendule obutali bwa kusasula, ebifo by’obulamu eby’okusindikibwa, okukyusa mu by’obuli bw’enguzi n’okutumbula abavubuka mu by’obusuubuzi ng’ebikulu byakyo.[82] Yawangulwa Peter Mutharika.
== Joyce Banda Foundation ==
Ng’akyali tannaba kufuuka omumyuka wa pulezidenti, yali mukulembeze era CEO w’ekitongole ekya Joyce Banda Foundation,[84] ekitongole ekirungi ekikola ku baana n’abafumbo abatalina bazadde mu Malawi okuyita mu masomero. Kiri mu Chimwankhunda area mu Blantyre nga kirimu amasomero ga primary ne secondary. Kirimu n’ekifo ky’okulabirira abaana abatalina bazadde ekirimu ebifo mukaaga n’abaana 600.[85] Era kikola ku byalo ebiriraanye nga kiwa micro-credit eri abakazi 40 n’ebibiina by’abavubuka 10. Kiwa ensigo eri abalimi abasukka mu 10,000 era kiwadde obuyambi obulala. Ekitongole kino kyazimba amalwaliro ana mu byalo 200 bye kisobola okukolako. Era kikola ku nkulaakulana mu byalo. Kirina obukwatagana ne Jack Brewer Foundation, ekitongole ekikola ku nkulaakulana mu nsi yonna ekya NFL star Jack Brewer.[86]
== National Association of Business Women ==
Banda ye mukulembeze w’ekibiina kya National Association of Business Women mu Malawi ekyatandikibwa mu 1990. Kiri mu mateeka ng’ekitongole ekitali kya magoba mu Malawi.[87] Ekibiina kino kirina ekigendererwa okuggyamu abakazi obwavu nga bawanga amaanyi n’okubawa obusobozi mu by’enfuna.[88] Kino kye kibiina ky’abakazi 30,000, ekisanyusa okuwagira bizinensi z’abakazi n’okuyamba abakazi abayagala okwetaba mu bizinensi. Ebikolwa byabwe birimu okutendeka mu bizinensi, okutendeka mu tekinologiya, okukuuma ebyafaayo n’obukugu mu kukulembera.[88] Bakola okuteekateeka okukola emboozi n’abakulembeze abakola amateeka okulaba nga amateeka gabaagaliza abakazi abalina bizinensi.[89] Omukulembeze waakyo kati ye Mary Malunga.[89] Ekitongole kino kibadde n’obukwatagana ne Humanist Institute for Development Cooperation (Hivos) ey’e Netherlands okuva mu 2003.[88]
== Philanthropy n’okukulaakulanya ebikolebwa ==
Banda abadde mu mirimu mingi egy’obusobozi n’abakyala okuva ku myaka 25 okulaba nga wabaawo enkyukakyuka mu mateeka, ddala mu by’enjigiriza. Yatandika Joyce Banda Foundation for Better Education. Yatandika Young Women Leaders Network, National Association of Business Women ne Hunger Project mu Malawi. Ye (nga ali wamu ne Pulezidenti Joaquim Chissano owa Mozambique) yaweebwa ekirabo kya Africa Prize for Leadership for the Sustainable End of Hunger mu 1997 ekitongole ky’e New York ekitali kya gavumenti. Yakozesa ssente z’ekirabo okuzimba ekizimbe kya Joyce Banda foundation for children.[85] Mu 2006, yafuna ekirabo kya International Award for the Health and Dignity of Women olw’okweyisa obulungi ku ddembe ly’abakyala ba Malawi nga bwekikolebwa Americans for United Nations Population Fund.[17]
Yaweereza nga commissioner wa "Bridging a World Divided" awamu n’abantu nga Bishop Desmond Tutu, ne United Nations Human Rights Commissioner, Mary Robinson.[8] Banda era yali memba mu Advisory Board for Education mu Washington DC, era mu advisory board ya Federation of World Peace and Love mu Taiwan (China).[8]
Mu kiseera ky’okukendeeza ensimbi mu gavumenti mu October 2012, Banda yakendeeza omusaala gwe ku bitundu 30%. Era yalangirira nti ennyonyi ya pulezidenti egenda kutundibwa.[90]
==== Global Leaders Council for Reproductive Health ====
Mu 2010, Banda yafuuka memba wa Global Leaders Council for Reproductive Health,[91] ekibiina ky’abantu kkumi na mukaaga abali mu buyinza n’abakulembeze b’amawanga agasooka, abakozi abakulu n’abalala abakkiriza okutumbula eby’obulamu bw’okuzalira okutuusa ku nkulaakulana ey’olubeerera n’obugagga.[91] Ekikulemberwa omukulembeze w’eggwanga lya Ireland Mary Robinson, abakulembeze bano balaba okukungaanya obuyinza bw’ebyobufuzi n’ensimbi ezetaagisa okufuna obulamu bw’okuzalira eri buli muntu mu 2015 – ekigendererwa ekikulu mu UN Millennium Development Goals.[91]
==== Ebirabo ====
===== Awaadi z'eggwanga =====
* Woman of the Year, Malawi, 1997
* Woman of the Year, Malawi, 1998
* ''Nyasa Times'' Multimedia "Person of the Year", 2010
===== Ebikopo by’ensi yonna =====
* Martin Luther King Jr. Drum Major Award, 2012, Washington D.C.[93]
* Legends Award for Leadership, 2012, Greater African Methodist Episcopal Church[94]
* Women of Substance Award, 2010, African Women Development Fund[95]
* Africa Prize for Leadership for the Sustainable End of Hunger, 1997, The Hunger Project, New York[8]
* International Award for Entrepreneurship Development, 1998, Africa Federation of Women Entrepreneurs & UN Economic Commission for Africa[8]
* 100 Heroines Award, 1998, Rochester, New York[8]
* Certificate of Honors, 2001, Federation of World Peace and Love, Taiwan (Republic of China)[8]
* Reykjavík Global Forum / Women Political Leaders (WPL) Trailblazer Award, 2020, Iceland[96]
==== Ekitiibwa ====
* ''Forbes'' magazine – World's Most Powerful Women: #40 (2014)<ref name="Forbes14" /> | #47 (2013) | #71 (2012)
* ''Forbes'' magazine – Africa's Most Powerful Women: #1 (2012) | #3 (2011)
* Included in the "BBC 100 Women" series, October 2014<ref name="bbc100women" />
* Included in "Outstanding Women in Africa" list, 2022, ''New Africa Magazine''<ref name="investigator2022" />
== Laba era ==
* Malawian Constitutional Crisis 2012
* List of current members of the National Assembly of Malawi
== Okusoma okw'okweyongerayo ==
* Kim Yi Dionne, Boniface Dulani (January 2013). "Constitutional provisions and executive succession: Malawi's 2012 transition in comparative perspective". ''African Affairs''. '''112''' (446): 111–137. doi:10.1093/afraf/ads067. JSTOR 23357150
== Ebyokulabirako ==
nygxutwytiuhoeotehtfvc164ac03w2
75891
75890
2026-10-01T12:22:49Z
MEvalyn
9841
Added citation
75891
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|item=Q57388}}
'''Joyce Hilda Banda''' (eyazaalibwa nga Ntila; yazaalibwa nga 12 Apuli 1950) ye munnabyabufuzi, omusomesa era omulwanirizi w’eddembe okuva e Malawi eyakolanga ng’omukulembeze wa Malawi ow’okuna okuva mu 2012 okutuuka mu 2014. Yafuuka pulezidenti oluvannyuma lw’okufa kwa Bingu wa Mutharika, gwe yakolera nga vice president ow’okuna okuva mu 2009 okutuuka mu 2012. Omubaka wa People’s Party, Banda abadde akulembera ekibiina kino okuva lwe kyatandikibwawo mu 2011. Ye mukyala asooka okuba pulezidenti wa Malawi era omutwe gw’eggwanga ogwokubiri, oluvannyuma lwa Elizabeth II, era omutwe gw’eggwanga ogwokubiri mu Africa, oluvannyuma lwa Ellen Johnson Sirleaf owa Liberia.
Banda yazaalibwa mu Malemia, n’asoma ku Columbus University ne Royal Roads University n’afuna diguli ya bachelor’s ne master’s degree mu arts, ate Atlantic International University n’afuna diguli ya bachelor’s mu social science mu myaka gy’emyaka gya 1970. Oluvannyuma yatandikawo Joyce Banda Foundation, National Association of Business Women (NABW), Young Women Leaders Network, ne Hunger Project. Banda yayingira ebyobufuzi mu 1999 era n’alondebwa mu National Assembly nga memba wa United Democratic Front (UDF) ekibiina kya Pulezidenti Bakili Muluzi.
Mu 2004, Banda yateekebwako Minisita w’eby’obulamu bw’abakyala, abaana n’okukola emirimu gy’abantu abakulu okuva eri Pulezidenti Mutharika. Mu kiseera kye mu kifo kino, yakakasizza etteeka lya Domestic Violence Bill erya 2006, era n’ateekawo National Platform for Action on Orphans and Vulnerable Children ne Zero Tolerance Campaign Against Child Abuse. Banda oluvannyuma yateekebwako Minisita w’eby’ensonga z’ebweru, era n’akyusa obuwanguzi bwa Malawi okuva ku Republic of China okudda ku People’s Republic of China ng’agezaako okuleeta enkulaakulana mu by’enfuna mu Malawi. Mu 2009, Mutharika yaddamu okulonda era n’alonda Banda okuba omubaka we mu kulonda okw’eggwanga, era tikiti yaabwe n’ewangula, n’afuuka vice president asooka. Ekiseera kya Banda nga vice president kyali kijjudde obutakkaanya wakati we ne Mutharika kubanga Banda yagaana okukkiriza muganda wa Mutharika Peter okubeera omusika we ku bukulembeze bw’eggwanga. Banda oluvannyuma yasindikibwa ebweru mu DPP era n’atandikawo People’s Party, naye n’asigala nga vice president nga bwe kiragiddwa mu Ssemateeka.
Mu April 2012, Mutharika yafa; nga bwe kiri mu Ssemateeka, Banda nga vice president yandifuuse pulezidenti. Naye abamu ku ba DPP abaalina obwesige eri Mutharika baagezaako okuteekawo muganda we nga pulezidenti, ne batandika obuzibu mu kusikira obukulembeze. Wadde nga kino kyaliwo, Banda, nga bwe kiragiddwa mu mateeka, yafuuka pulezidenti ng’ayambibwa amagye agawagira Ssemateeka. Mu 2014, Banda yawangulwa mu kulonda okw’eggwanga Peter Mutharika, muganda wa Bingu eyafa. Nga Banda mu kusooka yagaana okukkiriza n’asaba okulonda okuddamu, ng’agamba nti waliwo obubbi, oluvannyuma yakkiriza n’awaayo obuyinza eri Mutharika nga 31 May.
Mu June 2014, Forbes yamulonda nga omukyala ow’amaanyi ogw’okusatu mu nsi yonna era nga ye mukyala ow’amaanyi ennyo mu Africa.<ref>{{Cite web |last=Burho |first=Moira Forbes, Maggie McGrath, Erin Spencer Sairam, Erika |title=Forbes World’s Most Powerful Women of 2025 |url=https://https//www.forbes.com/lists/power-women/ |access-date=2026-10-01 |website=Forbes |language=en}}</ref>Mu October 2014, yateekebwa mu BBC’s 100 Women.<ref>{{Cite news |date=2014-10-26 |title=Who are the 100 Women 2014? |url=https://www.bbc.com/news/world-29758792 |access-date=2026-10-01 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref>
== Obulamu bwe n’obw’eka ==
[[File:Joyce Banda 2025 (profile).jpg|thumb|Banda mu 2025]]
Joyce Hilda Ntila<ref>{{Cite news |date=2012-04-10 |title=Joyce Banda: Malawi's first female president |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-17662916 |access-date=2026-10-01 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> yazaalibwa nga 12 April 1950 mu Malemia, ekyalo mu Zomba District eya Nyasaland (kati Malawi).<ref>{{Cite web |title=Malawian President quietly celebrates 62nd birthday {{!}} Malawi news, Malawi - NyasaTimes breaking online news source from Malawi |url=http://www.nyasatimes.com/malawi/2012/04/12/malawian-president-quietly-celebrates-62nd-birthday/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414023610/http://www.nyasatimes.com/malawi/2012/04/12/malawian-president-quietly-celebrates-62nd-birthday/ |archive-date=2012-04-14 |access-date=2026-10-01 |website=www.nyasatimes.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=JB Celebrates Her 62 Birthday In Private {{!}} Malawi Voice |url=http://www.malawivoice.com/2012/04/12/jb-celebrates-her-62-birthday-in-private-67799/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414080836/http://www.malawivoice.com/2012/04/12/jb-celebrates-her-62-birthday-in-private-67799/ |archive-date=2012-04-14 |access-date=2026-10-01 |website=www.malawivoice.com |language=en-US}}</ref> Yasoma ku Providence Secondary School.<ref>{{Cite web |last=Online |first=Nation |date=2020-03-31 |title=Faith’s rise against odds |url=https://mwnation.com/faiths-rise-against-odds/ |access-date=2026-10-01 |website=Nation Online |language=en-US}}</ref> Kitaawe yali omuyimbi wa police brass band. Yatandika okukola nga secretary era n’afuuka omuntu amanyiddwa ennyo mu kiseera kya dictator Hastings Banda.<ref>{{Cite web |date=2012-04-06 |title=Joyce Banda poised for Malawi presidency |url=https://capitalfm.africa/joyce-banda-poised-for-malawi-presidency/ |access-date=2026-10-01 |website=Capital FM Kenya |language=en-US}}</ref>
Yafuna Cambridge School Certificate, Bachelor of Arts Degree mu Early Childhood Education okuva mu Columbus University (ekitongole ekitalina kukkirizibwa), Bachelor of Social Studies mu Gender Studies okuva mu Atlantic International University (nayo etalina kukkirizibwa) ne Diploma mu Management of NGOs okuva mu International Labour Organization (ILO) Centre mu Turin, Italy. Atlantic International University kyogerwako ng’ekifo ekikola diguli ezitali za mazima, era diguli zaayo zikyusiddwa nnyo nga “fake.<ref>{{Cite news |date=2016-10-28 |title=Probe IGP's ‘Fake’ doctorate degree - Academics |url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Probe-IGP-s-Fake-doctorate-degree-Academics-481571 |archive-url=http://web.archive.org/web/20241229191248/https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Probe-IGP-s-Fake-doctorate-degree-Academics-481571 |archive-date=2024-12-29 |access-date=2026-10-01 |work=GhanaWeb |language=en-US}}</ref>” Yafuna ne Master of Arts degree mu Leadership okuva mu Royal Roads University mu Canada, ne doctorate ey’ekitiibwa mu 2013 okuva mu Jeonju University.<ref>{{Cite journal |date=2019 |title=Liberia, Malawi, and Central African Republic |url=https://doi.org/10.5040/9781666992373.ch-002 |journal=Empowering Women |pages=23–44 |doi=10.5040/9781666992373.ch-002}}</ref>
Yawasa Roy Kachale, gye yazaala abaana basatu. Nga ali ku myaka 25, yali abeera Nairobi, Kenya.<ref>{{Cite web |date=2020-07-03 |title=How Nairobi shaped future president |url=https://nation.africa/kenya/news/how-nairobi-shaped-future-president--808056 |access-date=2026-10-01 |website=Daily Nation |language=en}}</ref>
Mu 1975, okugenda mu maaso kw’abakyala mu Kenya kwalaga Banda okutwala abaana be basatu n’ava mu bufumbo obwali bumukubiriza obubi.[14] Obufumbo bwe ne Roy Kachele bwaggwa mu 1981. Oluvannyuma yawasa Richard Banda, omulamuzi omukulu ow’eddembe mu Malawi, gye yazaala abaana babiri.<ref>{{Cite web |last=Moderator |date=2013-04-10 |title=Stories on Malawi: (20) New tweets matching Malawi |url=https://storiesonmalawi.blogspot.com/2013/04/20-new-tweets-matching-malawi_6790.html |access-date=2026-10-01 |website=Stories on Malawi}}</ref>
Wakati wa 1985 ne 1997 Banda yakulembera era n’atandikawo bizinensi n’ebitongole ebitali bimu nga Ndekani Garments (1985), Akajuwe Enterprises (1992), ne Kalingidza Bakery (1995). Okutuuka kwe kwamuleetera okuyamba abakyala abalala okufuna obwetwaze mu by’enfuna n’okumalawo obwavu n’okukozesebwa obubi.<ref name=":1">{{Cite web |title=Friends of UNFPA – Channel Foundation |url=https://www.channelfoundation.org/legacy-grantees/unfpa/ |access-date=2026-10-01 |language=en-US}}</ref>
Ye muganda wa Anjimile Oponyo, eyali CEO wa Raising Malawi Academy for Girls, eyayambibwa Madonna.<ref>{{Cite news |last=Reporter |first=Staff |date=2012-04-16 |title=Madonna: I’m happy Joyce Banda is Malawi’s leader |url=https://www.namibian.com.na/madonna-im-happy-joyce-banda-is-malawis-leader/ |access-date=2026-10-01 |work=The Namibian |language=en-US}}</ref>
== Obulamu bw’ebyobufuzi ==
=== Emirimu gy’obukulembeze (1999–2009) ===
Joyce Banda yayingira mu byobufuzi mu 1999. Yawangula ekifo mu Palamenti mu kulonda kwa Malawi okwokusatu okwa demokulasiya ng’omubaka wa kibiina kya Pulezidenti Bakili Muluzi, United Democratic Front. Yakikiriranga Zomba Malosa constituency.<ref name=":1" /> Muluzi yamuteekako nga Minisita w’eby’obusajja n’eby’abantu.[7] Nga minisita, yakola okulwanyisa okussa mu mateeka Domestic Violence Bill eyali etaddeko emyaka musanvu nga tekyakolebwa.[20] Yakola National Platform for Action ku baana abatalina bazadde n’abaana abali mu buzibu era n’atandika Zero Tolerance Campaign Against Child Abuse.<ref name=":1" />
Mu 2004, yaddamu okulondebwa nga memba wa kibiina kya Muluzi. Bingu wa Mutharika yafuuka Pulezidenti. Newankubadde Banda teyali memba wa kibiina kye, Mutharika yamuteekako nga Minisita w’eby’ensonga z’ebweru mu 2006. Banda yasindika okukyusa engeri Malawi gye yakkiriza gavumenti ya China okuva ku Republic of China (ku Taiwan) okudda ku People’s Republic of China ku lukalu; yagamba nti kino kyandireese obugagga eri Malawi. Mu 2010, China yamaliriza okuzimba ekizimbe kipya kya Palamenti e Lilongwe.<ref>{{Cite web |title=China-Malawi cooperation very good: Malawian diplomat - People's Daily Online |url=https://en.people.cn/n/2015/0420/c90883-8880774.html |access-date=2026-10-01 |website=en.people.cn}}</ref>
=== Omumyuka wa Pulezidenti (2009–2012) ===
Banda yagenda mu kalulu ka 2009 nga omuwandiisi wa DP, ng’awerekerwako Mutharika, omuwandiisi wa DP ow’obwapulezidenti. Yaweereza nga omukyala asooka okuba omumyuka wa Pulezidenti mu Malawi. Mu kusalawo okutali kwategeerekeka okuva mu DPP, Joyce Banda ne second vice-president Khumbo Kachali baasimbibwa nga bamumyuka ba DPP nga 12 December 2010 olw’ebikolwa ‘eby’okulwanyisa ekibiina. Mu kugezaako okumugoba, pulezidenti yeeyongera okumuwa emirimu egyali gyakolebwako Callista Mutharika, eyateekebwa mu kabineeti mu September 2011. Kkooti yagaana Mutharika okumugoba nga omumyuka wa Pulezidenti ku nsonga za ssemateeka. Kino kyali kirimu okuggyako emotoka ye ey’obukulembeze n’okumugaana okuwandiisa ekibiina kye ekipya. Ku 8 September 2011, ekifo ky’omumyuka wa Pulezidenti kyalekebwa mu kukyusa kabineeti. Naye yali akyali Vice-President mu mateeka kubanga ekifo kino kyali kisabiddwa mu ssemateeka.[24] Yayogerwako omwogezi wa DPP Hetherwick Ntaba okulekulira ekifo ky’omumyuka wa Pulezidenti.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Nyasa Times |date=2011-10-12 |title=Bingu drags VP to court on ‘constructive resignation’ {{!}} Nyasa Times |url=https://www.nyasatimes.com/bingu-drags-vp-to-court-on-constructive-resignation/ |access-date=2026-10-01 |website=www.nyasatimes.com |language=en-GB}}</ref>
==== Ebibiina mu DPP ====
[[File:Joyce Banda Department for International Development photo crop.jpg|thumb|Banda mu 2012]]
Enkolagana wakati wa Banda ne Pulezidenti Bingu wa Mutharika yali etandise okubaamu obutakkaanya olw’okugezaako kwa Mutharika okuteekawo muganda we Peter Mutharika ng’omusikira we.[23] Newankubadde nga yasibwa ku kifo ky’obumyuka bwa Pulezidenti wa DPP wamu ne Second Vice-President Khumbo Kachali, yakomekkereza okukola nga omumyuka wa Pulezidenti wa Malawi nga bwe kirambikiddwa mu ssemateeka.[23] Kino kyaleetera abantu bangi okuva mu DPP n’okutandika ebibiina ebyamuwagira okufuuka Pulezidenti wa Malawi mu kulonda kwa 2014.<ref name=":2">{{Cite web |title=Statement by Samuel Itam, Executive Director for Malawi December 3, 2008 |url=https://doi.org/10.5089/9781451828207.002.a004 |access-date=2026-10-01 |website=doi.org}}</ref> DPP yagaana nti abantu bangi tebaavaamu era n’egamba nti baali batono bokka.<ref name=":2" />
==== People’s Party ====
Banda ye mutandisi era mukulembeze wa People’s Party, eyatandikibwa mu 2011 oluvannyuma lw’okugobebwa mu DPP bwe yagaana okuwagira muganda wa Pulezidenti Mutharika omuto Peter Mutharika ng’omusikira we mu kulonda kwa 2014.<ref>{{Cite news |title=Malawi’s Vice President Joyce Banda Expelled From Ruling Party |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2010-12-13/malawi-s-vice-president-joyce-banda-expelled-from-ruling-party |archive-url=http://web.archive.org/web/20220422082224/https://www.bloomberg.com/news/articles/2010-12-13/malawi-s-vice-president-joyce-banda-expelled-from-ruling-party |archive-date=2022-04-22 |access-date=2026-10-01 |work=Bloomberg.com |language=en}}</ref>
=== Pulezidenti (2012 – May 2014) ===
===== Okukyusa obuyinza =====
Ku 5 April 2012, Pulezidenti Mutharika yafa.[31] Oluvannyuma lw’okufa kwe gavumenti yalemwa okutegeeza abantu mu budde nti pulezidenti afudde. Kino kyaleeta okutya kw’okubaawo kw’obuzibu mu ssemateeka mu Malawi.<ref>{{Cite news |title=Potential crisis looms in Malawi amid reports of president's death |url=http://articles.cnn.com/2012-04-06/africa/world_africa_malawi-president_1_malawians-president-bingu-wa-mutharika-patricia-kaliati?_s=PM:AFRICA |archive-url=http://web.archive.org/web/20120515054125/http://articles.cnn.com/2012-04-06/africa/world_africa_malawi-president_1_malawians-president-bingu-wa-mutharika-patricia-kaliati?_s=PM:AFRICA |archive-date=2012-05-15 |access-date=2026-10-01 |work=CNN |language=en}}</ref>[32][33][34][35]
Agence France-Presse yayogera ku Pulezidenti wa Malawi eyasooka Bakili Muluzi ng’agamba nti “ssemateeka alina okugobererwa”, ng’agamba nti omumyuka wa pulezidenti ateekeddwa okutwala obuyinza mu ssemateeka. “Ndi kusaba ssemateeka agobererwe, okukuuma emirembe n’obutebenkevu. Amateeka ga Malawi galambika bulungi nti omumyuka wa pulezidenti atwala obuyinza singa pulezidenti aliwo tasobola kukulembera. Tulina okwewala ekizibu ky’obutabanguko. Tugoberere ssemateeka. Tetulina ky’okusalawo okuggyako okugoberera ssemateeka. Ky’amaanyi nnyo nti waliwo emirembe n’obutebenkevu.”[36] Ab’ebyokwerinda ba Malawi nabo baayagala ssemateeka agobererwe.[37] Ekitongole ky’amateeka ekya Malawi Law Society kyakakasa nti mu kitundu 83(4) mu ssemateeka wa Malawi, ye yali omusikira omutuufu ku bukulembeze bwa Pulezidenti.[38]
Ku 7 April, kabineeti ya Malawi yasaba kkooti okugaana Banda okufuuka pulezidenti. Ye n’akuba essimu eri omuduumizi w’amagye, General Henry Odillo, n’amusaba amuwagire. Yamukkiriza n’ateekawo abajaasi okwetooloola ennyumba ye.<ref>{{Cite news |last=Smith |first=David |date=2012-04-29 |title=Malawi's Joyce Banda puts women's rights at centre of new presidency |url=https://www.theguardian.com/world/2012/apr/29/malawi-president-joyce-banda-women-rights |access-date=2026-10-01 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref>
Joyce Banda yalayirwa ku 7 April 2012 ng’omukulembeze wa Malawi, omukazi asoose okubeera mu kifo kino.[40] Omulamuzi omukulu Lovemore Munlo yali akulira omukolo ogwali ku National Assembly mu Lilongwe.[31] Oluvannyuma lw’okulayira, Banda yasaba obumu bw’eggwanga. “Njagala ffenna tukyuse tugende mu maaso n’essuubi n’omwoyo gw’obumu n’obwegassi... Nsuubira tujja kubeera bumu era nsuubira nti ng’eggwanga erisaba Katonda, twakkirize Katonda ajje mu maaso gaffe kubanga singa tetukikola, tuba tumaze okulemererwa.”[40]
Abamawulire ba Malawi n’ensi yonna baalaga okutongoza kwa Joyce Banda nga kwali kwa mirembe. Baakuyita obuwanguzi bwa demokulaasi. Olupapula lwa Malawi Sunday Times lwagamba nti okutongoza kwa pulezidenti omuggya kwali “kuyambye okunyweza n’okussa obuwangwa bwa demokulaasi mu ggwanga.”[41]
=== Okulonda abakungu ba Cabinet n’okufiirwa okulonda kwa Pulezidenti mu 2014 ===
Ku 26 April 2012, Banda yalonda cabinet ye eyali erimu baminisita 23 n’abamyuka baabwe mwenda. Yawaayo ebifo eby’enkizo okunyweza amaanyi ge nga mukulembeze w’eggwanga.[42]
Ku 10 October 2013, ennaku entono oluvannyuma lw’okudda okuva ku lugendo lwe ku UN, Banda yasazaamu cabinet ye oluvannyuma lw’ekikangabwa kya Capital Hill Cashgate scandal.[43][44] Ku 15 October, cabinet empya yalondebwa era omuwandiisi wa byensimbi Ken Lipenga ne minisita w’ebyamateeka Ralph Kasambara baasazibwako mu cabinet.
Mu May 2014 Joyce Banda yawangulwa nnyo mu kulonda kwa pulezidenti. Yalemwa okugezaako okusazaamu okulonda. Teyagenda ku kukyala kw’omuwanguzi Peter Mutharika, naye yamukubira essanyu.[45] Yatandika okubeera ebweru wa Malawi mu 2014. Ekiragiro ky’okumukwata ku nsonga z’obulyake mu kiseera kye nga Pulezidenti kyategekebwa nga 31 July 2017, newankubadde yali akyali ebweru w’eggwanga.[46] Yegaana emisango gino n’agamba nti ajja kudda okugiwulira.[47]
=== Enkolagana y’ensi yonna ===
Mu myaka egyasooka okutuuka ku bukulembeze bwa Banda, Malawi yali mu mbeera embi ey’ebyenfuna olw’enkolagana n’amawanga amalala mu bufuzi bwa Bingu wa Mutharika. Mu mwaka ogwasembayo ogw’obufuzi bwa Mutharika, Bungereza, Amerika, Germany, Norway, European Union, World Bank ne African Development Bank byonna byaleka okuwa obuyambi bw’ebyensimbi. Baalaga okutya ku bikolwa bya Mutharika ku demokulasiya mu ggwanga n’obukulembeze bwe obwali butandise okubaamu obutabanguko. Mu March 2012, Mutharika yagamba abakungu bano abava ebweru nti “mugende mu hell.” Yabalumiriza okutegeka okuggyawo gavumenti ye.[48] Ekimu ku bizibu bya Banda ng’omukulembeze kyali kuddamu okuzimba enkolagana n’abawa obuyambi. Era yalina ekizibu eky’okuddamu okuzimba enkolagana n’eggwanga lye erya Malawi nga Mozambique, n’amawanga agali mu kitundu nga Botswana.
Mu wiiki esooka ey’obufuzi bwe, Banda yatandika okukola enkolagana empya okuddamu okuzimba enkolagana ya Malawi n’amawanga amalala.[49] Yayogera ne Henry Bellingham ow’ekitongole kya United Kingdom’s Foreign Office. Yamusuubiza nti omubaka omupya owa Bungereza ajja kutumibwa “mu kiseera ekisinga obumpi.” Yayogera ne Secretary of State Hillary Clinton owa Amerika. Clinton yasubiza okuddamu okuteesa ku ssente za $350 million ez’amasannyalaze mu bwangu ddala. Banda yalangirira enteekateeka okwogera ne Baroness Ashton ow’ekitongole kya European Union’s Foreign Affairs office ne Ruby Randall, omukiise wa IMF mu Malawi. Ye ne pulezidenti wa Zambia Michael Sata baali bamaze okuteesa ku kuddamu okukola enkolagana ennungi.[49] Okusanyusa abawa obuyambi, gavumenti ya Banda era yagaana mu June 2012 okutegekera olukiiko lw’African Union mu July kubanga AU yali egambye nti pulezidenti wa Sudan Omar al-Bashir aweebwe obukakafu nti Malawi ejja kwegaana okuweereza ekiragiro kya ICC ekimukwata; Cabinet yasalawo nti embeera zino tezikkirizibwa.[50] Banda yayogerwako Forbes nga omukyala ow’amaanyi asinga obungi mu nsi, erinnya ly’omu Afrika erisinga obunene ku lukalala.
=== Enkola y'eggwanga ===
===== Obubonero bw'eggwanga =====
[[File:Flag of Malawi.svg|thumb|Bendera ya Malawi eyasooka mu 1964, eyaddizibwawo mu 2012]]
Mu myezi ebiri nga bamaze okutandika okukulembera, gavumenti ya Banda yateekawo ekiragiro okuddamu okukozesa bendera ya Malawi eyasooka eya 1964 "rising-sun", ng’eggyako eyakozesebwa mu 2010 wansi wa Bingu wa Mutharika.[51][52]
===== Okulwanirira eddembe ly’abantu =====
[[File:Flag of Malawi (2010–2012).svg|thumb|Bbendera etamanyiddwa eya 2010–2012]]
Ku 18 May 2012 Banda yalangirira nti agenda kuggyawo amateeka agalwanyisa obufumbo bw’abasajja oba abakyala bokka.[53] Mu November Minisitule y’ebyamateeka yawa ekiragiro eky’okwewala okukwatibwa ku bantu abakola obufumbo obwo nga balina okukkiriziganya, nga balindirira okwekeneenya kwa Palamenti,[54] naye Kkooti Enkulu yasazaamu ekiragiro ekyo mu February 2016, ng’egamba nti Palamenti yokka ye esobola okusazaamu oba okuggyawo amateeka gano.[55] Newankubadde obufumbo bw’abasajja oba abakyala bokka bukyali mu mateeka, okulwanirira eddembe ly’abantu kwongedde; Lilongwe yakuba olugendo lw’abavubuka ba LGBT olwasooka mu Malawi nga 26 June 2021.[56]
===== Enkyukakyuka mu by’enfuna n’ensimbi =====
Mu kugoberera amagezi ga International Monetary Fund (IMF), Banda yateekawo enkola y’okukyusa omuwendo gw’ensimbi, era nga 7 May 2012, yakendeeza omuwendo gwa Malawian kwacha ku bitundu 33 ku buli kikumi okusinziira ku ddoola ya Amerika okusobola okuggyawo akatale akatono akaliwo n’okufunamu obuyambi okuva ebweru.[57]
* Obuzibu obw’akaseera akatono: Okukendeeza omuwendo gw’ensimbi wamu n’okuteeka ebbeeyi y’amafuta mu mikono gy’abantu, kyaleetera okweyongera kw’ebbeeyi y’ebintu okutuuka ku bitundu 34 ku buli kikumi era ne kuleeta okwegugunga n’okulaga obutali bumativu mu January 2013.[58]
* Okuddamu okuzimba mu kiseera ekya wakati: Ku nkomerero ya 2013, IMF yagamba nti “okuddamu okuzimba kutandise… nga kuyambibwa okwongera okufuna ensimbi eziva ebweru” era nti ebbeeyi y’ebintu yatandika okukka.[59] Ekibiina kya Southern African Development Community kyategeka nti ebbeeyi y’ebintu ejja kukendeera okutuuka ku bitundu 19.6 ku buli kikumi mu 2014 ng’omuwendo gw’ensimbi gukutte mu mbeera.[60]
* Enkolagana n’abawa obuyambi: U.S. Congressional Research Service yalaga nti abawa obuyambi abasinga abaali basazizzaamu obuyambi bw’ensimbi mu kiseera kya Mutharika baabuzzaayo oluvannyuma lw’enkyukakyuka za Banda, nga mwemuli n’endagaano ya US $350-million eya Millennium Challenge Corporation.[61]
Enkyukakyuka zino zaateekebwako mu pulogulaamu ya gavumenti ey’okuddamu okuzimba mu by’enfuna eya 2012–2014, eyateeka enkyukakyuka ezikolebwa mu katale wamu n’enteekateeka z’okukuuma abantu mu mbeera y’obulamu.[62]
===== Obukadde n’ekyuma kya pulezidenti =====
Okusala ku nsimbi ezikozesebwa mu gavumenti, Banda yasuubiza okukendeeza omusaala gwe ku bitundu 30 ku buli kikumi era n’alagira okutunda ekifaananyi kya Dassault Falcon 900EX ekyagulibwa eyamuddirira. Ekifaananyi kino kyatundibwa eri Bohnox Enterprise eyali esangibwa mu British Virgin Islands ku doola za Amerika obukadde 15 mu May 2013.[63] Abakungu ba gavumenti baagamba nti ensimbi zino zaakozesebwa okusasula ebbanja ly’okulwanyisa ne Paramount Group n’okusasula emmere ya kasooli n’eddagala, naye ebibiina by’abantu baawakanya enteekateeka eno era ne basaba ebikwata ku ndagaano.[64] Okutegeeza kwa Parliament’s Public Accounts Committee mu 2021 kwalaga okunoonyereza okuggya ku nsonga eno, newankubadde tewali misango gy’obumenyi bw’amateeka egisimbiddwa mu kkooti.[65]
===== Enkola y’abantu =====
Wadde nga enkola za Banda zaaleeta obwesige mu bawandiisi b’ensimbi n’okufuna ssente z’ebweru, zaaleetawo okulinnya kw’ebbeeyi y’obulamu mu maka agali mu bibuga, ne zikendeeza obuwanguzi bwe mu bantu ng’agenda okulonda kwa 2014. Abanoonyereza bakyalina okwawukanako ku mugaso ogw’ebbanga ddene ogw’okukendeeza ebbeeyi mu 2012, newankubadde IMF ne World Bank balaga nti enkola eno yayamba okuziyiza obuzibu bw’ebyenfuna n’okuteekawo omusingi gw’enkulaakulana empya.[66]
===== Enteekateeka za Pulezidenti =====
Banda alaze obumanyirivu mu kulabirira obulamu bw’abakyala n’eddembe ly’okuzaala, nga asinga okuyita mu kusomesa abakyala ku Malawi. Yalaga obuwagizi bwe ng’atandika Presidential Initiative on Maternal Health and Safe Motherhood. Mu myaka ebiri gyokka, enteekateeka eno yalaga okukendeera kw’omuwendo gw’abakyala abafa nga bazaala okuva ku 675 ku buli 100,000 abaazaalibwa okutuuka ku 460 ku buli 100,000 abaazaalibwa.[67]
===== Bendera =====
Oluvannyuma bendera yakyusibwa mu 2010 gavumenti ya Mutharika, waaliwo okuwakanya okuva mu bantu. Ebibiina bingi byawakanya obutuufu bwa bendera eno. Ku 28 May 2012, Banda yakulembera ababaka ba palamenti okusalawo okuddamu okukozesa bendera ey’obwetwaze, eyasooka okuteekebwako mu 1964. Ebibiina byonna, okuggyako DPP, byasalawo okuddamu okukozesa bendera ey’obwetwaze.[68]
==== Obulamu oluvannyuma lw’okuba pulezidenti ====
===== Okuddayo okuva mu buwangwa n’okunoonyereza ku Cashgate (2018) =====
Banda yaddayo e Malawi nga 28 April 2018 oluvannyuma lw’emyaka esatu egy’okweyisa mu buwangwa mu Amerika, gyeyali mukwano omukulu mu Woodrow Wilson Center ne Center for Global Development.[69][70] Newankubadde poliisi yawa ekiragiro kya 2017 okumukwata olw’omusango gwa “Cashgate” ogw’omu 2013, Anti-Corruption Bureau yategeeza mu May 2018 nti okunoonyereza kwali kukyagenda mu maaso era nti Banda teyali akyaliiko musango gw’okusimbibwa mu kkooti.[71]
==== Enkolagana z’ebyokulonda mu 2019–2020 ====
People’s Party yasooka okuteekawo Banda ku kulonda kwa pulezidenti mu 2019, naye nga 15 March 2019 yavaamu n’awagira omuvuganya w’ekibiina ky’obufuzi Lazarus Chakwera.[72][73] Oluvannyuma lwa Kkooti Enkulu okusalawo okuggya ebivudde mu kulonda kwa 2019, Banda yawagira Chakwera mu kulonda okwaddirira mu June 2020 era n’amwebaza mu lujjudde oluvannyuma lw’okuwangula.[74]
Mu kabineeti ya Chakwera eyasooka, eyalangirirwa nga 8 July 2020, mwali mutabani wa Banda, Roy Akajuwe Kachale-Banda, ng’omubaka w’ebyobusuubuzi.[75]
==== Okulwanirira n’okuyamba mu nsi yonna (2021–2024) ====
===== Banda abadde akola ennyo ku nsonga z’ebyobulamu n’enkulaakulana mu nsi yonna. =====
* Mu May 2021 yayingira abakulembeze b’amawanga ne Nobel laureates mu bbaluwa ey’okusaba G7 okukkiriza obutali bw’ensimbi za COVID-19 vaccine era okuddamu okuwangula okulwanyisa AIDS.[76]
* Ku 11 March 2023 yali omu ku bantu abasukka mu 200 abasayina People’s Vaccine Alliance “Never Again” statement nga basaba okufuna eby’okulwanyisa ebikwatagana n’obulwadde obw’amaanyi.[77]
* Mu February 2023 Banda yafuuka omu ku “grain ambassadors” ba Ukraine, ng’ayamba okuzuula amawanga ga Afrika agasinga okwetaaga emmere ya Ukraine mu kiseera ky’olutalo lwa Russo-Ukrainian War.[78]
Okuyita mu Joyce Banda Foundation Trust, yeeyongedde okukola ku by’okukuuma emmere n’okusomesa, nga mwemuli okugabira amaka 500 obusimba bwa kasooli abaakosebwa Cyclone Freddy mu January 2024[79] n’okutandika enteekateeka ya K315 million bursary scheme eri abawala abasoma mu masomero aga secondary mu 2024.[80]
==== Okwesimbawo ku bwa Pulezidenti mu 2025 ====
[[File:Joyce Banda 2025.jpg|thumb|Banda mu 2025]]
Ku lunaku lwa 23 June 2025, People’s Party National Executive Committee yakkiriza Banda nga omukwasi w’ekibiina ku bwa Pulezidenti mu kulonda kwa Malawi okwa 2025. Bwe yalangirira okwesimbawo kwe e Lilongwe, yagamba nti “Malawi eri ku mugga ogw’okusalawo era yeetaaga okulaba empya ekwatiddwa ku kukola kw’abavubuka n’okutumbula abakyala mu by’enfuna.”[81] Okulonda kwe—kweyitibwa “A New Malawi for the Youth Initiatives (A.Ma.Y.I.)”—kulaga obusomesa bw’amasomero ga sekendule obutali bwa kusasula, ebifo by’obulamu eby’okusindikibwa, okukyusa mu by’obuli bw’enguzi n’okutumbula abavubuka mu by’obusuubuzi ng’ebikulu byakyo.[82] Yawangulwa Peter Mutharika.
== Joyce Banda Foundation ==
Ng’akyali tannaba kufuuka omumyuka wa pulezidenti, yali mukulembeze era CEO w’ekitongole ekya Joyce Banda Foundation,[84] ekitongole ekirungi ekikola ku baana n’abafumbo abatalina bazadde mu Malawi okuyita mu masomero. Kiri mu Chimwankhunda area mu Blantyre nga kirimu amasomero ga primary ne secondary. Kirimu n’ekifo ky’okulabirira abaana abatalina bazadde ekirimu ebifo mukaaga n’abaana 600.[85] Era kikola ku byalo ebiriraanye nga kiwa micro-credit eri abakazi 40 n’ebibiina by’abavubuka 10. Kiwa ensigo eri abalimi abasukka mu 10,000 era kiwadde obuyambi obulala. Ekitongole kino kyazimba amalwaliro ana mu byalo 200 bye kisobola okukolako. Era kikola ku nkulaakulana mu byalo. Kirina obukwatagana ne Jack Brewer Foundation, ekitongole ekikola ku nkulaakulana mu nsi yonna ekya NFL star Jack Brewer.[86]
== National Association of Business Women ==
Banda ye mukulembeze w’ekibiina kya National Association of Business Women mu Malawi ekyatandikibwa mu 1990. Kiri mu mateeka ng’ekitongole ekitali kya magoba mu Malawi.[87] Ekibiina kino kirina ekigendererwa okuggyamu abakazi obwavu nga bawanga amaanyi n’okubawa obusobozi mu by’enfuna.[88] Kino kye kibiina ky’abakazi 30,000, ekisanyusa okuwagira bizinensi z’abakazi n’okuyamba abakazi abayagala okwetaba mu bizinensi. Ebikolwa byabwe birimu okutendeka mu bizinensi, okutendeka mu tekinologiya, okukuuma ebyafaayo n’obukugu mu kukulembera.[88] Bakola okuteekateeka okukola emboozi n’abakulembeze abakola amateeka okulaba nga amateeka gabaagaliza abakazi abalina bizinensi.[89] Omukulembeze waakyo kati ye Mary Malunga.[89] Ekitongole kino kibadde n’obukwatagana ne Humanist Institute for Development Cooperation (Hivos) ey’e Netherlands okuva mu 2003.[88]
== Philanthropy n’okukulaakulanya ebikolebwa ==
Banda abadde mu mirimu mingi egy’obusobozi n’abakyala okuva ku myaka 25 okulaba nga wabaawo enkyukakyuka mu mateeka, ddala mu by’enjigiriza. Yatandika Joyce Banda Foundation for Better Education. Yatandika Young Women Leaders Network, National Association of Business Women ne Hunger Project mu Malawi. Ye (nga ali wamu ne Pulezidenti Joaquim Chissano owa Mozambique) yaweebwa ekirabo kya Africa Prize for Leadership for the Sustainable End of Hunger mu 1997 ekitongole ky’e New York ekitali kya gavumenti. Yakozesa ssente z’ekirabo okuzimba ekizimbe kya Joyce Banda foundation for children.[85] Mu 2006, yafuna ekirabo kya International Award for the Health and Dignity of Women olw’okweyisa obulungi ku ddembe ly’abakyala ba Malawi nga bwekikolebwa Americans for United Nations Population Fund.[17]
Yaweereza nga commissioner wa "Bridging a World Divided" awamu n’abantu nga Bishop Desmond Tutu, ne United Nations Human Rights Commissioner, Mary Robinson.[8] Banda era yali memba mu Advisory Board for Education mu Washington DC, era mu advisory board ya Federation of World Peace and Love mu Taiwan (China).[8]
Mu kiseera ky’okukendeeza ensimbi mu gavumenti mu October 2012, Banda yakendeeza omusaala gwe ku bitundu 30%. Era yalangirira nti ennyonyi ya pulezidenti egenda kutundibwa.[90]
==== Global Leaders Council for Reproductive Health ====
Mu 2010, Banda yafuuka memba wa Global Leaders Council for Reproductive Health,[91] ekibiina ky’abantu kkumi na mukaaga abali mu buyinza n’abakulembeze b’amawanga agasooka, abakozi abakulu n’abalala abakkiriza okutumbula eby’obulamu bw’okuzalira okutuusa ku nkulaakulana ey’olubeerera n’obugagga.[91] Ekikulemberwa omukulembeze w’eggwanga lya Ireland Mary Robinson, abakulembeze bano balaba okukungaanya obuyinza bw’ebyobufuzi n’ensimbi ezetaagisa okufuna obulamu bw’okuzalira eri buli muntu mu 2015 – ekigendererwa ekikulu mu UN Millennium Development Goals.[91]
==== Ebirabo ====
===== Awaadi z'eggwanga =====
* Woman of the Year, Malawi, 1997
* Woman of the Year, Malawi, 1998
* ''Nyasa Times'' Multimedia "Person of the Year", 2010
===== Ebikopo by’ensi yonna =====
* Martin Luther King Jr. Drum Major Award, 2012, Washington D.C.[93]
* Legends Award for Leadership, 2012, Greater African Methodist Episcopal Church[94]
* Women of Substance Award, 2010, African Women Development Fund[95]
* Africa Prize for Leadership for the Sustainable End of Hunger, 1997, The Hunger Project, New York[8]
* International Award for Entrepreneurship Development, 1998, Africa Federation of Women Entrepreneurs & UN Economic Commission for Africa[8]
* 100 Heroines Award, 1998, Rochester, New York[8]
* Certificate of Honors, 2001, Federation of World Peace and Love, Taiwan (Republic of China)[8]
* Reykjavík Global Forum / Women Political Leaders (WPL) Trailblazer Award, 2020, Iceland[96]
==== Ekitiibwa ====
* ''Forbes'' magazine – World's Most Powerful Women: #40 (2014)<ref name="Forbes14" /> | #47 (2013) | #71 (2012)
* ''Forbes'' magazine – Africa's Most Powerful Women: #1 (2012) | #3 (2011)
* Included in the "BBC 100 Women" series, October 2014<ref name="bbc100women" />
* Included in "Outstanding Women in Africa" list, 2022, ''New Africa Magazine''<ref name="investigator2022" />
== Laba era ==
* Malawian Constitutional Crisis 2012
* List of current members of the National Assembly of Malawi
== Okusoma okw'okweyongerayo ==
* Kim Yi Dionne, Boniface Dulani (January 2013). "Constitutional provisions and executive succession: Malawi's 2012 transition in comparative perspective". ''African Affairs''. '''112''' (446): 111–137. doi:10.1093/afraf/ads067. JSTOR 23357150
== Ebyokulabirako ==
ctwt92ec1ru3ujkv58om60nlm1ky5ew
75892
75891
2026-10-01T12:24:11Z
MEvalyn
9841
75892
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|item=Q57388}}
'''Joyce Hilda Banda''' (eyazaalibwa nga Ntila; yazaalibwa nga 12 Apuli 1950) ye munnabyabufuzi, omusomesa era omulwanirizi w’eddembe okuva e Malawi eyakolanga ng’omukulembeze wa Malawi ow’okuna okuva mu 2012 okutuuka mu 2014. Yafuuka pulezidenti oluvannyuma lw’okufa kwa Bingu wa Mutharika, gwe yakolera nga vice president ow’okuna okuva mu 2009 okutuuka mu 2012. Omubaka wa People’s Party, Banda abadde akulembera ekibiina kino okuva lwe kyatandikibwawo mu 2011. Ye mukyala asooka okuba pulezidenti wa Malawi era omutwe gw’eggwanga ogwokubiri, oluvannyuma lwa Elizabeth II, era omutwe gw’eggwanga ogwokubiri mu Africa, oluvannyuma lwa Ellen Johnson Sirleaf owa Liberia.
Banda yazaalibwa mu Malemia, n’asoma ku Columbus University ne Royal Roads University n’afuna diguli ya bachelor’s ne master’s degree mu arts, ate Atlantic International University n’afuna diguli ya bachelor’s mu social science mu myaka gy’emyaka gya 1970. Oluvannyuma yatandikawo Joyce Banda Foundation, National Association of Business Women (NABW), Young Women Leaders Network, ne Hunger Project. Banda yayingira ebyobufuzi mu 1999 era n’alondebwa mu National Assembly nga memba wa United Democratic Front (UDF) ekibiina kya Pulezidenti Bakili Muluzi.
Mu 2004, Banda yateekebwako Minisita w’eby’obulamu bw’abakyala, abaana n’okukola emirimu gy’abantu abakulu okuva eri Pulezidenti Mutharika. Mu kiseera kye mu kifo kino, yakakasizza etteeka lya Domestic Violence Bill erya 2006, era n’ateekawo National Platform for Action on Orphans and Vulnerable Children ne Zero Tolerance Campaign Against Child Abuse. Banda oluvannyuma yateekebwako Minisita w’eby’ensonga z’ebweru, era n’akyusa obuwanguzi bwa Malawi okuva ku Republic of China okudda ku People’s Republic of China ng’agezaako okuleeta enkulaakulana mu by’enfuna mu Malawi. Mu 2009, Mutharika yaddamu okulonda era n’alonda Banda okuba omubaka we mu kulonda okw’eggwanga, era tikiti yaabwe n’ewangula, n’afuuka vice president asooka. Ekiseera kya Banda nga vice president kyali kijjudde obutakkaanya wakati we ne Mutharika kubanga Banda yagaana okukkiriza muganda wa Mutharika Peter okubeera omusika we ku bukulembeze bw’eggwanga. Banda oluvannyuma yasindikibwa ebweru mu DPP era n’atandikawo People’s Party, naye n’asigala nga vice president nga bwe kiragiddwa mu Ssemateeka.
Mu April 2012, Mutharika yafa; nga bwe kiri mu Ssemateeka, Banda nga vice president yandifuuse pulezidenti. Naye abamu ku ba DPP abaalina obwesige eri Mutharika baagezaako okuteekawo muganda we nga pulezidenti, ne batandika obuzibu mu kusikira obukulembeze. Wadde nga kino kyaliwo, Banda, nga bwe kiragiddwa mu mateeka, yafuuka pulezidenti ng’ayambibwa amagye agawagira Ssemateeka. Mu 2014, Banda yawangulwa mu kulonda okw’eggwanga Peter Mutharika, muganda wa Bingu eyafa. Nga Banda mu kusooka yagaana okukkiriza n’asaba okulonda okuddamu, ng’agamba nti waliwo obubbi, oluvannyuma yakkiriza n’awaayo obuyinza eri Mutharika nga 31 May.
Mu June 2014, Forbes yamulonda nga omukyala ow’amaanyi ogw’okusatu mu nsi yonna era nga ye mukyala ow’amaanyi ennyo mu Africa.<ref>{{Cite web |last=Burho |first=Moira Forbes, Maggie McGrath, Erin Spencer Sairam, Erika |title=Forbes World’s Most Powerful Women of 2025 |url=https://https//www.forbes.com/lists/power-women/ |access-date=2026-10-01 |website=Forbes |language=en}}</ref>Mu October 2014, yateekebwa mu BBC’s 100 Women.<ref>{{Cite news |date=2014-10-26 |title=Who are the 100 Women 2014? |url=https://www.bbc.com/news/world-29758792 |access-date=2026-10-01 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref>
== Obulamu bwe n’obw’eka ==
[[File:Joyce Banda 2025 (profile).jpg|thumb|Banda mu 2025]]
Joyce Hilda Ntila<ref>{{Cite news |date=2012-04-10 |title=Joyce Banda: Malawi's first female president |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-17662916 |access-date=2026-10-01 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> yazaalibwa nga 12 April 1950 mu Malemia, ekyalo mu Zomba District eya Nyasaland (kati Malawi).<ref>{{Cite web |title=Malawian President quietly celebrates 62nd birthday {{!}} Malawi news, Malawi - NyasaTimes breaking online news source from Malawi |url=http://www.nyasatimes.com/malawi/2012/04/12/malawian-president-quietly-celebrates-62nd-birthday/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414023610/http://www.nyasatimes.com/malawi/2012/04/12/malawian-president-quietly-celebrates-62nd-birthday/ |archive-date=2012-04-14 |access-date=2026-10-01 |website=www.nyasatimes.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=JB Celebrates Her 62 Birthday In Private {{!}} Malawi Voice |url=http://www.malawivoice.com/2012/04/12/jb-celebrates-her-62-birthday-in-private-67799/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414080836/http://www.malawivoice.com/2012/04/12/jb-celebrates-her-62-birthday-in-private-67799/ |archive-date=2012-04-14 |access-date=2026-10-01 |website=www.malawivoice.com |language=en-US}}</ref> Yasoma ku Providence Secondary School.<ref>{{Cite web |last=Online |first=Nation |date=2020-03-31 |title=Faith’s rise against odds |url=https://mwnation.com/faiths-rise-against-odds/ |access-date=2026-10-01 |website=Nation Online |language=en-US}}</ref> Kitaawe yali omuyimbi wa police brass band. Yatandika okukola nga secretary era n’afuuka omuntu amanyiddwa ennyo mu kiseera kya dictator Hastings Banda.<ref>{{Cite web |date=2012-04-06 |title=Joyce Banda poised for Malawi presidency |url=https://capitalfm.africa/joyce-banda-poised-for-malawi-presidency/ |access-date=2026-10-01 |website=Capital FM Kenya |language=en-US}}</ref>
Yafuna Cambridge School Certificate, Bachelor of Arts Degree mu Early Childhood Education okuva mu Columbus University (ekitongole ekitalina kukkirizibwa), Bachelor of Social Studies mu Gender Studies okuva mu Atlantic International University (nayo etalina kukkirizibwa) ne Diploma mu Management of NGOs okuva mu International Labour Organization (ILO) Centre mu Turin, Italy. Atlantic International University kyogerwako ng’ekifo ekikola diguli ezitali za mazima, era diguli zaayo zikyusiddwa nnyo nga “fake.<ref>{{Cite news |date=2016-10-28 |title=Probe IGP's ‘Fake’ doctorate degree - Academics |url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Probe-IGP-s-Fake-doctorate-degree-Academics-481571 |archive-url=http://web.archive.org/web/20241229191248/https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Probe-IGP-s-Fake-doctorate-degree-Academics-481571 |archive-date=2024-12-29 |access-date=2026-10-01 |work=GhanaWeb |language=en-US}}</ref>” Yafuna ne Master of Arts degree mu Leadership okuva mu Royal Roads University mu Canada, ne doctorate ey’ekitiibwa mu 2013 okuva mu Jeonju University.<ref>{{Cite journal |date=2019 |title=Liberia, Malawi, and Central African Republic |url=https://doi.org/10.5040/9781666992373.ch-002 |journal=Empowering Women |pages=23–44 |doi=10.5040/9781666992373.ch-002}}</ref>
Yawasa Roy Kachale, gye yazaala abaana basatu. Nga ali ku myaka 25, yali abeera Nairobi, Kenya.<ref>{{Cite web |date=2020-07-03 |title=How Nairobi shaped future president |url=https://nation.africa/kenya/news/how-nairobi-shaped-future-president--808056 |access-date=2026-10-01 |website=Daily Nation |language=en}}</ref>
Mu 1975, okugenda mu maaso kw’abakyala mu Kenya kwalaga Banda okutwala abaana be basatu n’ava mu bufumbo obwali bumukubiriza obubi.[14] Obufumbo bwe ne Roy Kachele bwaggwa mu 1981. Oluvannyuma yawasa Richard Banda, omulamuzi omukulu ow’eddembe mu Malawi, gye yazaala abaana babiri.<ref>{{Cite web |last=Moderator |date=2013-04-10 |title=Stories on Malawi: (20) New tweets matching Malawi |url=https://storiesonmalawi.blogspot.com/2013/04/20-new-tweets-matching-malawi_6790.html |access-date=2026-10-01 |website=Stories on Malawi}}</ref>
Wakati wa 1985 ne 1997 Banda yakulembera era n’atandikawo bizinensi n’ebitongole ebitali bimu nga Ndekani Garments (1985), Akajuwe Enterprises (1992), ne Kalingidza Bakery (1995). Okutuuka kwe kwamuleetera okuyamba abakyala abalala okufuna obwetwaze mu by’enfuna n’okumalawo obwavu n’okukozesebwa obubi.<ref name=":1">{{Cite web |title=Friends of UNFPA – Channel Foundation |url=https://www.channelfoundation.org/legacy-grantees/unfpa/ |access-date=2026-10-01 |language=en-US}}</ref>
Ye muganda wa Anjimile Oponyo, eyali CEO wa Raising Malawi Academy for Girls, eyayambibwa Madonna.<ref>{{Cite news |last=Reporter |first=Staff |date=2012-04-16 |title=Madonna: I’m happy Joyce Banda is Malawi’s leader |url=https://www.namibian.com.na/madonna-im-happy-joyce-banda-is-malawis-leader/ |access-date=2026-10-01 |work=The Namibian |language=en-US}}</ref>
== Obulamu bw’ebyobufuzi ==
=== Emirimu gy’obukulembeze (1999–2009) ===
Joyce Banda yayingira mu byobufuzi mu 1999. Yawangula ekifo mu Palamenti mu kulonda kwa Malawi okwokusatu okwa demokulasiya ng’omubaka wa kibiina kya Pulezidenti Bakili Muluzi, United Democratic Front. Yakikiriranga Zomba Malosa constituency.<ref name=":1" /> Muluzi yamuteekako nga Minisita w’eby’obusajja n’eby’abantu.[7] Nga minisita, yakola okulwanyisa okussa mu mateeka Domestic Violence Bill eyali etaddeko emyaka musanvu nga tekyakolebwa.[20] Yakola National Platform for Action ku baana abatalina bazadde n’abaana abali mu buzibu era n’atandika Zero Tolerance Campaign Against Child Abuse.<ref name=":1" />
Mu 2004, yaddamu okulondebwa nga memba wa kibiina kya Muluzi. Bingu wa Mutharika yafuuka Pulezidenti. Newankubadde Banda teyali memba wa kibiina kye, Mutharika yamuteekako nga Minisita w’eby’ensonga z’ebweru mu 2006. Banda yasindika okukyusa engeri Malawi gye yakkiriza gavumenti ya China okuva ku Republic of China (ku Taiwan) okudda ku People’s Republic of China ku lukalu; yagamba nti kino kyandireese obugagga eri Malawi. Mu 2010, China yamaliriza okuzimba ekizimbe kipya kya Palamenti e Lilongwe.<ref>{{Cite web |title=China-Malawi cooperation very good: Malawian diplomat - People's Daily Online |url=https://en.people.cn/n/2015/0420/c90883-8880774.html |access-date=2026-10-01 |website=en.people.cn}}</ref>
=== Omumyuka wa Pulezidenti (2009–2012) ===
Banda yagenda mu kalulu ka 2009 nga omuwandiisi wa DP, ng’awerekerwako Mutharika, omuwandiisi wa DP ow’obwapulezidenti. Yaweereza nga omukyala asooka okuba omumyuka wa Pulezidenti mu Malawi. Mu kusalawo okutali kwategeerekeka okuva mu DPP, Joyce Banda ne second vice-president Khumbo Kachali baasimbibwa nga bamumyuka ba DPP nga 12 December 2010 olw’ebikolwa ‘eby’okulwanyisa ekibiina. Mu kugezaako okumugoba, pulezidenti yeeyongera okumuwa emirimu egyali gyakolebwako Callista Mutharika, eyateekebwa mu kabineeti mu September 2011. Kkooti yagaana Mutharika okumugoba nga omumyuka wa Pulezidenti ku nsonga za ssemateeka. Kino kyali kirimu okuggyako emotoka ye ey’obukulembeze n’okumugaana okuwandiisa ekibiina kye ekipya. Ku 8 September 2011, ekifo ky’omumyuka wa Pulezidenti kyalekebwa mu kukyusa kabineeti. Naye yali akyali Vice-President mu mateeka kubanga ekifo kino kyali kisabiddwa mu ssemateeka.[24] Yayogerwako omwogezi wa DPP Hetherwick Ntaba okulekulira ekifo ky’omumyuka wa Pulezidenti.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Nyasa Times |date=2011-10-12 |title=Bingu drags VP to court on ‘constructive resignation’ {{!}} Nyasa Times |url=https://www.nyasatimes.com/bingu-drags-vp-to-court-on-constructive-resignation/ |access-date=2026-10-01 |website=www.nyasatimes.com |language=en-GB}}</ref>
==== Ebibiina mu DPP ====
[[File:Joyce Banda Department for International Development photo crop.jpg|thumb|Banda mu 2012]]
Enkolagana wakati wa Banda ne Pulezidenti Bingu wa Mutharika yali etandise okubaamu obutakkaanya olw’okugezaako kwa Mutharika okuteekawo muganda we Peter Mutharika ng’omusikira we.[23] Newankubadde nga yasibwa ku kifo ky’obumyuka bwa Pulezidenti wa DPP wamu ne Second Vice-President Khumbo Kachali, yakomekkereza okukola nga omumyuka wa Pulezidenti wa Malawi nga bwe kirambikiddwa mu ssemateeka.[23] Kino kyaleetera abantu bangi okuva mu DPP n’okutandika ebibiina ebyamuwagira okufuuka Pulezidenti wa Malawi mu kulonda kwa 2014.<ref name=":2">{{Cite web |title=Statement by Samuel Itam, Executive Director for Malawi December 3, 2008 |url=https://doi.org/10.5089/9781451828207.002.a004 |access-date=2026-10-01 |website=doi.org}}</ref> DPP yagaana nti abantu bangi tebaavaamu era n’egamba nti baali batono bokka.<ref name=":2" />
==== People’s Party ====
Banda ye mutandisi era mukulembeze wa People’s Party, eyatandikibwa mu 2011 oluvannyuma lw’okugobebwa mu DPP bwe yagaana okuwagira muganda wa Pulezidenti Mutharika omuto Peter Mutharika ng’omusikira we mu kulonda kwa 2014.<ref>{{Cite news |title=Malawi’s Vice President Joyce Banda Expelled From Ruling Party |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2010-12-13/malawi-s-vice-president-joyce-banda-expelled-from-ruling-party |archive-url=http://web.archive.org/web/20220422082224/https://www.bloomberg.com/news/articles/2010-12-13/malawi-s-vice-president-joyce-banda-expelled-from-ruling-party |archive-date=2022-04-22 |access-date=2026-10-01 |work=Bloomberg.com |language=en}}</ref>
=== Pulezidenti (2012 – May 2014) ===
===== Okukyusa obuyinza =====
Ku 5 April 2012, Pulezidenti Mutharika yafa.[31] Oluvannyuma lw’okufa kwe gavumenti yalemwa okutegeeza abantu mu budde nti pulezidenti afudde. Kino kyaleeta okutya kw’okubaawo kw’obuzibu mu ssemateeka mu Malawi.<ref>{{Cite news |title=Potential crisis looms in Malawi amid reports of president's death |url=http://articles.cnn.com/2012-04-06/africa/world_africa_malawi-president_1_malawians-president-bingu-wa-mutharika-patricia-kaliati?_s=PM:AFRICA |archive-url=http://web.archive.org/web/20120515054125/http://articles.cnn.com/2012-04-06/africa/world_africa_malawi-president_1_malawians-president-bingu-wa-mutharika-patricia-kaliati?_s=PM:AFRICA |archive-date=2012-05-15 |access-date=2026-10-01 |work=CNN |language=en}}</ref>[32][33][34][35]
Agence France-Presse yayogera ku Pulezidenti wa Malawi eyasooka Bakili Muluzi ng’agamba nti “ssemateeka alina okugobererwa”, ng’agamba nti omumyuka wa pulezidenti ateekeddwa okutwala obuyinza mu ssemateeka. “Ndi kusaba ssemateeka agobererwe, okukuuma emirembe n’obutebenkevu. Amateeka ga Malawi galambika bulungi nti omumyuka wa pulezidenti atwala obuyinza singa pulezidenti aliwo tasobola kukulembera. Tulina okwewala ekizibu ky’obutabanguko. Tugoberere ssemateeka. Tetulina ky’okusalawo okuggyako okugoberera ssemateeka. Ky’amaanyi nnyo nti waliwo emirembe n’obutebenkevu.”[36] Ab’ebyokwerinda ba Malawi nabo baayagala ssemateeka agobererwe.[37] Ekitongole ky’amateeka ekya Malawi Law Society kyakakasa nti mu kitundu 83(4) mu ssemateeka wa Malawi, ye yali omusikira omutuufu ku bukulembeze bwa Pulezidenti.[38]
Ku 7 April, kabineeti ya Malawi yasaba kkooti okugaana Banda okufuuka pulezidenti. Ye n’akuba essimu eri omuduumizi w’amagye, General Henry Odillo, n’amusaba amuwagire. Yamukkiriza n’ateekawo abajaasi okwetooloola ennyumba ye.<ref>{{Cite news |last=Smith |first=David |date=2012-04-29 |title=Malawi's Joyce Banda puts women's rights at centre of new presidency |url=https://www.theguardian.com/world/2012/apr/29/malawi-president-joyce-banda-women-rights |access-date=2026-10-01 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref>
Joyce Banda yalayirwa ku 7 April 2012 ng’omukulembeze wa Malawi, omukazi asoose okubeera mu kifo kino.[40] Omulamuzi omukulu Lovemore Munlo yali akulira omukolo ogwali ku National Assembly mu Lilongwe.[31] Oluvannyuma lw’okulayira, Banda yasaba obumu bw’eggwanga. “Njagala ffenna tukyuse tugende mu maaso n’essuubi n’omwoyo gw’obumu n’obwegassi... Nsuubira tujja kubeera bumu era nsuubira nti ng’eggwanga erisaba Katonda, twakkirize Katonda ajje mu maaso gaffe kubanga singa tetukikola, tuba tumaze okulemererwa.”<ref>{{Cite web |last=Agencies |first=News |title=Joyce Banda sworn in as president of Malawi |url=https://www.aljazeera.com/news/2012/4/8/joyce-banda-sworn-in-as-president-of-malawi |access-date=2026-10-01 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref>
Abamawulire ba Malawi n’ensi yonna baalaga okutongoza kwa Joyce Banda nga kwali kwa mirembe. Baakuyita obuwanguzi bwa demokulaasi. Olupapula lwa Malawi Sunday Times lwagamba nti okutongoza kwa pulezidenti omuggya kwali “kuyambye okunyweza n’okussa obuwangwa bwa demokulaasi mu ggwanga.”[41]
=== Okulonda abakungu ba Cabinet n’okufiirwa okulonda kwa Pulezidenti mu 2014 ===
Ku 26 April 2012, Banda yalonda cabinet ye eyali erimu baminisita 23 n’abamyuka baabwe mwenda. Yawaayo ebifo eby’enkizo okunyweza amaanyi ge nga mukulembeze w’eggwanga.[42]
Ku 10 October 2013, ennaku entono oluvannyuma lw’okudda okuva ku lugendo lwe ku UN, Banda yasazaamu cabinet ye oluvannyuma lw’ekikangabwa kya Capital Hill Cashgate scandal.[43][44] Ku 15 October, cabinet empya yalondebwa era omuwandiisi wa byensimbi Ken Lipenga ne minisita w’ebyamateeka Ralph Kasambara baasazibwako mu cabinet.
Mu May 2014 Joyce Banda yawangulwa nnyo mu kulonda kwa pulezidenti. Yalemwa okugezaako okusazaamu okulonda. Teyagenda ku kukyala kw’omuwanguzi Peter Mutharika, naye yamukubira essanyu.[45] Yatandika okubeera ebweru wa Malawi mu 2014. Ekiragiro ky’okumukwata ku nsonga z’obulyake mu kiseera kye nga Pulezidenti kyategekebwa nga 31 July 2017, newankubadde yali akyali ebweru w’eggwanga.[46] Yegaana emisango gino n’agamba nti ajja kudda okugiwulira.[47]
=== Enkolagana y’ensi yonna ===
Mu myaka egyasooka okutuuka ku bukulembeze bwa Banda, Malawi yali mu mbeera embi ey’ebyenfuna olw’enkolagana n’amawanga amalala mu bufuzi bwa Bingu wa Mutharika. Mu mwaka ogwasembayo ogw’obufuzi bwa Mutharika, Bungereza, Amerika, Germany, Norway, European Union, World Bank ne African Development Bank byonna byaleka okuwa obuyambi bw’ebyensimbi. Baalaga okutya ku bikolwa bya Mutharika ku demokulasiya mu ggwanga n’obukulembeze bwe obwali butandise okubaamu obutabanguko. Mu March 2012, Mutharika yagamba abakungu bano abava ebweru nti “mugende mu hell.” Yabalumiriza okutegeka okuggyawo gavumenti ye.[48] Ekimu ku bizibu bya Banda ng’omukulembeze kyali kuddamu okuzimba enkolagana n’abawa obuyambi. Era yalina ekizibu eky’okuddamu okuzimba enkolagana n’eggwanga lye erya Malawi nga Mozambique, n’amawanga agali mu kitundu nga Botswana.
Mu wiiki esooka ey’obufuzi bwe, Banda yatandika okukola enkolagana empya okuddamu okuzimba enkolagana ya Malawi n’amawanga amalala.[49] Yayogera ne Henry Bellingham ow’ekitongole kya United Kingdom’s Foreign Office. Yamusuubiza nti omubaka omupya owa Bungereza ajja kutumibwa “mu kiseera ekisinga obumpi.” Yayogera ne Secretary of State Hillary Clinton owa Amerika. Clinton yasubiza okuddamu okuteesa ku ssente za $350 million ez’amasannyalaze mu bwangu ddala. Banda yalangirira enteekateeka okwogera ne Baroness Ashton ow’ekitongole kya European Union’s Foreign Affairs office ne Ruby Randall, omukiise wa IMF mu Malawi. Ye ne pulezidenti wa Zambia Michael Sata baali bamaze okuteesa ku kuddamu okukola enkolagana ennungi.[49] Okusanyusa abawa obuyambi, gavumenti ya Banda era yagaana mu June 2012 okutegekera olukiiko lw’African Union mu July kubanga AU yali egambye nti pulezidenti wa Sudan Omar al-Bashir aweebwe obukakafu nti Malawi ejja kwegaana okuweereza ekiragiro kya ICC ekimukwata; Cabinet yasalawo nti embeera zino tezikkirizibwa.[50] Banda yayogerwako Forbes nga omukyala ow’amaanyi asinga obungi mu nsi, erinnya ly’omu Afrika erisinga obunene ku lukalala.
=== Enkola y'eggwanga ===
===== Obubonero bw'eggwanga =====
[[File:Flag of Malawi.svg|thumb|Bendera ya Malawi eyasooka mu 1964, eyaddizibwawo mu 2012]]
Mu myezi ebiri nga bamaze okutandika okukulembera, gavumenti ya Banda yateekawo ekiragiro okuddamu okukozesa bendera ya Malawi eyasooka eya 1964 "rising-sun", ng’eggyako eyakozesebwa mu 2010 wansi wa Bingu wa Mutharika.[51][52]
===== Okulwanirira eddembe ly’abantu =====
[[File:Flag of Malawi (2010–2012).svg|thumb|Bbendera etamanyiddwa eya 2010–2012]]
Ku 18 May 2012 Banda yalangirira nti agenda kuggyawo amateeka agalwanyisa obufumbo bw’abasajja oba abakyala bokka.[53] Mu November Minisitule y’ebyamateeka yawa ekiragiro eky’okwewala okukwatibwa ku bantu abakola obufumbo obwo nga balina okukkiriziganya, nga balindirira okwekeneenya kwa Palamenti,[54] naye Kkooti Enkulu yasazaamu ekiragiro ekyo mu February 2016, ng’egamba nti Palamenti yokka ye esobola okusazaamu oba okuggyawo amateeka gano.[55] Newankubadde obufumbo bw’abasajja oba abakyala bokka bukyali mu mateeka, okulwanirira eddembe ly’abantu kwongedde; Lilongwe yakuba olugendo lw’abavubuka ba LGBT olwasooka mu Malawi nga 26 June 2021.[56]
===== Enkyukakyuka mu by’enfuna n’ensimbi =====
Mu kugoberera amagezi ga International Monetary Fund (IMF), Banda yateekawo enkola y’okukyusa omuwendo gw’ensimbi, era nga 7 May 2012, yakendeeza omuwendo gwa Malawian kwacha ku bitundu 33 ku buli kikumi okusinziira ku ddoola ya Amerika okusobola okuggyawo akatale akatono akaliwo n’okufunamu obuyambi okuva ebweru.[57]
* Obuzibu obw’akaseera akatono: Okukendeeza omuwendo gw’ensimbi wamu n’okuteeka ebbeeyi y’amafuta mu mikono gy’abantu, kyaleetera okweyongera kw’ebbeeyi y’ebintu okutuuka ku bitundu 34 ku buli kikumi era ne kuleeta okwegugunga n’okulaga obutali bumativu mu January 2013.[58]
* Okuddamu okuzimba mu kiseera ekya wakati: Ku nkomerero ya 2013, IMF yagamba nti “okuddamu okuzimba kutandise… nga kuyambibwa okwongera okufuna ensimbi eziva ebweru” era nti ebbeeyi y’ebintu yatandika okukka.[59] Ekibiina kya Southern African Development Community kyategeka nti ebbeeyi y’ebintu ejja kukendeera okutuuka ku bitundu 19.6 ku buli kikumi mu 2014 ng’omuwendo gw’ensimbi gukutte mu mbeera.[60]
* Enkolagana n’abawa obuyambi: U.S. Congressional Research Service yalaga nti abawa obuyambi abasinga abaali basazizzaamu obuyambi bw’ensimbi mu kiseera kya Mutharika baabuzzaayo oluvannyuma lw’enkyukakyuka za Banda, nga mwemuli n’endagaano ya US $350-million eya Millennium Challenge Corporation.[61]
Enkyukakyuka zino zaateekebwako mu pulogulaamu ya gavumenti ey’okuddamu okuzimba mu by’enfuna eya 2012–2014, eyateeka enkyukakyuka ezikolebwa mu katale wamu n’enteekateeka z’okukuuma abantu mu mbeera y’obulamu.[62]
===== Obukadde n’ekyuma kya pulezidenti =====
Okusala ku nsimbi ezikozesebwa mu gavumenti, Banda yasuubiza okukendeeza omusaala gwe ku bitundu 30 ku buli kikumi era n’alagira okutunda ekifaananyi kya Dassault Falcon 900EX ekyagulibwa eyamuddirira. Ekifaananyi kino kyatundibwa eri Bohnox Enterprise eyali esangibwa mu British Virgin Islands ku doola za Amerika obukadde 15 mu May 2013.[63] Abakungu ba gavumenti baagamba nti ensimbi zino zaakozesebwa okusasula ebbanja ly’okulwanyisa ne Paramount Group n’okusasula emmere ya kasooli n’eddagala, naye ebibiina by’abantu baawakanya enteekateeka eno era ne basaba ebikwata ku ndagaano.[64] Okutegeeza kwa Parliament’s Public Accounts Committee mu 2021 kwalaga okunoonyereza okuggya ku nsonga eno, newankubadde tewali misango gy’obumenyi bw’amateeka egisimbiddwa mu kkooti.[65]
===== Enkola y’abantu =====
Wadde nga enkola za Banda zaaleeta obwesige mu bawandiisi b’ensimbi n’okufuna ssente z’ebweru, zaaleetawo okulinnya kw’ebbeeyi y’obulamu mu maka agali mu bibuga, ne zikendeeza obuwanguzi bwe mu bantu ng’agenda okulonda kwa 2014. Abanoonyereza bakyalina okwawukanako ku mugaso ogw’ebbanga ddene ogw’okukendeeza ebbeeyi mu 2012, newankubadde IMF ne World Bank balaga nti enkola eno yayamba okuziyiza obuzibu bw’ebyenfuna n’okuteekawo omusingi gw’enkulaakulana empya.[66]
===== Enteekateeka za Pulezidenti =====
Banda alaze obumanyirivu mu kulabirira obulamu bw’abakyala n’eddembe ly’okuzaala, nga asinga okuyita mu kusomesa abakyala ku Malawi. Yalaga obuwagizi bwe ng’atandika Presidential Initiative on Maternal Health and Safe Motherhood. Mu myaka ebiri gyokka, enteekateeka eno yalaga okukendeera kw’omuwendo gw’abakyala abafa nga bazaala okuva ku 675 ku buli 100,000 abaazaalibwa okutuuka ku 460 ku buli 100,000 abaazaalibwa.[67]
===== Bendera =====
Oluvannyuma bendera yakyusibwa mu 2010 gavumenti ya Mutharika, waaliwo okuwakanya okuva mu bantu. Ebibiina bingi byawakanya obutuufu bwa bendera eno. Ku 28 May 2012, Banda yakulembera ababaka ba palamenti okusalawo okuddamu okukozesa bendera ey’obwetwaze, eyasooka okuteekebwako mu 1964. Ebibiina byonna, okuggyako DPP, byasalawo okuddamu okukozesa bendera ey’obwetwaze.[68]
==== Obulamu oluvannyuma lw’okuba pulezidenti ====
===== Okuddayo okuva mu buwangwa n’okunoonyereza ku Cashgate (2018) =====
Banda yaddayo e Malawi nga 28 April 2018 oluvannyuma lw’emyaka esatu egy’okweyisa mu buwangwa mu Amerika, gyeyali mukwano omukulu mu Woodrow Wilson Center ne Center for Global Development.[69][70] Newankubadde poliisi yawa ekiragiro kya 2017 okumukwata olw’omusango gwa “Cashgate” ogw’omu 2013, Anti-Corruption Bureau yategeeza mu May 2018 nti okunoonyereza kwali kukyagenda mu maaso era nti Banda teyali akyaliiko musango gw’okusimbibwa mu kkooti.[71]
==== Enkolagana z’ebyokulonda mu 2019–2020 ====
People’s Party yasooka okuteekawo Banda ku kulonda kwa pulezidenti mu 2019, naye nga 15 March 2019 yavaamu n’awagira omuvuganya w’ekibiina ky’obufuzi Lazarus Chakwera.[72][73] Oluvannyuma lwa Kkooti Enkulu okusalawo okuggya ebivudde mu kulonda kwa 2019, Banda yawagira Chakwera mu kulonda okwaddirira mu June 2020 era n’amwebaza mu lujjudde oluvannyuma lw’okuwangula.[74]
Mu kabineeti ya Chakwera eyasooka, eyalangirirwa nga 8 July 2020, mwali mutabani wa Banda, Roy Akajuwe Kachale-Banda, ng’omubaka w’ebyobusuubuzi.[75]
==== Okulwanirira n’okuyamba mu nsi yonna (2021–2024) ====
===== Banda abadde akola ennyo ku nsonga z’ebyobulamu n’enkulaakulana mu nsi yonna. =====
* Mu May 2021 yayingira abakulembeze b’amawanga ne Nobel laureates mu bbaluwa ey’okusaba G7 okukkiriza obutali bw’ensimbi za COVID-19 vaccine era okuddamu okuwangula okulwanyisa AIDS.[76]
* Ku 11 March 2023 yali omu ku bantu abasukka mu 200 abasayina People’s Vaccine Alliance “Never Again” statement nga basaba okufuna eby’okulwanyisa ebikwatagana n’obulwadde obw’amaanyi.[77]
* Mu February 2023 Banda yafuuka omu ku “grain ambassadors” ba Ukraine, ng’ayamba okuzuula amawanga ga Afrika agasinga okwetaaga emmere ya Ukraine mu kiseera ky’olutalo lwa Russo-Ukrainian War.[78]
Okuyita mu Joyce Banda Foundation Trust, yeeyongedde okukola ku by’okukuuma emmere n’okusomesa, nga mwemuli okugabira amaka 500 obusimba bwa kasooli abaakosebwa Cyclone Freddy mu January 2024[79] n’okutandika enteekateeka ya K315 million bursary scheme eri abawala abasoma mu masomero aga secondary mu 2024.[80]
==== Okwesimbawo ku bwa Pulezidenti mu 2025 ====
[[File:Joyce Banda 2025.jpg|thumb|Banda mu 2025]]
Ku lunaku lwa 23 June 2025, People’s Party National Executive Committee yakkiriza Banda nga omukwasi w’ekibiina ku bwa Pulezidenti mu kulonda kwa Malawi okwa 2025. Bwe yalangirira okwesimbawo kwe e Lilongwe, yagamba nti “Malawi eri ku mugga ogw’okusalawo era yeetaaga okulaba empya ekwatiddwa ku kukola kw’abavubuka n’okutumbula abakyala mu by’enfuna.”[81] Okulonda kwe—kweyitibwa “A New Malawi for the Youth Initiatives (A.Ma.Y.I.)”—kulaga obusomesa bw’amasomero ga sekendule obutali bwa kusasula, ebifo by’obulamu eby’okusindikibwa, okukyusa mu by’obuli bw’enguzi n’okutumbula abavubuka mu by’obusuubuzi ng’ebikulu byakyo.[82] Yawangulwa Peter Mutharika.
== Joyce Banda Foundation ==
Ng’akyali tannaba kufuuka omumyuka wa pulezidenti, yali mukulembeze era CEO w’ekitongole ekya Joyce Banda Foundation,[84] ekitongole ekirungi ekikola ku baana n’abafumbo abatalina bazadde mu Malawi okuyita mu masomero. Kiri mu Chimwankhunda area mu Blantyre nga kirimu amasomero ga primary ne secondary. Kirimu n’ekifo ky’okulabirira abaana abatalina bazadde ekirimu ebifo mukaaga n’abaana 600.[85] Era kikola ku byalo ebiriraanye nga kiwa micro-credit eri abakazi 40 n’ebibiina by’abavubuka 10. Kiwa ensigo eri abalimi abasukka mu 10,000 era kiwadde obuyambi obulala. Ekitongole kino kyazimba amalwaliro ana mu byalo 200 bye kisobola okukolako. Era kikola ku nkulaakulana mu byalo. Kirina obukwatagana ne Jack Brewer Foundation, ekitongole ekikola ku nkulaakulana mu nsi yonna ekya NFL star Jack Brewer.[86]
== National Association of Business Women ==
Banda ye mukulembeze w’ekibiina kya National Association of Business Women mu Malawi ekyatandikibwa mu 1990. Kiri mu mateeka ng’ekitongole ekitali kya magoba mu Malawi.[87] Ekibiina kino kirina ekigendererwa okuggyamu abakazi obwavu nga bawanga amaanyi n’okubawa obusobozi mu by’enfuna.[88] Kino kye kibiina ky’abakazi 30,000, ekisanyusa okuwagira bizinensi z’abakazi n’okuyamba abakazi abayagala okwetaba mu bizinensi. Ebikolwa byabwe birimu okutendeka mu bizinensi, okutendeka mu tekinologiya, okukuuma ebyafaayo n’obukugu mu kukulembera.[88] Bakola okuteekateeka okukola emboozi n’abakulembeze abakola amateeka okulaba nga amateeka gabaagaliza abakazi abalina bizinensi.[89] Omukulembeze waakyo kati ye Mary Malunga.[89] Ekitongole kino kibadde n’obukwatagana ne Humanist Institute for Development Cooperation (Hivos) ey’e Netherlands okuva mu 2003.[88]
== Philanthropy n’okukulaakulanya ebikolebwa ==
Banda abadde mu mirimu mingi egy’obusobozi n’abakyala okuva ku myaka 25 okulaba nga wabaawo enkyukakyuka mu mateeka, ddala mu by’enjigiriza. Yatandika Joyce Banda Foundation for Better Education. Yatandika Young Women Leaders Network, National Association of Business Women ne Hunger Project mu Malawi. Ye (nga ali wamu ne Pulezidenti Joaquim Chissano owa Mozambique) yaweebwa ekirabo kya Africa Prize for Leadership for the Sustainable End of Hunger mu 1997 ekitongole ky’e New York ekitali kya gavumenti. Yakozesa ssente z’ekirabo okuzimba ekizimbe kya Joyce Banda foundation for children.[85] Mu 2006, yafuna ekirabo kya International Award for the Health and Dignity of Women olw’okweyisa obulungi ku ddembe ly’abakyala ba Malawi nga bwekikolebwa Americans for United Nations Population Fund.[17]
Yaweereza nga commissioner wa "Bridging a World Divided" awamu n’abantu nga Bishop Desmond Tutu, ne United Nations Human Rights Commissioner, Mary Robinson.[8] Banda era yali memba mu Advisory Board for Education mu Washington DC, era mu advisory board ya Federation of World Peace and Love mu Taiwan (China).[8]
Mu kiseera ky’okukendeeza ensimbi mu gavumenti mu October 2012, Banda yakendeeza omusaala gwe ku bitundu 30%. Era yalangirira nti ennyonyi ya pulezidenti egenda kutundibwa.[90]
==== Global Leaders Council for Reproductive Health ====
Mu 2010, Banda yafuuka memba wa Global Leaders Council for Reproductive Health,[91] ekibiina ky’abantu kkumi na mukaaga abali mu buyinza n’abakulembeze b’amawanga agasooka, abakozi abakulu n’abalala abakkiriza okutumbula eby’obulamu bw’okuzalira okutuusa ku nkulaakulana ey’olubeerera n’obugagga.[91] Ekikulemberwa omukulembeze w’eggwanga lya Ireland Mary Robinson, abakulembeze bano balaba okukungaanya obuyinza bw’ebyobufuzi n’ensimbi ezetaagisa okufuna obulamu bw’okuzalira eri buli muntu mu 2015 – ekigendererwa ekikulu mu UN Millennium Development Goals.[91]
==== Ebirabo ====
===== Awaadi z'eggwanga =====
* Woman of the Year, Malawi, 1997
* Woman of the Year, Malawi, 1998
* ''Nyasa Times'' Multimedia "Person of the Year", 2010
===== Ebikopo by’ensi yonna =====
* Martin Luther King Jr. Drum Major Award, 2012, Washington D.C.[93]
* Legends Award for Leadership, 2012, Greater African Methodist Episcopal Church[94]
* Women of Substance Award, 2010, African Women Development Fund[95]
* Africa Prize for Leadership for the Sustainable End of Hunger, 1997, The Hunger Project, New York[8]
* International Award for Entrepreneurship Development, 1998, Africa Federation of Women Entrepreneurs & UN Economic Commission for Africa[8]
* 100 Heroines Award, 1998, Rochester, New York[8]
* Certificate of Honors, 2001, Federation of World Peace and Love, Taiwan (Republic of China)[8]
* Reykjavík Global Forum / Women Political Leaders (WPL) Trailblazer Award, 2020, Iceland[96]
==== Ekitiibwa ====
* ''Forbes'' magazine – World's Most Powerful Women: #40 (2014)<ref name="Forbes14" /> | #47 (2013) | #71 (2012)
* ''Forbes'' magazine – Africa's Most Powerful Women: #1 (2012) | #3 (2011)
* Included in the "BBC 100 Women" series, October 2014<ref name="bbc100women" />
* Included in "Outstanding Women in Africa" list, 2022, ''New Africa Magazine''<ref name="investigator2022" />
== Laba era ==
* Malawian Constitutional Crisis 2012
* List of current members of the National Assembly of Malawi
== Okusoma okw'okweyongerayo ==
* Kim Yi Dionne, Boniface Dulani (January 2013). "Constitutional provisions and executive succession: Malawi's 2012 transition in comparative perspective". ''African Affairs''. '''112''' (446): 111–137. doi:10.1093/afraf/ads067. JSTOR 23357150
== Ebyokulabirako ==
dxf3zkdzu1hdhm0mqbjay4d9xazn10i
75893
75892
2026-10-01T12:25:37Z
MEvalyn
9841
75893
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|item=Q57388}}
'''Joyce Hilda Banda''' (eyazaalibwa nga Ntila; yazaalibwa nga 12 Apuli 1950) ye munnabyabufuzi, omusomesa era omulwanirizi w’eddembe okuva e Malawi eyakolanga ng’omukulembeze wa Malawi ow’okuna okuva mu 2012 okutuuka mu 2014. Yafuuka pulezidenti oluvannyuma lw’okufa kwa Bingu wa Mutharika, gwe yakolera nga vice president ow’okuna okuva mu 2009 okutuuka mu 2012. Omubaka wa People’s Party, Banda abadde akulembera ekibiina kino okuva lwe kyatandikibwawo mu 2011. Ye mukyala asooka okuba pulezidenti wa Malawi era omutwe gw’eggwanga ogwokubiri, oluvannyuma lwa Elizabeth II, era omutwe gw’eggwanga ogwokubiri mu Africa, oluvannyuma lwa Ellen Johnson Sirleaf owa Liberia.
Banda yazaalibwa mu Malemia, n’asoma ku Columbus University ne Royal Roads University n’afuna diguli ya bachelor’s ne master’s degree mu arts, ate Atlantic International University n’afuna diguli ya bachelor’s mu social science mu myaka gy’emyaka gya 1970. Oluvannyuma yatandikawo Joyce Banda Foundation, National Association of Business Women (NABW), Young Women Leaders Network, ne Hunger Project. Banda yayingira ebyobufuzi mu 1999 era n’alondebwa mu National Assembly nga memba wa United Democratic Front (UDF) ekibiina kya Pulezidenti Bakili Muluzi.
Mu 2004, Banda yateekebwako Minisita w’eby’obulamu bw’abakyala, abaana n’okukola emirimu gy’abantu abakulu okuva eri Pulezidenti Mutharika. Mu kiseera kye mu kifo kino, yakakasizza etteeka lya Domestic Violence Bill erya 2006, era n’ateekawo National Platform for Action on Orphans and Vulnerable Children ne Zero Tolerance Campaign Against Child Abuse. Banda oluvannyuma yateekebwako Minisita w’eby’ensonga z’ebweru, era n’akyusa obuwanguzi bwa Malawi okuva ku Republic of China okudda ku People’s Republic of China ng’agezaako okuleeta enkulaakulana mu by’enfuna mu Malawi. Mu 2009, Mutharika yaddamu okulonda era n’alonda Banda okuba omubaka we mu kulonda okw’eggwanga, era tikiti yaabwe n’ewangula, n’afuuka vice president asooka. Ekiseera kya Banda nga vice president kyali kijjudde obutakkaanya wakati we ne Mutharika kubanga Banda yagaana okukkiriza muganda wa Mutharika Peter okubeera omusika we ku bukulembeze bw’eggwanga. Banda oluvannyuma yasindikibwa ebweru mu DPP era n’atandikawo People’s Party, naye n’asigala nga vice president nga bwe kiragiddwa mu Ssemateeka.
Mu April 2012, Mutharika yafa; nga bwe kiri mu Ssemateeka, Banda nga vice president yandifuuse pulezidenti. Naye abamu ku ba DPP abaalina obwesige eri Mutharika baagezaako okuteekawo muganda we nga pulezidenti, ne batandika obuzibu mu kusikira obukulembeze. Wadde nga kino kyaliwo, Banda, nga bwe kiragiddwa mu mateeka, yafuuka pulezidenti ng’ayambibwa amagye agawagira Ssemateeka. Mu 2014, Banda yawangulwa mu kulonda okw’eggwanga Peter Mutharika, muganda wa Bingu eyafa. Nga Banda mu kusooka yagaana okukkiriza n’asaba okulonda okuddamu, ng’agamba nti waliwo obubbi, oluvannyuma yakkiriza n’awaayo obuyinza eri Mutharika nga 31 May.
Mu June 2014, Forbes yamulonda nga omukyala ow’amaanyi ogw’okusatu mu nsi yonna era nga ye mukyala ow’amaanyi ennyo mu Africa.<ref>{{Cite web |last=Burho |first=Moira Forbes, Maggie McGrath, Erin Spencer Sairam, Erika |title=Forbes World’s Most Powerful Women of 2025 |url=https://https//www.forbes.com/lists/power-women/ |access-date=2026-10-01 |website=Forbes |language=en}}</ref>Mu October 2014, yateekebwa mu BBC’s 100 Women.<ref>{{Cite news |date=2014-10-26 |title=Who are the 100 Women 2014? |url=https://www.bbc.com/news/world-29758792 |access-date=2026-10-01 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref>
== Obulamu bwe n’obw’eka ==
[[File:Joyce Banda 2025 (profile).jpg|thumb|Banda mu 2025]]
Joyce Hilda Ntila<ref>{{Cite news |date=2012-04-10 |title=Joyce Banda: Malawi's first female president |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-17662916 |access-date=2026-10-01 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> yazaalibwa nga 12 April 1950 mu Malemia, ekyalo mu Zomba District eya Nyasaland (kati Malawi).<ref>{{Cite web |title=Malawian President quietly celebrates 62nd birthday {{!}} Malawi news, Malawi - NyasaTimes breaking online news source from Malawi |url=http://www.nyasatimes.com/malawi/2012/04/12/malawian-president-quietly-celebrates-62nd-birthday/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414023610/http://www.nyasatimes.com/malawi/2012/04/12/malawian-president-quietly-celebrates-62nd-birthday/ |archive-date=2012-04-14 |access-date=2026-10-01 |website=www.nyasatimes.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=JB Celebrates Her 62 Birthday In Private {{!}} Malawi Voice |url=http://www.malawivoice.com/2012/04/12/jb-celebrates-her-62-birthday-in-private-67799/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414080836/http://www.malawivoice.com/2012/04/12/jb-celebrates-her-62-birthday-in-private-67799/ |archive-date=2012-04-14 |access-date=2026-10-01 |website=www.malawivoice.com |language=en-US}}</ref> Yasoma ku Providence Secondary School.<ref>{{Cite web |last=Online |first=Nation |date=2020-03-31 |title=Faith’s rise against odds |url=https://mwnation.com/faiths-rise-against-odds/ |access-date=2026-10-01 |website=Nation Online |language=en-US}}</ref> Kitaawe yali omuyimbi wa police brass band. Yatandika okukola nga secretary era n’afuuka omuntu amanyiddwa ennyo mu kiseera kya dictator Hastings Banda.<ref>{{Cite web |date=2012-04-06 |title=Joyce Banda poised for Malawi presidency |url=https://capitalfm.africa/joyce-banda-poised-for-malawi-presidency/ |access-date=2026-10-01 |website=Capital FM Kenya |language=en-US}}</ref>
Yafuna Cambridge School Certificate, Bachelor of Arts Degree mu Early Childhood Education okuva mu Columbus University (ekitongole ekitalina kukkirizibwa), Bachelor of Social Studies mu Gender Studies okuva mu Atlantic International University (nayo etalina kukkirizibwa) ne Diploma mu Management of NGOs okuva mu International Labour Organization (ILO) Centre mu Turin, Italy. Atlantic International University kyogerwako ng’ekifo ekikola diguli ezitali za mazima, era diguli zaayo zikyusiddwa nnyo nga “fake.<ref>{{Cite news |date=2016-10-28 |title=Probe IGP's ‘Fake’ doctorate degree - Academics |url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Probe-IGP-s-Fake-doctorate-degree-Academics-481571 |archive-url=http://web.archive.org/web/20241229191248/https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Probe-IGP-s-Fake-doctorate-degree-Academics-481571 |archive-date=2024-12-29 |access-date=2026-10-01 |work=GhanaWeb |language=en-US}}</ref>” Yafuna ne Master of Arts degree mu Leadership okuva mu Royal Roads University mu Canada, ne doctorate ey’ekitiibwa mu 2013 okuva mu Jeonju University.<ref>{{Cite journal |date=2019 |title=Liberia, Malawi, and Central African Republic |url=https://doi.org/10.5040/9781666992373.ch-002 |journal=Empowering Women |pages=23–44 |doi=10.5040/9781666992373.ch-002}}</ref>
Yawasa Roy Kachale, gye yazaala abaana basatu. Nga ali ku myaka 25, yali abeera Nairobi, Kenya.<ref>{{Cite web |date=2020-07-03 |title=How Nairobi shaped future president |url=https://nation.africa/kenya/news/how-nairobi-shaped-future-president--808056 |access-date=2026-10-01 |website=Daily Nation |language=en}}</ref>
Mu 1975, okugenda mu maaso kw’abakyala mu Kenya kwalaga Banda okutwala abaana be basatu n’ava mu bufumbo obwali bumukubiriza obubi.[14] Obufumbo bwe ne Roy Kachele bwaggwa mu 1981. Oluvannyuma yawasa Richard Banda, omulamuzi omukulu ow’eddembe mu Malawi, gye yazaala abaana babiri.<ref>{{Cite web |last=Moderator |date=2013-04-10 |title=Stories on Malawi: (20) New tweets matching Malawi |url=https://storiesonmalawi.blogspot.com/2013/04/20-new-tweets-matching-malawi_6790.html |access-date=2026-10-01 |website=Stories on Malawi}}</ref>
Wakati wa 1985 ne 1997 Banda yakulembera era n’atandikawo bizinensi n’ebitongole ebitali bimu nga Ndekani Garments (1985), Akajuwe Enterprises (1992), ne Kalingidza Bakery (1995). Okutuuka kwe kwamuleetera okuyamba abakyala abalala okufuna obwetwaze mu by’enfuna n’okumalawo obwavu n’okukozesebwa obubi.<ref name=":1">{{Cite web |title=Friends of UNFPA – Channel Foundation |url=https://www.channelfoundation.org/legacy-grantees/unfpa/ |access-date=2026-10-01 |language=en-US}}</ref>
Ye muganda wa Anjimile Oponyo, eyali CEO wa Raising Malawi Academy for Girls, eyayambibwa Madonna.<ref>{{Cite news |last=Reporter |first=Staff |date=2012-04-16 |title=Madonna: I’m happy Joyce Banda is Malawi’s leader |url=https://www.namibian.com.na/madonna-im-happy-joyce-banda-is-malawis-leader/ |access-date=2026-10-01 |work=The Namibian |language=en-US}}</ref>
== Obulamu bw’ebyobufuzi ==
=== Emirimu gy’obukulembeze (1999–2009) ===
Joyce Banda yayingira mu byobufuzi mu 1999. Yawangula ekifo mu Palamenti mu kulonda kwa Malawi okwokusatu okwa demokulasiya ng’omubaka wa kibiina kya Pulezidenti Bakili Muluzi, United Democratic Front. Yakikiriranga Zomba Malosa constituency.<ref name=":1" /> Muluzi yamuteekako nga Minisita w’eby’obusajja n’eby’abantu.[7] Nga minisita, yakola okulwanyisa okussa mu mateeka Domestic Violence Bill eyali etaddeko emyaka musanvu nga tekyakolebwa.[20] Yakola National Platform for Action ku baana abatalina bazadde n’abaana abali mu buzibu era n’atandika Zero Tolerance Campaign Against Child Abuse.<ref name=":1" />
Mu 2004, yaddamu okulondebwa nga memba wa kibiina kya Muluzi. Bingu wa Mutharika yafuuka Pulezidenti. Newankubadde Banda teyali memba wa kibiina kye, Mutharika yamuteekako nga Minisita w’eby’ensonga z’ebweru mu 2006. Banda yasindika okukyusa engeri Malawi gye yakkiriza gavumenti ya China okuva ku Republic of China (ku Taiwan) okudda ku People’s Republic of China ku lukalu; yagamba nti kino kyandireese obugagga eri Malawi. Mu 2010, China yamaliriza okuzimba ekizimbe kipya kya Palamenti e Lilongwe.<ref>{{Cite web |title=China-Malawi cooperation very good: Malawian diplomat - People's Daily Online |url=https://en.people.cn/n/2015/0420/c90883-8880774.html |access-date=2026-10-01 |website=en.people.cn}}</ref>
=== Omumyuka wa Pulezidenti (2009–2012) ===
Banda yagenda mu kalulu ka 2009 nga omuwandiisi wa DP, ng’awerekerwako Mutharika, omuwandiisi wa DP ow’obwapulezidenti. Yaweereza nga omukyala asooka okuba omumyuka wa Pulezidenti mu Malawi. Mu kusalawo okutali kwategeerekeka okuva mu DPP, Joyce Banda ne second vice-president Khumbo Kachali baasimbibwa nga bamumyuka ba DPP nga 12 December 2010 olw’ebikolwa ‘eby’okulwanyisa ekibiina. Mu kugezaako okumugoba, pulezidenti yeeyongera okumuwa emirimu egyali gyakolebwako Callista Mutharika, eyateekebwa mu kabineeti mu September 2011. Kkooti yagaana Mutharika okumugoba nga omumyuka wa Pulezidenti ku nsonga za ssemateeka. Kino kyali kirimu okuggyako emotoka ye ey’obukulembeze n’okumugaana okuwandiisa ekibiina kye ekipya. Ku 8 September 2011, ekifo ky’omumyuka wa Pulezidenti kyalekebwa mu kukyusa kabineeti. Naye yali akyali Vice-President mu mateeka kubanga ekifo kino kyali kisabiddwa mu ssemateeka.[24] Yayogerwako omwogezi wa DPP Hetherwick Ntaba okulekulira ekifo ky’omumyuka wa Pulezidenti.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Nyasa Times |date=2011-10-12 |title=Bingu drags VP to court on ‘constructive resignation’ {{!}} Nyasa Times |url=https://www.nyasatimes.com/bingu-drags-vp-to-court-on-constructive-resignation/ |access-date=2026-10-01 |website=www.nyasatimes.com |language=en-GB}}</ref>
==== Ebibiina mu DPP ====
[[File:Joyce Banda Department for International Development photo crop.jpg|thumb|Banda mu 2012]]
Enkolagana wakati wa Banda ne Pulezidenti Bingu wa Mutharika yali etandise okubaamu obutakkaanya olw’okugezaako kwa Mutharika okuteekawo muganda we Peter Mutharika ng’omusikira we.[23] Newankubadde nga yasibwa ku kifo ky’obumyuka bwa Pulezidenti wa DPP wamu ne Second Vice-President Khumbo Kachali, yakomekkereza okukola nga omumyuka wa Pulezidenti wa Malawi nga bwe kirambikiddwa mu ssemateeka.[23] Kino kyaleetera abantu bangi okuva mu DPP n’okutandika ebibiina ebyamuwagira okufuuka Pulezidenti wa Malawi mu kulonda kwa 2014.<ref name=":2">{{Cite web |title=Statement by Samuel Itam, Executive Director for Malawi December 3, 2008 |url=https://doi.org/10.5089/9781451828207.002.a004 |access-date=2026-10-01 |website=doi.org}}</ref> DPP yagaana nti abantu bangi tebaavaamu era n’egamba nti baali batono bokka.<ref name=":2" />
==== People’s Party ====
Banda ye mutandisi era mukulembeze wa People’s Party, eyatandikibwa mu 2011 oluvannyuma lw’okugobebwa mu DPP bwe yagaana okuwagira muganda wa Pulezidenti Mutharika omuto Peter Mutharika ng’omusikira we mu kulonda kwa 2014.<ref>{{Cite news |title=Malawi’s Vice President Joyce Banda Expelled From Ruling Party |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2010-12-13/malawi-s-vice-president-joyce-banda-expelled-from-ruling-party |archive-url=http://web.archive.org/web/20220422082224/https://www.bloomberg.com/news/articles/2010-12-13/malawi-s-vice-president-joyce-banda-expelled-from-ruling-party |archive-date=2022-04-22 |access-date=2026-10-01 |work=Bloomberg.com |language=en}}</ref>
=== Pulezidenti (2012 – May 2014) ===
===== Okukyusa obuyinza =====
Ku 5 April 2012, Pulezidenti Mutharika yafa.[31] Oluvannyuma lw’okufa kwe gavumenti yalemwa okutegeeza abantu mu budde nti pulezidenti afudde. Kino kyaleeta okutya kw’okubaawo kw’obuzibu mu ssemateeka mu Malawi.<ref>{{Cite news |title=Potential crisis looms in Malawi amid reports of president's death |url=http://articles.cnn.com/2012-04-06/africa/world_africa_malawi-president_1_malawians-president-bingu-wa-mutharika-patricia-kaliati?_s=PM:AFRICA |archive-url=http://web.archive.org/web/20120515054125/http://articles.cnn.com/2012-04-06/africa/world_africa_malawi-president_1_malawians-president-bingu-wa-mutharika-patricia-kaliati?_s=PM:AFRICA |archive-date=2012-05-15 |access-date=2026-10-01 |work=CNN |language=en}}</ref>[32][33][34][35]
Agence France-Presse yayogera ku Pulezidenti wa Malawi eyasooka Bakili Muluzi ng’agamba nti “ssemateeka alina okugobererwa”, ng’agamba nti omumyuka wa pulezidenti ateekeddwa okutwala obuyinza mu ssemateeka. “Ndi kusaba ssemateeka agobererwe, okukuuma emirembe n’obutebenkevu. Amateeka ga Malawi galambika bulungi nti omumyuka wa pulezidenti atwala obuyinza singa pulezidenti aliwo tasobola kukulembera. Tulina okwewala ekizibu ky’obutabanguko. Tugoberere ssemateeka. Tetulina ky’okusalawo okuggyako okugoberera ssemateeka. Ky’amaanyi nnyo nti waliwo emirembe n’obutebenkevu.”[36] Ab’ebyokwerinda ba Malawi nabo baayagala ssemateeka agobererwe.[37] Ekitongole ky’amateeka ekya Malawi Law Society kyakakasa nti mu kitundu 83(4) mu ssemateeka wa Malawi, ye yali omusikira omutuufu ku bukulembeze bwa Pulezidenti.[38]
Ku 7 April, kabineeti ya Malawi yasaba kkooti okugaana Banda okufuuka pulezidenti. Ye n’akuba essimu eri omuduumizi w’amagye, General Henry Odillo, n’amusaba amuwagire. Yamukkiriza n’ateekawo abajaasi okwetooloola ennyumba ye.<ref>{{Cite news |last=Smith |first=David |date=2012-04-29 |title=Malawi's Joyce Banda puts women's rights at centre of new presidency |url=https://www.theguardian.com/world/2012/apr/29/malawi-president-joyce-banda-women-rights |access-date=2026-10-01 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref>
Joyce Banda yalayirwa ku 7 April 2012 ng’omukulembeze wa Malawi, omukazi asoose okubeera mu kifo kino.[40] Omulamuzi omukulu Lovemore Munlo yali akulira omukolo ogwali ku National Assembly mu Lilongwe.[31] Oluvannyuma lw’okulayira, Banda yasaba obumu bw’eggwanga. “Njagala ffenna tukyuse tugende mu maaso n’essuubi n’omwoyo gw’obumu n’obwegassi... Nsuubira tujja kubeera bumu era nsuubira nti ng’eggwanga erisaba Katonda, twakkirize Katonda ajje mu maaso gaffe kubanga singa tetukikola, tuba tumaze okulemererwa.”<ref>{{Cite web |last=Agencies |first=News |title=Joyce Banda sworn in as president of Malawi |url=https://www.aljazeera.com/news/2012/4/8/joyce-banda-sworn-in-as-president-of-malawi |access-date=2026-10-01 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref>
Abamawulire ba Malawi n’ensi yonna baalaga okutongoza kwa Joyce Banda nga kwali kwa mirembe. Baakuyita obuwanguzi bwa demokulaasi. Olupapula lwa Malawi Sunday Times lwagamba nti okutongoza kwa pulezidenti omuggya kwali “kuyambye okunyweza n’okussa obuwangwa bwa demokulaasi mu ggwanga.”<ref>{{Cite web |date=2026-10-01 |title=Home |url=https://www.monitor.co.ug/uganda |access-date=2026-10-01 |website=Monitor |language=en}}</ref>
=== Okulonda abakungu ba Cabinet n’okufiirwa okulonda kwa Pulezidenti mu 2014 ===
Ku 26 April 2012, Banda yalonda cabinet ye eyali erimu baminisita 23 n’abamyuka baabwe mwenda. Yawaayo ebifo eby’enkizo okunyweza amaanyi ge nga mukulembeze w’eggwanga.[42]
Ku 10 October 2013, ennaku entono oluvannyuma lw’okudda okuva ku lugendo lwe ku UN, Banda yasazaamu cabinet ye oluvannyuma lw’ekikangabwa kya Capital Hill Cashgate scandal.[43][44] Ku 15 October, cabinet empya yalondebwa era omuwandiisi wa byensimbi Ken Lipenga ne minisita w’ebyamateeka Ralph Kasambara baasazibwako mu cabinet.
Mu May 2014 Joyce Banda yawangulwa nnyo mu kulonda kwa pulezidenti. Yalemwa okugezaako okusazaamu okulonda. Teyagenda ku kukyala kw’omuwanguzi Peter Mutharika, naye yamukubira essanyu.[45] Yatandika okubeera ebweru wa Malawi mu 2014. Ekiragiro ky’okumukwata ku nsonga z’obulyake mu kiseera kye nga Pulezidenti kyategekebwa nga 31 July 2017, newankubadde yali akyali ebweru w’eggwanga.[46] Yegaana emisango gino n’agamba nti ajja kudda okugiwulira.[47]
=== Enkolagana y’ensi yonna ===
Mu myaka egyasooka okutuuka ku bukulembeze bwa Banda, Malawi yali mu mbeera embi ey’ebyenfuna olw’enkolagana n’amawanga amalala mu bufuzi bwa Bingu wa Mutharika. Mu mwaka ogwasembayo ogw’obufuzi bwa Mutharika, Bungereza, Amerika, Germany, Norway, European Union, World Bank ne African Development Bank byonna byaleka okuwa obuyambi bw’ebyensimbi. Baalaga okutya ku bikolwa bya Mutharika ku demokulasiya mu ggwanga n’obukulembeze bwe obwali butandise okubaamu obutabanguko. Mu March 2012, Mutharika yagamba abakungu bano abava ebweru nti “mugende mu hell.” Yabalumiriza okutegeka okuggyawo gavumenti ye.[48] Ekimu ku bizibu bya Banda ng’omukulembeze kyali kuddamu okuzimba enkolagana n’abawa obuyambi. Era yalina ekizibu eky’okuddamu okuzimba enkolagana n’eggwanga lye erya Malawi nga Mozambique, n’amawanga agali mu kitundu nga Botswana.
Mu wiiki esooka ey’obufuzi bwe, Banda yatandika okukola enkolagana empya okuddamu okuzimba enkolagana ya Malawi n’amawanga amalala.[49] Yayogera ne Henry Bellingham ow’ekitongole kya United Kingdom’s Foreign Office. Yamusuubiza nti omubaka omupya owa Bungereza ajja kutumibwa “mu kiseera ekisinga obumpi.” Yayogera ne Secretary of State Hillary Clinton owa Amerika. Clinton yasubiza okuddamu okuteesa ku ssente za $350 million ez’amasannyalaze mu bwangu ddala. Banda yalangirira enteekateeka okwogera ne Baroness Ashton ow’ekitongole kya European Union’s Foreign Affairs office ne Ruby Randall, omukiise wa IMF mu Malawi. Ye ne pulezidenti wa Zambia Michael Sata baali bamaze okuteesa ku kuddamu okukola enkolagana ennungi.[49] Okusanyusa abawa obuyambi, gavumenti ya Banda era yagaana mu June 2012 okutegekera olukiiko lw’African Union mu July kubanga AU yali egambye nti pulezidenti wa Sudan Omar al-Bashir aweebwe obukakafu nti Malawi ejja kwegaana okuweereza ekiragiro kya ICC ekimukwata; Cabinet yasalawo nti embeera zino tezikkirizibwa.[50] Banda yayogerwako Forbes nga omukyala ow’amaanyi asinga obungi mu nsi, erinnya ly’omu Afrika erisinga obunene ku lukalala.
=== Enkola y'eggwanga ===
===== Obubonero bw'eggwanga =====
[[File:Flag of Malawi.svg|thumb|Bendera ya Malawi eyasooka mu 1964, eyaddizibwawo mu 2012]]
Mu myezi ebiri nga bamaze okutandika okukulembera, gavumenti ya Banda yateekawo ekiragiro okuddamu okukozesa bendera ya Malawi eyasooka eya 1964 "rising-sun", ng’eggyako eyakozesebwa mu 2010 wansi wa Bingu wa Mutharika.[51][52]
===== Okulwanirira eddembe ly’abantu =====
[[File:Flag of Malawi (2010–2012).svg|thumb|Bbendera etamanyiddwa eya 2010–2012]]
Ku 18 May 2012 Banda yalangirira nti agenda kuggyawo amateeka agalwanyisa obufumbo bw’abasajja oba abakyala bokka.[53] Mu November Minisitule y’ebyamateeka yawa ekiragiro eky’okwewala okukwatibwa ku bantu abakola obufumbo obwo nga balina okukkiriziganya, nga balindirira okwekeneenya kwa Palamenti,[54] naye Kkooti Enkulu yasazaamu ekiragiro ekyo mu February 2016, ng’egamba nti Palamenti yokka ye esobola okusazaamu oba okuggyawo amateeka gano.[55] Newankubadde obufumbo bw’abasajja oba abakyala bokka bukyali mu mateeka, okulwanirira eddembe ly’abantu kwongedde; Lilongwe yakuba olugendo lw’abavubuka ba LGBT olwasooka mu Malawi nga 26 June 2021.[56]
===== Enkyukakyuka mu by’enfuna n’ensimbi =====
Mu kugoberera amagezi ga International Monetary Fund (IMF), Banda yateekawo enkola y’okukyusa omuwendo gw’ensimbi, era nga 7 May 2012, yakendeeza omuwendo gwa Malawian kwacha ku bitundu 33 ku buli kikumi okusinziira ku ddoola ya Amerika okusobola okuggyawo akatale akatono akaliwo n’okufunamu obuyambi okuva ebweru.[57]
* Obuzibu obw’akaseera akatono: Okukendeeza omuwendo gw’ensimbi wamu n’okuteeka ebbeeyi y’amafuta mu mikono gy’abantu, kyaleetera okweyongera kw’ebbeeyi y’ebintu okutuuka ku bitundu 34 ku buli kikumi era ne kuleeta okwegugunga n’okulaga obutali bumativu mu January 2013.[58]
* Okuddamu okuzimba mu kiseera ekya wakati: Ku nkomerero ya 2013, IMF yagamba nti “okuddamu okuzimba kutandise… nga kuyambibwa okwongera okufuna ensimbi eziva ebweru” era nti ebbeeyi y’ebintu yatandika okukka.[59] Ekibiina kya Southern African Development Community kyategeka nti ebbeeyi y’ebintu ejja kukendeera okutuuka ku bitundu 19.6 ku buli kikumi mu 2014 ng’omuwendo gw’ensimbi gukutte mu mbeera.[60]
* Enkolagana n’abawa obuyambi: U.S. Congressional Research Service yalaga nti abawa obuyambi abasinga abaali basazizzaamu obuyambi bw’ensimbi mu kiseera kya Mutharika baabuzzaayo oluvannyuma lw’enkyukakyuka za Banda, nga mwemuli n’endagaano ya US $350-million eya Millennium Challenge Corporation.[61]
Enkyukakyuka zino zaateekebwako mu pulogulaamu ya gavumenti ey’okuddamu okuzimba mu by’enfuna eya 2012–2014, eyateeka enkyukakyuka ezikolebwa mu katale wamu n’enteekateeka z’okukuuma abantu mu mbeera y’obulamu.[62]
===== Obukadde n’ekyuma kya pulezidenti =====
Okusala ku nsimbi ezikozesebwa mu gavumenti, Banda yasuubiza okukendeeza omusaala gwe ku bitundu 30 ku buli kikumi era n’alagira okutunda ekifaananyi kya Dassault Falcon 900EX ekyagulibwa eyamuddirira. Ekifaananyi kino kyatundibwa eri Bohnox Enterprise eyali esangibwa mu British Virgin Islands ku doola za Amerika obukadde 15 mu May 2013.[63] Abakungu ba gavumenti baagamba nti ensimbi zino zaakozesebwa okusasula ebbanja ly’okulwanyisa ne Paramount Group n’okusasula emmere ya kasooli n’eddagala, naye ebibiina by’abantu baawakanya enteekateeka eno era ne basaba ebikwata ku ndagaano.[64] Okutegeeza kwa Parliament’s Public Accounts Committee mu 2021 kwalaga okunoonyereza okuggya ku nsonga eno, newankubadde tewali misango gy’obumenyi bw’amateeka egisimbiddwa mu kkooti.[65]
===== Enkola y’abantu =====
Wadde nga enkola za Banda zaaleeta obwesige mu bawandiisi b’ensimbi n’okufuna ssente z’ebweru, zaaleetawo okulinnya kw’ebbeeyi y’obulamu mu maka agali mu bibuga, ne zikendeeza obuwanguzi bwe mu bantu ng’agenda okulonda kwa 2014. Abanoonyereza bakyalina okwawukanako ku mugaso ogw’ebbanga ddene ogw’okukendeeza ebbeeyi mu 2012, newankubadde IMF ne World Bank balaga nti enkola eno yayamba okuziyiza obuzibu bw’ebyenfuna n’okuteekawo omusingi gw’enkulaakulana empya.[66]
===== Enteekateeka za Pulezidenti =====
Banda alaze obumanyirivu mu kulabirira obulamu bw’abakyala n’eddembe ly’okuzaala, nga asinga okuyita mu kusomesa abakyala ku Malawi. Yalaga obuwagizi bwe ng’atandika Presidential Initiative on Maternal Health and Safe Motherhood. Mu myaka ebiri gyokka, enteekateeka eno yalaga okukendeera kw’omuwendo gw’abakyala abafa nga bazaala okuva ku 675 ku buli 100,000 abaazaalibwa okutuuka ku 460 ku buli 100,000 abaazaalibwa.[67]
===== Bendera =====
Oluvannyuma bendera yakyusibwa mu 2010 gavumenti ya Mutharika, waaliwo okuwakanya okuva mu bantu. Ebibiina bingi byawakanya obutuufu bwa bendera eno. Ku 28 May 2012, Banda yakulembera ababaka ba palamenti okusalawo okuddamu okukozesa bendera ey’obwetwaze, eyasooka okuteekebwako mu 1964. Ebibiina byonna, okuggyako DPP, byasalawo okuddamu okukozesa bendera ey’obwetwaze.[68]
==== Obulamu oluvannyuma lw’okuba pulezidenti ====
===== Okuddayo okuva mu buwangwa n’okunoonyereza ku Cashgate (2018) =====
Banda yaddayo e Malawi nga 28 April 2018 oluvannyuma lw’emyaka esatu egy’okweyisa mu buwangwa mu Amerika, gyeyali mukwano omukulu mu Woodrow Wilson Center ne Center for Global Development.[69][70] Newankubadde poliisi yawa ekiragiro kya 2017 okumukwata olw’omusango gwa “Cashgate” ogw’omu 2013, Anti-Corruption Bureau yategeeza mu May 2018 nti okunoonyereza kwali kukyagenda mu maaso era nti Banda teyali akyaliiko musango gw’okusimbibwa mu kkooti.[71]
==== Enkolagana z’ebyokulonda mu 2019–2020 ====
People’s Party yasooka okuteekawo Banda ku kulonda kwa pulezidenti mu 2019, naye nga 15 March 2019 yavaamu n’awagira omuvuganya w’ekibiina ky’obufuzi Lazarus Chakwera.[72][73] Oluvannyuma lwa Kkooti Enkulu okusalawo okuggya ebivudde mu kulonda kwa 2019, Banda yawagira Chakwera mu kulonda okwaddirira mu June 2020 era n’amwebaza mu lujjudde oluvannyuma lw’okuwangula.[74]
Mu kabineeti ya Chakwera eyasooka, eyalangirirwa nga 8 July 2020, mwali mutabani wa Banda, Roy Akajuwe Kachale-Banda, ng’omubaka w’ebyobusuubuzi.[75]
==== Okulwanirira n’okuyamba mu nsi yonna (2021–2024) ====
===== Banda abadde akola ennyo ku nsonga z’ebyobulamu n’enkulaakulana mu nsi yonna. =====
* Mu May 2021 yayingira abakulembeze b’amawanga ne Nobel laureates mu bbaluwa ey’okusaba G7 okukkiriza obutali bw’ensimbi za COVID-19 vaccine era okuddamu okuwangula okulwanyisa AIDS.[76]
* Ku 11 March 2023 yali omu ku bantu abasukka mu 200 abasayina People’s Vaccine Alliance “Never Again” statement nga basaba okufuna eby’okulwanyisa ebikwatagana n’obulwadde obw’amaanyi.[77]
* Mu February 2023 Banda yafuuka omu ku “grain ambassadors” ba Ukraine, ng’ayamba okuzuula amawanga ga Afrika agasinga okwetaaga emmere ya Ukraine mu kiseera ky’olutalo lwa Russo-Ukrainian War.[78]
Okuyita mu Joyce Banda Foundation Trust, yeeyongedde okukola ku by’okukuuma emmere n’okusomesa, nga mwemuli okugabira amaka 500 obusimba bwa kasooli abaakosebwa Cyclone Freddy mu January 2024[79] n’okutandika enteekateeka ya K315 million bursary scheme eri abawala abasoma mu masomero aga secondary mu 2024.[80]
==== Okwesimbawo ku bwa Pulezidenti mu 2025 ====
[[File:Joyce Banda 2025.jpg|thumb|Banda mu 2025]]
Ku lunaku lwa 23 June 2025, People’s Party National Executive Committee yakkiriza Banda nga omukwasi w’ekibiina ku bwa Pulezidenti mu kulonda kwa Malawi okwa 2025. Bwe yalangirira okwesimbawo kwe e Lilongwe, yagamba nti “Malawi eri ku mugga ogw’okusalawo era yeetaaga okulaba empya ekwatiddwa ku kukola kw’abavubuka n’okutumbula abakyala mu by’enfuna.”[81] Okulonda kwe—kweyitibwa “A New Malawi for the Youth Initiatives (A.Ma.Y.I.)”—kulaga obusomesa bw’amasomero ga sekendule obutali bwa kusasula, ebifo by’obulamu eby’okusindikibwa, okukyusa mu by’obuli bw’enguzi n’okutumbula abavubuka mu by’obusuubuzi ng’ebikulu byakyo.[82] Yawangulwa Peter Mutharika.
== Joyce Banda Foundation ==
Ng’akyali tannaba kufuuka omumyuka wa pulezidenti, yali mukulembeze era CEO w’ekitongole ekya Joyce Banda Foundation,[84] ekitongole ekirungi ekikola ku baana n’abafumbo abatalina bazadde mu Malawi okuyita mu masomero. Kiri mu Chimwankhunda area mu Blantyre nga kirimu amasomero ga primary ne secondary. Kirimu n’ekifo ky’okulabirira abaana abatalina bazadde ekirimu ebifo mukaaga n’abaana 600.[85] Era kikola ku byalo ebiriraanye nga kiwa micro-credit eri abakazi 40 n’ebibiina by’abavubuka 10. Kiwa ensigo eri abalimi abasukka mu 10,000 era kiwadde obuyambi obulala. Ekitongole kino kyazimba amalwaliro ana mu byalo 200 bye kisobola okukolako. Era kikola ku nkulaakulana mu byalo. Kirina obukwatagana ne Jack Brewer Foundation, ekitongole ekikola ku nkulaakulana mu nsi yonna ekya NFL star Jack Brewer.[86]
== National Association of Business Women ==
Banda ye mukulembeze w’ekibiina kya National Association of Business Women mu Malawi ekyatandikibwa mu 1990. Kiri mu mateeka ng’ekitongole ekitali kya magoba mu Malawi.[87] Ekibiina kino kirina ekigendererwa okuggyamu abakazi obwavu nga bawanga amaanyi n’okubawa obusobozi mu by’enfuna.[88] Kino kye kibiina ky’abakazi 30,000, ekisanyusa okuwagira bizinensi z’abakazi n’okuyamba abakazi abayagala okwetaba mu bizinensi. Ebikolwa byabwe birimu okutendeka mu bizinensi, okutendeka mu tekinologiya, okukuuma ebyafaayo n’obukugu mu kukulembera.[88] Bakola okuteekateeka okukola emboozi n’abakulembeze abakola amateeka okulaba nga amateeka gabaagaliza abakazi abalina bizinensi.[89] Omukulembeze waakyo kati ye Mary Malunga.[89] Ekitongole kino kibadde n’obukwatagana ne Humanist Institute for Development Cooperation (Hivos) ey’e Netherlands okuva mu 2003.[88]
== Philanthropy n’okukulaakulanya ebikolebwa ==
Banda abadde mu mirimu mingi egy’obusobozi n’abakyala okuva ku myaka 25 okulaba nga wabaawo enkyukakyuka mu mateeka, ddala mu by’enjigiriza. Yatandika Joyce Banda Foundation for Better Education. Yatandika Young Women Leaders Network, National Association of Business Women ne Hunger Project mu Malawi. Ye (nga ali wamu ne Pulezidenti Joaquim Chissano owa Mozambique) yaweebwa ekirabo kya Africa Prize for Leadership for the Sustainable End of Hunger mu 1997 ekitongole ky’e New York ekitali kya gavumenti. Yakozesa ssente z’ekirabo okuzimba ekizimbe kya Joyce Banda foundation for children.[85] Mu 2006, yafuna ekirabo kya International Award for the Health and Dignity of Women olw’okweyisa obulungi ku ddembe ly’abakyala ba Malawi nga bwekikolebwa Americans for United Nations Population Fund.[17]
Yaweereza nga commissioner wa "Bridging a World Divided" awamu n’abantu nga Bishop Desmond Tutu, ne United Nations Human Rights Commissioner, Mary Robinson.[8] Banda era yali memba mu Advisory Board for Education mu Washington DC, era mu advisory board ya Federation of World Peace and Love mu Taiwan (China).[8]
Mu kiseera ky’okukendeeza ensimbi mu gavumenti mu October 2012, Banda yakendeeza omusaala gwe ku bitundu 30%. Era yalangirira nti ennyonyi ya pulezidenti egenda kutundibwa.[90]
==== Global Leaders Council for Reproductive Health ====
Mu 2010, Banda yafuuka memba wa Global Leaders Council for Reproductive Health,[91] ekibiina ky’abantu kkumi na mukaaga abali mu buyinza n’abakulembeze b’amawanga agasooka, abakozi abakulu n’abalala abakkiriza okutumbula eby’obulamu bw’okuzalira okutuusa ku nkulaakulana ey’olubeerera n’obugagga.[91] Ekikulemberwa omukulembeze w’eggwanga lya Ireland Mary Robinson, abakulembeze bano balaba okukungaanya obuyinza bw’ebyobufuzi n’ensimbi ezetaagisa okufuna obulamu bw’okuzalira eri buli muntu mu 2015 – ekigendererwa ekikulu mu UN Millennium Development Goals.[91]
==== Ebirabo ====
===== Awaadi z'eggwanga =====
* Woman of the Year, Malawi, 1997
* Woman of the Year, Malawi, 1998
* ''Nyasa Times'' Multimedia "Person of the Year", 2010
===== Ebikopo by’ensi yonna =====
* Martin Luther King Jr. Drum Major Award, 2012, Washington D.C.[93]
* Legends Award for Leadership, 2012, Greater African Methodist Episcopal Church[94]
* Women of Substance Award, 2010, African Women Development Fund[95]
* Africa Prize for Leadership for the Sustainable End of Hunger, 1997, The Hunger Project, New York[8]
* International Award for Entrepreneurship Development, 1998, Africa Federation of Women Entrepreneurs & UN Economic Commission for Africa[8]
* 100 Heroines Award, 1998, Rochester, New York[8]
* Certificate of Honors, 2001, Federation of World Peace and Love, Taiwan (Republic of China)[8]
* Reykjavík Global Forum / Women Political Leaders (WPL) Trailblazer Award, 2020, Iceland[96]
==== Ekitiibwa ====
* ''Forbes'' magazine – World's Most Powerful Women: #40 (2014)<ref name="Forbes14" /> | #47 (2013) | #71 (2012)
* ''Forbes'' magazine – Africa's Most Powerful Women: #1 (2012) | #3 (2011)
* Included in the "BBC 100 Women" series, October 2014<ref name="bbc100women" />
* Included in "Outstanding Women in Africa" list, 2022, ''New Africa Magazine''<ref name="investigator2022" />
== Laba era ==
* Malawian Constitutional Crisis 2012
* List of current members of the National Assembly of Malawi
== Okusoma okw'okweyongerayo ==
* Kim Yi Dionne, Boniface Dulani (January 2013). "Constitutional provisions and executive succession: Malawi's 2012 transition in comparative perspective". ''African Affairs''. '''112''' (446): 111–137. doi:10.1093/afraf/ads067. JSTOR 23357150
== Ebyokulabirako ==
k3kqyik8oa6mw02hoq4jx2yx1ls603d
75894
75893
2026-10-01T12:26:43Z
MEvalyn
9841
75894
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|item=Q57388}}
'''Joyce Hilda Banda''' (eyazaalibwa nga Ntila; yazaalibwa nga 12 Apuli 1950) ye munnabyabufuzi, omusomesa era omulwanirizi w’eddembe okuva e Malawi eyakolanga ng’omukulembeze wa Malawi ow’okuna okuva mu 2012 okutuuka mu 2014. Yafuuka pulezidenti oluvannyuma lw’okufa kwa Bingu wa Mutharika, gwe yakolera nga vice president ow’okuna okuva mu 2009 okutuuka mu 2012. Omubaka wa People’s Party, Banda abadde akulembera ekibiina kino okuva lwe kyatandikibwawo mu 2011. Ye mukyala asooka okuba pulezidenti wa Malawi era omutwe gw’eggwanga ogwokubiri, oluvannyuma lwa Elizabeth II, era omutwe gw’eggwanga ogwokubiri mu Africa, oluvannyuma lwa Ellen Johnson Sirleaf owa Liberia.
Banda yazaalibwa mu Malemia, n’asoma ku Columbus University ne Royal Roads University n’afuna diguli ya bachelor’s ne master’s degree mu arts, ate Atlantic International University n’afuna diguli ya bachelor’s mu social science mu myaka gy’emyaka gya 1970. Oluvannyuma yatandikawo Joyce Banda Foundation, National Association of Business Women (NABW), Young Women Leaders Network, ne Hunger Project. Banda yayingira ebyobufuzi mu 1999 era n’alondebwa mu National Assembly nga memba wa United Democratic Front (UDF) ekibiina kya Pulezidenti Bakili Muluzi.
Mu 2004, Banda yateekebwako Minisita w’eby’obulamu bw’abakyala, abaana n’okukola emirimu gy’abantu abakulu okuva eri Pulezidenti Mutharika. Mu kiseera kye mu kifo kino, yakakasizza etteeka lya Domestic Violence Bill erya 2006, era n’ateekawo National Platform for Action on Orphans and Vulnerable Children ne Zero Tolerance Campaign Against Child Abuse. Banda oluvannyuma yateekebwako Minisita w’eby’ensonga z’ebweru, era n’akyusa obuwanguzi bwa Malawi okuva ku Republic of China okudda ku People’s Republic of China ng’agezaako okuleeta enkulaakulana mu by’enfuna mu Malawi. Mu 2009, Mutharika yaddamu okulonda era n’alonda Banda okuba omubaka we mu kulonda okw’eggwanga, era tikiti yaabwe n’ewangula, n’afuuka vice president asooka. Ekiseera kya Banda nga vice president kyali kijjudde obutakkaanya wakati we ne Mutharika kubanga Banda yagaana okukkiriza muganda wa Mutharika Peter okubeera omusika we ku bukulembeze bw’eggwanga. Banda oluvannyuma yasindikibwa ebweru mu DPP era n’atandikawo People’s Party, naye n’asigala nga vice president nga bwe kiragiddwa mu Ssemateeka.
Mu April 2012, Mutharika yafa; nga bwe kiri mu Ssemateeka, Banda nga vice president yandifuuse pulezidenti. Naye abamu ku ba DPP abaalina obwesige eri Mutharika baagezaako okuteekawo muganda we nga pulezidenti, ne batandika obuzibu mu kusikira obukulembeze. Wadde nga kino kyaliwo, Banda, nga bwe kiragiddwa mu mateeka, yafuuka pulezidenti ng’ayambibwa amagye agawagira Ssemateeka. Mu 2014, Banda yawangulwa mu kulonda okw’eggwanga Peter Mutharika, muganda wa Bingu eyafa. Nga Banda mu kusooka yagaana okukkiriza n’asaba okulonda okuddamu, ng’agamba nti waliwo obubbi, oluvannyuma yakkiriza n’awaayo obuyinza eri Mutharika nga 31 May.
Mu June 2014, Forbes yamulonda nga omukyala ow’amaanyi ogw’okusatu mu nsi yonna era nga ye mukyala ow’amaanyi ennyo mu Africa.<ref>{{Cite web |last=Burho |first=Moira Forbes, Maggie McGrath, Erin Spencer Sairam, Erika |title=Forbes World’s Most Powerful Women of 2025 |url=https://https//www.forbes.com/lists/power-women/ |access-date=2026-10-01 |website=Forbes |language=en}}</ref>Mu October 2014, yateekebwa mu BBC’s 100 Women.<ref>{{Cite news |date=2014-10-26 |title=Who are the 100 Women 2014? |url=https://www.bbc.com/news/world-29758792 |access-date=2026-10-01 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref>
== Obulamu bwe n’obw’eka ==
[[File:Joyce Banda 2025 (profile).jpg|thumb|Banda mu 2025]]
Joyce Hilda Ntila<ref>{{Cite news |date=2012-04-10 |title=Joyce Banda: Malawi's first female president |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-17662916 |access-date=2026-10-01 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> yazaalibwa nga 12 April 1950 mu Malemia, ekyalo mu Zomba District eya Nyasaland (kati Malawi).<ref>{{Cite web |title=Malawian President quietly celebrates 62nd birthday {{!}} Malawi news, Malawi - NyasaTimes breaking online news source from Malawi |url=http://www.nyasatimes.com/malawi/2012/04/12/malawian-president-quietly-celebrates-62nd-birthday/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414023610/http://www.nyasatimes.com/malawi/2012/04/12/malawian-president-quietly-celebrates-62nd-birthday/ |archive-date=2012-04-14 |access-date=2026-10-01 |website=www.nyasatimes.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=JB Celebrates Her 62 Birthday In Private {{!}} Malawi Voice |url=http://www.malawivoice.com/2012/04/12/jb-celebrates-her-62-birthday-in-private-67799/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414080836/http://www.malawivoice.com/2012/04/12/jb-celebrates-her-62-birthday-in-private-67799/ |archive-date=2012-04-14 |access-date=2026-10-01 |website=www.malawivoice.com |language=en-US}}</ref> Yasoma ku Providence Secondary School.<ref>{{Cite web |last=Online |first=Nation |date=2020-03-31 |title=Faith’s rise against odds |url=https://mwnation.com/faiths-rise-against-odds/ |access-date=2026-10-01 |website=Nation Online |language=en-US}}</ref> Kitaawe yali omuyimbi wa police brass band. Yatandika okukola nga secretary era n’afuuka omuntu amanyiddwa ennyo mu kiseera kya dictator Hastings Banda.<ref>{{Cite web |date=2012-04-06 |title=Joyce Banda poised for Malawi presidency |url=https://capitalfm.africa/joyce-banda-poised-for-malawi-presidency/ |access-date=2026-10-01 |website=Capital FM Kenya |language=en-US}}</ref>
Yafuna Cambridge School Certificate, Bachelor of Arts Degree mu Early Childhood Education okuva mu Columbus University (ekitongole ekitalina kukkirizibwa), Bachelor of Social Studies mu Gender Studies okuva mu Atlantic International University (nayo etalina kukkirizibwa) ne Diploma mu Management of NGOs okuva mu International Labour Organization (ILO) Centre mu Turin, Italy. Atlantic International University kyogerwako ng’ekifo ekikola diguli ezitali za mazima, era diguli zaayo zikyusiddwa nnyo nga “fake.<ref>{{Cite news |date=2016-10-28 |title=Probe IGP's ‘Fake’ doctorate degree - Academics |url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Probe-IGP-s-Fake-doctorate-degree-Academics-481571 |archive-url=http://web.archive.org/web/20241229191248/https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Probe-IGP-s-Fake-doctorate-degree-Academics-481571 |archive-date=2024-12-29 |access-date=2026-10-01 |work=GhanaWeb |language=en-US}}</ref>” Yafuna ne Master of Arts degree mu Leadership okuva mu Royal Roads University mu Canada, ne doctorate ey’ekitiibwa mu 2013 okuva mu Jeonju University.<ref>{{Cite journal |date=2019 |title=Liberia, Malawi, and Central African Republic |url=https://doi.org/10.5040/9781666992373.ch-002 |journal=Empowering Women |pages=23–44 |doi=10.5040/9781666992373.ch-002}}</ref>
Yawasa Roy Kachale, gye yazaala abaana basatu. Nga ali ku myaka 25, yali abeera Nairobi, Kenya.<ref>{{Cite web |date=2020-07-03 |title=How Nairobi shaped future president |url=https://nation.africa/kenya/news/how-nairobi-shaped-future-president--808056 |access-date=2026-10-01 |website=Daily Nation |language=en}}</ref>
Mu 1975, okugenda mu maaso kw’abakyala mu Kenya kwalaga Banda okutwala abaana be basatu n’ava mu bufumbo obwali bumukubiriza obubi.[14] Obufumbo bwe ne Roy Kachele bwaggwa mu 1981. Oluvannyuma yawasa Richard Banda, omulamuzi omukulu ow’eddembe mu Malawi, gye yazaala abaana babiri.<ref>{{Cite web |last=Moderator |date=2013-04-10 |title=Stories on Malawi: (20) New tweets matching Malawi |url=https://storiesonmalawi.blogspot.com/2013/04/20-new-tweets-matching-malawi_6790.html |access-date=2026-10-01 |website=Stories on Malawi}}</ref>
Wakati wa 1985 ne 1997 Banda yakulembera era n’atandikawo bizinensi n’ebitongole ebitali bimu nga Ndekani Garments (1985), Akajuwe Enterprises (1992), ne Kalingidza Bakery (1995). Okutuuka kwe kwamuleetera okuyamba abakyala abalala okufuna obwetwaze mu by’enfuna n’okumalawo obwavu n’okukozesebwa obubi.<ref name=":1">{{Cite web |title=Friends of UNFPA – Channel Foundation |url=https://www.channelfoundation.org/legacy-grantees/unfpa/ |access-date=2026-10-01 |language=en-US}}</ref>
Ye muganda wa Anjimile Oponyo, eyali CEO wa Raising Malawi Academy for Girls, eyayambibwa Madonna.<ref>{{Cite news |last=Reporter |first=Staff |date=2012-04-16 |title=Madonna: I’m happy Joyce Banda is Malawi’s leader |url=https://www.namibian.com.na/madonna-im-happy-joyce-banda-is-malawis-leader/ |access-date=2026-10-01 |work=The Namibian |language=en-US}}</ref>
== Obulamu bw’ebyobufuzi ==
=== Emirimu gy’obukulembeze (1999–2009) ===
Joyce Banda yayingira mu byobufuzi mu 1999. Yawangula ekifo mu Palamenti mu kulonda kwa Malawi okwokusatu okwa demokulasiya ng’omubaka wa kibiina kya Pulezidenti Bakili Muluzi, United Democratic Front. Yakikiriranga Zomba Malosa constituency.<ref name=":1" /> Muluzi yamuteekako nga Minisita w’eby’obusajja n’eby’abantu. Nga minisita, yakola okulwanyisa okussa mu mateeka Domestic Violence Bill eyali etaddeko emyaka musanvu nga tekyakolebwa. Yakola National Platform for Action ku baana abatalina bazadde n’abaana abali mu buzibu era n’atandika Zero Tolerance Campaign Against Child Abuse.<ref name=":1" />
Mu 2004, yaddamu okulondebwa nga memba wa kibiina kya Muluzi. Bingu wa Mutharika yafuuka Pulezidenti. Newankubadde Banda teyali memba wa kibiina kye, Mutharika yamuteekako nga Minisita w’eby’ensonga z’ebweru mu 2006. Banda yasindika okukyusa engeri Malawi gye yakkiriza gavumenti ya China okuva ku Republic of China (ku Taiwan) okudda ku People’s Republic of China ku lukalu; yagamba nti kino kyandireese obugagga eri Malawi. Mu 2010, China yamaliriza okuzimba ekizimbe kipya kya Palamenti e Lilongwe.<ref>{{Cite web |title=China-Malawi cooperation very good: Malawian diplomat - People's Daily Online |url=https://en.people.cn/n/2015/0420/c90883-8880774.html |access-date=2026-10-01 |website=en.people.cn}}</ref>
=== Omumyuka wa Pulezidenti (2009–2012) ===
Banda yagenda mu kalulu ka 2009 nga omuwandiisi wa DP, ng’awerekerwako Mutharika, omuwandiisi wa DP ow’obwapulezidenti. Yaweereza nga omukyala asooka okuba omumyuka wa Pulezidenti mu Malawi. Mu kusalawo okutali kwategeerekeka okuva mu DPP, Joyce Banda ne second vice-president Khumbo Kachali baasimbibwa nga bamumyuka ba DPP nga 12 December 2010 olw’ebikolwa ‘eby’okulwanyisa ekibiina. Mu kugezaako okumugoba, pulezidenti yeeyongera okumuwa emirimu egyali gyakolebwako Callista Mutharika, eyateekebwa mu kabineeti mu September 2011. Kkooti yagaana Mutharika okumugoba nga omumyuka wa Pulezidenti ku nsonga za ssemateeka. Kino kyali kirimu okuggyako emotoka ye ey’obukulembeze n’okumugaana okuwandiisa ekibiina kye ekipya. Ku 8 September 2011, ekifo ky’omumyuka wa Pulezidenti kyalekebwa mu kukyusa kabineeti. Naye yali akyali Vice-President mu mateeka kubanga ekifo kino kyali kisabiddwa mu ssemateeka. Yayogerwako omwogezi wa DPP Hetherwick Ntaba okulekulira ekifo ky’omumyuka wa Pulezidenti.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Nyasa Times |date=2011-10-12 |title=Bingu drags VP to court on ‘constructive resignation’ {{!}} Nyasa Times |url=https://www.nyasatimes.com/bingu-drags-vp-to-court-on-constructive-resignation/ |access-date=2026-10-01 |website=www.nyasatimes.com |language=en-GB}}</ref>
==== Ebibiina mu DPP ====
[[File:Joyce Banda Department for International Development photo crop.jpg|thumb|Banda mu 2012]]
Enkolagana wakati wa Banda ne Pulezidenti Bingu wa Mutharika yali etandise okubaamu obutakkaanya olw’okugezaako kwa Mutharika okuteekawo muganda we Peter Mutharika ng’omusikira we. Newankubadde nga yasibwa ku kifo ky’obumyuka bwa Pulezidenti wa DPP wamu ne Second Vice-President Khumbo Kachali, yakomekkereza okukola nga omumyuka wa Pulezidenti wa Malawi nga bwe kirambikiddwa mu ssemateeka. Kino kyaleetera abantu bangi okuva mu DPP n’okutandika ebibiina ebyamuwagira okufuuka Pulezidenti wa Malawi mu kulonda kwa 2014.<ref name=":2">{{Cite web |title=Statement by Samuel Itam, Executive Director for Malawi December 3, 2008 |url=https://doi.org/10.5089/9781451828207.002.a004 |access-date=2026-10-01 |website=doi.org}}</ref> DPP yagaana nti abantu bangi tebaavaamu era n’egamba nti baali batono bokka.<ref name=":2" />
==== People’s Party ====
Banda ye mutandisi era mukulembeze wa People’s Party, eyatandikibwa mu 2011 oluvannyuma lw’okugobebwa mu DPP bwe yagaana okuwagira muganda wa Pulezidenti Mutharika omuto Peter Mutharika ng’omusikira we mu kulonda kwa 2014.<ref>{{Cite news |title=Malawi’s Vice President Joyce Banda Expelled From Ruling Party |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2010-12-13/malawi-s-vice-president-joyce-banda-expelled-from-ruling-party |archive-url=http://web.archive.org/web/20220422082224/https://www.bloomberg.com/news/articles/2010-12-13/malawi-s-vice-president-joyce-banda-expelled-from-ruling-party |archive-date=2022-04-22 |access-date=2026-10-01 |work=Bloomberg.com |language=en}}</ref>
=== Pulezidenti (2012 – May 2014) ===
===== Okukyusa obuyinza =====
Ku 5 April 2012, Pulezidenti Mutharika yafa.[31] Oluvannyuma lw’okufa kwe gavumenti yalemwa okutegeeza abantu mu budde nti pulezidenti afudde. Kino kyaleeta okutya kw’okubaawo kw’obuzibu mu ssemateeka mu Malawi.<ref>{{Cite news |title=Potential crisis looms in Malawi amid reports of president's death |url=http://articles.cnn.com/2012-04-06/africa/world_africa_malawi-president_1_malawians-president-bingu-wa-mutharika-patricia-kaliati?_s=PM:AFRICA |archive-url=http://web.archive.org/web/20120515054125/http://articles.cnn.com/2012-04-06/africa/world_africa_malawi-president_1_malawians-president-bingu-wa-mutharika-patricia-kaliati?_s=PM:AFRICA |archive-date=2012-05-15 |access-date=2026-10-01 |work=CNN |language=en}}</ref>[32][33][34][35]
Agence France-Presse yayogera ku Pulezidenti wa Malawi eyasooka Bakili Muluzi ng’agamba nti “ssemateeka alina okugobererwa”, ng’agamba nti omumyuka wa pulezidenti ateekeddwa okutwala obuyinza mu ssemateeka. “Ndi kusaba ssemateeka agobererwe, okukuuma emirembe n’obutebenkevu. Amateeka ga Malawi galambika bulungi nti omumyuka wa pulezidenti atwala obuyinza singa pulezidenti aliwo tasobola kukulembera. Tulina okwewala ekizibu ky’obutabanguko. Tugoberere ssemateeka. Tetulina ky’okusalawo okuggyako okugoberera ssemateeka. Ky’amaanyi nnyo nti waliwo emirembe n’obutebenkevu.”[36] Ab’ebyokwerinda ba Malawi nabo baayagala ssemateeka agobererwe.[37] Ekitongole ky’amateeka ekya Malawi Law Society kyakakasa nti mu kitundu 83(4) mu ssemateeka wa Malawi, ye yali omusikira omutuufu ku bukulembeze bwa Pulezidenti.[38]
Ku 7 April, kabineeti ya Malawi yasaba kkooti okugaana Banda okufuuka pulezidenti. Ye n’akuba essimu eri omuduumizi w’amagye, General Henry Odillo, n’amusaba amuwagire. Yamukkiriza n’ateekawo abajaasi okwetooloola ennyumba ye.<ref>{{Cite news |last=Smith |first=David |date=2012-04-29 |title=Malawi's Joyce Banda puts women's rights at centre of new presidency |url=https://www.theguardian.com/world/2012/apr/29/malawi-president-joyce-banda-women-rights |access-date=2026-10-01 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref>
Joyce Banda yalayirwa ku 7 April 2012 ng’omukulembeze wa Malawi, omukazi asoose okubeera mu kifo kino.[40] Omulamuzi omukulu Lovemore Munlo yali akulira omukolo ogwali ku National Assembly mu Lilongwe.[31] Oluvannyuma lw’okulayira, Banda yasaba obumu bw’eggwanga. “Njagala ffenna tukyuse tugende mu maaso n’essuubi n’omwoyo gw’obumu n’obwegassi... Nsuubira tujja kubeera bumu era nsuubira nti ng’eggwanga erisaba Katonda, twakkirize Katonda ajje mu maaso gaffe kubanga singa tetukikola, tuba tumaze okulemererwa.”<ref>{{Cite web |last=Agencies |first=News |title=Joyce Banda sworn in as president of Malawi |url=https://www.aljazeera.com/news/2012/4/8/joyce-banda-sworn-in-as-president-of-malawi |access-date=2026-10-01 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref>
Abamawulire ba Malawi n’ensi yonna baalaga okutongoza kwa Joyce Banda nga kwali kwa mirembe. Baakuyita obuwanguzi bwa demokulaasi. Olupapula lwa Malawi Sunday Times lwagamba nti okutongoza kwa pulezidenti omuggya kwali “kuyambye okunyweza n’okussa obuwangwa bwa demokulaasi mu ggwanga.”<ref>{{Cite web |date=2026-10-01 |title=Home |url=https://www.monitor.co.ug/uganda |access-date=2026-10-01 |website=Monitor |language=en}}</ref>
=== Okulonda abakungu ba Cabinet n’okufiirwa okulonda kwa Pulezidenti mu 2014 ===
Ku 26 April 2012, Banda yalonda cabinet ye eyali erimu baminisita 23 n’abamyuka baabwe mwenda. Yawaayo ebifo eby’enkizo okunyweza amaanyi ge nga mukulembeze w’eggwanga.[42]
Ku 10 October 2013, ennaku entono oluvannyuma lw’okudda okuva ku lugendo lwe ku UN, Banda yasazaamu cabinet ye oluvannyuma lw’ekikangabwa kya Capital Hill Cashgate scandal.[43][44] Ku 15 October, cabinet empya yalondebwa era omuwandiisi wa byensimbi Ken Lipenga ne minisita w’ebyamateeka Ralph Kasambara baasazibwako mu cabinet.
Mu May 2014 Joyce Banda yawangulwa nnyo mu kulonda kwa pulezidenti. Yalemwa okugezaako okusazaamu okulonda. Teyagenda ku kukyala kw’omuwanguzi Peter Mutharika, naye yamukubira essanyu.[45] Yatandika okubeera ebweru wa Malawi mu 2014. Ekiragiro ky’okumukwata ku nsonga z’obulyake mu kiseera kye nga Pulezidenti kyategekebwa nga 31 July 2017, newankubadde yali akyali ebweru w’eggwanga.[46] Yegaana emisango gino n’agamba nti ajja kudda okugiwulira.[47]
=== Enkolagana y’ensi yonna ===
Mu myaka egyasooka okutuuka ku bukulembeze bwa Banda, Malawi yali mu mbeera embi ey’ebyenfuna olw’enkolagana n’amawanga amalala mu bufuzi bwa Bingu wa Mutharika. Mu mwaka ogwasembayo ogw’obufuzi bwa Mutharika, Bungereza, Amerika, Germany, Norway, European Union, World Bank ne African Development Bank byonna byaleka okuwa obuyambi bw’ebyensimbi. Baalaga okutya ku bikolwa bya Mutharika ku demokulasiya mu ggwanga n’obukulembeze bwe obwali butandise okubaamu obutabanguko. Mu March 2012, Mutharika yagamba abakungu bano abava ebweru nti “mugende mu hell.” Yabalumiriza okutegeka okuggyawo gavumenti ye.[48] Ekimu ku bizibu bya Banda ng’omukulembeze kyali kuddamu okuzimba enkolagana n’abawa obuyambi. Era yalina ekizibu eky’okuddamu okuzimba enkolagana n’eggwanga lye erya Malawi nga Mozambique, n’amawanga agali mu kitundu nga Botswana.
Mu wiiki esooka ey’obufuzi bwe, Banda yatandika okukola enkolagana empya okuddamu okuzimba enkolagana ya Malawi n’amawanga amalala.[49] Yayogera ne Henry Bellingham ow’ekitongole kya United Kingdom’s Foreign Office. Yamusuubiza nti omubaka omupya owa Bungereza ajja kutumibwa “mu kiseera ekisinga obumpi.” Yayogera ne Secretary of State Hillary Clinton owa Amerika. Clinton yasubiza okuddamu okuteesa ku ssente za $350 million ez’amasannyalaze mu bwangu ddala. Banda yalangirira enteekateeka okwogera ne Baroness Ashton ow’ekitongole kya European Union’s Foreign Affairs office ne Ruby Randall, omukiise wa IMF mu Malawi. Ye ne pulezidenti wa Zambia Michael Sata baali bamaze okuteesa ku kuddamu okukola enkolagana ennungi.[49] Okusanyusa abawa obuyambi, gavumenti ya Banda era yagaana mu June 2012 okutegekera olukiiko lw’African Union mu July kubanga AU yali egambye nti pulezidenti wa Sudan Omar al-Bashir aweebwe obukakafu nti Malawi ejja kwegaana okuweereza ekiragiro kya ICC ekimukwata; Cabinet yasalawo nti embeera zino tezikkirizibwa.[50] Banda yayogerwako Forbes nga omukyala ow’amaanyi asinga obungi mu nsi, erinnya ly’omu Afrika erisinga obunene ku lukalala.
=== Enkola y'eggwanga ===
===== Obubonero bw'eggwanga =====
[[File:Flag of Malawi.svg|thumb|Bendera ya Malawi eyasooka mu 1964, eyaddizibwawo mu 2012]]
Mu myezi ebiri nga bamaze okutandika okukulembera, gavumenti ya Banda yateekawo ekiragiro okuddamu okukozesa bendera ya Malawi eyasooka eya 1964 "rising-sun", ng’eggyako eyakozesebwa mu 2010 wansi wa Bingu wa Mutharika.[51][52]
===== Okulwanirira eddembe ly’abantu =====
[[File:Flag of Malawi (2010–2012).svg|thumb|Bbendera etamanyiddwa eya 2010–2012]]
Ku 18 May 2012 Banda yalangirira nti agenda kuggyawo amateeka agalwanyisa obufumbo bw’abasajja oba abakyala bokka.[53] Mu November Minisitule y’ebyamateeka yawa ekiragiro eky’okwewala okukwatibwa ku bantu abakola obufumbo obwo nga balina okukkiriziganya, nga balindirira okwekeneenya kwa Palamenti,[54] naye Kkooti Enkulu yasazaamu ekiragiro ekyo mu February 2016, ng’egamba nti Palamenti yokka ye esobola okusazaamu oba okuggyawo amateeka gano.[55] Newankubadde obufumbo bw’abasajja oba abakyala bokka bukyali mu mateeka, okulwanirira eddembe ly’abantu kwongedde; Lilongwe yakuba olugendo lw’abavubuka ba LGBT olwasooka mu Malawi nga 26 June 2021.[56]
===== Enkyukakyuka mu by’enfuna n’ensimbi =====
Mu kugoberera amagezi ga International Monetary Fund (IMF), Banda yateekawo enkola y’okukyusa omuwendo gw’ensimbi, era nga 7 May 2012, yakendeeza omuwendo gwa Malawian kwacha ku bitundu 33 ku buli kikumi okusinziira ku ddoola ya Amerika okusobola okuggyawo akatale akatono akaliwo n’okufunamu obuyambi okuva ebweru.[57]
* Obuzibu obw’akaseera akatono: Okukendeeza omuwendo gw’ensimbi wamu n’okuteeka ebbeeyi y’amafuta mu mikono gy’abantu, kyaleetera okweyongera kw’ebbeeyi y’ebintu okutuuka ku bitundu 34 ku buli kikumi era ne kuleeta okwegugunga n’okulaga obutali bumativu mu January 2013.[58]
* Okuddamu okuzimba mu kiseera ekya wakati: Ku nkomerero ya 2013, IMF yagamba nti “okuddamu okuzimba kutandise… nga kuyambibwa okwongera okufuna ensimbi eziva ebweru” era nti ebbeeyi y’ebintu yatandika okukka.[59] Ekibiina kya Southern African Development Community kyategeka nti ebbeeyi y’ebintu ejja kukendeera okutuuka ku bitundu 19.6 ku buli kikumi mu 2014 ng’omuwendo gw’ensimbi gukutte mu mbeera.[60]
* Enkolagana n’abawa obuyambi: U.S. Congressional Research Service yalaga nti abawa obuyambi abasinga abaali basazizzaamu obuyambi bw’ensimbi mu kiseera kya Mutharika baabuzzaayo oluvannyuma lw’enkyukakyuka za Banda, nga mwemuli n’endagaano ya US $350-million eya Millennium Challenge Corporation.[61]
Enkyukakyuka zino zaateekebwako mu pulogulaamu ya gavumenti ey’okuddamu okuzimba mu by’enfuna eya 2012–2014, eyateeka enkyukakyuka ezikolebwa mu katale wamu n’enteekateeka z’okukuuma abantu mu mbeera y’obulamu.[62]
===== Obukadde n’ekyuma kya pulezidenti =====
Okusala ku nsimbi ezikozesebwa mu gavumenti, Banda yasuubiza okukendeeza omusaala gwe ku bitundu 30 ku buli kikumi era n’alagira okutunda ekifaananyi kya Dassault Falcon 900EX ekyagulibwa eyamuddirira. Ekifaananyi kino kyatundibwa eri Bohnox Enterprise eyali esangibwa mu British Virgin Islands ku doola za Amerika obukadde 15 mu May 2013.[63] Abakungu ba gavumenti baagamba nti ensimbi zino zaakozesebwa okusasula ebbanja ly’okulwanyisa ne Paramount Group n’okusasula emmere ya kasooli n’eddagala, naye ebibiina by’abantu baawakanya enteekateeka eno era ne basaba ebikwata ku ndagaano.[64] Okutegeeza kwa Parliament’s Public Accounts Committee mu 2021 kwalaga okunoonyereza okuggya ku nsonga eno, newankubadde tewali misango gy’obumenyi bw’amateeka egisimbiddwa mu kkooti.[65]
===== Enkola y’abantu =====
Wadde nga enkola za Banda zaaleeta obwesige mu bawandiisi b’ensimbi n’okufuna ssente z’ebweru, zaaleetawo okulinnya kw’ebbeeyi y’obulamu mu maka agali mu bibuga, ne zikendeeza obuwanguzi bwe mu bantu ng’agenda okulonda kwa 2014. Abanoonyereza bakyalina okwawukanako ku mugaso ogw’ebbanga ddene ogw’okukendeeza ebbeeyi mu 2012, newankubadde IMF ne World Bank balaga nti enkola eno yayamba okuziyiza obuzibu bw’ebyenfuna n’okuteekawo omusingi gw’enkulaakulana empya.[66]
===== Enteekateeka za Pulezidenti =====
Banda alaze obumanyirivu mu kulabirira obulamu bw’abakyala n’eddembe ly’okuzaala, nga asinga okuyita mu kusomesa abakyala ku Malawi. Yalaga obuwagizi bwe ng’atandika Presidential Initiative on Maternal Health and Safe Motherhood. Mu myaka ebiri gyokka, enteekateeka eno yalaga okukendeera kw’omuwendo gw’abakyala abafa nga bazaala okuva ku 675 ku buli 100,000 abaazaalibwa okutuuka ku 460 ku buli 100,000 abaazaalibwa.[67]
===== Bendera =====
Oluvannyuma bendera yakyusibwa mu 2010 gavumenti ya Mutharika, waaliwo okuwakanya okuva mu bantu. Ebibiina bingi byawakanya obutuufu bwa bendera eno. Ku 28 May 2012, Banda yakulembera ababaka ba palamenti okusalawo okuddamu okukozesa bendera ey’obwetwaze, eyasooka okuteekebwako mu 1964. Ebibiina byonna, okuggyako DPP, byasalawo okuddamu okukozesa bendera ey’obwetwaze.[68]
==== Obulamu oluvannyuma lw’okuba pulezidenti ====
===== Okuddayo okuva mu buwangwa n’okunoonyereza ku Cashgate (2018) =====
Banda yaddayo e Malawi nga 28 April 2018 oluvannyuma lw’emyaka esatu egy’okweyisa mu buwangwa mu Amerika, gyeyali mukwano omukulu mu Woodrow Wilson Center ne Center for Global Development.[69][70] Newankubadde poliisi yawa ekiragiro kya 2017 okumukwata olw’omusango gwa “Cashgate” ogw’omu 2013, Anti-Corruption Bureau yategeeza mu May 2018 nti okunoonyereza kwali kukyagenda mu maaso era nti Banda teyali akyaliiko musango gw’okusimbibwa mu kkooti.[71]
==== Enkolagana z’ebyokulonda mu 2019–2020 ====
People’s Party yasooka okuteekawo Banda ku kulonda kwa pulezidenti mu 2019, naye nga 15 March 2019 yavaamu n’awagira omuvuganya w’ekibiina ky’obufuzi Lazarus Chakwera.[72][73] Oluvannyuma lwa Kkooti Enkulu okusalawo okuggya ebivudde mu kulonda kwa 2019, Banda yawagira Chakwera mu kulonda okwaddirira mu June 2020 era n’amwebaza mu lujjudde oluvannyuma lw’okuwangula.[74]
Mu kabineeti ya Chakwera eyasooka, eyalangirirwa nga 8 July 2020, mwali mutabani wa Banda, Roy Akajuwe Kachale-Banda, ng’omubaka w’ebyobusuubuzi.[75]
==== Okulwanirira n’okuyamba mu nsi yonna (2021–2024) ====
===== Banda abadde akola ennyo ku nsonga z’ebyobulamu n’enkulaakulana mu nsi yonna. =====
* Mu May 2021 yayingira abakulembeze b’amawanga ne Nobel laureates mu bbaluwa ey’okusaba G7 okukkiriza obutali bw’ensimbi za COVID-19 vaccine era okuddamu okuwangula okulwanyisa AIDS.[76]
* Ku 11 March 2023 yali omu ku bantu abasukka mu 200 abasayina People’s Vaccine Alliance “Never Again” statement nga basaba okufuna eby’okulwanyisa ebikwatagana n’obulwadde obw’amaanyi.[77]
* Mu February 2023 Banda yafuuka omu ku “grain ambassadors” ba Ukraine, ng’ayamba okuzuula amawanga ga Afrika agasinga okwetaaga emmere ya Ukraine mu kiseera ky’olutalo lwa Russo-Ukrainian War.[78]
Okuyita mu Joyce Banda Foundation Trust, yeeyongedde okukola ku by’okukuuma emmere n’okusomesa, nga mwemuli okugabira amaka 500 obusimba bwa kasooli abaakosebwa Cyclone Freddy mu January 2024[79] n’okutandika enteekateeka ya K315 million bursary scheme eri abawala abasoma mu masomero aga secondary mu 2024.[80]
==== Okwesimbawo ku bwa Pulezidenti mu 2025 ====
[[File:Joyce Banda 2025.jpg|thumb|Banda mu 2025]]
Ku lunaku lwa 23 June 2025, People’s Party National Executive Committee yakkiriza Banda nga omukwasi w’ekibiina ku bwa Pulezidenti mu kulonda kwa Malawi okwa 2025. Bwe yalangirira okwesimbawo kwe e Lilongwe, yagamba nti “Malawi eri ku mugga ogw’okusalawo era yeetaaga okulaba empya ekwatiddwa ku kukola kw’abavubuka n’okutumbula abakyala mu by’enfuna.”[81] Okulonda kwe—kweyitibwa “A New Malawi for the Youth Initiatives (A.Ma.Y.I.)”—kulaga obusomesa bw’amasomero ga sekendule obutali bwa kusasula, ebifo by’obulamu eby’okusindikibwa, okukyusa mu by’obuli bw’enguzi n’okutumbula abavubuka mu by’obusuubuzi ng’ebikulu byakyo.[82] Yawangulwa Peter Mutharika.
== Joyce Banda Foundation ==
Ng’akyali tannaba kufuuka omumyuka wa pulezidenti, yali mukulembeze era CEO w’ekitongole ekya Joyce Banda Foundation,[84] ekitongole ekirungi ekikola ku baana n’abafumbo abatalina bazadde mu Malawi okuyita mu masomero. Kiri mu Chimwankhunda area mu Blantyre nga kirimu amasomero ga primary ne secondary. Kirimu n’ekifo ky’okulabirira abaana abatalina bazadde ekirimu ebifo mukaaga n’abaana 600.[85] Era kikola ku byalo ebiriraanye nga kiwa micro-credit eri abakazi 40 n’ebibiina by’abavubuka 10. Kiwa ensigo eri abalimi abasukka mu 10,000 era kiwadde obuyambi obulala. Ekitongole kino kyazimba amalwaliro ana mu byalo 200 bye kisobola okukolako. Era kikola ku nkulaakulana mu byalo. Kirina obukwatagana ne Jack Brewer Foundation, ekitongole ekikola ku nkulaakulana mu nsi yonna ekya NFL star Jack Brewer.[86]
== National Association of Business Women ==
Banda ye mukulembeze w’ekibiina kya National Association of Business Women mu Malawi ekyatandikibwa mu 1990. Kiri mu mateeka ng’ekitongole ekitali kya magoba mu Malawi.[87] Ekibiina kino kirina ekigendererwa okuggyamu abakazi obwavu nga bawanga amaanyi n’okubawa obusobozi mu by’enfuna.[88] Kino kye kibiina ky’abakazi 30,000, ekisanyusa okuwagira bizinensi z’abakazi n’okuyamba abakazi abayagala okwetaba mu bizinensi. Ebikolwa byabwe birimu okutendeka mu bizinensi, okutendeka mu tekinologiya, okukuuma ebyafaayo n’obukugu mu kukulembera.[88] Bakola okuteekateeka okukola emboozi n’abakulembeze abakola amateeka okulaba nga amateeka gabaagaliza abakazi abalina bizinensi.[89] Omukulembeze waakyo kati ye Mary Malunga.[89] Ekitongole kino kibadde n’obukwatagana ne Humanist Institute for Development Cooperation (Hivos) ey’e Netherlands okuva mu 2003.[88]
== Philanthropy n’okukulaakulanya ebikolebwa ==
Banda abadde mu mirimu mingi egy’obusobozi n’abakyala okuva ku myaka 25 okulaba nga wabaawo enkyukakyuka mu mateeka, ddala mu by’enjigiriza. Yatandika Joyce Banda Foundation for Better Education. Yatandika Young Women Leaders Network, National Association of Business Women ne Hunger Project mu Malawi. Ye (nga ali wamu ne Pulezidenti Joaquim Chissano owa Mozambique) yaweebwa ekirabo kya Africa Prize for Leadership for the Sustainable End of Hunger mu 1997 ekitongole ky’e New York ekitali kya gavumenti. Yakozesa ssente z’ekirabo okuzimba ekizimbe kya Joyce Banda foundation for children.[85] Mu 2006, yafuna ekirabo kya International Award for the Health and Dignity of Women olw’okweyisa obulungi ku ddembe ly’abakyala ba Malawi nga bwekikolebwa Americans for United Nations Population Fund.[17]
Yaweereza nga commissioner wa "Bridging a World Divided" awamu n’abantu nga Bishop Desmond Tutu, ne United Nations Human Rights Commissioner, Mary Robinson.[8] Banda era yali memba mu Advisory Board for Education mu Washington DC, era mu advisory board ya Federation of World Peace and Love mu Taiwan (China).[8]
Mu kiseera ky’okukendeeza ensimbi mu gavumenti mu October 2012, Banda yakendeeza omusaala gwe ku bitundu 30%. Era yalangirira nti ennyonyi ya pulezidenti egenda kutundibwa.[90]
==== Global Leaders Council for Reproductive Health ====
Mu 2010, Banda yafuuka memba wa Global Leaders Council for Reproductive Health,[91] ekibiina ky’abantu kkumi na mukaaga abali mu buyinza n’abakulembeze b’amawanga agasooka, abakozi abakulu n’abalala abakkiriza okutumbula eby’obulamu bw’okuzalira okutuusa ku nkulaakulana ey’olubeerera n’obugagga.[91] Ekikulemberwa omukulembeze w’eggwanga lya Ireland Mary Robinson, abakulembeze bano balaba okukungaanya obuyinza bw’ebyobufuzi n’ensimbi ezetaagisa okufuna obulamu bw’okuzalira eri buli muntu mu 2015 – ekigendererwa ekikulu mu UN Millennium Development Goals.[91]
==== Ebirabo ====
===== Awaadi z'eggwanga =====
* Woman of the Year, Malawi, 1997
* Woman of the Year, Malawi, 1998
* ''Nyasa Times'' Multimedia "Person of the Year", 2010
===== Ebikopo by’ensi yonna =====
* Martin Luther King Jr. Drum Major Award, 2012, Washington D.C.[93]
* Legends Award for Leadership, 2012, Greater African Methodist Episcopal Church[94]
* Women of Substance Award, 2010, African Women Development Fund[95]
* Africa Prize for Leadership for the Sustainable End of Hunger, 1997, The Hunger Project, New York[8]
* International Award for Entrepreneurship Development, 1998, Africa Federation of Women Entrepreneurs & UN Economic Commission for Africa[8]
* 100 Heroines Award, 1998, Rochester, New York[8]
* Certificate of Honors, 2001, Federation of World Peace and Love, Taiwan (Republic of China)[8]
* Reykjavík Global Forum / Women Political Leaders (WPL) Trailblazer Award, 2020, Iceland[96]
==== Ekitiibwa ====
* ''Forbes'' magazine – World's Most Powerful Women: #40 (2014)<ref name="Forbes14" /> | #47 (2013) | #71 (2012)
* ''Forbes'' magazine – Africa's Most Powerful Women: #1 (2012) | #3 (2011)
* Included in the "BBC 100 Women" series, October 2014<ref name="bbc100women" />
* Included in "Outstanding Women in Africa" list, 2022, ''New Africa Magazine''<ref name="investigator2022" />
== Laba era ==
* Malawian Constitutional Crisis 2012
* List of current members of the National Assembly of Malawi
== Okusoma okw'okweyongerayo ==
* Kim Yi Dionne, Boniface Dulani (January 2013). "Constitutional provisions and executive succession: Malawi's 2012 transition in comparative perspective". ''African Affairs''. '''112''' (446): 111–137. doi:10.1093/afraf/ads067. JSTOR 23357150
== Ebyokulabirako ==
ablr1e6s43ln13or78hn557u4ktn9tz
Whitney Smith
0
16004
75897
2026-10-02T05:17:04Z
ESTHER NAKITENDE
9175
Created page with "Linnya lya muntu"
75897
wikitext
text/x-wiki
Linnya lya muntu
k1lh38xutt3dugh6msjdewwwivzhv68
Encyclopædia Britannica
0
16005
75898
2026-10-02T05:17:48Z
ESTHER NAKITENDE
9175
Created page with "Mukutu gwa mawulire"
75898
wikitext
text/x-wiki
Mukutu gwa mawulire
83i58c82z8cujgrg2kaihu8yzr529xk
Encyclopædia Britannica, Inc.
0
16006
75899
2026-10-02T05:18:21Z
ESTHER NAKITENDE
9175
Created page with "Mukutu gwa mawulire"
75899
wikitext
text/x-wiki
Mukutu gwa mawulire
83i58c82z8cujgrg2kaihu8yzr529xk
Bloomsbury Publishing
0
16007
75900
2026-10-02T05:19:00Z
ESTHER NAKITENDE
9175
Created page with "Mukutu"
75900
wikitext
text/x-wiki
Mukutu
krhilmgz9mvi52i8930sj6qng99q67a
Colonial Office
0
16008
75901
2026-10-02T05:19:44Z
ESTHER NAKITENDE
9175
Created page with "colonial office"
75901
wikitext
text/x-wiki
colonial office
qm24z7umnlgnl98v0dokmkh3o35jrep
Category:Bendera eziriko ebisolo
14
16009
75902
2026-10-02T05:20:37Z
ESTHER NAKITENDE
9175
Created page with "Bendera z'amawanga nga ziriko ebisolo"
75902
wikitext
text/x-wiki
Bendera z'amawanga nga ziriko ebisolo
mtohgqjwgiuz9edrqm3v9sebet8xhl3
Joseph Lubega
0
16010
75903
2026-10-02T05:20:45Z
Brenda Namulinda
9846
Created page with "Joseph Lubega (yazaalibwa nga January 1, 1982) ye mukubi w’ebikonde omukugu okuva mu Uganda. Nga yali akola ku by’obusambi obutali bwa kugulirira, yateekawo mu mpaka za Olympics ez’omwaka 2004 ku lwa ggwanga lye. Awo yasimbiddwa mu round eyasooka mu middleweight division ne Prasathinphimai Suriya ow’e Thailand eyawangula ekikopo kya bronze."
75903
wikitext
text/x-wiki
Joseph Lubega (yazaalibwa nga January 1, 1982) ye mukubi w’ebikonde omukugu okuva mu Uganda. Nga yali akola ku by’obusambi obutali bwa kugulirira, yateekawo mu mpaka za Olympics ez’omwaka 2004 ku lwa ggwanga lye. Awo yasimbiddwa mu round eyasooka mu middleweight division ne Prasathinphimai Suriya ow’e Thailand eyawangula ekikopo kya bronze.
t3ukecqyd14hd8lqbhqm1i2j3v3exvn
75904
75903
2026-10-02T05:21:29Z
Brenda Namulinda
9846
75904
wikitext
text/x-wiki
Joseph Lubega (yazaalibwa nga January 1, 1982) ye mukubi w’ebikonde omukugu okuva mu Uganda. Nga yali akola ku by’obusambi obutali bwa kugulirira, yateekawo mu mpaka za Olympics ez’omwaka 2004 ku lwa ggwanga lye. Awo yasimbiddwa mu round eyasooka mu middleweight division ne Prasathinphimai Suriya ow’e Thailand eyawangula ekikopo kya bronze.
Emyaka ebiri emabega Lubega yawangula omudaali gwa feeza mu mpaka za Commonwealth Games eza 2002 mu kitundu kya light heavyweight. Yatuuka ku mizannyo gy’e Athens ng’awangudde omudaali gwa feeza mu mpaka ezasooka eza AIBA African Olympic Qualifying Tournament e Casablanca, Morocco. Mu fayinolo y’omuzannyo guno yalemwa South African fighter Khostso Motau.
mbu7vr6s7j1qyzg003c1snraxfktpq9
75907
75904
2026-10-02T05:26:35Z
Brenda Namulinda
9846
75907
wikitext
text/x-wiki
Joseph Lubega (yazaalibwa nga January 1, 1982) ye mukubi w’ebikonde omukugu okuva mu Uganda. Nga yali akola ku by’obusambi obutali bwa kugulirira, yateekawo mu mpaka za Olympics ez’omwaka 2004 ku lwa ggwanga lye. Awo yasimbiddwa mu round eyasooka mu middleweight division ne Prasathinphimai Suriya ow’e Thailand eyawangula ekikopo kya bronze.
Emyaka ebiri emabega Lubega yawangula omudaali gwa feeza mu mpaka za Commonwealth Games eza 2002 mu kitundu kya light heavyweight. Yatuuka ku mizannyo gy’e Athens ng’awangudde omudaali gwa feeza mu mpaka ezasooka eza AIBA African Olympic Qualifying Tournament e Casablanca, Morocco. Mu fayinolo y’omuzannyo guno yalemwa South African fighter Khostso Motau.
== Omulimu ogw'ekikugu ==
07g33ogpx8wc0o3j0ywmcedodghb657
75910
75907
2026-10-02T05:29:24Z
Brenda Namulinda
9846
75910
wikitext
text/x-wiki
Joseph Lubega (yazaalibwa nga January 1, 1982) ye mukubi w’ebikonde omukugu okuva mu Uganda. Nga yali akola ku by’obusambi obutali bwa kugulirira, yateekawo mu mpaka za Olympics ez’omwaka 2004 ku lwa ggwanga lye. Awo yasimbiddwa mu round eyasooka mu middleweight division ne Prasathinphimai Suriya ow’e Thailand eyawangula ekikopo kya bronze.
Emyaka ebiri emabega Lubega yawangula omudaali gwa feeza mu mpaka za Commonwealth Games eza 2002 mu kitundu kya light heavyweight. Yatuuka ku mizannyo gy’e Athens ng’awangudde omudaali gwa feeza mu mpaka ezasooka eza AIBA African Olympic Qualifying Tournament e Casablanca, Morocco. Mu fayinolo y’omuzannyo guno yalemwa South African fighter Khostso Motau.
== Omulimu ogw'ekikugu ==
Okuva lwe yafuuka omukugu, Lubega abadde akola nga "fabulous" Joey Vegas. Yali mukulembeze w’ekikopo kya British Masters Super Middleweight.[1]
Mu 2008 Vegas yasaba Gary ‘JJ’ Ojuederie ku kikopo kya Southern Area Light Heavyweight.[2]
Mu 2009 Vegas yakuba Dean Francis eyali omuwanguzi wa British ne Commonwealth Light Heavyweight okutuuka ku draw.[3]
4yk8367dgkl5addctk5sa9sadnmf7f5
75911
75910
2026-10-02T05:30:01Z
Brenda Namulinda
9846
75911
wikitext
text/x-wiki
Joseph Lubega (yazaalibwa nga January 1, 1982) ye mukubi w’ebikonde omukugu okuva mu Uganda. Nga yali akola ku by’obusambi obutali bwa kugulirira, yateekawo mu mpaka za Olympics ez’omwaka 2004 ku lwa ggwanga lye. Awo yasimbiddwa mu round eyasooka mu middleweight division ne Prasathinphimai Suriya ow’e Thailand eyawangula ekikopo kya bronze.
Emyaka ebiri emabega Lubega yawangula omudaali gwa feeza mu mpaka za Commonwealth Games eza 2002 mu kitundu kya light heavyweight. Yatuuka ku mizannyo gy’e Athens ng’awangudde omudaali gwa feeza mu mpaka ezasooka eza AIBA African Olympic Qualifying Tournament e Casablanca, Morocco. Mu fayinolo y’omuzannyo guno yalemwa South African fighter Khostso Motau.
== Omulimu ogw'ekikugu ==
Okuva lwe yafuuka omukugu, Lubega abadde akola nga "fabulous" Joey Vegas. Yali mukulembeze w’ekikopo kya British Masters Super Middleweight.[1]
Mu 2008 Vegas yasaba Gary ‘JJ’ Ojuederie ku kikopo kya Southern Area Light Heavyweight.[2]
Mu 2009 Vegas yakuba Dean Francis eyali omuwanguzi wa British ne Commonwealth Light Heavyweight okutuuka ku draw.[3]
Vegas kati akubirizibwa John Vanner, era akulemberwa omukulembeze wa London Michael Helliet [4]
Joseph Lubega naye awangudde ekikopo kya World Boxing Council International light heavyweight.
Lubega yakuba Kurt Sinette mu round eyokuna mu kibuga Port of Spain e Trinidad ne Tobago okuwangula ekikopo ekyali kitakyalimu muntu.
N’obuwagizi obw’amaanyi okuva mu bantu b’e Caribbean tebwamuyamba kubuzaabuza Luganda ono eyayongera ku record ye okutuuka ku 13(6kos)- 6-1.
hmw21ha97gbyb8gmjxgbzqbcu0rpt06
75912
75911
2026-10-02T05:33:49Z
Brenda Namulinda
9846
75912
wikitext
text/x-wiki
Joseph Lubega (yazaalibwa nga January 1, 1982) ye mukubi w’ebikonde omukugu okuva mu Uganda. Nga yali akola ku by’obusambi obutali bwa kugulirira, yateekawo mu mpaka za Olympics ez’omwaka 2004 ku lwa ggwanga lye. Awo yasimbiddwa mu round eyasooka mu middleweight division ne Prasathinphimai Suriya ow’e Thailand eyawangula ekikopo kya bronze.
Emyaka ebiri emabega Lubega yawangula omudaali gwa feeza mu mpaka za Commonwealth Games eza 2002 mu kitundu kya light heavyweight. Yatuuka ku mizannyo gy’e Athens ng’awangudde omudaali gwa feeza mu mpaka ezasooka eza AIBA African Olympic Qualifying Tournament e Casablanca, Morocco. Mu fayinolo y’omuzannyo guno yalemwa South African fighter Khostso Motau.
== Omulimu ogw'ekikugu ==
Okuva lwe yafuuka omukugu, Lubega abadde akola nga "fabulous" Joey Vegas. Yali mukulembeze w’ekikopo kya British Masters Super Middleweight.[1]
Mu 2008 Vegas yasaba Gary ‘JJ’ Ojuederie ku kikopo kya Southern Area Light Heavyweight.[2]
Mu 2009 Vegas yakuba Dean Francis eyali omuwanguzi wa British ne Commonwealth Light Heavyweight okutuuka ku draw.[3]
Vegas kati akubirizibwa John Vanner, era akulemberwa omukulembeze wa London Michael Helliet [4]
Joseph Lubega naye awangudde ekikopo kya World Boxing Council International light heavyweight.
Lubega yakuba Kurt Sinette mu round eyokuna mu kibuga Port of Spain e Trinidad ne Tobago okuwangula ekikopo ekyali kitakyalimu muntu.
N’obuwagizi obw’amaanyi okuva mu bantu b’e Caribbean tebwamuyamba kubuzaabuza Luganda ono eyayongera ku record ye okutuuka ku 13(6kos)- 6-1.
== Ebyafaayo by'omuzannyi w'ebikonde ==
bubh4ai7b01ih2ac305dkwzipnj8tq9
75913
75912
2026-10-02T05:34:10Z
Brenda Namulinda
9846
75913
wikitext
text/x-wiki
Joseph Lubega (yazaalibwa nga January 1, 1982) ye mukubi w’ebikonde omukugu okuva mu Uganda. Nga yali akola ku by’obusambi obutali bwa kugulirira, yateekawo mu mpaka za Olympics ez’omwaka 2004 ku lwa ggwanga lye. Awo yasimbiddwa mu round eyasooka mu middleweight division ne Prasathinphimai Suriya ow’e Thailand eyawangula ekikopo kya bronze.
Emyaka ebiri emabega Lubega yawangula omudaali gwa feeza mu mpaka za Commonwealth Games eza 2002 mu kitundu kya light heavyweight. Yatuuka ku mizannyo gy’e Athens ng’awangudde omudaali gwa feeza mu mpaka ezasooka eza AIBA African Olympic Qualifying Tournament e Casablanca, Morocco. Mu fayinolo y’omuzannyo guno yalemwa South African fighter Khostso Motau.
== Omulimu ogw'ekikugu ==
Okuva lwe yafuuka omukugu, Lubega abadde akola nga "fabulous" Joey Vegas. Yali mukulembeze w’ekikopo kya British Masters Super Middleweight.[1]
Mu 2008 Vegas yasaba Gary ‘JJ’ Ojuederie ku kikopo kya Southern Area Light Heavyweight.[2]
Mu 2009 Vegas yakuba Dean Francis eyali omuwanguzi wa British ne Commonwealth Light Heavyweight okutuuka ku draw.[3]
Vegas kati akubirizibwa John Vanner, era akulemberwa omukulembeze wa London Michael Helliet [4]
Joseph Lubega naye awangudde ekikopo kya World Boxing Council International light heavyweight.
Lubega yakuba Kurt Sinette mu round eyokuna mu kibuga Port of Spain e Trinidad ne Tobago okuwangula ekikopo ekyali kitakyalimu muntu.
N’obuwagizi obw’amaanyi okuva mu bantu b’e Caribbean tebwamuyamba kubuzaabuza Luganda ono eyayongera ku record ye okutuuka ku 13(6kos)- 6-1.
== Ebyafaayo by'omuzannyi w'ebikonde ==
{| class="wikitable"
|+
!
!
!
!
|-
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|}
1dn770bjpmwxd23uu5ejf649wt8icfp
75914
75913
2026-10-02T05:35:24Z
Brenda Namulinda
9846
75914
wikitext
text/x-wiki
Joseph Lubega (yazaalibwa nga January 1, 1982) ye mukubi w’ebikonde omukugu okuva mu Uganda. Nga yali akola ku by’obusambi obutali bwa kugulirira, yateekawo mu mpaka za Olympics ez’omwaka 2004 ku lwa ggwanga lye. Awo yasimbiddwa mu round eyasooka mu middleweight division ne Prasathinphimai Suriya ow’e Thailand eyawangula ekikopo kya bronze.
Emyaka ebiri emabega Lubega yawangula omudaali gwa feeza mu mpaka za Commonwealth Games eza 2002 mu kitundu kya light heavyweight. Yatuuka ku mizannyo gy’e Athens ng’awangudde omudaali gwa feeza mu mpaka ezasooka eza AIBA African Olympic Qualifying Tournament e Casablanca, Morocco. Mu fayinolo y’omuzannyo guno yalemwa South African fighter Khostso Motau.
== Omulimu ogw'ekikugu ==
Okuva lwe yafuuka omukugu, Lubega abadde akola nga "fabulous" Joey Vegas. Yali mukulembeze w’ekikopo kya British Masters Super Middleweight.[1]
Mu 2008 Vegas yasaba Gary ‘JJ’ Ojuederie ku kikopo kya Southern Area Light Heavyweight.[2]
Mu 2009 Vegas yakuba Dean Francis eyali omuwanguzi wa British ne Commonwealth Light Heavyweight okutuuka ku draw.[3]
Vegas kati akubirizibwa John Vanner, era akulemberwa omukulembeze wa London Michael Helliet [4]
Joseph Lubega naye awangudde ekikopo kya World Boxing Council International light heavyweight.
Lubega yakuba Kurt Sinette mu round eyokuna mu kibuga Port of Spain e Trinidad ne Tobago okuwangula ekikopo ekyali kitakyalimu muntu.
N’obuwagizi obw’amaanyi okuva mu bantu b’e Caribbean tebwamuyamba kubuzaabuza Luganda ono eyayongera ku record ye okutuuka ku 13(6kos)- 6-1.
== Ebyafaayo by'omuzannyi w'ebikonde ==
{| class="wikitable"
|+
!'''42 fights'''
!'''21 wins'''
!'''18 losses'''
!
|-
|'''By knockout'''
|14
|12
|
|-
|'''By decision'''
|
|
|
|-
|
|
|
|
|}
d2z4iivoh6ivnwqmbubggfpmsrx4yan
75915
75914
2026-10-02T05:36:34Z
Brenda Namulinda
9846
75915
wikitext
text/x-wiki
Joseph Lubega (yazaalibwa nga January 1, 1982) ye mukubi w’ebikonde omukugu okuva mu Uganda. Nga yali akola ku by’obusambi obutali bwa kugulirira, yateekawo mu mpaka za Olympics ez’omwaka 2004 ku lwa ggwanga lye. Awo yasimbiddwa mu round eyasooka mu middleweight division ne Prasathinphimai Suriya ow’e Thailand eyawangula ekikopo kya bronze.
Emyaka ebiri emabega Lubega yawangula omudaali gwa feeza mu mpaka za Commonwealth Games eza 2002 mu kitundu kya light heavyweight. Yatuuka ku mizannyo gy’e Athens ng’awangudde omudaali gwa feeza mu mpaka ezasooka eza AIBA African Olympic Qualifying Tournament e Casablanca, Morocco. Mu fayinolo y’omuzannyo guno yalemwa South African fighter Khostso Motau.
== Omulimu ogw'ekikugu ==
Okuva lwe yafuuka omukugu, Lubega abadde akola nga "fabulous" Joey Vegas. Yali mukulembeze w’ekikopo kya British Masters Super Middleweight.[1]
Mu 2008 Vegas yasaba Gary ‘JJ’ Ojuederie ku kikopo kya Southern Area Light Heavyweight.[2]
Mu 2009 Vegas yakuba Dean Francis eyali omuwanguzi wa British ne Commonwealth Light Heavyweight okutuuka ku draw.[3]
Vegas kati akubirizibwa John Vanner, era akulemberwa omukulembeze wa London Michael Helliet [4]
Joseph Lubega naye awangudde ekikopo kya World Boxing Council International light heavyweight.
Lubega yakuba Kurt Sinette mu round eyokuna mu kibuga Port of Spain e Trinidad ne Tobago okuwangula ekikopo ekyali kitakyalimu muntu.
N’obuwagizi obw’amaanyi okuva mu bantu b’e Caribbean tebwamuyamba kubuzaabuza Luganda ono eyayongera ku record ye okutuuka ku 13(6kos)- 6-1.
== Ebyafaayo by'omuzannyi w'ebikonde ==
{| class="wikitable"
|+
!'''42 fights'''
!'''21 wins'''
!'''18 losses'''
!
|-
|'''By knockout'''
|14
|12
|
|-
|'''By decision'''
|7
|6
|
|-
|'''Draws'''
|3
|
|
|}
fk4jqhl8jc3ty4jv1ty08kx2nk1gkl5
75916
75915
2026-10-02T05:50:19Z
Brenda Namulinda
9846
75916
wikitext
text/x-wiki
Joseph Lubega (yazaalibwa nga January 1, 1982) ye mukubi w’ebikonde omukugu okuva mu Uganda. Nga yali akola ku by’obusambi obutali bwa kugulirira, yateekawo mu mpaka za Olympics ez’omwaka 2004 ku lwa ggwanga lye. Awo yasimbiddwa mu round eyasooka mu middleweight division ne Prasathinphimai Suriya ow’e Thailand eyawangula ekikopo kya bronze.
Emyaka ebiri emabega Lubega yawangula omudaali gwa feeza mu mpaka za Commonwealth Games eza 2002 mu kitundu kya light heavyweight. Yatuuka ku mizannyo gy’e Athens ng’awangudde omudaali gwa feeza mu mpaka ezasooka eza AIBA African Olympic Qualifying Tournament e Casablanca, Morocco. Mu fayinolo y’omuzannyo guno yalemwa South African fighter Khostso Motau.
== Omulimu ogw'ekikugu ==
Okuva lwe yafuuka omukugu, Lubega abadde akola nga "fabulous" Joey Vegas. Yali mukulembeze w’ekikopo kya British Masters Super Middleweight.[1]
Mu 2008 Vegas yasaba Gary ‘JJ’ Ojuederie ku kikopo kya Southern Area Light Heavyweight.[2]
Mu 2009 Vegas yakuba Dean Francis eyali omuwanguzi wa British ne Commonwealth Light Heavyweight okutuuka ku draw.[3]
Vegas kati akubirizibwa John Vanner, era akulemberwa omukulembeze wa London Michael Helliet [4]
Joseph Lubega naye awangudde ekikopo kya World Boxing Council International light heavyweight.
Lubega yakuba Kurt Sinette mu round eyokuna mu kibuga Port of Spain e Trinidad ne Tobago okuwangula ekikopo ekyali kitakyalimu muntu.
N’obuwagizi obw’amaanyi okuva mu bantu b’e Caribbean tebwamuyamba kubuzaabuza Luganda ono eyayongera ku record ye okutuuka ku 13(6kos)- 6-1.
== Ebyafaayo by'omuzannyi w'ebikonde ==
{| class="wikitable"
|+
!'''42 fights'''
!'''21 wins'''
!'''18 losses'''
!
|-
|'''By knockout'''
|14
|12
|
|-
|'''By decision'''
|7
|6
|
|-
|'''Draws'''
|3
|
|
|}
{| class="wikitable"
|+
!No
!Ebyavaamu
!Ekiwandiiko
!
!
!
!
!
!
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|}
d5vac79bmdanbbdjwql1cmuhtv7ecvf
75917
75916
2026-10-02T05:51:05Z
Brenda Namulinda
9846
75917
wikitext
text/x-wiki
Joseph Lubega (yazaalibwa nga January 1, 1982) ye mukubi w’ebikonde omukugu okuva mu Uganda. Nga yali akola ku by’obusambi obutali bwa kugulirira, yateekawo mu mpaka za Olympics ez’omwaka 2004 ku lwa ggwanga lye. Awo yasimbiddwa mu round eyasooka mu middleweight division ne Prasathinphimai Suriya ow’e Thailand eyawangula ekikopo kya bronze.
Emyaka ebiri emabega Lubega yawangula omudaali gwa feeza mu mpaka za Commonwealth Games eza 2002 mu kitundu kya light heavyweight. Yatuuka ku mizannyo gy’e Athens ng’awangudde omudaali gwa feeza mu mpaka ezasooka eza AIBA African Olympic Qualifying Tournament e Casablanca, Morocco. Mu fayinolo y’omuzannyo guno yalemwa South African fighter Khostso Motau.
== Omulimu ogw'ekikugu ==
Okuva lwe yafuuka omukugu, Lubega abadde akola nga "fabulous" Joey Vegas. Yali mukulembeze w’ekikopo kya British Masters Super Middleweight.[1]
Mu 2008 Vegas yasaba Gary ‘JJ’ Ojuederie ku kikopo kya Southern Area Light Heavyweight.[2]
Mu 2009 Vegas yakuba Dean Francis eyali omuwanguzi wa British ne Commonwealth Light Heavyweight okutuuka ku draw.[3]
Vegas kati akubirizibwa John Vanner, era akulemberwa omukulembeze wa London Michael Helliet [4]
Joseph Lubega naye awangudde ekikopo kya World Boxing Council International light heavyweight.
Lubega yakuba Kurt Sinette mu round eyokuna mu kibuga Port of Spain e Trinidad ne Tobago okuwangula ekikopo ekyali kitakyalimu muntu.
N’obuwagizi obw’amaanyi okuva mu bantu b’e Caribbean tebwamuyamba kubuzaabuza Luganda ono eyayongera ku record ye okutuuka ku 13(6kos)- 6-1.
== Ebyafaayo by'omuzannyi w'ebikonde ==
{| class="wikitable"
|+
!'''42 fights'''
!'''21 wins'''
!'''18 losses'''
!
|-
|'''By knockout'''
|14
|12
|
|-
|'''By decision'''
|7
|6
|
|-
|'''Draws'''
|3
|
|
|}
{| class="wikitable"
|+
!No
!Ebyavaamu
!Ekiwandiiko
!Omuvuganya
!ekika
!
!
!
!
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|}
qkrtpju2zrxxazugoh2d6tdh49haai1
75918
75917
2026-10-02T05:57:18Z
Brenda Namulinda
9846
75918
wikitext
text/x-wiki
Joseph Lubega (yazaalibwa nga January 1, 1982) ye mukubi w’ebikonde omukugu okuva mu Uganda. Nga yali akola ku by’obusambi obutali bwa kugulirira, yateekawo mu mpaka za Olympics ez’omwaka 2004 ku lwa ggwanga lye. Awo yasimbiddwa mu round eyasooka mu middleweight division ne Prasathinphimai Suriya ow’e Thailand eyawangula ekikopo kya bronze.
Emyaka ebiri emabega Lubega yawangula omudaali gwa feeza mu mpaka za Commonwealth Games eza 2002 mu kitundu kya light heavyweight. Yatuuka ku mizannyo gy’e Athens ng’awangudde omudaali gwa feeza mu mpaka ezasooka eza AIBA African Olympic Qualifying Tournament e Casablanca, Morocco. Mu fayinolo y’omuzannyo guno yalemwa South African fighter Khostso Motau.
== Omulimu ogw'ekikugu ==
Okuva lwe yafuuka omukugu, Lubega abadde akola nga "fabulous" Joey Vegas. Yali mukulembeze w’ekikopo kya British Masters Super Middleweight.[1]
Mu 2008 Vegas yasaba Gary ‘JJ’ Ojuederie ku kikopo kya Southern Area Light Heavyweight.[2]
Mu 2009 Vegas yakuba Dean Francis eyali omuwanguzi wa British ne Commonwealth Light Heavyweight okutuuka ku draw.[3]
Vegas kati akubirizibwa John Vanner, era akulemberwa omukulembeze wa London Michael Helliet [4]
Joseph Lubega naye awangudde ekikopo kya World Boxing Council International light heavyweight.
Lubega yakuba Kurt Sinette mu round eyokuna mu kibuga Port of Spain e Trinidad ne Tobago okuwangula ekikopo ekyali kitakyalimu muntu.
N’obuwagizi obw’amaanyi okuva mu bantu b’e Caribbean tebwamuyamba kubuzaabuza Luganda ono eyayongera ku record ye okutuuka ku 13(6kos)- 6-1.
== Ebyafaayo by'omuzannyi w'ebikonde ==
{| class="wikitable"
|+
!'''42 fights'''
!'''21 wins'''
!'''18 losses'''
!
|-
|'''By knockout'''
|14
|12
|
|-
|'''By decision'''
|7
|6
|
|-
|'''Draws'''
|3
|
|
|}
{| class="wikitable"
|+
!No
!Ebyavaamu
!Ekiwandiiko
!Omuvuganya
!ekika
!Ekiseera
!Olunaku
!
!
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|}
irwlbvy7qtsr925mm5izlqj4dytiqwj
75919
75918
2026-10-02T05:58:02Z
Brenda Namulinda
9846
75919
wikitext
text/x-wiki
Joseph Lubega (yazaalibwa nga January 1, 1982) ye mukubi w’ebikonde omukugu okuva mu Uganda. Nga yali akola ku by’obusambi obutali bwa kugulirira, yateekawo mu mpaka za Olympics ez’omwaka 2004 ku lwa ggwanga lye. Awo yasimbiddwa mu round eyasooka mu middleweight division ne Prasathinphimai Suriya ow’e Thailand eyawangula ekikopo kya bronze.
Emyaka ebiri emabega Lubega yawangula omudaali gwa feeza mu mpaka za Commonwealth Games eza 2002 mu kitundu kya light heavyweight. Yatuuka ku mizannyo gy’e Athens ng’awangudde omudaali gwa feeza mu mpaka ezasooka eza AIBA African Olympic Qualifying Tournament e Casablanca, Morocco. Mu fayinolo y’omuzannyo guno yalemwa South African fighter Khostso Motau.
== Omulimu ogw'ekikugu ==
Okuva lwe yafuuka omukugu, Lubega abadde akola nga "fabulous" Joey Vegas. Yali mukulembeze w’ekikopo kya British Masters Super Middleweight.[1]
Mu 2008 Vegas yasaba Gary ‘JJ’ Ojuederie ku kikopo kya Southern Area Light Heavyweight.[2]
Mu 2009 Vegas yakuba Dean Francis eyali omuwanguzi wa British ne Commonwealth Light Heavyweight okutuuka ku draw.[3]
Vegas kati akubirizibwa John Vanner, era akulemberwa omukulembeze wa London Michael Helliet [4]
Joseph Lubega naye awangudde ekikopo kya World Boxing Council International light heavyweight.
Lubega yakuba Kurt Sinette mu round eyokuna mu kibuga Port of Spain e Trinidad ne Tobago okuwangula ekikopo ekyali kitakyalimu muntu.
N’obuwagizi obw’amaanyi okuva mu bantu b’e Caribbean tebwamuyamba kubuzaabuza Luganda ono eyayongera ku record ye okutuuka ku 13(6kos)- 6-1.
== Ebyafaayo by'omuzannyi w'ebikonde ==
{| class="wikitable"
|+
!'''42 fights'''
!'''21 wins'''
!'''18 losses'''
!
|-
|'''By knockout'''
|14
|12
|
|-
|'''By decision'''
|7
|6
|
|-
|'''Draws'''
|3
|
|
|}
{| class="wikitable"
|+
!No
!Ebyavaamu
!Ekiwandiiko
!Omuvuganya
!ekika
!Ekiseera
!Olunaku
!Ekifo
!Obubaka
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|}
pzys71n3t531suukgnuv90ifywgrc2a
75920
75919
2026-10-02T06:16:52Z
Brenda Namulinda
9846
75920
wikitext
text/x-wiki
Joseph Lubega (yazaalibwa nga January 1, 1982) ye mukubi w’ebikonde omukugu okuva mu Uganda. Nga yali akola ku by’obusambi obutali bwa kugulirira, yateekawo mu mpaka za Olympics ez’omwaka 2004 ku lwa ggwanga lye. Awo yasimbiddwa mu round eyasooka mu middleweight division ne Prasathinphimai Suriya ow’e Thailand eyawangula ekikopo kya bronze.
Emyaka ebiri emabega Lubega yawangula omudaali gwa feeza mu mpaka za Commonwealth Games eza 2002 mu kitundu kya light heavyweight. Yatuuka ku mizannyo gy’e Athens ng’awangudde omudaali gwa feeza mu mpaka ezasooka eza AIBA African Olympic Qualifying Tournament e Casablanca, Morocco. Mu fayinolo y’omuzannyo guno yalemwa South African fighter Khostso Motau.
== Omulimu ogw'ekikugu ==
Okuva lwe yafuuka omukugu, Lubega abadde akola nga "fabulous" Joey Vegas. Yali mukulembeze w’ekikopo kya British Masters Super Middleweight.[1]
Mu 2008 Vegas yasaba Gary ‘JJ’ Ojuederie ku kikopo kya Southern Area Light Heavyweight.[2]
Mu 2009 Vegas yakuba Dean Francis eyali omuwanguzi wa British ne Commonwealth Light Heavyweight okutuuka ku draw.[3]
Vegas kati akubirizibwa John Vanner, era akulemberwa omukulembeze wa London Michael Helliet [4]
Joseph Lubega naye awangudde ekikopo kya World Boxing Council International light heavyweight.
Lubega yakuba Kurt Sinette mu round eyokuna mu kibuga Port of Spain e Trinidad ne Tobago okuwangula ekikopo ekyali kitakyalimu muntu.
N’obuwagizi obw’amaanyi okuva mu bantu b’e Caribbean tebwamuyamba kubuzaabuza Luganda ono eyayongera ku record ye okutuuka ku 13(6kos)- 6-1.
== Ebyafaayo by'omuzannyi w'ebikonde ==
{| class="wikitable"
|+
!'''42 fights'''
!'''21 wins'''
!'''18 losses'''
!
|-
|'''By knockout'''
|14
|12
|
|-
|'''By decision'''
|7
|6
|
|-
|'''Draws'''
|3
|
|
|}
{| class="wikitable"
|+
!No
!Ebyavaamu
!Ekiwandiiko
!Omuvuganya
!ekika
!Ekiseera
!Olunaku
!Ekifo
!Obubaka
|-
|42
|Loss
|21–18–3
|Russia Timur Sakulin
|RTD
|6 (10) 3:00
|16 Sep 2019
|RussiaKorston Club, Moscow, Russia
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|}
iot133sctuo6epo5tpwfgy7rm2xozd2
75921
75920
2026-10-02T06:19:07Z
Brenda Namulinda
9846
75921
wikitext
text/x-wiki
Joseph Lubega (yazaalibwa nga January 1, 1982) ye mukubi w’ebikonde omukugu okuva mu Uganda. Nga yali akola ku by’obusambi obutali bwa kugulirira, yateekawo mu mpaka za Olympics ez’omwaka 2004 ku lwa ggwanga lye. Awo yasimbiddwa mu round eyasooka mu middleweight division ne Prasathinphimai Suriya ow’e Thailand eyawangula ekikopo kya bronze.
Emyaka ebiri emabega Lubega yawangula omudaali gwa feeza mu mpaka za Commonwealth Games eza 2002 mu kitundu kya light heavyweight. Yatuuka ku mizannyo gy’e Athens ng’awangudde omudaali gwa feeza mu mpaka ezasooka eza AIBA African Olympic Qualifying Tournament e Casablanca, Morocco. Mu fayinolo y’omuzannyo guno yalemwa South African fighter Khostso Motau.
== Omulimu ogw'ekikugu ==
Okuva lwe yafuuka omukugu, Lubega abadde akola nga "fabulous" Joey Vegas. Yali mukulembeze w’ekikopo kya British Masters Super Middleweight.[1]
Mu 2008 Vegas yasaba Gary ‘JJ’ Ojuederie ku kikopo kya Southern Area Light Heavyweight.[2]
Mu 2009 Vegas yakuba Dean Francis eyali omuwanguzi wa British ne Commonwealth Light Heavyweight okutuuka ku draw.[3]
Vegas kati akubirizibwa John Vanner, era akulemberwa omukulembeze wa London Michael Helliet [4]
Joseph Lubega naye awangudde ekikopo kya World Boxing Council International light heavyweight.
Lubega yakuba Kurt Sinette mu round eyokuna mu kibuga Port of Spain e Trinidad ne Tobago okuwangula ekikopo ekyali kitakyalimu muntu.
N’obuwagizi obw’amaanyi okuva mu bantu b’e Caribbean tebwamuyamba kubuzaabuza Luganda ono eyayongera ku record ye okutuuka ku 13(6kos)- 6-1.
== Ebyafaayo by'omuzannyi w'ebikonde ==
{| class="wikitable"
|+
!'''42 fights'''
!'''21 wins'''
!'''18 losses'''
!
|-
|'''By knockout'''
|14
|12
|
|-
|'''By decision'''
|7
|6
|
|-
|'''Draws'''
|3
|
|
|}
{| class="wikitable"
|+
!No
!Ebyavaamu
!Ekiwandiiko
!Omuvuganya
!ekika
!Ekiseera
!Olunaku
!Ekifo
!Obubaka
|-
|42
|Loss
|21–18–3
|Russia Timur Sakulin
|RTD
|6 (10) 3:00
|16 Sep 2019
|RussiaKorston Club, Moscow, Russia
|
|-
|41
|Loss
|21–17–3
|Qu Peng
|KO
|1 (10) 1:02
|22 Dec 2018
|Wansheng Binjiang Rd Venue, Chongqing, China
|For vacant OPBF Silver cruiserweight title
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|}
dq24et5sll4nkohcglwf3ucjph5l3ss
75922
75921
2026-10-02T06:22:34Z
Brenda Namulinda
9846
75922
wikitext
text/x-wiki
Joseph Lubega (yazaalibwa nga January 1, 1982) ye mukubi w’ebikonde omukugu okuva mu Uganda. Nga yali akola ku by’obusambi obutali bwa kugulirira, yateekawo mu mpaka za Olympics ez’omwaka 2004 ku lwa ggwanga lye. Awo yasimbiddwa mu round eyasooka mu middleweight division ne Prasathinphimai Suriya ow’e Thailand eyawangula ekikopo kya bronze.
Emyaka ebiri emabega Lubega yawangula omudaali gwa feeza mu mpaka za Commonwealth Games eza 2002 mu kitundu kya light heavyweight. Yatuuka ku mizannyo gy’e Athens ng’awangudde omudaali gwa feeza mu mpaka ezasooka eza AIBA African Olympic Qualifying Tournament e Casablanca, Morocco. Mu fayinolo y’omuzannyo guno yalemwa South African fighter Khostso Motau.
== Omulimu ogw'ekikugu ==
Okuva lwe yafuuka omukugu, Lubega abadde akola nga "fabulous" Joey Vegas. Yali mukulembeze w’ekikopo kya British Masters Super Middleweight.[1]
Mu 2008 Vegas yasaba Gary ‘JJ’ Ojuederie ku kikopo kya Southern Area Light Heavyweight.[2]
Mu 2009 Vegas yakuba Dean Francis eyali omuwanguzi wa British ne Commonwealth Light Heavyweight okutuuka ku draw.[3]
Vegas kati akubirizibwa John Vanner, era akulemberwa omukulembeze wa London Michael Helliet [4]
Joseph Lubega naye awangudde ekikopo kya World Boxing Council International light heavyweight.
Lubega yakuba Kurt Sinette mu round eyokuna mu kibuga Port of Spain e Trinidad ne Tobago okuwangula ekikopo ekyali kitakyalimu muntu.
N’obuwagizi obw’amaanyi okuva mu bantu b’e Caribbean tebwamuyamba kubuzaabuza Luganda ono eyayongera ku record ye okutuuka ku 13(6kos)- 6-1.
== Ebyafaayo by'omuzannyi w'ebikonde ==
{| class="wikitable"
|+
!'''42 fights'''
!'''21 wins'''
!'''18 losses'''
!
|-
|'''By knockout'''
|14
|12
|
|-
|'''By decision'''
|7
|6
|
|-
|'''Draws'''
|3
|
|
|}
{| class="wikitable"
|+
!No
!Ebyavaamu
!Ekiwandiiko
!Omuvuganya
!ekika
!Ekiseera
!Olunaku
!Ekifo
!Obubaka
|-
|42
|Loss
|21–18–3
|Russia Timur Sakulin
|RTD
|6 (10) 3:00
|16 Sep 2019
|RussiaKorston Club, Moscow, Russia
|
|-
|41
|Loss
|21–17–3
|Qu Peng
|KO
|1 (10) 1:02
|22 Dec 2018
|Wansheng Binjiang Rd Venue, Chongqing, China
|For vacant OPBF Silver cruiserweight title
|-
|40
|Win
|21–16–2
|Karama Nyilawila
|RTD
|5 (12) 3:00
|25 Aug 2018
|Lugogo Cricket Ground, Kampala, Uganda
|
|}
5lnqbfc7nzp3gjwdm8pjbf07hngcn5p
75923
75922
2026-10-02T06:30:34Z
Brenda Namulinda
9846
75923
wikitext
text/x-wiki
Joseph Lubega (yazaalibwa nga January 1, 1982) ye mukubi w’ebikonde omukugu okuva mu Uganda. Nga yali akola ku by’obusambi obutali bwa kugulirira, yateekawo mu mpaka za Olympics ez’omwaka 2004 ku lwa ggwanga lye. Awo yasimbiddwa mu round eyasooka mu middleweight division ne Prasathinphimai Suriya ow’e Thailand eyawangula ekikopo kya bronze.
Emyaka ebiri emabega Lubega yawangula omudaali gwa feeza mu mpaka za Commonwealth Games eza 2002 mu kitundu kya light heavyweight. Yatuuka ku mizannyo gy’e Athens ng’awangudde omudaali gwa feeza mu mpaka ezasooka eza AIBA African Olympic Qualifying Tournament e Casablanca, Morocco. Mu fayinolo y’omuzannyo guno yalemwa South African fighter Khostso Motau.
== Omulimu ogw'ekikugu ==
Okuva lwe yafuuka omukugu, Lubega abadde akola nga "fabulous" Joey Vegas. Yali mukulembeze w’ekikopo kya British Masters Super Middleweight.[1]
Mu 2008 Vegas yasaba Gary ‘JJ’ Ojuederie ku kikopo kya Southern Area Light Heavyweight.[2]
Mu 2009 Vegas yakuba Dean Francis eyali omuwanguzi wa British ne Commonwealth Light Heavyweight okutuuka ku draw.[3]
Vegas kati akubirizibwa John Vanner, era akulemberwa omukulembeze wa London Michael Helliet [4]
Joseph Lubega naye awangudde ekikopo kya World Boxing Council International light heavyweight.
Lubega yakuba Kurt Sinette mu round eyokuna mu kibuga Port of Spain e Trinidad ne Tobago okuwangula ekikopo ekyali kitakyalimu muntu.
N’obuwagizi obw’amaanyi okuva mu bantu b’e Caribbean tebwamuyamba kubuzaabuza Luganda ono eyayongera ku record ye okutuuka ku 13(6kos)- 6-1.
== Ebyafaayo by'omuzannyi w'ebikonde ==
{| class="wikitable"
|+
!'''42 fights'''
!'''21 wins'''
!'''18 losses'''
!
|-
|'''By knockout'''
|14
|12
|
|-
|'''By decision'''
|7
|6
|
|-
|'''Draws'''
|3
|
|
|}
{| class="wikitable"
|+
!No
!Ebyavaamu
!Ekiwandiiko
!Omuvuganya
!ekika
!Ekiseera
!Olunaku
!Ekifo
!Obubaka
|-
|42
|Loss
|21–18–3
|Russia Timur Sakulin
|RTD
|6 (10) 3:00
|16 Sep 2019
|RussiaKorston Club, Moscow, Russia
|
|-
|41
|Loss
|21–17–3
|Qu Peng
|KO
|1 (10) 1:02
|22 Dec 2018
|Wansheng Binjiang Rd Venue, Chongqing, China
|For vacant OPBF Silver cruiserweight title
|-
|40
|Win
|21–16–2
|Karama Nyilawila
|RTD
|5 (12) 3:00
|25 Aug 2018
|Lugogo Cricket Ground, Kampala, Uganda
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|}
== Ebyokulabirako ==
bcclhpivxfm3o67pyhq0ii1y6pm02x5
75924
75923
2026-10-02T06:53:23Z
Brenda Namulinda
9846
75924
wikitext
text/x-wiki
Joseph Lubega (yazaalibwa nga January 1, 1982) ye mukubi w’ebikonde omukugu okuva mu Uganda. Nga yali akola ku by’obusambi obutali bwa kugulirira, yateekawo mu mpaka za Olympics ez’omwaka 2004 ku lwa ggwanga lye. Awo yasimbiddwa mu round eyasooka mu middleweight division ne Prasathinphimai Suriya ow’e Thailand eyawangula ekikopo kya bronze.
Emyaka ebiri emabega Lubega yawangula omudaali gwa feeza mu mpaka za Commonwealth Games eza 2002 mu kitundu kya light heavyweight. Yatuuka ku mizannyo gy’e Athens ng’awangudde omudaali gwa feeza mu mpaka ezasooka eza AIBA African Olympic Qualifying Tournament e Casablanca, Morocco. Mu fayinolo y’omuzannyo guno yalemwa South African fighter Khostso Motau.
== Omulimu ogw'ekikugu ==
Okuva lwe yafuuka omukugu, Lubega abadde akola nga "fabulous" Joey Vegas. Yali mukulembeze w’ekikopo kya British Masters Super Middleweight.<ref>{{Cite web |title=BoxRec: Joey Vegas |url=https://boxrec.com/en/box-pro/279639 |access-date=2026-10-02 |website=boxrec.com |language=en}}</ref>
Mu 2008 Vegas yasaba Gary ‘JJ’ Ojuederie ku kikopo kya Southern Area Light Heavyweight.[2]
Mu 2009 Vegas yakuba Dean Francis eyali omuwanguzi wa British ne Commonwealth Light Heavyweight okutuuka ku draw.[3]
Vegas kati akubirizibwa John Vanner, era akulemberwa omukulembeze wa London Michael Helliet [4]
Joseph Lubega naye awangudde ekikopo kya World Boxing Council International light heavyweight.
Lubega yakuba Kurt Sinette mu round eyokuna mu kibuga Port of Spain e Trinidad ne Tobago okuwangula ekikopo ekyali kitakyalimu muntu.
N’obuwagizi obw’amaanyi okuva mu bantu b’e Caribbean tebwamuyamba kubuzaabuza Luganda ono eyayongera ku record ye okutuuka ku 13(6kos)- 6-1.
== Ebyafaayo by'omuzannyi w'ebikonde ==
{| class="wikitable"
|+
!'''42 fights'''
!'''21 wins'''
!'''18 losses'''
!
|-
|'''By knockout'''
|14
|12
|
|-
|'''By decision'''
|7
|6
|
|-
|'''Draws'''
|3
|
|
|}
{| class="wikitable"
|+
!No
!Ebyavaamu
!Ekiwandiiko
!Omuvuganya
!ekika
!Ekiseera
!Olunaku
!Ekifo
!Obubaka
|-
|42
|Loss
|21–18–3
|Russia Timur Sakulin
|RTD
|6 (10) 3:00
|16 Sep 2019
|RussiaKorston Club, Moscow, Russia
|
|-
|41
|Loss
|21–17–3
|Qu Peng
|KO
|1 (10) 1:02
|22 Dec 2018
|Wansheng Binjiang Rd Venue, Chongqing, China
|For vacant OPBF Silver cruiserweight title
|-
|40
|Win
|21–16–2
|Karama Nyilawila
|RTD
|5 (12) 3:00
|25 Aug 2018
|Lugogo Cricket Ground, Kampala, Uganda
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|}
== Ebyokulabirako ==
52fnrw6j5a901nzsm4b66f6gkhwudyy
75925
75924
2026-10-02T06:53:49Z
Brenda Namulinda
9846
75925
wikitext
text/x-wiki
Joseph Lubega (yazaalibwa nga January 1, 1982) ye mukubi w’ebikonde omukugu okuva mu Uganda. Nga yali akola ku by’obusambi obutali bwa kugulirira, yateekawo mu mpaka za Olympics ez’omwaka 2004 ku lwa ggwanga lye. Awo yasimbiddwa mu round eyasooka mu middleweight division ne Prasathinphimai Suriya ow’e Thailand eyawangula ekikopo kya bronze.
Emyaka ebiri emabega Lubega yawangula omudaali gwa feeza mu mpaka za Commonwealth Games eza 2002 mu kitundu kya light heavyweight. Yatuuka ku mizannyo gy’e Athens ng’awangudde omudaali gwa feeza mu mpaka ezasooka eza AIBA African Olympic Qualifying Tournament e Casablanca, Morocco. Mu fayinolo y’omuzannyo guno yalemwa South African fighter Khostso Motau.
== Omulimu ogw'ekikugu ==
Okuva lwe yafuuka omukugu, Lubega abadde akola nga "fabulous" Joey Vegas. Yali mukulembeze w’ekikopo kya British Masters Super Middleweight.<ref>{{Cite web |title=BoxRec: Joey Vegas |url=https://boxrec.com/en/box-pro/279639 |access-date=2026-10-02 |website=boxrec.com |language=en}}</ref>
Mu 2008 Vegas yasaba Gary ‘JJ’ Ojuederie ku kikopo kya Southern Area Light Heavyweight.<ref>{{Cite web |last=Warburton |first=Jane |date=2008-08-03 |title=Ringside Boxing Report: Joey Vegas vs. JJ Ojuederie |url=https://www.saddoboxing.com/7914-joey-vegas-vs-jj-ojuederie.html |access-date=2026-10-02 |language=en-GB}}</ref>
Mu 2009 Vegas yakuba Dean Francis eyali omuwanguzi wa British ne Commonwealth Light Heavyweight okutuuka ku draw.[3]
Vegas kati akubirizibwa John Vanner, era akulemberwa omukulembeze wa London Michael Helliet [4]
Joseph Lubega naye awangudde ekikopo kya World Boxing Council International light heavyweight.
Lubega yakuba Kurt Sinette mu round eyokuna mu kibuga Port of Spain e Trinidad ne Tobago okuwangula ekikopo ekyali kitakyalimu muntu.
N’obuwagizi obw’amaanyi okuva mu bantu b’e Caribbean tebwamuyamba kubuzaabuza Luganda ono eyayongera ku record ye okutuuka ku 13(6kos)- 6-1.
== Ebyafaayo by'omuzannyi w'ebikonde ==
{| class="wikitable"
|+
!'''42 fights'''
!'''21 wins'''
!'''18 losses'''
!
|-
|'''By knockout'''
|14
|12
|
|-
|'''By decision'''
|7
|6
|
|-
|'''Draws'''
|3
|
|
|}
{| class="wikitable"
|+
!No
!Ebyavaamu
!Ekiwandiiko
!Omuvuganya
!ekika
!Ekiseera
!Olunaku
!Ekifo
!Obubaka
|-
|42
|Loss
|21–18–3
|Russia Timur Sakulin
|RTD
|6 (10) 3:00
|16 Sep 2019
|RussiaKorston Club, Moscow, Russia
|
|-
|41
|Loss
|21–17–3
|Qu Peng
|KO
|1 (10) 1:02
|22 Dec 2018
|Wansheng Binjiang Rd Venue, Chongqing, China
|For vacant OPBF Silver cruiserweight title
|-
|40
|Win
|21–16–2
|Karama Nyilawila
|RTD
|5 (12) 3:00
|25 Aug 2018
|Lugogo Cricket Ground, Kampala, Uganda
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|}
== Ebyokulabirako ==
78ap778y729vrt4xb8cuuficp6c1zyy
75926
75925
2026-10-02T06:54:19Z
Brenda Namulinda
9846
75926
wikitext
text/x-wiki
Joseph Lubega (yazaalibwa nga January 1, 1982) ye mukubi w’ebikonde omukugu okuva mu Uganda. Nga yali akola ku by’obusambi obutali bwa kugulirira, yateekawo mu mpaka za Olympics ez’omwaka 2004 ku lwa ggwanga lye. Awo yasimbiddwa mu round eyasooka mu middleweight division ne Prasathinphimai Suriya ow’e Thailand eyawangula ekikopo kya bronze.
Emyaka ebiri emabega Lubega yawangula omudaali gwa feeza mu mpaka za Commonwealth Games eza 2002 mu kitundu kya light heavyweight. Yatuuka ku mizannyo gy’e Athens ng’awangudde omudaali gwa feeza mu mpaka ezasooka eza AIBA African Olympic Qualifying Tournament e Casablanca, Morocco. Mu fayinolo y’omuzannyo guno yalemwa South African fighter Khostso Motau.
== Omulimu ogw'ekikugu ==
Okuva lwe yafuuka omukugu, Lubega abadde akola nga "fabulous" Joey Vegas. Yali mukulembeze w’ekikopo kya British Masters Super Middleweight.<ref>{{Cite web |title=BoxRec: Joey Vegas |url=https://boxrec.com/en/box-pro/279639 |access-date=2026-10-02 |website=boxrec.com |language=en}}</ref>
Mu 2008 Vegas yasaba Gary ‘JJ’ Ojuederie ku kikopo kya Southern Area Light Heavyweight.<ref>{{Cite web |last=Warburton |first=Jane |date=2008-08-03 |title=Ringside Boxing Report: Joey Vegas vs. JJ Ojuederie |url=https://www.saddoboxing.com/7914-joey-vegas-vs-jj-ojuederie.html |access-date=2026-10-02 |language=en-GB}}</ref>
Mu 2009 Vegas yakuba Dean Francis eyali omuwanguzi wa British ne Commonwealth Light Heavyweight okutuuka ku draw.<ref>{{Cite web |last=Jones |first=Ricky |date=2009-02-14 |title=British Boxing: Cleverly Wins, Francis Held To Draw In Swindon |url=https://www.saddoboxing.com/9151-cleverly-francis.html |access-date=2026-10-02 |language=en-GB}}</ref>
Vegas kati akubirizibwa John Vanner, era akulemberwa omukulembeze wa London Michael Helliet [4]
Joseph Lubega naye awangudde ekikopo kya World Boxing Council International light heavyweight.
Lubega yakuba Kurt Sinette mu round eyokuna mu kibuga Port of Spain e Trinidad ne Tobago okuwangula ekikopo ekyali kitakyalimu muntu.
N’obuwagizi obw’amaanyi okuva mu bantu b’e Caribbean tebwamuyamba kubuzaabuza Luganda ono eyayongera ku record ye okutuuka ku 13(6kos)- 6-1.
== Ebyafaayo by'omuzannyi w'ebikonde ==
{| class="wikitable"
|+
!'''42 fights'''
!'''21 wins'''
!'''18 losses'''
!
|-
|'''By knockout'''
|14
|12
|
|-
|'''By decision'''
|7
|6
|
|-
|'''Draws'''
|3
|
|
|}
{| class="wikitable"
|+
!No
!Ebyavaamu
!Ekiwandiiko
!Omuvuganya
!ekika
!Ekiseera
!Olunaku
!Ekifo
!Obubaka
|-
|42
|Loss
|21–18–3
|Russia Timur Sakulin
|RTD
|6 (10) 3:00
|16 Sep 2019
|RussiaKorston Club, Moscow, Russia
|
|-
|41
|Loss
|21–17–3
|Qu Peng
|KO
|1 (10) 1:02
|22 Dec 2018
|Wansheng Binjiang Rd Venue, Chongqing, China
|For vacant OPBF Silver cruiserweight title
|-
|40
|Win
|21–16–2
|Karama Nyilawila
|RTD
|5 (12) 3:00
|25 Aug 2018
|Lugogo Cricket Ground, Kampala, Uganda
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|}
== Ebyokulabirako ==
r37pfotjp05gch0peu208o9qxhc0784
75927
75926
2026-10-02T06:54:48Z
Brenda Namulinda
9846
75927
wikitext
text/x-wiki
Joseph Lubega (yazaalibwa nga January 1, 1982) ye mukubi w’ebikonde omukugu okuva mu Uganda. Nga yali akola ku by’obusambi obutali bwa kugulirira, yateekawo mu mpaka za Olympics ez’omwaka 2004 ku lwa ggwanga lye. Awo yasimbiddwa mu round eyasooka mu middleweight division ne Prasathinphimai Suriya ow’e Thailand eyawangula ekikopo kya bronze.
Emyaka ebiri emabega Lubega yawangula omudaali gwa feeza mu mpaka za Commonwealth Games eza 2002 mu kitundu kya light heavyweight. Yatuuka ku mizannyo gy’e Athens ng’awangudde omudaali gwa feeza mu mpaka ezasooka eza AIBA African Olympic Qualifying Tournament e Casablanca, Morocco. Mu fayinolo y’omuzannyo guno yalemwa South African fighter Khostso Motau.
== Omulimu ogw'ekikugu ==
Okuva lwe yafuuka omukugu, Lubega abadde akola nga "fabulous" Joey Vegas. Yali mukulembeze w’ekikopo kya British Masters Super Middleweight.<ref>{{Cite web |title=BoxRec: Joey Vegas |url=https://boxrec.com/en/box-pro/279639 |access-date=2026-10-02 |website=boxrec.com |language=en}}</ref>
Mu 2008 Vegas yasaba Gary ‘JJ’ Ojuederie ku kikopo kya Southern Area Light Heavyweight.<ref>{{Cite web |last=Warburton |first=Jane |date=2008-08-03 |title=Ringside Boxing Report: Joey Vegas vs. JJ Ojuederie |url=https://www.saddoboxing.com/7914-joey-vegas-vs-jj-ojuederie.html |access-date=2026-10-02 |language=en-GB}}</ref>
Mu 2009 Vegas yakuba Dean Francis eyali omuwanguzi wa British ne Commonwealth Light Heavyweight okutuuka ku draw.<ref>{{Cite web |last=Jones |first=Ricky |date=2009-02-14 |title=British Boxing: Cleverly Wins, Francis Held To Draw In Swindon |url=https://www.saddoboxing.com/9151-cleverly-francis.html |access-date=2026-10-02 |language=en-GB}}</ref>
Vegas kati akubirizibwa John Vanner, era akulemberwa omukulembeze wa London Michael Helliet.<ref>{{Cite web |date=2021-01-28 |title=Dumped in jungle: Lubega narrates his 26 days in detention |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/sports/boxing/dumped-in-jungle-lubega-narrates-his-26-days-in-detention-3271784 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref>
Joseph Lubega naye awangudde ekikopo kya World Boxing Council International light heavyweight.
Lubega yakuba Kurt Sinette mu round eyokuna mu kibuga Port of Spain e Trinidad ne Tobago okuwangula ekikopo ekyali kitakyalimu muntu.
N’obuwagizi obw’amaanyi okuva mu bantu b’e Caribbean tebwamuyamba kubuzaabuza Luganda ono eyayongera ku record ye okutuuka ku 13(6kos)- 6-1.
== Ebyafaayo by'omuzannyi w'ebikonde ==
{| class="wikitable"
|+
!'''42 fights'''
!'''21 wins'''
!'''18 losses'''
!
|-
|'''By knockout'''
|14
|12
|
|-
|'''By decision'''
|7
|6
|
|-
|'''Draws'''
|3
|
|
|}
{| class="wikitable"
|+
!No
!Ebyavaamu
!Ekiwandiiko
!Omuvuganya
!ekika
!Ekiseera
!Olunaku
!Ekifo
!Obubaka
|-
|42
|Loss
|21–18–3
|Russia Timur Sakulin
|RTD
|6 (10) 3:00
|16 Sep 2019
|RussiaKorston Club, Moscow, Russia
|
|-
|41
|Loss
|21–17–3
|Qu Peng
|KO
|1 (10) 1:02
|22 Dec 2018
|Wansheng Binjiang Rd Venue, Chongqing, China
|For vacant OPBF Silver cruiserweight title
|-
|40
|Win
|21–16–2
|Karama Nyilawila
|RTD
|5 (12) 3:00
|25 Aug 2018
|Lugogo Cricket Ground, Kampala, Uganda
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|}
== Ebyokulabirako ==
h606ttmpm9vhgklqh6r6al28pookxd3
75928
75927
2026-10-02T07:03:02Z
Brenda Namulinda
9846
75928
wikitext
text/x-wiki
Joseph Lubega (yazaalibwa nga January 1, 1982) ye mukubi w’ebikonde omukugu okuva mu Uganda. Nga yali akola ku by’obusambi obutali bwa kugulirira, yateekawo mu mpaka za Olympics ez’omwaka 2004 ku lwa ggwanga lye. Awo yasimbiddwa mu round eyasooka mu middleweight division ne Prasathinphimai Suriya ow’e Thailand eyawangula ekikopo kya bronze.
Emyaka ebiri emabega Lubega yawangula omudaali gwa feeza mu mpaka za Commonwealth Games eza 2002 mu kitundu kya light heavyweight. Yatuuka ku mizannyo gy’e Athens ng’awangudde omudaali gwa feeza mu mpaka ezasooka eza AIBA African Olympic Qualifying Tournament e Casablanca, Morocco. Mu fayinolo y’omuzannyo guno yalemwa South African fighter Khostso Motau.
== Omulimu ogw'ekikugu ==
Okuva lwe yafuuka omukugu, Lubega abadde akola nga "fabulous" Joey Vegas. Yali mukulembeze w’ekikopo kya British Masters Super Middleweight.<ref>{{Cite web |title=BoxRec: Joey Vegas |url=https://boxrec.com/en/box-pro/279639 |access-date=2026-10-02 |website=boxrec.com |language=en}}</ref>
Mu 2008 Vegas yasaba Gary ‘JJ’ Ojuederie ku kikopo kya Southern Area Light Heavyweight.<ref>{{Cite web |last=Warburton |first=Jane |date=2008-08-03 |title=Ringside Boxing Report: Joey Vegas vs. JJ Ojuederie |url=https://www.saddoboxing.com/7914-joey-vegas-vs-jj-ojuederie.html |access-date=2026-10-02 |language=en-GB}}</ref>
Mu 2009 Vegas yakuba Dean Francis eyali omuwanguzi wa British ne Commonwealth Light Heavyweight okutuuka ku draw.<ref>{{Cite web |last=Jones |first=Ricky |date=2009-02-14 |title=British Boxing: Cleverly Wins, Francis Held To Draw In Swindon |url=https://www.saddoboxing.com/9151-cleverly-francis.html |access-date=2026-10-02 |language=en-GB}}</ref>
Vegas kati akubirizibwa John Vanner, era akulemberwa omukulembeze wa London Michael Helliet.<ref>{{Cite web |date=2021-01-28 |title=Dumped in jungle: Lubega narrates his 26 days in detention |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/sports/boxing/dumped-in-jungle-lubega-narrates-his-26-days-in-detention-3271784 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref>
Joseph Lubega yawangula ekikopo kya World Boxing Council International light heavyweight.<ref>{{Cite web |last=Mugalu |first=Moses |date=2018-07-24 |title=Lubega to fight for world title |url=https://observer.ug/sports/lubega-to-fight-for-world-title/ |access-date=2026-10-02 |website=The Observer Media Ltd |language=en-US}}</ref>
Lubega yakuba Kurt Sinette mu round eyokuna mu kibuga Port of Spain e Trinidad ne Tobago okuwangula ekikopo ekyali kitakyalimu muntu.
N’obuwagizi obw’amaanyi okuva mu bantu b’e Caribbean tebwamuyamba kubuzaabuza Luganda ono eyayongera ku record ye okutuuka ku 13(6kos)- 6-1.
== Ebyafaayo by'omuzannyi w'ebikonde ==
{| class="wikitable"
|+
!'''42 fights'''
!'''21 wins'''
!'''18 losses'''
!
|-
|'''By knockout'''
|14
|12
|
|-
|'''By decision'''
|7
|6
|
|-
|'''Draws'''
|3
|
|
|}
{| class="wikitable"
|+
!No
!Ebyavaamu
!Ekiwandiiko
!Omuvuganya
!ekika
!Ekiseera
!Olunaku
!Ekifo
!Obubaka
|-
|42
|Loss
|21–18–3
|Russia Timur Sakulin
|RTD
|6 (10) 3:00
|16 Sep 2019
|RussiaKorston Club, Moscow, Russia
|
|-
|41
|Loss
|21–17–3
|Qu Peng
|KO
|1 (10) 1:02
|22 Dec 2018
|Wansheng Binjiang Rd Venue, Chongqing, China
|For vacant OPBF Silver cruiserweight title
|-
|40
|Win
|21–16–2
|Karama Nyilawila
|RTD
|5 (12) 3:00
|25 Aug 2018
|Lugogo Cricket Ground, Kampala, Uganda
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|}
== Ebyokulabirako ==
ltt6yfg0nqnotfablqaw1mgk83z452d
75929
75928
2026-10-02T07:04:47Z
Brenda Namulinda
9846
75929
wikitext
text/x-wiki
Joseph Lubega (yazaalibwa nga January 1, 1982) ye mukubi w’ebikonde omukugu okuva mu [[Uganda]]. Nga yali akola ku by’obusambi obutali bwa kugulirira, yateekawo mu mpaka za Olympics ez’omwaka 2004 ku lwa ggwanga lye. Awo yasimbiddwa mu round eyasooka mu middleweight division ne Prasathinphimai Suriya ow’e Thailand eyawangula ekikopo kya bronze.
Emyaka ebiri emabega Lubega yawangula omudaali gwa feeza mu mpaka za Commonwealth Games eza 2002 mu kitundu kya light heavyweight. Yatuuka ku mizannyo gy’e Athens ng’awangudde omudaali gwa feeza mu mpaka ezasooka eza AIBA African Olympic Qualifying Tournament e Casablanca, Morocco. Mu fayinolo y’omuzannyo guno yalemwa South African fighter Khostso Motau.
== Omulimu ogw'ekikugu ==
Okuva lwe yafuuka omukugu, Lubega abadde akola nga "fabulous" Joey Vegas. Yali mukulembeze w’ekikopo kya British Masters Super Middleweight.<ref>{{Cite web |title=BoxRec: Joey Vegas |url=https://boxrec.com/en/box-pro/279639 |access-date=2026-10-02 |website=boxrec.com |language=en}}</ref>
Mu 2008 Vegas yasaba Gary ‘JJ’ Ojuederie ku kikopo kya Southern Area Light Heavyweight.<ref>{{Cite web |last=Warburton |first=Jane |date=2008-08-03 |title=Ringside Boxing Report: Joey Vegas vs. JJ Ojuederie |url=https://www.saddoboxing.com/7914-joey-vegas-vs-jj-ojuederie.html |access-date=2026-10-02 |language=en-GB}}</ref>
Mu 2009 Vegas yakuba Dean Francis eyali omuwanguzi wa British ne Commonwealth Light Heavyweight okutuuka ku draw.<ref>{{Cite web |last=Jones |first=Ricky |date=2009-02-14 |title=British Boxing: Cleverly Wins, Francis Held To Draw In Swindon |url=https://www.saddoboxing.com/9151-cleverly-francis.html |access-date=2026-10-02 |language=en-GB}}</ref>
Vegas kati akubirizibwa John Vanner, era akulemberwa omukulembeze wa London Michael Helliet.<ref>{{Cite web |date=2021-01-28 |title=Dumped in jungle: Lubega narrates his 26 days in detention |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/sports/boxing/dumped-in-jungle-lubega-narrates-his-26-days-in-detention-3271784 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref>
Joseph Lubega yawangula ekikopo kya World Boxing Council International light heavyweight.<ref>{{Cite web |last=Mugalu |first=Moses |date=2018-07-24 |title=Lubega to fight for world title |url=https://observer.ug/sports/lubega-to-fight-for-world-title/ |access-date=2026-10-02 |website=The Observer Media Ltd |language=en-US}}</ref>
Lubega yakuba Kurt Sinette mu round eyokuna mu kibuga Port of Spain e Trinidad ne Tobago okuwangula ekikopo ekyali kitakyalimu muntu.
N’obuwagizi obw’amaanyi okuva mu bantu b’e Caribbean tebwamuyamba kubuzaabuza Luganda ono eyayongera ku record ye okutuuka ku 13(6kos)- 6-1.
== Ebyafaayo by'omuzannyi w'ebikonde ==
{| class="wikitable"
|+
!'''42 fights'''
!'''21 wins'''
!'''18 losses'''
!
|-
|'''By knockout'''
|14
|12
|
|-
|'''By decision'''
|7
|6
|
|-
|'''Draws'''
|3
|
|
|}
{| class="wikitable"
|+
!No
!Ebyavaamu
!Ekiwandiiko
!Omuvuganya
!ekika
!Ekiseera
!Olunaku
!Ekifo
!Obubaka
|-
|42
|Loss
|21–18–3
|Russia Timur Sakulin
|RTD
|6 (10) 3:00
|16 Sep 2019
|RussiaKorston Club, Moscow, Russia
|
|-
|41
|Loss
|21–17–3
|Qu Peng
|KO
|1 (10) 1:02
|22 Dec 2018
|Wansheng Binjiang Rd Venue, Chongqing, China
|For vacant OPBF Silver cruiserweight title
|-
|40
|Win
|21–16–2
|Karama Nyilawila
|RTD
|5 (12) 3:00
|25 Aug 2018
|Lugogo Cricket Ground, Kampala, Uganda
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|}
== Ebyokulabirako ==
7km57x0bqsaq2qj5hstjqyrzwbvyvs6
Category:Bendera za Africa
14
16011
75905
2026-10-02T05:21:31Z
ESTHER NAKITENDE
9175
Created page with "Bendera z'ensi ezisangibwa mu Africa"
75905
wikitext
text/x-wiki
Bendera z'ensi ezisangibwa mu Africa
mxcf36j86bruiapoqr3t9imgnf4o1hc
Category:Bendera y'eggwanga
14
16012
75906
2026-10-02T05:22:08Z
ESTHER NAKITENDE
9175
Created page with "Bendera y'eggwanga Uganda"
75906
wikitext
text/x-wiki
Bendera y'eggwanga Uganda
fjiytusnyz78b718wjadars4ijcxez1
1962
0
16013
75908
2026-10-02T05:28:03Z
ESTHER NAKITENDE
9175
Created page with "Omwaka Uganda mweyafunira obwetwaze"
75908
wikitext
text/x-wiki
Omwaka Uganda mweyafunira obwetwaze
l62ctqxxvwe3y6p6uc1v2stly9ty123
75909
75908
2026-10-02T05:28:36Z
ESTHER NAKITENDE
9175
75909
wikitext
text/x-wiki
Omwaka Uganda mweyafunira obwetwaze bwayo
3yy3k4h6xafdglsh5pnp8oknlo5igrj
Charles Lubulwa
0
16014
75930
2026-10-02T08:41:23Z
Brenda Namulinda
9846
Created page with "Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa Uganda eyali omuzannyi w’ebikonde.[1] Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988."
75930
wikitext
text/x-wiki
Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa Uganda eyali omuzannyi w’ebikonde.[1] Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988.
cwtg1o45pxpi1nn01cqwge5cyxuz6vx
75931
75930
2026-10-02T08:42:57Z
Brenda Namulinda
9846
75931
wikitext
text/x-wiki
Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa Uganda eyali omuzannyi w’ebikonde.[1] Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988.
== Obulamu obw'edda ==
tgbolp0f0d55171br1mcoc3m3hctrqa
75932
75931
2026-10-02T08:44:35Z
Brenda Namulinda
9846
75932
wikitext
text/x-wiki
Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa Uganda eyali omuzannyi w’ebikonde.[1] Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988.
== Obulamu obw'edda ==
Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.[2] Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.[3]
6cmrfh9d3660luen9nd56y7qiaulhzq
75933
75932
2026-10-02T08:45:59Z
Brenda Namulinda
9846
75933
wikitext
text/x-wiki
Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa Uganda eyali omuzannyi w’ebikonde.[1] Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988.
== Obulamu obw'edda ==
Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.[2] Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.[3]
Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e Kampala, n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.[3]
g50xzsowz42w710e9jgqz8sr6vy5iu4
75934
75933
2026-10-02T08:47:57Z
Brenda Namulinda
9846
75934
wikitext
text/x-wiki
Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa Uganda eyali omuzannyi w’ebikonde.[1] Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988.
== Obulamu obw'edda ==
Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.[2] Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.[3]
Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e Kampala, n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.[3]
== Omulimu ==
9vnoh8835j8h812dimzqfcol8o4yuqc
75935
75934
2026-10-02T08:48:37Z
Brenda Namulinda
9846
75935
wikitext
text/x-wiki
Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa Uganda eyali omuzannyi w’ebikonde.[1] Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988.
== Obulamu obw'edda ==
Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.[2] Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.[3]
Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e Kampala, n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.[3]
== Omulimu ==
Okukola kwa Lubulwa kwaleeta okwewandiisa kwa Grace Sseruwagi, omutendesi omukulu w’ekibinja ky’abazannyi b’ebikonde eby’eggwanga. Sseruwagi yalonda Lubulwa mu ttiimu ye okuvuganya mu Olympics ez’omusana eza 1980 e Moscow.[3] Nga wa myaka 15 n’ennaku 206 ku ntandikwa y’empaka, Lubulwa asigala nga muzannyi omuto ennyo mu Uganda eyavuganyizza mu Olympics.[4] Oluvannyuma lw’okufuna bye mu round esooka,[5], Lubulwa yasanga György Gedó ow’e Hungary. Omuzannyi we yali amanyi nnyo; Gedó yali avuganya mu Olympics ez’omusana ez’okusatu era yali awangudde zaabu mu Olympics ez’omusana eza 1972.[6] Gedó yawangula Lubulwa mu TKO mu round esooka y’omuzannyo.[6][1]
grb979xvrejvdzaor039wecmmztkmqk
75936
75935
2026-10-02T08:49:34Z
Brenda Namulinda
9846
75936
wikitext
text/x-wiki
Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa Uganda eyali omuzannyi w’ebikonde.[1] Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988.
== Obulamu obw'edda ==
Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.[2] Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.[3]
Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e Kampala, n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.[3]
== Omulimu ==
Okukola kwa Lubulwa kwaleeta okwewandiisa kwa Grace Sseruwagi, omutendesi omukulu w’ekibinja ky’abazannyi b’ebikonde eby’eggwanga. Sseruwagi yalonda Lubulwa mu ttiimu ye okuvuganya mu Olympics ez’omusana eza 1980 e Moscow.[3] Nga wa myaka 15 n’ennaku 206 ku ntandikwa y’empaka, Lubulwa asigala nga muzannyi omuto ennyo mu Uganda eyavuganyizza mu Olympics.[4] Oluvannyuma lw’okufuna bye mu round esooka,[5], Lubulwa yasanga György Gedó ow’e Hungary. Omuzannyi we yali amanyi nnyo; Gedó yali avuganya mu Olympics ez’omusana ez’okusatu era yali awangudde zaabu mu Olympics ez’omusana eza 1972.[6] Gedó yawangula Lubulwa mu TKO mu round esooka y’omuzannyo.[6][1]
Lubulwa yaddamu okusalibwako Sseruwagi mu mpaka za Commonwealth Games eza 1982 e Brisbane, Australia. Yatuuka ku quarter-finals naye n’awangulwa. Yasigala mu ttiimu ya Uganda mu Olympics ez’omusana e Los Angeles, Amerika mu 1984.[3] Mu round eyasooka Lubulwa yawangula omudaali gwe ogwasooka mu Olympics ng’awangula Shane Knox ow’e Australia ku bubonero. Okuwangula Dieudonné Mzatsi ne Paul Fitzgerald kwamutwala mu quarter-final.[1] Yawangulwa Peter Konyegwachie ow’e Nigeria eyagenda okuwangula omudaali gwa feeza.[3]
nmhuy0bpgm0zgmji0wc0j4pp7dinh76
75937
75936
2026-10-02T08:50:19Z
Brenda Namulinda
9846
75937
wikitext
text/x-wiki
Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa Uganda eyali omuzannyi w’ebikonde.[1] Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988.
== Obulamu obw'edda ==
Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.[2] Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.[3]
Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e Kampala, n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.[3]
== Omulimu ==
Okukola kwa Lubulwa kwaleeta okwewandiisa kwa Grace Sseruwagi, omutendesi omukulu w’ekibinja ky’abazannyi b’ebikonde eby’eggwanga. Sseruwagi yalonda Lubulwa mu ttiimu ye okuvuganya mu Olympics ez’omusana eza 1980 e Moscow.[3] Nga wa myaka 15 n’ennaku 206 ku ntandikwa y’empaka, Lubulwa asigala nga muzannyi omuto ennyo mu Uganda eyavuganyizza mu Olympics.[4] Oluvannyuma lw’okufuna bye mu round esooka,[5], Lubulwa yasanga György Gedó ow’e Hungary. Omuzannyi we yali amanyi nnyo; Gedó yali avuganya mu Olympics ez’omusana ez’okusatu era yali awangudde zaabu mu Olympics ez’omusana eza 1972.[6] Gedó yawangula Lubulwa mu TKO mu round esooka y’omuzannyo.[6][1]
Lubulwa yaddamu okusalibwako Sseruwagi mu mpaka za Commonwealth Games eza 1982 e Brisbane, Australia. Yatuuka ku quarter-finals naye n’awangulwa. Yasigala mu ttiimu ya Uganda mu Olympics ez’omusana e Los Angeles, Amerika mu 1984.[3] Mu round eyasooka Lubulwa yawangula omudaali gwe ogwasooka mu Olympics ng’awangula Shane Knox ow’e Australia ku bubonero. Okuwangula Dieudonné Mzatsi ne Paul Fitzgerald kwamutwala mu quarter-final.[1] Yawangulwa Peter Konyegwachie ow’e Nigeria eyagenda okuwangula omudaali gwa feeza.[3]
Mu 1985, Lubulwa yawangula omudaali gwa zaabu mu mpaka z’okukuba ebikonde e Germany naye omudaali gwe gwabula omwaka oguddako. Lubulwa yali awaddeyo omudaali eri omukungu wa gavumenti eyagutwala mu Palamenti ya Uganda okumuyamba okufuna ekitiibwa olw’ebyo bye yakola. Naye omudaali gwabula mu kaseera ak’obunkenke nga waliwo amawulire ag’okujja kwa National Resistance Army.[3]
i2498oxbwjlcq24zjd7mrhzcmj929wx
75938
75937
2026-10-02T08:50:55Z
Brenda Namulinda
9846
75938
wikitext
text/x-wiki
Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa Uganda eyali omuzannyi w’ebikonde.[1] Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988.
== Obulamu obw'edda ==
Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.[2] Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.[3]
Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e Kampala, n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.[3]
== Omulimu ==
Okukola kwa Lubulwa kwaleeta okwewandiisa kwa Grace Sseruwagi, omutendesi omukulu w’ekibinja ky’abazannyi b’ebikonde eby’eggwanga. Sseruwagi yalonda Lubulwa mu ttiimu ye okuvuganya mu Olympics ez’omusana eza 1980 e Moscow.[3] Nga wa myaka 15 n’ennaku 206 ku ntandikwa y’empaka, Lubulwa asigala nga muzannyi omuto ennyo mu Uganda eyavuganyizza mu Olympics.[4] Oluvannyuma lw’okufuna bye mu round esooka,[5], Lubulwa yasanga György Gedó ow’e Hungary. Omuzannyi we yali amanyi nnyo; Gedó yali avuganya mu Olympics ez’omusana ez’okusatu era yali awangudde zaabu mu Olympics ez’omusana eza 1972.[6] Gedó yawangula Lubulwa mu TKO mu round esooka y’omuzannyo.[6][1]
Lubulwa yaddamu okusalibwako Sseruwagi mu mpaka za Commonwealth Games eza 1982 e Brisbane, Australia. Yatuuka ku quarter-finals naye n’awangulwa. Yasigala mu ttiimu ya Uganda mu Olympics ez’omusana e Los Angeles, Amerika mu 1984.[3] Mu round eyasooka Lubulwa yawangula omudaali gwe ogwasooka mu Olympics ng’awangula Shane Knox ow’e Australia ku bubonero. Okuwangula Dieudonné Mzatsi ne Paul Fitzgerald kwamutwala mu quarter-final.[1] Yawangulwa Peter Konyegwachie ow’e Nigeria eyagenda okuwangula omudaali gwa feeza.[3]
Mu 1985, Lubulwa yawangula omudaali gwa zaabu mu mpaka z’okukuba ebikonde e Germany naye omudaali gwe gwabula omwaka oguddako. Lubulwa yali awaddeyo omudaali eri omukungu wa gavumenti eyagutwala mu Palamenti ya Uganda okumuyamba okufuna ekitiibwa olw’ebyo bye yakola. Naye omudaali gwabula mu kaseera ak’obunkenke nga waliwo amawulire ag’okujja kwa National Resistance Army.[3]
Lubulwa yalondebwa okuvuganya mu mpaka za Summer Olympics eza 1988 e Seoul, South Korea, nga kino kyali kye kisatu ku mpaka za Olympics. Yalondebwa ng’omukulembeze w’ekibinja kya Uganda mu mpaka zino, era ne muganda we Fred Mutuweta naye yaliwo.[3] Lubulwa yawangulwa mu round eyasooka Blessing Onoko owa Nigeria oluvannyuma lw’omusazi w’emipiira okuyimiriza omuzannyo mu round eyokusatu.[7] Ababiri bano baayingira ne mu mpaka za Commonwealth Games eza 1990 e Auckland, New Zealand. Lubulwa yasaba okuvaamu oluvannyuma lw’okufuna obulwadde bwa Malaria ennaku entono nga tannatandika mpaka. Okunyiiga kwavaako Lubulwa okuleka omuzannyo guno.[2][3]
jhp4l0kni4mdznrmqin1786d41jdvet
75939
75938
2026-10-02T08:52:02Z
Brenda Namulinda
9846
75939
wikitext
text/x-wiki
Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa Uganda eyali omuzannyi w’ebikonde.[1] Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988.
== Obulamu obw'edda ==
Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.[2] Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.[3]
Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e Kampala, n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.[3]
== Omulimu ==
Okukola kwa Lubulwa kwaleeta okwewandiisa kwa Grace Sseruwagi, omutendesi omukulu w’ekibinja ky’abazannyi b’ebikonde eby’eggwanga. Sseruwagi yalonda Lubulwa mu ttiimu ye okuvuganya mu Olympics ez’omusana eza 1980 e Moscow.[3] Nga wa myaka 15 n’ennaku 206 ku ntandikwa y’empaka, Lubulwa asigala nga muzannyi omuto ennyo mu Uganda eyavuganyizza mu Olympics.[4] Oluvannyuma lw’okufuna bye mu round esooka,[5], Lubulwa yasanga György Gedó ow’e Hungary. Omuzannyi we yali amanyi nnyo; Gedó yali avuganya mu Olympics ez’omusana ez’okusatu era yali awangudde zaabu mu Olympics ez’omusana eza 1972.[6] Gedó yawangula Lubulwa mu TKO mu round esooka y’omuzannyo.[6][1]
Lubulwa yaddamu okusalibwako Sseruwagi mu mpaka za Commonwealth Games eza 1982 e Brisbane, Australia. Yatuuka ku quarter-finals naye n’awangulwa. Yasigala mu ttiimu ya Uganda mu Olympics ez’omusana e Los Angeles, Amerika mu 1984.[3] Mu round eyasooka Lubulwa yawangula omudaali gwe ogwasooka mu Olympics ng’awangula Shane Knox ow’e Australia ku bubonero. Okuwangula Dieudonné Mzatsi ne Paul Fitzgerald kwamutwala mu quarter-final.[1] Yawangulwa Peter Konyegwachie ow’e Nigeria eyagenda okuwangula omudaali gwa feeza.[3]
Mu 1985, Lubulwa yawangula omudaali gwa zaabu mu mpaka z’okukuba ebikonde e Germany naye omudaali gwe gwabula omwaka oguddako. Lubulwa yali awaddeyo omudaali eri omukungu wa gavumenti eyagutwala mu Palamenti ya Uganda okumuyamba okufuna ekitiibwa olw’ebyo bye yakola. Naye omudaali gwabula mu kaseera ak’obunkenke nga waliwo amawulire ag’okujja kwa National Resistance Army.[3]
Lubulwa yalondebwa okuvuganya mu mpaka za Summer Olympics eza 1988 e Seoul, South Korea, nga kino kyali kye kisatu ku mpaka za Olympics. Yalondebwa ng’omukulembeze w’ekibinja kya Uganda mu mpaka zino, era ne muganda we Fred Mutuweta naye yaliwo.[3] Lubulwa yawangulwa mu round eyasooka Blessing Onoko owa Nigeria oluvannyuma lw’omusazi w’emipiira okuyimiriza omuzannyo mu round eyokusatu.[7] Ababiri bano baayingira ne mu mpaka za Commonwealth Games eza 1990 e Auckland, New Zealand. Lubulwa yasaba okuvaamu oluvannyuma lw’okufuna obulwadde bwa Malaria ennaku entono nga tannatandika mpaka. Okunyiiga kwavaako Lubulwa okuleka omuzannyo guno.[2][3]
== Obulamu obw'oluvannyuma ==
5ymxiib1etg8ve5fbneypy2qckxipsc
75940
75939
2026-10-02T08:53:00Z
Brenda Namulinda
9846
75940
wikitext
text/x-wiki
Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa Uganda eyali omuzannyi w’ebikonde.[1] Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988.
== Obulamu obw'edda ==
Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.[2] Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.[3]
Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e Kampala, n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.[3]
== Omulimu ==
Okukola kwa Lubulwa kwaleeta okwewandiisa kwa Grace Sseruwagi, omutendesi omukulu w’ekibinja ky’abazannyi b’ebikonde eby’eggwanga. Sseruwagi yalonda Lubulwa mu ttiimu ye okuvuganya mu Olympics ez’omusana eza 1980 e Moscow.[3] Nga wa myaka 15 n’ennaku 206 ku ntandikwa y’empaka, Lubulwa asigala nga muzannyi omuto ennyo mu Uganda eyavuganyizza mu Olympics.[4] Oluvannyuma lw’okufuna bye mu round esooka,[5], Lubulwa yasanga György Gedó ow’e Hungary. Omuzannyi we yali amanyi nnyo; Gedó yali avuganya mu Olympics ez’omusana ez’okusatu era yali awangudde zaabu mu Olympics ez’omusana eza 1972.[6] Gedó yawangula Lubulwa mu TKO mu round esooka y’omuzannyo.[6][1]
Lubulwa yaddamu okusalibwako Sseruwagi mu mpaka za Commonwealth Games eza 1982 e Brisbane, Australia. Yatuuka ku quarter-finals naye n’awangulwa. Yasigala mu ttiimu ya Uganda mu Olympics ez’omusana e Los Angeles, Amerika mu 1984.[3] Mu round eyasooka Lubulwa yawangula omudaali gwe ogwasooka mu Olympics ng’awangula Shane Knox ow’e Australia ku bubonero. Okuwangula Dieudonné Mzatsi ne Paul Fitzgerald kwamutwala mu quarter-final.[1] Yawangulwa Peter Konyegwachie ow’e Nigeria eyagenda okuwangula omudaali gwa feeza.[3]
Mu 1985, Lubulwa yawangula omudaali gwa zaabu mu mpaka z’okukuba ebikonde e Germany naye omudaali gwe gwabula omwaka oguddako. Lubulwa yali awaddeyo omudaali eri omukungu wa gavumenti eyagutwala mu Palamenti ya Uganda okumuyamba okufuna ekitiibwa olw’ebyo bye yakola. Naye omudaali gwabula mu kaseera ak’obunkenke nga waliwo amawulire ag’okujja kwa National Resistance Army.[3]
Lubulwa yalondebwa okuvuganya mu mpaka za Summer Olympics eza 1988 e Seoul, South Korea, nga kino kyali kye kisatu ku mpaka za Olympics. Yalondebwa ng’omukulembeze w’ekibinja kya Uganda mu mpaka zino, era ne muganda we Fred Mutuweta naye yaliwo.[3] Lubulwa yawangulwa mu round eyasooka Blessing Onoko owa Nigeria oluvannyuma lw’omusazi w’emipiira okuyimiriza omuzannyo mu round eyokusatu.[7] Ababiri bano baayingira ne mu mpaka za Commonwealth Games eza 1990 e Auckland, New Zealand. Lubulwa yasaba okuvaamu oluvannyuma lw’okufuna obulwadde bwa Malaria ennaku entono nga tannatandika mpaka. Okunyiiga kwavaako Lubulwa okuleka omuzannyo guno.[2][3]
== Obulamu obw'oluvannyuma ==
Oluvannyuma lw'okuva mu kuzannya ebikonde, Lubulwa yatandika okutendeka omuzannyo guno era n'afuuka omutendesi omukulu ow'ekibiina ky'ebikonde ekya Kampala Capital City Authority Boxing Club.
mjjszmqdzaf78poorjy8usll22dfs5n
75941
75940
2026-10-02T08:53:26Z
Brenda Namulinda
9846
75941
wikitext
text/x-wiki
Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa Uganda eyali omuzannyi w’ebikonde.[1] Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988.
== Obulamu obw'edda ==
Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.[2] Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.[3]
Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e Kampala, n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.[3]
== Omulimu ==
Okukola kwa Lubulwa kwaleeta okwewandiisa kwa Grace Sseruwagi, omutendesi omukulu w’ekibinja ky’abazannyi b’ebikonde eby’eggwanga. Sseruwagi yalonda Lubulwa mu ttiimu ye okuvuganya mu Olympics ez’omusana eza 1980 e Moscow.[3] Nga wa myaka 15 n’ennaku 206 ku ntandikwa y’empaka, Lubulwa asigala nga muzannyi omuto ennyo mu Uganda eyavuganyizza mu Olympics.[4] Oluvannyuma lw’okufuna bye mu round esooka,[5], Lubulwa yasanga György Gedó ow’e Hungary. Omuzannyi we yali amanyi nnyo; Gedó yali avuganya mu Olympics ez’omusana ez’okusatu era yali awangudde zaabu mu Olympics ez’omusana eza 1972.[6] Gedó yawangula Lubulwa mu TKO mu round esooka y’omuzannyo.[6][1]
Lubulwa yaddamu okusalibwako Sseruwagi mu mpaka za Commonwealth Games eza 1982 e Brisbane, Australia. Yatuuka ku quarter-finals naye n’awangulwa. Yasigala mu ttiimu ya Uganda mu Olympics ez’omusana e Los Angeles, Amerika mu 1984.[3] Mu round eyasooka Lubulwa yawangula omudaali gwe ogwasooka mu Olympics ng’awangula Shane Knox ow’e Australia ku bubonero. Okuwangula Dieudonné Mzatsi ne Paul Fitzgerald kwamutwala mu quarter-final.[1] Yawangulwa Peter Konyegwachie ow’e Nigeria eyagenda okuwangula omudaali gwa feeza.[3]
Mu 1985, Lubulwa yawangula omudaali gwa zaabu mu mpaka z’okukuba ebikonde e Germany naye omudaali gwe gwabula omwaka oguddako. Lubulwa yali awaddeyo omudaali eri omukungu wa gavumenti eyagutwala mu Palamenti ya Uganda okumuyamba okufuna ekitiibwa olw’ebyo bye yakola. Naye omudaali gwabula mu kaseera ak’obunkenke nga waliwo amawulire ag’okujja kwa National Resistance Army.[3]
Lubulwa yalondebwa okuvuganya mu mpaka za Summer Olympics eza 1988 e Seoul, South Korea, nga kino kyali kye kisatu ku mpaka za Olympics. Yalondebwa ng’omukulembeze w’ekibinja kya Uganda mu mpaka zino, era ne muganda we Fred Mutuweta naye yaliwo.[3] Lubulwa yawangulwa mu round eyasooka Blessing Onoko owa Nigeria oluvannyuma lw’omusazi w’emipiira okuyimiriza omuzannyo mu round eyokusatu.[7] Ababiri bano baayingira ne mu mpaka za Commonwealth Games eza 1990 e Auckland, New Zealand. Lubulwa yasaba okuvaamu oluvannyuma lw’okufuna obulwadde bwa Malaria ennaku entono nga tannatandika mpaka. Okunyiiga kwavaako Lubulwa okuleka omuzannyo guno.[2][3]
== Obulamu obw'oluvannyuma ==
Oluvannyuma lw'okuva mu kuzannya ebikonde, Lubulwa yatandika okutendeka omuzannyo guno era n'afuuka omutendesi omukulu ow'ekibiina ky'ebikonde ekya Kampala Capital City Authority Boxing Club.
== Ebyokulabirako ==
kpk70xdddipywcdgi0z4tqjvnvwupym
75942
75941
2026-10-02T08:54:53Z
Brenda Namulinda
9846
75942
wikitext
text/x-wiki
Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa Uganda eyali omuzannyi w’ebikonde.<ref>{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988.
== Obulamu obw'edda ==
Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.[2] Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.[3]
Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e Kampala, n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.[3]
== Omulimu ==
Okukola kwa Lubulwa kwaleeta okwewandiisa kwa Grace Sseruwagi, omutendesi omukulu w’ekibinja ky’abazannyi b’ebikonde eby’eggwanga. Sseruwagi yalonda Lubulwa mu ttiimu ye okuvuganya mu Olympics ez’omusana eza 1980 e Moscow.[3] Nga wa myaka 15 n’ennaku 206 ku ntandikwa y’empaka, Lubulwa asigala nga muzannyi omuto ennyo mu Uganda eyavuganyizza mu Olympics.[4] Oluvannyuma lw’okufuna bye mu round esooka,[5], Lubulwa yasanga György Gedó ow’e Hungary. Omuzannyi we yali amanyi nnyo; Gedó yali avuganya mu Olympics ez’omusana ez’okusatu era yali awangudde zaabu mu Olympics ez’omusana eza 1972.[6] Gedó yawangula Lubulwa mu TKO mu round esooka y’omuzannyo.[6][1]
Lubulwa yaddamu okusalibwako Sseruwagi mu mpaka za Commonwealth Games eza 1982 e Brisbane, Australia. Yatuuka ku quarter-finals naye n’awangulwa. Yasigala mu ttiimu ya Uganda mu Olympics ez’omusana e Los Angeles, Amerika mu 1984.[3] Mu round eyasooka Lubulwa yawangula omudaali gwe ogwasooka mu Olympics ng’awangula Shane Knox ow’e Australia ku bubonero. Okuwangula Dieudonné Mzatsi ne Paul Fitzgerald kwamutwala mu quarter-final.[1] Yawangulwa Peter Konyegwachie ow’e Nigeria eyagenda okuwangula omudaali gwa feeza.[3]
Mu 1985, Lubulwa yawangula omudaali gwa zaabu mu mpaka z’okukuba ebikonde e Germany naye omudaali gwe gwabula omwaka oguddako. Lubulwa yali awaddeyo omudaali eri omukungu wa gavumenti eyagutwala mu Palamenti ya Uganda okumuyamba okufuna ekitiibwa olw’ebyo bye yakola. Naye omudaali gwabula mu kaseera ak’obunkenke nga waliwo amawulire ag’okujja kwa National Resistance Army.[3]
Lubulwa yalondebwa okuvuganya mu mpaka za Summer Olympics eza 1988 e Seoul, South Korea, nga kino kyali kye kisatu ku mpaka za Olympics. Yalondebwa ng’omukulembeze w’ekibinja kya Uganda mu mpaka zino, era ne muganda we Fred Mutuweta naye yaliwo.[3] Lubulwa yawangulwa mu round eyasooka Blessing Onoko owa Nigeria oluvannyuma lw’omusazi w’emipiira okuyimiriza omuzannyo mu round eyokusatu.[7] Ababiri bano baayingira ne mu mpaka za Commonwealth Games eza 1990 e Auckland, New Zealand. Lubulwa yasaba okuvaamu oluvannyuma lw’okufuna obulwadde bwa Malaria ennaku entono nga tannatandika mpaka. Okunyiiga kwavaako Lubulwa okuleka omuzannyo guno.[2][3]
== Obulamu obw'oluvannyuma ==
Oluvannyuma lw'okuva mu kuzannya ebikonde, Lubulwa yatandika okutendeka omuzannyo guno era n'afuuka omutendesi omukulu ow'ekibiina ky'ebikonde ekya Kampala Capital City Authority Boxing Club.
== Ebyokulabirako ==
ei35y7fq108ai7nby268jzrc0n552ru
75943
75942
2026-10-02T08:55:18Z
Brenda Namulinda
9846
75943
wikitext
text/x-wiki
Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa [[Uganda]] eyali omuzannyi w’ebikonde.<ref>{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988.
== Obulamu obw'edda ==
Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.[2] Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.[3]
Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e Kampala, n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.[3]
== Omulimu ==
Okukola kwa Lubulwa kwaleeta okwewandiisa kwa Grace Sseruwagi, omutendesi omukulu w’ekibinja ky’abazannyi b’ebikonde eby’eggwanga. Sseruwagi yalonda Lubulwa mu ttiimu ye okuvuganya mu Olympics ez’omusana eza 1980 e Moscow.[3] Nga wa myaka 15 n’ennaku 206 ku ntandikwa y’empaka, Lubulwa asigala nga muzannyi omuto ennyo mu Uganda eyavuganyizza mu Olympics.[4] Oluvannyuma lw’okufuna bye mu round esooka,[5], Lubulwa yasanga György Gedó ow’e Hungary. Omuzannyi we yali amanyi nnyo; Gedó yali avuganya mu Olympics ez’omusana ez’okusatu era yali awangudde zaabu mu Olympics ez’omusana eza 1972.[6] Gedó yawangula Lubulwa mu TKO mu round esooka y’omuzannyo.[6][1]
Lubulwa yaddamu okusalibwako Sseruwagi mu mpaka za Commonwealth Games eza 1982 e Brisbane, Australia. Yatuuka ku quarter-finals naye n’awangulwa. Yasigala mu ttiimu ya Uganda mu Olympics ez’omusana e Los Angeles, Amerika mu 1984.[3] Mu round eyasooka Lubulwa yawangula omudaali gwe ogwasooka mu Olympics ng’awangula Shane Knox ow’e Australia ku bubonero. Okuwangula Dieudonné Mzatsi ne Paul Fitzgerald kwamutwala mu quarter-final.[1] Yawangulwa Peter Konyegwachie ow’e Nigeria eyagenda okuwangula omudaali gwa feeza.[3]
Mu 1985, Lubulwa yawangula omudaali gwa zaabu mu mpaka z’okukuba ebikonde e Germany naye omudaali gwe gwabula omwaka oguddako. Lubulwa yali awaddeyo omudaali eri omukungu wa gavumenti eyagutwala mu Palamenti ya Uganda okumuyamba okufuna ekitiibwa olw’ebyo bye yakola. Naye omudaali gwabula mu kaseera ak’obunkenke nga waliwo amawulire ag’okujja kwa National Resistance Army.[3]
Lubulwa yalondebwa okuvuganya mu mpaka za Summer Olympics eza 1988 e Seoul, South Korea, nga kino kyali kye kisatu ku mpaka za Olympics. Yalondebwa ng’omukulembeze w’ekibinja kya Uganda mu mpaka zino, era ne muganda we Fred Mutuweta naye yaliwo.[3] Lubulwa yawangulwa mu round eyasooka Blessing Onoko owa Nigeria oluvannyuma lw’omusazi w’emipiira okuyimiriza omuzannyo mu round eyokusatu.[7] Ababiri bano baayingira ne mu mpaka za Commonwealth Games eza 1990 e Auckland, New Zealand. Lubulwa yasaba okuvaamu oluvannyuma lw’okufuna obulwadde bwa Malaria ennaku entono nga tannatandika mpaka. Okunyiiga kwavaako Lubulwa okuleka omuzannyo guno.[2][3]
== Obulamu obw'oluvannyuma ==
Oluvannyuma lw'okuva mu kuzannya ebikonde, Lubulwa yatandika okutendeka omuzannyo guno era n'afuuka omutendesi omukulu ow'ekibiina ky'ebikonde ekya Kampala Capital City Authority Boxing Club.
== Ebyokulabirako ==
1tvlb4arpc151dkrveywooen1y5f58e
75944
75943
2026-10-02T08:55:52Z
Brenda Namulinda
9846
75944
wikitext
text/x-wiki
Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa [[Uganda]] eyali omuzannyi w’ebikonde.<ref>{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988.
== Obulamu obw'edda ==
Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=A tale of three boxing brothers |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/a-tale-of-three-boxing-brothers-1633884 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.[3]
Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e Kampala, n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.[3]
== Omulimu ==
Okukola kwa Lubulwa kwaleeta okwewandiisa kwa Grace Sseruwagi, omutendesi omukulu w’ekibinja ky’abazannyi b’ebikonde eby’eggwanga. Sseruwagi yalonda Lubulwa mu ttiimu ye okuvuganya mu Olympics ez’omusana eza 1980 e Moscow.[3] Nga wa myaka 15 n’ennaku 206 ku ntandikwa y’empaka, Lubulwa asigala nga muzannyi omuto ennyo mu Uganda eyavuganyizza mu Olympics.[4] Oluvannyuma lw’okufuna bye mu round esooka,[5], Lubulwa yasanga György Gedó ow’e Hungary. Omuzannyi we yali amanyi nnyo; Gedó yali avuganya mu Olympics ez’omusana ez’okusatu era yali awangudde zaabu mu Olympics ez’omusana eza 1972.[6] Gedó yawangula Lubulwa mu TKO mu round esooka y’omuzannyo.[6][1]
Lubulwa yaddamu okusalibwako Sseruwagi mu mpaka za Commonwealth Games eza 1982 e Brisbane, Australia. Yatuuka ku quarter-finals naye n’awangulwa. Yasigala mu ttiimu ya Uganda mu Olympics ez’omusana e Los Angeles, Amerika mu 1984.[3] Mu round eyasooka Lubulwa yawangula omudaali gwe ogwasooka mu Olympics ng’awangula Shane Knox ow’e Australia ku bubonero. Okuwangula Dieudonné Mzatsi ne Paul Fitzgerald kwamutwala mu quarter-final.[1] Yawangulwa Peter Konyegwachie ow’e Nigeria eyagenda okuwangula omudaali gwa feeza.[3]
Mu 1985, Lubulwa yawangula omudaali gwa zaabu mu mpaka z’okukuba ebikonde e Germany naye omudaali gwe gwabula omwaka oguddako. Lubulwa yali awaddeyo omudaali eri omukungu wa gavumenti eyagutwala mu Palamenti ya Uganda okumuyamba okufuna ekitiibwa olw’ebyo bye yakola. Naye omudaali gwabula mu kaseera ak’obunkenke nga waliwo amawulire ag’okujja kwa National Resistance Army.[3]
Lubulwa yalondebwa okuvuganya mu mpaka za Summer Olympics eza 1988 e Seoul, South Korea, nga kino kyali kye kisatu ku mpaka za Olympics. Yalondebwa ng’omukulembeze w’ekibinja kya Uganda mu mpaka zino, era ne muganda we Fred Mutuweta naye yaliwo.[3] Lubulwa yawangulwa mu round eyasooka Blessing Onoko owa Nigeria oluvannyuma lw’omusazi w’emipiira okuyimiriza omuzannyo mu round eyokusatu.[7] Ababiri bano baayingira ne mu mpaka za Commonwealth Games eza 1990 e Auckland, New Zealand. Lubulwa yasaba okuvaamu oluvannyuma lw’okufuna obulwadde bwa Malaria ennaku entono nga tannatandika mpaka. Okunyiiga kwavaako Lubulwa okuleka omuzannyo guno.[2][3]
== Obulamu obw'oluvannyuma ==
Oluvannyuma lw'okuva mu kuzannya ebikonde, Lubulwa yatandika okutendeka omuzannyo guno era n'afuuka omutendesi omukulu ow'ekibiina ky'ebikonde ekya Kampala Capital City Authority Boxing Club.
== Ebyokulabirako ==
2sh4buu6yv9agq3mit73h8e9x5pgx5l
75945
75944
2026-10-02T08:58:29Z
Brenda Namulinda
9846
75945
wikitext
text/x-wiki
Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa [[Uganda]] eyali omuzannyi w’ebikonde.<ref>{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988.
== Obulamu obw'edda ==
Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=A tale of three boxing brothers |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/a-tale-of-three-boxing-brothers-1633884 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref>
Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e Kampala, n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.[3]
== Omulimu ==
Okukola kwa Lubulwa kwaleeta okwewandiisa kwa Grace Sseruwagi, omutendesi omukulu w’ekibinja ky’abazannyi b’ebikonde eby’eggwanga. Sseruwagi yalonda Lubulwa mu ttiimu ye okuvuganya mu Olympics ez’omusana eza 1980 e Moscow.[3] Nga wa myaka 15 n’ennaku 206 ku ntandikwa y’empaka, Lubulwa asigala nga muzannyi omuto ennyo mu Uganda eyavuganyizza mu Olympics.[4] Oluvannyuma lw’okufuna bye mu round esooka,[5], Lubulwa yasanga György Gedó ow’e Hungary. Omuzannyi we yali amanyi nnyo; Gedó yali avuganya mu Olympics ez’omusana ez’okusatu era yali awangudde zaabu mu Olympics ez’omusana eza 1972.[6] Gedó yawangula Lubulwa mu TKO mu round esooka y’omuzannyo.[6][1]
Lubulwa yaddamu okusalibwako Sseruwagi mu mpaka za Commonwealth Games eza 1982 e Brisbane, Australia. Yatuuka ku quarter-finals naye n’awangulwa. Yasigala mu ttiimu ya Uganda mu Olympics ez’omusana e Los Angeles, Amerika mu 1984.[3] Mu round eyasooka Lubulwa yawangula omudaali gwe ogwasooka mu Olympics ng’awangula Shane Knox ow’e Australia ku bubonero. Okuwangula Dieudonné Mzatsi ne Paul Fitzgerald kwamutwala mu quarter-final.[1] Yawangulwa Peter Konyegwachie ow’e Nigeria eyagenda okuwangula omudaali gwa feeza.[3]
Mu 1985, Lubulwa yawangula omudaali gwa zaabu mu mpaka z’okukuba ebikonde e Germany naye omudaali gwe gwabula omwaka oguddako. Lubulwa yali awaddeyo omudaali eri omukungu wa gavumenti eyagutwala mu Palamenti ya Uganda okumuyamba okufuna ekitiibwa olw’ebyo bye yakola. Naye omudaali gwabula mu kaseera ak’obunkenke nga waliwo amawulire ag’okujja kwa National Resistance Army.[3]
Lubulwa yalondebwa okuvuganya mu mpaka za Summer Olympics eza 1988 e Seoul, South Korea, nga kino kyali kye kisatu ku mpaka za Olympics. Yalondebwa ng’omukulembeze w’ekibinja kya Uganda mu mpaka zino, era ne muganda we Fred Mutuweta naye yaliwo.[3] Lubulwa yawangulwa mu round eyasooka Blessing Onoko owa Nigeria oluvannyuma lw’omusazi w’emipiira okuyimiriza omuzannyo mu round eyokusatu.[7] Ababiri bano baayingira ne mu mpaka za Commonwealth Games eza 1990 e Auckland, New Zealand. Lubulwa yasaba okuvaamu oluvannyuma lw’okufuna obulwadde bwa Malaria ennaku entono nga tannatandika mpaka. Okunyiiga kwavaako Lubulwa okuleka omuzannyo guno.[2][3]
== Obulamu obw'oluvannyuma ==
Oluvannyuma lw'okuva mu kuzannya ebikonde, Lubulwa yatandika okutendeka omuzannyo guno era n'afuuka omutendesi omukulu ow'ekibiina ky'ebikonde ekya Kampala Capital City Authority Boxing Club.
== Ebyokulabirako ==
07u2enyq70gf5471f5aun2p9ojbt52w
75946
75945
2026-10-02T09:01:12Z
Brenda Namulinda
9846
75946
wikitext
text/x-wiki
Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa [[Uganda]] eyali omuzannyi w’ebikonde.<ref>{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988.
== Obulamu obw'edda ==
Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=A tale of three boxing brothers |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/a-tale-of-three-boxing-brothers-1633884 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref>
Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e [[Kampala]], n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.[3]
== Omulimu ==
Okukola kwa Lubulwa kwaleeta okwewandiisa kwa Grace Sseruwagi, omutendesi omukulu w’ekibinja ky’abazannyi b’ebikonde eby’eggwanga. Sseruwagi yalonda Lubulwa mu ttiimu ye okuvuganya mu Olympics ez’omusana eza 1980 e Moscow.[3] Nga wa myaka 15 n’ennaku 206 ku ntandikwa y’empaka, Lubulwa asigala nga muzannyi omuto ennyo mu Uganda eyavuganyizza mu Olympics.[4] Oluvannyuma lw’okufuna bye mu round esooka,[5], Lubulwa yasanga György Gedó ow’e Hungary. Omuzannyi we yali amanyi nnyo; Gedó yali avuganya mu Olympics ez’omusana ez’okusatu era yali awangudde zaabu mu Olympics ez’omusana eza 1972.[6] Gedó yawangula Lubulwa mu TKO mu round esooka y’omuzannyo.[6][1]
Lubulwa yaddamu okusalibwako Sseruwagi mu mpaka za Commonwealth Games eza 1982 e Brisbane, Australia. Yatuuka ku quarter-finals naye n’awangulwa. Yasigala mu ttiimu ya Uganda mu Olympics ez’omusana e Los Angeles, Amerika mu 1984.[3] Mu round eyasooka Lubulwa yawangula omudaali gwe ogwasooka mu Olympics ng’awangula Shane Knox ow’e Australia ku bubonero. Okuwangula Dieudonné Mzatsi ne Paul Fitzgerald kwamutwala mu quarter-final.[1] Yawangulwa Peter Konyegwachie ow’e Nigeria eyagenda okuwangula omudaali gwa feeza.[3]
Mu 1985, Lubulwa yawangula omudaali gwa zaabu mu mpaka z’okukuba ebikonde e Germany naye omudaali gwe gwabula omwaka oguddako. Lubulwa yali awaddeyo omudaali eri omukungu wa gavumenti eyagutwala mu Palamenti ya Uganda okumuyamba okufuna ekitiibwa olw’ebyo bye yakola. Naye omudaali gwabula mu kaseera ak’obunkenke nga waliwo amawulire ag’okujja kwa National Resistance Army.[3]
Lubulwa yalondebwa okuvuganya mu mpaka za Summer Olympics eza 1988 e Seoul, South Korea, nga kino kyali kye kisatu ku mpaka za Olympics. Yalondebwa ng’omukulembeze w’ekibinja kya Uganda mu mpaka zino, era ne muganda we Fred Mutuweta naye yaliwo.[3] Lubulwa yawangulwa mu round eyasooka Blessing Onoko owa Nigeria oluvannyuma lw’omusazi w’emipiira okuyimiriza omuzannyo mu round eyokusatu.[7] Ababiri bano baayingira ne mu mpaka za Commonwealth Games eza 1990 e Auckland, New Zealand. Lubulwa yasaba okuvaamu oluvannyuma lw’okufuna obulwadde bwa Malaria ennaku entono nga tannatandika mpaka. Okunyiiga kwavaako Lubulwa okuleka omuzannyo guno.[2][3]
== Obulamu obw'oluvannyuma ==
Oluvannyuma lw'okuva mu kuzannya ebikonde, Lubulwa yatandika okutendeka omuzannyo guno era n'afuuka omutendesi omukulu ow'ekibiina ky'ebikonde ekya Kampala Capital City Authority Boxing Club.
== Ebyokulabirako ==
rzzuvpbjjyqv03r6iwu6ikww9b8m0sy
75947
75946
2026-10-02T09:01:54Z
Brenda Namulinda
9846
75947
wikitext
text/x-wiki
Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa [[Uganda]] eyali omuzannyi w’ebikonde.<ref>{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988.
== Obulamu obw'edda ==
Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=A tale of three boxing brothers |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/a-tale-of-three-boxing-brothers-1633884 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref>
Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e [[Kampala]], n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Omulimu ==
Okukola kwa Lubulwa kwaleeta okwewandiisa kwa Grace Sseruwagi, omutendesi omukulu w’ekibinja ky’abazannyi b’ebikonde eby’eggwanga. Sseruwagi yalonda Lubulwa mu ttiimu ye okuvuganya mu Olympics ez’omusana eza 1980 e Moscow.[3] Nga wa myaka 15 n’ennaku 206 ku ntandikwa y’empaka, Lubulwa asigala nga muzannyi omuto ennyo mu Uganda eyavuganyizza mu Olympics.[4] Oluvannyuma lw’okufuna bye mu round esooka,[5], Lubulwa yasanga György Gedó ow’e Hungary. Omuzannyi we yali amanyi nnyo; Gedó yali avuganya mu Olympics ez’omusana ez’okusatu era yali awangudde zaabu mu Olympics ez’omusana eza 1972.[6] Gedó yawangula Lubulwa mu TKO mu round esooka y’omuzannyo.[6][1]
Lubulwa yaddamu okusalibwako Sseruwagi mu mpaka za Commonwealth Games eza 1982 e Brisbane, Australia. Yatuuka ku quarter-finals naye n’awangulwa. Yasigala mu ttiimu ya Uganda mu Olympics ez’omusana e Los Angeles, Amerika mu 1984.[3] Mu round eyasooka Lubulwa yawangula omudaali gwe ogwasooka mu Olympics ng’awangula Shane Knox ow’e Australia ku bubonero. Okuwangula Dieudonné Mzatsi ne Paul Fitzgerald kwamutwala mu quarter-final.[1] Yawangulwa Peter Konyegwachie ow’e Nigeria eyagenda okuwangula omudaali gwa feeza.[3]
Mu 1985, Lubulwa yawangula omudaali gwa zaabu mu mpaka z’okukuba ebikonde e Germany naye omudaali gwe gwabula omwaka oguddako. Lubulwa yali awaddeyo omudaali eri omukungu wa gavumenti eyagutwala mu Palamenti ya Uganda okumuyamba okufuna ekitiibwa olw’ebyo bye yakola. Naye omudaali gwabula mu kaseera ak’obunkenke nga waliwo amawulire ag’okujja kwa National Resistance Army.[3]
Lubulwa yalondebwa okuvuganya mu mpaka za Summer Olympics eza 1988 e Seoul, South Korea, nga kino kyali kye kisatu ku mpaka za Olympics. Yalondebwa ng’omukulembeze w’ekibinja kya Uganda mu mpaka zino, era ne muganda we Fred Mutuweta naye yaliwo.[3] Lubulwa yawangulwa mu round eyasooka Blessing Onoko owa Nigeria oluvannyuma lw’omusazi w’emipiira okuyimiriza omuzannyo mu round eyokusatu.[7] Ababiri bano baayingira ne mu mpaka za Commonwealth Games eza 1990 e Auckland, New Zealand. Lubulwa yasaba okuvaamu oluvannyuma lw’okufuna obulwadde bwa Malaria ennaku entono nga tannatandika mpaka. Okunyiiga kwavaako Lubulwa okuleka omuzannyo guno.[2][3]
== Obulamu obw'oluvannyuma ==
Oluvannyuma lw'okuva mu kuzannya ebikonde, Lubulwa yatandika okutendeka omuzannyo guno era n'afuuka omutendesi omukulu ow'ekibiina ky'ebikonde ekya Kampala Capital City Authority Boxing Club.
== Ebyokulabirako ==
rd8h1kzmpdqtkoa1ehvud9xhmqvakde
75948
75947
2026-10-02T09:03:13Z
Brenda Namulinda
9846
75948
wikitext
text/x-wiki
Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa [[Uganda]] eyali omuzannyi w’ebikonde.<ref>{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988.
== Obulamu obw'edda ==
Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=A tale of three boxing brothers |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/a-tale-of-three-boxing-brothers-1633884 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref>
Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e [[Kampala]], n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Omulimu ==
Okukola kwa Lubulwa kwaleeta okwewandiisa kwa [[Grace Sseruwagi]], omutendesi omukulu w’ekibinja ky’abazannyi b’ebikonde eby’eggwanga. Sseruwagi yalonda Lubulwa mu ttiimu ye okuvuganya mu Olympics ez’omusana eza 1980 e Moscow.[3] Nga wa myaka 15 n’ennaku 206 ku ntandikwa y’empaka, Lubulwa asigala nga muzannyi omuto ennyo mu Uganda eyavuganyizza mu Olympics.[4] Oluvannyuma lw’okufuna bye mu round esooka,[5], Lubulwa yasanga György Gedó ow’e Hungary. Omuzannyi we yali amanyi nnyo; Gedó yali avuganya mu Olympics ez’omusana ez’okusatu era yali awangudde zaabu mu Olympics ez’omusana eza 1972.[6] Gedó yawangula Lubulwa mu TKO mu round esooka y’omuzannyo.[6][1]
Lubulwa yaddamu okusalibwako Sseruwagi mu mpaka za Commonwealth Games eza 1982 e Brisbane, Australia. Yatuuka ku quarter-finals naye n’awangulwa. Yasigala mu ttiimu ya Uganda mu Olympics ez’omusana e Los Angeles, Amerika mu 1984.[3] Mu round eyasooka Lubulwa yawangula omudaali gwe ogwasooka mu Olympics ng’awangula Shane Knox ow’e Australia ku bubonero. Okuwangula Dieudonné Mzatsi ne Paul Fitzgerald kwamutwala mu quarter-final.[1] Yawangulwa Peter Konyegwachie ow’e Nigeria eyagenda okuwangula omudaali gwa feeza.[3]
Mu 1985, Lubulwa yawangula omudaali gwa zaabu mu mpaka z’okukuba ebikonde e Germany naye omudaali gwe gwabula omwaka oguddako. Lubulwa yali awaddeyo omudaali eri omukungu wa gavumenti eyagutwala mu Palamenti ya Uganda okumuyamba okufuna ekitiibwa olw’ebyo bye yakola. Naye omudaali gwabula mu kaseera ak’obunkenke nga waliwo amawulire ag’okujja kwa National Resistance Army.[3]
Lubulwa yalondebwa okuvuganya mu mpaka za Summer Olympics eza 1988 e Seoul, South Korea, nga kino kyali kye kisatu ku mpaka za Olympics. Yalondebwa ng’omukulembeze w’ekibinja kya Uganda mu mpaka zino, era ne muganda we Fred Mutuweta naye yaliwo.[3] Lubulwa yawangulwa mu round eyasooka Blessing Onoko owa Nigeria oluvannyuma lw’omusazi w’emipiira okuyimiriza omuzannyo mu round eyokusatu.[7] Ababiri bano baayingira ne mu mpaka za Commonwealth Games eza 1990 e Auckland, New Zealand. Lubulwa yasaba okuvaamu oluvannyuma lw’okufuna obulwadde bwa Malaria ennaku entono nga tannatandika mpaka. Okunyiiga kwavaako Lubulwa okuleka omuzannyo guno.[2][3]
== Obulamu obw'oluvannyuma ==
Oluvannyuma lw'okuva mu kuzannya ebikonde, Lubulwa yatandika okutendeka omuzannyo guno era n'afuuka omutendesi omukulu ow'ekibiina ky'ebikonde ekya Kampala Capital City Authority Boxing Club.
== Ebyokulabirako ==
64k80u0ajta95sr1ntjl75om5zrecrt
75949
75948
2026-10-02T09:03:34Z
Brenda Namulinda
9846
75949
wikitext
text/x-wiki
Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa [[Uganda]] eyali omuzannyi w’ebikonde.<ref>{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988.
== Obulamu obw'edda ==
Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=A tale of three boxing brothers |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/a-tale-of-three-boxing-brothers-1633884 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.<ref name=":1">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref>
Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e [[Kampala]], n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Omulimu ==
Okukola kwa Lubulwa kwaleeta okwewandiisa kwa [[Grace Sseruwagi]], omutendesi omukulu w’ekibinja ky’abazannyi b’ebikonde eby’eggwanga. Sseruwagi yalonda Lubulwa mu ttiimu ye okuvuganya mu Olympics ez’omusana eza 1980 e Moscow.<ref name=":1" /> Nga wa myaka 15 n’ennaku 206 ku ntandikwa y’empaka, Lubulwa asigala nga muzannyi omuto ennyo mu Uganda eyavuganyizza mu Olympics.[4] Oluvannyuma lw’okufuna bye mu round esooka,[5], Lubulwa yasanga György Gedó ow’e Hungary. Omuzannyi we yali amanyi nnyo; Gedó yali avuganya mu Olympics ez’omusana ez’okusatu era yali awangudde zaabu mu Olympics ez’omusana eza 1972.[6] Gedó yawangula Lubulwa mu TKO mu round esooka y’omuzannyo.[6][1]
Lubulwa yaddamu okusalibwako Sseruwagi mu mpaka za Commonwealth Games eza 1982 e Brisbane, Australia. Yatuuka ku quarter-finals naye n’awangulwa. Yasigala mu ttiimu ya Uganda mu Olympics ez’omusana e Los Angeles, Amerika mu 1984.[3] Mu round eyasooka Lubulwa yawangula omudaali gwe ogwasooka mu Olympics ng’awangula Shane Knox ow’e Australia ku bubonero. Okuwangula Dieudonné Mzatsi ne Paul Fitzgerald kwamutwala mu quarter-final.[1] Yawangulwa Peter Konyegwachie ow’e Nigeria eyagenda okuwangula omudaali gwa feeza.[3]
Mu 1985, Lubulwa yawangula omudaali gwa zaabu mu mpaka z’okukuba ebikonde e Germany naye omudaali gwe gwabula omwaka oguddako. Lubulwa yali awaddeyo omudaali eri omukungu wa gavumenti eyagutwala mu Palamenti ya Uganda okumuyamba okufuna ekitiibwa olw’ebyo bye yakola. Naye omudaali gwabula mu kaseera ak’obunkenke nga waliwo amawulire ag’okujja kwa National Resistance Army.[3]
Lubulwa yalondebwa okuvuganya mu mpaka za Summer Olympics eza 1988 e Seoul, South Korea, nga kino kyali kye kisatu ku mpaka za Olympics. Yalondebwa ng’omukulembeze w’ekibinja kya Uganda mu mpaka zino, era ne muganda we Fred Mutuweta naye yaliwo.[3] Lubulwa yawangulwa mu round eyasooka Blessing Onoko owa Nigeria oluvannyuma lw’omusazi w’emipiira okuyimiriza omuzannyo mu round eyokusatu.[7] Ababiri bano baayingira ne mu mpaka za Commonwealth Games eza 1990 e Auckland, New Zealand. Lubulwa yasaba okuvaamu oluvannyuma lw’okufuna obulwadde bwa Malaria ennaku entono nga tannatandika mpaka. Okunyiiga kwavaako Lubulwa okuleka omuzannyo guno.[2][3]
== Obulamu obw'oluvannyuma ==
Oluvannyuma lw'okuva mu kuzannya ebikonde, Lubulwa yatandika okutendeka omuzannyo guno era n'afuuka omutendesi omukulu ow'ekibiina ky'ebikonde ekya Kampala Capital City Authority Boxing Club.
== Ebyokulabirako ==
t3al2w0wl9maz3qqu2oi5myb5tp2scf
75950
75949
2026-10-02T09:03:54Z
Brenda Namulinda
9846
75950
wikitext
text/x-wiki
Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa [[Uganda]] eyali omuzannyi w’ebikonde.<ref>{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988.
== Obulamu obw'edda ==
Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=A tale of three boxing brothers |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/a-tale-of-three-boxing-brothers-1633884 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.<ref name=":1">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref>
Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e [[Kampala]], n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.<ref name=":2">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Omulimu ==
Okukola kwa Lubulwa kwaleeta okwewandiisa kwa [[Grace Sseruwagi]], omutendesi omukulu w’ekibinja ky’abazannyi b’ebikonde eby’eggwanga. Sseruwagi yalonda Lubulwa mu ttiimu ye okuvuganya mu Olympics ez’omusana eza 1980 e Moscow.<ref name=":1" /> Nga wa myaka 15 n’ennaku 206 ku ntandikwa y’empaka, Lubulwa asigala nga muzannyi omuto ennyo mu Uganda eyavuganyizza mu Olympics.<ref name=":2" /> Oluvannyuma lw’okufuna bye mu round esooka,[5], Lubulwa yasanga György Gedó ow’e Hungary. Omuzannyi we yali amanyi nnyo; Gedó yali avuganya mu Olympics ez’omusana ez’okusatu era yali awangudde zaabu mu Olympics ez’omusana eza 1972.[6] Gedó yawangula Lubulwa mu TKO mu round esooka y’omuzannyo.[6][1]
Lubulwa yaddamu okusalibwako Sseruwagi mu mpaka za Commonwealth Games eza 1982 e Brisbane, Australia. Yatuuka ku quarter-finals naye n’awangulwa. Yasigala mu ttiimu ya Uganda mu Olympics ez’omusana e Los Angeles, Amerika mu 1984.[3] Mu round eyasooka Lubulwa yawangula omudaali gwe ogwasooka mu Olympics ng’awangula Shane Knox ow’e Australia ku bubonero. Okuwangula Dieudonné Mzatsi ne Paul Fitzgerald kwamutwala mu quarter-final.[1] Yawangulwa Peter Konyegwachie ow’e Nigeria eyagenda okuwangula omudaali gwa feeza.[3]
Mu 1985, Lubulwa yawangula omudaali gwa zaabu mu mpaka z’okukuba ebikonde e Germany naye omudaali gwe gwabula omwaka oguddako. Lubulwa yali awaddeyo omudaali eri omukungu wa gavumenti eyagutwala mu Palamenti ya Uganda okumuyamba okufuna ekitiibwa olw’ebyo bye yakola. Naye omudaali gwabula mu kaseera ak’obunkenke nga waliwo amawulire ag’okujja kwa National Resistance Army.[3]
Lubulwa yalondebwa okuvuganya mu mpaka za Summer Olympics eza 1988 e Seoul, South Korea, nga kino kyali kye kisatu ku mpaka za Olympics. Yalondebwa ng’omukulembeze w’ekibinja kya Uganda mu mpaka zino, era ne muganda we Fred Mutuweta naye yaliwo.[3] Lubulwa yawangulwa mu round eyasooka Blessing Onoko owa Nigeria oluvannyuma lw’omusazi w’emipiira okuyimiriza omuzannyo mu round eyokusatu.[7] Ababiri bano baayingira ne mu mpaka za Commonwealth Games eza 1990 e Auckland, New Zealand. Lubulwa yasaba okuvaamu oluvannyuma lw’okufuna obulwadde bwa Malaria ennaku entono nga tannatandika mpaka. Okunyiiga kwavaako Lubulwa okuleka omuzannyo guno.[2][3]
== Obulamu obw'oluvannyuma ==
Oluvannyuma lw'okuva mu kuzannya ebikonde, Lubulwa yatandika okutendeka omuzannyo guno era n'afuuka omutendesi omukulu ow'ekibiina ky'ebikonde ekya Kampala Capital City Authority Boxing Club.
== Ebyokulabirako ==
llpsu9q2bvi5r4767dvxpmijzsj96vn
75951
75950
2026-10-02T09:05:06Z
Brenda Namulinda
9846
75951
wikitext
text/x-wiki
Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa [[Uganda]] eyali omuzannyi w’ebikonde.<ref>{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988.
== Obulamu obw'edda ==
Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=A tale of three boxing brothers |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/a-tale-of-three-boxing-brothers-1633884 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.<ref name=":1">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref>
Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e [[Kampala]], n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.<ref name=":2">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Omulimu ==
Okukola kwa Lubulwa kwaleeta okwewandiisa kwa [[Grace Sseruwagi]], omutendesi omukulu w’ekibinja ky’abazannyi b’ebikonde eby’eggwanga. Sseruwagi yalonda Lubulwa mu ttiimu ye okuvuganya mu Olympics ez’omusana eza 1980 e Moscow.<ref name=":1" /> Nga wa myaka 15 n’ennaku 206 ku ntandikwa y’empaka, Lubulwa asigala nga muzannyi omuto ennyo mu Uganda eyavuganyizza mu Olympics.<ref name=":2" /> Oluvannyuma lw’okufuna bye mu round esooka,<ref>{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Lubulwa yasanga György Gedó ow’e Hungary. Omuzannyi we yali amanyi nnyo; Gedó yali avuganya mu Olympics ez’omusana ez’okusatu era yali awangudde zaabu mu Olympics ez’omusana eza 1972.[6] Gedó yawangula Lubulwa mu TKO mu round esooka y’omuzannyo.[6][1]
Lubulwa yaddamu okusalibwako Sseruwagi mu mpaka za Commonwealth Games eza 1982 e Brisbane, Australia. Yatuuka ku quarter-finals naye n’awangulwa. Yasigala mu ttiimu ya Uganda mu Olympics ez’omusana e Los Angeles, Amerika mu 1984.[3] Mu round eyasooka Lubulwa yawangula omudaali gwe ogwasooka mu Olympics ng’awangula Shane Knox ow’e Australia ku bubonero. Okuwangula Dieudonné Mzatsi ne Paul Fitzgerald kwamutwala mu quarter-final.[1] Yawangulwa Peter Konyegwachie ow’e Nigeria eyagenda okuwangula omudaali gwa feeza.[3]
Mu 1985, Lubulwa yawangula omudaali gwa zaabu mu mpaka z’okukuba ebikonde e Germany naye omudaali gwe gwabula omwaka oguddako. Lubulwa yali awaddeyo omudaali eri omukungu wa gavumenti eyagutwala mu Palamenti ya Uganda okumuyamba okufuna ekitiibwa olw’ebyo bye yakola. Naye omudaali gwabula mu kaseera ak’obunkenke nga waliwo amawulire ag’okujja kwa National Resistance Army.[3]
Lubulwa yalondebwa okuvuganya mu mpaka za Summer Olympics eza 1988 e Seoul, South Korea, nga kino kyali kye kisatu ku mpaka za Olympics. Yalondebwa ng’omukulembeze w’ekibinja kya Uganda mu mpaka zino, era ne muganda we Fred Mutuweta naye yaliwo.[3] Lubulwa yawangulwa mu round eyasooka Blessing Onoko owa Nigeria oluvannyuma lw’omusazi w’emipiira okuyimiriza omuzannyo mu round eyokusatu.[7] Ababiri bano baayingira ne mu mpaka za Commonwealth Games eza 1990 e Auckland, New Zealand. Lubulwa yasaba okuvaamu oluvannyuma lw’okufuna obulwadde bwa Malaria ennaku entono nga tannatandika mpaka. Okunyiiga kwavaako Lubulwa okuleka omuzannyo guno.[2][3]
== Obulamu obw'oluvannyuma ==
Oluvannyuma lw'okuva mu kuzannya ebikonde, Lubulwa yatandika okutendeka omuzannyo guno era n'afuuka omutendesi omukulu ow'ekibiina ky'ebikonde ekya Kampala Capital City Authority Boxing Club.
== Ebyokulabirako ==
n7yh2p7x5b9gy6bqzuaewl4szl5d2yr
75952
75951
2026-10-02T09:06:29Z
Brenda Namulinda
9846
75952
wikitext
text/x-wiki
Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa [[Uganda]] eyali omuzannyi w’ebikonde.<ref>{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988.
== Obulamu obw'edda ==
Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=A tale of three boxing brothers |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/a-tale-of-three-boxing-brothers-1633884 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.<ref name=":1">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref>
Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e [[Kampala]], n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.<ref name=":2">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Omulimu ==
Okukola kwa Lubulwa kwaleeta okwewandiisa kwa [[Grace Sseruwagi]], omutendesi omukulu w’ekibinja ky’abazannyi b’ebikonde eby’eggwanga. Sseruwagi yalonda Lubulwa mu ttiimu ye okuvuganya mu Olympics ez’omusana eza 1980 e Moscow.<ref name=":1" /> Nga wa myaka 15 n’ennaku 206 ku ntandikwa y’empaka, Lubulwa asigala nga muzannyi omuto ennyo mu Uganda eyavuganyizza mu Olympics.<ref name=":2" /> Oluvannyuma lw’okufuna bye mu round esooka,<ref>{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Lubulwa yasanga György Gedó ow’e Hungary. Omuzannyi we yali amanyi nnyo; Gedó yali avuganya mu Olympics ez’omusana ez’okusatu era yali awangudde zaabu mu Olympics ez’omusana eza 1972.<ref>{{Cite book |date=2026-08-30 |title=Bill Mallon |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bill_Mallon&oldid=1372153143 |language=en}}</ref> Gedó yawangula Lubulwa mu TKO mu round esooka y’omuzannyo.[6][1]
Lubulwa yaddamu okusalibwako Sseruwagi mu mpaka za Commonwealth Games eza 1982 e Brisbane, Australia. Yatuuka ku quarter-finals naye n’awangulwa. Yasigala mu ttiimu ya Uganda mu Olympics ez’omusana e Los Angeles, Amerika mu 1984.[3] Mu round eyasooka Lubulwa yawangula omudaali gwe ogwasooka mu Olympics ng’awangula Shane Knox ow’e Australia ku bubonero. Okuwangula Dieudonné Mzatsi ne Paul Fitzgerald kwamutwala mu quarter-final.[1] Yawangulwa Peter Konyegwachie ow’e Nigeria eyagenda okuwangula omudaali gwa feeza.[3]
Mu 1985, Lubulwa yawangula omudaali gwa zaabu mu mpaka z’okukuba ebikonde e Germany naye omudaali gwe gwabula omwaka oguddako. Lubulwa yali awaddeyo omudaali eri omukungu wa gavumenti eyagutwala mu Palamenti ya Uganda okumuyamba okufuna ekitiibwa olw’ebyo bye yakola. Naye omudaali gwabula mu kaseera ak’obunkenke nga waliwo amawulire ag’okujja kwa National Resistance Army.[3]
Lubulwa yalondebwa okuvuganya mu mpaka za Summer Olympics eza 1988 e Seoul, South Korea, nga kino kyali kye kisatu ku mpaka za Olympics. Yalondebwa ng’omukulembeze w’ekibinja kya Uganda mu mpaka zino, era ne muganda we Fred Mutuweta naye yaliwo.[3] Lubulwa yawangulwa mu round eyasooka Blessing Onoko owa Nigeria oluvannyuma lw’omusazi w’emipiira okuyimiriza omuzannyo mu round eyokusatu.[7] Ababiri bano baayingira ne mu mpaka za Commonwealth Games eza 1990 e Auckland, New Zealand. Lubulwa yasaba okuvaamu oluvannyuma lw’okufuna obulwadde bwa Malaria ennaku entono nga tannatandika mpaka. Okunyiiga kwavaako Lubulwa okuleka omuzannyo guno.[2][3]
== Obulamu obw'oluvannyuma ==
Oluvannyuma lw'okuva mu kuzannya ebikonde, Lubulwa yatandika okutendeka omuzannyo guno era n'afuuka omutendesi omukulu ow'ekibiina ky'ebikonde ekya Kampala Capital City Authority Boxing Club.
== Ebyokulabirako ==
ayiukdztxiompyahqmjhhj5wwj607y3
75953
75952
2026-10-02T09:06:49Z
Brenda Namulinda
9846
75953
wikitext
text/x-wiki
Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa [[Uganda]] eyali omuzannyi w’ebikonde.<ref>{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988.
== Obulamu obw'edda ==
Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=A tale of three boxing brothers |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/a-tale-of-three-boxing-brothers-1633884 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.<ref name=":1">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref>
Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e [[Kampala]], n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.<ref name=":2">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Omulimu ==
Okukola kwa Lubulwa kwaleeta okwewandiisa kwa [[Grace Sseruwagi]], omutendesi omukulu w’ekibinja ky’abazannyi b’ebikonde eby’eggwanga. Sseruwagi yalonda Lubulwa mu ttiimu ye okuvuganya mu Olympics ez’omusana eza 1980 e Moscow.<ref name=":1" /> Nga wa myaka 15 n’ennaku 206 ku ntandikwa y’empaka, Lubulwa asigala nga muzannyi omuto ennyo mu Uganda eyavuganyizza mu Olympics.<ref name=":2" /> Oluvannyuma lw’okufuna bye mu round esooka,<ref>{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Lubulwa yasanga György Gedó ow’e Hungary. Omuzannyi we yali amanyi nnyo; Gedó yali avuganya mu Olympics ez’omusana ez’okusatu era yali awangudde zaabu mu Olympics ez’omusana eza 1972.<ref name=":3">{{Cite book |date=2026-08-30 |title=Bill Mallon |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bill_Mallon&oldid=1372153143 |language=en}}</ref> Gedó yawangula Lubulwa mu TKO mu round esooka y’omuzannyo.<ref name=":3" />
Lubulwa yaddamu okusalibwako Sseruwagi mu mpaka za Commonwealth Games eza 1982 e Brisbane, Australia. Yatuuka ku quarter-finals naye n’awangulwa. Yasigala mu ttiimu ya Uganda mu Olympics ez’omusana e Los Angeles, Amerika mu 1984.[3] Mu round eyasooka Lubulwa yawangula omudaali gwe ogwasooka mu Olympics ng’awangula Shane Knox ow’e Australia ku bubonero. Okuwangula Dieudonné Mzatsi ne Paul Fitzgerald kwamutwala mu quarter-final.[1] Yawangulwa Peter Konyegwachie ow’e Nigeria eyagenda okuwangula omudaali gwa feeza.[3]
Mu 1985, Lubulwa yawangula omudaali gwa zaabu mu mpaka z’okukuba ebikonde e Germany naye omudaali gwe gwabula omwaka oguddako. Lubulwa yali awaddeyo omudaali eri omukungu wa gavumenti eyagutwala mu Palamenti ya Uganda okumuyamba okufuna ekitiibwa olw’ebyo bye yakola. Naye omudaali gwabula mu kaseera ak’obunkenke nga waliwo amawulire ag’okujja kwa National Resistance Army.[3]
Lubulwa yalondebwa okuvuganya mu mpaka za Summer Olympics eza 1988 e Seoul, South Korea, nga kino kyali kye kisatu ku mpaka za Olympics. Yalondebwa ng’omukulembeze w’ekibinja kya Uganda mu mpaka zino, era ne muganda we Fred Mutuweta naye yaliwo.[3] Lubulwa yawangulwa mu round eyasooka Blessing Onoko owa Nigeria oluvannyuma lw’omusazi w’emipiira okuyimiriza omuzannyo mu round eyokusatu.[7] Ababiri bano baayingira ne mu mpaka za Commonwealth Games eza 1990 e Auckland, New Zealand. Lubulwa yasaba okuvaamu oluvannyuma lw’okufuna obulwadde bwa Malaria ennaku entono nga tannatandika mpaka. Okunyiiga kwavaako Lubulwa okuleka omuzannyo guno.[2][3]
== Obulamu obw'oluvannyuma ==
Oluvannyuma lw'okuva mu kuzannya ebikonde, Lubulwa yatandika okutendeka omuzannyo guno era n'afuuka omutendesi omukulu ow'ekibiina ky'ebikonde ekya Kampala Capital City Authority Boxing Club.
== Ebyokulabirako ==
bnrxfefgw87hytwym25n6lw9isc2ub7
75954
75953
2026-10-02T09:07:02Z
Brenda Namulinda
9846
75954
wikitext
text/x-wiki
Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa [[Uganda]] eyali omuzannyi w’ebikonde.<ref name=":4">{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988.
== Obulamu obw'edda ==
Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=A tale of three boxing brothers |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/a-tale-of-three-boxing-brothers-1633884 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.<ref name=":1">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref>
Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e [[Kampala]], n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.<ref name=":2">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Omulimu ==
Okukola kwa Lubulwa kwaleeta okwewandiisa kwa [[Grace Sseruwagi]], omutendesi omukulu w’ekibinja ky’abazannyi b’ebikonde eby’eggwanga. Sseruwagi yalonda Lubulwa mu ttiimu ye okuvuganya mu Olympics ez’omusana eza 1980 e Moscow.<ref name=":1" /> Nga wa myaka 15 n’ennaku 206 ku ntandikwa y’empaka, Lubulwa asigala nga muzannyi omuto ennyo mu Uganda eyavuganyizza mu Olympics.<ref name=":2" /> Oluvannyuma lw’okufuna bye mu round esooka,<ref>{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Lubulwa yasanga György Gedó ow’e Hungary. Omuzannyi we yali amanyi nnyo; Gedó yali avuganya mu Olympics ez’omusana ez’okusatu era yali awangudde zaabu mu Olympics ez’omusana eza 1972.<ref name=":3">{{Cite book |date=2026-08-30 |title=Bill Mallon |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bill_Mallon&oldid=1372153143 |language=en}}</ref> Gedó yawangula Lubulwa mu TKO mu round esooka y’omuzannyo.<ref name=":3" /><ref name=":4" />
Lubulwa yaddamu okusalibwako Sseruwagi mu mpaka za Commonwealth Games eza 1982 e Brisbane, Australia. Yatuuka ku quarter-finals naye n’awangulwa. Yasigala mu ttiimu ya Uganda mu Olympics ez’omusana e Los Angeles, Amerika mu 1984.[3] Mu round eyasooka Lubulwa yawangula omudaali gwe ogwasooka mu Olympics ng’awangula Shane Knox ow’e Australia ku bubonero. Okuwangula Dieudonné Mzatsi ne Paul Fitzgerald kwamutwala mu quarter-final.[1] Yawangulwa Peter Konyegwachie ow’e Nigeria eyagenda okuwangula omudaali gwa feeza.[3]
Mu 1985, Lubulwa yawangula omudaali gwa zaabu mu mpaka z’okukuba ebikonde e Germany naye omudaali gwe gwabula omwaka oguddako. Lubulwa yali awaddeyo omudaali eri omukungu wa gavumenti eyagutwala mu Palamenti ya Uganda okumuyamba okufuna ekitiibwa olw’ebyo bye yakola. Naye omudaali gwabula mu kaseera ak’obunkenke nga waliwo amawulire ag’okujja kwa National Resistance Army.[3]
Lubulwa yalondebwa okuvuganya mu mpaka za Summer Olympics eza 1988 e Seoul, South Korea, nga kino kyali kye kisatu ku mpaka za Olympics. Yalondebwa ng’omukulembeze w’ekibinja kya Uganda mu mpaka zino, era ne muganda we Fred Mutuweta naye yaliwo.[3] Lubulwa yawangulwa mu round eyasooka Blessing Onoko owa Nigeria oluvannyuma lw’omusazi w’emipiira okuyimiriza omuzannyo mu round eyokusatu.[7] Ababiri bano baayingira ne mu mpaka za Commonwealth Games eza 1990 e Auckland, New Zealand. Lubulwa yasaba okuvaamu oluvannyuma lw’okufuna obulwadde bwa Malaria ennaku entono nga tannatandika mpaka. Okunyiiga kwavaako Lubulwa okuleka omuzannyo guno.[2][3]
== Obulamu obw'oluvannyuma ==
Oluvannyuma lw'okuva mu kuzannya ebikonde, Lubulwa yatandika okutendeka omuzannyo guno era n'afuuka omutendesi omukulu ow'ekibiina ky'ebikonde ekya Kampala Capital City Authority Boxing Club.
== Ebyokulabirako ==
a5xany3kemcmqbed01p34j0n21728fi
75955
75954
2026-10-02T09:07:20Z
Brenda Namulinda
9846
75955
wikitext
text/x-wiki
Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa [[Uganda]] eyali omuzannyi w’ebikonde.<ref name=":4">{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988.
== Obulamu obw'edda ==
Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=A tale of three boxing brothers |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/a-tale-of-three-boxing-brothers-1633884 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.<ref name=":1">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref>
Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e [[Kampala]], n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.<ref name=":2">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Omulimu ==
Okukola kwa Lubulwa kwaleeta okwewandiisa kwa [[Grace Sseruwagi]], omutendesi omukulu w’ekibinja ky’abazannyi b’ebikonde eby’eggwanga. Sseruwagi yalonda Lubulwa mu ttiimu ye okuvuganya mu Olympics ez’omusana eza 1980 e Moscow.<ref name=":1" /> Nga wa myaka 15 n’ennaku 206 ku ntandikwa y’empaka, Lubulwa asigala nga muzannyi omuto ennyo mu Uganda eyavuganyizza mu Olympics.<ref name=":2" /> Oluvannyuma lw’okufuna bye mu round esooka,<ref>{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Lubulwa yasanga György Gedó ow’e Hungary. Omuzannyi we yali amanyi nnyo; Gedó yali avuganya mu Olympics ez’omusana ez’okusatu era yali awangudde zaabu mu Olympics ez’omusana eza 1972.<ref name=":3">{{Cite book |date=2026-08-30 |title=Bill Mallon |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bill_Mallon&oldid=1372153143 |language=en}}</ref> Gedó yawangula Lubulwa mu TKO mu round esooka y’omuzannyo.<ref name=":3" /><ref name=":4" />
Lubulwa yaddamu okusalibwako Sseruwagi mu mpaka za Commonwealth Games eza 1982 e Brisbane, Australia. Yatuuka ku quarter-finals naye n’awangulwa. Yasigala mu ttiimu ya Uganda mu Olympics ez’omusana e Los Angeles, Amerika mu 1984.<ref name=":1" /> Mu round eyasooka Lubulwa yawangula omudaali gwe ogwasooka mu Olympics ng’awangula Shane Knox ow’e Australia ku bubonero. Okuwangula Dieudonné Mzatsi ne Paul Fitzgerald kwamutwala mu quarter-final.[1] Yawangulwa Peter Konyegwachie ow’e Nigeria eyagenda okuwangula omudaali gwa feeza.[3]
Mu 1985, Lubulwa yawangula omudaali gwa zaabu mu mpaka z’okukuba ebikonde e Germany naye omudaali gwe gwabula omwaka oguddako. Lubulwa yali awaddeyo omudaali eri omukungu wa gavumenti eyagutwala mu Palamenti ya Uganda okumuyamba okufuna ekitiibwa olw’ebyo bye yakola. Naye omudaali gwabula mu kaseera ak’obunkenke nga waliwo amawulire ag’okujja kwa National Resistance Army.[3]
Lubulwa yalondebwa okuvuganya mu mpaka za Summer Olympics eza 1988 e Seoul, South Korea, nga kino kyali kye kisatu ku mpaka za Olympics. Yalondebwa ng’omukulembeze w’ekibinja kya Uganda mu mpaka zino, era ne muganda we Fred Mutuweta naye yaliwo.[3] Lubulwa yawangulwa mu round eyasooka Blessing Onoko owa Nigeria oluvannyuma lw’omusazi w’emipiira okuyimiriza omuzannyo mu round eyokusatu.[7] Ababiri bano baayingira ne mu mpaka za Commonwealth Games eza 1990 e Auckland, New Zealand. Lubulwa yasaba okuvaamu oluvannyuma lw’okufuna obulwadde bwa Malaria ennaku entono nga tannatandika mpaka. Okunyiiga kwavaako Lubulwa okuleka omuzannyo guno.[2][3]
== Obulamu obw'oluvannyuma ==
Oluvannyuma lw'okuva mu kuzannya ebikonde, Lubulwa yatandika okutendeka omuzannyo guno era n'afuuka omutendesi omukulu ow'ekibiina ky'ebikonde ekya Kampala Capital City Authority Boxing Club.
== Ebyokulabirako ==
l3q996uqyktrc0knlfi10q5f33sndgo
75956
75955
2026-10-02T09:07:32Z
Brenda Namulinda
9846
75956
wikitext
text/x-wiki
Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa [[Uganda]] eyali omuzannyi w’ebikonde.<ref name=":4">{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988.
== Obulamu obw'edda ==
Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=A tale of three boxing brothers |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/a-tale-of-three-boxing-brothers-1633884 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.<ref name=":1">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref>
Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e [[Kampala]], n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.<ref name=":2">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Omulimu ==
Okukola kwa Lubulwa kwaleeta okwewandiisa kwa [[Grace Sseruwagi]], omutendesi omukulu w’ekibinja ky’abazannyi b’ebikonde eby’eggwanga. Sseruwagi yalonda Lubulwa mu ttiimu ye okuvuganya mu Olympics ez’omusana eza 1980 e Moscow.<ref name=":1" /> Nga wa myaka 15 n’ennaku 206 ku ntandikwa y’empaka, Lubulwa asigala nga muzannyi omuto ennyo mu Uganda eyavuganyizza mu Olympics.<ref name=":2" /> Oluvannyuma lw’okufuna bye mu round esooka,<ref>{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Lubulwa yasanga György Gedó ow’e Hungary. Omuzannyi we yali amanyi nnyo; Gedó yali avuganya mu Olympics ez’omusana ez’okusatu era yali awangudde zaabu mu Olympics ez’omusana eza 1972.<ref name=":3">{{Cite book |date=2026-08-30 |title=Bill Mallon |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bill_Mallon&oldid=1372153143 |language=en}}</ref> Gedó yawangula Lubulwa mu TKO mu round esooka y’omuzannyo.<ref name=":3" /><ref name=":4" />
Lubulwa yaddamu okusalibwako Sseruwagi mu mpaka za Commonwealth Games eza 1982 e Brisbane, Australia. Yatuuka ku quarter-finals naye n’awangulwa. Yasigala mu ttiimu ya Uganda mu Olympics ez’omusana e Los Angeles, Amerika mu 1984.<ref name=":1" /> Mu round eyasooka Lubulwa yawangula omudaali gwe ogwasooka mu Olympics ng’awangula Shane Knox ow’e Australia ku bubonero. Okuwangula Dieudonné Mzatsi ne Paul Fitzgerald kwamutwala mu quarter-final.<ref name=":4" /> Yawangulwa Peter Konyegwachie ow’e Nigeria eyagenda okuwangula omudaali gwa feeza.[3]
Mu 1985, Lubulwa yawangula omudaali gwa zaabu mu mpaka z’okukuba ebikonde e Germany naye omudaali gwe gwabula omwaka oguddako. Lubulwa yali awaddeyo omudaali eri omukungu wa gavumenti eyagutwala mu Palamenti ya Uganda okumuyamba okufuna ekitiibwa olw’ebyo bye yakola. Naye omudaali gwabula mu kaseera ak’obunkenke nga waliwo amawulire ag’okujja kwa National Resistance Army.[3]
Lubulwa yalondebwa okuvuganya mu mpaka za Summer Olympics eza 1988 e Seoul, South Korea, nga kino kyali kye kisatu ku mpaka za Olympics. Yalondebwa ng’omukulembeze w’ekibinja kya Uganda mu mpaka zino, era ne muganda we Fred Mutuweta naye yaliwo.[3] Lubulwa yawangulwa mu round eyasooka Blessing Onoko owa Nigeria oluvannyuma lw’omusazi w’emipiira okuyimiriza omuzannyo mu round eyokusatu.[7] Ababiri bano baayingira ne mu mpaka za Commonwealth Games eza 1990 e Auckland, New Zealand. Lubulwa yasaba okuvaamu oluvannyuma lw’okufuna obulwadde bwa Malaria ennaku entono nga tannatandika mpaka. Okunyiiga kwavaako Lubulwa okuleka omuzannyo guno.[2][3]
== Obulamu obw'oluvannyuma ==
Oluvannyuma lw'okuva mu kuzannya ebikonde, Lubulwa yatandika okutendeka omuzannyo guno era n'afuuka omutendesi omukulu ow'ekibiina ky'ebikonde ekya Kampala Capital City Authority Boxing Club.
== Ebyokulabirako ==
dbw0hrc4q0yh0730xi1gczcj0ztuxjp
75957
75956
2026-10-02T09:07:58Z
Brenda Namulinda
9846
75957
wikitext
text/x-wiki
Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa [[Uganda]] eyali omuzannyi w’ebikonde.<ref name=":4">{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988.
== Obulamu obw'edda ==
Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=A tale of three boxing brothers |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/a-tale-of-three-boxing-brothers-1633884 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.<ref name=":1">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref>
Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e [[Kampala]], n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.<ref name=":2">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Omulimu ==
Okukola kwa Lubulwa kwaleeta okwewandiisa kwa [[Grace Sseruwagi]], omutendesi omukulu w’ekibinja ky’abazannyi b’ebikonde eby’eggwanga. Sseruwagi yalonda Lubulwa mu ttiimu ye okuvuganya mu Olympics ez’omusana eza 1980 e Moscow.<ref name=":1" /> Nga wa myaka 15 n’ennaku 206 ku ntandikwa y’empaka, Lubulwa asigala nga muzannyi omuto ennyo mu Uganda eyavuganyizza mu Olympics.<ref name=":2" /> Oluvannyuma lw’okufuna bye mu round esooka,<ref>{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Lubulwa yasanga György Gedó ow’e Hungary. Omuzannyi we yali amanyi nnyo; Gedó yali avuganya mu Olympics ez’omusana ez’okusatu era yali awangudde zaabu mu Olympics ez’omusana eza 1972.<ref name=":3">{{Cite book |date=2026-08-30 |title=Bill Mallon |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bill_Mallon&oldid=1372153143 |language=en}}</ref> Gedó yawangula Lubulwa mu TKO mu round esooka y’omuzannyo.<ref name=":3" /><ref name=":4" />
Lubulwa yaddamu okusalibwako Sseruwagi mu mpaka za Commonwealth Games eza 1982 e Brisbane, Australia. Yatuuka ku quarter-finals naye n’awangulwa. Yasigala mu ttiimu ya Uganda mu Olympics ez’omusana e Los Angeles, Amerika mu 1984.<ref name=":1" /> Mu round eyasooka Lubulwa yawangula omudaali gwe ogwasooka mu Olympics ng’awangula Shane Knox ow’e Australia ku bubonero. Okuwangula Dieudonné Mzatsi ne Paul Fitzgerald kwamutwala mu quarter-final.<ref name=":4" /> Yawangulwa Peter Konyegwachie ow’e Nigeria eyagenda okuwangula omudaali gwa feeza.<ref name=":1" />
Mu 1985, Lubulwa yawangula omudaali gwa zaabu mu mpaka z’okukuba ebikonde e Germany naye omudaali gwe gwabula omwaka oguddako. Lubulwa yali awaddeyo omudaali eri omukungu wa gavumenti eyagutwala mu Palamenti ya Uganda okumuyamba okufuna ekitiibwa olw’ebyo bye yakola. Naye omudaali gwabula mu kaseera ak’obunkenke nga waliwo amawulire ag’okujja kwa National Resistance Army.[3]
Lubulwa yalondebwa okuvuganya mu mpaka za Summer Olympics eza 1988 e Seoul, South Korea, nga kino kyali kye kisatu ku mpaka za Olympics. Yalondebwa ng’omukulembeze w’ekibinja kya Uganda mu mpaka zino, era ne muganda we Fred Mutuweta naye yaliwo.[3] Lubulwa yawangulwa mu round eyasooka Blessing Onoko owa Nigeria oluvannyuma lw’omusazi w’emipiira okuyimiriza omuzannyo mu round eyokusatu.[7] Ababiri bano baayingira ne mu mpaka za Commonwealth Games eza 1990 e Auckland, New Zealand. Lubulwa yasaba okuvaamu oluvannyuma lw’okufuna obulwadde bwa Malaria ennaku entono nga tannatandika mpaka. Okunyiiga kwavaako Lubulwa okuleka omuzannyo guno.[2][3]
== Obulamu obw'oluvannyuma ==
Oluvannyuma lw'okuva mu kuzannya ebikonde, Lubulwa yatandika okutendeka omuzannyo guno era n'afuuka omutendesi omukulu ow'ekibiina ky'ebikonde ekya Kampala Capital City Authority Boxing Club.
== Ebyokulabirako ==
es0e8suh6ttwtk94wwgkf2jcoacpyxe
75958
75957
2026-10-02T09:08:11Z
Brenda Namulinda
9846
75958
wikitext
text/x-wiki
Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa [[Uganda]] eyali omuzannyi w’ebikonde.<ref name=":4">{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988.
== Obulamu obw'edda ==
Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=A tale of three boxing brothers |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/a-tale-of-three-boxing-brothers-1633884 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.<ref name=":1">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref>
Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e [[Kampala]], n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.<ref name=":2">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Omulimu ==
Okukola kwa Lubulwa kwaleeta okwewandiisa kwa [[Grace Sseruwagi]], omutendesi omukulu w’ekibinja ky’abazannyi b’ebikonde eby’eggwanga. Sseruwagi yalonda Lubulwa mu ttiimu ye okuvuganya mu Olympics ez’omusana eza 1980 e Moscow.<ref name=":1" /> Nga wa myaka 15 n’ennaku 206 ku ntandikwa y’empaka, Lubulwa asigala nga muzannyi omuto ennyo mu Uganda eyavuganyizza mu Olympics.<ref name=":2" /> Oluvannyuma lw’okufuna bye mu round esooka,<ref>{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Lubulwa yasanga György Gedó ow’e Hungary. Omuzannyi we yali amanyi nnyo; Gedó yali avuganya mu Olympics ez’omusana ez’okusatu era yali awangudde zaabu mu Olympics ez’omusana eza 1972.<ref name=":3">{{Cite book |date=2026-08-30 |title=Bill Mallon |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bill_Mallon&oldid=1372153143 |language=en}}</ref> Gedó yawangula Lubulwa mu TKO mu round esooka y’omuzannyo.<ref name=":3" /><ref name=":4" />
Lubulwa yaddamu okusalibwako Sseruwagi mu mpaka za Commonwealth Games eza 1982 e Brisbane, Australia. Yatuuka ku quarter-finals naye n’awangulwa. Yasigala mu ttiimu ya Uganda mu Olympics ez’omusana e Los Angeles, Amerika mu 1984.<ref name=":1" /> Mu round eyasooka Lubulwa yawangula omudaali gwe ogwasooka mu Olympics ng’awangula Shane Knox ow’e Australia ku bubonero. Okuwangula Dieudonné Mzatsi ne Paul Fitzgerald kwamutwala mu quarter-final.<ref name=":4" /> Yawangulwa Peter Konyegwachie ow’e Nigeria eyagenda okuwangula omudaali gwa feeza.<ref name=":1" />
Mu 1985, Lubulwa yawangula omudaali gwa zaabu mu mpaka z’okukuba ebikonde e Germany naye omudaali gwe gwabula omwaka oguddako. Lubulwa yali awaddeyo omudaali eri omukungu wa gavumenti eyagutwala mu Palamenti ya Uganda okumuyamba okufuna ekitiibwa olw’ebyo bye yakola. Naye omudaali gwabula mu kaseera ak’obunkenke nga waliwo amawulire ag’okujja kwa National Resistance Army.<ref name=":1" />
Lubulwa yalondebwa okuvuganya mu mpaka za Summer Olympics eza 1988 e Seoul, South Korea, nga kino kyali kye kisatu ku mpaka za Olympics. Yalondebwa ng’omukulembeze w’ekibinja kya Uganda mu mpaka zino, era ne muganda we Fred Mutuweta naye yaliwo.[3] Lubulwa yawangulwa mu round eyasooka Blessing Onoko owa Nigeria oluvannyuma lw’omusazi w’emipiira okuyimiriza omuzannyo mu round eyokusatu.[7] Ababiri bano baayingira ne mu mpaka za Commonwealth Games eza 1990 e Auckland, New Zealand. Lubulwa yasaba okuvaamu oluvannyuma lw’okufuna obulwadde bwa Malaria ennaku entono nga tannatandika mpaka. Okunyiiga kwavaako Lubulwa okuleka omuzannyo guno.[2][3]
== Obulamu obw'oluvannyuma ==
Oluvannyuma lw'okuva mu kuzannya ebikonde, Lubulwa yatandika okutendeka omuzannyo guno era n'afuuka omutendesi omukulu ow'ekibiina ky'ebikonde ekya Kampala Capital City Authority Boxing Club.
== Ebyokulabirako ==
r669uc1vrikylh6robfewszxb8heiu6
75959
75958
2026-10-02T09:08:25Z
Brenda Namulinda
9846
75959
wikitext
text/x-wiki
Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa [[Uganda]] eyali omuzannyi w’ebikonde.<ref name=":4">{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988.
== Obulamu obw'edda ==
Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=A tale of three boxing brothers |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/a-tale-of-three-boxing-brothers-1633884 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.<ref name=":1">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref>
Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e [[Kampala]], n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.<ref name=":2">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Omulimu ==
Okukola kwa Lubulwa kwaleeta okwewandiisa kwa [[Grace Sseruwagi]], omutendesi omukulu w’ekibinja ky’abazannyi b’ebikonde eby’eggwanga. Sseruwagi yalonda Lubulwa mu ttiimu ye okuvuganya mu Olympics ez’omusana eza 1980 e Moscow.<ref name=":1" /> Nga wa myaka 15 n’ennaku 206 ku ntandikwa y’empaka, Lubulwa asigala nga muzannyi omuto ennyo mu Uganda eyavuganyizza mu Olympics.<ref name=":2" /> Oluvannyuma lw’okufuna bye mu round esooka,<ref>{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Lubulwa yasanga György Gedó ow’e Hungary. Omuzannyi we yali amanyi nnyo; Gedó yali avuganya mu Olympics ez’omusana ez’okusatu era yali awangudde zaabu mu Olympics ez’omusana eza 1972.<ref name=":3">{{Cite book |date=2026-08-30 |title=Bill Mallon |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bill_Mallon&oldid=1372153143 |language=en}}</ref> Gedó yawangula Lubulwa mu TKO mu round esooka y’omuzannyo.<ref name=":3" /><ref name=":4" />
Lubulwa yaddamu okusalibwako Sseruwagi mu mpaka za Commonwealth Games eza 1982 e Brisbane, Australia. Yatuuka ku quarter-finals naye n’awangulwa. Yasigala mu ttiimu ya Uganda mu Olympics ez’omusana e Los Angeles, Amerika mu 1984.<ref name=":1" /> Mu round eyasooka Lubulwa yawangula omudaali gwe ogwasooka mu Olympics ng’awangula Shane Knox ow’e Australia ku bubonero. Okuwangula Dieudonné Mzatsi ne Paul Fitzgerald kwamutwala mu quarter-final.<ref name=":4" /> Yawangulwa Peter Konyegwachie ow’e Nigeria eyagenda okuwangula omudaali gwa feeza.<ref name=":1" />
Mu 1985, Lubulwa yawangula omudaali gwa zaabu mu mpaka z’okukuba ebikonde e Germany naye omudaali gwe gwabula omwaka oguddako. Lubulwa yali awaddeyo omudaali eri omukungu wa gavumenti eyagutwala mu Palamenti ya Uganda okumuyamba okufuna ekitiibwa olw’ebyo bye yakola. Naye omudaali gwabula mu kaseera ak’obunkenke nga waliwo amawulire ag’okujja kwa National Resistance Army.<ref name=":1" />
Lubulwa yalondebwa okuvuganya mu mpaka za Summer Olympics eza 1988 e Seoul, South Korea, nga kino kyali kye kisatu ku mpaka za Olympics. Yalondebwa ng’omukulembeze w’ekibinja kya Uganda mu mpaka zino, era ne muganda we Fred Mutuweta naye yaliwo.<ref name=":1" /> Lubulwa yawangulwa mu round eyasooka Blessing Onoko owa Nigeria oluvannyuma lw’omusazi w’emipiira okuyimiriza omuzannyo mu round eyokusatu.[7] Ababiri bano baayingira ne mu mpaka za Commonwealth Games eza 1990 e Auckland, New Zealand. Lubulwa yasaba okuvaamu oluvannyuma lw’okufuna obulwadde bwa Malaria ennaku entono nga tannatandika mpaka. Okunyiiga kwavaako Lubulwa okuleka omuzannyo guno.[2][3]
== Obulamu obw'oluvannyuma ==
Oluvannyuma lw'okuva mu kuzannya ebikonde, Lubulwa yatandika okutendeka omuzannyo guno era n'afuuka omutendesi omukulu ow'ekibiina ky'ebikonde ekya Kampala Capital City Authority Boxing Club.
== Ebyokulabirako ==
fc0e0nmz6iqq2ib84b391ybey1bg6lx
75960
75959
2026-10-02T09:08:47Z
Brenda Namulinda
9846
75960
wikitext
text/x-wiki
Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa [[Uganda]] eyali omuzannyi w’ebikonde.<ref name=":4">{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988.
== Obulamu obw'edda ==
Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.<ref name=":5">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=A tale of three boxing brothers |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/a-tale-of-three-boxing-brothers-1633884 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.<ref name=":1">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref>
Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e [[Kampala]], n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.<ref name=":2">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Omulimu ==
Okukola kwa Lubulwa kwaleeta okwewandiisa kwa [[Grace Sseruwagi]], omutendesi omukulu w’ekibinja ky’abazannyi b’ebikonde eby’eggwanga. Sseruwagi yalonda Lubulwa mu ttiimu ye okuvuganya mu Olympics ez’omusana eza 1980 e Moscow.<ref name=":1" /> Nga wa myaka 15 n’ennaku 206 ku ntandikwa y’empaka, Lubulwa asigala nga muzannyi omuto ennyo mu Uganda eyavuganyizza mu Olympics.<ref name=":2" /> Oluvannyuma lw’okufuna bye mu round esooka,<ref>{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Lubulwa yasanga György Gedó ow’e Hungary. Omuzannyi we yali amanyi nnyo; Gedó yali avuganya mu Olympics ez’omusana ez’okusatu era yali awangudde zaabu mu Olympics ez’omusana eza 1972.<ref name=":3">{{Cite book |date=2026-08-30 |title=Bill Mallon |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bill_Mallon&oldid=1372153143 |language=en}}</ref> Gedó yawangula Lubulwa mu TKO mu round esooka y’omuzannyo.<ref name=":3" /><ref name=":4" />
Lubulwa yaddamu okusalibwako Sseruwagi mu mpaka za Commonwealth Games eza 1982 e Brisbane, Australia. Yatuuka ku quarter-finals naye n’awangulwa. Yasigala mu ttiimu ya Uganda mu Olympics ez’omusana e Los Angeles, Amerika mu 1984.<ref name=":1" /> Mu round eyasooka Lubulwa yawangula omudaali gwe ogwasooka mu Olympics ng’awangula Shane Knox ow’e Australia ku bubonero. Okuwangula Dieudonné Mzatsi ne Paul Fitzgerald kwamutwala mu quarter-final.<ref name=":4" /> Yawangulwa Peter Konyegwachie ow’e Nigeria eyagenda okuwangula omudaali gwa feeza.<ref name=":1" />
Mu 1985, Lubulwa yawangula omudaali gwa zaabu mu mpaka z’okukuba ebikonde e Germany naye omudaali gwe gwabula omwaka oguddako. Lubulwa yali awaddeyo omudaali eri omukungu wa gavumenti eyagutwala mu Palamenti ya Uganda okumuyamba okufuna ekitiibwa olw’ebyo bye yakola. Naye omudaali gwabula mu kaseera ak’obunkenke nga waliwo amawulire ag’okujja kwa National Resistance Army.<ref name=":1" />
Lubulwa yalondebwa okuvuganya mu mpaka za Summer Olympics eza 1988 e Seoul, South Korea, nga kino kyali kye kisatu ku mpaka za Olympics. Yalondebwa ng’omukulembeze w’ekibinja kya Uganda mu mpaka zino, era ne muganda we Fred Mutuweta naye yaliwo.<ref name=":1" /> Lubulwa yawangulwa mu round eyasooka Blessing Onoko owa Nigeria oluvannyuma lw’omusazi w’emipiira okuyimiriza omuzannyo mu round eyokusatu.[7] Ababiri bano baayingira ne mu mpaka za Commonwealth Games eza 1990 e Auckland, New Zealand. Lubulwa yasaba okuvaamu oluvannyuma lw’okufuna obulwadde bwa Malaria ennaku entono nga tannatandika mpaka. Okunyiiga kwavaako Lubulwa okuleka omuzannyo guno.<ref name=":5" />[2][3]
== Obulamu obw'oluvannyuma ==
Oluvannyuma lw'okuva mu kuzannya ebikonde, Lubulwa yatandika okutendeka omuzannyo guno era n'afuuka omutendesi omukulu ow'ekibiina ky'ebikonde ekya Kampala Capital City Authority Boxing Club.
== Ebyokulabirako ==
l5jhdg1xclykfaaukd7o0auoa011m2b
75961
75960
2026-10-02T09:09:00Z
Brenda Namulinda
9846
75961
wikitext
text/x-wiki
Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa [[Uganda]] eyali omuzannyi w’ebikonde.<ref name=":4">{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988.
== Obulamu obw'edda ==
Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.<ref name=":5">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=A tale of three boxing brothers |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/a-tale-of-three-boxing-brothers-1633884 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.<ref name=":1">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref>
Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e [[Kampala]], n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.<ref name=":2">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Omulimu ==
Okukola kwa Lubulwa kwaleeta okwewandiisa kwa [[Grace Sseruwagi]], omutendesi omukulu w’ekibinja ky’abazannyi b’ebikonde eby’eggwanga. Sseruwagi yalonda Lubulwa mu ttiimu ye okuvuganya mu Olympics ez’omusana eza 1980 e Moscow.<ref name=":1" /> Nga wa myaka 15 n’ennaku 206 ku ntandikwa y’empaka, Lubulwa asigala nga muzannyi omuto ennyo mu Uganda eyavuganyizza mu Olympics.<ref name=":2" /> Oluvannyuma lw’okufuna bye mu round esooka,<ref>{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Lubulwa yasanga György Gedó ow’e Hungary. Omuzannyi we yali amanyi nnyo; Gedó yali avuganya mu Olympics ez’omusana ez’okusatu era yali awangudde zaabu mu Olympics ez’omusana eza 1972.<ref name=":3">{{Cite book |date=2026-08-30 |title=Bill Mallon |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bill_Mallon&oldid=1372153143 |language=en}}</ref> Gedó yawangula Lubulwa mu TKO mu round esooka y’omuzannyo.<ref name=":3" /><ref name=":4" />
Lubulwa yaddamu okusalibwako Sseruwagi mu mpaka za Commonwealth Games eza 1982 e Brisbane, Australia. Yatuuka ku quarter-finals naye n’awangulwa. Yasigala mu ttiimu ya Uganda mu Olympics ez’omusana e Los Angeles, Amerika mu 1984.<ref name=":1" /> Mu round eyasooka Lubulwa yawangula omudaali gwe ogwasooka mu Olympics ng’awangula Shane Knox ow’e Australia ku bubonero. Okuwangula Dieudonné Mzatsi ne Paul Fitzgerald kwamutwala mu quarter-final.<ref name=":4" /> Yawangulwa Peter Konyegwachie ow’e Nigeria eyagenda okuwangula omudaali gwa feeza.<ref name=":1" />
Mu 1985, Lubulwa yawangula omudaali gwa zaabu mu mpaka z’okukuba ebikonde e Germany naye omudaali gwe gwabula omwaka oguddako. Lubulwa yali awaddeyo omudaali eri omukungu wa gavumenti eyagutwala mu Palamenti ya Uganda okumuyamba okufuna ekitiibwa olw’ebyo bye yakola. Naye omudaali gwabula mu kaseera ak’obunkenke nga waliwo amawulire ag’okujja kwa National Resistance Army.<ref name=":1" />
Lubulwa yalondebwa okuvuganya mu mpaka za Summer Olympics eza 1988 e Seoul, South Korea, nga kino kyali kye kisatu ku mpaka za Olympics. Yalondebwa ng’omukulembeze w’ekibinja kya Uganda mu mpaka zino, era ne muganda we Fred Mutuweta naye yaliwo.<ref name=":1" /> Lubulwa yawangulwa mu round eyasooka Blessing Onoko owa Nigeria oluvannyuma lw’omusazi w’emipiira okuyimiriza omuzannyo mu round eyokusatu.[7] Ababiri bano baayingira ne mu mpaka za Commonwealth Games eza 1990 e Auckland, New Zealand. Lubulwa yasaba okuvaamu oluvannyuma lw’okufuna obulwadde bwa Malaria ennaku entono nga tannatandika mpaka. Okunyiiga kwavaako Lubulwa okuleka omuzannyo guno.<ref name=":5" /><ref name=":1" />[2][3]
== Obulamu obw'oluvannyuma ==
Oluvannyuma lw'okuva mu kuzannya ebikonde, Lubulwa yatandika okutendeka omuzannyo guno era n'afuuka omutendesi omukulu ow'ekibiina ky'ebikonde ekya Kampala Capital City Authority Boxing Club.
== Ebyokulabirako ==
bsip0ngjb7ob3gblvvdbrtr345nwos3
75962
75961
2026-10-02T09:09:40Z
Brenda Namulinda
9846
75962
wikitext
text/x-wiki
Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa [[Uganda]] eyali omuzannyi w’ebikonde.<ref name=":4">{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988.
== Obulamu obw'edda ==
Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.<ref name=":5">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=A tale of three boxing brothers |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/a-tale-of-three-boxing-brothers-1633884 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.<ref name=":1">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref>
Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e [[Kampala]], n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.<ref name=":2">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Omulimu ==
Okukola kwa Lubulwa kwaleeta okwewandiisa kwa [[Grace Sseruwagi]], omutendesi omukulu w’ekibinja ky’abazannyi b’ebikonde eby’eggwanga. Sseruwagi yalonda Lubulwa mu ttiimu ye okuvuganya mu Olympics ez’omusana eza 1980 e Moscow.<ref name=":1" /> Nga wa myaka 15 n’ennaku 206 ku ntandikwa y’empaka, Lubulwa asigala nga muzannyi omuto ennyo mu Uganda eyavuganyizza mu Olympics.<ref name=":2" /> Oluvannyuma lw’okufuna bye mu round esooka,<ref>{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Lubulwa yasanga György Gedó ow’e Hungary. Omuzannyi we yali amanyi nnyo; Gedó yali avuganya mu Olympics ez’omusana ez’okusatu era yali awangudde zaabu mu Olympics ez’omusana eza 1972.<ref name=":3">{{Cite book |date=2026-08-30 |title=Bill Mallon |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bill_Mallon&oldid=1372153143 |language=en}}</ref> Gedó yawangula Lubulwa mu TKO mu round esooka y’omuzannyo.<ref name=":3" /><ref name=":4" />
Lubulwa yaddamu okusalibwako Sseruwagi mu mpaka za Commonwealth Games eza 1982 e Brisbane, Australia. Yatuuka ku quarter-finals naye n’awangulwa. Yasigala mu ttiimu ya Uganda mu Olympics ez’omusana e Los Angeles, Amerika mu 1984.<ref name=":1" /> Mu round eyasooka Lubulwa yawangula omudaali gwe ogwasooka mu Olympics ng’awangula Shane Knox ow’e Australia ku bubonero. Okuwangula Dieudonné Mzatsi ne Paul Fitzgerald kwamutwala mu quarter-final.<ref name=":4" /> Yawangulwa Peter Konyegwachie ow’e Nigeria eyagenda okuwangula omudaali gwa feeza.<ref name=":1" />
Mu 1985, Lubulwa yawangula omudaali gwa zaabu mu mpaka z’okukuba ebikonde e Germany naye omudaali gwe gwabula omwaka oguddako. Lubulwa yali awaddeyo omudaali eri omukungu wa gavumenti eyagutwala mu Palamenti ya Uganda okumuyamba okufuna ekitiibwa olw’ebyo bye yakola. Naye omudaali gwabula mu kaseera ak’obunkenke nga waliwo amawulire ag’okujja kwa National Resistance Army.<ref name=":1" />
Lubulwa yalondebwa okuvuganya mu mpaka za Summer Olympics eza 1988 e Seoul, South Korea, nga kino kyali kye kisatu ku mpaka za Olympics. Yalondebwa ng’omukulembeze w’ekibinja kya Uganda mu mpaka zino, era ne muganda we Fred Mutuweta naye yaliwo.<ref name=":1" /> Lubulwa yawangulwa mu round eyasooka Blessing Onoko owa Nigeria oluvannyuma lw’omusazi w’emipiira okuyimiriza omuzannyo mu round eyokusatu.<ref>{{Cite web |title=Blessing Onoko Bio, Stats, and Results |url=https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/on/blessing-onoko-1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200418100832/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/on/blessing-onoko-1.html |archive-date=2020-04-18 |access-date=2026-10-02 |website=Olympics at Sports-Reference.com |language=en}}</ref> Ababiri bano baayingira ne mu mpaka za Commonwealth Games eza 1990 e Auckland, New Zealand. Lubulwa yasaba okuvaamu oluvannyuma lw’okufuna obulwadde bwa Malaria ennaku entono nga tannatandika mpaka. Okunyiiga kwavaako Lubulwa okuleka omuzannyo guno.<ref name=":5" /><ref name=":1" />[2][3]
== Obulamu obw'oluvannyuma ==
Oluvannyuma lw'okuva mu kuzannya ebikonde, Lubulwa yatandika okutendeka omuzannyo guno era n'afuuka omutendesi omukulu ow'ekibiina ky'ebikonde ekya Kampala Capital City Authority Boxing Club.
== Ebyokulabirako ==
r1eweffei6nv1xvz3ss604welmsw3pr
75963
75962
2026-10-02T09:09:56Z
Brenda Namulinda
9846
75963
wikitext
text/x-wiki
Charles Lubulwa (yazaalibwa nga 28 December 1964) ye musajja wa [[Uganda]] eyali omuzannyi w’ebikonde.<ref name=":4">{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Yavuganya mu mpaka za Olympics ez’omwaka gwa 1980, n’afuuka omuzannyi wa Uganda asinga obuto okuvuganya ku Olympics, naye n’awangulwa mu round eyasooka. Era yavuganya mu Olympics ez’omwaka gwa 1984, n’atuuka ku quarter-finals, ne mu Olympics ez’omwaka gwa 1988.
== Obulamu obw'edda ==
Lubulwa yazaalibwa mu kibuga Naguru mu Uganda. Yasoma ku St Judes Primary School gyeyatandika okukola boxing, nga kyali kya kyama, ng’ate taata we tamwagala. Abavubuka babiri ba Lubulwa, Fred Mutuweta ne Robin Lukanga, nabo baafuuka abakubi b’ebikonde.<ref name=":5">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=A tale of three boxing brothers |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/a-tale-of-three-boxing-brothers-1633884 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yatuuka okusobola okwetaba mu mpaka z’eggwanga mu 1977 naye taata we yamutwala mu ssomero eriggya, St Charles Lwanga, okusoma O-levels. Okukyusa kwali kukoleddwa okumuggya mu boxing naye yasigala akola training mu kyama kubanga essomero lyali teririna byetaago ebisaanidde.<ref name=":1">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref>
Omutendesi wa Lubwula eyasooka, Fred Genza, yatuuka ku ssomero ng’ayagala okukkiriza Lubwula okuvuganya mu mpaka z’eggwanga ez’okubaka. Omukulu w’essomero yakiriza era Lubwula n’agenda e [[Kampala]], n’abeera ne Genza okusobola okukweka okuyingira kwe mu mpaka eri kitaawe we. Yawangula omudaali gwa feeza mu kitundu ky’abato abapya. Bwe yaddayo ku ssomero lye yasanga abaana abalala nga bamulondoola era olw’okuba essomero lyalina obwagazi mu mizannyo, baatandika pulogulaamu yaabwe ey’okubaka.<ref name=":2">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Lubulwa blames his current state on A lost medal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/lubulwa-blames-his-current-state-on-a-lost-medal-1608232 |access-date=2026-10-02 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Omulimu ==
Okukola kwa Lubulwa kwaleeta okwewandiisa kwa [[Grace Sseruwagi]], omutendesi omukulu w’ekibinja ky’abazannyi b’ebikonde eby’eggwanga. Sseruwagi yalonda Lubulwa mu ttiimu ye okuvuganya mu Olympics ez’omusana eza 1980 e Moscow.<ref name=":1" /> Nga wa myaka 15 n’ennaku 206 ku ntandikwa y’empaka, Lubulwa asigala nga muzannyi omuto ennyo mu Uganda eyavuganyizza mu Olympics.<ref name=":2" /> Oluvannyuma lw’okufuna bye mu round esooka,<ref>{{Cite book |date=2026-08-28 |title=Sports Reference |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sports_Reference&oldid=1371740031 |language=en}}</ref> Lubulwa yasanga György Gedó ow’e Hungary. Omuzannyi we yali amanyi nnyo; Gedó yali avuganya mu Olympics ez’omusana ez’okusatu era yali awangudde zaabu mu Olympics ez’omusana eza 1972.<ref name=":3">{{Cite book |date=2026-08-30 |title=Bill Mallon |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bill_Mallon&oldid=1372153143 |language=en}}</ref> Gedó yawangula Lubulwa mu TKO mu round esooka y’omuzannyo.<ref name=":3" /><ref name=":4" />
Lubulwa yaddamu okusalibwako Sseruwagi mu mpaka za Commonwealth Games eza 1982 e Brisbane, Australia. Yatuuka ku quarter-finals naye n’awangulwa. Yasigala mu ttiimu ya Uganda mu Olympics ez’omusana e Los Angeles, Amerika mu 1984.<ref name=":1" /> Mu round eyasooka Lubulwa yawangula omudaali gwe ogwasooka mu Olympics ng’awangula Shane Knox ow’e Australia ku bubonero. Okuwangula Dieudonné Mzatsi ne Paul Fitzgerald kwamutwala mu quarter-final.<ref name=":4" /> Yawangulwa Peter Konyegwachie ow’e Nigeria eyagenda okuwangula omudaali gwa feeza.<ref name=":1" />
Mu 1985, Lubulwa yawangula omudaali gwa zaabu mu mpaka z’okukuba ebikonde e Germany naye omudaali gwe gwabula omwaka oguddako. Lubulwa yali awaddeyo omudaali eri omukungu wa gavumenti eyagutwala mu Palamenti ya Uganda okumuyamba okufuna ekitiibwa olw’ebyo bye yakola. Naye omudaali gwabula mu kaseera ak’obunkenke nga waliwo amawulire ag’okujja kwa National Resistance Army.<ref name=":1" />
Lubulwa yalondebwa okuvuganya mu mpaka za Summer Olympics eza 1988 e Seoul, South Korea, nga kino kyali kye kisatu ku mpaka za Olympics. Yalondebwa ng’omukulembeze w’ekibinja kya Uganda mu mpaka zino, era ne muganda we Fred Mutuweta naye yaliwo.<ref name=":1" /> Lubulwa yawangulwa mu round eyasooka Blessing Onoko owa Nigeria oluvannyuma lw’omusazi w’emipiira okuyimiriza omuzannyo mu round eyokusatu.<ref>{{Cite web |title=Blessing Onoko Bio, Stats, and Results |url=https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/on/blessing-onoko-1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200418100832/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/on/blessing-onoko-1.html |archive-date=2020-04-18 |access-date=2026-10-02 |website=Olympics at Sports-Reference.com |language=en}}</ref> Ababiri bano baayingira ne mu mpaka za Commonwealth Games eza 1990 e Auckland, New Zealand. Lubulwa yasaba okuvaamu oluvannyuma lw’okufuna obulwadde bwa Malaria ennaku entono nga tannatandika mpaka. Okunyiiga kwavaako Lubulwa okuleka omuzannyo guno.<ref name=":5" /><ref name=":1" />
== Obulamu obw'oluvannyuma ==
Oluvannyuma lw'okuva mu kuzannya ebikonde, Lubulwa yatandika okutendeka omuzannyo guno era n'afuuka omutendesi omukulu ow'ekibiina ky'ebikonde ekya Kampala Capital City Authority Boxing Club.<ref name=":1" />
== Ebyokulabirako ==
amogdeaecog3unonx7ne0z7nm6ao3ep