Wikipedia
lgwiki
https://lg.wikipedia.org/wiki/Olupapula_Olusooka
MediaWiki 1.47.0-wmf.24
first-letter
Media
Special
Talk
User
User talk
Wikipedia
Wikipedia talk
File
File talk
MediaWiki
MediaWiki talk
Template
Template talk
Help
Help talk
Category
Category talk
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Baganda
0
3511
76776
33447
2026-10-16T19:39:18Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76776
wikitext
text/x-wiki
[[File:We Embrace happiness.jpg|thumb|Baganda]]
'''Abaganda''' bantu abasangibwa mu kitundu ekiyitibwa [[Buganda]] mu massekkati g'ensi [[Yuganda]].<ref>{{Cite web |last=Project |first=Joshua |title=Baganda in Uganda |url=https://joshuaproject.net/people_groups/16784/UG |access-date=2026-10-16 |website=joshuaproject.net |language=en}}</ref>
[[Category:Buganda]]
okgr41eo64bvec7xi1mlqt5mtynhxqt
Enkoko
0
3568
76800
71759
2026-10-16T19:58:29Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76800
wikitext
text/x-wiki
[[File:Hen chicken.jpg|thumb|Hen chicken]]
Enkoko kimu ku binyonyi ebirundibwa mu Buganda ne mu maka g’abantu abalala bangi nnyo olw’emigaso enkumu egizifumbekeddemu. Nazzikuno ng'Omuganda alunda enkoko zino olw’emigaso gye zaalina enfaafa era nga gyekuusa nnyo ku buwangwa, wabula ensangi zino abantu tebakyatambulira ku mulamwa guno nga bo bakulembeza kya kwenogera nsimbi.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ebika by’enkoko
Mu Buganda era ng'awantu awalala wonna enkoko zino gye zirundibwa era tulina enkoko za bika bibiri wabula nga wano ziweebwa amannya gaazo ag’ennono okusinziira ku kikula oba ku ntondwa yaazo.
Enkoko ensajja mu Luganda eyitibwa Mpanga oba Sseggwanga era nga n’enkazi eyitibwa Nseera. Wabula nga mu bika bino ebikulu ebibiri era mulimu ebika ebirala ebigwamu.
Ebika ebigwa mu biti bino ebibiri;
i) Ensesere
ii) Lujumba
iii) Kakofu
iv) Ey’olusingosingo n’ebika ebirala bingi
Ennunda y’enkoko
Nazzikuno ng'Omuganda enkoko ze zeetakulira. Mu mbeera eno ng'Omuganda enkoko azita ne zisobola okutambula okusobola okwetakulira n’okufuna ebintu bye zisobola okulya okusobola okubeezaawo obulamu bwazo. Wabula ng'enkyukakyuka gye zigenda zibangibwawo mu bitundu eb’enjawulo abantu kati enkoko ennansi zino nazo kati bazirundira mu biyumba olw’ensonga nti abamu bapangisa, abamu tebakyalina ttaka limala enkoko zino kwe zisobola okubeera nga bwe zeetakulira ekibaleetedde nabo okukyusa ennunda y’enkoko zino.
Okubiika
Enkoko enseera nga bwe twakirambise waggulu nti ze nkoko ze tuyita enkazi mu lulimi olwangu era nga zino mu butonde ze zaaweebwa olukusa okubiika ng'erimu ku makubo omuyinza okuyitibwa okwongera ku muwendo gwazo. Enkoko enseera eridde obulungi esobola okubiika eggi buli lunaku era ng'esobola okubiika wakati w’amagi amakumi asatu (30) n’amakumi ana (40) olwo n'elyoka etandika okumaamira nga bwe kiri mu butonde bwazo.
Okumaamira n’okwalula
Enkoko emala ennaku abiri mu lumu ku magi (21) n’oluvannyuma n’eyalula. Wabula wano wayinza okubeerawo embeera ez’enjawulo eziyinza okwongezesaamu ennaku ezitasukka nnaku ssatu okuva ku ziri abiri mu olumi ez'essalira. Kino kiyinza okuva ku bintu nga;
Singa enkoko etandika okumaamira wabula ng'omulunzi bulijjo aggyawo amagi ng'agatereka olw’embeera endala zonna z’ayinza okuba nga yatya okuzeŋŋanga olwo yo enkoko n’etandika okumaamira gano g'erinawo olwo ye n’agenda okukitegeera nga gano gabadde galekeddwako ennaku ate n’agyongera amalala.
Enfunda ezisinga enkoko zino zimanyi okubiika mu kifo ekimu nga zisukka mu emu. Wano singa enkoko endala egatta eggi mu gano agamaamirwa olwo kiyinza okuleetawo okutaataagana mu nnaku entuufu ezirina okwalulirwamu amagi gano. Wamu n’ensonga endala nnyingi.
Egimu ku migaso gy’enkoko
i) Enkoko kati okuzirunda mulimu oguviiramu ddala ensimbi era abantu bangi kati bagagga ffugge wabula ng'ensimbi baziggye mu kulunda nkoko.
ii) Enkoko kimu ku bintu ebitwalibwa ku buko era nga wano enkoko ya Sseggwango omuko kawasa gy’awa omuko gy’aggya omukazi.
iii) Enkoko zivaako ebyoya ebikozesebwa mu kutimba wamu n’okwongera okulabisa oulungi ebifo eby’enjawulo
iv) Enkoko omuganda ya zeeyambisanga okumanya obudde. Kino era kikyeyambisibwa abantu ab’enjawulo naddala abakuliridde mu myaka mu misoso gy’ebyalo
v) Zituwa ennyama ewoomera abantu abasinga omubinga wansi w’enjuba wano.
vi) Ziriko engero wamu n’enjogera ezizituukirako wano mu Buganda ko n’ebintu ebirala ebituukira ku lulimi ng'ebikocco. Okugeza;
Ekikocco – Yita emitala nange mpite emitala tusisinkanye amaloboozi “ Enkoko empanga”
Atolotooma nga Sseggwanga gye bawadde amazzi amanaabemu. N’ebirala bingi.
vii) Enkoko zivaamu kalimbwe ekimu ku bigimusa ebisingayo obulungi okukozesebwa abalimi nga bamuteeka mu nnimiro zaabwe.
viii) Ebyenda by’enkoko kirungo kya muzinzi nnyo mu kukola emmere y’ebyennyanja. N’ebirala bingi ebikwata ku kinyonyi kino.
[[Category:Buganda]]
byderl8tvpqpaghjqhxvbvz2yb9hrjh
76801
76800
2026-10-16T19:58:55Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76801
wikitext
text/x-wiki
[[File:Hen chicken.jpg|thumb|Hen chicken]]
Enkoko kimu ku binyonyi ebirundibwa mu Buganda ne mu maka g’abantu abalala bangi nnyo olw’emigaso enkumu egizifumbekeddemu. Nazzikuno ng'Omuganda alunda enkoko zino olw’emigaso gye zaalina enfaafa era nga gyekuusa nnyo ku buwangwa, wabula ensangi zino abantu tebakyatambulira ku mulamwa guno nga bo bakulembeza kya kwenogera nsimbi.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ebika by’enkoko
Mu Buganda era ng'awantu awalala wonna enkoko zino gye zirundibwa era tulina enkoko za bika bibiri wabula nga wano ziweebwa amannya gaazo ag’ennono okusinziira ku kikula oba ku ntondwa yaazo.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Enkoko ensajja mu Luganda eyitibwa Mpanga oba Sseggwanga era nga n’enkazi eyitibwa Nseera. Wabula nga mu bika bino ebikulu ebibiri era mulimu ebika ebirala ebigwamu.
Ebika ebigwa mu biti bino ebibiri;
i) Ensesere
ii) Lujumba
iii) Kakofu
iv) Ey’olusingosingo n’ebika ebirala bingi
Ennunda y’enkoko
Nazzikuno ng'Omuganda enkoko ze zeetakulira. Mu mbeera eno ng'Omuganda enkoko azita ne zisobola okutambula okusobola okwetakulira n’okufuna ebintu bye zisobola okulya okusobola okubeezaawo obulamu bwazo. Wabula ng'enkyukakyuka gye zigenda zibangibwawo mu bitundu eb’enjawulo abantu kati enkoko ennansi zino nazo kati bazirundira mu biyumba olw’ensonga nti abamu bapangisa, abamu tebakyalina ttaka limala enkoko zino kwe zisobola okubeera nga bwe zeetakulira ekibaleetedde nabo okukyusa ennunda y’enkoko zino.
Okubiika
Enkoko enseera nga bwe twakirambise waggulu nti ze nkoko ze tuyita enkazi mu lulimi olwangu era nga zino mu butonde ze zaaweebwa olukusa okubiika ng'erimu ku makubo omuyinza okuyitibwa okwongera ku muwendo gwazo. Enkoko enseera eridde obulungi esobola okubiika eggi buli lunaku era ng'esobola okubiika wakati w’amagi amakumi asatu (30) n’amakumi ana (40) olwo n'elyoka etandika okumaamira nga bwe kiri mu butonde bwazo.
Okumaamira n’okwalula
Enkoko emala ennaku abiri mu lumu ku magi (21) n’oluvannyuma n’eyalula. Wabula wano wayinza okubeerawo embeera ez’enjawulo eziyinza okwongezesaamu ennaku ezitasukka nnaku ssatu okuva ku ziri abiri mu olumi ez'essalira. Kino kiyinza okuva ku bintu nga;
Singa enkoko etandika okumaamira wabula ng'omulunzi bulijjo aggyawo amagi ng'agatereka olw’embeera endala zonna z’ayinza okuba nga yatya okuzeŋŋanga olwo yo enkoko n’etandika okumaamira gano g'erinawo olwo ye n’agenda okukitegeera nga gano gabadde galekeddwako ennaku ate n’agyongera amalala.
Enfunda ezisinga enkoko zino zimanyi okubiika mu kifo ekimu nga zisukka mu emu. Wano singa enkoko endala egatta eggi mu gano agamaamirwa olwo kiyinza okuleetawo okutaataagana mu nnaku entuufu ezirina okwalulirwamu amagi gano. Wamu n’ensonga endala nnyingi.
Egimu ku migaso gy’enkoko
i) Enkoko kati okuzirunda mulimu oguviiramu ddala ensimbi era abantu bangi kati bagagga ffugge wabula ng'ensimbi baziggye mu kulunda nkoko.
ii) Enkoko kimu ku bintu ebitwalibwa ku buko era nga wano enkoko ya Sseggwango omuko kawasa gy’awa omuko gy’aggya omukazi.
iii) Enkoko zivaako ebyoya ebikozesebwa mu kutimba wamu n’okwongera okulabisa oulungi ebifo eby’enjawulo
iv) Enkoko omuganda ya zeeyambisanga okumanya obudde. Kino era kikyeyambisibwa abantu ab’enjawulo naddala abakuliridde mu myaka mu misoso gy’ebyalo
v) Zituwa ennyama ewoomera abantu abasinga omubinga wansi w’enjuba wano.
vi) Ziriko engero wamu n’enjogera ezizituukirako wano mu Buganda ko n’ebintu ebirala ebituukira ku lulimi ng'ebikocco. Okugeza;
Ekikocco – Yita emitala nange mpite emitala tusisinkanye amaloboozi “ Enkoko empanga”
Atolotooma nga Sseggwanga gye bawadde amazzi amanaabemu. N’ebirala bingi.
vii) Enkoko zivaamu kalimbwe ekimu ku bigimusa ebisingayo obulungi okukozesebwa abalimi nga bamuteeka mu nnimiro zaabwe.
viii) Ebyenda by’enkoko kirungo kya muzinzi nnyo mu kukola emmere y’ebyennyanja. N’ebirala bingi ebikwata ku kinyonyi kino.
[[Category:Buganda]]
4k5kpvdlxj4zvrvpxpnb6f55fjmbg1d
76802
76801
2026-10-16T19:59:17Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76802
wikitext
text/x-wiki
[[File:Hen chicken.jpg|thumb|Hen chicken]]
Enkoko kimu ku binyonyi ebirundibwa mu Buganda ne mu maka g’abantu abalala bangi nnyo olw’emigaso enkumu egizifumbekeddemu. Nazzikuno ng'Omuganda alunda enkoko zino olw’emigaso gye zaalina enfaafa era nga gyekuusa nnyo ku buwangwa, wabula ensangi zino abantu tebakyatambulira ku mulamwa guno nga bo bakulembeza kya kwenogera nsimbi.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ebika by’enkoko
Mu Buganda era ng'awantu awalala wonna enkoko zino gye zirundibwa era tulina enkoko za bika bibiri wabula nga wano ziweebwa amannya gaazo ag’ennono okusinziira ku kikula oba ku ntondwa yaazo.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Enkoko ensajja mu Luganda eyitibwa Mpanga oba Sseggwanga era nga n’enkazi eyitibwa Nseera. Wabula nga mu bika bino ebikulu ebibiri era mulimu ebika ebirala ebigwamu.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ebika ebigwa mu biti bino ebibiri;
i) Ensesere
ii) Lujumba
iii) Kakofu
iv) Ey’olusingosingo n’ebika ebirala bingi
Ennunda y’enkoko
Nazzikuno ng'Omuganda enkoko ze zeetakulira. Mu mbeera eno ng'Omuganda enkoko azita ne zisobola okutambula okusobola okwetakulira n’okufuna ebintu bye zisobola okulya okusobola okubeezaawo obulamu bwazo. Wabula ng'enkyukakyuka gye zigenda zibangibwawo mu bitundu eb’enjawulo abantu kati enkoko ennansi zino nazo kati bazirundira mu biyumba olw’ensonga nti abamu bapangisa, abamu tebakyalina ttaka limala enkoko zino kwe zisobola okubeera nga bwe zeetakulira ekibaleetedde nabo okukyusa ennunda y’enkoko zino.
Okubiika
Enkoko enseera nga bwe twakirambise waggulu nti ze nkoko ze tuyita enkazi mu lulimi olwangu era nga zino mu butonde ze zaaweebwa olukusa okubiika ng'erimu ku makubo omuyinza okuyitibwa okwongera ku muwendo gwazo. Enkoko enseera eridde obulungi esobola okubiika eggi buli lunaku era ng'esobola okubiika wakati w’amagi amakumi asatu (30) n’amakumi ana (40) olwo n'elyoka etandika okumaamira nga bwe kiri mu butonde bwazo.
Okumaamira n’okwalula
Enkoko emala ennaku abiri mu lumu ku magi (21) n’oluvannyuma n’eyalula. Wabula wano wayinza okubeerawo embeera ez’enjawulo eziyinza okwongezesaamu ennaku ezitasukka nnaku ssatu okuva ku ziri abiri mu olumi ez'essalira. Kino kiyinza okuva ku bintu nga;
Singa enkoko etandika okumaamira wabula ng'omulunzi bulijjo aggyawo amagi ng'agatereka olw’embeera endala zonna z’ayinza okuba nga yatya okuzeŋŋanga olwo yo enkoko n’etandika okumaamira gano g'erinawo olwo ye n’agenda okukitegeera nga gano gabadde galekeddwako ennaku ate n’agyongera amalala.
Enfunda ezisinga enkoko zino zimanyi okubiika mu kifo ekimu nga zisukka mu emu. Wano singa enkoko endala egatta eggi mu gano agamaamirwa olwo kiyinza okuleetawo okutaataagana mu nnaku entuufu ezirina okwalulirwamu amagi gano. Wamu n’ensonga endala nnyingi.
Egimu ku migaso gy’enkoko
i) Enkoko kati okuzirunda mulimu oguviiramu ddala ensimbi era abantu bangi kati bagagga ffugge wabula ng'ensimbi baziggye mu kulunda nkoko.
ii) Enkoko kimu ku bintu ebitwalibwa ku buko era nga wano enkoko ya Sseggwango omuko kawasa gy’awa omuko gy’aggya omukazi.
iii) Enkoko zivaako ebyoya ebikozesebwa mu kutimba wamu n’okwongera okulabisa oulungi ebifo eby’enjawulo
iv) Enkoko omuganda ya zeeyambisanga okumanya obudde. Kino era kikyeyambisibwa abantu ab’enjawulo naddala abakuliridde mu myaka mu misoso gy’ebyalo
v) Zituwa ennyama ewoomera abantu abasinga omubinga wansi w’enjuba wano.
vi) Ziriko engero wamu n’enjogera ezizituukirako wano mu Buganda ko n’ebintu ebirala ebituukira ku lulimi ng'ebikocco. Okugeza;
Ekikocco – Yita emitala nange mpite emitala tusisinkanye amaloboozi “ Enkoko empanga”
Atolotooma nga Sseggwanga gye bawadde amazzi amanaabemu. N’ebirala bingi.
vii) Enkoko zivaamu kalimbwe ekimu ku bigimusa ebisingayo obulungi okukozesebwa abalimi nga bamuteeka mu nnimiro zaabwe.
viii) Ebyenda by’enkoko kirungo kya muzinzi nnyo mu kukola emmere y’ebyennyanja. N’ebirala bingi ebikwata ku kinyonyi kino.
[[Category:Buganda]]
78o85v2tdznlggpnbmurvyby9ovre3x
76803
76802
2026-10-16T19:59:42Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76803
wikitext
text/x-wiki
[[File:Hen chicken.jpg|thumb|Hen chicken]]
Enkoko kimu ku binyonyi ebirundibwa mu Buganda ne mu maka g’abantu abalala bangi nnyo olw’emigaso enkumu egizifumbekeddemu. Nazzikuno ng'Omuganda alunda enkoko zino olw’emigaso gye zaalina enfaafa era nga gyekuusa nnyo ku buwangwa, wabula ensangi zino abantu tebakyatambulira ku mulamwa guno nga bo bakulembeza kya kwenogera nsimbi.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ebika by’enkoko
Mu Buganda era ng'awantu awalala wonna enkoko zino gye zirundibwa era tulina enkoko za bika bibiri wabula nga wano ziweebwa amannya gaazo ag’ennono okusinziira ku kikula oba ku ntondwa yaazo.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Enkoko ensajja mu Luganda eyitibwa Mpanga oba Sseggwanga era nga n’enkazi eyitibwa Nseera. Wabula nga mu bika bino ebikulu ebibiri era mulimu ebika ebirala ebigwamu.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ebika ebigwa mu biti bino ebibiri;
i) Ensesere
ii) Lujumba
iii) Kakofu
iv) Ey’olusingosingo n’ebika ebirala bingi<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ennunda y’enkoko
Nazzikuno ng'Omuganda enkoko ze zeetakulira. Mu mbeera eno ng'Omuganda enkoko azita ne zisobola okutambula okusobola okwetakulira n’okufuna ebintu bye zisobola okulya okusobola okubeezaawo obulamu bwazo. Wabula ng'enkyukakyuka gye zigenda zibangibwawo mu bitundu eb’enjawulo abantu kati enkoko ennansi zino nazo kati bazirundira mu biyumba olw’ensonga nti abamu bapangisa, abamu tebakyalina ttaka limala enkoko zino kwe zisobola okubeera nga bwe zeetakulira ekibaleetedde nabo okukyusa ennunda y’enkoko zino.
Okubiika
Enkoko enseera nga bwe twakirambise waggulu nti ze nkoko ze tuyita enkazi mu lulimi olwangu era nga zino mu butonde ze zaaweebwa olukusa okubiika ng'erimu ku makubo omuyinza okuyitibwa okwongera ku muwendo gwazo. Enkoko enseera eridde obulungi esobola okubiika eggi buli lunaku era ng'esobola okubiika wakati w’amagi amakumi asatu (30) n’amakumi ana (40) olwo n'elyoka etandika okumaamira nga bwe kiri mu butonde bwazo.
Okumaamira n’okwalula
Enkoko emala ennaku abiri mu lumu ku magi (21) n’oluvannyuma n’eyalula. Wabula wano wayinza okubeerawo embeera ez’enjawulo eziyinza okwongezesaamu ennaku ezitasukka nnaku ssatu okuva ku ziri abiri mu olumi ez'essalira. Kino kiyinza okuva ku bintu nga;
Singa enkoko etandika okumaamira wabula ng'omulunzi bulijjo aggyawo amagi ng'agatereka olw’embeera endala zonna z’ayinza okuba nga yatya okuzeŋŋanga olwo yo enkoko n’etandika okumaamira gano g'erinawo olwo ye n’agenda okukitegeera nga gano gabadde galekeddwako ennaku ate n’agyongera amalala.
Enfunda ezisinga enkoko zino zimanyi okubiika mu kifo ekimu nga zisukka mu emu. Wano singa enkoko endala egatta eggi mu gano agamaamirwa olwo kiyinza okuleetawo okutaataagana mu nnaku entuufu ezirina okwalulirwamu amagi gano. Wamu n’ensonga endala nnyingi.
Egimu ku migaso gy’enkoko
i) Enkoko kati okuzirunda mulimu oguviiramu ddala ensimbi era abantu bangi kati bagagga ffugge wabula ng'ensimbi baziggye mu kulunda nkoko.
ii) Enkoko kimu ku bintu ebitwalibwa ku buko era nga wano enkoko ya Sseggwango omuko kawasa gy’awa omuko gy’aggya omukazi.
iii) Enkoko zivaako ebyoya ebikozesebwa mu kutimba wamu n’okwongera okulabisa oulungi ebifo eby’enjawulo
iv) Enkoko omuganda ya zeeyambisanga okumanya obudde. Kino era kikyeyambisibwa abantu ab’enjawulo naddala abakuliridde mu myaka mu misoso gy’ebyalo
v) Zituwa ennyama ewoomera abantu abasinga omubinga wansi w’enjuba wano.
vi) Ziriko engero wamu n’enjogera ezizituukirako wano mu Buganda ko n’ebintu ebirala ebituukira ku lulimi ng'ebikocco. Okugeza;
Ekikocco – Yita emitala nange mpite emitala tusisinkanye amaloboozi “ Enkoko empanga”
Atolotooma nga Sseggwanga gye bawadde amazzi amanaabemu. N’ebirala bingi.
vii) Enkoko zivaamu kalimbwe ekimu ku bigimusa ebisingayo obulungi okukozesebwa abalimi nga bamuteeka mu nnimiro zaabwe.
viii) Ebyenda by’enkoko kirungo kya muzinzi nnyo mu kukola emmere y’ebyennyanja. N’ebirala bingi ebikwata ku kinyonyi kino.
[[Category:Buganda]]
9usvvh5isn0tis9wxm8ft3w9b7bvpo3
76804
76803
2026-10-16T20:00:08Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76804
wikitext
text/x-wiki
[[File:Hen chicken.jpg|thumb|Hen chicken]]
Enkoko kimu ku binyonyi ebirundibwa mu Buganda ne mu maka g’abantu abalala bangi nnyo olw’emigaso enkumu egizifumbekeddemu. Nazzikuno ng'Omuganda alunda enkoko zino olw’emigaso gye zaalina enfaafa era nga gyekuusa nnyo ku buwangwa, wabula ensangi zino abantu tebakyatambulira ku mulamwa guno nga bo bakulembeza kya kwenogera nsimbi.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ebika by’enkoko
Mu Buganda era ng'awantu awalala wonna enkoko zino gye zirundibwa era tulina enkoko za bika bibiri wabula nga wano ziweebwa amannya gaazo ag’ennono okusinziira ku kikula oba ku ntondwa yaazo.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Enkoko ensajja mu Luganda eyitibwa Mpanga oba Sseggwanga era nga n’enkazi eyitibwa Nseera. Wabula nga mu bika bino ebikulu ebibiri era mulimu ebika ebirala ebigwamu.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ebika ebigwa mu biti bino ebibiri;
i) Ensesere
ii) Lujumba
iii) Kakofu
iv) Ey’olusingosingo n’ebika ebirala bingi<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ennunda y’enkoko
Nazzikuno ng'Omuganda enkoko ze zeetakulira. Mu mbeera eno ng'Omuganda enkoko azita ne zisobola okutambula okusobola okwetakulira n’okufuna ebintu bye zisobola okulya okusobola okubeezaawo obulamu bwazo. Wabula ng'enkyukakyuka gye zigenda zibangibwawo mu bitundu eb’enjawulo abantu kati enkoko ennansi zino nazo kati bazirundira mu biyumba olw’ensonga nti abamu bapangisa, abamu tebakyalina ttaka limala enkoko zino kwe zisobola okubeera nga bwe zeetakulira ekibaleetedde nabo okukyusa ennunda y’enkoko zino.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Okubiika
Enkoko enseera nga bwe twakirambise waggulu nti ze nkoko ze tuyita enkazi mu lulimi olwangu era nga zino mu butonde ze zaaweebwa olukusa okubiika ng'erimu ku makubo omuyinza okuyitibwa okwongera ku muwendo gwazo. Enkoko enseera eridde obulungi esobola okubiika eggi buli lunaku era ng'esobola okubiika wakati w’amagi amakumi asatu (30) n’amakumi ana (40) olwo n'elyoka etandika okumaamira nga bwe kiri mu butonde bwazo.
Okumaamira n’okwalula
Enkoko emala ennaku abiri mu lumu ku magi (21) n’oluvannyuma n’eyalula. Wabula wano wayinza okubeerawo embeera ez’enjawulo eziyinza okwongezesaamu ennaku ezitasukka nnaku ssatu okuva ku ziri abiri mu olumi ez'essalira. Kino kiyinza okuva ku bintu nga;
Singa enkoko etandika okumaamira wabula ng'omulunzi bulijjo aggyawo amagi ng'agatereka olw’embeera endala zonna z’ayinza okuba nga yatya okuzeŋŋanga olwo yo enkoko n’etandika okumaamira gano g'erinawo olwo ye n’agenda okukitegeera nga gano gabadde galekeddwako ennaku ate n’agyongera amalala.
Enfunda ezisinga enkoko zino zimanyi okubiika mu kifo ekimu nga zisukka mu emu. Wano singa enkoko endala egatta eggi mu gano agamaamirwa olwo kiyinza okuleetawo okutaataagana mu nnaku entuufu ezirina okwalulirwamu amagi gano. Wamu n’ensonga endala nnyingi.
Egimu ku migaso gy’enkoko
i) Enkoko kati okuzirunda mulimu oguviiramu ddala ensimbi era abantu bangi kati bagagga ffugge wabula ng'ensimbi baziggye mu kulunda nkoko.
ii) Enkoko kimu ku bintu ebitwalibwa ku buko era nga wano enkoko ya Sseggwango omuko kawasa gy’awa omuko gy’aggya omukazi.
iii) Enkoko zivaako ebyoya ebikozesebwa mu kutimba wamu n’okwongera okulabisa oulungi ebifo eby’enjawulo
iv) Enkoko omuganda ya zeeyambisanga okumanya obudde. Kino era kikyeyambisibwa abantu ab’enjawulo naddala abakuliridde mu myaka mu misoso gy’ebyalo
v) Zituwa ennyama ewoomera abantu abasinga omubinga wansi w’enjuba wano.
vi) Ziriko engero wamu n’enjogera ezizituukirako wano mu Buganda ko n’ebintu ebirala ebituukira ku lulimi ng'ebikocco. Okugeza;
Ekikocco – Yita emitala nange mpite emitala tusisinkanye amaloboozi “ Enkoko empanga”
Atolotooma nga Sseggwanga gye bawadde amazzi amanaabemu. N’ebirala bingi.
vii) Enkoko zivaamu kalimbwe ekimu ku bigimusa ebisingayo obulungi okukozesebwa abalimi nga bamuteeka mu nnimiro zaabwe.
viii) Ebyenda by’enkoko kirungo kya muzinzi nnyo mu kukola emmere y’ebyennyanja. N’ebirala bingi ebikwata ku kinyonyi kino.
[[Category:Buganda]]
dj3bj57sm53e1qai94urc466yrnnzzi
76805
76804
2026-10-16T20:00:39Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76805
wikitext
text/x-wiki
[[File:Hen chicken.jpg|thumb|Hen chicken]]
Enkoko kimu ku binyonyi ebirundibwa mu Buganda ne mu maka g’abantu abalala bangi nnyo olw’emigaso enkumu egizifumbekeddemu. Nazzikuno ng'Omuganda alunda enkoko zino olw’emigaso gye zaalina enfaafa era nga gyekuusa nnyo ku buwangwa, wabula ensangi zino abantu tebakyatambulira ku mulamwa guno nga bo bakulembeza kya kwenogera nsimbi.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ebika by’enkoko
Mu Buganda era ng'awantu awalala wonna enkoko zino gye zirundibwa era tulina enkoko za bika bibiri wabula nga wano ziweebwa amannya gaazo ag’ennono okusinziira ku kikula oba ku ntondwa yaazo.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Enkoko ensajja mu Luganda eyitibwa Mpanga oba Sseggwanga era nga n’enkazi eyitibwa Nseera. Wabula nga mu bika bino ebikulu ebibiri era mulimu ebika ebirala ebigwamu.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ebika ebigwa mu biti bino ebibiri;
i) Ensesere
ii) Lujumba
iii) Kakofu
iv) Ey’olusingosingo n’ebika ebirala bingi<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ennunda y’enkoko
Nazzikuno ng'Omuganda enkoko ze zeetakulira. Mu mbeera eno ng'Omuganda enkoko azita ne zisobola okutambula okusobola okwetakulira n’okufuna ebintu bye zisobola okulya okusobola okubeezaawo obulamu bwazo. Wabula ng'enkyukakyuka gye zigenda zibangibwawo mu bitundu eb’enjawulo abantu kati enkoko ennansi zino nazo kati bazirundira mu biyumba olw’ensonga nti abamu bapangisa, abamu tebakyalina ttaka limala enkoko zino kwe zisobola okubeera nga bwe zeetakulira ekibaleetedde nabo okukyusa ennunda y’enkoko zino.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Okubiika
Enkoko enseera nga bwe twakirambise waggulu nti ze nkoko ze tuyita enkazi mu lulimi olwangu era nga zino mu butonde ze zaaweebwa olukusa okubiika ng'erimu ku makubo omuyinza okuyitibwa okwongera ku muwendo gwazo. Enkoko enseera eridde obulungi esobola okubiika eggi buli lunaku era ng'esobola okubiika wakati w’amagi amakumi asatu (30) n’amakumi ana (40) olwo n'elyoka etandika okumaamira nga bwe kiri mu butonde bwazo.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Okumaamira n’okwalula
Enkoko emala ennaku abiri mu lumu ku magi (21) n’oluvannyuma n’eyalula. Wabula wano wayinza okubeerawo embeera ez’enjawulo eziyinza okwongezesaamu ennaku ezitasukka nnaku ssatu okuva ku ziri abiri mu olumi ez'essalira. Kino kiyinza okuva ku bintu nga;
Singa enkoko etandika okumaamira wabula ng'omulunzi bulijjo aggyawo amagi ng'agatereka olw’embeera endala zonna z’ayinza okuba nga yatya okuzeŋŋanga olwo yo enkoko n’etandika okumaamira gano g'erinawo olwo ye n’agenda okukitegeera nga gano gabadde galekeddwako ennaku ate n’agyongera amalala.
Enfunda ezisinga enkoko zino zimanyi okubiika mu kifo ekimu nga zisukka mu emu. Wano singa enkoko endala egatta eggi mu gano agamaamirwa olwo kiyinza okuleetawo okutaataagana mu nnaku entuufu ezirina okwalulirwamu amagi gano. Wamu n’ensonga endala nnyingi.
Egimu ku migaso gy’enkoko
i) Enkoko kati okuzirunda mulimu oguviiramu ddala ensimbi era abantu bangi kati bagagga ffugge wabula ng'ensimbi baziggye mu kulunda nkoko.
ii) Enkoko kimu ku bintu ebitwalibwa ku buko era nga wano enkoko ya Sseggwango omuko kawasa gy’awa omuko gy’aggya omukazi.
iii) Enkoko zivaako ebyoya ebikozesebwa mu kutimba wamu n’okwongera okulabisa oulungi ebifo eby’enjawulo
iv) Enkoko omuganda ya zeeyambisanga okumanya obudde. Kino era kikyeyambisibwa abantu ab’enjawulo naddala abakuliridde mu myaka mu misoso gy’ebyalo
v) Zituwa ennyama ewoomera abantu abasinga omubinga wansi w’enjuba wano.
vi) Ziriko engero wamu n’enjogera ezizituukirako wano mu Buganda ko n’ebintu ebirala ebituukira ku lulimi ng'ebikocco. Okugeza;
Ekikocco – Yita emitala nange mpite emitala tusisinkanye amaloboozi “ Enkoko empanga”
Atolotooma nga Sseggwanga gye bawadde amazzi amanaabemu. N’ebirala bingi.
vii) Enkoko zivaamu kalimbwe ekimu ku bigimusa ebisingayo obulungi okukozesebwa abalimi nga bamuteeka mu nnimiro zaabwe.
viii) Ebyenda by’enkoko kirungo kya muzinzi nnyo mu kukola emmere y’ebyennyanja. N’ebirala bingi ebikwata ku kinyonyi kino.
[[Category:Buganda]]
syz5qgg320q63fo0rtx7vms8jxkhf0p
76806
76805
2026-10-16T20:01:09Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76806
wikitext
text/x-wiki
[[File:Hen chicken.jpg|thumb|Hen chicken]]
Enkoko kimu ku binyonyi ebirundibwa mu Buganda ne mu maka g’abantu abalala bangi nnyo olw’emigaso enkumu egizifumbekeddemu. Nazzikuno ng'Omuganda alunda enkoko zino olw’emigaso gye zaalina enfaafa era nga gyekuusa nnyo ku buwangwa, wabula ensangi zino abantu tebakyatambulira ku mulamwa guno nga bo bakulembeza kya kwenogera nsimbi.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ebika by’enkoko
Mu Buganda era ng'awantu awalala wonna enkoko zino gye zirundibwa era tulina enkoko za bika bibiri wabula nga wano ziweebwa amannya gaazo ag’ennono okusinziira ku kikula oba ku ntondwa yaazo.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Enkoko ensajja mu Luganda eyitibwa Mpanga oba Sseggwanga era nga n’enkazi eyitibwa Nseera. Wabula nga mu bika bino ebikulu ebibiri era mulimu ebika ebirala ebigwamu.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ebika ebigwa mu biti bino ebibiri;
i) Ensesere
ii) Lujumba
iii) Kakofu
iv) Ey’olusingosingo n’ebika ebirala bingi<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ennunda y’enkoko
Nazzikuno ng'Omuganda enkoko ze zeetakulira. Mu mbeera eno ng'Omuganda enkoko azita ne zisobola okutambula okusobola okwetakulira n’okufuna ebintu bye zisobola okulya okusobola okubeezaawo obulamu bwazo. Wabula ng'enkyukakyuka gye zigenda zibangibwawo mu bitundu eb’enjawulo abantu kati enkoko ennansi zino nazo kati bazirundira mu biyumba olw’ensonga nti abamu bapangisa, abamu tebakyalina ttaka limala enkoko zino kwe zisobola okubeera nga bwe zeetakulira ekibaleetedde nabo okukyusa ennunda y’enkoko zino.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Okubiika
Enkoko enseera nga bwe twakirambise waggulu nti ze nkoko ze tuyita enkazi mu lulimi olwangu era nga zino mu butonde ze zaaweebwa olukusa okubiika ng'erimu ku makubo omuyinza okuyitibwa okwongera ku muwendo gwazo. Enkoko enseera eridde obulungi esobola okubiika eggi buli lunaku era ng'esobola okubiika wakati w’amagi amakumi asatu (30) n’amakumi ana (40) olwo n'elyoka etandika okumaamira nga bwe kiri mu butonde bwazo.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Okumaamira n’okwalula
Enkoko emala ennaku abiri mu lumu ku magi (21) n’oluvannyuma n’eyalula. Wabula wano wayinza okubeerawo embeera ez’enjawulo eziyinza okwongezesaamu ennaku ezitasukka nnaku ssatu okuva ku ziri abiri mu olumi ez'essalira. Kino kiyinza okuva ku bintu nga;<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Singa enkoko etandika okumaamira wabula ng'omulunzi bulijjo aggyawo amagi ng'agatereka olw’embeera endala zonna z’ayinza okuba nga yatya okuzeŋŋanga olwo yo enkoko n’etandika okumaamira gano g'erinawo olwo ye n’agenda okukitegeera nga gano gabadde galekeddwako ennaku ate n’agyongera amalala.
Enfunda ezisinga enkoko zino zimanyi okubiika mu kifo ekimu nga zisukka mu emu. Wano singa enkoko endala egatta eggi mu gano agamaamirwa olwo kiyinza okuleetawo okutaataagana mu nnaku entuufu ezirina okwalulirwamu amagi gano. Wamu n’ensonga endala nnyingi.
Egimu ku migaso gy’enkoko
i) Enkoko kati okuzirunda mulimu oguviiramu ddala ensimbi era abantu bangi kati bagagga ffugge wabula ng'ensimbi baziggye mu kulunda nkoko.
ii) Enkoko kimu ku bintu ebitwalibwa ku buko era nga wano enkoko ya Sseggwango omuko kawasa gy’awa omuko gy’aggya omukazi.
iii) Enkoko zivaako ebyoya ebikozesebwa mu kutimba wamu n’okwongera okulabisa oulungi ebifo eby’enjawulo
iv) Enkoko omuganda ya zeeyambisanga okumanya obudde. Kino era kikyeyambisibwa abantu ab’enjawulo naddala abakuliridde mu myaka mu misoso gy’ebyalo
v) Zituwa ennyama ewoomera abantu abasinga omubinga wansi w’enjuba wano.
vi) Ziriko engero wamu n’enjogera ezizituukirako wano mu Buganda ko n’ebintu ebirala ebituukira ku lulimi ng'ebikocco. Okugeza;
Ekikocco – Yita emitala nange mpite emitala tusisinkanye amaloboozi “ Enkoko empanga”
Atolotooma nga Sseggwanga gye bawadde amazzi amanaabemu. N’ebirala bingi.
vii) Enkoko zivaamu kalimbwe ekimu ku bigimusa ebisingayo obulungi okukozesebwa abalimi nga bamuteeka mu nnimiro zaabwe.
viii) Ebyenda by’enkoko kirungo kya muzinzi nnyo mu kukola emmere y’ebyennyanja. N’ebirala bingi ebikwata ku kinyonyi kino.
[[Category:Buganda]]
4vhzc4pa2paripi6rzfzrpba6y66hl5
76807
76806
2026-10-16T20:01:40Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76807
wikitext
text/x-wiki
[[File:Hen chicken.jpg|thumb|Hen chicken]]
Enkoko kimu ku binyonyi ebirundibwa mu Buganda ne mu maka g’abantu abalala bangi nnyo olw’emigaso enkumu egizifumbekeddemu. Nazzikuno ng'Omuganda alunda enkoko zino olw’emigaso gye zaalina enfaafa era nga gyekuusa nnyo ku buwangwa, wabula ensangi zino abantu tebakyatambulira ku mulamwa guno nga bo bakulembeza kya kwenogera nsimbi.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ebika by’enkoko
Mu Buganda era ng'awantu awalala wonna enkoko zino gye zirundibwa era tulina enkoko za bika bibiri wabula nga wano ziweebwa amannya gaazo ag’ennono okusinziira ku kikula oba ku ntondwa yaazo.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Enkoko ensajja mu Luganda eyitibwa Mpanga oba Sseggwanga era nga n’enkazi eyitibwa Nseera. Wabula nga mu bika bino ebikulu ebibiri era mulimu ebika ebirala ebigwamu.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ebika ebigwa mu biti bino ebibiri;
i) Ensesere
ii) Lujumba
iii) Kakofu
iv) Ey’olusingosingo n’ebika ebirala bingi<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ennunda y’enkoko
Nazzikuno ng'Omuganda enkoko ze zeetakulira. Mu mbeera eno ng'Omuganda enkoko azita ne zisobola okutambula okusobola okwetakulira n’okufuna ebintu bye zisobola okulya okusobola okubeezaawo obulamu bwazo. Wabula ng'enkyukakyuka gye zigenda zibangibwawo mu bitundu eb’enjawulo abantu kati enkoko ennansi zino nazo kati bazirundira mu biyumba olw’ensonga nti abamu bapangisa, abamu tebakyalina ttaka limala enkoko zino kwe zisobola okubeera nga bwe zeetakulira ekibaleetedde nabo okukyusa ennunda y’enkoko zino.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Okubiika
Enkoko enseera nga bwe twakirambise waggulu nti ze nkoko ze tuyita enkazi mu lulimi olwangu era nga zino mu butonde ze zaaweebwa olukusa okubiika ng'erimu ku makubo omuyinza okuyitibwa okwongera ku muwendo gwazo. Enkoko enseera eridde obulungi esobola okubiika eggi buli lunaku era ng'esobola okubiika wakati w’amagi amakumi asatu (30) n’amakumi ana (40) olwo n'elyoka etandika okumaamira nga bwe kiri mu butonde bwazo.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Okumaamira n’okwalula
Enkoko emala ennaku abiri mu lumu ku magi (21) n’oluvannyuma n’eyalula. Wabula wano wayinza okubeerawo embeera ez’enjawulo eziyinza okwongezesaamu ennaku ezitasukka nnaku ssatu okuva ku ziri abiri mu olumi ez'essalira. Kino kiyinza okuva ku bintu nga;<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Singa enkoko etandika okumaamira wabula ng'omulunzi bulijjo aggyawo amagi ng'agatereka olw’embeera endala zonna z’ayinza okuba nga yatya okuzeŋŋanga olwo yo enkoko n’etandika okumaamira gano g'erinawo olwo ye n’agenda okukitegeera nga gano gabadde galekeddwako ennaku ate n’agyongera amalala.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Enfunda ezisinga enkoko zino zimanyi okubiika mu kifo ekimu nga zisukka mu emu. Wano singa enkoko endala egatta eggi mu gano agamaamirwa olwo kiyinza okuleetawo okutaataagana mu nnaku entuufu ezirina okwalulirwamu amagi gano. Wamu n’ensonga endala nnyingi.
Egimu ku migaso gy’enkoko
i) Enkoko kati okuzirunda mulimu oguviiramu ddala ensimbi era abantu bangi kati bagagga ffugge wabula ng'ensimbi baziggye mu kulunda nkoko.
ii) Enkoko kimu ku bintu ebitwalibwa ku buko era nga wano enkoko ya Sseggwango omuko kawasa gy’awa omuko gy’aggya omukazi.
iii) Enkoko zivaako ebyoya ebikozesebwa mu kutimba wamu n’okwongera okulabisa oulungi ebifo eby’enjawulo
iv) Enkoko omuganda ya zeeyambisanga okumanya obudde. Kino era kikyeyambisibwa abantu ab’enjawulo naddala abakuliridde mu myaka mu misoso gy’ebyalo
v) Zituwa ennyama ewoomera abantu abasinga omubinga wansi w’enjuba wano.
vi) Ziriko engero wamu n’enjogera ezizituukirako wano mu Buganda ko n’ebintu ebirala ebituukira ku lulimi ng'ebikocco. Okugeza;
Ekikocco – Yita emitala nange mpite emitala tusisinkanye amaloboozi “ Enkoko empanga”
Atolotooma nga Sseggwanga gye bawadde amazzi amanaabemu. N’ebirala bingi.
vii) Enkoko zivaamu kalimbwe ekimu ku bigimusa ebisingayo obulungi okukozesebwa abalimi nga bamuteeka mu nnimiro zaabwe.
viii) Ebyenda by’enkoko kirungo kya muzinzi nnyo mu kukola emmere y’ebyennyanja. N’ebirala bingi ebikwata ku kinyonyi kino.
[[Category:Buganda]]
cnl993m63hfx2nxnir2ua9jwipmajxc
76808
76807
2026-10-16T20:02:01Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76808
wikitext
text/x-wiki
[[File:Hen chicken.jpg|thumb|Hen chicken]]
Enkoko kimu ku binyonyi ebirundibwa mu Buganda ne mu maka g’abantu abalala bangi nnyo olw’emigaso enkumu egizifumbekeddemu. Nazzikuno ng'Omuganda alunda enkoko zino olw’emigaso gye zaalina enfaafa era nga gyekuusa nnyo ku buwangwa, wabula ensangi zino abantu tebakyatambulira ku mulamwa guno nga bo bakulembeza kya kwenogera nsimbi.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ebika by’enkoko
Mu Buganda era ng'awantu awalala wonna enkoko zino gye zirundibwa era tulina enkoko za bika bibiri wabula nga wano ziweebwa amannya gaazo ag’ennono okusinziira ku kikula oba ku ntondwa yaazo.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Enkoko ensajja mu Luganda eyitibwa Mpanga oba Sseggwanga era nga n’enkazi eyitibwa Nseera. Wabula nga mu bika bino ebikulu ebibiri era mulimu ebika ebirala ebigwamu.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ebika ebigwa mu biti bino ebibiri;
i) Ensesere
ii) Lujumba
iii) Kakofu
iv) Ey’olusingosingo n’ebika ebirala bingi<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ennunda y’enkoko
Nazzikuno ng'Omuganda enkoko ze zeetakulira. Mu mbeera eno ng'Omuganda enkoko azita ne zisobola okutambula okusobola okwetakulira n’okufuna ebintu bye zisobola okulya okusobola okubeezaawo obulamu bwazo. Wabula ng'enkyukakyuka gye zigenda zibangibwawo mu bitundu eb’enjawulo abantu kati enkoko ennansi zino nazo kati bazirundira mu biyumba olw’ensonga nti abamu bapangisa, abamu tebakyalina ttaka limala enkoko zino kwe zisobola okubeera nga bwe zeetakulira ekibaleetedde nabo okukyusa ennunda y’enkoko zino.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Okubiika
Enkoko enseera nga bwe twakirambise waggulu nti ze nkoko ze tuyita enkazi mu lulimi olwangu era nga zino mu butonde ze zaaweebwa olukusa okubiika ng'erimu ku makubo omuyinza okuyitibwa okwongera ku muwendo gwazo. Enkoko enseera eridde obulungi esobola okubiika eggi buli lunaku era ng'esobola okubiika wakati w’amagi amakumi asatu (30) n’amakumi ana (40) olwo n'elyoka etandika okumaamira nga bwe kiri mu butonde bwazo.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Okumaamira n’okwalula
Enkoko emala ennaku abiri mu lumu ku magi (21) n’oluvannyuma n’eyalula. Wabula wano wayinza okubeerawo embeera ez’enjawulo eziyinza okwongezesaamu ennaku ezitasukka nnaku ssatu okuva ku ziri abiri mu olumi ez'essalira. Kino kiyinza okuva ku bintu nga;<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Singa enkoko etandika okumaamira wabula ng'omulunzi bulijjo aggyawo amagi ng'agatereka olw’embeera endala zonna z’ayinza okuba nga yatya okuzeŋŋanga olwo yo enkoko n’etandika okumaamira gano g'erinawo olwo ye n’agenda okukitegeera nga gano gabadde galekeddwako ennaku ate n’agyongera amalala.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Enfunda ezisinga enkoko zino zimanyi okubiika mu kifo ekimu nga zisukka mu emu. Wano singa enkoko endala egatta eggi mu gano agamaamirwa olwo kiyinza okuleetawo okutaataagana mu nnaku entuufu ezirina okwalulirwamu amagi gano. Wamu n’ensonga endala nnyingi.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Egimu ku migaso gy’enkoko
i) Enkoko kati okuzirunda mulimu oguviiramu ddala ensimbi era abantu bangi kati bagagga ffugge wabula ng'ensimbi baziggye mu kulunda nkoko.
ii) Enkoko kimu ku bintu ebitwalibwa ku buko era nga wano enkoko ya Sseggwango omuko kawasa gy’awa omuko gy’aggya omukazi.
iii) Enkoko zivaako ebyoya ebikozesebwa mu kutimba wamu n’okwongera okulabisa oulungi ebifo eby’enjawulo
iv) Enkoko omuganda ya zeeyambisanga okumanya obudde. Kino era kikyeyambisibwa abantu ab’enjawulo naddala abakuliridde mu myaka mu misoso gy’ebyalo
v) Zituwa ennyama ewoomera abantu abasinga omubinga wansi w’enjuba wano.
vi) Ziriko engero wamu n’enjogera ezizituukirako wano mu Buganda ko n’ebintu ebirala ebituukira ku lulimi ng'ebikocco. Okugeza;
Ekikocco – Yita emitala nange mpite emitala tusisinkanye amaloboozi “ Enkoko empanga”
Atolotooma nga Sseggwanga gye bawadde amazzi amanaabemu. N’ebirala bingi.
vii) Enkoko zivaamu kalimbwe ekimu ku bigimusa ebisingayo obulungi okukozesebwa abalimi nga bamuteeka mu nnimiro zaabwe.
viii) Ebyenda by’enkoko kirungo kya muzinzi nnyo mu kukola emmere y’ebyennyanja. N’ebirala bingi ebikwata ku kinyonyi kino.
[[Category:Buganda]]
8ygnupt7fpd1kzseut928tuti07o8n8
76809
76808
2026-10-16T20:02:25Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76809
wikitext
text/x-wiki
[[File:Hen chicken.jpg|thumb|Hen chicken]]
Enkoko kimu ku binyonyi ebirundibwa mu Buganda ne mu maka g’abantu abalala bangi nnyo olw’emigaso enkumu egizifumbekeddemu. Nazzikuno ng'Omuganda alunda enkoko zino olw’emigaso gye zaalina enfaafa era nga gyekuusa nnyo ku buwangwa, wabula ensangi zino abantu tebakyatambulira ku mulamwa guno nga bo bakulembeza kya kwenogera nsimbi.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ebika by’enkoko
Mu Buganda era ng'awantu awalala wonna enkoko zino gye zirundibwa era tulina enkoko za bika bibiri wabula nga wano ziweebwa amannya gaazo ag’ennono okusinziira ku kikula oba ku ntondwa yaazo.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Enkoko ensajja mu Luganda eyitibwa Mpanga oba Sseggwanga era nga n’enkazi eyitibwa Nseera. Wabula nga mu bika bino ebikulu ebibiri era mulimu ebika ebirala ebigwamu.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ebika ebigwa mu biti bino ebibiri;
i) Ensesere
ii) Lujumba
iii) Kakofu
iv) Ey’olusingosingo n’ebika ebirala bingi<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ennunda y’enkoko
Nazzikuno ng'Omuganda enkoko ze zeetakulira. Mu mbeera eno ng'Omuganda enkoko azita ne zisobola okutambula okusobola okwetakulira n’okufuna ebintu bye zisobola okulya okusobola okubeezaawo obulamu bwazo. Wabula ng'enkyukakyuka gye zigenda zibangibwawo mu bitundu eb’enjawulo abantu kati enkoko ennansi zino nazo kati bazirundira mu biyumba olw’ensonga nti abamu bapangisa, abamu tebakyalina ttaka limala enkoko zino kwe zisobola okubeera nga bwe zeetakulira ekibaleetedde nabo okukyusa ennunda y’enkoko zino.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Okubiika
Enkoko enseera nga bwe twakirambise waggulu nti ze nkoko ze tuyita enkazi mu lulimi olwangu era nga zino mu butonde ze zaaweebwa olukusa okubiika ng'erimu ku makubo omuyinza okuyitibwa okwongera ku muwendo gwazo. Enkoko enseera eridde obulungi esobola okubiika eggi buli lunaku era ng'esobola okubiika wakati w’amagi amakumi asatu (30) n’amakumi ana (40) olwo n'elyoka etandika okumaamira nga bwe kiri mu butonde bwazo.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Okumaamira n’okwalula
Enkoko emala ennaku abiri mu lumu ku magi (21) n’oluvannyuma n’eyalula. Wabula wano wayinza okubeerawo embeera ez’enjawulo eziyinza okwongezesaamu ennaku ezitasukka nnaku ssatu okuva ku ziri abiri mu olumi ez'essalira. Kino kiyinza okuva ku bintu nga;<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Singa enkoko etandika okumaamira wabula ng'omulunzi bulijjo aggyawo amagi ng'agatereka olw’embeera endala zonna z’ayinza okuba nga yatya okuzeŋŋanga olwo yo enkoko n’etandika okumaamira gano g'erinawo olwo ye n’agenda okukitegeera nga gano gabadde galekeddwako ennaku ate n’agyongera amalala.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Enfunda ezisinga enkoko zino zimanyi okubiika mu kifo ekimu nga zisukka mu emu. Wano singa enkoko endala egatta eggi mu gano agamaamirwa olwo kiyinza okuleetawo okutaataagana mu nnaku entuufu ezirina okwalulirwamu amagi gano. Wamu n’ensonga endala nnyingi.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Egimu ku migaso gy’enkoko
i) Enkoko kati okuzirunda mulimu oguviiramu ddala ensimbi era abantu bangi kati bagagga ffugge wabula ng'ensimbi baziggye mu kulunda nkoko.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
ii) Enkoko kimu ku bintu ebitwalibwa ku buko era nga wano enkoko ya Sseggwango omuko kawasa gy’awa omuko gy’aggya omukazi.
iii) Enkoko zivaako ebyoya ebikozesebwa mu kutimba wamu n’okwongera okulabisa oulungi ebifo eby’enjawulo
iv) Enkoko omuganda ya zeeyambisanga okumanya obudde. Kino era kikyeyambisibwa abantu ab’enjawulo naddala abakuliridde mu myaka mu misoso gy’ebyalo
v) Zituwa ennyama ewoomera abantu abasinga omubinga wansi w’enjuba wano.
vi) Ziriko engero wamu n’enjogera ezizituukirako wano mu Buganda ko n’ebintu ebirala ebituukira ku lulimi ng'ebikocco. Okugeza;
Ekikocco – Yita emitala nange mpite emitala tusisinkanye amaloboozi “ Enkoko empanga”
Atolotooma nga Sseggwanga gye bawadde amazzi amanaabemu. N’ebirala bingi.
vii) Enkoko zivaamu kalimbwe ekimu ku bigimusa ebisingayo obulungi okukozesebwa abalimi nga bamuteeka mu nnimiro zaabwe.
viii) Ebyenda by’enkoko kirungo kya muzinzi nnyo mu kukola emmere y’ebyennyanja. N’ebirala bingi ebikwata ku kinyonyi kino.
[[Category:Buganda]]
ctendx84wkgo76o3j55qyet07adxa0h
76810
76809
2026-10-16T20:02:44Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76810
wikitext
text/x-wiki
[[File:Hen chicken.jpg|thumb|Hen chicken]]
Enkoko kimu ku binyonyi ebirundibwa mu Buganda ne mu maka g’abantu abalala bangi nnyo olw’emigaso enkumu egizifumbekeddemu. Nazzikuno ng'Omuganda alunda enkoko zino olw’emigaso gye zaalina enfaafa era nga gyekuusa nnyo ku buwangwa, wabula ensangi zino abantu tebakyatambulira ku mulamwa guno nga bo bakulembeza kya kwenogera nsimbi.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ebika by’enkoko
Mu Buganda era ng'awantu awalala wonna enkoko zino gye zirundibwa era tulina enkoko za bika bibiri wabula nga wano ziweebwa amannya gaazo ag’ennono okusinziira ku kikula oba ku ntondwa yaazo.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Enkoko ensajja mu Luganda eyitibwa Mpanga oba Sseggwanga era nga n’enkazi eyitibwa Nseera. Wabula nga mu bika bino ebikulu ebibiri era mulimu ebika ebirala ebigwamu.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ebika ebigwa mu biti bino ebibiri;
i) Ensesere
ii) Lujumba
iii) Kakofu
iv) Ey’olusingosingo n’ebika ebirala bingi<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ennunda y’enkoko
Nazzikuno ng'Omuganda enkoko ze zeetakulira. Mu mbeera eno ng'Omuganda enkoko azita ne zisobola okutambula okusobola okwetakulira n’okufuna ebintu bye zisobola okulya okusobola okubeezaawo obulamu bwazo. Wabula ng'enkyukakyuka gye zigenda zibangibwawo mu bitundu eb’enjawulo abantu kati enkoko ennansi zino nazo kati bazirundira mu biyumba olw’ensonga nti abamu bapangisa, abamu tebakyalina ttaka limala enkoko zino kwe zisobola okubeera nga bwe zeetakulira ekibaleetedde nabo okukyusa ennunda y’enkoko zino.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Okubiika
Enkoko enseera nga bwe twakirambise waggulu nti ze nkoko ze tuyita enkazi mu lulimi olwangu era nga zino mu butonde ze zaaweebwa olukusa okubiika ng'erimu ku makubo omuyinza okuyitibwa okwongera ku muwendo gwazo. Enkoko enseera eridde obulungi esobola okubiika eggi buli lunaku era ng'esobola okubiika wakati w’amagi amakumi asatu (30) n’amakumi ana (40) olwo n'elyoka etandika okumaamira nga bwe kiri mu butonde bwazo.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Okumaamira n’okwalula
Enkoko emala ennaku abiri mu lumu ku magi (21) n’oluvannyuma n’eyalula. Wabula wano wayinza okubeerawo embeera ez’enjawulo eziyinza okwongezesaamu ennaku ezitasukka nnaku ssatu okuva ku ziri abiri mu olumi ez'essalira. Kino kiyinza okuva ku bintu nga;<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Singa enkoko etandika okumaamira wabula ng'omulunzi bulijjo aggyawo amagi ng'agatereka olw’embeera endala zonna z’ayinza okuba nga yatya okuzeŋŋanga olwo yo enkoko n’etandika okumaamira gano g'erinawo olwo ye n’agenda okukitegeera nga gano gabadde galekeddwako ennaku ate n’agyongera amalala.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Enfunda ezisinga enkoko zino zimanyi okubiika mu kifo ekimu nga zisukka mu emu. Wano singa enkoko endala egatta eggi mu gano agamaamirwa olwo kiyinza okuleetawo okutaataagana mu nnaku entuufu ezirina okwalulirwamu amagi gano. Wamu n’ensonga endala nnyingi.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Egimu ku migaso gy’enkoko
i) Enkoko kati okuzirunda mulimu oguviiramu ddala ensimbi era abantu bangi kati bagagga ffugge wabula ng'ensimbi baziggye mu kulunda nkoko.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
ii) Enkoko kimu ku bintu ebitwalibwa ku buko era nga wano enkoko ya Sseggwango omuko kawasa gy’awa omuko gy’aggya omukazi.
iii) Enkoko zivaako ebyoya ebikozesebwa mu kutimba wamu n’okwongera okulabisa oulungi ebifo eby’enjawulo
iv) Enkoko omuganda ya zeeyambisanga okumanya obudde. Kino era kikyeyambisibwa abantu ab’enjawulo naddala abakuliridde mu myaka mu misoso gy’ebyalo<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
v) Zituwa ennyama ewoomera abantu abasinga omubinga wansi w’enjuba wano.
vi) Ziriko engero wamu n’enjogera ezizituukirako wano mu Buganda ko n’ebintu ebirala ebituukira ku lulimi ng'ebikocco. Okugeza;
Ekikocco – Yita emitala nange mpite emitala tusisinkanye amaloboozi “ Enkoko empanga”
Atolotooma nga Sseggwanga gye bawadde amazzi amanaabemu. N’ebirala bingi.
vii) Enkoko zivaamu kalimbwe ekimu ku bigimusa ebisingayo obulungi okukozesebwa abalimi nga bamuteeka mu nnimiro zaabwe.
viii) Ebyenda by’enkoko kirungo kya muzinzi nnyo mu kukola emmere y’ebyennyanja. N’ebirala bingi ebikwata ku kinyonyi kino.
[[Category:Buganda]]
08e5r6ed5zal40z8pb23g4t1uqwxpc8
76811
76810
2026-10-16T20:03:15Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76811
wikitext
text/x-wiki
[[File:Hen chicken.jpg|thumb|Hen chicken]]
Enkoko kimu ku binyonyi ebirundibwa mu Buganda ne mu maka g’abantu abalala bangi nnyo olw’emigaso enkumu egizifumbekeddemu. Nazzikuno ng'Omuganda alunda enkoko zino olw’emigaso gye zaalina enfaafa era nga gyekuusa nnyo ku buwangwa, wabula ensangi zino abantu tebakyatambulira ku mulamwa guno nga bo bakulembeza kya kwenogera nsimbi.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ebika by’enkoko
Mu Buganda era ng'awantu awalala wonna enkoko zino gye zirundibwa era tulina enkoko za bika bibiri wabula nga wano ziweebwa amannya gaazo ag’ennono okusinziira ku kikula oba ku ntondwa yaazo.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Enkoko ensajja mu Luganda eyitibwa Mpanga oba Sseggwanga era nga n’enkazi eyitibwa Nseera. Wabula nga mu bika bino ebikulu ebibiri era mulimu ebika ebirala ebigwamu.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ebika ebigwa mu biti bino ebibiri;
i) Ensesere
ii) Lujumba
iii) Kakofu
iv) Ey’olusingosingo n’ebika ebirala bingi<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ennunda y’enkoko
Nazzikuno ng'Omuganda enkoko ze zeetakulira. Mu mbeera eno ng'Omuganda enkoko azita ne zisobola okutambula okusobola okwetakulira n’okufuna ebintu bye zisobola okulya okusobola okubeezaawo obulamu bwazo. Wabula ng'enkyukakyuka gye zigenda zibangibwawo mu bitundu eb’enjawulo abantu kati enkoko ennansi zino nazo kati bazirundira mu biyumba olw’ensonga nti abamu bapangisa, abamu tebakyalina ttaka limala enkoko zino kwe zisobola okubeera nga bwe zeetakulira ekibaleetedde nabo okukyusa ennunda y’enkoko zino.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Okubiika
Enkoko enseera nga bwe twakirambise waggulu nti ze nkoko ze tuyita enkazi mu lulimi olwangu era nga zino mu butonde ze zaaweebwa olukusa okubiika ng'erimu ku makubo omuyinza okuyitibwa okwongera ku muwendo gwazo. Enkoko enseera eridde obulungi esobola okubiika eggi buli lunaku era ng'esobola okubiika wakati w’amagi amakumi asatu (30) n’amakumi ana (40) olwo n'elyoka etandika okumaamira nga bwe kiri mu butonde bwazo.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Okumaamira n’okwalula
Enkoko emala ennaku abiri mu lumu ku magi (21) n’oluvannyuma n’eyalula. Wabula wano wayinza okubeerawo embeera ez’enjawulo eziyinza okwongezesaamu ennaku ezitasukka nnaku ssatu okuva ku ziri abiri mu olumi ez'essalira. Kino kiyinza okuva ku bintu nga;<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Singa enkoko etandika okumaamira wabula ng'omulunzi bulijjo aggyawo amagi ng'agatereka olw’embeera endala zonna z’ayinza okuba nga yatya okuzeŋŋanga olwo yo enkoko n’etandika okumaamira gano g'erinawo olwo ye n’agenda okukitegeera nga gano gabadde galekeddwako ennaku ate n’agyongera amalala.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Enfunda ezisinga enkoko zino zimanyi okubiika mu kifo ekimu nga zisukka mu emu. Wano singa enkoko endala egatta eggi mu gano agamaamirwa olwo kiyinza okuleetawo okutaataagana mu nnaku entuufu ezirina okwalulirwamu amagi gano. Wamu n’ensonga endala nnyingi.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Egimu ku migaso gy’enkoko
i) Enkoko kati okuzirunda mulimu oguviiramu ddala ensimbi era abantu bangi kati bagagga ffugge wabula ng'ensimbi baziggye mu kulunda nkoko.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
ii) Enkoko kimu ku bintu ebitwalibwa ku buko era nga wano enkoko ya Sseggwango omuko kawasa gy’awa omuko gy’aggya omukazi.
iii) Enkoko zivaako ebyoya ebikozesebwa mu kutimba wamu n’okwongera okulabisa oulungi ebifo eby’enjawulo
iv) Enkoko omuganda ya zeeyambisanga okumanya obudde. Kino era kikyeyambisibwa abantu ab’enjawulo naddala abakuliridde mu myaka mu misoso gy’ebyalo<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
v) Zituwa ennyama ewoomera abantu abasinga omubinga wansi w’enjuba wano.
vi) Ziriko engero wamu n’enjogera ezizituukirako wano mu Buganda ko n’ebintu ebirala ebituukira ku lulimi ng'ebikocco. Okugeza;<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ekikocco – Yita emitala nange mpite emitala tusisinkanye amaloboozi “ Enkoko empanga”
Atolotooma nga Sseggwanga gye bawadde amazzi amanaabemu. N’ebirala bingi.
vii) Enkoko zivaamu kalimbwe ekimu ku bigimusa ebisingayo obulungi okukozesebwa abalimi nga bamuteeka mu nnimiro zaabwe.
viii) Ebyenda by’enkoko kirungo kya muzinzi nnyo mu kukola emmere y’ebyennyanja. N’ebirala bingi ebikwata ku kinyonyi kino.
[[Category:Buganda]]
b54kij8ag3kmovmvnttlrnymd3rzlbn
76812
76811
2026-10-16T20:03:35Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76812
wikitext
text/x-wiki
[[File:Hen chicken.jpg|thumb|Hen chicken]]
Enkoko kimu ku binyonyi ebirundibwa mu Buganda ne mu maka g’abantu abalala bangi nnyo olw’emigaso enkumu egizifumbekeddemu. Nazzikuno ng'Omuganda alunda enkoko zino olw’emigaso gye zaalina enfaafa era nga gyekuusa nnyo ku buwangwa, wabula ensangi zino abantu tebakyatambulira ku mulamwa guno nga bo bakulembeza kya kwenogera nsimbi.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ebika by’enkoko
Mu Buganda era ng'awantu awalala wonna enkoko zino gye zirundibwa era tulina enkoko za bika bibiri wabula nga wano ziweebwa amannya gaazo ag’ennono okusinziira ku kikula oba ku ntondwa yaazo.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Enkoko ensajja mu Luganda eyitibwa Mpanga oba Sseggwanga era nga n’enkazi eyitibwa Nseera. Wabula nga mu bika bino ebikulu ebibiri era mulimu ebika ebirala ebigwamu.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ebika ebigwa mu biti bino ebibiri;
i) Ensesere
ii) Lujumba
iii) Kakofu
iv) Ey’olusingosingo n’ebika ebirala bingi<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ennunda y’enkoko
Nazzikuno ng'Omuganda enkoko ze zeetakulira. Mu mbeera eno ng'Omuganda enkoko azita ne zisobola okutambula okusobola okwetakulira n’okufuna ebintu bye zisobola okulya okusobola okubeezaawo obulamu bwazo. Wabula ng'enkyukakyuka gye zigenda zibangibwawo mu bitundu eb’enjawulo abantu kati enkoko ennansi zino nazo kati bazirundira mu biyumba olw’ensonga nti abamu bapangisa, abamu tebakyalina ttaka limala enkoko zino kwe zisobola okubeera nga bwe zeetakulira ekibaleetedde nabo okukyusa ennunda y’enkoko zino.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Okubiika
Enkoko enseera nga bwe twakirambise waggulu nti ze nkoko ze tuyita enkazi mu lulimi olwangu era nga zino mu butonde ze zaaweebwa olukusa okubiika ng'erimu ku makubo omuyinza okuyitibwa okwongera ku muwendo gwazo. Enkoko enseera eridde obulungi esobola okubiika eggi buli lunaku era ng'esobola okubiika wakati w’amagi amakumi asatu (30) n’amakumi ana (40) olwo n'elyoka etandika okumaamira nga bwe kiri mu butonde bwazo.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Okumaamira n’okwalula
Enkoko emala ennaku abiri mu lumu ku magi (21) n’oluvannyuma n’eyalula. Wabula wano wayinza okubeerawo embeera ez’enjawulo eziyinza okwongezesaamu ennaku ezitasukka nnaku ssatu okuva ku ziri abiri mu olumi ez'essalira. Kino kiyinza okuva ku bintu nga;<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Singa enkoko etandika okumaamira wabula ng'omulunzi bulijjo aggyawo amagi ng'agatereka olw’embeera endala zonna z’ayinza okuba nga yatya okuzeŋŋanga olwo yo enkoko n’etandika okumaamira gano g'erinawo olwo ye n’agenda okukitegeera nga gano gabadde galekeddwako ennaku ate n’agyongera amalala.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Enfunda ezisinga enkoko zino zimanyi okubiika mu kifo ekimu nga zisukka mu emu. Wano singa enkoko endala egatta eggi mu gano agamaamirwa olwo kiyinza okuleetawo okutaataagana mu nnaku entuufu ezirina okwalulirwamu amagi gano. Wamu n’ensonga endala nnyingi.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Egimu ku migaso gy’enkoko
i) Enkoko kati okuzirunda mulimu oguviiramu ddala ensimbi era abantu bangi kati bagagga ffugge wabula ng'ensimbi baziggye mu kulunda nkoko.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
ii) Enkoko kimu ku bintu ebitwalibwa ku buko era nga wano enkoko ya Sseggwango omuko kawasa gy’awa omuko gy’aggya omukazi.
iii) Enkoko zivaako ebyoya ebikozesebwa mu kutimba wamu n’okwongera okulabisa oulungi ebifo eby’enjawulo
iv) Enkoko omuganda ya zeeyambisanga okumanya obudde. Kino era kikyeyambisibwa abantu ab’enjawulo naddala abakuliridde mu myaka mu misoso gy’ebyalo<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
v) Zituwa ennyama ewoomera abantu abasinga omubinga wansi w’enjuba wano.
vi) Ziriko engero wamu n’enjogera ezizituukirako wano mu Buganda ko n’ebintu ebirala ebituukira ku lulimi ng'ebikocco. Okugeza;<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ekikocco – Yita emitala nange mpite emitala tusisinkanye amaloboozi “ Enkoko empanga”
Atolotooma nga Sseggwanga gye bawadde amazzi amanaabemu. N’ebirala bingi.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
vii) Enkoko zivaamu kalimbwe ekimu ku bigimusa ebisingayo obulungi okukozesebwa abalimi nga bamuteeka mu nnimiro zaabwe.
viii) Ebyenda by’enkoko kirungo kya muzinzi nnyo mu kukola emmere y’ebyennyanja. N’ebirala bingi ebikwata ku kinyonyi kino.
[[Category:Buganda]]
7iz5xg78sizqdzcbpnh94v9od5eqg8b
76813
76812
2026-10-16T20:04:04Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76813
wikitext
text/x-wiki
[[File:Hen chicken.jpg|thumb|Hen chicken]]
Enkoko kimu ku binyonyi ebirundibwa mu Buganda ne mu maka g’abantu abalala bangi nnyo olw’emigaso enkumu egizifumbekeddemu. Nazzikuno ng'Omuganda alunda enkoko zino olw’emigaso gye zaalina enfaafa era nga gyekuusa nnyo ku buwangwa, wabula ensangi zino abantu tebakyatambulira ku mulamwa guno nga bo bakulembeza kya kwenogera nsimbi.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ebika by’enkoko
Mu Buganda era ng'awantu awalala wonna enkoko zino gye zirundibwa era tulina enkoko za bika bibiri wabula nga wano ziweebwa amannya gaazo ag’ennono okusinziira ku kikula oba ku ntondwa yaazo.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Enkoko ensajja mu Luganda eyitibwa Mpanga oba Sseggwanga era nga n’enkazi eyitibwa Nseera. Wabula nga mu bika bino ebikulu ebibiri era mulimu ebika ebirala ebigwamu.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ebika ebigwa mu biti bino ebibiri;
i) Ensesere
ii) Lujumba
iii) Kakofu
iv) Ey’olusingosingo n’ebika ebirala bingi<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ennunda y’enkoko
Nazzikuno ng'Omuganda enkoko ze zeetakulira. Mu mbeera eno ng'Omuganda enkoko azita ne zisobola okutambula okusobola okwetakulira n’okufuna ebintu bye zisobola okulya okusobola okubeezaawo obulamu bwazo. Wabula ng'enkyukakyuka gye zigenda zibangibwawo mu bitundu eb’enjawulo abantu kati enkoko ennansi zino nazo kati bazirundira mu biyumba olw’ensonga nti abamu bapangisa, abamu tebakyalina ttaka limala enkoko zino kwe zisobola okubeera nga bwe zeetakulira ekibaleetedde nabo okukyusa ennunda y’enkoko zino.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Okubiika
Enkoko enseera nga bwe twakirambise waggulu nti ze nkoko ze tuyita enkazi mu lulimi olwangu era nga zino mu butonde ze zaaweebwa olukusa okubiika ng'erimu ku makubo omuyinza okuyitibwa okwongera ku muwendo gwazo. Enkoko enseera eridde obulungi esobola okubiika eggi buli lunaku era ng'esobola okubiika wakati w’amagi amakumi asatu (30) n’amakumi ana (40) olwo n'elyoka etandika okumaamira nga bwe kiri mu butonde bwazo.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Okumaamira n’okwalula
Enkoko emala ennaku abiri mu lumu ku magi (21) n’oluvannyuma n’eyalula. Wabula wano wayinza okubeerawo embeera ez’enjawulo eziyinza okwongezesaamu ennaku ezitasukka nnaku ssatu okuva ku ziri abiri mu olumi ez'essalira. Kino kiyinza okuva ku bintu nga;<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Singa enkoko etandika okumaamira wabula ng'omulunzi bulijjo aggyawo amagi ng'agatereka olw’embeera endala zonna z’ayinza okuba nga yatya okuzeŋŋanga olwo yo enkoko n’etandika okumaamira gano g'erinawo olwo ye n’agenda okukitegeera nga gano gabadde galekeddwako ennaku ate n’agyongera amalala.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Enfunda ezisinga enkoko zino zimanyi okubiika mu kifo ekimu nga zisukka mu emu. Wano singa enkoko endala egatta eggi mu gano agamaamirwa olwo kiyinza okuleetawo okutaataagana mu nnaku entuufu ezirina okwalulirwamu amagi gano. Wamu n’ensonga endala nnyingi.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Egimu ku migaso gy’enkoko
i) Enkoko kati okuzirunda mulimu oguviiramu ddala ensimbi era abantu bangi kati bagagga ffugge wabula ng'ensimbi baziggye mu kulunda nkoko.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
ii) Enkoko kimu ku bintu ebitwalibwa ku buko era nga wano enkoko ya Sseggwango omuko kawasa gy’awa omuko gy’aggya omukazi.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
iii) Enkoko zivaako ebyoya ebikozesebwa mu kutimba wamu n’okwongera okulabisa oulungi ebifo eby’enjawulo
iv) Enkoko omuganda ya zeeyambisanga okumanya obudde. Kino era kikyeyambisibwa abantu ab’enjawulo naddala abakuliridde mu myaka mu misoso gy’ebyalo<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
v) Zituwa ennyama ewoomera abantu abasinga omubinga wansi w’enjuba wano.
vi) Ziriko engero wamu n’enjogera ezizituukirako wano mu Buganda ko n’ebintu ebirala ebituukira ku lulimi ng'ebikocco. Okugeza;<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ekikocco – Yita emitala nange mpite emitala tusisinkanye amaloboozi “ Enkoko empanga”
Atolotooma nga Sseggwanga gye bawadde amazzi amanaabemu. N’ebirala bingi.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
vii) Enkoko zivaamu kalimbwe ekimu ku bigimusa ebisingayo obulungi okukozesebwa abalimi nga bamuteeka mu nnimiro zaabwe.
viii) Ebyenda by’enkoko kirungo kya muzinzi nnyo mu kukola emmere y’ebyennyanja. N’ebirala bingi ebikwata ku kinyonyi kino.
[[Category:Buganda]]
iiqkpofciun00b914w8tgoecp3j8l35
76814
76813
2026-10-16T20:04:24Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76814
wikitext
text/x-wiki
[[File:Hen chicken.jpg|thumb|Hen chicken]]
Enkoko kimu ku binyonyi ebirundibwa mu Buganda ne mu maka g’abantu abalala bangi nnyo olw’emigaso enkumu egizifumbekeddemu. Nazzikuno ng'Omuganda alunda enkoko zino olw’emigaso gye zaalina enfaafa era nga gyekuusa nnyo ku buwangwa, wabula ensangi zino abantu tebakyatambulira ku mulamwa guno nga bo bakulembeza kya kwenogera nsimbi.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ebika by’enkoko
Mu Buganda era ng'awantu awalala wonna enkoko zino gye zirundibwa era tulina enkoko za bika bibiri wabula nga wano ziweebwa amannya gaazo ag’ennono okusinziira ku kikula oba ku ntondwa yaazo.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Enkoko ensajja mu Luganda eyitibwa Mpanga oba Sseggwanga era nga n’enkazi eyitibwa Nseera. Wabula nga mu bika bino ebikulu ebibiri era mulimu ebika ebirala ebigwamu.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ebika ebigwa mu biti bino ebibiri;
i) Ensesere
ii) Lujumba
iii) Kakofu
iv) Ey’olusingosingo n’ebika ebirala bingi<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ennunda y’enkoko
Nazzikuno ng'Omuganda enkoko ze zeetakulira. Mu mbeera eno ng'Omuganda enkoko azita ne zisobola okutambula okusobola okwetakulira n’okufuna ebintu bye zisobola okulya okusobola okubeezaawo obulamu bwazo. Wabula ng'enkyukakyuka gye zigenda zibangibwawo mu bitundu eb’enjawulo abantu kati enkoko ennansi zino nazo kati bazirundira mu biyumba olw’ensonga nti abamu bapangisa, abamu tebakyalina ttaka limala enkoko zino kwe zisobola okubeera nga bwe zeetakulira ekibaleetedde nabo okukyusa ennunda y’enkoko zino.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Okubiika
Enkoko enseera nga bwe twakirambise waggulu nti ze nkoko ze tuyita enkazi mu lulimi olwangu era nga zino mu butonde ze zaaweebwa olukusa okubiika ng'erimu ku makubo omuyinza okuyitibwa okwongera ku muwendo gwazo. Enkoko enseera eridde obulungi esobola okubiika eggi buli lunaku era ng'esobola okubiika wakati w’amagi amakumi asatu (30) n’amakumi ana (40) olwo n'elyoka etandika okumaamira nga bwe kiri mu butonde bwazo.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Okumaamira n’okwalula
Enkoko emala ennaku abiri mu lumu ku magi (21) n’oluvannyuma n’eyalula. Wabula wano wayinza okubeerawo embeera ez’enjawulo eziyinza okwongezesaamu ennaku ezitasukka nnaku ssatu okuva ku ziri abiri mu olumi ez'essalira. Kino kiyinza okuva ku bintu nga;<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Singa enkoko etandika okumaamira wabula ng'omulunzi bulijjo aggyawo amagi ng'agatereka olw’embeera endala zonna z’ayinza okuba nga yatya okuzeŋŋanga olwo yo enkoko n’etandika okumaamira gano g'erinawo olwo ye n’agenda okukitegeera nga gano gabadde galekeddwako ennaku ate n’agyongera amalala.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Enfunda ezisinga enkoko zino zimanyi okubiika mu kifo ekimu nga zisukka mu emu. Wano singa enkoko endala egatta eggi mu gano agamaamirwa olwo kiyinza okuleetawo okutaataagana mu nnaku entuufu ezirina okwalulirwamu amagi gano. Wamu n’ensonga endala nnyingi.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Egimu ku migaso gy’enkoko
i) Enkoko kati okuzirunda mulimu oguviiramu ddala ensimbi era abantu bangi kati bagagga ffugge wabula ng'ensimbi baziggye mu kulunda nkoko.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
ii) Enkoko kimu ku bintu ebitwalibwa ku buko era nga wano enkoko ya Sseggwango omuko kawasa gy’awa omuko gy’aggya omukazi.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
iii) Enkoko zivaako ebyoya ebikozesebwa mu kutimba wamu n’okwongera okulabisa oulungi ebifo eby’enjawulo<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
iv) Enkoko omuganda ya zeeyambisanga okumanya obudde. Kino era kikyeyambisibwa abantu ab’enjawulo naddala abakuliridde mu myaka mu misoso gy’ebyalo<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
v) Zituwa ennyama ewoomera abantu abasinga omubinga wansi w’enjuba wano.
vi) Ziriko engero wamu n’enjogera ezizituukirako wano mu Buganda ko n’ebintu ebirala ebituukira ku lulimi ng'ebikocco. Okugeza;<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ekikocco – Yita emitala nange mpite emitala tusisinkanye amaloboozi “ Enkoko empanga”
Atolotooma nga Sseggwanga gye bawadde amazzi amanaabemu. N’ebirala bingi.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
vii) Enkoko zivaamu kalimbwe ekimu ku bigimusa ebisingayo obulungi okukozesebwa abalimi nga bamuteeka mu nnimiro zaabwe.
viii) Ebyenda by’enkoko kirungo kya muzinzi nnyo mu kukola emmere y’ebyennyanja. N’ebirala bingi ebikwata ku kinyonyi kino.
[[Category:Buganda]]
mvzxrykq6ly9sewo7ku46i96vak2bmk
76815
76814
2026-10-16T20:04:44Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76815
wikitext
text/x-wiki
[[File:Hen chicken.jpg|thumb|Hen chicken]]
Enkoko kimu ku binyonyi ebirundibwa mu Buganda ne mu maka g’abantu abalala bangi nnyo olw’emigaso enkumu egizifumbekeddemu. Nazzikuno ng'Omuganda alunda enkoko zino olw’emigaso gye zaalina enfaafa era nga gyekuusa nnyo ku buwangwa, wabula ensangi zino abantu tebakyatambulira ku mulamwa guno nga bo bakulembeza kya kwenogera nsimbi.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ebika by’enkoko
Mu Buganda era ng'awantu awalala wonna enkoko zino gye zirundibwa era tulina enkoko za bika bibiri wabula nga wano ziweebwa amannya gaazo ag’ennono okusinziira ku kikula oba ku ntondwa yaazo.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Enkoko ensajja mu Luganda eyitibwa Mpanga oba Sseggwanga era nga n’enkazi eyitibwa Nseera. Wabula nga mu bika bino ebikulu ebibiri era mulimu ebika ebirala ebigwamu.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ebika ebigwa mu biti bino ebibiri;
i) Ensesere
ii) Lujumba
iii) Kakofu
iv) Ey’olusingosingo n’ebika ebirala bingi<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ennunda y’enkoko
Nazzikuno ng'Omuganda enkoko ze zeetakulira. Mu mbeera eno ng'Omuganda enkoko azita ne zisobola okutambula okusobola okwetakulira n’okufuna ebintu bye zisobola okulya okusobola okubeezaawo obulamu bwazo. Wabula ng'enkyukakyuka gye zigenda zibangibwawo mu bitundu eb’enjawulo abantu kati enkoko ennansi zino nazo kati bazirundira mu biyumba olw’ensonga nti abamu bapangisa, abamu tebakyalina ttaka limala enkoko zino kwe zisobola okubeera nga bwe zeetakulira ekibaleetedde nabo okukyusa ennunda y’enkoko zino.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Okubiika
Enkoko enseera nga bwe twakirambise waggulu nti ze nkoko ze tuyita enkazi mu lulimi olwangu era nga zino mu butonde ze zaaweebwa olukusa okubiika ng'erimu ku makubo omuyinza okuyitibwa okwongera ku muwendo gwazo. Enkoko enseera eridde obulungi esobola okubiika eggi buli lunaku era ng'esobola okubiika wakati w’amagi amakumi asatu (30) n’amakumi ana (40) olwo n'elyoka etandika okumaamira nga bwe kiri mu butonde bwazo.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Okumaamira n’okwalula
Enkoko emala ennaku abiri mu lumu ku magi (21) n’oluvannyuma n’eyalula. Wabula wano wayinza okubeerawo embeera ez’enjawulo eziyinza okwongezesaamu ennaku ezitasukka nnaku ssatu okuva ku ziri abiri mu olumi ez'essalira. Kino kiyinza okuva ku bintu nga;<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Singa enkoko etandika okumaamira wabula ng'omulunzi bulijjo aggyawo amagi ng'agatereka olw’embeera endala zonna z’ayinza okuba nga yatya okuzeŋŋanga olwo yo enkoko n’etandika okumaamira gano g'erinawo olwo ye n’agenda okukitegeera nga gano gabadde galekeddwako ennaku ate n’agyongera amalala.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Enfunda ezisinga enkoko zino zimanyi okubiika mu kifo ekimu nga zisukka mu emu. Wano singa enkoko endala egatta eggi mu gano agamaamirwa olwo kiyinza okuleetawo okutaataagana mu nnaku entuufu ezirina okwalulirwamu amagi gano. Wamu n’ensonga endala nnyingi.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Egimu ku migaso gy’enkoko
i) Enkoko kati okuzirunda mulimu oguviiramu ddala ensimbi era abantu bangi kati bagagga ffugge wabula ng'ensimbi baziggye mu kulunda nkoko.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
ii) Enkoko kimu ku bintu ebitwalibwa ku buko era nga wano enkoko ya Sseggwango omuko kawasa gy’awa omuko gy’aggya omukazi.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
iii) Enkoko zivaako ebyoya ebikozesebwa mu kutimba wamu n’okwongera okulabisa oulungi ebifo eby’enjawulo<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
iv) Enkoko omuganda ya zeeyambisanga okumanya obudde. Kino era kikyeyambisibwa abantu ab’enjawulo naddala abakuliridde mu myaka mu misoso gy’ebyalo<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
v) Zituwa ennyama ewoomera abantu abasinga omubinga wansi w’enjuba wano.
vi) Ziriko engero wamu n’enjogera ezizituukirako wano mu Buganda ko n’ebintu ebirala ebituukira ku lulimi ng'ebikocco. Okugeza;<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ekikocco – Yita emitala nange mpite emitala tusisinkanye amaloboozi “ Enkoko empanga”<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Atolotooma nga Sseggwanga gye bawadde amazzi amanaabemu. N’ebirala bingi.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
vii) Enkoko zivaamu kalimbwe ekimu ku bigimusa ebisingayo obulungi okukozesebwa abalimi nga bamuteeka mu nnimiro zaabwe.
viii) Ebyenda by’enkoko kirungo kya muzinzi nnyo mu kukola emmere y’ebyennyanja. N’ebirala bingi ebikwata ku kinyonyi kino.
[[Category:Buganda]]
s85xlg5raz0z4zafm8dhee89ezaenky
76816
76815
2026-10-16T20:05:17Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76816
wikitext
text/x-wiki
[[File:Hen chicken.jpg|thumb|Hen chicken]]
Enkoko kimu ku binyonyi ebirundibwa mu Buganda ne mu maka g’abantu abalala bangi nnyo olw’emigaso enkumu egizifumbekeddemu. Nazzikuno ng'Omuganda alunda enkoko zino olw’emigaso gye zaalina enfaafa era nga gyekuusa nnyo ku buwangwa, wabula ensangi zino abantu tebakyatambulira ku mulamwa guno nga bo bakulembeza kya kwenogera nsimbi.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ebika by’enkoko
Mu Buganda era ng'awantu awalala wonna enkoko zino gye zirundibwa era tulina enkoko za bika bibiri wabula nga wano ziweebwa amannya gaazo ag’ennono okusinziira ku kikula oba ku ntondwa yaazo.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Enkoko ensajja mu Luganda eyitibwa Mpanga oba Sseggwanga era nga n’enkazi eyitibwa Nseera. Wabula nga mu bika bino ebikulu ebibiri era mulimu ebika ebirala ebigwamu.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ebika ebigwa mu biti bino ebibiri;
i) Ensesere
ii) Lujumba
iii) Kakofu
iv) Ey’olusingosingo n’ebika ebirala bingi<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ennunda y’enkoko
Nazzikuno ng'Omuganda enkoko ze zeetakulira. Mu mbeera eno ng'Omuganda enkoko azita ne zisobola okutambula okusobola okwetakulira n’okufuna ebintu bye zisobola okulya okusobola okubeezaawo obulamu bwazo. Wabula ng'enkyukakyuka gye zigenda zibangibwawo mu bitundu eb’enjawulo abantu kati enkoko ennansi zino nazo kati bazirundira mu biyumba olw’ensonga nti abamu bapangisa, abamu tebakyalina ttaka limala enkoko zino kwe zisobola okubeera nga bwe zeetakulira ekibaleetedde nabo okukyusa ennunda y’enkoko zino.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Okubiika
Enkoko enseera nga bwe twakirambise waggulu nti ze nkoko ze tuyita enkazi mu lulimi olwangu era nga zino mu butonde ze zaaweebwa olukusa okubiika ng'erimu ku makubo omuyinza okuyitibwa okwongera ku muwendo gwazo. Enkoko enseera eridde obulungi esobola okubiika eggi buli lunaku era ng'esobola okubiika wakati w’amagi amakumi asatu (30) n’amakumi ana (40) olwo n'elyoka etandika okumaamira nga bwe kiri mu butonde bwazo.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Okumaamira n’okwalula
Enkoko emala ennaku abiri mu lumu ku magi (21) n’oluvannyuma n’eyalula. Wabula wano wayinza okubeerawo embeera ez’enjawulo eziyinza okwongezesaamu ennaku ezitasukka nnaku ssatu okuva ku ziri abiri mu olumi ez'essalira. Kino kiyinza okuva ku bintu nga;<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Singa enkoko etandika okumaamira wabula ng'omulunzi bulijjo aggyawo amagi ng'agatereka olw’embeera endala zonna z’ayinza okuba nga yatya okuzeŋŋanga olwo yo enkoko n’etandika okumaamira gano g'erinawo olwo ye n’agenda okukitegeera nga gano gabadde galekeddwako ennaku ate n’agyongera amalala.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Enfunda ezisinga enkoko zino zimanyi okubiika mu kifo ekimu nga zisukka mu emu. Wano singa enkoko endala egatta eggi mu gano agamaamirwa olwo kiyinza okuleetawo okutaataagana mu nnaku entuufu ezirina okwalulirwamu amagi gano. Wamu n’ensonga endala nnyingi.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Egimu ku migaso gy’enkoko
i) Enkoko kati okuzirunda mulimu oguviiramu ddala ensimbi era abantu bangi kati bagagga ffugge wabula ng'ensimbi baziggye mu kulunda nkoko.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
ii) Enkoko kimu ku bintu ebitwalibwa ku buko era nga wano enkoko ya Sseggwango omuko kawasa gy’awa omuko gy’aggya omukazi.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
iii) Enkoko zivaako ebyoya ebikozesebwa mu kutimba wamu n’okwongera okulabisa oulungi ebifo eby’enjawulo<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
iv) Enkoko omuganda ya zeeyambisanga okumanya obudde. Kino era kikyeyambisibwa abantu ab’enjawulo naddala abakuliridde mu myaka mu misoso gy’ebyalo<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
v) Zituwa ennyama ewoomera abantu abasinga omubinga wansi w’enjuba wano.
vi) Ziriko engero wamu n’enjogera ezizituukirako wano mu Buganda ko n’ebintu ebirala ebituukira ku lulimi ng'ebikocco. Okugeza;<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ekikocco – Yita emitala nange mpite emitala tusisinkanye amaloboozi “ Enkoko empanga”<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Atolotooma nga Sseggwanga gye bawadde amazzi amanaabemu. N’ebirala bingi.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
vii) Enkoko zivaamu kalimbwe ekimu ku bigimusa ebisingayo obulungi okukozesebwa abalimi nga bamuteeka mu nnimiro zaabwe.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
viii) Ebyenda by’enkoko kirungo kya muzinzi nnyo mu kukola emmere y’ebyennyanja. N’ebirala bingi ebikwata ku kinyonyi kino.
[[Category:Buganda]]
4m2p7p2ab4bs4e9gz7j9g9g3frl6kem
76817
76816
2026-10-16T20:05:42Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76817
wikitext
text/x-wiki
[[File:Hen chicken.jpg|thumb|Hen chicken]]
Enkoko kimu ku binyonyi ebirundibwa mu Buganda ne mu maka g’abantu abalala bangi nnyo olw’emigaso enkumu egizifumbekeddemu. Nazzikuno ng'Omuganda alunda enkoko zino olw’emigaso gye zaalina enfaafa era nga gyekuusa nnyo ku buwangwa, wabula ensangi zino abantu tebakyatambulira ku mulamwa guno nga bo bakulembeza kya kwenogera nsimbi.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ebika by’enkoko
Mu Buganda era ng'awantu awalala wonna enkoko zino gye zirundibwa era tulina enkoko za bika bibiri wabula nga wano ziweebwa amannya gaazo ag’ennono okusinziira ku kikula oba ku ntondwa yaazo.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Enkoko ensajja mu Luganda eyitibwa Mpanga oba Sseggwanga era nga n’enkazi eyitibwa Nseera. Wabula nga mu bika bino ebikulu ebibiri era mulimu ebika ebirala ebigwamu.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ebika ebigwa mu biti bino ebibiri;
i) Ensesere
ii) Lujumba
iii) Kakofu
iv) Ey’olusingosingo n’ebika ebirala bingi<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ennunda y’enkoko
Nazzikuno ng'Omuganda enkoko ze zeetakulira. Mu mbeera eno ng'Omuganda enkoko azita ne zisobola okutambula okusobola okwetakulira n’okufuna ebintu bye zisobola okulya okusobola okubeezaawo obulamu bwazo. Wabula ng'enkyukakyuka gye zigenda zibangibwawo mu bitundu eb’enjawulo abantu kati enkoko ennansi zino nazo kati bazirundira mu biyumba olw’ensonga nti abamu bapangisa, abamu tebakyalina ttaka limala enkoko zino kwe zisobola okubeera nga bwe zeetakulira ekibaleetedde nabo okukyusa ennunda y’enkoko zino.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Okubiika
Enkoko enseera nga bwe twakirambise waggulu nti ze nkoko ze tuyita enkazi mu lulimi olwangu era nga zino mu butonde ze zaaweebwa olukusa okubiika ng'erimu ku makubo omuyinza okuyitibwa okwongera ku muwendo gwazo. Enkoko enseera eridde obulungi esobola okubiika eggi buli lunaku era ng'esobola okubiika wakati w’amagi amakumi asatu (30) n’amakumi ana (40) olwo n'elyoka etandika okumaamira nga bwe kiri mu butonde bwazo.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Okumaamira n’okwalula
Enkoko emala ennaku abiri mu lumu ku magi (21) n’oluvannyuma n’eyalula. Wabula wano wayinza okubeerawo embeera ez’enjawulo eziyinza okwongezesaamu ennaku ezitasukka nnaku ssatu okuva ku ziri abiri mu olumi ez'essalira. Kino kiyinza okuva ku bintu nga;<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Singa enkoko etandika okumaamira wabula ng'omulunzi bulijjo aggyawo amagi ng'agatereka olw’embeera endala zonna z’ayinza okuba nga yatya okuzeŋŋanga olwo yo enkoko n’etandika okumaamira gano g'erinawo olwo ye n’agenda okukitegeera nga gano gabadde galekeddwako ennaku ate n’agyongera amalala.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Enfunda ezisinga enkoko zino zimanyi okubiika mu kifo ekimu nga zisukka mu emu. Wano singa enkoko endala egatta eggi mu gano agamaamirwa olwo kiyinza okuleetawo okutaataagana mu nnaku entuufu ezirina okwalulirwamu amagi gano. Wamu n’ensonga endala nnyingi.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Egimu ku migaso gy’enkoko
i) Enkoko kati okuzirunda mulimu oguviiramu ddala ensimbi era abantu bangi kati bagagga ffugge wabula ng'ensimbi baziggye mu kulunda nkoko.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
ii) Enkoko kimu ku bintu ebitwalibwa ku buko era nga wano enkoko ya Sseggwango omuko kawasa gy’awa omuko gy’aggya omukazi.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
iii) Enkoko zivaako ebyoya ebikozesebwa mu kutimba wamu n’okwongera okulabisa oulungi ebifo eby’enjawulo<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
iv) Enkoko omuganda ya zeeyambisanga okumanya obudde. Kino era kikyeyambisibwa abantu ab’enjawulo naddala abakuliridde mu myaka mu misoso gy’ebyalo<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
v) Zituwa ennyama ewoomera abantu abasinga omubinga wansi w’enjuba wano.
vi) Ziriko engero wamu n’enjogera ezizituukirako wano mu Buganda ko n’ebintu ebirala ebituukira ku lulimi ng'ebikocco. Okugeza;<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ekikocco – Yita emitala nange mpite emitala tusisinkanye amaloboozi “ Enkoko empanga”<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Atolotooma nga Sseggwanga gye bawadde amazzi amanaabemu. N’ebirala bingi.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
vii) Enkoko zivaamu kalimbwe ekimu ku bigimusa ebisingayo obulungi okukozesebwa abalimi nga bamuteeka mu nnimiro zaabwe.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
viii) Ebyenda by’enkoko kirungo kya muzinzi nnyo mu kukola emmere y’ebyennyanja. N’ebirala bingi ebikwata ku kinyonyi kino.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
[[Category:Buganda]]
oxzmv4c18m74pwfs37pioyf53z6yor7
76818
76817
2026-10-16T20:06:08Z
Thomas Eddie Irigei
11996
ad
76818
wikitext
text/x-wiki
[[File:Hen chicken.jpg|thumb|Hen chicken]]
Enkoko kimu ku binyonyi ebirundibwa mu Buganda ne mu maka g’abantu abalala bangi nnyo olw’emigaso enkumu egizifumbekeddemu. Nazzikuno ng'Omuganda alunda enkoko zino olw’emigaso gye zaalina enfaafa era nga gyekuusa nnyo ku buwangwa, wabula ensangi zino abantu tebakyatambulira ku mulamwa guno nga bo bakulembeza kya kwenogera nsimbi.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ebika by’enkoko
Mu Buganda era ng'awantu awalala wonna enkoko zino gye zirundibwa era tulina enkoko za bika bibiri wabula nga wano ziweebwa amannya gaazo ag’ennono okusinziira ku kikula oba ku ntondwa yaazo.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Enkoko ensajja mu Luganda eyitibwa Mpanga oba Sseggwanga era nga n’enkazi eyitibwa Nseera. Wabula nga mu bika bino ebikulu ebibiri era mulimu ebika ebirala ebigwamu.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ebika ebigwa mu biti bino ebibiri;
i) Ensesere
ii) Lujumba
iii) Kakofu
iv) Ey’olusingosingo n’ebika ebirala bingi<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ennunda y’enkoko
Nazzikuno ng'Omuganda enkoko ze zeetakulira. Mu mbeera eno ng'Omuganda enkoko azita ne zisobola okutambula okusobola okwetakulira n’okufuna ebintu bye zisobola okulya okusobola okubeezaawo obulamu bwazo. Wabula ng'enkyukakyuka gye zigenda zibangibwawo mu bitundu eb’enjawulo abantu kati enkoko ennansi zino nazo kati bazirundira mu biyumba olw’ensonga nti abamu bapangisa, abamu tebakyalina ttaka limala enkoko zino kwe zisobola okubeera nga bwe zeetakulira ekibaleetedde nabo okukyusa ennunda y’enkoko zino.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Okubiika
Enkoko enseera nga bwe twakirambise waggulu nti ze nkoko ze tuyita enkazi mu lulimi olwangu era nga zino mu butonde ze zaaweebwa olukusa okubiika ng'erimu ku makubo omuyinza okuyitibwa okwongera ku muwendo gwazo. Enkoko enseera eridde obulungi esobola okubiika eggi buli lunaku era ng'esobola okubiika wakati w’amagi amakumi asatu (30) n’amakumi ana (40) olwo n'elyoka etandika okumaamira nga bwe kiri mu butonde bwazo.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Okumaamira n’okwalula
Enkoko emala ennaku abiri mu lumu ku magi (21) n’oluvannyuma n’eyalula. Wabula wano wayinza okubeerawo embeera ez’enjawulo eziyinza okwongezesaamu ennaku ezitasukka nnaku ssatu okuva ku ziri abiri mu olumi ez'essalira. Kino kiyinza okuva ku bintu nga;<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Singa enkoko etandika okumaamira wabula ng'omulunzi bulijjo aggyawo amagi ng'agatereka olw’embeera endala zonna z’ayinza okuba nga yatya okuzeŋŋanga olwo yo enkoko n’etandika okumaamira gano g'erinawo olwo ye n’agenda okukitegeera nga gano gabadde galekeddwako ennaku ate n’agyongera amalala.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Enfunda ezisinga enkoko zino zimanyi okubiika mu kifo ekimu nga zisukka mu emu. Wano singa enkoko endala egatta eggi mu gano agamaamirwa olwo kiyinza okuleetawo okutaataagana mu nnaku entuufu ezirina okwalulirwamu amagi gano. Wamu n’ensonga endala nnyingi.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Egimu ku migaso gy’enkoko
i) Enkoko kati okuzirunda mulimu oguviiramu ddala ensimbi era abantu bangi kati bagagga ffugge wabula ng'ensimbi baziggye mu kulunda nkoko.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
ii) Enkoko kimu ku bintu ebitwalibwa ku buko era nga wano enkoko ya Sseggwango omuko kawasa gy’awa omuko gy’aggya omukazi.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
iii) Enkoko zivaako ebyoya ebikozesebwa mu kutimba wamu n’okwongera okulabisa oulungi ebifo eby’enjawulo<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
iv) Enkoko omuganda ya zeeyambisanga okumanya obudde. Kino era kikyeyambisibwa abantu ab’enjawulo naddala abakuliridde mu myaka mu misoso gy’ebyalo<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
v) Zituwa ennyama ewoomera abantu abasinga omubinga wansi w’enjuba wano.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
vi) Ziriko engero wamu n’enjogera ezizituukirako wano mu Buganda ko n’ebintu ebirala ebituukira ku lulimi ng'ebikocco. Okugeza;<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Ekikocco – Yita emitala nange mpite emitala tusisinkanye amaloboozi “ Enkoko empanga”<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
Atolotooma nga Sseggwanga gye bawadde amazzi amanaabemu. N’ebirala bingi.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
vii) Enkoko zivaamu kalimbwe ekimu ku bigimusa ebisingayo obulungi okukozesebwa abalimi nga bamuteeka mu nnimiro zaabwe.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
viii) Ebyenda by’enkoko kirungo kya muzinzi nnyo mu kukola emmere y’ebyennyanja. N’ebirala bingi ebikwata ku kinyonyi kino.<ref>{{Cite web |title=Hen - an overview {{!}} ScienceDirect Topics |url=https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/hen |access-date=2026-10-16 |website=www.sciencedirect.com}}</ref>
[[Category:Buganda]]
f3pzl0n2me8qemnh1j4njxhshgpmrdb
Obwoka mu bato
0
3897
76761
17189
2026-10-16T19:27:10Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76761
wikitext
text/x-wiki
OBWOKA MU BATO:
[[Embutamu]], [[namirembe]] ne [[akatakula]] Iye ddagala lyofumba. <ref>{{Cite web |title=Worm infections in children |url=https://www.vinmec.com/eng/blog/worm-infections-in-children-en |access-date=2026-10-16 |website=Vinmec International Hospital |language=en}}</ref>
omwana muwe akajiiko akatono.
b6jltibv9k9t1d03ua7qoq326ohnqh8
Kizito omuto omujulizi omutuukirivu
0
4127
76865
72200
2026-10-17T11:03:09Z
Solomon Suubi
6901
Nsabye luno olupapula luggyibwe ku mukutu
76865
wikitext
text/x-wiki
{{Delete}}
Kizito omuto omujulizi omutuukirivu ye mujulizi eyali asinga obuto mu bonna abaayokebwa Ssekabaka [[Mwanga]] e [[Namugongo]]. Y'omu ku bajulizi abakatoliki abiri mu ababiri abaafiirira Yezu nga 3 [[Gwamukaaga]] 1886. Kizito yazaalibwa mu mwaka gwa 1872 era yafa alina emyaka kkumi n'ena. Yali Muganda nga ava mu kika ky'emmamba nga azaalibwa Mityana.
Kizito atendebwa olw'obuvumu bwe yalina mu kukkiriza Yezu anti newandibadde yali mwana muto atyo, yayagala nnyo okusoma era nga taganya banne abakulu mu ddiini kumuleka mabega bwe baabanga bagenda okusoma eyo mu matumbi budde. Kigambibwa nti olw'okusaba banne okumuzuukusanga bagende bonna okusoma ekiro naye bo ne batamuzuukusanga olw'okumusaasira olw'olugendo kubanga yali muto, yasiba ekyayi ku luggi n'akisibira ku kugulu kwe, nga bwe banaaba bajjawo oluggi asobole okuzuukuka. Bwe yazuukuka, n'abagamba nti ku luno temundeka. Kale nno banne ne beewunya nnyo olw'okwagala Kizito kwe yayagalamu Yezu ono gwe yali yaakasenga. Kizito yabatizibwa Kaloli Lwanga eyali omukulembeze w'abasomi.
Kabaka Mwanga bwe yabuuza abasoma nga agenda kubatta n'abagamba okudda oludda luli, Kizito naye teyagaana, wabula yeewaayo newandibadde abambowa baamwegayirira eddiini agireke si kulwa nga emussissa. Kizito yayokebwa ne banne e Namugongo mu kifo kati awali ekkanisa ey'ekijjukizo ky'abajulizi ey'abapolositante e [[Namugongo]].
Kizito yalangibwa [[paapa]] Benedicto XV mu lubu lw'abeesiimi mu mwaka gwa 1920. Yalangibwa [[paapa]] Paulo VI mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 [[Gwakkumi]] 1964 mu eKlezia enkulu eya Petero omutume e Roma mu kitiibwa ekingi wakati mu lukiiko lw'eKlezia yenna olwokubiri olwa Vatikano olwali lugenda mu maaso e Roma mu biseera ebyo.
Kizito kaakati ye muwolereza w'abaana mu Uganda nga tumulabirako empisa ennungi, obuwulize n'okwagala Yezu. Kizito omuto tumutenda olw'empisa ennungi ey'okukkiriza, ey'okusuubira ko n'ey'okwagala. Erinnya Kizito kati ly'afuuka linnya lya ddiini era nga lituumibwa mu Klezia yonna. Kizito aganze nnyo mu b'Afirika naddala mu buvanjuba bwa Afirika, mu Zambia, mu Ghana n'awalala wangi nnyo.
===Oluyimba lwa Kizito===
Oluyimba luno lwayiiyizibwa omwami Joseph Kyagambiddwa
===Kizito Omuto===
Leaders: Chorus:
1. Kizito omuto oyo wange - Kizito omusomi
Mwana w’embuga gwe mbiita -do-
Kizito omwagalwa omuganzi asiimwa -do-
Nkugumya ennaku gwe nsuuta -do-
Omwana w’ abakungu atalabwa -do-
Atunula ng’amata obuta olw’enneema -do-
Nkuuma ekkula lya Katonda zzaabu -do-
Nkuuma emisana n’ettumbi -do-
(A) Chorus: Bwe tulittibwa naawe ffembi olw’okuba eddiini
Nze ndikugumya gy’ogenda tolindeka
Bwe balinjokya ne nfa nze ndijaguza owange,
Nze ndiwondera, ne ngwa ggwe eri gy’oligwa (A x2)
(B) Kizito onnumya omwoyo, mazima totya, ewa Yezu
laba nnyini ffe anti gyetulamaga. (B x2)
(C) Zannya, zannya, omwana wa Yezu zannya,
Zannya nnyo omulenzi wa Yezu omwana,
Jaagaana omulongo w’olukoba owange,
Jaagaana omulongo w’olukoba ow’edda. (C x2)
(D) Eh! Eh! Eh! ……………… Eh! Eh!
Kizito onsagaasaganya ka nkusabire,
Gy’ogenda wala ntalo, nywera tuziyabule (D x2)
2. Kizito omugagga enneema Kizito omusomi
Ne Namasole aweese ggwe -do-
Mukama w’eggulu Katonda awa ggwe -do-
Nnyina Maria atwesiimya -do-
Okaabiranga ki nga ndi wano? -do-
Ntunula sitemya nkukuuma owange -do-
Nkwasa Bikira omuyambi nnyaffe -do-
Gwe mmulerera ow’emmamba -do-
3. Kizito mukwano ow’edda Kizito omusomi
Ziriba bbiri n’enngenda -do-
Nngenda eri omutonzi nga nze nfa nno -do-
Nfiirira ssebo eyantonda -do-
Ffe tulifa lumu ffembi wamu -do-
Ndayira sirikuleka bw’omu ggwe -do-
Liiso ddene waggulu gy’ali eyo -do-
Tulimulaba n’oweera -do-
--[[User:Tonny Ineza|Tonny Ineza]] ([[User talk:Tonny Ineza|talk]]) 07:28, 2 Gwamunaana 2015 (UTC)
[[Category:Abajulizi ba Uganda]]
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
n0jot4hug3286unmko99nc8zn76k06g
76868
76865
2026-10-17T11:15:49Z
Solomon Suubi
6901
Ntaddeko ensonga lwaki olupapula luyina okuggyiwa ku mukutu
76868
wikitext
text/x-wiki
{{Delete|Ekiwandiiko tekituukagana na mutindo gwa Wikipedia okugeza, terulina bijuliziddwa by'esigika bimala. }}
Kizito omuto omujulizi omutuukirivu ye mujulizi eyali asinga obuto mu bonna abaayokebwa Ssekabaka [[Mwanga]] e [[Namugongo]]. Y'omu ku bajulizi abakatoliki abiri mu ababiri abaafiirira Yezu nga 3 [[Gwamukaaga]] 1886. Kizito yazaalibwa mu mwaka gwa 1872 era yafa alina emyaka kkumi n'ena. Yali Muganda nga ava mu kika ky'emmamba nga azaalibwa Mityana.
Kizito atendebwa olw'obuvumu bwe yalina mu kukkiriza Yezu anti newandibadde yali mwana muto atyo, yayagala nnyo okusoma era nga taganya banne abakulu mu ddiini kumuleka mabega bwe baabanga bagenda okusoma eyo mu matumbi budde. Kigambibwa nti olw'okusaba banne okumuzuukusanga bagende bonna okusoma ekiro naye bo ne batamuzuukusanga olw'okumusaasira olw'olugendo kubanga yali muto, yasiba ekyayi ku luggi n'akisibira ku kugulu kwe, nga bwe banaaba bajjawo oluggi asobole okuzuukuka. Bwe yazuukuka, n'abagamba nti ku luno temundeka. Kale nno banne ne beewunya nnyo olw'okwagala Kizito kwe yayagalamu Yezu ono gwe yali yaakasenga. Kizito yabatizibwa Kaloli Lwanga eyali omukulembeze w'abasomi.
Kabaka Mwanga bwe yabuuza abasoma nga agenda kubatta n'abagamba okudda oludda luli, Kizito naye teyagaana, wabula yeewaayo newandibadde abambowa baamwegayirira eddiini agireke si kulwa nga emussissa. Kizito yayokebwa ne banne e Namugongo mu kifo kati awali ekkanisa ey'ekijjukizo ky'abajulizi ey'abapolositante e [[Namugongo]].
Kizito yalangibwa [[paapa]] Benedicto XV mu lubu lw'abeesiimi mu mwaka gwa 1920. Yalangibwa [[paapa]] Paulo VI mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 [[Gwakkumi]] 1964 mu eKlezia enkulu eya Petero omutume e Roma mu kitiibwa ekingi wakati mu lukiiko lw'eKlezia yenna olwokubiri olwa Vatikano olwali lugenda mu maaso e Roma mu biseera ebyo.
Kizito kaakati ye muwolereza w'abaana mu Uganda nga tumulabirako empisa ennungi, obuwulize n'okwagala Yezu. Kizito omuto tumutenda olw'empisa ennungi ey'okukkiriza, ey'okusuubira ko n'ey'okwagala. Erinnya Kizito kati ly'afuuka linnya lya ddiini era nga lituumibwa mu Klezia yonna. Kizito aganze nnyo mu b'Afirika naddala mu buvanjuba bwa Afirika, mu Zambia, mu Ghana n'awalala wangi nnyo.
===Oluyimba lwa Kizito===
Oluyimba luno lwayiiyizibwa omwami Joseph Kyagambiddwa
===Kizito Omuto===
Leaders: Chorus:
1. Kizito omuto oyo wange - Kizito omusomi
Mwana w’embuga gwe mbiita -do-
Kizito omwagalwa omuganzi asiimwa -do-
Nkugumya ennaku gwe nsuuta -do-
Omwana w’ abakungu atalabwa -do-
Atunula ng’amata obuta olw’enneema -do-
Nkuuma ekkula lya Katonda zzaabu -do-
Nkuuma emisana n’ettumbi -do-
(A) Chorus: Bwe tulittibwa naawe ffembi olw’okuba eddiini
Nze ndikugumya gy’ogenda tolindeka
Bwe balinjokya ne nfa nze ndijaguza owange,
Nze ndiwondera, ne ngwa ggwe eri gy’oligwa (A x2)
(B) Kizito onnumya omwoyo, mazima totya, ewa Yezu
laba nnyini ffe anti gyetulamaga. (B x2)
(C) Zannya, zannya, omwana wa Yezu zannya,
Zannya nnyo omulenzi wa Yezu omwana,
Jaagaana omulongo w’olukoba owange,
Jaagaana omulongo w’olukoba ow’edda. (C x2)
(D) Eh! Eh! Eh! ……………… Eh! Eh!
Kizito onsagaasaganya ka nkusabire,
Gy’ogenda wala ntalo, nywera tuziyabule (D x2)
2. Kizito omugagga enneema Kizito omusomi
Ne Namasole aweese ggwe -do-
Mukama w’eggulu Katonda awa ggwe -do-
Nnyina Maria atwesiimya -do-
Okaabiranga ki nga ndi wano? -do-
Ntunula sitemya nkukuuma owange -do-
Nkwasa Bikira omuyambi nnyaffe -do-
Gwe mmulerera ow’emmamba -do-
3. Kizito mukwano ow’edda Kizito omusomi
Ziriba bbiri n’enngenda -do-
Nngenda eri omutonzi nga nze nfa nno -do-
Nfiirira ssebo eyantonda -do-
Ffe tulifa lumu ffembi wamu -do-
Ndayira sirikuleka bw’omu ggwe -do-
Liiso ddene waggulu gy’ali eyo -do-
Tulimulaba n’oweera -do-
--[[User:Tonny Ineza|Tonny Ineza]] ([[User talk:Tonny Ineza|talk]]) 07:28, 2 Gwamunaana 2015 (UTC)
[[Category:Abajulizi ba Uganda]]
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
6sota2tqmbxj5eyy6blzsgm1tqwadpn
Omukulu ali ewuwe
0
4204
76866
19803
2026-10-17T11:06:30Z
Solomon Suubi
6901
Nsabye olupapula luno luggyibwe ku mukutu
76866
wikitext
text/x-wiki
{{Delete}}
==Omukulu ali ewuwe ==[[ head of a house hold]]
Omukulu ali ewuwe, tabulwa ky’akola, Amazina g’ekirevu gajjira ku mmere.
Bino bigambo byo Luganda ebikusike
<ref:wwf/lvceep/>
5ckgr03qp3x0vrksfnsfj9qvw141bx4
76869
76866
2026-10-17T11:21:17Z
Solomon Suubi
6901
Ntaddeko ensonga lwaki olupapula luyina okuggyiwa ku mukutu
76869
wikitext
text/x-wiki
{{Delete|Ekiwandiiko tekituukagana na mutindo gwa Wikipedia. Tekilina bimala okubeera ekiwandiiko ekyetengeredde.}}
==Omukulu ali ewuwe ==[[ head of a house hold]]
Omukulu ali ewuwe, tabulwa ky’akola, Amazina g’ekirevu gajjira ku mmere.
Bino bigambo byo Luganda ebikusike
<ref:wwf/lvceep/>
bxp7j8i7s9zd5cuedi3bh5kcbyl46ta
Kibwankulata
0
4336
76853
44691
2026-10-17T06:08:24Z
Ajambo Bridget
11873
remove duplicated link
76853
wikitext
text/x-wiki
[[File:Plectranthus amboinicus in jaffna.JPG|thumb|Kibwankulata ]]
==[[Kibwankulata]]==[[Plectrarithus cyaneus gurke]]
Kbwankulata ddagala era kiteera kummera mu nsiko ate era kisimbibwa n’awakka. Kibwankulata awonnya endwadde eziwerako omuli nazino.
# Okwesika oba eyaabwe [[convulsion]]
# Obulwadde bw’ensusu [[skin infections]]
#Obulwadde bw’Enuuni [[Obesity]]
#Liwonya infections mubakyala nokubawa amazzi agakozesebwabmu kisenge nga omukyala Ali mumukwano
#Liwonya amaso aga siwa
ofcjsra1spsdwmmdto6psiug7srfdc2
Pader District
0
4598
76754
75365
2026-10-16T19:18:17Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76754
wikitext
text/x-wiki
{{databox}}
<templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{Infobox settlement|name=Pader District|settlement_type=[[Districts of Uganda|District]]|native_name=|image_skyline=Sunrise in Patongo, Pader.jpg|image_caption=Sunrise in [[Patongo]] [[internally displaced person]]s camp (now [[Agago District]]).|image_flag=|image_seal=|image_map=Pader District in Uganda.svg|map_caption=District location in Uganda|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Uganda}}|subdivision_type1=[[Regions of Uganda|Region]]|subdivision_name1=[[Northern Region, Uganda|Northern Uganda]]|subdivision_type2=[[Sub-region]]|subdivision_name2=[[Acholi sub-region]]|seat_type=[[Capital city|Capital]]|seat=[[Pader, Uganda|Pader]]|leader_title=|leader_name=|established_title=|established_date=|area_total_km2=3362.5|area_land_km2=|area_water_km2=|population_as_of=2012 Estimate|population_note=|population_total=231700|population_metro=|population_density_km2=68.9|timezone=[[East Africa Time|EAT]]|utc_offset=+3|timezone_DST=|utc_offset_DST=|elevation_m=|website={{URL|http://www.pader.go.ug}}|footnotes=}}'''Pader''' [[Disitulikiti mu Yuganda|disitulikiti]] esangibwa mu Bukiikakkono bwa Uganda.Yatuumibwa Pader, munisipaali enkulu eddukanya emirimu n’ebyobusuubuzi mu disitulikiti eno, era ekitebe kya disitulikiti eno mwekiri.<ref>{{Cite web |last=Makanga |first=Samuel |date=2018-01-23 |title=Pader District |url=https://www.primeugandasafaris.com/pader-district/ |access-date=2026-10-16 |website=Prime Uganda Safaris |language=en-US}}</ref>
== Ekifo ==
[[File:Aruu_Falls_in_Pader_District.jpg|thumb|250x250px| Aruu Falls mu Disitulikiti y’e Pader.]]
Disitulikiti y’e Pader egabana ensalo ne [[Lamwo (disitulikit)|Disitulikiti y’e Lamwo]] mu bukiikakkono bw’obugwanjuba, [[Kitgum (disitulikit)|Disitulikiti y’e Kitgum]] mu bukiikakkono bw’obuvanjuba, [[Agago (disitulikit)|Disitulikiti y’e Agago]] mu buvanjuba, [[Otuke (disitulikit)|Disitulikiti y’e Otuke]] mu bukiikaddyo bw’obuvanjuba, [[Lira (disitulikit)|Disitulikiti y’e Lira]] mu bugwanjuba, [[Oyam (disitulikit)|Disitulikiti y’e Oyam]] mu bukiikaddyo bw’obugwanjuba ne [[Gulu (disitulikit)|Disitulikiti y’e Gulu]] mu maserengeta.<ref>[[Districts of Uganda|Uganda District Map]]</ref> Ekitebe kya disitulikiti y'e Pader kikunukiriza kilometres 130 (81 mi), ku luguudo, mu bukiikakkono bw’obuvanjuba bwa [[Gulu]], ekibuga ekisinga obunene mu kitundu kino.<ref>{{Cite web |title=Road Distance Between Gulu And Pader With Map |url=http://www.distancecalculator.globefeed.com/Uganda_Distance_Result.asp?fromplace=Gulu%20(Gulu)&toplace=Pader%20(Pader)&fromlat=2.7666667&tolat=3.05&fromlng=32.3055556&tolng=33.2166667 |access-date=22 May 2014 |publisher=Globefeed.com}}</ref> Ensengeka ya disitulikiti eno ku maapu eri :02 50N, 33 05E.
== Okulambika okutwaliza awamu ==
Disitulikiti eno mpya,nga yali kitundu ku [[Kitgum (disitulikit)|Disitulikiti y'e Kitgum.]] Ku nkomerero ya 2001, e ggombolola lya Aruu ne Agago byagibwako ku Disitulikiti ya Kitgum ne bikola Disitulikiti ya Pader. Ekitebe kya disitulikiti gavumenti mu [[Pader (disitulikit)|Pader]] kisangibwa wakati mu Disitulikiti. Disitulikiti eno wamu ne Disitulikiti ye [[Amuru (disitulikit)|Amuru,]][[Agago (disitulikit)|Agago]], [[Gulu (disitulikit)|Gulu,]] [[Lamwo (disitulikit)|Lamwo]], [[Nwoya (disitulikit)|Nwoya,]] ne Kitgum bye bikola ekitundutundu kya Acholi, ekitwalibwa okuba nga yewali ebyafaayo by'ensibuko y'Abachooli n'amaka g'abantu abasuka mu million 1.1 mu 2002, okusinziira ku kubala abantu okwakolebwa mu mwaka ogwo
== Obungi bw'abantu ==
Okubala abantu okwakolebwa mu 1991 kwalaga nti abantu mu disitulikiti eno bali 80,900. Ate okubala abantu okwakolebwa mu ggwanga lyonna mu 2002 kwalaga nti abantu ba disitulikiti eno baali mu 142,300. Okumala ekitundu ky’emyaka ekkumi egyasooka egya 2000, abantu abasinga obungi mu disitulikiti eno babadde babeera mu nkambi z’abantu ababundabunda munda mu ggwanga (IDP), nga kino kyava ku lutalo lwa Lord's Resistance War. Olwa kawefube wokukomya olutalo wakati w’amagye ga LRA ne [[Eggye lya Uganda People's Defense Force|UPDF]] mu 2006, abantu abasinga obungi mu nkambi z’ababundabunda basenguka ne badda mu maka gaabwe.<ref>{{Cite web |title=Estimated Population of Pader District In 1991, 2002 & 2012 |url=http://www.citypopulation.de/php/uganda-admin.php?adm2id=050 |access-date=22 May 2014 |publisher=Citypopulation.de}}</ref>
== Emirimu gy’ebyenfuna ==
Ebyenfuna bya Disitulikiti eno biyimiridde ku bulimi. Ebitundu by'abantu 90 ku 100 mu disitulikiti beenyigira mu bulimi. Ebirime by’emmere ebirimibwa mulimu bino wammanga:<ref>{{Cite web |last=Owot |first=Robert |date=30 March 2014 |title=Pader: Where Cotton Is Still A Major Earner |url=http://www.monitor.co.ug/News/National/Pader--Where-cotton-is-still-a-major-earner/-/688334/2263206/-/y05afpz/-/index.html |access-date=22 May 2014 |publisher=[[Daily Monitor]]}}</ref>
[[File:Women_pounding_Soghum_in_Pader_in_the_afternoon.jpg|thumb| Abakyala nga bakuba Obulo .]]
<templatestyles src="Div col/styles.css" />
[[Ebijanjalo]]
Kawo
[[Muwogo]]
Obulo
[[Kasooli yara 42|Kasooli]]
Enva endiirwa
Ebirime eby’ensimbi mulimu: Ppamba, [[Ebinyeebwa|Ebinyebwa]], Sunflower, Omuceere, Taaba, Soya ne Simsim . Okulunda ebyennyanja n’okuyigga nabyo bitera okukolebwa.
== Ebisolo ebirundibwa ==
* Embuzi
* Endiga
* Embizzi
* [[Ente]]
* Endogoyi
* [[Enkoko]]
== Laba ne ==
<templatestyles src="Div col/styles.css" />
[[Patongo]]
[[Disitulikiti mu Yuganda|Disitulikiti mu Uganda]]
[[Palamenti ya Uganda]]
== Ebiwandiiko ebikozeseddwa ==
<templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}}
== Ebiyungo eby’ebweru ==
* Omukutu gw'amawulire mu Disitulikiti y'e Pader {{Disitulikiti mu Yuganda}}
[[Category:Disitulikiti za Uganda]]
[[Category:Obukiikakkono bwa Uganda]]
[[Category:Disitulikiti ya pader]]
[[Category:Disitulikiti ya kitgum]]
8wwbpsdzylpbgn2hal6inbtxkniw95j
76755
76754
2026-10-16T19:19:17Z
Thomas Eddie Irigei
11996
https://statistics.ubos.org/nphc/drilldown?subregion=31&district=312
76755
wikitext
text/x-wiki
{{databox}}
<templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{Infobox settlement|name=Pader District|settlement_type=[[Districts of Uganda|District]]|native_name=|image_skyline=Sunrise in Patongo, Pader.jpg|image_caption=Sunrise in [[Patongo]] [[internally displaced person]]s camp (now [[Agago District]]).|image_flag=|image_seal=|image_map=Pader District in Uganda.svg|map_caption=District location in Uganda|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Uganda}}|subdivision_type1=[[Regions of Uganda|Region]]|subdivision_name1=[[Northern Region, Uganda|Northern Uganda]]|subdivision_type2=[[Sub-region]]|subdivision_name2=[[Acholi sub-region]]|seat_type=[[Capital city|Capital]]|seat=[[Pader, Uganda|Pader]]|leader_title=|leader_name=|established_title=|established_date=|area_total_km2=3362.5|area_land_km2=|area_water_km2=|population_as_of=2012 Estimate|population_note=|population_total=231700|population_metro=|population_density_km2=68.9|timezone=[[East Africa Time|EAT]]|utc_offset=+3|timezone_DST=|utc_offset_DST=|elevation_m=|website={{URL|http://www.pader.go.ug}}|footnotes=}}'''Pader''' [[Disitulikiti mu Yuganda|disitulikiti]] esangibwa mu Bukiikakkono bwa Uganda.Yatuumibwa Pader, munisipaali enkulu eddukanya emirimu n’ebyobusuubuzi mu disitulikiti eno, era ekitebe kya disitulikiti eno mwekiri.<ref>{{Cite web |last=Makanga |first=Samuel |date=2018-01-23 |title=Pader District |url=https://www.primeugandasafaris.com/pader-district/ |access-date=2026-10-16 |website=Prime Uganda Safaris |language=en-US}}</ref>
== Ekifo ==
[[File:Aruu_Falls_in_Pader_District.jpg|thumb|250x250px| Aruu Falls mu Disitulikiti y’e Pader.]]
Disitulikiti y’e Pader egabana ensalo ne [[Lamwo (disitulikit)|Disitulikiti y’e Lamwo]] mu bukiikakkono bw’obugwanjuba, [[Kitgum (disitulikit)|Disitulikiti y’e Kitgum]] mu bukiikakkono bw’obuvanjuba, [[Agago (disitulikit)|Disitulikiti y’e Agago]] mu buvanjuba, [[Otuke (disitulikit)|Disitulikiti y’e Otuke]] mu bukiikaddyo bw’obuvanjuba, [[Lira (disitulikit)|Disitulikiti y’e Lira]] mu bugwanjuba, [[Oyam (disitulikit)|Disitulikiti y’e Oyam]] mu bukiikaddyo bw’obugwanjuba ne [[Gulu (disitulikit)|Disitulikiti y’e Gulu]] mu maserengeta.<ref>[[Districts of Uganda|Uganda District Map]]</ref> Ekitebe kya disitulikiti y'e Pader kikunukiriza kilometres 130 (81 mi), ku luguudo, mu bukiikakkono bw’obuvanjuba bwa [[Gulu]], ekibuga ekisinga obunene mu kitundu kino.<ref>{{Cite web |title=Road Distance Between Gulu And Pader With Map |url=http://www.distancecalculator.globefeed.com/Uganda_Distance_Result.asp?fromplace=Gulu%20(Gulu)&toplace=Pader%20(Pader)&fromlat=2.7666667&tolat=3.05&fromlng=32.3055556&tolng=33.2166667 |access-date=22 May 2014 |publisher=Globefeed.com}}</ref> Ensengeka ya disitulikiti eno ku maapu eri :02 50N, 33 05E.
== Okulambika okutwaliza awamu ==
Disitulikiti eno mpya,nga yali kitundu ku [[Kitgum (disitulikit)|Disitulikiti y'e Kitgum.]] Ku nkomerero ya 2001, e ggombolola lya Aruu ne Agago byagibwako ku Disitulikiti ya Kitgum ne bikola Disitulikiti ya Pader. Ekitebe kya disitulikiti gavumenti mu [[Pader (disitulikit)|Pader]] kisangibwa wakati mu Disitulikiti. Disitulikiti eno wamu ne Disitulikiti ye [[Amuru (disitulikit)|Amuru,]][[Agago (disitulikit)|Agago]], [[Gulu (disitulikit)|Gulu,]] [[Lamwo (disitulikit)|Lamwo]], [[Nwoya (disitulikit)|Nwoya,]] ne Kitgum bye bikola ekitundutundu kya Acholi, ekitwalibwa okuba nga yewali ebyafaayo by'ensibuko y'Abachooli n'amaka g'abantu abasuka mu million 1.1 mu 2002, okusinziira ku kubala abantu okwakolebwa mu mwaka ogwo<ref>{{Cite web |last=Statistics |first=Uganda Bureau of |title=PADER - Census Data Dashboard |url=https://statistics.ubos.org/nphc/drilldown?subregion=31&district=312 |access-date=2026-10-16 |website=NPHC 2024 Dashboard |language=en}}</ref>
== Obungi bw'abantu ==
Okubala abantu okwakolebwa mu 1991 kwalaga nti abantu mu disitulikiti eno bali 80,900. Ate okubala abantu okwakolebwa mu ggwanga lyonna mu 2002 kwalaga nti abantu ba disitulikiti eno baali mu 142,300. Okumala ekitundu ky’emyaka ekkumi egyasooka egya 2000, abantu abasinga obungi mu disitulikiti eno babadde babeera mu nkambi z’abantu ababundabunda munda mu ggwanga (IDP), nga kino kyava ku lutalo lwa Lord's Resistance War. Olwa kawefube wokukomya olutalo wakati w’amagye ga LRA ne [[Eggye lya Uganda People's Defense Force|UPDF]] mu 2006, abantu abasinga obungi mu nkambi z’ababundabunda basenguka ne badda mu maka gaabwe.<ref>{{Cite web |title=Estimated Population of Pader District In 1991, 2002 & 2012 |url=http://www.citypopulation.de/php/uganda-admin.php?adm2id=050 |access-date=22 May 2014 |publisher=Citypopulation.de}}</ref>
== Emirimu gy’ebyenfuna ==
Ebyenfuna bya Disitulikiti eno biyimiridde ku bulimi. Ebitundu by'abantu 90 ku 100 mu disitulikiti beenyigira mu bulimi. Ebirime by’emmere ebirimibwa mulimu bino wammanga:<ref>{{Cite web |last=Owot |first=Robert |date=30 March 2014 |title=Pader: Where Cotton Is Still A Major Earner |url=http://www.monitor.co.ug/News/National/Pader--Where-cotton-is-still-a-major-earner/-/688334/2263206/-/y05afpz/-/index.html |access-date=22 May 2014 |publisher=[[Daily Monitor]]}}</ref>
[[File:Women_pounding_Soghum_in_Pader_in_the_afternoon.jpg|thumb| Abakyala nga bakuba Obulo .]]
<templatestyles src="Div col/styles.css" />
[[Ebijanjalo]]
Kawo
[[Muwogo]]
Obulo
[[Kasooli yara 42|Kasooli]]
Enva endiirwa
Ebirime eby’ensimbi mulimu: Ppamba, [[Ebinyeebwa|Ebinyebwa]], Sunflower, Omuceere, Taaba, Soya ne Simsim . Okulunda ebyennyanja n’okuyigga nabyo bitera okukolebwa.
== Ebisolo ebirundibwa ==
* Embuzi
* Endiga
* Embizzi
* [[Ente]]
* Endogoyi
* [[Enkoko]]
== Laba ne ==
<templatestyles src="Div col/styles.css" />
[[Patongo]]
[[Disitulikiti mu Yuganda|Disitulikiti mu Uganda]]
[[Palamenti ya Uganda]]
== Ebiwandiiko ebikozeseddwa ==
<templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}}
== Ebiyungo eby’ebweru ==
* Omukutu gw'amawulire mu Disitulikiti y'e Pader {{Disitulikiti mu Yuganda}}
[[Category:Disitulikiti za Uganda]]
[[Category:Obukiikakkono bwa Uganda]]
[[Category:Disitulikiti ya pader]]
[[Category:Disitulikiti ya kitgum]]
dejn1yqg7rzejwg1e3q3jqhxkbddd1s
Lesotho
0
5676
76847
71086
2026-10-16T20:40:18Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76847
wikitext
text/x-wiki
{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|+<big><big>'''Lesotho'''</big></big><br/>(so) ''Musa os Lesotho''<br>
|-
| style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 |
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0"
|-
| align="center" width="140px" | [[File:Flag_of_Lesotho.svg|125px]]
| align="center" width="140px" | [[File:Coat of arms of Lesotho.svg|125px]]
|-
| align="center" width="140px" | ([[Flag of Lesotho|Flag]])
| align="center" width="140px" | ([[Coat of Arms of Lesotho|Coat of Arms]])
|}
|-
| align="center" colspan=2 |
|-
| align=center colspan=2 | [[File:Location Lesotho AU Africa.svg|300px]]
|}
'''Lesotho''' ggwanga mu [[Afirika]]. Ekibuga ky'ensi ekikulu kiyitibwa Maseru.<ref>{{Cite web |date=2026-09-13 |title=Lesotho {{!}} Population, Size, Capital, Map, Language, People, & Flag {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Lesotho |access-date=2026-10-16 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref>
* Awamu: 30,355 km<sup>2</sup>
* Abantu: 2,203,821 (2016)
{{Amawanga g'Afirika}}
[[Category:Ensi za Afirika]]
5ww1fvbtxz7y424zlb0h6depo50cm7r
Emigereko
0
5877
76823
34215
2026-10-16T20:15:41Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76823
wikitext
text/x-wiki
[[File:Opérations ensembles sets operations.png|thumb|emigereko]]
IALI NGO was given authority by terminologist Charles Muwanga to post articles from his scientific works on Luganda [[Wikipedia]] for public consumption:<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/557572516/SETS |access-date=2026-10-16 |website=www.scribd.com}}</ref>
Omugereko mulamwa oguvudde mu kugaziya amakulu g'ebigambo ebiriwo mu Luganda. Omugereko gulinga "mulengo", "kikunngaanyo", oba "omuteeko".Muwanga agamba nti waliwo emiramwa egyetaagisa okubaza emigereko gino wansi:
(i) Omuteeko.(Union of Sets).Omuteeko guva mu kuteeka wamu migereko egy'enjawulo.
(ii) Entabiro y'emigereko (Intersection of Sets)
(iii)Endaga z'emigereko (Set notation)
(iv) Veniggulaamu (Venn diagram)
(v) Omugereko omukalu(empty set)
(vi)Emigereko egyenkanankana(Equal sets)
(vii) Ekitundu ky'Omugereko (Sub set)
(viii)Okukwataganya emnigereko( to match sets).
(ix) Emigereko egyenkanankana (equal sets)
(x) Bamemba b'Omugereko (Elements of a Set)
(xi) Omugereko guyinza okuba omulengo(heap) ,ekikung'aanyo(Collection), oba ekibinja (Grouping) ky'ebintu oba ebiramu nga :
(a) Omugereko gy'ensolo ezo mu nsiko ( Set of wild animals) gubaamu ensolo ez'enjawulo eziwangaalira mu bisiko n'ebibira.
(b)Omugereko gw'ebidduka muyiinza okubaamu emotoka. loole. ennyonnyi, namunkanga, n'eggaali z'omukka.
n'okweyongerayo
n8clx3o1bqrttnw63o84iaq0w2yfpmw
Endwadde z'Ekikaba
0
5901
76779
33978
2026-10-16T19:41:10Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76779
wikitext
text/x-wiki
[[File:Jaundice eye.jpg|thumb|Hepatitis A]]
[[File:Hepatitis-B virions.jpg|thumb|'''Hepatitis-B virions''']]
'''Endwadde z'Ekikaba'''
Obulwadde bw’ekikaba osobola era okubuyita obulwadde omuntu bw’afuna ng’ayita mu kwegatta oba endwadde ezifunibwa oluvannyuma lw’omuntu okwegatta n’omuntu alina obulwadde obw'ekikaba. Obulwadde buno businga kusasaanyizibwa na kwegatta nga buyita mu bitundu nga; mu bukyala, emabega oba mu kamwa. Olw’okuba ng’obulwadde buno tebweyolekerawo, kino kyongeza ku mikisa gy’okubutambuza okuva ku muntu omu okudda ku mulala. Obubonero kw’osobola okulabira obulwadde buno kuliko: okuvaamu amazzi amabi mu bitundu eby’ekyama nga kino kibeera mu bakazi n’abasajja, okufuna amabwa ku ngulu oba okwetoloola ebitundu eby’ekyama n’okufuna obulumi mu lubuto wansi. Obulwadde bw’ekikaba obufuniddwa ng’omukyala ali lubuto oba ng’azaala bubeera bwa bulabe eri omwana atannazaalibwa. Obulwadde obumu obw’ekikaba buleeta n’obuzibu mu kufuna olubuto.<ref>{{Cite web |title=STI testing and treatment |url=https://www.mariestopes.or.ug/lg/services/sti-testing/ |access-date=2026-10-16 |website=Marie Stopes Uganda}}</ref>
Obuwuka obusobola okuleeta endwadde ez’ekikaba busoba mu makumi asatu era nga buleeta obulwadde nga; obuleetebwa akawuka ka ''bacteria'' okuli; enziku, kabootongo n’endwadde endala. Obuleetebwa akawuka ka ''virus'' okuli; mukenenya, amabwa mu bitundu eby’ekyama n’endala.
Newankubadde nga obulwadde buno businga kusasaanyizibwa na kwegatta, naye era waliwo n’engeri endala ezisobola okuyitamu obulwadde buno okugeza; omuntu okussibwamu omusaayi ogulimu obulwadde, okuyonsa ne mu kaseera ak’okuzaala. Ensi ezaakula edda zirina obusobozi bw’okukebera obulwadde buno wabula nga mu nsi ezikyakula oluusi kiba kizibu.
Engeri esinga gye tusobola okuziyizaamu endwadde z’ekikaba kwe kwewala okwegatta. Endwadde ezimu zisobola okugemebwa okugeza hepatitis B n’ebika by’endwadde ebirala okugeza HPV. Okwegatta mu ngeri ey’obuvunaanyizibwa okugeza okukozesa obupiira bukalimpitawa, okubeera n’abantu be weegatta nabo nga batono n’okubeera mu mbeera nga buli muntu alina omuntu omu yekka gwe yeegatta naye kisobola okukendeeza ku bulwadde buno. Okutayirirwa mu basajja kiyambako okukendeeza ku mikisa gy’okukwatibwa endwadde ezimu. Endwadde ezisinga ez’ekikaba zisoboka okujjanjabibwa era ne buwona, wabula ng’obulwadde nga mukenenya, Hepatitis B zo zijjanjabibwa naye nga teziwona.
Mu mwaka gwa 2008, kyateeberezebwa nti abantu obukadde bitaano be baalina obulwadde bwa kaboootongo, enziku oba endwadde z’ekikaba endala. Endwadde z’ekikaba ng’oggyeeko akawuka ka mukenenya z’atta abantu abawerera ddala 142,000 mu mwaka gwa 2013. Mu mwaka gwa 2010, mu nsi ya Amerika wazuulibwayo abantu obukadde kkumi na mwenda abaali balina endwadde ez’ekikaba. Endwadde zino zigambibwa okuba nga zaaliwo ne mu biseera ebikadde mu myaka 1550 nga Yesu kristo tannazaalibwa ne mu biseera eby’endagaano enkadde. Abantu abafunye endwadde zino ez’ekikaba bafuna ensonyi n’okwesosola mu bantu abalala.
'''Obubonero'''
Si buli ndwadde ya kikaba nti eraga obubonero era nga n’obwo obulabika tebujjirawo mu bwangu ng’omuntu afunye obulwadde buno. Endwadde zino ez’ekikaba ezimu zireetera omuntu okuba omugumba, obulumi obw’olukonvuba oluuusi n’okufa wabula nga kisinziira ku kika kya bulwadde.
Singa omwana afuna obulwadde bw’ekikaba nga tebannatuuka mu myaka gya buvubuka kimuleetera okwegandanga nga bukyali.
'''Ebika ebikulu'''
'''Enziku''': buno bulwadde obuleetebwa akawuka ka bacteria akabeera ku bususu obugonvu era nga biseerera okugeza; mu mukutu gw’omusulo, mu bukyala, emabega, mu kamwa, mu mumiro ne mu maaso. Obulwadde buno busobola okusaasaana nga buyita mu kwegatta, mu kamwa oba emabega. Obubonero bw’enziku butandika okulabika oluvannyuma lw’ennaku 2-5 oluvannyuma lw’okwegatta n’omuntu alina obulwadde buno, newankubadde nga mu basajja abamu obubonero busobola obuteeyoleka okutuusa ng’omwezi mulamba gumaze okuyitawo. Obubonero obulabikira mu basajja kuliko; okubabuukirirwa n’okuwulira obulumi nga bafuuyisa omusulo, okwagala okufuuyisa buli kiseera, okuvaamu amasira mu busajja, okuzimba akawago, okuzimba ensigo, amabwa mu mumiro n’obubonero obulala. Mu bakyala obubonero nga; okuvaamu amasira mu bitundu eby’ekyama, okulumwa oba okusiiyibwa ng’afuuyisa omusulo, okufuna obulumi ng’ali mu kikolwa eky’okwegatta, okufuna obulumi obuyitiridde wansi w’olubuto n’omusujja busobola okulabika newankubadde nga mu bakyala abamu obubonero buno buyinza obutalabikirako ddala.
Waliwo endwadde ezimu ezigaana okuwona n’eddagala erijjanjaba endwadde ezireetebwa akawuka ka bacteria wabula ng’ezisinga ziwonyezebwa n’eddagala lino.
'''Kabootongo''': buno nabwo bulwadde obuleetebwa akawuka ka bacteria. Singa omuntu tafuna bujjanjabi obulwadde buno busobola okumuviiramu obuzibu mu bulamu n’okufa. . Obubonero bwa kabootongo kuliko; amabwa mu mukutu gw’omusulo, mu kamwa oba emabega ewayita obubi. Singa abeera tajjanjabiddwa obubonero buno busbola okweyongera okuba mu mbeera embi ennyo. Obulwadde buno busangibwa nnyo mu nsi z’ Africa nga; Cameroon, Cambodia ne Guinea era nga kigambibwa okuba nga bweyongera buli kiseera mu nsi eya America.
'''Akawuka ka mukenenya'''
Buno bulwadde obunafuya abasirikale b’omubiri kino ne kiguleetera okubeera nga tegukyasobola kulwanyisa ndwadde ezigulumbagana. Akawuka kano katta obutoffaali bw’omusaayi obuyamba okulwanyisa endwadde ezireetebwa akawuka aka virus. Mukenenya atambulira mu mazzi agava mu mubiri era ng’okusinga kibaawo mu kiseera eky’okwegatta. Asobola era okutambuzibwa mu musaayi omulwadde singa gwegatta mu gw’omuntu omulamu, okuyonsa, mu kuzaala n’okuva mu maama okudda u mwana ng’omukyala ali lubuto.
Obulwadde bwa mukenenya buyita mu mitendera okuli; omutendera ogusooka, we butalabikira, we bulabkira n’omutendera we bufuukira omuziziko eri obulamu bw’omuntu ekimuviirako okufa. Ku mutendera ogusooka omuntu afuna obubonero ng’obwobulwadde bwa ssennyiga okugeza okulumwa omutwe, okuwulira obukoowu, omusujja, n’okulumwa mu nnyingo nga kino kibaawo okumala essande ebbiri.
Mu mutendera ogw’okubiri obubonero bwonna bubula era omuntu n’abeerawo nga talina ky’alaba okumala emyaka. Akawuka kano bwe katuuka ku mutendera mwe keeyolekera, omubiri gunafuwa nga tegukyasobola kulwanyisa ndwadde zigulumba era n’obutoffaali bw’omusaayi bukendeerera ddala. Mukenenya bwafuuka kiremya eri obulamu afuula omuntu amulina okubeera ng’ayanguwa okulumbibwa endwadde ez’enjawulo ekivaamu okufa.
Obulwadde buno nga bwakazuulibwa mu myaka gya 1980, abo abaabulina baali tebasobola kuwangaala bbanga nabwo kumala yadde emyaka emitono wabula nga kati waliwo eddagala eriweweeza ku bulwadde buno nga lijjanjaba obulwadde obulumbagana abalwadde b’akawuka ka mukenenya kino ne kibayamba okuwangaalako ekiseera n’okubeera n’obulamu obweyagazaamu. Newankubadde ng’akawuka kabeera kakendedde olw’okumira eddagala lino, wabula era omulwadde wa mukenenya abeera akyasobola okukasiiga omuntu omulala.
'''Okuziyiza'''
Okwewala okufuna obulwadde bw’ekikaba y’engeri esingayo obukulu okusobola okusalira endwadde ezitawona amagezi. Obulwaliro obuluamya abantu ku ngeri y’okwegattamu n’obuvunaanyizibwa bukubiriza abantu okukozesa obupiira n’okubutuusa ku bantu abali mu katyabaga k’okufuna obulwadde bw’ekikaba.
Engeri esinga okuba ennungi okuziyiza endwadde ez’ekikaba kwe kwewala okusisinkanya omubiri n’amazzi agaguvaamu n’omuntu omulwadde. Si buli nkola za kwegatta nti zisobola okuleetawo okukwatagana kw’emibiri. Enkozesa y’obupiira (condom) eyambako mu kuziyiza okuwaanyisiganya amazzi g’omubiri, newankubadde ng’endwadde ezimu zisobola okukwata omuntu wadde ng’akozesezza akapiira.
Abaagalana bonna babeera balina okukeberebwa nga tebannaba kwenyigira mu kikolwa kya kwegatta, oba ng’omu ku bo yeegattako n’omuntu omulala. Endwadde nnyingi ziba nzibu za kulabirawo oluvannyuma lw’okuzifuna era ng’ekiseera ekimala kiba kirina okuyitawo okusobola okufuna ebiva mu kukebera ebituufu.
Endwadde nnyingi zifuuka obulwadde obw’olubeerera ne zimaamira mu mubiri ne gulemererwa okulwanyisa endwadde endala ezijja okugulumba mu bwangu. Abasirikale b’omubiri baba basobola okulwanyisa akawuka singa omuwendo gw’obuwuka mu musaayi gubeera nga guli wansi, wabula singa omubiri gubeera nga guli mu kulwanyisa obuwuka obulala awo ne mukenenya w’afunira omukisa okusimba amakanda mu mubiri.
Enkola ez’enjawulo ziteereddwawo okusobozesa abantu okwongera okwekebeza akawuka ka mukenenya n’endwadde z’ekikaba endala. Mu zino mulimu okuwa abantu ebyo ebikozesebwa okukebera endwaade zino ebisobola okukozesebwa nga bali awaka. Obuyambi obulala bwe bw’okukubiriza abo abalwadde okukomangawo mu ddwaliro basobole okulaba oba ng’obulwadde bukendedde. Enkola ey’okujjukizanga abalwadde okudda mu ddwaliro okukeberebwa kubadde kukozesanga bubaka bwa ku ssimu oba email. Enkola ezo ennaku zino zikozesebwa nga zongerezebwako okukuba essimu n’amabaluwa.
'''Okugema'''
Eddagala erigema omuntu okukwatibwa endwadde z’ekikaba ezimu gye liri okugeza Hepatitis A, Hepatitis B n’ebika ebirala ebya HPV. Abantu baweebwa amagezi okusooka okugemebwa nga tebannaba kwegatta okusobola okwekakasa obukuumi bwabwe. Okussaawo eddagala erisobola okugema obulwadde bw’enziku kukyakolebwako.
'''Obupiira bu kalimpitawa'''
Obupiira bw’abasajja n’abakazi buwa obukuumi singa bubeera bukozeseddwa mu ngeri entuufu, wabula ng’ebitundu ebitabikkiddwa biba bikyalina omukisa okubeera nga biyitamu obulwadde bw’ekikaba obw’enjawulo.
• Ko akawuka ka mukenenya kasinga kuyita mu bitundu bya kyama era nga bwe katasobola kuyita mu lususu lubikke, kiba kitegeeza nti singa obusajja bubeera nga bwambaziddwa bulungi akapiira, akawuka kaba tekaggya kutambuzibwa. Singa amazzi amalwadde gasanga olususu olunuubule akawuka kaba katambula butereevu okutuuka mu mubiri gw’omuntu omulala. Kino kitegeeza nti omuntu talina kugenda mu kikolwa kya kwegatta singa abeera ng’alina ebiwundu.
Enkozesa entuufu ey’akapiira ka kalimpitawa ak’abasajja ebeeramu:
• Obutateeka kapiira waggulu ku mutwe gw’obusajja
• Okukanyweza ku nkomerero n’okulekayo ebbanga lya buwanvu bwa 1.5 cm oba ¾ waggulu ku mutwe gwako okulekayo ebbanga omugenda amazzi agava mu musajja.
• Okwewala okwambusanga akapiira ng’omuntu amaze okukambala ng’amaze oba nga tannaba kutuuka ku ntikko.
• Singa omuntu agenda okukozesa akapiira n’akyesanga nga akambalidde ku ludda olukyamu aba alina okukasuula n’akozesa akalala.
• Okubeera omwegendereza ng’oyambala akapiira singa omuntu abeera n’enjala enkulu.
• Okwewala okukozesa ebintu ebiseereza ng’ebizigo oba butto kubanga biyinza okuleetamu ebituli.
• obupiira obuteereddwamu obuwoowo tebulina kukozesebwa kubanga kiyinza okuvaamu obulwadde bw’entiko mu bitundu eby’ekyama.
Okusobola okwekuuma n’okukuuma muganzi wo eri endwadde z’ekikaba, omuntu abeera alina okukitwala nti obupiira obukadde/obwayitako bubeeramu obulwadde. Noolwekyo obupiira obukadde bulina okusuulibwa. Buli mulundi, omuntu aba alina okukozesa akapiira akapya, buli lw’oyongera okweyambisa akapiira emirundi egisukka mu gumu, emikisa gy’akapiira okuyulika gyeyongera ne kikendeeza amaanyi gaako okuziyiza endwadde.
Omuntu w’abeerera n’emikisa emingi egy’okukwatibwa obulwadde obw’ekikaba okugeza singa omukyala abeera ng’akakiddwa omukwano, waliwo eddagala erimuweebwa okusobola okuziyiza okukwatibwa akawuka okugeza '''azithromycin''', '''cefixime''', oba '''metronidazole'''.
63qcjff5hff5k1cq7u4ze75uwr204si
76780
76779
2026-10-16T19:41:30Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76780
wikitext
text/x-wiki
[[File:Jaundice eye.jpg|thumb|Hepatitis A]]
[[File:Hepatitis-B virions.jpg|thumb|'''Hepatitis-B virions''']]
'''Endwadde z'Ekikaba'''
Obulwadde bw’ekikaba osobola era okubuyita obulwadde omuntu bw’afuna ng’ayita mu kwegatta oba endwadde ezifunibwa oluvannyuma lw’omuntu okwegatta n’omuntu alina obulwadde obw'ekikaba. Obulwadde buno businga kusasaanyizibwa na kwegatta nga buyita mu bitundu nga; mu bukyala, emabega oba mu kamwa. Olw’okuba ng’obulwadde buno tebweyolekerawo, kino kyongeza ku mikisa gy’okubutambuza okuva ku muntu omu okudda ku mulala. Obubonero kw’osobola okulabira obulwadde buno kuliko: okuvaamu amazzi amabi mu bitundu eby’ekyama nga kino kibeera mu bakazi n’abasajja, okufuna amabwa ku ngulu oba okwetoloola ebitundu eby’ekyama n’okufuna obulumi mu lubuto wansi. Obulwadde bw’ekikaba obufuniddwa ng’omukyala ali lubuto oba ng’azaala bubeera bwa bulabe eri omwana atannazaalibwa. Obulwadde obumu obw’ekikaba buleeta n’obuzibu mu kufuna olubuto.<ref>{{Cite web |title=STI testing and treatment |url=https://www.mariestopes.or.ug/lg/services/sti-testing/ |access-date=2026-10-16 |website=Marie Stopes Uganda}}</ref>
Obuwuka obusobola okuleeta endwadde ez’ekikaba busoba mu makumi asatu era nga buleeta obulwadde nga; obuleetebwa akawuka ka ''bacteria'' okuli; enziku, kabootongo n’endwadde endala. Obuleetebwa akawuka ka ''virus'' okuli; mukenenya, amabwa mu bitundu eby’ekyama n’endala.
Newankubadde nga obulwadde buno businga kusasaanyizibwa na kwegatta, naye era waliwo n’engeri endala ezisobola okuyitamu obulwadde buno okugeza; omuntu okussibwamu omusaayi ogulimu obulwadde, okuyonsa ne mu kaseera ak’okuzaala. Ensi ezaakula edda zirina obusobozi bw’okukebera obulwadde buno wabula nga mu nsi ezikyakula oluusi kiba kizibu.<ref>{{Cite web |title=STI testing and treatment |url=https://www.mariestopes.or.ug/lg/services/sti-testing/ |access-date=2026-10-16 |website=Marie Stopes Uganda}}</ref>
Engeri esinga gye tusobola okuziyizaamu endwadde z’ekikaba kwe kwewala okwegatta. Endwadde ezimu zisobola okugemebwa okugeza hepatitis B n’ebika by’endwadde ebirala okugeza HPV. Okwegatta mu ngeri ey’obuvunaanyizibwa okugeza okukozesa obupiira bukalimpitawa, okubeera n’abantu be weegatta nabo nga batono n’okubeera mu mbeera nga buli muntu alina omuntu omu yekka gwe yeegatta naye kisobola okukendeeza ku bulwadde buno. Okutayirirwa mu basajja kiyambako okukendeeza ku mikisa gy’okukwatibwa endwadde ezimu. Endwadde ezisinga ez’ekikaba zisoboka okujjanjabibwa era ne buwona, wabula ng’obulwadde nga mukenenya, Hepatitis B zo zijjanjabibwa naye nga teziwona.
Mu mwaka gwa 2008, kyateeberezebwa nti abantu obukadde bitaano be baalina obulwadde bwa kaboootongo, enziku oba endwadde z’ekikaba endala. Endwadde z’ekikaba ng’oggyeeko akawuka ka mukenenya z’atta abantu abawerera ddala 142,000 mu mwaka gwa 2013. Mu mwaka gwa 2010, mu nsi ya Amerika wazuulibwayo abantu obukadde kkumi na mwenda abaali balina endwadde ez’ekikaba. Endwadde zino zigambibwa okuba nga zaaliwo ne mu biseera ebikadde mu myaka 1550 nga Yesu kristo tannazaalibwa ne mu biseera eby’endagaano enkadde. Abantu abafunye endwadde zino ez’ekikaba bafuna ensonyi n’okwesosola mu bantu abalala.
'''Obubonero'''
Si buli ndwadde ya kikaba nti eraga obubonero era nga n’obwo obulabika tebujjirawo mu bwangu ng’omuntu afunye obulwadde buno. Endwadde zino ez’ekikaba ezimu zireetera omuntu okuba omugumba, obulumi obw’olukonvuba oluuusi n’okufa wabula nga kisinziira ku kika kya bulwadde.
Singa omwana afuna obulwadde bw’ekikaba nga tebannatuuka mu myaka gya buvubuka kimuleetera okwegandanga nga bukyali.
'''Ebika ebikulu'''
'''Enziku''': buno bulwadde obuleetebwa akawuka ka bacteria akabeera ku bususu obugonvu era nga biseerera okugeza; mu mukutu gw’omusulo, mu bukyala, emabega, mu kamwa, mu mumiro ne mu maaso. Obulwadde buno busobola okusaasaana nga buyita mu kwegatta, mu kamwa oba emabega. Obubonero bw’enziku butandika okulabika oluvannyuma lw’ennaku 2-5 oluvannyuma lw’okwegatta n’omuntu alina obulwadde buno, newankubadde nga mu basajja abamu obubonero busobola obuteeyoleka okutuusa ng’omwezi mulamba gumaze okuyitawo. Obubonero obulabikira mu basajja kuliko; okubabuukirirwa n’okuwulira obulumi nga bafuuyisa omusulo, okwagala okufuuyisa buli kiseera, okuvaamu amasira mu busajja, okuzimba akawago, okuzimba ensigo, amabwa mu mumiro n’obubonero obulala. Mu bakyala obubonero nga; okuvaamu amasira mu bitundu eby’ekyama, okulumwa oba okusiiyibwa ng’afuuyisa omusulo, okufuna obulumi ng’ali mu kikolwa eky’okwegatta, okufuna obulumi obuyitiridde wansi w’olubuto n’omusujja busobola okulabika newankubadde nga mu bakyala abamu obubonero buno buyinza obutalabikirako ddala.
Waliwo endwadde ezimu ezigaana okuwona n’eddagala erijjanjaba endwadde ezireetebwa akawuka ka bacteria wabula ng’ezisinga ziwonyezebwa n’eddagala lino.
'''Kabootongo''': buno nabwo bulwadde obuleetebwa akawuka ka bacteria. Singa omuntu tafuna bujjanjabi obulwadde buno busobola okumuviiramu obuzibu mu bulamu n’okufa. . Obubonero bwa kabootongo kuliko; amabwa mu mukutu gw’omusulo, mu kamwa oba emabega ewayita obubi. Singa abeera tajjanjabiddwa obubonero buno busbola okweyongera okuba mu mbeera embi ennyo. Obulwadde buno busangibwa nnyo mu nsi z’ Africa nga; Cameroon, Cambodia ne Guinea era nga kigambibwa okuba nga bweyongera buli kiseera mu nsi eya America.
'''Akawuka ka mukenenya'''
Buno bulwadde obunafuya abasirikale b’omubiri kino ne kiguleetera okubeera nga tegukyasobola kulwanyisa ndwadde ezigulumbagana. Akawuka kano katta obutoffaali bw’omusaayi obuyamba okulwanyisa endwadde ezireetebwa akawuka aka virus. Mukenenya atambulira mu mazzi agava mu mubiri era ng’okusinga kibaawo mu kiseera eky’okwegatta. Asobola era okutambuzibwa mu musaayi omulwadde singa gwegatta mu gw’omuntu omulamu, okuyonsa, mu kuzaala n’okuva mu maama okudda u mwana ng’omukyala ali lubuto.
Obulwadde bwa mukenenya buyita mu mitendera okuli; omutendera ogusooka, we butalabikira, we bulabkira n’omutendera we bufuukira omuziziko eri obulamu bw’omuntu ekimuviirako okufa. Ku mutendera ogusooka omuntu afuna obubonero ng’obwobulwadde bwa ssennyiga okugeza okulumwa omutwe, okuwulira obukoowu, omusujja, n’okulumwa mu nnyingo nga kino kibaawo okumala essande ebbiri.
Mu mutendera ogw’okubiri obubonero bwonna bubula era omuntu n’abeerawo nga talina ky’alaba okumala emyaka. Akawuka kano bwe katuuka ku mutendera mwe keeyolekera, omubiri gunafuwa nga tegukyasobola kulwanyisa ndwadde zigulumba era n’obutoffaali bw’omusaayi bukendeerera ddala. Mukenenya bwafuuka kiremya eri obulamu afuula omuntu amulina okubeera ng’ayanguwa okulumbibwa endwadde ez’enjawulo ekivaamu okufa.
Obulwadde buno nga bwakazuulibwa mu myaka gya 1980, abo abaabulina baali tebasobola kuwangaala bbanga nabwo kumala yadde emyaka emitono wabula nga kati waliwo eddagala eriweweeza ku bulwadde buno nga lijjanjaba obulwadde obulumbagana abalwadde b’akawuka ka mukenenya kino ne kibayamba okuwangaalako ekiseera n’okubeera n’obulamu obweyagazaamu. Newankubadde ng’akawuka kabeera kakendedde olw’okumira eddagala lino, wabula era omulwadde wa mukenenya abeera akyasobola okukasiiga omuntu omulala.
'''Okuziyiza'''
Okwewala okufuna obulwadde bw’ekikaba y’engeri esingayo obukulu okusobola okusalira endwadde ezitawona amagezi. Obulwaliro obuluamya abantu ku ngeri y’okwegattamu n’obuvunaanyizibwa bukubiriza abantu okukozesa obupiira n’okubutuusa ku bantu abali mu katyabaga k’okufuna obulwadde bw’ekikaba.
Engeri esinga okuba ennungi okuziyiza endwadde ez’ekikaba kwe kwewala okusisinkanya omubiri n’amazzi agaguvaamu n’omuntu omulwadde. Si buli nkola za kwegatta nti zisobola okuleetawo okukwatagana kw’emibiri. Enkozesa y’obupiira (condom) eyambako mu kuziyiza okuwaanyisiganya amazzi g’omubiri, newankubadde ng’endwadde ezimu zisobola okukwata omuntu wadde ng’akozesezza akapiira.
Abaagalana bonna babeera balina okukeberebwa nga tebannaba kwenyigira mu kikolwa kya kwegatta, oba ng’omu ku bo yeegattako n’omuntu omulala. Endwadde nnyingi ziba nzibu za kulabirawo oluvannyuma lw’okuzifuna era ng’ekiseera ekimala kiba kirina okuyitawo okusobola okufuna ebiva mu kukebera ebituufu.
Endwadde nnyingi zifuuka obulwadde obw’olubeerera ne zimaamira mu mubiri ne gulemererwa okulwanyisa endwadde endala ezijja okugulumba mu bwangu. Abasirikale b’omubiri baba basobola okulwanyisa akawuka singa omuwendo gw’obuwuka mu musaayi gubeera nga guli wansi, wabula singa omubiri gubeera nga guli mu kulwanyisa obuwuka obulala awo ne mukenenya w’afunira omukisa okusimba amakanda mu mubiri.
Enkola ez’enjawulo ziteereddwawo okusobozesa abantu okwongera okwekebeza akawuka ka mukenenya n’endwadde z’ekikaba endala. Mu zino mulimu okuwa abantu ebyo ebikozesebwa okukebera endwaade zino ebisobola okukozesebwa nga bali awaka. Obuyambi obulala bwe bw’okukubiriza abo abalwadde okukomangawo mu ddwaliro basobole okulaba oba ng’obulwadde bukendedde. Enkola ey’okujjukizanga abalwadde okudda mu ddwaliro okukeberebwa kubadde kukozesanga bubaka bwa ku ssimu oba email. Enkola ezo ennaku zino zikozesebwa nga zongerezebwako okukuba essimu n’amabaluwa.
'''Okugema'''
Eddagala erigema omuntu okukwatibwa endwadde z’ekikaba ezimu gye liri okugeza Hepatitis A, Hepatitis B n’ebika ebirala ebya HPV. Abantu baweebwa amagezi okusooka okugemebwa nga tebannaba kwegatta okusobola okwekakasa obukuumi bwabwe. Okussaawo eddagala erisobola okugema obulwadde bw’enziku kukyakolebwako.
'''Obupiira bu kalimpitawa'''
Obupiira bw’abasajja n’abakazi buwa obukuumi singa bubeera bukozeseddwa mu ngeri entuufu, wabula ng’ebitundu ebitabikkiddwa biba bikyalina omukisa okubeera nga biyitamu obulwadde bw’ekikaba obw’enjawulo.
• Ko akawuka ka mukenenya kasinga kuyita mu bitundu bya kyama era nga bwe katasobola kuyita mu lususu lubikke, kiba kitegeeza nti singa obusajja bubeera nga bwambaziddwa bulungi akapiira, akawuka kaba tekaggya kutambuzibwa. Singa amazzi amalwadde gasanga olususu olunuubule akawuka kaba katambula butereevu okutuuka mu mubiri gw’omuntu omulala. Kino kitegeeza nti omuntu talina kugenda mu kikolwa kya kwegatta singa abeera ng’alina ebiwundu.
Enkozesa entuufu ey’akapiira ka kalimpitawa ak’abasajja ebeeramu:
• Obutateeka kapiira waggulu ku mutwe gw’obusajja
• Okukanyweza ku nkomerero n’okulekayo ebbanga lya buwanvu bwa 1.5 cm oba ¾ waggulu ku mutwe gwako okulekayo ebbanga omugenda amazzi agava mu musajja.
• Okwewala okwambusanga akapiira ng’omuntu amaze okukambala ng’amaze oba nga tannaba kutuuka ku ntikko.
• Singa omuntu agenda okukozesa akapiira n’akyesanga nga akambalidde ku ludda olukyamu aba alina okukasuula n’akozesa akalala.
• Okubeera omwegendereza ng’oyambala akapiira singa omuntu abeera n’enjala enkulu.
• Okwewala okukozesa ebintu ebiseereza ng’ebizigo oba butto kubanga biyinza okuleetamu ebituli.
• obupiira obuteereddwamu obuwoowo tebulina kukozesebwa kubanga kiyinza okuvaamu obulwadde bw’entiko mu bitundu eby’ekyama.
Okusobola okwekuuma n’okukuuma muganzi wo eri endwadde z’ekikaba, omuntu abeera alina okukitwala nti obupiira obukadde/obwayitako bubeeramu obulwadde. Noolwekyo obupiira obukadde bulina okusuulibwa. Buli mulundi, omuntu aba alina okukozesa akapiira akapya, buli lw’oyongera okweyambisa akapiira emirundi egisukka mu gumu, emikisa gy’akapiira okuyulika gyeyongera ne kikendeeza amaanyi gaako okuziyiza endwadde.
Omuntu w’abeerera n’emikisa emingi egy’okukwatibwa obulwadde obw’ekikaba okugeza singa omukyala abeera ng’akakiddwa omukwano, waliwo eddagala erimuweebwa okusobola okuziyiza okukwatibwa akawuka okugeza '''azithromycin''', '''cefixime''', oba '''metronidazole'''.
rf3mvxg0gwjrw81b4hrxqnt2f0fri1n
76781
76780
2026-10-16T19:41:54Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76781
wikitext
text/x-wiki
[[File:Jaundice eye.jpg|thumb|Hepatitis A]]
[[File:Hepatitis-B virions.jpg|thumb|'''Hepatitis-B virions''']]
'''Endwadde z'Ekikaba'''
Obulwadde bw’ekikaba osobola era okubuyita obulwadde omuntu bw’afuna ng’ayita mu kwegatta oba endwadde ezifunibwa oluvannyuma lw’omuntu okwegatta n’omuntu alina obulwadde obw'ekikaba. Obulwadde buno businga kusasaanyizibwa na kwegatta nga buyita mu bitundu nga; mu bukyala, emabega oba mu kamwa. Olw’okuba ng’obulwadde buno tebweyolekerawo, kino kyongeza ku mikisa gy’okubutambuza okuva ku muntu omu okudda ku mulala. Obubonero kw’osobola okulabira obulwadde buno kuliko: okuvaamu amazzi amabi mu bitundu eby’ekyama nga kino kibeera mu bakazi n’abasajja, okufuna amabwa ku ngulu oba okwetoloola ebitundu eby’ekyama n’okufuna obulumi mu lubuto wansi. Obulwadde bw’ekikaba obufuniddwa ng’omukyala ali lubuto oba ng’azaala bubeera bwa bulabe eri omwana atannazaalibwa. Obulwadde obumu obw’ekikaba buleeta n’obuzibu mu kufuna olubuto.<ref>{{Cite web |title=STI testing and treatment |url=https://www.mariestopes.or.ug/lg/services/sti-testing/ |access-date=2026-10-16 |website=Marie Stopes Uganda}}</ref>
Obuwuka obusobola okuleeta endwadde ez’ekikaba busoba mu makumi asatu era nga buleeta obulwadde nga; obuleetebwa akawuka ka ''bacteria'' okuli; enziku, kabootongo n’endwadde endala. Obuleetebwa akawuka ka ''virus'' okuli; mukenenya, amabwa mu bitundu eby’ekyama n’endala.
Newankubadde nga obulwadde buno businga kusasaanyizibwa na kwegatta, naye era waliwo n’engeri endala ezisobola okuyitamu obulwadde buno okugeza; omuntu okussibwamu omusaayi ogulimu obulwadde, okuyonsa ne mu kaseera ak’okuzaala. Ensi ezaakula edda zirina obusobozi bw’okukebera obulwadde buno wabula nga mu nsi ezikyakula oluusi kiba kizibu.<ref>{{Cite web |title=STI testing and treatment |url=https://www.mariestopes.or.ug/lg/services/sti-testing/ |access-date=2026-10-16 |website=Marie Stopes Uganda}}</ref>
Engeri esinga gye tusobola okuziyizaamu endwadde z’ekikaba kwe kwewala okwegatta. Endwadde ezimu zisobola okugemebwa okugeza hepatitis B n’ebika by’endwadde ebirala okugeza HPV. Okwegatta mu ngeri ey’obuvunaanyizibwa okugeza okukozesa obupiira bukalimpitawa, okubeera n’abantu be weegatta nabo nga batono n’okubeera mu mbeera nga buli muntu alina omuntu omu yekka gwe yeegatta naye kisobola okukendeeza ku bulwadde buno. Okutayirirwa mu basajja kiyambako okukendeeza ku mikisa gy’okukwatibwa endwadde ezimu. Endwadde ezisinga ez’ekikaba zisoboka okujjanjabibwa era ne buwona, wabula ng’obulwadde nga mukenenya, Hepatitis B zo zijjanjabibwa naye nga teziwona.<ref>{{Cite web |title=STI testing and treatment |url=https://www.mariestopes.or.ug/lg/services/sti-testing/ |access-date=2026-10-16 |website=Marie Stopes Uganda}}</ref>
Mu mwaka gwa 2008, kyateeberezebwa nti abantu obukadde bitaano be baalina obulwadde bwa kaboootongo, enziku oba endwadde z’ekikaba endala. Endwadde z’ekikaba ng’oggyeeko akawuka ka mukenenya z’atta abantu abawerera ddala 142,000 mu mwaka gwa 2013. Mu mwaka gwa 2010, mu nsi ya Amerika wazuulibwayo abantu obukadde kkumi na mwenda abaali balina endwadde ez’ekikaba. Endwadde zino zigambibwa okuba nga zaaliwo ne mu biseera ebikadde mu myaka 1550 nga Yesu kristo tannazaalibwa ne mu biseera eby’endagaano enkadde. Abantu abafunye endwadde zino ez’ekikaba bafuna ensonyi n’okwesosola mu bantu abalala.
'''Obubonero'''
Si buli ndwadde ya kikaba nti eraga obubonero era nga n’obwo obulabika tebujjirawo mu bwangu ng’omuntu afunye obulwadde buno. Endwadde zino ez’ekikaba ezimu zireetera omuntu okuba omugumba, obulumi obw’olukonvuba oluuusi n’okufa wabula nga kisinziira ku kika kya bulwadde.
Singa omwana afuna obulwadde bw’ekikaba nga tebannatuuka mu myaka gya buvubuka kimuleetera okwegandanga nga bukyali.
'''Ebika ebikulu'''
'''Enziku''': buno bulwadde obuleetebwa akawuka ka bacteria akabeera ku bususu obugonvu era nga biseerera okugeza; mu mukutu gw’omusulo, mu bukyala, emabega, mu kamwa, mu mumiro ne mu maaso. Obulwadde buno busobola okusaasaana nga buyita mu kwegatta, mu kamwa oba emabega. Obubonero bw’enziku butandika okulabika oluvannyuma lw’ennaku 2-5 oluvannyuma lw’okwegatta n’omuntu alina obulwadde buno, newankubadde nga mu basajja abamu obubonero busobola obuteeyoleka okutuusa ng’omwezi mulamba gumaze okuyitawo. Obubonero obulabikira mu basajja kuliko; okubabuukirirwa n’okuwulira obulumi nga bafuuyisa omusulo, okwagala okufuuyisa buli kiseera, okuvaamu amasira mu busajja, okuzimba akawago, okuzimba ensigo, amabwa mu mumiro n’obubonero obulala. Mu bakyala obubonero nga; okuvaamu amasira mu bitundu eby’ekyama, okulumwa oba okusiiyibwa ng’afuuyisa omusulo, okufuna obulumi ng’ali mu kikolwa eky’okwegatta, okufuna obulumi obuyitiridde wansi w’olubuto n’omusujja busobola okulabika newankubadde nga mu bakyala abamu obubonero buno buyinza obutalabikirako ddala.
Waliwo endwadde ezimu ezigaana okuwona n’eddagala erijjanjaba endwadde ezireetebwa akawuka ka bacteria wabula ng’ezisinga ziwonyezebwa n’eddagala lino.
'''Kabootongo''': buno nabwo bulwadde obuleetebwa akawuka ka bacteria. Singa omuntu tafuna bujjanjabi obulwadde buno busobola okumuviiramu obuzibu mu bulamu n’okufa. . Obubonero bwa kabootongo kuliko; amabwa mu mukutu gw’omusulo, mu kamwa oba emabega ewayita obubi. Singa abeera tajjanjabiddwa obubonero buno busbola okweyongera okuba mu mbeera embi ennyo. Obulwadde buno busangibwa nnyo mu nsi z’ Africa nga; Cameroon, Cambodia ne Guinea era nga kigambibwa okuba nga bweyongera buli kiseera mu nsi eya America.
'''Akawuka ka mukenenya'''
Buno bulwadde obunafuya abasirikale b’omubiri kino ne kiguleetera okubeera nga tegukyasobola kulwanyisa ndwadde ezigulumbagana. Akawuka kano katta obutoffaali bw’omusaayi obuyamba okulwanyisa endwadde ezireetebwa akawuka aka virus. Mukenenya atambulira mu mazzi agava mu mubiri era ng’okusinga kibaawo mu kiseera eky’okwegatta. Asobola era okutambuzibwa mu musaayi omulwadde singa gwegatta mu gw’omuntu omulamu, okuyonsa, mu kuzaala n’okuva mu maama okudda u mwana ng’omukyala ali lubuto.
Obulwadde bwa mukenenya buyita mu mitendera okuli; omutendera ogusooka, we butalabikira, we bulabkira n’omutendera we bufuukira omuziziko eri obulamu bw’omuntu ekimuviirako okufa. Ku mutendera ogusooka omuntu afuna obubonero ng’obwobulwadde bwa ssennyiga okugeza okulumwa omutwe, okuwulira obukoowu, omusujja, n’okulumwa mu nnyingo nga kino kibaawo okumala essande ebbiri.
Mu mutendera ogw’okubiri obubonero bwonna bubula era omuntu n’abeerawo nga talina ky’alaba okumala emyaka. Akawuka kano bwe katuuka ku mutendera mwe keeyolekera, omubiri gunafuwa nga tegukyasobola kulwanyisa ndwadde zigulumba era n’obutoffaali bw’omusaayi bukendeerera ddala. Mukenenya bwafuuka kiremya eri obulamu afuula omuntu amulina okubeera ng’ayanguwa okulumbibwa endwadde ez’enjawulo ekivaamu okufa.
Obulwadde buno nga bwakazuulibwa mu myaka gya 1980, abo abaabulina baali tebasobola kuwangaala bbanga nabwo kumala yadde emyaka emitono wabula nga kati waliwo eddagala eriweweeza ku bulwadde buno nga lijjanjaba obulwadde obulumbagana abalwadde b’akawuka ka mukenenya kino ne kibayamba okuwangaalako ekiseera n’okubeera n’obulamu obweyagazaamu. Newankubadde ng’akawuka kabeera kakendedde olw’okumira eddagala lino, wabula era omulwadde wa mukenenya abeera akyasobola okukasiiga omuntu omulala.
'''Okuziyiza'''
Okwewala okufuna obulwadde bw’ekikaba y’engeri esingayo obukulu okusobola okusalira endwadde ezitawona amagezi. Obulwaliro obuluamya abantu ku ngeri y’okwegattamu n’obuvunaanyizibwa bukubiriza abantu okukozesa obupiira n’okubutuusa ku bantu abali mu katyabaga k’okufuna obulwadde bw’ekikaba.
Engeri esinga okuba ennungi okuziyiza endwadde ez’ekikaba kwe kwewala okusisinkanya omubiri n’amazzi agaguvaamu n’omuntu omulwadde. Si buli nkola za kwegatta nti zisobola okuleetawo okukwatagana kw’emibiri. Enkozesa y’obupiira (condom) eyambako mu kuziyiza okuwaanyisiganya amazzi g’omubiri, newankubadde ng’endwadde ezimu zisobola okukwata omuntu wadde ng’akozesezza akapiira.
Abaagalana bonna babeera balina okukeberebwa nga tebannaba kwenyigira mu kikolwa kya kwegatta, oba ng’omu ku bo yeegattako n’omuntu omulala. Endwadde nnyingi ziba nzibu za kulabirawo oluvannyuma lw’okuzifuna era ng’ekiseera ekimala kiba kirina okuyitawo okusobola okufuna ebiva mu kukebera ebituufu.
Endwadde nnyingi zifuuka obulwadde obw’olubeerera ne zimaamira mu mubiri ne gulemererwa okulwanyisa endwadde endala ezijja okugulumba mu bwangu. Abasirikale b’omubiri baba basobola okulwanyisa akawuka singa omuwendo gw’obuwuka mu musaayi gubeera nga guli wansi, wabula singa omubiri gubeera nga guli mu kulwanyisa obuwuka obulala awo ne mukenenya w’afunira omukisa okusimba amakanda mu mubiri.
Enkola ez’enjawulo ziteereddwawo okusobozesa abantu okwongera okwekebeza akawuka ka mukenenya n’endwadde z’ekikaba endala. Mu zino mulimu okuwa abantu ebyo ebikozesebwa okukebera endwaade zino ebisobola okukozesebwa nga bali awaka. Obuyambi obulala bwe bw’okukubiriza abo abalwadde okukomangawo mu ddwaliro basobole okulaba oba ng’obulwadde bukendedde. Enkola ey’okujjukizanga abalwadde okudda mu ddwaliro okukeberebwa kubadde kukozesanga bubaka bwa ku ssimu oba email. Enkola ezo ennaku zino zikozesebwa nga zongerezebwako okukuba essimu n’amabaluwa.
'''Okugema'''
Eddagala erigema omuntu okukwatibwa endwadde z’ekikaba ezimu gye liri okugeza Hepatitis A, Hepatitis B n’ebika ebirala ebya HPV. Abantu baweebwa amagezi okusooka okugemebwa nga tebannaba kwegatta okusobola okwekakasa obukuumi bwabwe. Okussaawo eddagala erisobola okugema obulwadde bw’enziku kukyakolebwako.
'''Obupiira bu kalimpitawa'''
Obupiira bw’abasajja n’abakazi buwa obukuumi singa bubeera bukozeseddwa mu ngeri entuufu, wabula ng’ebitundu ebitabikkiddwa biba bikyalina omukisa okubeera nga biyitamu obulwadde bw’ekikaba obw’enjawulo.
• Ko akawuka ka mukenenya kasinga kuyita mu bitundu bya kyama era nga bwe katasobola kuyita mu lususu lubikke, kiba kitegeeza nti singa obusajja bubeera nga bwambaziddwa bulungi akapiira, akawuka kaba tekaggya kutambuzibwa. Singa amazzi amalwadde gasanga olususu olunuubule akawuka kaba katambula butereevu okutuuka mu mubiri gw’omuntu omulala. Kino kitegeeza nti omuntu talina kugenda mu kikolwa kya kwegatta singa abeera ng’alina ebiwundu.
Enkozesa entuufu ey’akapiira ka kalimpitawa ak’abasajja ebeeramu:
• Obutateeka kapiira waggulu ku mutwe gw’obusajja
• Okukanyweza ku nkomerero n’okulekayo ebbanga lya buwanvu bwa 1.5 cm oba ¾ waggulu ku mutwe gwako okulekayo ebbanga omugenda amazzi agava mu musajja.
• Okwewala okwambusanga akapiira ng’omuntu amaze okukambala ng’amaze oba nga tannaba kutuuka ku ntikko.
• Singa omuntu agenda okukozesa akapiira n’akyesanga nga akambalidde ku ludda olukyamu aba alina okukasuula n’akozesa akalala.
• Okubeera omwegendereza ng’oyambala akapiira singa omuntu abeera n’enjala enkulu.
• Okwewala okukozesa ebintu ebiseereza ng’ebizigo oba butto kubanga biyinza okuleetamu ebituli.
• obupiira obuteereddwamu obuwoowo tebulina kukozesebwa kubanga kiyinza okuvaamu obulwadde bw’entiko mu bitundu eby’ekyama.
Okusobola okwekuuma n’okukuuma muganzi wo eri endwadde z’ekikaba, omuntu abeera alina okukitwala nti obupiira obukadde/obwayitako bubeeramu obulwadde. Noolwekyo obupiira obukadde bulina okusuulibwa. Buli mulundi, omuntu aba alina okukozesa akapiira akapya, buli lw’oyongera okweyambisa akapiira emirundi egisukka mu gumu, emikisa gy’akapiira okuyulika gyeyongera ne kikendeeza amaanyi gaako okuziyiza endwadde.
Omuntu w’abeerera n’emikisa emingi egy’okukwatibwa obulwadde obw’ekikaba okugeza singa omukyala abeera ng’akakiddwa omukwano, waliwo eddagala erimuweebwa okusobola okuziyiza okukwatibwa akawuka okugeza '''azithromycin''', '''cefixime''', oba '''metronidazole'''.
gd0dwvx6kjf5yzeq22rswxej93kq7rs
76782
76781
2026-10-16T19:42:15Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76782
wikitext
text/x-wiki
[[File:Jaundice eye.jpg|thumb|Hepatitis A]]
[[File:Hepatitis-B virions.jpg|thumb|'''Hepatitis-B virions''']]
'''Endwadde z'Ekikaba'''
Obulwadde bw’ekikaba osobola era okubuyita obulwadde omuntu bw’afuna ng’ayita mu kwegatta oba endwadde ezifunibwa oluvannyuma lw’omuntu okwegatta n’omuntu alina obulwadde obw'ekikaba. Obulwadde buno businga kusasaanyizibwa na kwegatta nga buyita mu bitundu nga; mu bukyala, emabega oba mu kamwa. Olw’okuba ng’obulwadde buno tebweyolekerawo, kino kyongeza ku mikisa gy’okubutambuza okuva ku muntu omu okudda ku mulala. Obubonero kw’osobola okulabira obulwadde buno kuliko: okuvaamu amazzi amabi mu bitundu eby’ekyama nga kino kibeera mu bakazi n’abasajja, okufuna amabwa ku ngulu oba okwetoloola ebitundu eby’ekyama n’okufuna obulumi mu lubuto wansi. Obulwadde bw’ekikaba obufuniddwa ng’omukyala ali lubuto oba ng’azaala bubeera bwa bulabe eri omwana atannazaalibwa. Obulwadde obumu obw’ekikaba buleeta n’obuzibu mu kufuna olubuto.<ref>{{Cite web |title=STI testing and treatment |url=https://www.mariestopes.or.ug/lg/services/sti-testing/ |access-date=2026-10-16 |website=Marie Stopes Uganda}}</ref>
Obuwuka obusobola okuleeta endwadde ez’ekikaba busoba mu makumi asatu era nga buleeta obulwadde nga; obuleetebwa akawuka ka ''bacteria'' okuli; enziku, kabootongo n’endwadde endala. Obuleetebwa akawuka ka ''virus'' okuli; mukenenya, amabwa mu bitundu eby’ekyama n’endala.
Newankubadde nga obulwadde buno businga kusasaanyizibwa na kwegatta, naye era waliwo n’engeri endala ezisobola okuyitamu obulwadde buno okugeza; omuntu okussibwamu omusaayi ogulimu obulwadde, okuyonsa ne mu kaseera ak’okuzaala. Ensi ezaakula edda zirina obusobozi bw’okukebera obulwadde buno wabula nga mu nsi ezikyakula oluusi kiba kizibu.<ref>{{Cite web |title=STI testing and treatment |url=https://www.mariestopes.or.ug/lg/services/sti-testing/ |access-date=2026-10-16 |website=Marie Stopes Uganda}}</ref>
Engeri esinga gye tusobola okuziyizaamu endwadde z’ekikaba kwe kwewala okwegatta. Endwadde ezimu zisobola okugemebwa okugeza hepatitis B n’ebika by’endwadde ebirala okugeza HPV. Okwegatta mu ngeri ey’obuvunaanyizibwa okugeza okukozesa obupiira bukalimpitawa, okubeera n’abantu be weegatta nabo nga batono n’okubeera mu mbeera nga buli muntu alina omuntu omu yekka gwe yeegatta naye kisobola okukendeeza ku bulwadde buno. Okutayirirwa mu basajja kiyambako okukendeeza ku mikisa gy’okukwatibwa endwadde ezimu. Endwadde ezisinga ez’ekikaba zisoboka okujjanjabibwa era ne buwona, wabula ng’obulwadde nga mukenenya, Hepatitis B zo zijjanjabibwa naye nga teziwona.<ref>{{Cite web |title=STI testing and treatment |url=https://www.mariestopes.or.ug/lg/services/sti-testing/ |access-date=2026-10-16 |website=Marie Stopes Uganda}}</ref>
Mu mwaka gwa 2008, kyateeberezebwa nti abantu obukadde bitaano be baalina obulwadde bwa kaboootongo, enziku oba endwadde z’ekikaba endala. Endwadde z’ekikaba ng’oggyeeko akawuka ka mukenenya z’atta abantu abawerera ddala 142,000 mu mwaka gwa 2013. Mu mwaka gwa 2010, mu nsi ya Amerika wazuulibwayo abantu obukadde kkumi na mwenda abaali balina endwadde ez’ekikaba. Endwadde zino zigambibwa okuba nga zaaliwo ne mu biseera ebikadde mu myaka 1550 nga Yesu kristo tannazaalibwa ne mu biseera eby’endagaano enkadde. Abantu abafunye endwadde zino ez’ekikaba bafuna ensonyi n’okwesosola mu bantu abalala.<ref>{{Cite web |title=STI testing and treatment |url=https://www.mariestopes.or.ug/lg/services/sti-testing/ |access-date=2026-10-16 |website=Marie Stopes Uganda}}</ref>
'''Obubonero'''
Si buli ndwadde ya kikaba nti eraga obubonero era nga n’obwo obulabika tebujjirawo mu bwangu ng’omuntu afunye obulwadde buno. Endwadde zino ez’ekikaba ezimu zireetera omuntu okuba omugumba, obulumi obw’olukonvuba oluuusi n’okufa wabula nga kisinziira ku kika kya bulwadde.
Singa omwana afuna obulwadde bw’ekikaba nga tebannatuuka mu myaka gya buvubuka kimuleetera okwegandanga nga bukyali.
'''Ebika ebikulu'''
'''Enziku''': buno bulwadde obuleetebwa akawuka ka bacteria akabeera ku bususu obugonvu era nga biseerera okugeza; mu mukutu gw’omusulo, mu bukyala, emabega, mu kamwa, mu mumiro ne mu maaso. Obulwadde buno busobola okusaasaana nga buyita mu kwegatta, mu kamwa oba emabega. Obubonero bw’enziku butandika okulabika oluvannyuma lw’ennaku 2-5 oluvannyuma lw’okwegatta n’omuntu alina obulwadde buno, newankubadde nga mu basajja abamu obubonero busobola obuteeyoleka okutuusa ng’omwezi mulamba gumaze okuyitawo. Obubonero obulabikira mu basajja kuliko; okubabuukirirwa n’okuwulira obulumi nga bafuuyisa omusulo, okwagala okufuuyisa buli kiseera, okuvaamu amasira mu busajja, okuzimba akawago, okuzimba ensigo, amabwa mu mumiro n’obubonero obulala. Mu bakyala obubonero nga; okuvaamu amasira mu bitundu eby’ekyama, okulumwa oba okusiiyibwa ng’afuuyisa omusulo, okufuna obulumi ng’ali mu kikolwa eky’okwegatta, okufuna obulumi obuyitiridde wansi w’olubuto n’omusujja busobola okulabika newankubadde nga mu bakyala abamu obubonero buno buyinza obutalabikirako ddala.
Waliwo endwadde ezimu ezigaana okuwona n’eddagala erijjanjaba endwadde ezireetebwa akawuka ka bacteria wabula ng’ezisinga ziwonyezebwa n’eddagala lino.
'''Kabootongo''': buno nabwo bulwadde obuleetebwa akawuka ka bacteria. Singa omuntu tafuna bujjanjabi obulwadde buno busobola okumuviiramu obuzibu mu bulamu n’okufa. . Obubonero bwa kabootongo kuliko; amabwa mu mukutu gw’omusulo, mu kamwa oba emabega ewayita obubi. Singa abeera tajjanjabiddwa obubonero buno busbola okweyongera okuba mu mbeera embi ennyo. Obulwadde buno busangibwa nnyo mu nsi z’ Africa nga; Cameroon, Cambodia ne Guinea era nga kigambibwa okuba nga bweyongera buli kiseera mu nsi eya America.
'''Akawuka ka mukenenya'''
Buno bulwadde obunafuya abasirikale b’omubiri kino ne kiguleetera okubeera nga tegukyasobola kulwanyisa ndwadde ezigulumbagana. Akawuka kano katta obutoffaali bw’omusaayi obuyamba okulwanyisa endwadde ezireetebwa akawuka aka virus. Mukenenya atambulira mu mazzi agava mu mubiri era ng’okusinga kibaawo mu kiseera eky’okwegatta. Asobola era okutambuzibwa mu musaayi omulwadde singa gwegatta mu gw’omuntu omulamu, okuyonsa, mu kuzaala n’okuva mu maama okudda u mwana ng’omukyala ali lubuto.
Obulwadde bwa mukenenya buyita mu mitendera okuli; omutendera ogusooka, we butalabikira, we bulabkira n’omutendera we bufuukira omuziziko eri obulamu bw’omuntu ekimuviirako okufa. Ku mutendera ogusooka omuntu afuna obubonero ng’obwobulwadde bwa ssennyiga okugeza okulumwa omutwe, okuwulira obukoowu, omusujja, n’okulumwa mu nnyingo nga kino kibaawo okumala essande ebbiri.
Mu mutendera ogw’okubiri obubonero bwonna bubula era omuntu n’abeerawo nga talina ky’alaba okumala emyaka. Akawuka kano bwe katuuka ku mutendera mwe keeyolekera, omubiri gunafuwa nga tegukyasobola kulwanyisa ndwadde zigulumba era n’obutoffaali bw’omusaayi bukendeerera ddala. Mukenenya bwafuuka kiremya eri obulamu afuula omuntu amulina okubeera ng’ayanguwa okulumbibwa endwadde ez’enjawulo ekivaamu okufa.
Obulwadde buno nga bwakazuulibwa mu myaka gya 1980, abo abaabulina baali tebasobola kuwangaala bbanga nabwo kumala yadde emyaka emitono wabula nga kati waliwo eddagala eriweweeza ku bulwadde buno nga lijjanjaba obulwadde obulumbagana abalwadde b’akawuka ka mukenenya kino ne kibayamba okuwangaalako ekiseera n’okubeera n’obulamu obweyagazaamu. Newankubadde ng’akawuka kabeera kakendedde olw’okumira eddagala lino, wabula era omulwadde wa mukenenya abeera akyasobola okukasiiga omuntu omulala.
'''Okuziyiza'''
Okwewala okufuna obulwadde bw’ekikaba y’engeri esingayo obukulu okusobola okusalira endwadde ezitawona amagezi. Obulwaliro obuluamya abantu ku ngeri y’okwegattamu n’obuvunaanyizibwa bukubiriza abantu okukozesa obupiira n’okubutuusa ku bantu abali mu katyabaga k’okufuna obulwadde bw’ekikaba.
Engeri esinga okuba ennungi okuziyiza endwadde ez’ekikaba kwe kwewala okusisinkanya omubiri n’amazzi agaguvaamu n’omuntu omulwadde. Si buli nkola za kwegatta nti zisobola okuleetawo okukwatagana kw’emibiri. Enkozesa y’obupiira (condom) eyambako mu kuziyiza okuwaanyisiganya amazzi g’omubiri, newankubadde ng’endwadde ezimu zisobola okukwata omuntu wadde ng’akozesezza akapiira.
Abaagalana bonna babeera balina okukeberebwa nga tebannaba kwenyigira mu kikolwa kya kwegatta, oba ng’omu ku bo yeegattako n’omuntu omulala. Endwadde nnyingi ziba nzibu za kulabirawo oluvannyuma lw’okuzifuna era ng’ekiseera ekimala kiba kirina okuyitawo okusobola okufuna ebiva mu kukebera ebituufu.
Endwadde nnyingi zifuuka obulwadde obw’olubeerera ne zimaamira mu mubiri ne gulemererwa okulwanyisa endwadde endala ezijja okugulumba mu bwangu. Abasirikale b’omubiri baba basobola okulwanyisa akawuka singa omuwendo gw’obuwuka mu musaayi gubeera nga guli wansi, wabula singa omubiri gubeera nga guli mu kulwanyisa obuwuka obulala awo ne mukenenya w’afunira omukisa okusimba amakanda mu mubiri.
Enkola ez’enjawulo ziteereddwawo okusobozesa abantu okwongera okwekebeza akawuka ka mukenenya n’endwadde z’ekikaba endala. Mu zino mulimu okuwa abantu ebyo ebikozesebwa okukebera endwaade zino ebisobola okukozesebwa nga bali awaka. Obuyambi obulala bwe bw’okukubiriza abo abalwadde okukomangawo mu ddwaliro basobole okulaba oba ng’obulwadde bukendedde. Enkola ey’okujjukizanga abalwadde okudda mu ddwaliro okukeberebwa kubadde kukozesanga bubaka bwa ku ssimu oba email. Enkola ezo ennaku zino zikozesebwa nga zongerezebwako okukuba essimu n’amabaluwa.
'''Okugema'''
Eddagala erigema omuntu okukwatibwa endwadde z’ekikaba ezimu gye liri okugeza Hepatitis A, Hepatitis B n’ebika ebirala ebya HPV. Abantu baweebwa amagezi okusooka okugemebwa nga tebannaba kwegatta okusobola okwekakasa obukuumi bwabwe. Okussaawo eddagala erisobola okugema obulwadde bw’enziku kukyakolebwako.
'''Obupiira bu kalimpitawa'''
Obupiira bw’abasajja n’abakazi buwa obukuumi singa bubeera bukozeseddwa mu ngeri entuufu, wabula ng’ebitundu ebitabikkiddwa biba bikyalina omukisa okubeera nga biyitamu obulwadde bw’ekikaba obw’enjawulo.
• Ko akawuka ka mukenenya kasinga kuyita mu bitundu bya kyama era nga bwe katasobola kuyita mu lususu lubikke, kiba kitegeeza nti singa obusajja bubeera nga bwambaziddwa bulungi akapiira, akawuka kaba tekaggya kutambuzibwa. Singa amazzi amalwadde gasanga olususu olunuubule akawuka kaba katambula butereevu okutuuka mu mubiri gw’omuntu omulala. Kino kitegeeza nti omuntu talina kugenda mu kikolwa kya kwegatta singa abeera ng’alina ebiwundu.
Enkozesa entuufu ey’akapiira ka kalimpitawa ak’abasajja ebeeramu:
• Obutateeka kapiira waggulu ku mutwe gw’obusajja
• Okukanyweza ku nkomerero n’okulekayo ebbanga lya buwanvu bwa 1.5 cm oba ¾ waggulu ku mutwe gwako okulekayo ebbanga omugenda amazzi agava mu musajja.
• Okwewala okwambusanga akapiira ng’omuntu amaze okukambala ng’amaze oba nga tannaba kutuuka ku ntikko.
• Singa omuntu agenda okukozesa akapiira n’akyesanga nga akambalidde ku ludda olukyamu aba alina okukasuula n’akozesa akalala.
• Okubeera omwegendereza ng’oyambala akapiira singa omuntu abeera n’enjala enkulu.
• Okwewala okukozesa ebintu ebiseereza ng’ebizigo oba butto kubanga biyinza okuleetamu ebituli.
• obupiira obuteereddwamu obuwoowo tebulina kukozesebwa kubanga kiyinza okuvaamu obulwadde bw’entiko mu bitundu eby’ekyama.
Okusobola okwekuuma n’okukuuma muganzi wo eri endwadde z’ekikaba, omuntu abeera alina okukitwala nti obupiira obukadde/obwayitako bubeeramu obulwadde. Noolwekyo obupiira obukadde bulina okusuulibwa. Buli mulundi, omuntu aba alina okukozesa akapiira akapya, buli lw’oyongera okweyambisa akapiira emirundi egisukka mu gumu, emikisa gy’akapiira okuyulika gyeyongera ne kikendeeza amaanyi gaako okuziyiza endwadde.
Omuntu w’abeerera n’emikisa emingi egy’okukwatibwa obulwadde obw’ekikaba okugeza singa omukyala abeera ng’akakiddwa omukwano, waliwo eddagala erimuweebwa okusobola okuziyiza okukwatibwa akawuka okugeza '''azithromycin''', '''cefixime''', oba '''metronidazole'''.
jwo1dh57kb71tpjpolkb42i9hvvzy8u
76783
76782
2026-10-16T19:43:11Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76783
wikitext
text/x-wiki
[[File:Jaundice eye.jpg|thumb|Hepatitis A]]
[[File:Hepatitis-B virions.jpg|thumb|'''Hepatitis-B virions''']]
'''Endwadde z'Ekikaba'''
Obulwadde bw’ekikaba osobola era okubuyita obulwadde omuntu bw’afuna ng’ayita mu kwegatta oba endwadde ezifunibwa oluvannyuma lw’omuntu okwegatta n’omuntu alina obulwadde obw'ekikaba. Obulwadde buno businga kusasaanyizibwa na kwegatta nga buyita mu bitundu nga; mu bukyala, emabega oba mu kamwa. Olw’okuba ng’obulwadde buno tebweyolekerawo, kino kyongeza ku mikisa gy’okubutambuza okuva ku muntu omu okudda ku mulala. Obubonero kw’osobola okulabira obulwadde buno kuliko: okuvaamu amazzi amabi mu bitundu eby’ekyama nga kino kibeera mu bakazi n’abasajja, okufuna amabwa ku ngulu oba okwetoloola ebitundu eby’ekyama n’okufuna obulumi mu lubuto wansi. Obulwadde bw’ekikaba obufuniddwa ng’omukyala ali lubuto oba ng’azaala bubeera bwa bulabe eri omwana atannazaalibwa. Obulwadde obumu obw’ekikaba buleeta n’obuzibu mu kufuna olubuto.<ref>{{Cite web |title=STI testing and treatment |url=https://www.mariestopes.or.ug/lg/services/sti-testing/ |access-date=2026-10-16 |website=Marie Stopes Uganda}}</ref>
Obuwuka obusobola okuleeta endwadde ez’ekikaba busoba mu makumi asatu era nga buleeta obulwadde nga; obuleetebwa akawuka ka ''bacteria'' okuli; enziku, kabootongo n’endwadde endala. Obuleetebwa akawuka ka ''virus'' okuli; mukenenya, amabwa mu bitundu eby’ekyama n’endala.
Newankubadde nga obulwadde buno businga kusasaanyizibwa na kwegatta, naye era waliwo n’engeri endala ezisobola okuyitamu obulwadde buno okugeza; omuntu okussibwamu omusaayi ogulimu obulwadde, okuyonsa ne mu kaseera ak’okuzaala. Ensi ezaakula edda zirina obusobozi bw’okukebera obulwadde buno wabula nga mu nsi ezikyakula oluusi kiba kizibu.<ref>{{Cite web |title=STI testing and treatment |url=https://www.mariestopes.or.ug/lg/services/sti-testing/ |access-date=2026-10-16 |website=Marie Stopes Uganda}}</ref>
Engeri esinga gye tusobola okuziyizaamu endwadde z’ekikaba kwe kwewala okwegatta. Endwadde ezimu zisobola okugemebwa okugeza hepatitis B n’ebika by’endwadde ebirala okugeza HPV. Okwegatta mu ngeri ey’obuvunaanyizibwa okugeza okukozesa obupiira bukalimpitawa, okubeera n’abantu be weegatta nabo nga batono n’okubeera mu mbeera nga buli muntu alina omuntu omu yekka gwe yeegatta naye kisobola okukendeeza ku bulwadde buno. Okutayirirwa mu basajja kiyambako okukendeeza ku mikisa gy’okukwatibwa endwadde ezimu. Endwadde ezisinga ez’ekikaba zisoboka okujjanjabibwa era ne buwona, wabula ng’obulwadde nga mukenenya, Hepatitis B zo zijjanjabibwa naye nga teziwona.<ref>{{Cite web |title=STI testing and treatment |url=https://www.mariestopes.or.ug/lg/services/sti-testing/ |access-date=2026-10-16 |website=Marie Stopes Uganda}}</ref>
Mu mwaka gwa 2008, kyateeberezebwa nti abantu obukadde bitaano be baalina obulwadde bwa kaboootongo, enziku oba endwadde z’ekikaba endala. Endwadde z’ekikaba ng’oggyeeko akawuka ka mukenenya z’atta abantu abawerera ddala 142,000 mu mwaka gwa 2013. Mu mwaka gwa 2010, mu nsi ya Amerika wazuulibwayo abantu obukadde kkumi na mwenda abaali balina endwadde ez’ekikaba. Endwadde zino zigambibwa okuba nga zaaliwo ne mu biseera ebikadde mu myaka 1550 nga Yesu kristo tannazaalibwa ne mu biseera eby’endagaano enkadde. Abantu abafunye endwadde zino ez’ekikaba bafuna ensonyi n’okwesosola mu bantu abalala.<ref>{{Cite web |title=STI testing and treatment |url=https://www.mariestopes.or.ug/lg/services/sti-testing/ |access-date=2026-10-16 |website=Marie Stopes Uganda}}</ref>
'''Obubonero'''
Si buli ndwadde ya kikaba nti eraga obubonero era nga n’obwo obulabika tebujjirawo mu bwangu ng’omuntu afunye obulwadde buno. Endwadde zino ez’ekikaba ezimu zireetera omuntu okuba omugumba, obulumi obw’olukonvuba oluuusi n’okufa wabula nga kisinziira ku kika kya bulwadde.
Singa omwana afuna obulwadde bw’ekikaba nga tebannatuuka mu myaka gya buvubuka kimuleetera okwegandanga nga bukyali.<ref>{{Cite web |last=Omusunsuzi |first=Bukedde |date=2026-01-30 |title=Emboozi: Ebintu ebikusibyeko endwadde z'ekikaba |url=https://www.newvision.co.ug/category/emboozi/ebintu-ebikusibyeko-endwadde-zekikaba-BUK_159423_102026 |access-date=2026-10-16 |website=New Vision}}</ref>
'''Ebika ebikulu'''
'''Enziku''': buno bulwadde obuleetebwa akawuka ka bacteria akabeera ku bususu obugonvu era nga biseerera okugeza; mu mukutu gw’omusulo, mu bukyala, emabega, mu kamwa, mu mumiro ne mu maaso. Obulwadde buno busobola okusaasaana nga buyita mu kwegatta, mu kamwa oba emabega. Obubonero bw’enziku butandika okulabika oluvannyuma lw’ennaku 2-5 oluvannyuma lw’okwegatta n’omuntu alina obulwadde buno, newankubadde nga mu basajja abamu obubonero busobola obuteeyoleka okutuusa ng’omwezi mulamba gumaze okuyitawo. Obubonero obulabikira mu basajja kuliko; okubabuukirirwa n’okuwulira obulumi nga bafuuyisa omusulo, okwagala okufuuyisa buli kiseera, okuvaamu amasira mu busajja, okuzimba akawago, okuzimba ensigo, amabwa mu mumiro n’obubonero obulala. Mu bakyala obubonero nga; okuvaamu amasira mu bitundu eby’ekyama, okulumwa oba okusiiyibwa ng’afuuyisa omusulo, okufuna obulumi ng’ali mu kikolwa eky’okwegatta, okufuna obulumi obuyitiridde wansi w’olubuto n’omusujja busobola okulabika newankubadde nga mu bakyala abamu obubonero buno buyinza obutalabikirako ddala.
Waliwo endwadde ezimu ezigaana okuwona n’eddagala erijjanjaba endwadde ezireetebwa akawuka ka bacteria wabula ng’ezisinga ziwonyezebwa n’eddagala lino.
'''Kabootongo''': buno nabwo bulwadde obuleetebwa akawuka ka bacteria. Singa omuntu tafuna bujjanjabi obulwadde buno busobola okumuviiramu obuzibu mu bulamu n’okufa. . Obubonero bwa kabootongo kuliko; amabwa mu mukutu gw’omusulo, mu kamwa oba emabega ewayita obubi. Singa abeera tajjanjabiddwa obubonero buno busbola okweyongera okuba mu mbeera embi ennyo. Obulwadde buno busangibwa nnyo mu nsi z’ Africa nga; Cameroon, Cambodia ne Guinea era nga kigambibwa okuba nga bweyongera buli kiseera mu nsi eya America.
'''Akawuka ka mukenenya'''
Buno bulwadde obunafuya abasirikale b’omubiri kino ne kiguleetera okubeera nga tegukyasobola kulwanyisa ndwadde ezigulumbagana. Akawuka kano katta obutoffaali bw’omusaayi obuyamba okulwanyisa endwadde ezireetebwa akawuka aka virus. Mukenenya atambulira mu mazzi agava mu mubiri era ng’okusinga kibaawo mu kiseera eky’okwegatta. Asobola era okutambuzibwa mu musaayi omulwadde singa gwegatta mu gw’omuntu omulamu, okuyonsa, mu kuzaala n’okuva mu maama okudda u mwana ng’omukyala ali lubuto.
Obulwadde bwa mukenenya buyita mu mitendera okuli; omutendera ogusooka, we butalabikira, we bulabkira n’omutendera we bufuukira omuziziko eri obulamu bw’omuntu ekimuviirako okufa. Ku mutendera ogusooka omuntu afuna obubonero ng’obwobulwadde bwa ssennyiga okugeza okulumwa omutwe, okuwulira obukoowu, omusujja, n’okulumwa mu nnyingo nga kino kibaawo okumala essande ebbiri.
Mu mutendera ogw’okubiri obubonero bwonna bubula era omuntu n’abeerawo nga talina ky’alaba okumala emyaka. Akawuka kano bwe katuuka ku mutendera mwe keeyolekera, omubiri gunafuwa nga tegukyasobola kulwanyisa ndwadde zigulumba era n’obutoffaali bw’omusaayi bukendeerera ddala. Mukenenya bwafuuka kiremya eri obulamu afuula omuntu amulina okubeera ng’ayanguwa okulumbibwa endwadde ez’enjawulo ekivaamu okufa.
Obulwadde buno nga bwakazuulibwa mu myaka gya 1980, abo abaabulina baali tebasobola kuwangaala bbanga nabwo kumala yadde emyaka emitono wabula nga kati waliwo eddagala eriweweeza ku bulwadde buno nga lijjanjaba obulwadde obulumbagana abalwadde b’akawuka ka mukenenya kino ne kibayamba okuwangaalako ekiseera n’okubeera n’obulamu obweyagazaamu. Newankubadde ng’akawuka kabeera kakendedde olw’okumira eddagala lino, wabula era omulwadde wa mukenenya abeera akyasobola okukasiiga omuntu omulala.
'''Okuziyiza'''
Okwewala okufuna obulwadde bw’ekikaba y’engeri esingayo obukulu okusobola okusalira endwadde ezitawona amagezi. Obulwaliro obuluamya abantu ku ngeri y’okwegattamu n’obuvunaanyizibwa bukubiriza abantu okukozesa obupiira n’okubutuusa ku bantu abali mu katyabaga k’okufuna obulwadde bw’ekikaba.
Engeri esinga okuba ennungi okuziyiza endwadde ez’ekikaba kwe kwewala okusisinkanya omubiri n’amazzi agaguvaamu n’omuntu omulwadde. Si buli nkola za kwegatta nti zisobola okuleetawo okukwatagana kw’emibiri. Enkozesa y’obupiira (condom) eyambako mu kuziyiza okuwaanyisiganya amazzi g’omubiri, newankubadde ng’endwadde ezimu zisobola okukwata omuntu wadde ng’akozesezza akapiira.
Abaagalana bonna babeera balina okukeberebwa nga tebannaba kwenyigira mu kikolwa kya kwegatta, oba ng’omu ku bo yeegattako n’omuntu omulala. Endwadde nnyingi ziba nzibu za kulabirawo oluvannyuma lw’okuzifuna era ng’ekiseera ekimala kiba kirina okuyitawo okusobola okufuna ebiva mu kukebera ebituufu.
Endwadde nnyingi zifuuka obulwadde obw’olubeerera ne zimaamira mu mubiri ne gulemererwa okulwanyisa endwadde endala ezijja okugulumba mu bwangu. Abasirikale b’omubiri baba basobola okulwanyisa akawuka singa omuwendo gw’obuwuka mu musaayi gubeera nga guli wansi, wabula singa omubiri gubeera nga guli mu kulwanyisa obuwuka obulala awo ne mukenenya w’afunira omukisa okusimba amakanda mu mubiri.
Enkola ez’enjawulo ziteereddwawo okusobozesa abantu okwongera okwekebeza akawuka ka mukenenya n’endwadde z’ekikaba endala. Mu zino mulimu okuwa abantu ebyo ebikozesebwa okukebera endwaade zino ebisobola okukozesebwa nga bali awaka. Obuyambi obulala bwe bw’okukubiriza abo abalwadde okukomangawo mu ddwaliro basobole okulaba oba ng’obulwadde bukendedde. Enkola ey’okujjukizanga abalwadde okudda mu ddwaliro okukeberebwa kubadde kukozesanga bubaka bwa ku ssimu oba email. Enkola ezo ennaku zino zikozesebwa nga zongerezebwako okukuba essimu n’amabaluwa.
'''Okugema'''
Eddagala erigema omuntu okukwatibwa endwadde z’ekikaba ezimu gye liri okugeza Hepatitis A, Hepatitis B n’ebika ebirala ebya HPV. Abantu baweebwa amagezi okusooka okugemebwa nga tebannaba kwegatta okusobola okwekakasa obukuumi bwabwe. Okussaawo eddagala erisobola okugema obulwadde bw’enziku kukyakolebwako.
'''Obupiira bu kalimpitawa'''
Obupiira bw’abasajja n’abakazi buwa obukuumi singa bubeera bukozeseddwa mu ngeri entuufu, wabula ng’ebitundu ebitabikkiddwa biba bikyalina omukisa okubeera nga biyitamu obulwadde bw’ekikaba obw’enjawulo.
• Ko akawuka ka mukenenya kasinga kuyita mu bitundu bya kyama era nga bwe katasobola kuyita mu lususu lubikke, kiba kitegeeza nti singa obusajja bubeera nga bwambaziddwa bulungi akapiira, akawuka kaba tekaggya kutambuzibwa. Singa amazzi amalwadde gasanga olususu olunuubule akawuka kaba katambula butereevu okutuuka mu mubiri gw’omuntu omulala. Kino kitegeeza nti omuntu talina kugenda mu kikolwa kya kwegatta singa abeera ng’alina ebiwundu.
Enkozesa entuufu ey’akapiira ka kalimpitawa ak’abasajja ebeeramu:
• Obutateeka kapiira waggulu ku mutwe gw’obusajja
• Okukanyweza ku nkomerero n’okulekayo ebbanga lya buwanvu bwa 1.5 cm oba ¾ waggulu ku mutwe gwako okulekayo ebbanga omugenda amazzi agava mu musajja.
• Okwewala okwambusanga akapiira ng’omuntu amaze okukambala ng’amaze oba nga tannaba kutuuka ku ntikko.
• Singa omuntu agenda okukozesa akapiira n’akyesanga nga akambalidde ku ludda olukyamu aba alina okukasuula n’akozesa akalala.
• Okubeera omwegendereza ng’oyambala akapiira singa omuntu abeera n’enjala enkulu.
• Okwewala okukozesa ebintu ebiseereza ng’ebizigo oba butto kubanga biyinza okuleetamu ebituli.
• obupiira obuteereddwamu obuwoowo tebulina kukozesebwa kubanga kiyinza okuvaamu obulwadde bw’entiko mu bitundu eby’ekyama.
Okusobola okwekuuma n’okukuuma muganzi wo eri endwadde z’ekikaba, omuntu abeera alina okukitwala nti obupiira obukadde/obwayitako bubeeramu obulwadde. Noolwekyo obupiira obukadde bulina okusuulibwa. Buli mulundi, omuntu aba alina okukozesa akapiira akapya, buli lw’oyongera okweyambisa akapiira emirundi egisukka mu gumu, emikisa gy’akapiira okuyulika gyeyongera ne kikendeeza amaanyi gaako okuziyiza endwadde.
Omuntu w’abeerera n’emikisa emingi egy’okukwatibwa obulwadde obw’ekikaba okugeza singa omukyala abeera ng’akakiddwa omukwano, waliwo eddagala erimuweebwa okusobola okuziyiza okukwatibwa akawuka okugeza '''azithromycin''', '''cefixime''', oba '''metronidazole'''.
awgipcnfc3vehbyumadyzsotildhebm
76784
76783
2026-10-16T19:44:08Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76784
wikitext
text/x-wiki
[[File:Jaundice eye.jpg|thumb|Hepatitis A]]
[[File:Hepatitis-B virions.jpg|thumb|'''Hepatitis-B virions''']]
'''Endwadde z'Ekikaba'''
Obulwadde bw’ekikaba osobola era okubuyita obulwadde omuntu bw’afuna ng’ayita mu kwegatta oba endwadde ezifunibwa oluvannyuma lw’omuntu okwegatta n’omuntu alina obulwadde obw'ekikaba. Obulwadde buno businga kusasaanyizibwa na kwegatta nga buyita mu bitundu nga; mu bukyala, emabega oba mu kamwa. Olw’okuba ng’obulwadde buno tebweyolekerawo, kino kyongeza ku mikisa gy’okubutambuza okuva ku muntu omu okudda ku mulala. Obubonero kw’osobola okulabira obulwadde buno kuliko: okuvaamu amazzi amabi mu bitundu eby’ekyama nga kino kibeera mu bakazi n’abasajja, okufuna amabwa ku ngulu oba okwetoloola ebitundu eby’ekyama n’okufuna obulumi mu lubuto wansi. Obulwadde bw’ekikaba obufuniddwa ng’omukyala ali lubuto oba ng’azaala bubeera bwa bulabe eri omwana atannazaalibwa. Obulwadde obumu obw’ekikaba buleeta n’obuzibu mu kufuna olubuto.<ref>{{Cite web |title=STI testing and treatment |url=https://www.mariestopes.or.ug/lg/services/sti-testing/ |access-date=2026-10-16 |website=Marie Stopes Uganda}}</ref>
Obuwuka obusobola okuleeta endwadde ez’ekikaba busoba mu makumi asatu era nga buleeta obulwadde nga; obuleetebwa akawuka ka ''bacteria'' okuli; enziku, kabootongo n’endwadde endala. Obuleetebwa akawuka ka ''virus'' okuli; mukenenya, amabwa mu bitundu eby’ekyama n’endala.
Newankubadde nga obulwadde buno businga kusasaanyizibwa na kwegatta, naye era waliwo n’engeri endala ezisobola okuyitamu obulwadde buno okugeza; omuntu okussibwamu omusaayi ogulimu obulwadde, okuyonsa ne mu kaseera ak’okuzaala. Ensi ezaakula edda zirina obusobozi bw’okukebera obulwadde buno wabula nga mu nsi ezikyakula oluusi kiba kizibu.<ref>{{Cite web |title=STI testing and treatment |url=https://www.mariestopes.or.ug/lg/services/sti-testing/ |access-date=2026-10-16 |website=Marie Stopes Uganda}}</ref>
Engeri esinga gye tusobola okuziyizaamu endwadde z’ekikaba kwe kwewala okwegatta. Endwadde ezimu zisobola okugemebwa okugeza hepatitis B n’ebika by’endwadde ebirala okugeza HPV. Okwegatta mu ngeri ey’obuvunaanyizibwa okugeza okukozesa obupiira bukalimpitawa, okubeera n’abantu be weegatta nabo nga batono n’okubeera mu mbeera nga buli muntu alina omuntu omu yekka gwe yeegatta naye kisobola okukendeeza ku bulwadde buno. Okutayirirwa mu basajja kiyambako okukendeeza ku mikisa gy’okukwatibwa endwadde ezimu. Endwadde ezisinga ez’ekikaba zisoboka okujjanjabibwa era ne buwona, wabula ng’obulwadde nga mukenenya, Hepatitis B zo zijjanjabibwa naye nga teziwona.<ref>{{Cite web |title=STI testing and treatment |url=https://www.mariestopes.or.ug/lg/services/sti-testing/ |access-date=2026-10-16 |website=Marie Stopes Uganda}}</ref>
Mu mwaka gwa 2008, kyateeberezebwa nti abantu obukadde bitaano be baalina obulwadde bwa kaboootongo, enziku oba endwadde z’ekikaba endala. Endwadde z’ekikaba ng’oggyeeko akawuka ka mukenenya z’atta abantu abawerera ddala 142,000 mu mwaka gwa 2013. Mu mwaka gwa 2010, mu nsi ya Amerika wazuulibwayo abantu obukadde kkumi na mwenda abaali balina endwadde ez’ekikaba. Endwadde zino zigambibwa okuba nga zaaliwo ne mu biseera ebikadde mu myaka 1550 nga Yesu kristo tannazaalibwa ne mu biseera eby’endagaano enkadde. Abantu abafunye endwadde zino ez’ekikaba bafuna ensonyi n’okwesosola mu bantu abalala.<ref>{{Cite web |title=STI testing and treatment |url=https://www.mariestopes.or.ug/lg/services/sti-testing/ |access-date=2026-10-16 |website=Marie Stopes Uganda}}</ref>
'''Obubonero'''
Si buli ndwadde ya kikaba nti eraga obubonero era nga n’obwo obulabika tebujjirawo mu bwangu ng’omuntu afunye obulwadde buno. Endwadde zino ez’ekikaba ezimu zireetera omuntu okuba omugumba, obulumi obw’olukonvuba oluuusi n’okufa wabula nga kisinziira ku kika kya bulwadde.
Singa omwana afuna obulwadde bw’ekikaba nga tebannatuuka mu myaka gya buvubuka kimuleetera okwegandanga nga bukyali.<ref>{{Cite web |last=Omusunsuzi |first=Bukedde |date=2026-01-30 |title=Emboozi: Ebintu ebikusibyeko endwadde z'ekikaba |url=https://www.newvision.co.ug/category/emboozi/ebintu-ebikusibyeko-endwadde-zekikaba-BUK_159423_102026 |access-date=2026-10-16 |website=New Vision}}</ref>
'''Ebika ebikulu'''
'''Enziku''': buno bulwadde obuleetebwa akawuka ka bacteria akabeera ku bususu obugonvu era nga biseerera okugeza; mu mukutu gw’omusulo, mu bukyala, emabega, mu kamwa, mu mumiro ne mu maaso. Obulwadde buno busobola okusaasaana nga buyita mu kwegatta, mu kamwa oba emabega. Obubonero bw’enziku butandika okulabika oluvannyuma lw’ennaku 2-5 oluvannyuma lw’okwegatta n’omuntu alina obulwadde buno, newankubadde nga mu basajja abamu obubonero busobola obuteeyoleka okutuusa ng’omwezi mulamba gumaze okuyitawo. Obubonero obulabikira mu basajja kuliko; okubabuukirirwa n’okuwulira obulumi nga bafuuyisa omusulo, okwagala okufuuyisa buli kiseera, okuvaamu amasira mu busajja, okuzimba akawago, okuzimba ensigo, amabwa mu mumiro n’obubonero obulala. Mu bakyala obubonero nga; okuvaamu amasira mu bitundu eby’ekyama, okulumwa oba okusiiyibwa ng’afuuyisa omusulo, okufuna obulumi ng’ali mu kikolwa eky’okwegatta, okufuna obulumi obuyitiridde wansi w’olubuto n’omusujja busobola okulabika newankubadde nga mu bakyala abamu obubonero buno buyinza obutalabikirako ddala.
Waliwo endwadde ezimu ezigaana okuwona n’eddagala erijjanjaba endwadde ezireetebwa akawuka ka bacteria wabula ng’ezisinga ziwonyezebwa n’eddagala lino.
'''Kabootongo''': buno nabwo bulwadde obuleetebwa akawuka ka bacteria. Singa omuntu tafuna bujjanjabi obulwadde buno busobola okumuviiramu obuzibu mu bulamu n’okufa. . Obubonero bwa kabootongo kuliko; amabwa mu mukutu gw’omusulo, mu kamwa oba emabega ewayita obubi. Singa abeera tajjanjabiddwa obubonero buno busbola okweyongera okuba mu mbeera embi ennyo. Obulwadde buno busangibwa nnyo mu nsi z’ Africa nga; Cameroon, Cambodia ne Guinea era nga kigambibwa okuba nga bweyongera buli kiseera mu nsi eya America.
'''Akawuka ka mukenenya'''
Buno bulwadde obunafuya abasirikale b’omubiri kino ne kiguleetera okubeera nga tegukyasobola kulwanyisa ndwadde ezigulumbagana. Akawuka kano katta obutoffaali bw’omusaayi obuyamba okulwanyisa endwadde ezireetebwa akawuka aka virus. Mukenenya atambulira mu mazzi agava mu mubiri era ng’okusinga kibaawo mu kiseera eky’okwegatta. Asobola era okutambuzibwa mu musaayi omulwadde singa gwegatta mu gw’omuntu omulamu, okuyonsa, mu kuzaala n’okuva mu maama okudda u mwana ng’omukyala ali lubuto.
Obulwadde bwa mukenenya buyita mu mitendera okuli; omutendera ogusooka, we butalabikira, we bulabkira n’omutendera we bufuukira omuziziko eri obulamu bw’omuntu ekimuviirako okufa. Ku mutendera ogusooka omuntu afuna obubonero ng’obwobulwadde bwa ssennyiga okugeza okulumwa omutwe, okuwulira obukoowu, omusujja, n’okulumwa mu nnyingo nga kino kibaawo okumala essande ebbiri.
Mu mutendera ogw’okubiri obubonero bwonna bubula era omuntu n’abeerawo nga talina ky’alaba okumala emyaka. Akawuka kano bwe katuuka ku mutendera mwe keeyolekera, omubiri gunafuwa nga tegukyasobola kulwanyisa ndwadde zigulumba era n’obutoffaali bw’omusaayi bukendeerera ddala. Mukenenya bwafuuka kiremya eri obulamu afuula omuntu amulina okubeera ng’ayanguwa okulumbibwa endwadde ez’enjawulo ekivaamu okufa.
Obulwadde buno nga bwakazuulibwa mu myaka gya 1980, abo abaabulina baali tebasobola kuwangaala bbanga nabwo kumala yadde emyaka emitono wabula nga kati waliwo eddagala eriweweeza ku bulwadde buno nga lijjanjaba obulwadde obulumbagana abalwadde b’akawuka ka mukenenya kino ne kibayamba okuwangaalako ekiseera n’okubeera n’obulamu obweyagazaamu. Newankubadde ng’akawuka kabeera kakendedde olw’okumira eddagala lino, wabula era omulwadde wa mukenenya abeera akyasobola okukasiiga omuntu omulala.<ref>{{Cite web |last=Omusunsuzi |first=Bukedde |date=2026-01-30 |title=Emboozi: Ebintu ebikusibyeko endwadde z'ekikaba |url=https://www.newvision.co.ug/category/emboozi/ebintu-ebikusibyeko-endwadde-zekikaba-BUK_159423_102026 |access-date=2026-10-16 |website=New Vision}}</ref>
'''Okuziyiza'''
Okwewala okufuna obulwadde bw’ekikaba y’engeri esingayo obukulu okusobola okusalira endwadde ezitawona amagezi. Obulwaliro obuluamya abantu ku ngeri y’okwegattamu n’obuvunaanyizibwa bukubiriza abantu okukozesa obupiira n’okubutuusa ku bantu abali mu katyabaga k’okufuna obulwadde bw’ekikaba.
Engeri esinga okuba ennungi okuziyiza endwadde ez’ekikaba kwe kwewala okusisinkanya omubiri n’amazzi agaguvaamu n’omuntu omulwadde. Si buli nkola za kwegatta nti zisobola okuleetawo okukwatagana kw’emibiri. Enkozesa y’obupiira (condom) eyambako mu kuziyiza okuwaanyisiganya amazzi g’omubiri, newankubadde ng’endwadde ezimu zisobola okukwata omuntu wadde ng’akozesezza akapiira.
Abaagalana bonna babeera balina okukeberebwa nga tebannaba kwenyigira mu kikolwa kya kwegatta, oba ng’omu ku bo yeegattako n’omuntu omulala. Endwadde nnyingi ziba nzibu za kulabirawo oluvannyuma lw’okuzifuna era ng’ekiseera ekimala kiba kirina okuyitawo okusobola okufuna ebiva mu kukebera ebituufu.
Endwadde nnyingi zifuuka obulwadde obw’olubeerera ne zimaamira mu mubiri ne gulemererwa okulwanyisa endwadde endala ezijja okugulumba mu bwangu. Abasirikale b’omubiri baba basobola okulwanyisa akawuka singa omuwendo gw’obuwuka mu musaayi gubeera nga guli wansi, wabula singa omubiri gubeera nga guli mu kulwanyisa obuwuka obulala awo ne mukenenya w’afunira omukisa okusimba amakanda mu mubiri.
Enkola ez’enjawulo ziteereddwawo okusobozesa abantu okwongera okwekebeza akawuka ka mukenenya n’endwadde z’ekikaba endala. Mu zino mulimu okuwa abantu ebyo ebikozesebwa okukebera endwaade zino ebisobola okukozesebwa nga bali awaka. Obuyambi obulala bwe bw’okukubiriza abo abalwadde okukomangawo mu ddwaliro basobole okulaba oba ng’obulwadde bukendedde. Enkola ey’okujjukizanga abalwadde okudda mu ddwaliro okukeberebwa kubadde kukozesanga bubaka bwa ku ssimu oba email. Enkola ezo ennaku zino zikozesebwa nga zongerezebwako okukuba essimu n’amabaluwa.
'''Okugema'''
Eddagala erigema omuntu okukwatibwa endwadde z’ekikaba ezimu gye liri okugeza Hepatitis A, Hepatitis B n’ebika ebirala ebya HPV. Abantu baweebwa amagezi okusooka okugemebwa nga tebannaba kwegatta okusobola okwekakasa obukuumi bwabwe. Okussaawo eddagala erisobola okugema obulwadde bw’enziku kukyakolebwako.
'''Obupiira bu kalimpitawa'''
Obupiira bw’abasajja n’abakazi buwa obukuumi singa bubeera bukozeseddwa mu ngeri entuufu, wabula ng’ebitundu ebitabikkiddwa biba bikyalina omukisa okubeera nga biyitamu obulwadde bw’ekikaba obw’enjawulo.
• Ko akawuka ka mukenenya kasinga kuyita mu bitundu bya kyama era nga bwe katasobola kuyita mu lususu lubikke, kiba kitegeeza nti singa obusajja bubeera nga bwambaziddwa bulungi akapiira, akawuka kaba tekaggya kutambuzibwa. Singa amazzi amalwadde gasanga olususu olunuubule akawuka kaba katambula butereevu okutuuka mu mubiri gw’omuntu omulala. Kino kitegeeza nti omuntu talina kugenda mu kikolwa kya kwegatta singa abeera ng’alina ebiwundu.
Enkozesa entuufu ey’akapiira ka kalimpitawa ak’abasajja ebeeramu:
• Obutateeka kapiira waggulu ku mutwe gw’obusajja
• Okukanyweza ku nkomerero n’okulekayo ebbanga lya buwanvu bwa 1.5 cm oba ¾ waggulu ku mutwe gwako okulekayo ebbanga omugenda amazzi agava mu musajja.
• Okwewala okwambusanga akapiira ng’omuntu amaze okukambala ng’amaze oba nga tannaba kutuuka ku ntikko.
• Singa omuntu agenda okukozesa akapiira n’akyesanga nga akambalidde ku ludda olukyamu aba alina okukasuula n’akozesa akalala.
• Okubeera omwegendereza ng’oyambala akapiira singa omuntu abeera n’enjala enkulu.
• Okwewala okukozesa ebintu ebiseereza ng’ebizigo oba butto kubanga biyinza okuleetamu ebituli.
• obupiira obuteereddwamu obuwoowo tebulina kukozesebwa kubanga kiyinza okuvaamu obulwadde bw’entiko mu bitundu eby’ekyama.
Okusobola okwekuuma n’okukuuma muganzi wo eri endwadde z’ekikaba, omuntu abeera alina okukitwala nti obupiira obukadde/obwayitako bubeeramu obulwadde. Noolwekyo obupiira obukadde bulina okusuulibwa. Buli mulundi, omuntu aba alina okukozesa akapiira akapya, buli lw’oyongera okweyambisa akapiira emirundi egisukka mu gumu, emikisa gy’akapiira okuyulika gyeyongera ne kikendeeza amaanyi gaako okuziyiza endwadde.
Omuntu w’abeerera n’emikisa emingi egy’okukwatibwa obulwadde obw’ekikaba okugeza singa omukyala abeera ng’akakiddwa omukwano, waliwo eddagala erimuweebwa okusobola okuziyiza okukwatibwa akawuka okugeza '''azithromycin''', '''cefixime''', oba '''metronidazole'''.
jjxrtb1irstq9mv4lxv41zk1dlr7u8z
76785
76784
2026-10-16T19:44:41Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76785
wikitext
text/x-wiki
[[File:Jaundice eye.jpg|thumb|Hepatitis A]]
[[File:Hepatitis-B virions.jpg|thumb|'''Hepatitis-B virions''']]
'''Endwadde z'Ekikaba'''
Obulwadde bw’ekikaba osobola era okubuyita obulwadde omuntu bw’afuna ng’ayita mu kwegatta oba endwadde ezifunibwa oluvannyuma lw’omuntu okwegatta n’omuntu alina obulwadde obw'ekikaba. Obulwadde buno businga kusasaanyizibwa na kwegatta nga buyita mu bitundu nga; mu bukyala, emabega oba mu kamwa. Olw’okuba ng’obulwadde buno tebweyolekerawo, kino kyongeza ku mikisa gy’okubutambuza okuva ku muntu omu okudda ku mulala. Obubonero kw’osobola okulabira obulwadde buno kuliko: okuvaamu amazzi amabi mu bitundu eby’ekyama nga kino kibeera mu bakazi n’abasajja, okufuna amabwa ku ngulu oba okwetoloola ebitundu eby’ekyama n’okufuna obulumi mu lubuto wansi. Obulwadde bw’ekikaba obufuniddwa ng’omukyala ali lubuto oba ng’azaala bubeera bwa bulabe eri omwana atannazaalibwa. Obulwadde obumu obw’ekikaba buleeta n’obuzibu mu kufuna olubuto.<ref>{{Cite web |title=STI testing and treatment |url=https://www.mariestopes.or.ug/lg/services/sti-testing/ |access-date=2026-10-16 |website=Marie Stopes Uganda}}</ref>
Obuwuka obusobola okuleeta endwadde ez’ekikaba busoba mu makumi asatu era nga buleeta obulwadde nga; obuleetebwa akawuka ka ''bacteria'' okuli; enziku, kabootongo n’endwadde endala. Obuleetebwa akawuka ka ''virus'' okuli; mukenenya, amabwa mu bitundu eby’ekyama n’endala.
Newankubadde nga obulwadde buno businga kusasaanyizibwa na kwegatta, naye era waliwo n’engeri endala ezisobola okuyitamu obulwadde buno okugeza; omuntu okussibwamu omusaayi ogulimu obulwadde, okuyonsa ne mu kaseera ak’okuzaala. Ensi ezaakula edda zirina obusobozi bw’okukebera obulwadde buno wabula nga mu nsi ezikyakula oluusi kiba kizibu.<ref>{{Cite web |title=STI testing and treatment |url=https://www.mariestopes.or.ug/lg/services/sti-testing/ |access-date=2026-10-16 |website=Marie Stopes Uganda}}</ref>
Engeri esinga gye tusobola okuziyizaamu endwadde z’ekikaba kwe kwewala okwegatta. Endwadde ezimu zisobola okugemebwa okugeza hepatitis B n’ebika by’endwadde ebirala okugeza HPV. Okwegatta mu ngeri ey’obuvunaanyizibwa okugeza okukozesa obupiira bukalimpitawa, okubeera n’abantu be weegatta nabo nga batono n’okubeera mu mbeera nga buli muntu alina omuntu omu yekka gwe yeegatta naye kisobola okukendeeza ku bulwadde buno. Okutayirirwa mu basajja kiyambako okukendeeza ku mikisa gy’okukwatibwa endwadde ezimu. Endwadde ezisinga ez’ekikaba zisoboka okujjanjabibwa era ne buwona, wabula ng’obulwadde nga mukenenya, Hepatitis B zo zijjanjabibwa naye nga teziwona.<ref>{{Cite web |title=STI testing and treatment |url=https://www.mariestopes.or.ug/lg/services/sti-testing/ |access-date=2026-10-16 |website=Marie Stopes Uganda}}</ref>
Mu mwaka gwa 2008, kyateeberezebwa nti abantu obukadde bitaano be baalina obulwadde bwa kaboootongo, enziku oba endwadde z’ekikaba endala. Endwadde z’ekikaba ng’oggyeeko akawuka ka mukenenya z’atta abantu abawerera ddala 142,000 mu mwaka gwa 2013. Mu mwaka gwa 2010, mu nsi ya Amerika wazuulibwayo abantu obukadde kkumi na mwenda abaali balina endwadde ez’ekikaba. Endwadde zino zigambibwa okuba nga zaaliwo ne mu biseera ebikadde mu myaka 1550 nga Yesu kristo tannazaalibwa ne mu biseera eby’endagaano enkadde. Abantu abafunye endwadde zino ez’ekikaba bafuna ensonyi n’okwesosola mu bantu abalala.<ref>{{Cite web |title=STI testing and treatment |url=https://www.mariestopes.or.ug/lg/services/sti-testing/ |access-date=2026-10-16 |website=Marie Stopes Uganda}}</ref>
'''Obubonero'''
Si buli ndwadde ya kikaba nti eraga obubonero era nga n’obwo obulabika tebujjirawo mu bwangu ng’omuntu afunye obulwadde buno. Endwadde zino ez’ekikaba ezimu zireetera omuntu okuba omugumba, obulumi obw’olukonvuba oluuusi n’okufa wabula nga kisinziira ku kika kya bulwadde.
Singa omwana afuna obulwadde bw’ekikaba nga tebannatuuka mu myaka gya buvubuka kimuleetera okwegandanga nga bukyali.<ref>{{Cite web |last=Omusunsuzi |first=Bukedde |date=2026-01-30 |title=Emboozi: Ebintu ebikusibyeko endwadde z'ekikaba |url=https://www.newvision.co.ug/category/emboozi/ebintu-ebikusibyeko-endwadde-zekikaba-BUK_159423_102026 |access-date=2026-10-16 |website=New Vision}}</ref>
'''Ebika ebikulu'''
'''Enziku''': buno bulwadde obuleetebwa akawuka ka bacteria akabeera ku bususu obugonvu era nga biseerera okugeza; mu mukutu gw’omusulo, mu bukyala, emabega, mu kamwa, mu mumiro ne mu maaso. Obulwadde buno busobola okusaasaana nga buyita mu kwegatta, mu kamwa oba emabega. Obubonero bw’enziku butandika okulabika oluvannyuma lw’ennaku 2-5 oluvannyuma lw’okwegatta n’omuntu alina obulwadde buno, newankubadde nga mu basajja abamu obubonero busobola obuteeyoleka okutuusa ng’omwezi mulamba gumaze okuyitawo. Obubonero obulabikira mu basajja kuliko; okubabuukirirwa n’okuwulira obulumi nga bafuuyisa omusulo, okwagala okufuuyisa buli kiseera, okuvaamu amasira mu busajja, okuzimba akawago, okuzimba ensigo, amabwa mu mumiro n’obubonero obulala. Mu bakyala obubonero nga; okuvaamu amasira mu bitundu eby’ekyama, okulumwa oba okusiiyibwa ng’afuuyisa omusulo, okufuna obulumi ng’ali mu kikolwa eky’okwegatta, okufuna obulumi obuyitiridde wansi w’olubuto n’omusujja busobola okulabika newankubadde nga mu bakyala abamu obubonero buno buyinza obutalabikirako ddala.
Waliwo endwadde ezimu ezigaana okuwona n’eddagala erijjanjaba endwadde ezireetebwa akawuka ka bacteria wabula ng’ezisinga ziwonyezebwa n’eddagala lino.
'''Kabootongo''': buno nabwo bulwadde obuleetebwa akawuka ka bacteria. Singa omuntu tafuna bujjanjabi obulwadde buno busobola okumuviiramu obuzibu mu bulamu n’okufa. . Obubonero bwa kabootongo kuliko; amabwa mu mukutu gw’omusulo, mu kamwa oba emabega ewayita obubi. Singa abeera tajjanjabiddwa obubonero buno busbola okweyongera okuba mu mbeera embi ennyo. Obulwadde buno busangibwa nnyo mu nsi z’ Africa nga; Cameroon, Cambodia ne Guinea era nga kigambibwa okuba nga bweyongera buli kiseera mu nsi eya America.
'''Akawuka ka mukenenya'''
Buno bulwadde obunafuya abasirikale b’omubiri kino ne kiguleetera okubeera nga tegukyasobola kulwanyisa ndwadde ezigulumbagana. Akawuka kano katta obutoffaali bw’omusaayi obuyamba okulwanyisa endwadde ezireetebwa akawuka aka virus. Mukenenya atambulira mu mazzi agava mu mubiri era ng’okusinga kibaawo mu kiseera eky’okwegatta. Asobola era okutambuzibwa mu musaayi omulwadde singa gwegatta mu gw’omuntu omulamu, okuyonsa, mu kuzaala n’okuva mu maama okudda u mwana ng’omukyala ali lubuto.
Obulwadde bwa mukenenya buyita mu mitendera okuli; omutendera ogusooka, we butalabikira, we bulabkira n’omutendera we bufuukira omuziziko eri obulamu bw’omuntu ekimuviirako okufa. Ku mutendera ogusooka omuntu afuna obubonero ng’obwobulwadde bwa ssennyiga okugeza okulumwa omutwe, okuwulira obukoowu, omusujja, n’okulumwa mu nnyingo nga kino kibaawo okumala essande ebbiri.
Mu mutendera ogw’okubiri obubonero bwonna bubula era omuntu n’abeerawo nga talina ky’alaba okumala emyaka. Akawuka kano bwe katuuka ku mutendera mwe keeyolekera, omubiri gunafuwa nga tegukyasobola kulwanyisa ndwadde zigulumba era n’obutoffaali bw’omusaayi bukendeerera ddala. Mukenenya bwafuuka kiremya eri obulamu afuula omuntu amulina okubeera ng’ayanguwa okulumbibwa endwadde ez’enjawulo ekivaamu okufa.
Obulwadde buno nga bwakazuulibwa mu myaka gya 1980, abo abaabulina baali tebasobola kuwangaala bbanga nabwo kumala yadde emyaka emitono wabula nga kati waliwo eddagala eriweweeza ku bulwadde buno nga lijjanjaba obulwadde obulumbagana abalwadde b’akawuka ka mukenenya kino ne kibayamba okuwangaalako ekiseera n’okubeera n’obulamu obweyagazaamu. Newankubadde ng’akawuka kabeera kakendedde olw’okumira eddagala lino, wabula era omulwadde wa mukenenya abeera akyasobola okukasiiga omuntu omulala.<ref>{{Cite web |last=Omusunsuzi |first=Bukedde |date=2026-01-30 |title=Emboozi: Ebintu ebikusibyeko endwadde z'ekikaba |url=https://www.newvision.co.ug/category/emboozi/ebintu-ebikusibyeko-endwadde-zekikaba-BUK_159423_102026 |access-date=2026-10-16 |website=New Vision}}</ref>
'''Okuziyiza'''
Okwewala okufuna obulwadde bw’ekikaba y’engeri esingayo obukulu okusobola okusalira endwadde ezitawona amagezi. Obulwaliro obuluamya abantu ku ngeri y’okwegattamu n’obuvunaanyizibwa bukubiriza abantu okukozesa obupiira n’okubutuusa ku bantu abali mu katyabaga k’okufuna obulwadde bw’ekikaba.
Engeri esinga okuba ennungi okuziyiza endwadde ez’ekikaba kwe kwewala okusisinkanya omubiri n’amazzi agaguvaamu n’omuntu omulwadde. Si buli nkola za kwegatta nti zisobola okuleetawo okukwatagana kw’emibiri. Enkozesa y’obupiira (condom) eyambako mu kuziyiza okuwaanyisiganya amazzi g’omubiri, newankubadde ng’endwadde ezimu zisobola okukwata omuntu wadde ng’akozesezza akapiira.
Abaagalana bonna babeera balina okukeberebwa nga tebannaba kwenyigira mu kikolwa kya kwegatta, oba ng’omu ku bo yeegattako n’omuntu omulala. Endwadde nnyingi ziba nzibu za kulabirawo oluvannyuma lw’okuzifuna era ng’ekiseera ekimala kiba kirina okuyitawo okusobola okufuna ebiva mu kukebera ebituufu.
Endwadde nnyingi zifuuka obulwadde obw’olubeerera ne zimaamira mu mubiri ne gulemererwa okulwanyisa endwadde endala ezijja okugulumba mu bwangu. Abasirikale b’omubiri baba basobola okulwanyisa akawuka singa omuwendo gw’obuwuka mu musaayi gubeera nga guli wansi, wabula singa omubiri gubeera nga guli mu kulwanyisa obuwuka obulala awo ne mukenenya w’afunira omukisa okusimba amakanda mu mubiri.
Enkola ez’enjawulo ziteereddwawo okusobozesa abantu okwongera okwekebeza akawuka ka mukenenya n’endwadde z’ekikaba endala. Mu zino mulimu okuwa abantu ebyo ebikozesebwa okukebera endwaade zino ebisobola okukozesebwa nga bali awaka. Obuyambi obulala bwe bw’okukubiriza abo abalwadde okukomangawo mu ddwaliro basobole okulaba oba ng’obulwadde bukendedde. Enkola ey’okujjukizanga abalwadde okudda mu ddwaliro okukeberebwa kubadde kukozesanga bubaka bwa ku ssimu oba email. Enkola ezo ennaku zino zikozesebwa nga zongerezebwako okukuba essimu n’amabaluwa.
'''Okugema'''
Eddagala erigema omuntu okukwatibwa endwadde z’ekikaba ezimu gye liri okugeza Hepatitis A, Hepatitis B n’ebika ebirala ebya HPV. Abantu baweebwa amagezi okusooka okugemebwa nga tebannaba kwegatta okusobola okwekakasa obukuumi bwabwe. Okussaawo eddagala erisobola okugema obulwadde bw’enziku kukyakolebwako.<ref>{{Cite web |last=Omusunsuzi |first=Bukedde |date=2026-01-30 |title=Emboozi: Ebintu ebikusibyeko endwadde z'ekikaba |url=https://www.newvision.co.ug/category/emboozi/ebintu-ebikusibyeko-endwadde-zekikaba-BUK_159423_102026 |access-date=2026-10-16 |website=New Vision}}</ref>
'''Obupiira bu kalimpitawa'''
Obupiira bw’abasajja n’abakazi buwa obukuumi singa bubeera bukozeseddwa mu ngeri entuufu, wabula ng’ebitundu ebitabikkiddwa biba bikyalina omukisa okubeera nga biyitamu obulwadde bw’ekikaba obw’enjawulo.
• Ko akawuka ka mukenenya kasinga kuyita mu bitundu bya kyama era nga bwe katasobola kuyita mu lususu lubikke, kiba kitegeeza nti singa obusajja bubeera nga bwambaziddwa bulungi akapiira, akawuka kaba tekaggya kutambuzibwa. Singa amazzi amalwadde gasanga olususu olunuubule akawuka kaba katambula butereevu okutuuka mu mubiri gw’omuntu omulala. Kino kitegeeza nti omuntu talina kugenda mu kikolwa kya kwegatta singa abeera ng’alina ebiwundu.
Enkozesa entuufu ey’akapiira ka kalimpitawa ak’abasajja ebeeramu:
• Obutateeka kapiira waggulu ku mutwe gw’obusajja
• Okukanyweza ku nkomerero n’okulekayo ebbanga lya buwanvu bwa 1.5 cm oba ¾ waggulu ku mutwe gwako okulekayo ebbanga omugenda amazzi agava mu musajja.
• Okwewala okwambusanga akapiira ng’omuntu amaze okukambala ng’amaze oba nga tannaba kutuuka ku ntikko.
• Singa omuntu agenda okukozesa akapiira n’akyesanga nga akambalidde ku ludda olukyamu aba alina okukasuula n’akozesa akalala.
• Okubeera omwegendereza ng’oyambala akapiira singa omuntu abeera n’enjala enkulu.
• Okwewala okukozesa ebintu ebiseereza ng’ebizigo oba butto kubanga biyinza okuleetamu ebituli.
• obupiira obuteereddwamu obuwoowo tebulina kukozesebwa kubanga kiyinza okuvaamu obulwadde bw’entiko mu bitundu eby’ekyama.
Okusobola okwekuuma n’okukuuma muganzi wo eri endwadde z’ekikaba, omuntu abeera alina okukitwala nti obupiira obukadde/obwayitako bubeeramu obulwadde. Noolwekyo obupiira obukadde bulina okusuulibwa. Buli mulundi, omuntu aba alina okukozesa akapiira akapya, buli lw’oyongera okweyambisa akapiira emirundi egisukka mu gumu, emikisa gy’akapiira okuyulika gyeyongera ne kikendeeza amaanyi gaako okuziyiza endwadde.
Omuntu w’abeerera n’emikisa emingi egy’okukwatibwa obulwadde obw’ekikaba okugeza singa omukyala abeera ng’akakiddwa omukwano, waliwo eddagala erimuweebwa okusobola okuziyiza okukwatibwa akawuka okugeza '''azithromycin''', '''cefixime''', oba '''metronidazole'''.
hsi5dxw664mq0mpolerybp44yr4nbql
76786
76785
2026-10-16T19:45:14Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76786
wikitext
text/x-wiki
[[File:Jaundice eye.jpg|thumb|Hepatitis A]]
[[File:Hepatitis-B virions.jpg|thumb|'''Hepatitis-B virions''']]
'''Endwadde z'Ekikaba'''
Obulwadde bw’ekikaba osobola era okubuyita obulwadde omuntu bw’afuna ng’ayita mu kwegatta oba endwadde ezifunibwa oluvannyuma lw’omuntu okwegatta n’omuntu alina obulwadde obw'ekikaba. Obulwadde buno businga kusasaanyizibwa na kwegatta nga buyita mu bitundu nga; mu bukyala, emabega oba mu kamwa. Olw’okuba ng’obulwadde buno tebweyolekerawo, kino kyongeza ku mikisa gy’okubutambuza okuva ku muntu omu okudda ku mulala. Obubonero kw’osobola okulabira obulwadde buno kuliko: okuvaamu amazzi amabi mu bitundu eby’ekyama nga kino kibeera mu bakazi n’abasajja, okufuna amabwa ku ngulu oba okwetoloola ebitundu eby’ekyama n’okufuna obulumi mu lubuto wansi. Obulwadde bw’ekikaba obufuniddwa ng’omukyala ali lubuto oba ng’azaala bubeera bwa bulabe eri omwana atannazaalibwa. Obulwadde obumu obw’ekikaba buleeta n’obuzibu mu kufuna olubuto.<ref>{{Cite web |title=STI testing and treatment |url=https://www.mariestopes.or.ug/lg/services/sti-testing/ |access-date=2026-10-16 |website=Marie Stopes Uganda}}</ref>
Obuwuka obusobola okuleeta endwadde ez’ekikaba busoba mu makumi asatu era nga buleeta obulwadde nga; obuleetebwa akawuka ka ''bacteria'' okuli; enziku, kabootongo n’endwadde endala. Obuleetebwa akawuka ka ''virus'' okuli; mukenenya, amabwa mu bitundu eby’ekyama n’endala.
Newankubadde nga obulwadde buno businga kusasaanyizibwa na kwegatta, naye era waliwo n’engeri endala ezisobola okuyitamu obulwadde buno okugeza; omuntu okussibwamu omusaayi ogulimu obulwadde, okuyonsa ne mu kaseera ak’okuzaala. Ensi ezaakula edda zirina obusobozi bw’okukebera obulwadde buno wabula nga mu nsi ezikyakula oluusi kiba kizibu.<ref>{{Cite web |title=STI testing and treatment |url=https://www.mariestopes.or.ug/lg/services/sti-testing/ |access-date=2026-10-16 |website=Marie Stopes Uganda}}</ref>
Engeri esinga gye tusobola okuziyizaamu endwadde z’ekikaba kwe kwewala okwegatta. Endwadde ezimu zisobola okugemebwa okugeza hepatitis B n’ebika by’endwadde ebirala okugeza HPV. Okwegatta mu ngeri ey’obuvunaanyizibwa okugeza okukozesa obupiira bukalimpitawa, okubeera n’abantu be weegatta nabo nga batono n’okubeera mu mbeera nga buli muntu alina omuntu omu yekka gwe yeegatta naye kisobola okukendeeza ku bulwadde buno. Okutayirirwa mu basajja kiyambako okukendeeza ku mikisa gy’okukwatibwa endwadde ezimu. Endwadde ezisinga ez’ekikaba zisoboka okujjanjabibwa era ne buwona, wabula ng’obulwadde nga mukenenya, Hepatitis B zo zijjanjabibwa naye nga teziwona.<ref>{{Cite web |title=STI testing and treatment |url=https://www.mariestopes.or.ug/lg/services/sti-testing/ |access-date=2026-10-16 |website=Marie Stopes Uganda}}</ref>
Mu mwaka gwa 2008, kyateeberezebwa nti abantu obukadde bitaano be baalina obulwadde bwa kaboootongo, enziku oba endwadde z’ekikaba endala. Endwadde z’ekikaba ng’oggyeeko akawuka ka mukenenya z’atta abantu abawerera ddala 142,000 mu mwaka gwa 2013. Mu mwaka gwa 2010, mu nsi ya Amerika wazuulibwayo abantu obukadde kkumi na mwenda abaali balina endwadde ez’ekikaba. Endwadde zino zigambibwa okuba nga zaaliwo ne mu biseera ebikadde mu myaka 1550 nga Yesu kristo tannazaalibwa ne mu biseera eby’endagaano enkadde. Abantu abafunye endwadde zino ez’ekikaba bafuna ensonyi n’okwesosola mu bantu abalala.<ref>{{Cite web |title=STI testing and treatment |url=https://www.mariestopes.or.ug/lg/services/sti-testing/ |access-date=2026-10-16 |website=Marie Stopes Uganda}}</ref>
'''Obubonero'''
Si buli ndwadde ya kikaba nti eraga obubonero era nga n’obwo obulabika tebujjirawo mu bwangu ng’omuntu afunye obulwadde buno. Endwadde zino ez’ekikaba ezimu zireetera omuntu okuba omugumba, obulumi obw’olukonvuba oluuusi n’okufa wabula nga kisinziira ku kika kya bulwadde.
Singa omwana afuna obulwadde bw’ekikaba nga tebannatuuka mu myaka gya buvubuka kimuleetera okwegandanga nga bukyali.<ref>{{Cite web |last=Omusunsuzi |first=Bukedde |date=2026-01-30 |title=Emboozi: Ebintu ebikusibyeko endwadde z'ekikaba |url=https://www.newvision.co.ug/category/emboozi/ebintu-ebikusibyeko-endwadde-zekikaba-BUK_159423_102026 |access-date=2026-10-16 |website=New Vision}}</ref>
'''Ebika ebikulu'''
'''Enziku''': buno bulwadde obuleetebwa akawuka ka bacteria akabeera ku bususu obugonvu era nga biseerera okugeza; mu mukutu gw’omusulo, mu bukyala, emabega, mu kamwa, mu mumiro ne mu maaso. Obulwadde buno busobola okusaasaana nga buyita mu kwegatta, mu kamwa oba emabega. Obubonero bw’enziku butandika okulabika oluvannyuma lw’ennaku 2-5 oluvannyuma lw’okwegatta n’omuntu alina obulwadde buno, newankubadde nga mu basajja abamu obubonero busobola obuteeyoleka okutuusa ng’omwezi mulamba gumaze okuyitawo. Obubonero obulabikira mu basajja kuliko; okubabuukirirwa n’okuwulira obulumi nga bafuuyisa omusulo, okwagala okufuuyisa buli kiseera, okuvaamu amasira mu busajja, okuzimba akawago, okuzimba ensigo, amabwa mu mumiro n’obubonero obulala. Mu bakyala obubonero nga; okuvaamu amasira mu bitundu eby’ekyama, okulumwa oba okusiiyibwa ng’afuuyisa omusulo, okufuna obulumi ng’ali mu kikolwa eky’okwegatta, okufuna obulumi obuyitiridde wansi w’olubuto n’omusujja busobola okulabika newankubadde nga mu bakyala abamu obubonero buno buyinza obutalabikirako ddala.
Waliwo endwadde ezimu ezigaana okuwona n’eddagala erijjanjaba endwadde ezireetebwa akawuka ka bacteria wabula ng’ezisinga ziwonyezebwa n’eddagala lino.
'''Kabootongo''': buno nabwo bulwadde obuleetebwa akawuka ka bacteria. Singa omuntu tafuna bujjanjabi obulwadde buno busobola okumuviiramu obuzibu mu bulamu n’okufa. . Obubonero bwa kabootongo kuliko; amabwa mu mukutu gw’omusulo, mu kamwa oba emabega ewayita obubi. Singa abeera tajjanjabiddwa obubonero buno busbola okweyongera okuba mu mbeera embi ennyo. Obulwadde buno busangibwa nnyo mu nsi z’ Africa nga; Cameroon, Cambodia ne Guinea era nga kigambibwa okuba nga bweyongera buli kiseera mu nsi eya America.
'''Akawuka ka mukenenya'''
Buno bulwadde obunafuya abasirikale b’omubiri kino ne kiguleetera okubeera nga tegukyasobola kulwanyisa ndwadde ezigulumbagana. Akawuka kano katta obutoffaali bw’omusaayi obuyamba okulwanyisa endwadde ezireetebwa akawuka aka virus. Mukenenya atambulira mu mazzi agava mu mubiri era ng’okusinga kibaawo mu kiseera eky’okwegatta. Asobola era okutambuzibwa mu musaayi omulwadde singa gwegatta mu gw’omuntu omulamu, okuyonsa, mu kuzaala n’okuva mu maama okudda u mwana ng’omukyala ali lubuto.
Obulwadde bwa mukenenya buyita mu mitendera okuli; omutendera ogusooka, we butalabikira, we bulabkira n’omutendera we bufuukira omuziziko eri obulamu bw’omuntu ekimuviirako okufa. Ku mutendera ogusooka omuntu afuna obubonero ng’obwobulwadde bwa ssennyiga okugeza okulumwa omutwe, okuwulira obukoowu, omusujja, n’okulumwa mu nnyingo nga kino kibaawo okumala essande ebbiri.
Mu mutendera ogw’okubiri obubonero bwonna bubula era omuntu n’abeerawo nga talina ky’alaba okumala emyaka. Akawuka kano bwe katuuka ku mutendera mwe keeyolekera, omubiri gunafuwa nga tegukyasobola kulwanyisa ndwadde zigulumba era n’obutoffaali bw’omusaayi bukendeerera ddala. Mukenenya bwafuuka kiremya eri obulamu afuula omuntu amulina okubeera ng’ayanguwa okulumbibwa endwadde ez’enjawulo ekivaamu okufa.
Obulwadde buno nga bwakazuulibwa mu myaka gya 1980, abo abaabulina baali tebasobola kuwangaala bbanga nabwo kumala yadde emyaka emitono wabula nga kati waliwo eddagala eriweweeza ku bulwadde buno nga lijjanjaba obulwadde obulumbagana abalwadde b’akawuka ka mukenenya kino ne kibayamba okuwangaalako ekiseera n’okubeera n’obulamu obweyagazaamu. Newankubadde ng’akawuka kabeera kakendedde olw’okumira eddagala lino, wabula era omulwadde wa mukenenya abeera akyasobola okukasiiga omuntu omulala.<ref>{{Cite web |last=Omusunsuzi |first=Bukedde |date=2026-01-30 |title=Emboozi: Ebintu ebikusibyeko endwadde z'ekikaba |url=https://www.newvision.co.ug/category/emboozi/ebintu-ebikusibyeko-endwadde-zekikaba-BUK_159423_102026 |access-date=2026-10-16 |website=New Vision}}</ref>
'''Okuziyiza'''
Okwewala okufuna obulwadde bw’ekikaba y’engeri esingayo obukulu okusobola okusalira endwadde ezitawona amagezi. Obulwaliro obuluamya abantu ku ngeri y’okwegattamu n’obuvunaanyizibwa bukubiriza abantu okukozesa obupiira n’okubutuusa ku bantu abali mu katyabaga k’okufuna obulwadde bw’ekikaba.
Engeri esinga okuba ennungi okuziyiza endwadde ez’ekikaba kwe kwewala okusisinkanya omubiri n’amazzi agaguvaamu n’omuntu omulwadde. Si buli nkola za kwegatta nti zisobola okuleetawo okukwatagana kw’emibiri. Enkozesa y’obupiira (condom) eyambako mu kuziyiza okuwaanyisiganya amazzi g’omubiri, newankubadde ng’endwadde ezimu zisobola okukwata omuntu wadde ng’akozesezza akapiira.
Abaagalana bonna babeera balina okukeberebwa nga tebannaba kwenyigira mu kikolwa kya kwegatta, oba ng’omu ku bo yeegattako n’omuntu omulala. Endwadde nnyingi ziba nzibu za kulabirawo oluvannyuma lw’okuzifuna era ng’ekiseera ekimala kiba kirina okuyitawo okusobola okufuna ebiva mu kukebera ebituufu.
Endwadde nnyingi zifuuka obulwadde obw’olubeerera ne zimaamira mu mubiri ne gulemererwa okulwanyisa endwadde endala ezijja okugulumba mu bwangu. Abasirikale b’omubiri baba basobola okulwanyisa akawuka singa omuwendo gw’obuwuka mu musaayi gubeera nga guli wansi, wabula singa omubiri gubeera nga guli mu kulwanyisa obuwuka obulala awo ne mukenenya w’afunira omukisa okusimba amakanda mu mubiri.
Enkola ez’enjawulo ziteereddwawo okusobozesa abantu okwongera okwekebeza akawuka ka mukenenya n’endwadde z’ekikaba endala. Mu zino mulimu okuwa abantu ebyo ebikozesebwa okukebera endwaade zino ebisobola okukozesebwa nga bali awaka. Obuyambi obulala bwe bw’okukubiriza abo abalwadde okukomangawo mu ddwaliro basobole okulaba oba ng’obulwadde bukendedde. Enkola ey’okujjukizanga abalwadde okudda mu ddwaliro okukeberebwa kubadde kukozesanga bubaka bwa ku ssimu oba email. Enkola ezo ennaku zino zikozesebwa nga zongerezebwako okukuba essimu n’amabaluwa.
'''Okugema'''
Eddagala erigema omuntu okukwatibwa endwadde z’ekikaba ezimu gye liri okugeza Hepatitis A, Hepatitis B n’ebika ebirala ebya HPV. Abantu baweebwa amagezi okusooka okugemebwa nga tebannaba kwegatta okusobola okwekakasa obukuumi bwabwe. Okussaawo eddagala erisobola okugema obulwadde bw’enziku kukyakolebwako.<ref>{{Cite web |last=Omusunsuzi |first=Bukedde |date=2026-01-30 |title=Emboozi: Ebintu ebikusibyeko endwadde z'ekikaba |url=https://www.newvision.co.ug/category/emboozi/ebintu-ebikusibyeko-endwadde-zekikaba-BUK_159423_102026 |access-date=2026-10-16 |website=New Vision}}</ref>
'''Obupiira bu kalimpitawa'''
Obupiira bw’abasajja n’abakazi buwa obukuumi singa bubeera bukozeseddwa mu ngeri entuufu, wabula ng’ebitundu ebitabikkiddwa biba bikyalina omukisa okubeera nga biyitamu obulwadde bw’ekikaba obw’enjawulo.
• Ko akawuka ka mukenenya kasinga kuyita mu bitundu bya kyama era nga bwe katasobola kuyita mu lususu lubikke, kiba kitegeeza nti singa obusajja bubeera nga bwambaziddwa bulungi akapiira, akawuka kaba tekaggya kutambuzibwa. Singa amazzi amalwadde gasanga olususu olunuubule akawuka kaba katambula butereevu okutuuka mu mubiri gw’omuntu omulala. Kino kitegeeza nti omuntu talina kugenda mu kikolwa kya kwegatta singa abeera ng’alina ebiwundu.
Enkozesa entuufu ey’akapiira ka kalimpitawa ak’abasajja ebeeramu:
• Obutateeka kapiira waggulu ku mutwe gw’obusajja
• Okukanyweza ku nkomerero n’okulekayo ebbanga lya buwanvu bwa 1.5 cm oba ¾ waggulu ku mutwe gwako okulekayo ebbanga omugenda amazzi agava mu musajja.
• Okwewala okwambusanga akapiira ng’omuntu amaze okukambala ng’amaze oba nga tannaba kutuuka ku ntikko.
• Singa omuntu agenda okukozesa akapiira n’akyesanga nga akambalidde ku ludda olukyamu aba alina okukasuula n’akozesa akalala.
• Okubeera omwegendereza ng’oyambala akapiira singa omuntu abeera n’enjala enkulu.
• Okwewala okukozesa ebintu ebiseereza ng’ebizigo oba butto kubanga biyinza okuleetamu ebituli.
• obupiira obuteereddwamu obuwoowo tebulina kukozesebwa kubanga kiyinza okuvaamu obulwadde bw’entiko mu bitundu eby’ekyama.
Okusobola okwekuuma n’okukuuma muganzi wo eri endwadde z’ekikaba, omuntu abeera alina okukitwala nti obupiira obukadde/obwayitako bubeeramu obulwadde. Noolwekyo obupiira obukadde bulina okusuulibwa. Buli mulundi, omuntu aba alina okukozesa akapiira akapya, buli lw’oyongera okweyambisa akapiira emirundi egisukka mu gumu, emikisa gy’akapiira okuyulika gyeyongera ne kikendeeza amaanyi gaako okuziyiza endwadde.
Omuntu w’abeerera n’emikisa emingi egy’okukwatibwa obulwadde obw’ekikaba okugeza singa omukyala abeera ng’akakiddwa omukwano, waliwo eddagala erimuweebwa okusobola okuziyiza okukwatibwa akawuka okugeza '''azithromycin''', '''cefixime''', oba '''metronidazole'''.<ref>{{Cite web |last=Omusunsuzi |first=Bukedde |date=2026-01-30 |title=Emboozi: Ebintu ebikusibyeko endwadde z'ekikaba |url=https://www.newvision.co.ug/category/emboozi/ebintu-ebikusibyeko-endwadde-zekikaba-BUK_159423_102026 |access-date=2026-10-16 |website=New Vision}}</ref>
4j5qfaegit1bo0r9ubc6ch2fmj6z7nn
76787
76786
2026-10-16T19:45:47Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76787
wikitext
text/x-wiki
[[File:Jaundice eye.jpg|thumb|Hepatitis A]]
[[File:Hepatitis-B virions.jpg|thumb|'''Hepatitis-B virions''']]
'''Endwadde z'Ekikaba'''
Obulwadde bw’ekikaba osobola era okubuyita obulwadde omuntu bw’afuna ng’ayita mu kwegatta oba endwadde ezifunibwa oluvannyuma lw’omuntu okwegatta n’omuntu alina obulwadde obw'ekikaba. Obulwadde buno businga kusasaanyizibwa na kwegatta nga buyita mu bitundu nga; mu bukyala, emabega oba mu kamwa. Olw’okuba ng’obulwadde buno tebweyolekerawo, kino kyongeza ku mikisa gy’okubutambuza okuva ku muntu omu okudda ku mulala. Obubonero kw’osobola okulabira obulwadde buno kuliko: okuvaamu amazzi amabi mu bitundu eby’ekyama nga kino kibeera mu bakazi n’abasajja, okufuna amabwa ku ngulu oba okwetoloola ebitundu eby’ekyama n’okufuna obulumi mu lubuto wansi. Obulwadde bw’ekikaba obufuniddwa ng’omukyala ali lubuto oba ng’azaala bubeera bwa bulabe eri omwana atannazaalibwa. Obulwadde obumu obw’ekikaba buleeta n’obuzibu mu kufuna olubuto.<ref>{{Cite web |title=STI testing and treatment |url=https://www.mariestopes.or.ug/lg/services/sti-testing/ |access-date=2026-10-16 |website=Marie Stopes Uganda}}</ref>
Obuwuka obusobola okuleeta endwadde ez’ekikaba busoba mu makumi asatu era nga buleeta obulwadde nga; obuleetebwa akawuka ka ''bacteria'' okuli; enziku, kabootongo n’endwadde endala. Obuleetebwa akawuka ka ''virus'' okuli; mukenenya, amabwa mu bitundu eby’ekyama n’endala.
Newankubadde nga obulwadde buno businga kusasaanyizibwa na kwegatta, naye era waliwo n’engeri endala ezisobola okuyitamu obulwadde buno okugeza; omuntu okussibwamu omusaayi ogulimu obulwadde, okuyonsa ne mu kaseera ak’okuzaala. Ensi ezaakula edda zirina obusobozi bw’okukebera obulwadde buno wabula nga mu nsi ezikyakula oluusi kiba kizibu.<ref>{{Cite web |title=STI testing and treatment |url=https://www.mariestopes.or.ug/lg/services/sti-testing/ |access-date=2026-10-16 |website=Marie Stopes Uganda}}</ref>
Engeri esinga gye tusobola okuziyizaamu endwadde z’ekikaba kwe kwewala okwegatta. Endwadde ezimu zisobola okugemebwa okugeza hepatitis B n’ebika by’endwadde ebirala okugeza HPV. Okwegatta mu ngeri ey’obuvunaanyizibwa okugeza okukozesa obupiira bukalimpitawa, okubeera n’abantu be weegatta nabo nga batono n’okubeera mu mbeera nga buli muntu alina omuntu omu yekka gwe yeegatta naye kisobola okukendeeza ku bulwadde buno. Okutayirirwa mu basajja kiyambako okukendeeza ku mikisa gy’okukwatibwa endwadde ezimu. Endwadde ezisinga ez’ekikaba zisoboka okujjanjabibwa era ne buwona, wabula ng’obulwadde nga mukenenya, Hepatitis B zo zijjanjabibwa naye nga teziwona.<ref>{{Cite web |title=STI testing and treatment |url=https://www.mariestopes.or.ug/lg/services/sti-testing/ |access-date=2026-10-16 |website=Marie Stopes Uganda}}</ref>
Mu mwaka gwa 2008, kyateeberezebwa nti abantu obukadde bitaano be baalina obulwadde bwa kaboootongo, enziku oba endwadde z’ekikaba endala. Endwadde z’ekikaba ng’oggyeeko akawuka ka mukenenya z’atta abantu abawerera ddala 142,000 mu mwaka gwa 2013. Mu mwaka gwa 2010, mu nsi ya Amerika wazuulibwayo abantu obukadde kkumi na mwenda abaali balina endwadde ez’ekikaba. Endwadde zino zigambibwa okuba nga zaaliwo ne mu biseera ebikadde mu myaka 1550 nga Yesu kristo tannazaalibwa ne mu biseera eby’endagaano enkadde. Abantu abafunye endwadde zino ez’ekikaba bafuna ensonyi n’okwesosola mu bantu abalala.<ref>{{Cite web |title=STI testing and treatment |url=https://www.mariestopes.or.ug/lg/services/sti-testing/ |access-date=2026-10-16 |website=Marie Stopes Uganda}}</ref>
'''Obubonero'''
Si buli ndwadde ya kikaba nti eraga obubonero era nga n’obwo obulabika tebujjirawo mu bwangu ng’omuntu afunye obulwadde buno. Endwadde zino ez’ekikaba ezimu zireetera omuntu okuba omugumba, obulumi obw’olukonvuba oluuusi n’okufa wabula nga kisinziira ku kika kya bulwadde.
Singa omwana afuna obulwadde bw’ekikaba nga tebannatuuka mu myaka gya buvubuka kimuleetera okwegandanga nga bukyali.<ref>{{Cite web |last=Omusunsuzi |first=Bukedde |date=2026-01-30 |title=Emboozi: Ebintu ebikusibyeko endwadde z'ekikaba |url=https://www.newvision.co.ug/category/emboozi/ebintu-ebikusibyeko-endwadde-zekikaba-BUK_159423_102026 |access-date=2026-10-16 |website=New Vision}}</ref>
'''Ebika ebikulu'''
'''Enziku''': buno bulwadde obuleetebwa akawuka ka bacteria akabeera ku bususu obugonvu era nga biseerera okugeza; mu mukutu gw’omusulo, mu bukyala, emabega, mu kamwa, mu mumiro ne mu maaso. Obulwadde buno busobola okusaasaana nga buyita mu kwegatta, mu kamwa oba emabega. Obubonero bw’enziku butandika okulabika oluvannyuma lw’ennaku 2-5 oluvannyuma lw’okwegatta n’omuntu alina obulwadde buno, newankubadde nga mu basajja abamu obubonero busobola obuteeyoleka okutuusa ng’omwezi mulamba gumaze okuyitawo. Obubonero obulabikira mu basajja kuliko; okubabuukirirwa n’okuwulira obulumi nga bafuuyisa omusulo, okwagala okufuuyisa buli kiseera, okuvaamu amasira mu busajja, okuzimba akawago, okuzimba ensigo, amabwa mu mumiro n’obubonero obulala. Mu bakyala obubonero nga; okuvaamu amasira mu bitundu eby’ekyama, okulumwa oba okusiiyibwa ng’afuuyisa omusulo, okufuna obulumi ng’ali mu kikolwa eky’okwegatta, okufuna obulumi obuyitiridde wansi w’olubuto n’omusujja busobola okulabika newankubadde nga mu bakyala abamu obubonero buno buyinza obutalabikirako ddala.
Waliwo endwadde ezimu ezigaana okuwona n’eddagala erijjanjaba endwadde ezireetebwa akawuka ka bacteria wabula ng’ezisinga ziwonyezebwa n’eddagala lino.
'''Kabootongo''': buno nabwo bulwadde obuleetebwa akawuka ka bacteria. Singa omuntu tafuna bujjanjabi obulwadde buno busobola okumuviiramu obuzibu mu bulamu n’okufa. . Obubonero bwa kabootongo kuliko; amabwa mu mukutu gw’omusulo, mu kamwa oba emabega ewayita obubi. Singa abeera tajjanjabiddwa obubonero buno busbola okweyongera okuba mu mbeera embi ennyo. Obulwadde buno busangibwa nnyo mu nsi z’ Africa nga; Cameroon, Cambodia ne Guinea era nga kigambibwa okuba nga bweyongera buli kiseera mu nsi eya America.
'''Akawuka ka mukenenya'''
Buno bulwadde obunafuya abasirikale b’omubiri kino ne kiguleetera okubeera nga tegukyasobola kulwanyisa ndwadde ezigulumbagana. Akawuka kano katta obutoffaali bw’omusaayi obuyamba okulwanyisa endwadde ezireetebwa akawuka aka virus. Mukenenya atambulira mu mazzi agava mu mubiri era ng’okusinga kibaawo mu kiseera eky’okwegatta. Asobola era okutambuzibwa mu musaayi omulwadde singa gwegatta mu gw’omuntu omulamu, okuyonsa, mu kuzaala n’okuva mu maama okudda u mwana ng’omukyala ali lubuto.
Obulwadde bwa mukenenya buyita mu mitendera okuli; omutendera ogusooka, we butalabikira, we bulabkira n’omutendera we bufuukira omuziziko eri obulamu bw’omuntu ekimuviirako okufa. Ku mutendera ogusooka omuntu afuna obubonero ng’obwobulwadde bwa ssennyiga okugeza okulumwa omutwe, okuwulira obukoowu, omusujja, n’okulumwa mu nnyingo nga kino kibaawo okumala essande ebbiri.
Mu mutendera ogw’okubiri obubonero bwonna bubula era omuntu n’abeerawo nga talina ky’alaba okumala emyaka. Akawuka kano bwe katuuka ku mutendera mwe keeyolekera, omubiri gunafuwa nga tegukyasobola kulwanyisa ndwadde zigulumba era n’obutoffaali bw’omusaayi bukendeerera ddala. Mukenenya bwafuuka kiremya eri obulamu afuula omuntu amulina okubeera ng’ayanguwa okulumbibwa endwadde ez’enjawulo ekivaamu okufa.
Obulwadde buno nga bwakazuulibwa mu myaka gya 1980, abo abaabulina baali tebasobola kuwangaala bbanga nabwo kumala yadde emyaka emitono wabula nga kati waliwo eddagala eriweweeza ku bulwadde buno nga lijjanjaba obulwadde obulumbagana abalwadde b’akawuka ka mukenenya kino ne kibayamba okuwangaalako ekiseera n’okubeera n’obulamu obweyagazaamu. Newankubadde ng’akawuka kabeera kakendedde olw’okumira eddagala lino, wabula era omulwadde wa mukenenya abeera akyasobola okukasiiga omuntu omulala.<ref>{{Cite web |last=Omusunsuzi |first=Bukedde |date=2026-01-30 |title=Emboozi: Ebintu ebikusibyeko endwadde z'ekikaba |url=https://www.newvision.co.ug/category/emboozi/ebintu-ebikusibyeko-endwadde-zekikaba-BUK_159423_102026 |access-date=2026-10-16 |website=New Vision}}</ref>
'''Okuziyiza'''
Okwewala okufuna obulwadde bw’ekikaba y’engeri esingayo obukulu okusobola okusalira endwadde ezitawona amagezi. Obulwaliro obuluamya abantu ku ngeri y’okwegattamu n’obuvunaanyizibwa bukubiriza abantu okukozesa obupiira n’okubutuusa ku bantu abali mu katyabaga k’okufuna obulwadde bw’ekikaba.
Engeri esinga okuba ennungi okuziyiza endwadde ez’ekikaba kwe kwewala okusisinkanya omubiri n’amazzi agaguvaamu n’omuntu omulwadde. Si buli nkola za kwegatta nti zisobola okuleetawo okukwatagana kw’emibiri. Enkozesa y’obupiira (condom) eyambako mu kuziyiza okuwaanyisiganya amazzi g’omubiri, newankubadde ng’endwadde ezimu zisobola okukwata omuntu wadde ng’akozesezza akapiira.
Abaagalana bonna babeera balina okukeberebwa nga tebannaba kwenyigira mu kikolwa kya kwegatta, oba ng’omu ku bo yeegattako n’omuntu omulala. Endwadde nnyingi ziba nzibu za kulabirawo oluvannyuma lw’okuzifuna era ng’ekiseera ekimala kiba kirina okuyitawo okusobola okufuna ebiva mu kukebera ebituufu.
Endwadde nnyingi zifuuka obulwadde obw’olubeerera ne zimaamira mu mubiri ne gulemererwa okulwanyisa endwadde endala ezijja okugulumba mu bwangu. Abasirikale b’omubiri baba basobola okulwanyisa akawuka singa omuwendo gw’obuwuka mu musaayi gubeera nga guli wansi, wabula singa omubiri gubeera nga guli mu kulwanyisa obuwuka obulala awo ne mukenenya w’afunira omukisa okusimba amakanda mu mubiri.
Enkola ez’enjawulo ziteereddwawo okusobozesa abantu okwongera okwekebeza akawuka ka mukenenya n’endwadde z’ekikaba endala. Mu zino mulimu okuwa abantu ebyo ebikozesebwa okukebera endwaade zino ebisobola okukozesebwa nga bali awaka. Obuyambi obulala bwe bw’okukubiriza abo abalwadde okukomangawo mu ddwaliro basobole okulaba oba ng’obulwadde bukendedde. Enkola ey’okujjukizanga abalwadde okudda mu ddwaliro okukeberebwa kubadde kukozesanga bubaka bwa ku ssimu oba email. Enkola ezo ennaku zino zikozesebwa nga zongerezebwako okukuba essimu n’amabaluwa.
'''Okugema'''
Eddagala erigema omuntu okukwatibwa endwadde z’ekikaba ezimu gye liri okugeza Hepatitis A, Hepatitis B n’ebika ebirala ebya HPV. Abantu baweebwa amagezi okusooka okugemebwa nga tebannaba kwegatta okusobola okwekakasa obukuumi bwabwe. Okussaawo eddagala erisobola okugema obulwadde bw’enziku kukyakolebwako.<ref>{{Cite web |last=Omusunsuzi |first=Bukedde |date=2026-01-30 |title=Emboozi: Ebintu ebikusibyeko endwadde z'ekikaba |url=https://www.newvision.co.ug/category/emboozi/ebintu-ebikusibyeko-endwadde-zekikaba-BUK_159423_102026 |access-date=2026-10-16 |website=New Vision}}</ref>
'''Obupiira bu kalimpitawa'''
Obupiira bw’abasajja n’abakazi buwa obukuumi singa bubeera bukozeseddwa mu ngeri entuufu, wabula ng’ebitundu ebitabikkiddwa biba bikyalina omukisa okubeera nga biyitamu obulwadde bw’ekikaba obw’enjawulo.
• Ko akawuka ka mukenenya kasinga kuyita mu bitundu bya kyama era nga bwe katasobola kuyita mu lususu lubikke, kiba kitegeeza nti singa obusajja bubeera nga bwambaziddwa bulungi akapiira, akawuka kaba tekaggya kutambuzibwa. Singa amazzi amalwadde gasanga olususu olunuubule akawuka kaba katambula butereevu okutuuka mu mubiri gw’omuntu omulala. Kino kitegeeza nti omuntu talina kugenda mu kikolwa kya kwegatta singa abeera ng’alina ebiwundu.<ref>{{Cite web |last=Omusunsuzi |first=Bukedde |date=2026-01-30 |title=Emboozi: Ebintu ebikusibyeko endwadde z'ekikaba |url=https://www.newvision.co.ug/category/emboozi/ebintu-ebikusibyeko-endwadde-zekikaba-BUK_159423_102026 |access-date=2026-10-16 |website=New Vision}}</ref>
Enkozesa entuufu ey’akapiira ka kalimpitawa ak’abasajja ebeeramu:
• Obutateeka kapiira waggulu ku mutwe gw’obusajja
• Okukanyweza ku nkomerero n’okulekayo ebbanga lya buwanvu bwa 1.5 cm oba ¾ waggulu ku mutwe gwako okulekayo ebbanga omugenda amazzi agava mu musajja.
• Okwewala okwambusanga akapiira ng’omuntu amaze okukambala ng’amaze oba nga tannaba kutuuka ku ntikko.
• Singa omuntu agenda okukozesa akapiira n’akyesanga nga akambalidde ku ludda olukyamu aba alina okukasuula n’akozesa akalala.
• Okubeera omwegendereza ng’oyambala akapiira singa omuntu abeera n’enjala enkulu.
• Okwewala okukozesa ebintu ebiseereza ng’ebizigo oba butto kubanga biyinza okuleetamu ebituli.
• obupiira obuteereddwamu obuwoowo tebulina kukozesebwa kubanga kiyinza okuvaamu obulwadde bw’entiko mu bitundu eby’ekyama.
Okusobola okwekuuma n’okukuuma muganzi wo eri endwadde z’ekikaba, omuntu abeera alina okukitwala nti obupiira obukadde/obwayitako bubeeramu obulwadde. Noolwekyo obupiira obukadde bulina okusuulibwa. Buli mulundi, omuntu aba alina okukozesa akapiira akapya, buli lw’oyongera okweyambisa akapiira emirundi egisukka mu gumu, emikisa gy’akapiira okuyulika gyeyongera ne kikendeeza amaanyi gaako okuziyiza endwadde.
Omuntu w’abeerera n’emikisa emingi egy’okukwatibwa obulwadde obw’ekikaba okugeza singa omukyala abeera ng’akakiddwa omukwano, waliwo eddagala erimuweebwa okusobola okuziyiza okukwatibwa akawuka okugeza '''azithromycin''', '''cefixime''', oba '''metronidazole'''.<ref>{{Cite web |last=Omusunsuzi |first=Bukedde |date=2026-01-30 |title=Emboozi: Ebintu ebikusibyeko endwadde z'ekikaba |url=https://www.newvision.co.ug/category/emboozi/ebintu-ebikusibyeko-endwadde-zekikaba-BUK_159423_102026 |access-date=2026-10-16 |website=New Vision}}</ref>
dt0a3pxymumkkxybzaff5hgrs1eafzv
76788
76787
2026-10-16T19:46:24Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76788
wikitext
text/x-wiki
[[File:Jaundice eye.jpg|thumb|Hepatitis A]]
[[File:Hepatitis-B virions.jpg|thumb|'''Hepatitis-B virions''']]
'''Endwadde z'Ekikaba'''
Obulwadde bw’ekikaba osobola era okubuyita obulwadde omuntu bw’afuna ng’ayita mu kwegatta oba endwadde ezifunibwa oluvannyuma lw’omuntu okwegatta n’omuntu alina obulwadde obw'ekikaba. Obulwadde buno businga kusasaanyizibwa na kwegatta nga buyita mu bitundu nga; mu bukyala, emabega oba mu kamwa. Olw’okuba ng’obulwadde buno tebweyolekerawo, kino kyongeza ku mikisa gy’okubutambuza okuva ku muntu omu okudda ku mulala. Obubonero kw’osobola okulabira obulwadde buno kuliko: okuvaamu amazzi amabi mu bitundu eby’ekyama nga kino kibeera mu bakazi n’abasajja, okufuna amabwa ku ngulu oba okwetoloola ebitundu eby’ekyama n’okufuna obulumi mu lubuto wansi. Obulwadde bw’ekikaba obufuniddwa ng’omukyala ali lubuto oba ng’azaala bubeera bwa bulabe eri omwana atannazaalibwa. Obulwadde obumu obw’ekikaba buleeta n’obuzibu mu kufuna olubuto.<ref>{{Cite web |title=STI testing and treatment |url=https://www.mariestopes.or.ug/lg/services/sti-testing/ |access-date=2026-10-16 |website=Marie Stopes Uganda}}</ref>
Obuwuka obusobola okuleeta endwadde ez’ekikaba busoba mu makumi asatu era nga buleeta obulwadde nga; obuleetebwa akawuka ka ''bacteria'' okuli; enziku, kabootongo n’endwadde endala. Obuleetebwa akawuka ka ''virus'' okuli; mukenenya, amabwa mu bitundu eby’ekyama n’endala.
Newankubadde nga obulwadde buno businga kusasaanyizibwa na kwegatta, naye era waliwo n’engeri endala ezisobola okuyitamu obulwadde buno okugeza; omuntu okussibwamu omusaayi ogulimu obulwadde, okuyonsa ne mu kaseera ak’okuzaala. Ensi ezaakula edda zirina obusobozi bw’okukebera obulwadde buno wabula nga mu nsi ezikyakula oluusi kiba kizibu.<ref>{{Cite web |title=STI testing and treatment |url=https://www.mariestopes.or.ug/lg/services/sti-testing/ |access-date=2026-10-16 |website=Marie Stopes Uganda}}</ref>
Engeri esinga gye tusobola okuziyizaamu endwadde z’ekikaba kwe kwewala okwegatta. Endwadde ezimu zisobola okugemebwa okugeza hepatitis B n’ebika by’endwadde ebirala okugeza HPV. Okwegatta mu ngeri ey’obuvunaanyizibwa okugeza okukozesa obupiira bukalimpitawa, okubeera n’abantu be weegatta nabo nga batono n’okubeera mu mbeera nga buli muntu alina omuntu omu yekka gwe yeegatta naye kisobola okukendeeza ku bulwadde buno. Okutayirirwa mu basajja kiyambako okukendeeza ku mikisa gy’okukwatibwa endwadde ezimu. Endwadde ezisinga ez’ekikaba zisoboka okujjanjabibwa era ne buwona, wabula ng’obulwadde nga mukenenya, Hepatitis B zo zijjanjabibwa naye nga teziwona.<ref>{{Cite web |title=STI testing and treatment |url=https://www.mariestopes.or.ug/lg/services/sti-testing/ |access-date=2026-10-16 |website=Marie Stopes Uganda}}</ref>
Mu mwaka gwa 2008, kyateeberezebwa nti abantu obukadde bitaano be baalina obulwadde bwa kaboootongo, enziku oba endwadde z’ekikaba endala. Endwadde z’ekikaba ng’oggyeeko akawuka ka mukenenya z’atta abantu abawerera ddala 142,000 mu mwaka gwa 2013. Mu mwaka gwa 2010, mu nsi ya Amerika wazuulibwayo abantu obukadde kkumi na mwenda abaali balina endwadde ez’ekikaba. Endwadde zino zigambibwa okuba nga zaaliwo ne mu biseera ebikadde mu myaka 1550 nga Yesu kristo tannazaalibwa ne mu biseera eby’endagaano enkadde. Abantu abafunye endwadde zino ez’ekikaba bafuna ensonyi n’okwesosola mu bantu abalala.<ref>{{Cite web |title=STI testing and treatment |url=https://www.mariestopes.or.ug/lg/services/sti-testing/ |access-date=2026-10-16 |website=Marie Stopes Uganda}}</ref>
'''Obubonero'''
Si buli ndwadde ya kikaba nti eraga obubonero era nga n’obwo obulabika tebujjirawo mu bwangu ng’omuntu afunye obulwadde buno. Endwadde zino ez’ekikaba ezimu zireetera omuntu okuba omugumba, obulumi obw’olukonvuba oluuusi n’okufa wabula nga kisinziira ku kika kya bulwadde.
Singa omwana afuna obulwadde bw’ekikaba nga tebannatuuka mu myaka gya buvubuka kimuleetera okwegandanga nga bukyali.<ref>{{Cite web |last=Omusunsuzi |first=Bukedde |date=2026-01-30 |title=Emboozi: Ebintu ebikusibyeko endwadde z'ekikaba |url=https://www.newvision.co.ug/category/emboozi/ebintu-ebikusibyeko-endwadde-zekikaba-BUK_159423_102026 |access-date=2026-10-16 |website=New Vision}}</ref>
'''Ebika ebikulu'''
'''Enziku''': buno bulwadde obuleetebwa akawuka ka bacteria akabeera ku bususu obugonvu era nga biseerera okugeza; mu mukutu gw’omusulo, mu bukyala, emabega, mu kamwa, mu mumiro ne mu maaso. Obulwadde buno busobola okusaasaana nga buyita mu kwegatta, mu kamwa oba emabega. Obubonero bw’enziku butandika okulabika oluvannyuma lw’ennaku 2-5 oluvannyuma lw’okwegatta n’omuntu alina obulwadde buno, newankubadde nga mu basajja abamu obubonero busobola obuteeyoleka okutuusa ng’omwezi mulamba gumaze okuyitawo. Obubonero obulabikira mu basajja kuliko; okubabuukirirwa n’okuwulira obulumi nga bafuuyisa omusulo, okwagala okufuuyisa buli kiseera, okuvaamu amasira mu busajja, okuzimba akawago, okuzimba ensigo, amabwa mu mumiro n’obubonero obulala. Mu bakyala obubonero nga; okuvaamu amasira mu bitundu eby’ekyama, okulumwa oba okusiiyibwa ng’afuuyisa omusulo, okufuna obulumi ng’ali mu kikolwa eky’okwegatta, okufuna obulumi obuyitiridde wansi w’olubuto n’omusujja busobola okulabika newankubadde nga mu bakyala abamu obubonero buno buyinza obutalabikirako ddala.
Waliwo endwadde ezimu ezigaana okuwona n’eddagala erijjanjaba endwadde ezireetebwa akawuka ka bacteria wabula ng’ezisinga ziwonyezebwa n’eddagala lino.
'''Kabootongo''': buno nabwo bulwadde obuleetebwa akawuka ka bacteria. Singa omuntu tafuna bujjanjabi obulwadde buno busobola okumuviiramu obuzibu mu bulamu n’okufa. . Obubonero bwa kabootongo kuliko; amabwa mu mukutu gw’omusulo, mu kamwa oba emabega ewayita obubi. Singa abeera tajjanjabiddwa obubonero buno busbola okweyongera okuba mu mbeera embi ennyo. Obulwadde buno busangibwa nnyo mu nsi z’ Africa nga; Cameroon, Cambodia ne Guinea era nga kigambibwa okuba nga bweyongera buli kiseera mu nsi eya America.
'''Akawuka ka mukenenya'''
Buno bulwadde obunafuya abasirikale b’omubiri kino ne kiguleetera okubeera nga tegukyasobola kulwanyisa ndwadde ezigulumbagana. Akawuka kano katta obutoffaali bw’omusaayi obuyamba okulwanyisa endwadde ezireetebwa akawuka aka virus. Mukenenya atambulira mu mazzi agava mu mubiri era ng’okusinga kibaawo mu kiseera eky’okwegatta. Asobola era okutambuzibwa mu musaayi omulwadde singa gwegatta mu gw’omuntu omulamu, okuyonsa, mu kuzaala n’okuva mu maama okudda u mwana ng’omukyala ali lubuto.
Obulwadde bwa mukenenya buyita mu mitendera okuli; omutendera ogusooka, we butalabikira, we bulabkira n’omutendera we bufuukira omuziziko eri obulamu bw’omuntu ekimuviirako okufa. Ku mutendera ogusooka omuntu afuna obubonero ng’obwobulwadde bwa ssennyiga okugeza okulumwa omutwe, okuwulira obukoowu, omusujja, n’okulumwa mu nnyingo nga kino kibaawo okumala essande ebbiri.
Mu mutendera ogw’okubiri obubonero bwonna bubula era omuntu n’abeerawo nga talina ky’alaba okumala emyaka. Akawuka kano bwe katuuka ku mutendera mwe keeyolekera, omubiri gunafuwa nga tegukyasobola kulwanyisa ndwadde zigulumba era n’obutoffaali bw’omusaayi bukendeerera ddala. Mukenenya bwafuuka kiremya eri obulamu afuula omuntu amulina okubeera ng’ayanguwa okulumbibwa endwadde ez’enjawulo ekivaamu okufa.
Obulwadde buno nga bwakazuulibwa mu myaka gya 1980, abo abaabulina baali tebasobola kuwangaala bbanga nabwo kumala yadde emyaka emitono wabula nga kati waliwo eddagala eriweweeza ku bulwadde buno nga lijjanjaba obulwadde obulumbagana abalwadde b’akawuka ka mukenenya kino ne kibayamba okuwangaalako ekiseera n’okubeera n’obulamu obweyagazaamu. Newankubadde ng’akawuka kabeera kakendedde olw’okumira eddagala lino, wabula era omulwadde wa mukenenya abeera akyasobola okukasiiga omuntu omulala.<ref>{{Cite web |last=Omusunsuzi |first=Bukedde |date=2026-01-30 |title=Emboozi: Ebintu ebikusibyeko endwadde z'ekikaba |url=https://www.newvision.co.ug/category/emboozi/ebintu-ebikusibyeko-endwadde-zekikaba-BUK_159423_102026 |access-date=2026-10-16 |website=New Vision}}</ref>
'''Okuziyiza'''
Okwewala okufuna obulwadde bw’ekikaba y’engeri esingayo obukulu okusobola okusalira endwadde ezitawona amagezi. Obulwaliro obuluamya abantu ku ngeri y’okwegattamu n’obuvunaanyizibwa bukubiriza abantu okukozesa obupiira n’okubutuusa ku bantu abali mu katyabaga k’okufuna obulwadde bw’ekikaba.
Engeri esinga okuba ennungi okuziyiza endwadde ez’ekikaba kwe kwewala okusisinkanya omubiri n’amazzi agaguvaamu n’omuntu omulwadde. Si buli nkola za kwegatta nti zisobola okuleetawo okukwatagana kw’emibiri. Enkozesa y’obupiira (condom) eyambako mu kuziyiza okuwaanyisiganya amazzi g’omubiri, newankubadde ng’endwadde ezimu zisobola okukwata omuntu wadde ng’akozesezza akapiira.
Abaagalana bonna babeera balina okukeberebwa nga tebannaba kwenyigira mu kikolwa kya kwegatta, oba ng’omu ku bo yeegattako n’omuntu omulala. Endwadde nnyingi ziba nzibu za kulabirawo oluvannyuma lw’okuzifuna era ng’ekiseera ekimala kiba kirina okuyitawo okusobola okufuna ebiva mu kukebera ebituufu.
Endwadde nnyingi zifuuka obulwadde obw’olubeerera ne zimaamira mu mubiri ne gulemererwa okulwanyisa endwadde endala ezijja okugulumba mu bwangu. Abasirikale b’omubiri baba basobola okulwanyisa akawuka singa omuwendo gw’obuwuka mu musaayi gubeera nga guli wansi, wabula singa omubiri gubeera nga guli mu kulwanyisa obuwuka obulala awo ne mukenenya w’afunira omukisa okusimba amakanda mu mubiri.
Enkola ez’enjawulo ziteereddwawo okusobozesa abantu okwongera okwekebeza akawuka ka mukenenya n’endwadde z’ekikaba endala. Mu zino mulimu okuwa abantu ebyo ebikozesebwa okukebera endwaade zino ebisobola okukozesebwa nga bali awaka. Obuyambi obulala bwe bw’okukubiriza abo abalwadde okukomangawo mu ddwaliro basobole okulaba oba ng’obulwadde bukendedde. Enkola ey’okujjukizanga abalwadde okudda mu ddwaliro okukeberebwa kubadde kukozesanga bubaka bwa ku ssimu oba email. Enkola ezo ennaku zino zikozesebwa nga zongerezebwako okukuba essimu n’amabaluwa.
'''Okugema'''
Eddagala erigema omuntu okukwatibwa endwadde z’ekikaba ezimu gye liri okugeza Hepatitis A, Hepatitis B n’ebika ebirala ebya HPV. Abantu baweebwa amagezi okusooka okugemebwa nga tebannaba kwegatta okusobola okwekakasa obukuumi bwabwe. Okussaawo eddagala erisobola okugema obulwadde bw’enziku kukyakolebwako.<ref>{{Cite web |last=Omusunsuzi |first=Bukedde |date=2026-01-30 |title=Emboozi: Ebintu ebikusibyeko endwadde z'ekikaba |url=https://www.newvision.co.ug/category/emboozi/ebintu-ebikusibyeko-endwadde-zekikaba-BUK_159423_102026 |access-date=2026-10-16 |website=New Vision}}</ref>
'''Obupiira bu kalimpitawa'''
Obupiira bw’abasajja n’abakazi buwa obukuumi singa bubeera bukozeseddwa mu ngeri entuufu, wabula ng’ebitundu ebitabikkiddwa biba bikyalina omukisa okubeera nga biyitamu obulwadde bw’ekikaba obw’enjawulo.
• Ko akawuka ka mukenenya kasinga kuyita mu bitundu bya kyama era nga bwe katasobola kuyita mu lususu lubikke, kiba kitegeeza nti singa obusajja bubeera nga bwambaziddwa bulungi akapiira, akawuka kaba tekaggya kutambuzibwa. Singa amazzi amalwadde gasanga olususu olunuubule akawuka kaba katambula butereevu okutuuka mu mubiri gw’omuntu omulala. Kino kitegeeza nti omuntu talina kugenda mu kikolwa kya kwegatta singa abeera ng’alina ebiwundu.<ref>{{Cite web |last=Omusunsuzi |first=Bukedde |date=2026-01-30 |title=Emboozi: Ebintu ebikusibyeko endwadde z'ekikaba |url=https://www.newvision.co.ug/category/emboozi/ebintu-ebikusibyeko-endwadde-zekikaba-BUK_159423_102026 |access-date=2026-10-16 |website=New Vision}}</ref>
Enkozesa entuufu ey’akapiira ka kalimpitawa ak’abasajja ebeeramu:
• Obutateeka kapiira waggulu ku mutwe gw’obusajja
• Okukanyweza ku nkomerero n’okulekayo ebbanga lya buwanvu bwa 1.5 cm oba ¾ waggulu ku mutwe gwako okulekayo ebbanga omugenda amazzi agava mu musajja.
• Okwewala okwambusanga akapiira ng’omuntu amaze okukambala ng’amaze oba nga tannaba kutuuka ku ntikko.
• Singa omuntu agenda okukozesa akapiira n’akyesanga nga akambalidde ku ludda olukyamu aba alina okukasuula n’akozesa akalala.
• Okubeera omwegendereza ng’oyambala akapiira singa omuntu abeera n’enjala enkulu.
• Okwewala okukozesa ebintu ebiseereza ng’ebizigo oba butto kubanga biyinza okuleetamu ebituli.
• obupiira obuteereddwamu obuwoowo tebulina kukozesebwa kubanga kiyinza okuvaamu obulwadde bw’entiko mu bitundu eby’ekyama.
Okusobola okwekuuma n’okukuuma muganzi wo eri endwadde z’ekikaba, omuntu abeera alina okukitwala nti obupiira obukadde/obwayitako bubeeramu obulwadde. Noolwekyo obupiira obukadde bulina okusuulibwa. Buli mulundi, omuntu aba alina okukozesa akapiira akapya, buli lw’oyongera okweyambisa akapiira emirundi egisukka mu gumu, emikisa gy’akapiira okuyulika gyeyongera ne kikendeeza amaanyi gaako okuziyiza endwadde.<ref>{{Cite web |last=Omusunsuzi |first=Bukedde |date=2026-01-30 |title=Emboozi: Ebintu ebikusibyeko endwadde z'ekikaba |url=https://www.newvision.co.ug/category/emboozi/ebintu-ebikusibyeko-endwadde-zekikaba-BUK_159423_102026 |access-date=2026-10-16 |website=New Vision}}</ref>
Omuntu w’abeerera n’emikisa emingi egy’okukwatibwa obulwadde obw’ekikaba okugeza singa omukyala abeera ng’akakiddwa omukwano, waliwo eddagala erimuweebwa okusobola okuziyiza okukwatibwa akawuka okugeza '''azithromycin''', '''cefixime''', oba '''metronidazole'''.<ref>{{Cite web |last=Omusunsuzi |first=Bukedde |date=2026-01-30 |title=Emboozi: Ebintu ebikusibyeko endwadde z'ekikaba |url=https://www.newvision.co.ug/category/emboozi/ebintu-ebikusibyeko-endwadde-zekikaba-BUK_159423_102026 |access-date=2026-10-16 |website=New Vision}}</ref>
n5znyvxuemhrdxeppqcqd0hzmpyj990
Enzimbulukusa(Microscope)
0
5950
76842
33105
2026-10-16T20:34:58Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76842
wikitext
text/x-wiki
[[File:Microscope toy.jpg|thumb|enzimbulukusa ]]
Bannasaynsi baakizuula nti waaliwo obulamu bungi , obumu nga buleeta endwadde nnyingi, bwe twali tutasobola kulaba na liiso eriri obukunya. Kino baakituukako oluvannyuma lw'okuvumbula enzimbulukusa(microscope).<ref>{{Cite web |date=2026-09-17 |title=Microscope {{!}} Types, Parts, History, Diagram, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/microscope |access-date=2026-10-16 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref>
Enzimbulukusa=Ennyanguyirizi ezimbulukusa obusirikitu(a machine or device that enlarges or magnifies tiny or minute objects and life forms).Waliwo n'ennengeza(telescope) , eno nga yo esika n'ekulengeza ebiri ewala ennyo mu bwengula.
Bivudde eri Muwanga Charles
6vqxjziuyr2p45buhrv26rdrure61he
76843
76842
2026-10-16T20:35:53Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76843
wikitext
text/x-wiki
[[File:Microscope toy.jpg|thumb|enzimbulukusa ]]
Bannasaynsi baakizuula nti waaliwo obulamu bungi , obumu nga buleeta endwadde nnyingi, bwe twali tutasobola kulaba na liiso eriri obukunya. Kino baakituukako oluvannyuma lw'okuvumbula enzimbulukusa(microscope).<ref>{{Cite web |date=2026-09-17 |title=Microscope {{!}} Types, Parts, History, Diagram, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/microscope |access-date=2026-10-16 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref>
Enzimbulukusa=Ennyanguyirizi ezimbulukusa obusirikitu(a machine or device that enlarges or magnifies tiny or minute objects and life forms).Waliwo n'ennengeza(telescope) , eno nga yo esika n'ekulengeza ebiri ewala ennyo mu bwengula.<ref>{{Cite web |date=2026-09-17 |title=Microscope {{!}} Types, Parts, History, Diagram, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/microscope |access-date=2026-10-16 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref>
Bivudde eri Muwanga Charles
t9dqg85yeb0vu5k3n2fw5wifh71ehxs
Enkoloboze ezigendagana(parallel lines)
0
6303
76749
34506
2026-10-16T13:38:14Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76749
wikitext
text/x-wiki
[[File:Two parallel lines a b.svg|thumb|'''Two parallel lines a b''']]
Gakuweebwa Charles Muwanga !! Enkoloboze ezigendagana (parallel lines).Zino oyinza okuziyita:<ref>{{Cite web |title=Parallel lines |url=https://www.math.net/parallel-lines |access-date=2026-10-16 |website=www.math.net}}</ref>
(i)emisisittale egigendagana
(ii)Layini ezigendagana
Abantu abagendana oba ebintu ebigendana by'ebyo nga kumpi buli ekimu kye kikola n'ekirala kye kikola. Bwe baba bakubi ba bikonde baba bagenkanya.
Nga tweyambisa akaodyo ako'okuzimba emiramwa nga tugaziya amakulu(semantic extension),bwe twogera ku nkoloboze ezigendagana, tuba tutegeeza nti enkoloboze zino ziri obuwanvu bwe bumu buli lumu okuva mu buufu bw'olulala ekitegeeza nti tezirisisinkana.
rdr4j8v9guby4axdlqt67ycqgx3unl2
76750
76749
2026-10-16T13:41:31Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76750
wikitext
text/x-wiki
[[File:Two parallel lines a b.svg|thumb|'''Two parallel lines a b''']]
Gakuweebwa Charles Muwanga !! Enkoloboze ezigendagana (parallel lines).Zino oyinza okuziyita:<ref>{{Cite web |title=Parallel lines |url=https://www.math.net/parallel-lines |access-date=2026-10-16 |website=www.math.net}}</ref>
(i)emisisittale egigendagana
(ii)Layini ezigendagana
Abantu abagendana oba ebintu ebigendana by'ebyo nga kumpi buli ekimu kye kikola n'ekirala kye kikola. Bwe baba bakubi ba bikonde baba bagenkanya.<ref>{{Cite web |url=https://study.com/academy/lesson/video/what-are-parallel-lines-definition-lesson-quiz.html |access-date=2026-10-16 |website=study.com}}</ref>
Nga tweyambisa akaodyo ako'okuzimba emiramwa nga tugaziya amakulu(semantic extension),bwe twogera ku nkoloboze ezigendagana, tuba tutegeeza nti enkoloboze zino ziri obuwanvu bwe bumu buli lumu okuva mu buufu bw'olulala ekitegeeza nti tezirisisinkana.
somgpfzclvc88g8k7ynzxzifm2o4szx
76751
76750
2026-10-16T13:43:30Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76751
wikitext
text/x-wiki
[[File:Two parallel lines a b.svg|thumb|'''Two parallel lines a b''']]
Gakuweebwa Charles Muwanga !! Enkoloboze ezigendagana (parallel lines).Zino oyinza okuziyita:<ref>{{Cite web |title=Parallel lines |url=https://www.math.net/parallel-lines |access-date=2026-10-16 |website=www.math.net}}</ref>
(i)emisisittale egigendagana
(ii)Layini ezigendagana
Abantu abagendana oba ebintu ebigendana by'ebyo nga kumpi buli ekimu kye kikola n'ekirala kye kikola. Bwe baba bakubi ba bikonde baba bagenkanya.<ref>{{Cite web |url=https://study.com/academy/lesson/video/what-are-parallel-lines-definition-lesson-quiz.html |access-date=2026-10-16 |website=study.com}}</ref>
Nga tweyambisa akaodyo ako'okuzimba emiramwa nga tugaziya amakulu(semantic extension),bwe twogera ku nkoloboze ezigendagana, tuba tutegeeza nti enkoloboze zino ziri obuwanvu bwe bumu buli lumu okuva mu buufu bw'olulala ekitegeeza nti tezirisisinkana.<ref>{{Cite web |title=Parallel and perpendicular lines - KS2 Maths - Year 3 |url=https://www.bbc.co.uk/bitesize/articles/zp327hv |access-date=2026-10-16 |website=BBC Bitesize |language=en-GB}}</ref>
kun4uq2ihs9a6zphsgy9c0v8zz9vc2p
Concept necessary for Luganda discourse on the Laws that govern Planet Earth
0
6453
76789
54825
2026-10-16T19:49:10Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76789
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
7. The Discourse on the laws that govern the Earth.<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=www.scribd.com}}</ref>
There are laws that govern the universe in general and those that govern the planet earth in particular. These are the concepts you need in your discussion on this topic:<ref>{{Cite web |title=Overview of Environmental Law in Uganda {{!}} PDF {{!}} Environmental Law {{!}} United Nations Framework Convention On Climate Change |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=Scribd |language=en}}</ref>
• Essikirizo Ensikirizo ennene, Gravity,big pull of attraction
• Ensikirizo Magnetic attraction
• Ensindiikirizo Magnetic repulsion
• Essikirizo ly’Ensi. Earth’s gravity
• Ensikirizo za magineeti Magnetic attraction
• Nampewo Earth’s atmosphere
• Namikka Planetary atmosphere
• Ekifo eky’ekibalo. Habitable zone
• Emigendo gy’enkulungo y’Ensi. Movements of the earth
• Okwetoloola enjuba Rotating around the sun
• Omugendo ogutakoma Unending motion
• Okwetoloolera ku ekisiisi kya yo Rotating on its axis
• Ensibuko y’ekiro n’emisana The causes of day and night Time
89qup7vr5mz2xxlkuegu09m343roi87
76790
76789
2026-10-16T19:49:29Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76790
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
7. The Discourse on the laws that govern the Earth.<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=www.scribd.com}}</ref>
There are laws that govern the universe in general and those that govern the planet earth in particular. These are the concepts you need in your discussion on this topic:<ref>{{Cite web |title=Overview of Environmental Law in Uganda {{!}} PDF {{!}} Environmental Law {{!}} United Nations Framework Convention On Climate Change |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=Scribd |language=en}}</ref>
• Essikirizo Ensikirizo ennene, Gravity,big pull of attraction<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=www.scribd.com}}</ref>
• Ensikirizo Magnetic attraction
• Ensindiikirizo Magnetic repulsion
• Essikirizo ly’Ensi. Earth’s gravity
• Ensikirizo za magineeti Magnetic attraction
• Nampewo Earth’s atmosphere
• Namikka Planetary atmosphere
• Ekifo eky’ekibalo. Habitable zone
• Emigendo gy’enkulungo y’Ensi. Movements of the earth
• Okwetoloola enjuba Rotating around the sun
• Omugendo ogutakoma Unending motion
• Okwetoloolera ku ekisiisi kya yo Rotating on its axis
• Ensibuko y’ekiro n’emisana The causes of day and night Time
pqxwhxpraurqrwgvlo9tbu9o7twfnkl
76791
76790
2026-10-16T19:49:51Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76791
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
7. The Discourse on the laws that govern the Earth.<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=www.scribd.com}}</ref>
There are laws that govern the universe in general and those that govern the planet earth in particular. These are the concepts you need in your discussion on this topic:<ref>{{Cite web |title=Overview of Environmental Law in Uganda {{!}} PDF {{!}} Environmental Law {{!}} United Nations Framework Convention On Climate Change |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=Scribd |language=en}}</ref>
• Essikirizo Ensikirizo ennene, Gravity,big pull of attraction<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=www.scribd.com}}</ref>
• Ensikirizo Magnetic attraction<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=www.scribd.com}}</ref>
• Ensindiikirizo Magnetic repulsion
• Essikirizo ly’Ensi. Earth’s gravity
• Ensikirizo za magineeti Magnetic attraction
• Nampewo Earth’s atmosphere
• Namikka Planetary atmosphere
• Ekifo eky’ekibalo. Habitable zone
• Emigendo gy’enkulungo y’Ensi. Movements of the earth
• Okwetoloola enjuba Rotating around the sun
• Omugendo ogutakoma Unending motion
• Okwetoloolera ku ekisiisi kya yo Rotating on its axis
• Ensibuko y’ekiro n’emisana The causes of day and night Time
ctq20tvib43b3hajfm8cyzes7lb2hkf
76792
76791
2026-10-16T19:50:09Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76792
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
7. The Discourse on the laws that govern the Earth.<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=www.scribd.com}}</ref>
There are laws that govern the universe in general and those that govern the planet earth in particular. These are the concepts you need in your discussion on this topic:<ref>{{Cite web |title=Overview of Environmental Law in Uganda {{!}} PDF {{!}} Environmental Law {{!}} United Nations Framework Convention On Climate Change |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=Scribd |language=en}}</ref>
• Essikirizo Ensikirizo ennene, Gravity,big pull of attraction<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=www.scribd.com}}</ref>
• Ensikirizo Magnetic attraction<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=www.scribd.com}}</ref>
• Ensindiikirizo Magnetic repulsion<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=www.scribd.com}}</ref>
• Essikirizo ly’Ensi. Earth’s gravity
• Ensikirizo za magineeti Magnetic attraction
• Nampewo Earth’s atmosphere
• Namikka Planetary atmosphere
• Ekifo eky’ekibalo. Habitable zone
• Emigendo gy’enkulungo y’Ensi. Movements of the earth
• Okwetoloola enjuba Rotating around the sun
• Omugendo ogutakoma Unending motion
• Okwetoloolera ku ekisiisi kya yo Rotating on its axis
• Ensibuko y’ekiro n’emisana The causes of day and night Time
mytptg4gcviuzz7uph26kr8c7z60l1u
76793
76792
2026-10-16T19:50:29Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76793
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
7. The Discourse on the laws that govern the Earth.<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=www.scribd.com}}</ref>
There are laws that govern the universe in general and those that govern the planet earth in particular. These are the concepts you need in your discussion on this topic:<ref>{{Cite web |title=Overview of Environmental Law in Uganda {{!}} PDF {{!}} Environmental Law {{!}} United Nations Framework Convention On Climate Change |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=Scribd |language=en}}</ref>
• Essikirizo Ensikirizo ennene, Gravity,big pull of attraction<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=www.scribd.com}}</ref>
• Ensikirizo Magnetic attraction<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=www.scribd.com}}</ref>
• Ensindiikirizo Magnetic repulsion<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=www.scribd.com}}</ref>
• Essikirizo ly’Ensi. Earth’s gravity<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=www.scribd.com}}</ref>
• Ensikirizo za magineeti Magnetic attraction
• Nampewo Earth’s atmosphere
• Namikka Planetary atmosphere
• Ekifo eky’ekibalo. Habitable zone
• Emigendo gy’enkulungo y’Ensi. Movements of the earth
• Okwetoloola enjuba Rotating around the sun
• Omugendo ogutakoma Unending motion
• Okwetoloolera ku ekisiisi kya yo Rotating on its axis
• Ensibuko y’ekiro n’emisana The causes of day and night Time
f7i593pbiyk62566r8ui186iwp35f5o
76794
76793
2026-10-16T19:50:51Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76794
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
7. The Discourse on the laws that govern the Earth.<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=www.scribd.com}}</ref>
There are laws that govern the universe in general and those that govern the planet earth in particular. These are the concepts you need in your discussion on this topic:<ref>{{Cite web |title=Overview of Environmental Law in Uganda {{!}} PDF {{!}} Environmental Law {{!}} United Nations Framework Convention On Climate Change |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=Scribd |language=en}}</ref>
• Essikirizo Ensikirizo ennene, Gravity,big pull of attraction<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=www.scribd.com}}</ref>
• Ensikirizo Magnetic attraction<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=www.scribd.com}}</ref>
• Ensindiikirizo Magnetic repulsion<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=www.scribd.com}}</ref>
• Essikirizo ly’Ensi. Earth’s gravity<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=www.scribd.com}}</ref>
• Ensikirizo za magineeti Magnetic attraction<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=www.scribd.com}}</ref>
• Nampewo Earth’s atmosphere
• Namikka Planetary atmosphere
• Ekifo eky’ekibalo. Habitable zone
• Emigendo gy’enkulungo y’Ensi. Movements of the earth
• Okwetoloola enjuba Rotating around the sun
• Omugendo ogutakoma Unending motion
• Okwetoloolera ku ekisiisi kya yo Rotating on its axis
• Ensibuko y’ekiro n’emisana The causes of day and night Time
gjbzbmsc1y86cqcfrgcn8ldkzbpb2tg
76795
76794
2026-10-16T19:51:15Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76795
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
7. The Discourse on the laws that govern the Earth.<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=www.scribd.com}}</ref>
There are laws that govern the universe in general and those that govern the planet earth in particular. These are the concepts you need in your discussion on this topic:<ref>{{Cite web |title=Overview of Environmental Law in Uganda {{!}} PDF {{!}} Environmental Law {{!}} United Nations Framework Convention On Climate Change |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=Scribd |language=en}}</ref>
• Essikirizo Ensikirizo ennene, Gravity,big pull of attraction<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=www.scribd.com}}</ref>
• Ensikirizo Magnetic attraction<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=www.scribd.com}}</ref>
• Ensindiikirizo Magnetic repulsion<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=www.scribd.com}}</ref>
• Essikirizo ly’Ensi. Earth’s gravity<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=www.scribd.com}}</ref>
• Ensikirizo za magineeti Magnetic attraction<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=www.scribd.com}}</ref>
• Nampewo Earth’s atmosphere
• Namikka Planetary atmosphere
• Ekifo eky’ekibalo. Habitable zone
• Emigendo gy’enkulungo y’Ensi. Movements of the earth<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=www.scribd.com}}</ref>
• Okwetoloola enjuba Rotating around the sun
• Omugendo ogutakoma Unending motion
• Okwetoloolera ku ekisiisi kya yo Rotating on its axis
• Ensibuko y’ekiro n’emisana The causes of day and night Time
2ory54miidh6tyq54072pykb3hf6t31
76796
76795
2026-10-16T19:51:44Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76796
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
7. The Discourse on the laws that govern the Earth.<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=www.scribd.com}}</ref>
There are laws that govern the universe in general and those that govern the planet earth in particular. These are the concepts you need in your discussion on this topic:<ref>{{Cite web |title=Overview of Environmental Law in Uganda {{!}} PDF {{!}} Environmental Law {{!}} United Nations Framework Convention On Climate Change |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=Scribd |language=en}}</ref>
• Essikirizo Ensikirizo ennene, Gravity,big pull of attraction<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=www.scribd.com}}</ref>
• Ensikirizo Magnetic attraction<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=www.scribd.com}}</ref>
• Ensindiikirizo Magnetic repulsion<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=www.scribd.com}}</ref>
• Essikirizo ly’Ensi. Earth’s gravity<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=www.scribd.com}}</ref>
• Ensikirizo za magineeti Magnetic attraction<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=www.scribd.com}}</ref>
• Nampewo Earth’s atmosphere
• Namikka Planetary atmosphere
• Ekifo eky’ekibalo. Habitable zone
• Emigendo gy’enkulungo y’Ensi. Movements of the earth<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=www.scribd.com}}</ref>
• Okwetoloola enjuba Rotating around the sun<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=www.scribd.com}}</ref>
• Omugendo ogutakoma Unending motion
• Okwetoloolera ku ekisiisi kya yo Rotating on its axis
• Ensibuko y’ekiro n’emisana The causes of day and night Time
ihjsfiyj8zzw1v1s29kg7fznl6scza7
76797
76796
2026-10-16T19:52:04Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76797
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
7. The Discourse on the laws that govern the Earth.<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=www.scribd.com}}</ref>
There are laws that govern the universe in general and those that govern the planet earth in particular. These are the concepts you need in your discussion on this topic:<ref>{{Cite web |title=Overview of Environmental Law in Uganda {{!}} PDF {{!}} Environmental Law {{!}} United Nations Framework Convention On Climate Change |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=Scribd |language=en}}</ref>
• Essikirizo Ensikirizo ennene, Gravity,big pull of attraction<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=www.scribd.com}}</ref>
• Ensikirizo Magnetic attraction<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=www.scribd.com}}</ref>
• Ensindiikirizo Magnetic repulsion<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=www.scribd.com}}</ref>
• Essikirizo ly’Ensi. Earth’s gravity<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=www.scribd.com}}</ref>
• Ensikirizo za magineeti Magnetic attraction<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=www.scribd.com}}</ref>
• Nampewo Earth’s atmosphere
• Namikka Planetary atmosphere
• Ekifo eky’ekibalo. Habitable zone
• Emigendo gy’enkulungo y’Ensi. Movements of the earth<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=www.scribd.com}}</ref>
• Okwetoloola enjuba Rotating around the sun<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=www.scribd.com}}</ref>
• Omugendo ogutakoma Unending motion
• Okwetoloolera ku ekisiisi kya yo Rotating on its axis<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=www.scribd.com}}</ref>
• Ensibuko y’ekiro n’emisana The causes of day and night Time
kdifkjlxje4zw36wbtlxhhsfv8orfwp
76798
76797
2026-10-16T19:52:28Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76798
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
7. The Discourse on the laws that govern the Earth.<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=www.scribd.com}}</ref>
There are laws that govern the universe in general and those that govern the planet earth in particular. These are the concepts you need in your discussion on this topic:<ref>{{Cite web |title=Overview of Environmental Law in Uganda {{!}} PDF {{!}} Environmental Law {{!}} United Nations Framework Convention On Climate Change |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=Scribd |language=en}}</ref>
• Essikirizo Ensikirizo ennene, Gravity,big pull of attraction<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=www.scribd.com}}</ref>
• Ensikirizo Magnetic attraction<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=www.scribd.com}}</ref>
• Ensindiikirizo Magnetic repulsion<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=www.scribd.com}}</ref>
• Essikirizo ly’Ensi. Earth’s gravity<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=www.scribd.com}}</ref>
• Ensikirizo za magineeti Magnetic attraction<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=www.scribd.com}}</ref>
• Nampewo Earth’s atmosphere
• Namikka Planetary atmosphere
• Ekifo eky’ekibalo. Habitable zone
• Emigendo gy’enkulungo y’Ensi. Movements of the earth<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=www.scribd.com}}</ref>
• Okwetoloola enjuba Rotating around the sun<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=www.scribd.com}}</ref>
• Omugendo ogutakoma Unending motion
• Okwetoloolera ku ekisiisi kya yo Rotating on its axis<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=www.scribd.com}}</ref>
• Ensibuko y’ekiro n’emisana The causes of day and night Time<ref>{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/691803006/ENVIRONMENTAL-LAW-NOTES |access-date=2026-10-16 |website=www.scribd.com}}</ref>
hibkyiekydsepghmiyqrtshjnnwzcsi
Okukomola Abakyala
0
6477
76867
34204
2026-10-17T11:07:29Z
Solomon Suubi
6901
Nsabye olupapula luno luggyibwe ku mukutu
76867
wikitext
text/x-wiki
{{Delete}}
__FORCETOC__
[[File:Samburu female circumcision ceremony, Kenya.jpg|thumb|omukolo gwokomola abakyala]]
Okukomola abakyala[[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:WikiProject_Medicine/Translation_task_force/RTT/Simple_Female_genital_mutilation]] nsonga emaze ebbanga ng'eyogerwako naddala mu mawanga ga Afrika. Ekitongole ky'Ebyobulamu mu nsi yonna(WHO), kinnyonnyola okukomola abakyala nga emitendera gy'okuggya ebimu ku bitundu mu butonde bw'omukyala nga kikolebwa awatali nsonga yonna yeekuusa ku bya kisawo. Okukomolebwa kw'abakyala kikolebwa nga eky'obuwangwa mu nsi (27) naddala mu bitundu bya Afrika eby'omu masekkati, mu bitundu bya Afrika eby'obuvanjuba, mu mawanga agamu mu ku lukalu lwa Asia, mu mawanga g'Abawarabu, ate era ne mu mawanga agasengukira mu bitundu by'ensi eby'enjawulo.
=== Emyaka abakyala kwe bakomoloerwa ===
Emyaka abakyala kwe babakomoloera gyawukana okusinziira ku mawanga ag'enjawulo. Ebbanga lino libalibwa okuva mu kiseera ng'omuwala yaakazaalibwa okutuuka awo mu kiseera w'addiza omukono emabega. Mu mawanga agamu agalaga emiwendo n'ebikolebwa ku kukomola abakyala, balaga nti abawala abasinga bakomolebwa nga tebannaweza myaka etaanu.
=== Engeri gye bakomola ===
Enkola eno ezingiramu emitendera egisukka mu gumu era nga gino gikolebwa okusinziira ku ggwanga. Okusala kuno kuzingiramu okusala omusino gwonna oba ekitundu kyagwo. Mu mutendera ekitongole kya WHO gwe kyogerako ng'Okukomolebwa okw'ekiti ekyokusatu, omukyala alekebwawo omwagaanya (akawaatwa) katono ddala okusobola okuyitamu omusulo n'omusaayi singa omukyala abeera agenze mu nsonga era n'obukyala bulekebwawo lwa kwegatta na kuzaala. Kino kiyinza okuviirako omukazi obutafuna lubuto, okulumwa ng'azaala n'okuvaamu omusaayi omungi.
Ekikolwa kino kisinga kukolebwa ku bakyala abakitwala nga eky'omuwendo n'abo abalaba nga nti singa babeera tebakomoddwa abaana baabwe n'abazukulu baba bagya kusosolebwa.
Okukomolebwa kw'abakyala tekuli mu mateeka era kwawerebwa mu nsi ezisinga lwakuba amateeka agateekebwa mu nsi tegateekebwa mu nkola.
Wabaddewo kaweefube okwetoloora ensi yonna okuva mu 1970 okusobola okusikiriza abantu okukomya ekikolwa kino. Mu 2012, Ekibiina ekigatta Amawanga gonna mu nsi, kyalangirira ekikolwa kino nga okutyoboola eddembe ly'obuntu.
ra2h15ml3jrzcyp4e5f66c6wt3ic10r
76870
76867
2026-10-17T11:22:27Z
Solomon Suubi
6901
Ntaddeko ensonga lwaki olupapula luyina okuggyiwa ku mukutu
76870
wikitext
text/x-wiki
{{Delete|Ekiwandiiko tekituukagana na mutindo gwa Wikipedia okugeza, terulina bijuliziddwa by'esigika bimala.}}
__FORCETOC__
[[File:Samburu female circumcision ceremony, Kenya.jpg|thumb|omukolo gwokomola abakyala]]
Okukomola abakyala[[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:WikiProject_Medicine/Translation_task_force/RTT/Simple_Female_genital_mutilation]] nsonga emaze ebbanga ng'eyogerwako naddala mu mawanga ga Afrika. Ekitongole ky'Ebyobulamu mu nsi yonna(WHO), kinnyonnyola okukomola abakyala nga emitendera gy'okuggya ebimu ku bitundu mu butonde bw'omukyala nga kikolebwa awatali nsonga yonna yeekuusa ku bya kisawo. Okukomolebwa kw'abakyala kikolebwa nga eky'obuwangwa mu nsi (27) naddala mu bitundu bya Afrika eby'omu masekkati, mu bitundu bya Afrika eby'obuvanjuba, mu mawanga agamu mu ku lukalu lwa Asia, mu mawanga g'Abawarabu, ate era ne mu mawanga agasengukira mu bitundu by'ensi eby'enjawulo.
=== Emyaka abakyala kwe bakomoloerwa ===
Emyaka abakyala kwe babakomoloera gyawukana okusinziira ku mawanga ag'enjawulo. Ebbanga lino libalibwa okuva mu kiseera ng'omuwala yaakazaalibwa okutuuka awo mu kiseera w'addiza omukono emabega. Mu mawanga agamu agalaga emiwendo n'ebikolebwa ku kukomola abakyala, balaga nti abawala abasinga bakomolebwa nga tebannaweza myaka etaanu.
=== Engeri gye bakomola ===
Enkola eno ezingiramu emitendera egisukka mu gumu era nga gino gikolebwa okusinziira ku ggwanga. Okusala kuno kuzingiramu okusala omusino gwonna oba ekitundu kyagwo. Mu mutendera ekitongole kya WHO gwe kyogerako ng'Okukomolebwa okw'ekiti ekyokusatu, omukyala alekebwawo omwagaanya (akawaatwa) katono ddala okusobola okuyitamu omusulo n'omusaayi singa omukyala abeera agenze mu nsonga era n'obukyala bulekebwawo lwa kwegatta na kuzaala. Kino kiyinza okuviirako omukazi obutafuna lubuto, okulumwa ng'azaala n'okuvaamu omusaayi omungi.
Ekikolwa kino kisinga kukolebwa ku bakyala abakitwala nga eky'omuwendo n'abo abalaba nga nti singa babeera tebakomoddwa abaana baabwe n'abazukulu baba bagya kusosolebwa.
Okukomolebwa kw'abakyala tekuli mu mateeka era kwawerebwa mu nsi ezisinga lwakuba amateeka agateekebwa mu nsi tegateekebwa mu nkola.
Wabaddewo kaweefube okwetoloora ensi yonna okuva mu 1970 okusobola okusikiriza abantu okukomya ekikolwa kino. Mu 2012, Ekibiina ekigatta Amawanga gonna mu nsi, kyalangirira ekikolwa kino nga okutyoboola eddembe ly'obuntu.
ea2hdqiqs1c8reyef4bl4bkjeinx13i
Esther Mayambala Kisaakye
0
7726
76858
70010
2026-10-17T06:24:53Z
Ajambo Bridget
11873
convert conference, remove duplicated link and remove external link
76858
wikitext
text/x-wiki
[[File:Esther Kisakye.jpg|thumb|Omulamuzi Esther Kisaakye]]
'''Esther Mayambala Kisaakye''' munnamateeka munna Uganda era omu ku balamuzi abatuula ku [[:en:Supreme_Court_of_Uganda|kooti ensukkulumu]] mu Uganda okuva mu mwezi ogw'omusanvu 2009. Kisaakye yamenya likoda y'omulamuzi akyasinze okulondebwa nga muto mu myaka okutuula ku kooti ya Uganda ensukkulumu ku mya 49 gyokka mu mwaka 2009<ref>{{Cite web |last=Lumu |first=David |date=2022-11-01 |title=Dr Esther Kisaakye: fascinating life of the unconventional judge |url=https://observer.ug/news/dr-esther-kisaakye-fascinating-life-of-the-unconventional-judge/ |access-date=2026-10-17 |website=The Observer Media Ltd |language=en-US}}</ref><ref>https://peoplepill.com/people/esther-mayambala-kisaakye/</ref>
== Obuto bwe n'emisomo ==
Esther Kisaakye yazaalibwa nga 18 Ogwolubereberye 1960. Okusoma yakutandikira ku ssomero lya Kyanja Church of Uganda Nursery School gyeyava okwegatta ku Wampewo Primary mu mwaka 1965 Kisaakye era yasomerako nemumasomero amalala ku mutendera gwa pulayimale okuli Ntinda Pulayimale, ne Kibuli demonstration gyeyamaliriza omutendera guno. Omutendera gwa siniya yagusomera ku [[Kololo Senior Secondary School|kololo senior secondary school]], [[:en:Wanyange_Girls_School|Wanyange girls school]] e [[Jinja]] kwossa ne [[:en:Trinity_College_Nabbingo|Trinity College Nabbingo]] mu disitulikiti ye [[:en:Wakiso_District|Wakiso]].<ref>{{Cite web |date=2024-12-05 |title=Justice Esther Kisaakye: Why I fled Uganda |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/justice-esther-kisaakye-why-i-fled-uganda-4846708 |access-date=2026-10-17 |website=Monitor |language=en}}</ref> <ref>https://peoplepill.com/people/esther-mayambala-kisaakye/</ref>
Nga amaliriza emisomo gya siniya Kisaakye yegatta ku [[:en:Makerere_University|Makerere yunivasite]] mu [[Kampala]] okusoma diguli esooka mu byamateeka era nga ye muyizi wamateeka eyasinga banne bonna mu mwaka 1981 yagenda ku ttendekero lya bannamateeka erya Law Development Centre mu Kampala okusoma dipulooma mu mateeka. Kisaakye alina ne diguli eyokubiri mu mateeka nga eno yo yajisomera ku Georgetown University Law Center mu kibuga [[:en:Washington,_D.C.|Washington DC]] mu gwanga lya [[Amerika]] era nga eno gyeyasomera ne diguli eyokusatu mu byamateeka eya ''Doctor of Juridical Science'' ekimufuula omu ku bakyaala abayivu ddala mu nsonga zamateeka.<ref>{{Cite web |last=Lumu |first=David |date=2022-11-01 |title=Dr Esther Kisaakye: fascinating life of the unconventional judge |url=https://observer.ug/news/dr-esther-kisaakye-fascinating-life-of-the-unconventional-judge/ |access-date=2026-10-17 |website=The Observer Media Ltd |language=en-US}}</ref><ref>https://www.monitor.co.ug/News/Education/688336-714346-kdcwrv/monitor.co.ug</ref><ref>https://peoplepill.com/people/esther-mayambala-kisaakye/</ref>
== Emirimu gye ==
Nga amaliriza emisomo gye Kisaakye yasooka kukolera [[:en:Makerere_University|yunivasite e Makerere]] nga omusomesa wamateeka era nga eno gyeyava okulondebwa nga omulamuzi. Kisaakye yakolako ng'amyuka sentebe w'ekitongole ekigatta bannamateeka abakyala mu ggwanga ekya ''Association of Women Lawyers.<ref name=":0">https://www.monitor.co.ug/News/Education/688336-714346-kdcwrv/monitor.co.ug</ref>''
Yakolako nga memba w'olukiiko olufuzi lw'ekitongole ekivunaanyizibwa ku kulwanyisa ekirwadde kya mukenenya mu ggwanga ekya Uganda AIDS Commission era yali omu kubatandiisi b'ekitogole ekya ''Strategic Litigation Coalition''.<ref name=":0" /> Mu mwezi Gwokuna 2013 Esther Kisaakye yalondebwa okukulira ekitongole ekigatta abalamuzi abakyala mu ggwanga ekya ''National Association of Women Judges in Uganda.''<ref name=":1">{{Cite web |last=Mulindwa |first=Isaac Prince |date=2016-03-22 |title=The Judges of the Supreme Court of Uganda- Their Career Side. |url=https://medium.com/@princemulindwaisaac/profiling-the-justices-of-the-supreme-court-the-career-side-b3a3d0e02bc9 |access-date=2026-10-17 |website=Medium |language=en}}</ref>
== Okugenda mu buwanganguse ==
Mu mwezi Gwekuminogumu 2024 amawulire mu Uganda gafuluma nga galaga nga Kisaakye bweyali awanganguse okuva mu ggwanga Uganda nagenda mu nsi etayogerwa. Okuwanganguka kwa Kisaakye kwakakasibwa bannamateeka be nga bagamba nti kino omuntu waabwe yakikola olwokuba nga obulamu bwe bwali mu matigga.<ref>{{Cite web |date=2024-12-05 |title=Justice Esther Kisaakye: Why I fled Uganda |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/justice-esther-kisaakye-why-i-fled-uganda-4846708 |access-date=2026-10-17 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref>https://www.nowviba.com/templates/article/Supreme-Court-Judge-Esther-Kisaakye-Speaks-Out-on-Running-to-Exile/7208</ref> Bino byajjawo oluvannyuma lwa Kisaakye okwekengera nti obulamu bwe bwali mu katyabaga singa tava Uganda era nga banji ku banna Uganda kino bakissa ku bukuubagano Kisaakye bweyayina n'esigga eddamuzi oluvanyuma lw'okulemesebwa okusoma ensala ye mu musango gw'ebyokulonda [[Bobi Wine|Robert Kyagulanyi]] gweyali awaabye mu kooti ensukkulumu oluvanyuma lw'okuwangulwa [[Yoweri Museveni]] mu kalulu kabonna ak'omwaka 2021. Kisaakye yategeeza nga fayiro eyalimu ensalaye eyawukana ne balamuzi banne ku kooti eno bweyali 'ebuziddwawo' ku biragiro ye byeyategeeza nti byali bya Ssaabalamuzi wa Uganda era akulira ku kooti ensukkulumu [[Alfonse Owiny-Dollo|Alphonse Owinyi-Dollo]].<ref>{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2021-03-19 |title=Justice Kisakye gives dissenting judgement in Kyagulanyi's case |url=https://www.independent.co.ug/justice-kisakye-gives-dissenting-judgement-in-kyagulanyis-case/ |access-date=2026-10-17 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref> Ebigambo bya Kisaakye byaviirako omukulembeze w'eggwanga okuteekawo akakiiko okunoonyereza ku neeyisa ya Kisaakye n'okusobola okuzuula amazima ku byeyali ayogedde.<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/why-justice-kisakye-fled-to-exile-4832924</ref><ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/tanzanian-to-lead-tribunal-to-probe-justice-kisaakye-4839850</ref>Mu mwezi Gwomusanvu omwaka 2023 Omulamuzi Kisaakye yateekamu okusaba nga ayagala awummule emirimu gy'obulamuzi wabula omukulembeze wa [[Uganda]] okusaba kwe yakugaana.<ref>https://nilepost.co.ug/judge/180036/where-are-you-going-museveni-refuses-judge-to-retire-early</ref><ref>{{Cite web |url=https://redpepper.co.ug/museveni-rejects-justice-kisakyes-early-retirement/132950/ |title=Archive copy |access-date=2024-12-05 |archive-date=2024-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207121209/https://redpepper.co.ug/museveni-rejects-justice-kisakyes-early-retirement/132950/ |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/museveni-rejects-early-retirement-for-kisaakye-4442694</ref>
== Ebiwandiiko ebijuliziddwa ==
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
[[Category:Bannamateeka ba Uganda]]
ssnu74awi47n613e18ziyp6nzb4o7ys
Buvuma Island
0
8003
76849
72129
2026-10-16T20:43:36Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76849
wikitext
text/x-wiki
'''Ekizinga Buvuma''' (ng'olumu kiyitibwa "Uvuma" wano awaka) ky' ekizinga ekisinga obunenne mu kajegere k'ebizinga bya Buvuma mu [[Nnalubaale|Nnyanja Nalubaale]] ([[Lake victoria]]) mu Afirika<ref>{{Cite web |title=Buvuma Island: All You Must Know Before You Go (2026) - Tripadvisor |url=https://www.tripadvisor.com/Tourism-g946564-Buvuma_Island_Central_Region-Vacations.html |access-date=2026-10-16 |website=Tripadvisor |language=en-US}}</ref>{{Databox}}
== Gye kisangibwa ==
Akajegere k'obuzinga obumanyiddwa ng' Ebizinga by'e Buvuma kalimu obuzinga obusukka mu makumi ataano era nga busangibwa kiro mmita ntono nnyo okuva ku lubalama [[Nnalubaale|lw'ennyanja Nnalubaale]], [[Uganda]] mu katundu akayitibwa Napoleon. Buvuma eri kiro mmita nga 25 (16 mi), bw'oba otambulidde ku mazzi, mu bukiika ddyo bw'ekibuga ekinene ekya [[Jinja]],<ref>"Buvuma the united states of Uganda". ''New Vision''. Retrieved 2022-03-05.</ref> era kiro mmita nga 90 (56 mi), mu bukiika ddyo bw'obuvanyuba bw'ekibuga ky'eggwanga ekikulu, [[Kampala]].Ng'osaabalidde ku kidyeri ,Buvuma eri ng'essaawa emu okuva e Kiyindi.<ref>https://observer.ug/business/buvuma-islands-are-the-next-frontier-for-long-term-investors/</ref> Eri kitundu ku ttundutundu lya [[Buganda]] engazi, era yali ekulemberwa ng'ekitundu kya [[Mukono (disitulikit)|Mukono]] naye wano jjuuzi gavumenti ya Uganda yagifuula disitulikiti ku bwayo..
[[File:Buvuma-Island.jpg|thumb|Endabika y'e kizinga ky' e Buvuma]]
== Enyinyonnyola ==
Ekizinga ekikulu ye Buvuma, n'ettaka eriweza sikweya mayiro nga 200, n'obungi bw'abantu 20,000. kijudde ebibira, era kigendako nnyo abalambuzi abavumu abanyumirwa okulaba ebinyonyi. Ekibira kitemeddwa era ne kyokebwa okufunamu [[:en:Charcoal|amanda]] wakati w'amaato asatu olunaku okutundibwa mu kibuga ekiriraanyewo e ky'e Jinja. Waliwo ebifo abiri mu mukaaga mu Buvuma ebyalekebwawo nga bya bibira.<ref>"Buvuma the united states of Uganda". ''New Vision''</ref>
== Eby'entambula n'ebyobulamu ==
Waliwo ekidyeri ekikutuusa ku lukalu. Waliwo n'obuweereza bw'amaato amatono obutali butongole eKiyindi, omwalo omukulu oguli ku lubalama lw'enyanja Nnalubaale. Amaato agasaabaza abantu gatambula buli lunaku okuva ku bizinga okugenda e Masese omwalo oguliraanye [[Jinja]]. Waliyo amalwaliro abiri, naye ku kizinga tekuli masanyalaze. Obulwadde bwa Mmongoota n'ebivu byebisinga okweralikiriza abantu. Olwokukuba ebitundu byokukizinga byeesigama nnyo ku kukozesa amazzi g'e nnyanja agalimu obuwuka, abatuuze baakwo banguyirwa nnyo okukwatibwa obulwadde bw'Entumbi (Bilharzia).
[[File:MV Buvuma ferry.jpg|thumb|Endabika y'e kidyeri ky'e Buvuma]]
== Ebyenfuna ==
Ekitundu kyavu nnyo bwogeraageranya ku bitundu ebirala ebya Uganda kubanga omutemwa gw'ensimbi oguba gukiweereddwa gutera okuzzibwa mu bintu ebirala nga tezinnatuuka ku kizinga.
Amazzi g'ekizinga gajjudde ebyenyanja era Abavuma n' Abasoga bavubi.
Mu 2012, Bidco Palm Oil Limited Kkampuni enkozi ya butto , yayanja enteekateeka z'okutandikawo ekiteeya 6500 (nga ze yiika 16,000) ez'esamba ly'ebinazi n'ekkolero elifulumya butto, okutandiikira mu 2013. Ne ekiteya endala 3,500, (nga ze yiika 8,600) mu nteekateeka y'abalimi ,ababirima mu ttaka lyabwe ng'omulimu enkola ya pulojekiti ya Bidco Palm Oil ku kizinga ky'e Buvuma esuubirwa okulima ekiteya 10,000 ( nga ze yiika 25,000) ng'ewedde.<ref>BIDCO Plans 10,000 Hectare Pailm Oil Project In Buvuma</ref>
== Ebyenjigiriza n'eddiini ==
Ababakuzeemu abasinga tebaasoma era teboogera Lungereza (Olumu ku nnimi za Uganda entongole).
Kimu kyakusatu mu bawangaalirako basiraamu, kimu kyakusatu bakkiririza mu nnono, ne kimu kyakusatu ekirala banzikiriza ezisuusuuta Kulisitu. Pulojekiti esinze okutambula ebbanga eggwanvu ye ya Youth With A Mission (YWAM) ku kizinga Lingira.<ref>About YWAM Buvuma {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110210025156/http://www.ywamuganda.org/Buvima.html|date=2011-02-10}}</ref> Balina ebyobulamu ebisookerwako ne Pulojekiti y'ebyekulakulana ebadde etambula okuva mu 1991. Ku kizinga ky'e Buvuma, ab'ekibiina kya World Gospel Mission kikola okugema kw'abaana, Pulojekiti z'amazzi amayonjo, batendeka bamulerwa, era bavujjirira essomero lya Pulayimare.<ref>About World Gospel Mission Buvuma</ref>
== Abakiikirira mu Paalamenti ==
[[File:Migadde Robert Ndugwa.jpg|thumb|Hon Robert Migadde]]
Omubaka wa Buvuma omulonde (2001-2006 ne 2006-2011 yali William Nsubuga. Yadda mu bigere bya John Richard Wasswa eyafuga okuva mu 1996 okutuuka mu 2001. Mu 2011 Migadde Robert Ndugwa yalondebwa okudda mu bigere bya Nsubuga. Mu 2016, Migadde Robert Ndugwa yaddamu naalondebwa ku kisanja ekyokubiri ekyggwako mu 2021.Yaddamu naavuganya ku kifo kye kimu mu kulonda kwa Uganda okwa bonna. okwa 2026 naawangula.<ref>chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/<nowiki>https://www.parliament.go.ug/sites/default/files/2026-06/MEMBERS%20OF%20THE%2012TH%20PARLIAMENT.pdf</nowiki></ref>
== Enkula y'ekizinga n'okutema ebibira ==
Obuzinga bwakolebwa enjazi nga zaava mu [[:en:Quartzite|biyinja eby'edda]] ezaakolebwa n'enjazi entono ezikutuka ku lwazi olunnene. Ebizinga ebirala y'e Bugaya, Lingira ne Namiti. Lusinga ne Mfangano biri ku nsalosalo z'e Kenya. Mu 1911 ''Britannica'' yagamba: "Ebizinga ebisinga kuno bikwatiridde ebibira ebikwafu, era ebimu ku bbyo biri ku nsozi. Obutonde bw'abwo busikiriza." Okugyako obuwanvu bw'ako, Rusinga ne Mfangano kaakano emiti gyabyo gitemeddwa.
Disitulikiti y'e Buvuma kifo kyanjawulo ekikute ebibira ebijudde ebiwuka ebyenjawulo, ebinyonyi, ebimera ebyenjawulo, nga kwotadde n'embalama z'omusenyu ku bizinga eby'enjawulo. Ebizinga birina ebyobulambuzi eby'obutonde ebiwerako ebitumbula : okwelolera ku ebinyonyi, okuba enkambi, okulaba ebisolo by'omunsiko, okutambula kw'okunyumirwa obutonde,okulambula, okuwalampa enjazi, okuvuga amaato, ebifaananyi eby'obutonde, emizannyo gy'okuvuba, emizaanyo gy'amazzi n'ebirala nkuyanja by'ogya okulaba ng'olambua mu bizinga by'e Buvuma.
== Okunonyereza ku bintu eby'edda ==
Rusinga elina obuggaga mu bintu by'edda, era Mary Leakey yavumbula akawanga ka Proconsul africanus ku kazinga kano. Okwekuusa ku kimera ky'akazinga ka Rusinga ne Mfwanganu bitwalibwa okuba essomo lya paleobotanists. Waliwo okuvumbula okwazuulibwa etterekero ly'ebyedda erya Tervuren Museum, Bubirigi, mu 1968 (ekyafulumizibwa mu 1971), ku kazinga ka Buvuma ne Bugaia mu Munyama Cave, Tonge Cave, ne Nakisito, gattako ebifo ebirala 47. Ebikozesebwa mu kubumba okuva mu 13,000 B.C. okutuuka mu 8,000 B.C. byazuulibwa.
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Buganda]]
a4dwa7rvqslccvanr0ctxjmzezk2mep
Lucy Achiro Otim
0
8099
76825
69429
2026-10-16T20:17:46Z
Thomas Eddie Irigei
11996
converted reference
76825
wikitext
text/x-wiki
[[Category:Articles with hCards]]
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
[[Category:Ababaka ba Paalamenti ya Uganda ey'ekkumi]]
'''Achiro Lucy Otim,''' era amanyikiddwa nga '''''Lucy Achiro Otim''''' (yazaalibwa nga 28 Mutunda 1986) mukyala Munnabyabufuzi wa [[:en:Ugandan|Uganda]] era omukugu mu [[:en:Gender|kikula ky'abantu]].<ref name=":0">{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=32 |access-date=2022-04-01 |archive-date=2021-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210427035302/https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=32 |url-status=dead }}</ref> Ye mukyala akiikirira Obukiikakkono bw'eSsaza ly'omu Konsitituwense y'e Aruu, mu Disitulikiti y'e Pader mu Paalamenti ey'ekkumi. Achiro [[:en:Independent_politician|talina kibiina]] ky'ebyabufuzi kyalimu mu [[:en:Parliament_of_Uganda|Paalamenti ya Uganda]].<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=32 |access-date=2022-04-01 |archive-date=2021-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210427035302/https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=32 |url-status=dead }}</ref> Yawangula ekifo mu Paalamenti nga talina kibiina mu 2016. Okubeerawo kwe nga Omubaka mu Paalamenti kwasalibwaako [[:en:Supreme_court|Kkooti ensukulumu]] eya Uganda bwe yasazaamu [[:en:Election|okulondebwa kwe]] olw'okugyemera amateeka g'ebyokulonda kubanga akakiiko akakwasaganya eby'okulonda kalemererwa okuddamu okubala obululu oluvanyuma lw'okuwangula n'obululu bubiri, nga awangula James Nabinson Kidega ow'ekibiina kya [[National Resistance Movement]] (NRM).<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://nbs.ug/2017/02/aruu-north-mp-loses-seat/ |access-date=2022-04-01 |archive-date=2023-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230323105519/https://nbs.ug/2017/02/aruu-north-mp-loses-seat/ |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.independent.co.ug/aruu-mp-lucy-achiro-otim-thrown-parliament/</ref> Wabula, yakomawo nga Omubaka mu Paalamenti oluvanyuma lw'okulondebwa nate ng'omubaka w'oBukiikakkono bwe Aruu mu Paalamenti mu mwezi gwa Kafuumulampawu 2017 mu kalulu mweyawangulira Kidega, ku mulundi guno ng'amuwangudde n'ebitundu nkaaga mu bina ku asatu mu bibiri ku buli kikumi.<ref>https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1450494/aciro-retains-aruu-north-mp-seat</ref><ref>https://www.monitor.co.ug/News/National/Achiro-Otim--Aruu-North-County-seat-NRM-DP/688334-3880846-yu6u92/index.html</ref>
== Obuyigirize n'obuvo bwe ==
Mukyala mufumbo. Achiro yasomera ku Mary Immaculate primary school ku misomo gye egy'aPulayimale era n'akola ebigezo bye eby'akamalirizo ebya primary leaving examinations (PLE) mu 1998. Oluvanyuma yaweebwa ekifo mu ssomero lya Sacred Heart secondary school, mu [[:en:Gulu|Gulu]], gye yatuulira ebigezo bye ebya Siniya ey'okuna ebya [[:en:Uganda_Certificate_of_Education|Uganda Certificate of Education]] (UCE) mu 2002. N'asomera ku Merry Land High School ku mutendera gwa A'level, era n'akola ebigezo bye ebya [[:en:Uganda_Advanced_Certificate_of_Education|Uganda Advanced Certificate of Education]] (UACE) mu 2004. Oluvanyuma yegatta ku [[:en:Makerere_University|Yunivasite y'e Makerere]] era n'atikkirwa Diguli eya Bachelor's degree in social sciences mu 2008. Era oluvanyuma yayongerako Diguli ey'okubiri mu Kikula ky'abantu mu 2014 okuva mu Yunivasite y'emu.<ref name=":0"/>
== Ebyafaayo bye mirimu gye ==
Achiro aweereza nga Dilekita omukulu mu kibiina ky'abakyala n'abaana ekya women and children protection initiative okuva mu 2012 okutuusa kaakano.<ref name=":0"/><ref>https://www.ec.or.ug/election/directly-elected-member-parliament-aruu-north-county-pader</ref> Era yaweereza nga omukwanaganya w'abakyala mu kitongole kya [[:en:United_States_Agency_for_International_Development|United States Agency for International Development]] (USAID), [[:en:Adventist_Development_and_Relief_Agency|Adventist Development and Relief Agency]](ADRA) mu 2012.<ref name=":0" /> Era yali mukugu mu kikula ky'abantu mu kitongole kya [[:en:Oxfam|oxfam international]] mu 2009, era yali mukugu mu kikula ky'abantu n'abaana mu kitongole ky'abakyala ekya [[:en:UN_Women|UN Women]] mu 2011.<ref name=":0" />
Achiro aweereza ng'Omubaka mu Paalamenti, akiikirira Konsitituwense y'oBukiikakonno bw'e Aruu mu Paalamenti y'a Uganda.<ref>http://parliamentwatch.ug/lucy-achiro-retains-aruu-north-parliamentary-seat/</ref> Mu Paalamenti aweereza ku kakiiko k'eddembe ly'abantu era ne ku kakiiko k'ekikula ky'abantu. Y'e Minisita ow'ekikula ky'abantu ku [[:en:Shadow_Cabinet|Kabinenti ey'ekisiikirize]].<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.parliament.go.ug/page/shadow-cabinet |access-date=2022-04-01 |archive-date=2021-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210519003848/https://www.parliament.go.ug/page/shadow-cabinet |url-status=dead }}</ref>
Mmemba omujjuvu mu bitongole eby'obukugu bibiri. omuli eky'abaana ekiyitibwa Child protection working group of Uganda,<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://ugandarefugees.org/en/working-group/156?sv=0&geo=220 |access-date=2022-04-01 |archive-date=2021-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202110047/https://ugandarefugees.org/en/working-group/156?sv=0&geo=220 |url-status=dead }}</ref> n'ekya Gender cluster eky'omu Bukiikaddyo bwa Sudan. Achiro Mmemba mu kibiina ky'abakyala ekya [[:en:Uganda_Women_Parliamentary_Association|Uganda Women Parliamentary Association]] (UWOPA).<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://uwopa.or.ug/content/members-uwopa-10th-parliament |access-date=2022-04-01 |archive-date=2021-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418030533/http://uwopa.or.ug/content/members-uwopa-10th-parliament |url-status=dead }}</ref>
== Ebitakwatagana ==
Okulondebwa kwa Achiro kwasooka n'ekugaanibwa kkooti ensukkulumu mu mwezi gwa Ssebaaseka 2016 olw'okugyeemera amateeka g'akakiiko akakwasaganya eby'okulonda aka [[:en:Election_commission|Electoral commission]] era n'ekalagira okulonda okupya.<ref>https://www.independent.co.ug/aruu-mp-lucy-achiro-otim-thrown-parliament/</ref> Lucy Achiro Otim yaddamu n'alondebwa ng'[[:en:Member_of_parliament|Omubaka mu Paalamenti]] ow'oBikiikakkono bwa Konsitituwense t'e Aruu mu Disitulikiti y'e Pader oluvayuma lw'okuwangula abaali besimbyewo abataano mu kulondebwa okwategekebwa okujjuza ekifo mu mwezi gwa Mukutulansanja nga 6 nga Kkooti ensukkulumu y'eyali efuga.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://dispatch.ug/2017/04/07/lucy-achiro-bounces-back-parliament/ |access-date=2022-04-01 |archive-date=2022-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220628143133/https://www.dispatch.ug/2017/04/07/lucy-achiro-bounces-back-parliament/ |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.newvision.co.ug/tag/lucy-achiro-otim/</ref><ref>http://ugandaradionetwork.com/story/lucy-achiro-bounces-back-to-parliament</ref> Yagamba oluvanyuma lw'okuwangula akalulu nti tiimu ye yasanga okutiisibwatiisibwa n'okusoomozebwa mu nsonga z'assente n'ewankubadde basobola okubivvuunuka.<ref>https://www.monitor.co.ug/News/National/Achiro-Otim--Aruu-North-County-seat-NRM-DP/688334-3880846-yu6u92/index.html</ref>
Mu 2017, Achiro Lucy Otim yazilikira mu bisenge bya Paalamenti mu kwekalakaasa kw'a[[:en:Member_of_parliament|Babaka mu Paalamenti]] ab'oludda oluvuganya Gavumenti era yafulumizibwa w'abweru oluvanyuma lw'okuzirika.<ref>https://ugandaradionetwork.net/a/file.php?fileId=114467</ref><ref>{{Cite web |title=Aruu North MP Achiro Lucy Otim carried out of the Parliament chambers after fainting during a protest by Opposition Members of Parliament. :: Uganda Radionetwork |url=https://ugandaradionetwork.net/a/file.php?fileId=114466 |access-date=2026-10-16 |website=ugandaradionetwork.net}}</ref>
== Laba na bino ==
* MP w'e Ssaza ly'omu Bukiikakkono bwe Aruu alayizibwa.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://eagle.co.ug/2017/04/26/aruu-county-north-mp-sworn.html |access-date=2022-04-01 |archive-date=2022-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401112934/https://eagle.co.ug/2017/04/26/aruu-county-north-mp-sworn.html |url-status=dead }}</ref>
* [[:en:Pader_District|Disitulikiti y'e Pader]]
* [[:en:List_of_members_of_the_tenth_Parliament_of_Uganda|Olukalala lw'aBabaka mu Paalamenti ya Uganda ey'ekkumi.]]
* [[:en:Odonga_Otto|Odonga Otto]]
== Ebijuliziddwamu eby'ebweru ==
* [https://www.parliament.go.ug/ Omutimbagano gwa Paalamenti ya Uganda]
== Ebijuliziddwamu ==
{{Reflist}}
ste9eecyvhjw49mv5602ozvg6odat1i
Abraham Chepkirwok
0
8224
76757
75145
2026-10-16T19:22:43Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76757
wikitext
text/x-wiki
{{ Databox}}
'''Abraham Chepkirwok''' yazaalibwa 18 ogwekuminoogumu, 1988. [[Munnayuganda|,Munnayuganda]] omuddusi w'emisinde emimpi eyakuguka mu gya mita 800. Y'alina likodi ya Uganda mu buwanvu buno ne ddakiika 1:43.72 gyeyafunira mu mwezi ogw'omusanvu mu 2008 mu [[Madrid]]. Alina omudaali ogw'ekikomo mu mpaka z'abamusaayi muto eza [[World Junior Championships]] ezaali eza 2006 nga yeetaba mu mizannyo gya [[Olympic]] egya 2008.<ref>{{Cite web |title=Abraham CHEPKIRWOK {{!}} Profile {{!}} World Athletics |url=https://worldathletics.org/athletes/uganda/abraham-chepkirwok-14229572 |access-date=2026-10-16 |website=worldathletics.org}}</ref>
== Obulamu bwe ==
Yazaalibwa mu [[Kapchorwa]]. We bwatuukira mu gwomukaaga 2006, yali adduse mita 800 ne dakiika 1:45.0, mu Kampala.<ref name="iaaf">{{iaaf name|id=226000}}. Retrieved on 28 January 2009.https://www.worldathletics.org/athletes/biographies?athcode=226000</ref> Nakino, ye yalina likodi ya sizoni ey'abamusaayi muto munsi yonna, ey'abaddusi abalina emyaka 19 n'okuda wansi.<ref name="beij">{{Cite web |title=News {{!}} World Athletics |url=https://worldathletics.org/news |access-date=2026-09-23 |website=worldathletics.org}}</ref> Mu kupima obudde bwe yadduka ng'okozesebwa [[ssaawa y'amasanyalaze]], yadukira edakiika 1:45.44 naatukirirza kino mu Heusden.<ref name="pace">{{Cite web |title=Abraham Chepkirwok, PACE Sports Management |url=http://www.pacesportsmanagement.com/athlete_profile.asp?id=226 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110723104627/http://www.pacesportsmanagement.com/athlete_profile.asp?id=226 |archive-date=2011-07-23 |access-date=2026-09-23 |website=www.pacesportsmanagement.com}}</ref> Yavuganya mu mpaka z'abamusaayi muto eza mu Beijing eza [[2006 World Junior Championships]] gyeyawangulira omudaali ogw'ekikomo, nga yali akulembedde emisinde gino wakati w'obufubutuko bwa mirundi ebiri naye mu kulinaana enkolerero bana Kenya babiri nebamuwangula.<ref name="beij" />
Mu sizoni ya 2006–07 eyali ey'okudukira munda mu Stuttgart, yaduka edakiika 1:46.91 mu za mita 800. Eno yali likodi ya Uganda ey'emisinde gy'okudukira munda. Yagulawo sizoni y'okudukira wabweru nakuwangula misinde gya IAAF Grand Prix mu Dakar. Yawangula n'egya Grand Prix meet mu Hengelo, n'amaliriza ng'akutte kifo kyakusatu mu za Super Grand Prix meet e Doha, ne mu za [[:en:Golden_Spike_Ostrava|Golden Spike Ostrava]] n'egya [[:en:Bislett_Games|Bislett Games]].<ref name="pace" /> Olwo mu mwezi ogw'omusanvu, mu 2007, yawangula ng'ataddewo esaawa enungi ey'edakiika 1:44.78 mu mpaka za Grand Prix meet mu Athens.<ref name="iaaf" /> Ekifo eky'okutaana mu mizannyo gya [[:en:Athletics_at_the_2007_All-Africa_Games|All-Africa Games]]<ref name="pace" /> zaagobererwa okuyingira empaka [[:en:2007_World_Championships_in_Athletics|z'ensi yonna eza 2007]]. Chepkirwok yatuuka ku lawuundi esembayo ku misinde egyali egy'embiranye, ng'abadusi bonna baamalira mu buwanvu bwa dakiika emu ne sekonda 47, Chepkirwok yakwata kyakuna n'obudde bwa 1:47.41. Nga zino zaali sekonda 0.02 emabega w'eyawangula omudaali ogw'ekikomo, ate sekonda 0.01 mumaaso gw'eyakwata eky'okutaano.<ref>{{Cite web |title=iaaf.org - Osaka 2007 - Results |url=http://osaka2007.iaaf.org/results/gender=M/discipline=800/combCode=hash/roundCode=f/result.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080917022959/http://osaka2007.iaaf.org/results/gender=M/discipline=800/combCode=hash/roundCode=f/result.html |archive-date=2008-09-17 |access-date=2026-09-23 |website=osaka2007.iaaf.org |language=en}}</ref> Ng'azingako sizoni, Chepkirwok yakwata kifo kyamusanvu mu mpaka za [[2007 ez'akamaliri ez'emisinde gy'ensi yonnahttps://en.wikipedia.org/wiki/2007 IAAF World Athletics Final|2007 ez'akamaliri ez'emisinde gy'ensi yonna]].<ref name="iaaf" />
Mu sizoni ya 2007–08 ey'okudukira munda, Chepkirwok yavuganya mu za 2008 ez'ensi yonna eza [[:en:2008_IAAF_World_Indoor_Championships_-_Men's_800_metres|World Indoor Championships]]. Yatuuka ku lawuundi y'oluzannya oludirira olw'akamalirizo n'amalira mu kifo kyakuna, wabula nga teyasobola ku genda ku z'akamalirizo. Mu biseera by'ekyeeya yakola bulungi.Yagulawo nakukwata kifo kyakubiri mu Doha, na'wangula eza [[:en:Internationales_Stadionfest|ISTAF]] [[:en:2008_IAAF_Golden_League|Golden League]] meet mu Berlin. Yakwata kyakubiri mu mpaka za Grand Prix meets mu Madrid ne Athens, n'awangula egya Super Grand Prix meet mu Crystal Palace, London. Mu Madrid, yali ataddewo obudde obusinga ng'adukidde edakiika 1:43.72 ,<ref name="iaaf" /> ng'eno likodi ya Uganda.<ref name="pace" /> Mu kuyingira emizannyo gya [[:en:Athletics_at_the_2008_Summer_Olympics|2008 egya Olympics]], Chepkirwok yeyaka eyaliko ng'omudusi w'emisinde emiipi ku kibiinja kya Uganda kyeyali etutte okugikiikirira.<ref>{{Cite web |title=News {{!}} World Athletics |url=https://worldathletics.org/news |access-date=2026-09-23 |website=worldathletics.org}}</ref> Mu [[:en:Athletics_at_the_2008_Summer_Olympics_–_Men's_800_metres|mpaka za mita 800]] teyatuuka ku z'akamalirizo, naye yamalako sizoni nakumalira mu kyakubiri mu [[:en:2008_IAAF_World_Athletics_Final|misinde gya 2008 egy'akamalirizo egy'ensi]].<ref name="iaaf" /> Nga 2009 atandika, kyalangirirwa nti Chepkirwok yali alondeddwa okuweebwa ekirabo ky'omuddusi eyali asinze bane mu mwaka ogwo.<ref>{{Cite web |title=New Vision Online : Kipsiro favourite for award |url=http://www.newvision.co.ug/D/8/30/668689 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090123164109/http://www.newvision.co.ug/D/8/30/668689 |archive-date=2009-01-23 |access-date=2026-09-23 |website=www.newvision.co.ug}}</ref> Wabula nga yakwata kyakubiri mu kugaba ekirabo kino emabega wa [[:en:Moses_Kipsiro|Moses Kipsiro]] ne [[:en:Benjamin_Kiplagat|Benjamin Kiplagat]].<ref>{{Cite news}}http://www.iaaf.org/news/kind=100/newsid=49020.html</ref>
Mu mwezi ogw'okubiri mu 2009 yatekawo likodi y'eggwanga ey'okudukira munda mu mita 1000 metres, ng'adukidde obudde bwa 2:18.18 mu Stuttgart.
Chepkirwok akiikirirwa [[:en:PACE_Sports_Management|PACE Sports Management]], ng'atendekebwa [[:en:Ricky_Simms|Ricky Simms]].
2ba1zqvdov8pj3141a23jebkd1uxpk1
76758
76757
2026-10-16T19:23:49Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76758
wikitext
text/x-wiki
{{ Databox}}
'''Abraham Chepkirwok''' yazaalibwa 18 ogwekuminoogumu, 1988. [[Munnayuganda|,Munnayuganda]] omuddusi w'emisinde emimpi eyakuguka mu gya mita 800. Y'alina likodi ya Uganda mu buwanvu buno ne ddakiika 1:43.72 gyeyafunira mu mwezi ogw'omusanvu mu 2008 mu [[Madrid]]. Alina omudaali ogw'ekikomo mu mpaka z'abamusaayi muto eza [[World Junior Championships]] ezaali eza 2006 nga yeetaba mu mizannyo gya [[Olympic]] egya 2008.<ref>{{Cite web |title=Abraham CHEPKIRWOK {{!}} Profile {{!}} World Athletics |url=https://worldathletics.org/athletes/uganda/abraham-chepkirwok-14229572 |access-date=2026-10-16 |website=worldathletics.org}}</ref>
== Obulamu bwe ==
Yazaalibwa mu [[Kapchorwa]]. We bwatuukira mu gwomukaaga 2006, yali adduse mita 800 ne dakiika 1:45.0, mu Kampala.<ref name="iaaf">{{iaaf name|id=226000}}. Retrieved on 28 January 2009.https://www.worldathletics.org/athletes/biographies?athcode=226000</ref> Nakino, ye yalina likodi ya sizoni ey'abamusaayi muto munsi yonna, ey'abaddusi abalina emyaka 19 n'okuda wansi.<ref name="beij">{{Cite web |title=News {{!}} World Athletics |url=https://worldathletics.org/news |access-date=2026-09-23 |website=worldathletics.org}}</ref> Mu kupima obudde bwe yadduka ng'okozesebwa [[ssaawa y'amasanyalaze]], yadukira edakiika 1:45.44 naatukirirza kino mu Heusden.<ref name="pace">{{Cite web |title=Abraham Chepkirwok, PACE Sports Management |url=http://www.pacesportsmanagement.com/athlete_profile.asp?id=226 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110723104627/http://www.pacesportsmanagement.com/athlete_profile.asp?id=226 |archive-date=2011-07-23 |access-date=2026-09-23 |website=www.pacesportsmanagement.com}}</ref> Yavuganya mu mpaka z'abamusaayi muto eza mu Beijing eza [[2006 World Junior Championships]] gyeyawangulira omudaali ogw'ekikomo, nga yali akulembedde emisinde gino wakati w'obufubutuko bwa mirundi ebiri naye mu kulinaana enkolerero bana Kenya babiri nebamuwangula.<ref name="beij" />
Mu sizoni ya 2006–07 eyali ey'okudukira munda mu Stuttgart, yaduka edakiika 1:46.91 mu za mita 800. Eno yali likodi ya Uganda ey'emisinde gy'okudukira munda. Yagulawo sizoni y'okudukira wabweru nakuwangula misinde gya IAAF Grand Prix mu Dakar. Yawangula n'egya Grand Prix meet mu Hengelo, n'amaliriza ng'akutte kifo kyakusatu mu za Super Grand Prix meet e Doha, ne mu za [[:en:Golden_Spike_Ostrava|Golden Spike Ostrava]] n'egya [[:en:Bislett_Games|Bislett Games]].<ref name="pace" /> Olwo mu mwezi ogw'omusanvu, mu 2007, yawangula ng'ataddewo esaawa enungi ey'edakiika 1:44.78 mu mpaka za Grand Prix meet mu Athens.<ref name="iaaf" /> Ekifo eky'okutaana mu mizannyo gya [[:en:Athletics_at_the_2007_All-Africa_Games|All-Africa Games]]<ref name="pace" /> zaagobererwa okuyingira empaka [[:en:2007_World_Championships_in_Athletics|z'ensi yonna eza 2007]]. Chepkirwok yatuuka ku lawuundi esembayo ku misinde egyali egy'embiranye, ng'abadusi bonna baamalira mu buwanvu bwa dakiika emu ne sekonda 47, Chepkirwok yakwata kyakuna n'obudde bwa 1:47.41. Nga zino zaali sekonda 0.02 emabega w'eyawangula omudaali ogw'ekikomo, ate sekonda 0.01 mumaaso gw'eyakwata eky'okutaano.<ref>{{Cite web |title=iaaf.org - Osaka 2007 - Results |url=http://osaka2007.iaaf.org/results/gender=M/discipline=800/combCode=hash/roundCode=f/result.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080917022959/http://osaka2007.iaaf.org/results/gender=M/discipline=800/combCode=hash/roundCode=f/result.html |archive-date=2008-09-17 |access-date=2026-09-23 |website=osaka2007.iaaf.org |language=en}}</ref> Ng'azingako sizoni, Chepkirwok yakwata kifo kyamusanvu mu mpaka za [[2007 ez'akamaliri ez'emisinde gy'ensi yonnahttps://en.wikipedia.org/wiki/2007 IAAF World Athletics Final|2007 ez'akamaliri ez'emisinde gy'ensi yonna]].<ref name="iaaf" />
Mu sizoni ya 2007–08 ey'okudukira munda, Chepkirwok yavuganya mu za 2008 ez'ensi yonna eza [[:en:2008_IAAF_World_Indoor_Championships_-_Men's_800_metres|World Indoor Championships]]. Yatuuka ku lawuundi y'oluzannya oludirira olw'akamalirizo n'amalira mu kifo kyakuna, wabula nga teyasobola ku genda ku z'akamalirizo. Mu biseera by'ekyeeya yakola bulungi.Yagulawo nakukwata kifo kyakubiri mu Doha, na'wangula eza [[:en:Internationales_Stadionfest|ISTAF]] [[:en:2008_IAAF_Golden_League|Golden League]] meet mu Berlin. Yakwata kyakubiri mu mpaka za Grand Prix meets mu Madrid ne Athens, n'awangula egya Super Grand Prix meet mu Crystal Palace, London. Mu Madrid, yali ataddewo obudde obusinga ng'adukidde edakiika 1:43.72 ,<ref name="iaaf" /> ng'eno likodi ya Uganda.<ref name="pace" /> Mu kuyingira emizannyo gya [[:en:Athletics_at_the_2008_Summer_Olympics|2008 egya Olympics]], Chepkirwok yeyaka eyaliko ng'omudusi w'emisinde emiipi ku kibiinja kya Uganda kyeyali etutte okugikiikirira.<ref>{{Cite web |title=News {{!}} World Athletics |url=https://worldathletics.org/news |access-date=2026-09-23 |website=worldathletics.org}}</ref> Mu [[:en:Athletics_at_the_2008_Summer_Olympics_–_Men's_800_metres|mpaka za mita 800]] teyatuuka ku z'akamalirizo, naye yamalako sizoni nakumalira mu kyakubiri mu [[:en:2008_IAAF_World_Athletics_Final|misinde gya 2008 egy'akamalirizo egy'ensi]].<ref name="iaaf" /> Nga 2009 atandika, kyalangirirwa nti Chepkirwok yali alondeddwa okuweebwa ekirabo ky'omuddusi eyali asinze bane mu mwaka ogwo.<ref>{{Cite web |title=New Vision Online : Kipsiro favourite for award |url=http://www.newvision.co.ug/D/8/30/668689 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090123164109/http://www.newvision.co.ug/D/8/30/668689 |archive-date=2009-01-23 |access-date=2026-09-23 |website=www.newvision.co.ug}}</ref> Wabula nga yakwata kyakubiri mu kugaba ekirabo kino emabega wa [[:en:Moses_Kipsiro|Moses Kipsiro]] ne [[:en:Benjamin_Kiplagat|Benjamin Kiplagat]].<ref>{{Cite web |title=undefined {{!}} World Athletics |url=https://worldathletics.org/500?aspxerrorpath=/nhttps:/kids.kiddle.co/Abraham_Chepkirwokews/kind=100/newsid=49020.html |access-date=2026-10-16 |website=worldathletics.org}}</ref>
Mu mwezi ogw'okubiri mu 2009 yatekawo likodi y'eggwanga ey'okudukira munda mu mita 1000 metres, ng'adukidde obudde bwa 2:18.18 mu Stuttgart.
Chepkirwok akiikirirwa [[:en:PACE_Sports_Management|PACE Sports Management]], ng'atendekebwa [[:en:Ricky_Simms|Ricky Simms]].
2mms1lsxqwpaat85a26vig24r97lt2v
76759
76758
2026-10-16T19:24:24Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76759
wikitext
text/x-wiki
{{ Databox}}
'''Abraham Chepkirwok''' yazaalibwa 18 ogwekuminoogumu, 1988. [[Munnayuganda|,Munnayuganda]] omuddusi w'emisinde emimpi eyakuguka mu gya mita 800. Y'alina likodi ya Uganda mu buwanvu buno ne ddakiika 1:43.72 gyeyafunira mu mwezi ogw'omusanvu mu 2008 mu [[Madrid]]. Alina omudaali ogw'ekikomo mu mpaka z'abamusaayi muto eza [[World Junior Championships]] ezaali eza 2006 nga yeetaba mu mizannyo gya [[Olympic]] egya 2008.<ref>{{Cite web |title=Abraham CHEPKIRWOK {{!}} Profile {{!}} World Athletics |url=https://worldathletics.org/athletes/uganda/abraham-chepkirwok-14229572 |access-date=2026-10-16 |website=worldathletics.org}}</ref>
== Obulamu bwe ==
Yazaalibwa mu [[Kapchorwa]]. We bwatuukira mu gwomukaaga 2006, yali adduse mita 800 ne dakiika 1:45.0, mu Kampala.<ref name="iaaf">{{iaaf name|id=226000}}. Retrieved on 28 January 2009.https://www.worldathletics.org/athletes/biographies?athcode=226000</ref> Nakino, ye yalina likodi ya sizoni ey'abamusaayi muto munsi yonna, ey'abaddusi abalina emyaka 19 n'okuda wansi.<ref name="beij">{{Cite web |title=News {{!}} World Athletics |url=https://worldathletics.org/news |access-date=2026-09-23 |website=worldathletics.org}}</ref> Mu kupima obudde bwe yadduka ng'okozesebwa [[ssaawa y'amasanyalaze]], yadukira edakiika 1:45.44 naatukirirza kino mu Heusden.<ref name="pace">{{Cite web |title=Abraham Chepkirwok, PACE Sports Management |url=http://www.pacesportsmanagement.com/athlete_profile.asp?id=226 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110723104627/http://www.pacesportsmanagement.com/athlete_profile.asp?id=226 |archive-date=2011-07-23 |access-date=2026-09-23 |website=www.pacesportsmanagement.com}}</ref> Yavuganya mu mpaka z'abamusaayi muto eza mu Beijing eza [[2006 World Junior Championships]] gyeyawangulira omudaali ogw'ekikomo, nga yali akulembedde emisinde gino wakati w'obufubutuko bwa mirundi ebiri naye mu kulinaana enkolerero bana Kenya babiri nebamuwangula.<ref name="beij" />
Mu sizoni ya 2006–07 eyali ey'okudukira munda mu Stuttgart, yaduka edakiika 1:46.91 mu za mita 800. Eno yali likodi ya Uganda ey'emisinde gy'okudukira munda. Yagulawo sizoni y'okudukira wabweru nakuwangula misinde gya IAAF Grand Prix mu Dakar. Yawangula n'egya Grand Prix meet mu Hengelo, n'amaliriza ng'akutte kifo kyakusatu mu za Super Grand Prix meet e Doha, ne mu za [[:en:Golden_Spike_Ostrava|Golden Spike Ostrava]] n'egya [[:en:Bislett_Games|Bislett Games]].<ref name="pace" /> Olwo mu mwezi ogw'omusanvu, mu 2007, yawangula ng'ataddewo esaawa enungi ey'edakiika 1:44.78 mu mpaka za Grand Prix meet mu Athens.<ref name="iaaf" /> Ekifo eky'okutaana mu mizannyo gya [[:en:Athletics_at_the_2007_All-Africa_Games|All-Africa Games]]<ref name="pace" /> zaagobererwa okuyingira empaka [[:en:2007_World_Championships_in_Athletics|z'ensi yonna eza 2007]]. Chepkirwok yatuuka ku lawuundi esembayo ku misinde egyali egy'embiranye, ng'abadusi bonna baamalira mu buwanvu bwa dakiika emu ne sekonda 47, Chepkirwok yakwata kyakuna n'obudde bwa 1:47.41. Nga zino zaali sekonda 0.02 emabega w'eyawangula omudaali ogw'ekikomo, ate sekonda 0.01 mumaaso gw'eyakwata eky'okutaano.<ref>{{Cite web |title=iaaf.org - Osaka 2007 - Results |url=http://osaka2007.iaaf.org/results/gender=M/discipline=800/combCode=hash/roundCode=f/result.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080917022959/http://osaka2007.iaaf.org/results/gender=M/discipline=800/combCode=hash/roundCode=f/result.html |archive-date=2008-09-17 |access-date=2026-09-23 |website=osaka2007.iaaf.org |language=en}}</ref> Ng'azingako sizoni, Chepkirwok yakwata kifo kyamusanvu mu mpaka za [[2007 ez'akamaliri ez'emisinde gy'ensi yonnahttps://en.wikipedia.org/wiki/2007 IAAF World Athletics Final|2007 ez'akamaliri ez'emisinde gy'ensi yonna]].<ref name="iaaf" />
Mu sizoni ya 2007–08 ey'okudukira munda, Chepkirwok yavuganya mu za 2008 ez'ensi yonna eza [[:en:2008_IAAF_World_Indoor_Championships_-_Men's_800_metres|World Indoor Championships]]. Yatuuka ku lawuundi y'oluzannya oludirira olw'akamalirizo n'amalira mu kifo kyakuna, wabula nga teyasobola ku genda ku z'akamalirizo. Mu biseera by'ekyeeya yakola bulungi.Yagulawo nakukwata kifo kyakubiri mu Doha, na'wangula eza [[:en:Internationales_Stadionfest|ISTAF]] [[:en:2008_IAAF_Golden_League|Golden League]] meet mu Berlin. Yakwata kyakubiri mu mpaka za Grand Prix meets mu Madrid ne Athens, n'awangula egya Super Grand Prix meet mu Crystal Palace, London. Mu Madrid, yali ataddewo obudde obusinga ng'adukidde edakiika 1:43.72 ,<ref name="iaaf" /> ng'eno likodi ya Uganda.<ref name="pace" /> Mu kuyingira emizannyo gya [[:en:Athletics_at_the_2008_Summer_Olympics|2008 egya Olympics]], Chepkirwok yeyaka eyaliko ng'omudusi w'emisinde emiipi ku kibiinja kya Uganda kyeyali etutte okugikiikirira.<ref>{{Cite web |title=News {{!}} World Athletics |url=https://worldathletics.org/news |access-date=2026-09-23 |website=worldathletics.org}}</ref> Mu [[:en:Athletics_at_the_2008_Summer_Olympics_–_Men's_800_metres|mpaka za mita 800]] teyatuuka ku z'akamalirizo, naye yamalako sizoni nakumalira mu kyakubiri mu [[:en:2008_IAAF_World_Athletics_Final|misinde gya 2008 egy'akamalirizo egy'ensi]].<ref name="iaaf" /> Nga 2009 atandika, kyalangirirwa nti Chepkirwok yali alondeddwa okuweebwa ekirabo ky'omuddusi eyali asinze bane mu mwaka ogwo.<ref>{{Cite web |title=New Vision Online : Kipsiro favourite for award |url=http://www.newvision.co.ug/D/8/30/668689 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090123164109/http://www.newvision.co.ug/D/8/30/668689 |archive-date=2009-01-23 |access-date=2026-09-23 |website=www.newvision.co.ug}}</ref> Wabula nga yakwata kyakubiri mu kugaba ekirabo kino emabega wa [[:en:Moses_Kipsiro|Moses Kipsiro]] ne [[:en:Benjamin_Kiplagat|Benjamin Kiplagat]].<ref>{{Cite web |title=undefined {{!}} World Athletics |url=https://worldathletics.org/500?aspxerrorpath=/nhttps:/kids.kiddle.co/Abraham_Chepkirwokews/kind=100/newsid=49020.html |access-date=2026-10-16 |website=worldathletics.org}}</ref>
Mu mwezi ogw'okubiri mu 2009 yatekawo likodi y'eggwanga ey'okudukira munda mu mita 1000 metres, ng'adukidde obudde bwa 2:18.18 mu Stuttgart.<ref>{{Cite web |title=Chepkirwok is Uganda’s lone hope in Valencia {{!}} NEWS {{!}} World Athletics |url=https://worldathletics.org/news/news/chepkirwok-is-ugandas-lone-hope-in-valencia |access-date=2026-10-16 |website=worldathletics.org}}</ref>
Chepkirwok akiikirirwa [[:en:PACE_Sports_Management|PACE Sports Management]], ng'atendekebwa [[:en:Ricky_Simms|Ricky Simms]].
pw6qs22wai1b530mbu0lkgybmuwlkbx
76760
76759
2026-10-16T19:24:48Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76760
wikitext
text/x-wiki
{{ Databox}}
'''Abraham Chepkirwok''' yazaalibwa 18 ogwekuminoogumu, 1988. [[Munnayuganda|,Munnayuganda]] omuddusi w'emisinde emimpi eyakuguka mu gya mita 800. Y'alina likodi ya Uganda mu buwanvu buno ne ddakiika 1:43.72 gyeyafunira mu mwezi ogw'omusanvu mu 2008 mu [[Madrid]]. Alina omudaali ogw'ekikomo mu mpaka z'abamusaayi muto eza [[World Junior Championships]] ezaali eza 2006 nga yeetaba mu mizannyo gya [[Olympic]] egya 2008.<ref>{{Cite web |title=Abraham CHEPKIRWOK {{!}} Profile {{!}} World Athletics |url=https://worldathletics.org/athletes/uganda/abraham-chepkirwok-14229572 |access-date=2026-10-16 |website=worldathletics.org}}</ref>
== Obulamu bwe ==
Yazaalibwa mu [[Kapchorwa]]. We bwatuukira mu gwomukaaga 2006, yali adduse mita 800 ne dakiika 1:45.0, mu Kampala.<ref name="iaaf">{{iaaf name|id=226000}}. Retrieved on 28 January 2009.https://www.worldathletics.org/athletes/biographies?athcode=226000</ref> Nakino, ye yalina likodi ya sizoni ey'abamusaayi muto munsi yonna, ey'abaddusi abalina emyaka 19 n'okuda wansi.<ref name="beij">{{Cite web |title=News {{!}} World Athletics |url=https://worldathletics.org/news |access-date=2026-09-23 |website=worldathletics.org}}</ref> Mu kupima obudde bwe yadduka ng'okozesebwa [[ssaawa y'amasanyalaze]], yadukira edakiika 1:45.44 naatukirirza kino mu Heusden.<ref name="pace">{{Cite web |title=Abraham Chepkirwok, PACE Sports Management |url=http://www.pacesportsmanagement.com/athlete_profile.asp?id=226 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110723104627/http://www.pacesportsmanagement.com/athlete_profile.asp?id=226 |archive-date=2011-07-23 |access-date=2026-09-23 |website=www.pacesportsmanagement.com}}</ref> Yavuganya mu mpaka z'abamusaayi muto eza mu Beijing eza [[2006 World Junior Championships]] gyeyawangulira omudaali ogw'ekikomo, nga yali akulembedde emisinde gino wakati w'obufubutuko bwa mirundi ebiri naye mu kulinaana enkolerero bana Kenya babiri nebamuwangula.<ref name="beij" />
Mu sizoni ya 2006–07 eyali ey'okudukira munda mu Stuttgart, yaduka edakiika 1:46.91 mu za mita 800. Eno yali likodi ya Uganda ey'emisinde gy'okudukira munda. Yagulawo sizoni y'okudukira wabweru nakuwangula misinde gya IAAF Grand Prix mu Dakar. Yawangula n'egya Grand Prix meet mu Hengelo, n'amaliriza ng'akutte kifo kyakusatu mu za Super Grand Prix meet e Doha, ne mu za [[:en:Golden_Spike_Ostrava|Golden Spike Ostrava]] n'egya [[:en:Bislett_Games|Bislett Games]].<ref name="pace" /> Olwo mu mwezi ogw'omusanvu, mu 2007, yawangula ng'ataddewo esaawa enungi ey'edakiika 1:44.78 mu mpaka za Grand Prix meet mu Athens.<ref name="iaaf" /> Ekifo eky'okutaana mu mizannyo gya [[:en:Athletics_at_the_2007_All-Africa_Games|All-Africa Games]]<ref name="pace" /> zaagobererwa okuyingira empaka [[:en:2007_World_Championships_in_Athletics|z'ensi yonna eza 2007]]. Chepkirwok yatuuka ku lawuundi esembayo ku misinde egyali egy'embiranye, ng'abadusi bonna baamalira mu buwanvu bwa dakiika emu ne sekonda 47, Chepkirwok yakwata kyakuna n'obudde bwa 1:47.41. Nga zino zaali sekonda 0.02 emabega w'eyawangula omudaali ogw'ekikomo, ate sekonda 0.01 mumaaso gw'eyakwata eky'okutaano.<ref>{{Cite web |title=iaaf.org - Osaka 2007 - Results |url=http://osaka2007.iaaf.org/results/gender=M/discipline=800/combCode=hash/roundCode=f/result.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080917022959/http://osaka2007.iaaf.org/results/gender=M/discipline=800/combCode=hash/roundCode=f/result.html |archive-date=2008-09-17 |access-date=2026-09-23 |website=osaka2007.iaaf.org |language=en}}</ref> Ng'azingako sizoni, Chepkirwok yakwata kifo kyamusanvu mu mpaka za [[2007 ez'akamaliri ez'emisinde gy'ensi yonnahttps://en.wikipedia.org/wiki/2007 IAAF World Athletics Final|2007 ez'akamaliri ez'emisinde gy'ensi yonna]].<ref name="iaaf" />
Mu sizoni ya 2007–08 ey'okudukira munda, Chepkirwok yavuganya mu za 2008 ez'ensi yonna eza [[:en:2008_IAAF_World_Indoor_Championships_-_Men's_800_metres|World Indoor Championships]]. Yatuuka ku lawuundi y'oluzannya oludirira olw'akamalirizo n'amalira mu kifo kyakuna, wabula nga teyasobola ku genda ku z'akamalirizo. Mu biseera by'ekyeeya yakola bulungi.Yagulawo nakukwata kifo kyakubiri mu Doha, na'wangula eza [[:en:Internationales_Stadionfest|ISTAF]] [[:en:2008_IAAF_Golden_League|Golden League]] meet mu Berlin. Yakwata kyakubiri mu mpaka za Grand Prix meets mu Madrid ne Athens, n'awangula egya Super Grand Prix meet mu Crystal Palace, London. Mu Madrid, yali ataddewo obudde obusinga ng'adukidde edakiika 1:43.72 ,<ref name="iaaf" /> ng'eno likodi ya Uganda.<ref name="pace" /> Mu kuyingira emizannyo gya [[:en:Athletics_at_the_2008_Summer_Olympics|2008 egya Olympics]], Chepkirwok yeyaka eyaliko ng'omudusi w'emisinde emiipi ku kibiinja kya Uganda kyeyali etutte okugikiikirira.<ref>{{Cite web |title=News {{!}} World Athletics |url=https://worldathletics.org/news |access-date=2026-09-23 |website=worldathletics.org}}</ref> Mu [[:en:Athletics_at_the_2008_Summer_Olympics_–_Men's_800_metres|mpaka za mita 800]] teyatuuka ku z'akamalirizo, naye yamalako sizoni nakumalira mu kyakubiri mu [[:en:2008_IAAF_World_Athletics_Final|misinde gya 2008 egy'akamalirizo egy'ensi]].<ref name="iaaf" /> Nga 2009 atandika, kyalangirirwa nti Chepkirwok yali alondeddwa okuweebwa ekirabo ky'omuddusi eyali asinze bane mu mwaka ogwo.<ref>{{Cite web |title=New Vision Online : Kipsiro favourite for award |url=http://www.newvision.co.ug/D/8/30/668689 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090123164109/http://www.newvision.co.ug/D/8/30/668689 |archive-date=2009-01-23 |access-date=2026-09-23 |website=www.newvision.co.ug}}</ref> Wabula nga yakwata kyakubiri mu kugaba ekirabo kino emabega wa [[:en:Moses_Kipsiro|Moses Kipsiro]] ne [[:en:Benjamin_Kiplagat|Benjamin Kiplagat]].<ref>{{Cite web |title=undefined {{!}} World Athletics |url=https://worldathletics.org/500?aspxerrorpath=/nhttps:/kids.kiddle.co/Abraham_Chepkirwokews/kind=100/newsid=49020.html |access-date=2026-10-16 |website=worldathletics.org}}</ref>
Mu mwezi ogw'okubiri mu 2009 yatekawo likodi y'eggwanga ey'okudukira munda mu mita 1000 metres, ng'adukidde obudde bwa 2:18.18 mu Stuttgart.<ref>{{Cite web |title=Chepkirwok is Uganda’s lone hope in Valencia {{!}} NEWS {{!}} World Athletics |url=https://worldathletics.org/news/news/chepkirwok-is-ugandas-lone-hope-in-valencia |access-date=2026-10-16 |website=worldathletics.org}}</ref>
Chepkirwok akiikirirwa [[:en:PACE_Sports_Management|PACE Sports Management]], ng'atendekebwa [[:en:Ricky_Simms|Ricky Simms]].<ref>{{Cite web |title=Chepkirwok is Uganda’s lone hope in Valencia {{!}} NEWS {{!}} World Athletics |url=https://worldathletics.org/news/news/chepkirwok-is-ugandas-lone-hope-in-valencia |access-date=2026-10-16 |website=worldathletics.org}}</ref>
4pqto3ufupph1ql0qtao5x5rsnwhjrr
Forum for Democratic Change (FDC)
0
8313
76834
71901
2026-10-16T20:25:58Z
Thomas Eddie Irigei
11996
removed external link
76834
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox political party|country=Uganda|colorcode={{party color|Forum for Democratic Change}}|name=Forum for Democratic Change|native_name=Jukwaa la Mabadiliko ya Kidemokrasia|leader=[[Patrick Amuriat Oboi]]|secretary=Nathan Nandala Mafabi|founded=2004|position=[[Centre-right politics|Centre-right]]|regional=[[Democrat Union of Africa]]|international=[[International Democrat Union]]|website={{url|http://fdc.ug/}}|seats1_title=[[National Assembly of Uganda]]|seats1={{Composition bar|32|529|{{party color|Forum for Democratic Change}}}}|ideology=[[Liberal democracy]]<br/>[[Liberal conservatism]]<br/>[[Secularism]]}}
'''Forum for Democratic Change''' mu luswahili: Jukwaa la Mabadiliko ya Kidemokrasia; '''FDC''' yatandikibwawo mu mwezi ogw'ekumineebiri nga 16 mu 2004, nga [[:en:Opposition_(parliamentary)|kyekibiina ekisinga okuvuganya]] mu Uganda.<ref name=":0">{{Cite web}}https://web.archive.org/web/20171103060423/http://www.refworld.org/docid/4e43d2ba2.html</ref>FDC yatandikibwawo ng'ekibiina ekigata abantu ekiyitibwa Reform Agenda, nadala abaayisibwamu amaso nga baali bagoberezi ba pulezidenti ba kibiina kya pulezidenti [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]] ekya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] (NRM). Pulezidenti w'ekibiina [[:en:Kizza_Besigye|Kizza Besigye]], eyali munywanyi nnyo wa Museveni, yeesimbawo ku bwa pulezidenti mu 2001, 2006, 2011 ne 2016.Mu mwezi gw'ekuminoogumu mu 2012, [[:en:Mugisha_Muntu|Mugisha Muntu]] yalondebwa ku bwa pulezidenti wa FDC okutuusa omwezi ogw'ekuminoogumu mu 2017 bweyawangulwa Patrick Oboi Amuriat aliko kati nga pulezidenti w'ekibiina kino n'okutuuka kati.2022.<ref name=":1">{{Cite news}}https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1466364/amuriat-fdc-party-president</ref>
FDC ebadde emu kubibiina ebisinze okuvuganya NRM mu [[:en:Ugandan_general_election,_2006|2006]], [[:en:2011_Ugandan_general_election|2011]], ne [[:en:2016_Ugandan_general_election|2016 ku bwa pulezidenti n'ebifo mu palamenti ku ky'obukiise]]. Besigye yeeyali pulezidenti w'ekibiina kino nga yafuna obululu 37 ku 100 ng'avuganya Museveni eyafuna 59 ku 100. Besigye yalumiriza obufere n'obubi bw'obululu era n'agaana ebyaava mu kulonda kuno.
Mu[[:en:Ugandan_general_election,_2006|kulonda kwa bonna nga 23 mu mwezi ogw'okubiri mu 2006]], ekibiina kyawangula ebifo 37 ku 289. Mukulonda kw'obwa pulezidenti okwaliwo mu naku z'omwezi, Besigye yawangula obululu 37.4 ku 100. Mukulonda kwa 2011, ekibiina kyakola bubi nga Besigye yafuna obululu 26.01 ku 100, ekibiina nekiwangula ebifo 34.
== Ebikikwatako ==
Obuvo bwa FDC butandika n'ebyafaayo by'obufuzi bwa NRM ng'ekulemberwa pulezidenti Museveni. NRM ng'eyita mu maggye ga [[:en:National_Resistance_Army|National Resistance Army]] (NRA) agaalwaana olutali lw'obuyeekera nga gaagala okugyako gavumenti ya [[:en:Milton_Obote|Milton Obote]] ne [[:en:Tito_Okello|Tito Okello]] nga oluvannyuma gajja mu buyinza mu Uganda mu1986. Mu lutalo lw'obuyeekera, Museveni yatondawo ebbibinja byeyafuula amaggye, nga bweyawangula obuyinza, yatandika okuzimba NRM okugifuula ekitongole ky'eby'obufuzi eky'amaanyi. Enkyuka kyuka eno yalaga okwagala kwa NRM okugaziya omusingi gwayo ogw'obufuzi nekiraga n'ebirubirirwa munda mu kibiina n'abamu kubaakitandikawo okuibeera nga baali baakugubwaawo batekebwe ebali.
Museveni baamwesigamako nnyo ku by'okuwagira [[:en:Tutsi|abatuutsi]] abanoonyi boobubuddamu n'abazukulu baabwe abaali baawalirizibwa aba [[:en:Hutu|Hutu]] okuva mu Rwanda ng'abasinga kyaliwo mu myaka gya 1960. Mu lutalo lw'obuyekera, NRA yava mu disitulikiti y'omumasekati lwa Luwero ng'ogenda mu bugwanjubwa bw'eggwanga ng'eno abaTuutsi abasinga gyebaali babatutte. Oluvannyuma lw'okufuna obuyinza, abatuutsi nga [[:en:Paul_Kagame|Paul Kagame]] ne [[:en:Fred_Gisa_Rwigyema|Fred Gisa Rwigyema]] eby'amaanyi mu maggye ne mugavumenti.
Engeri NRA gyeyali egenda mu maaso mu [[:en:Kampala|Kampala]] yali yayiriyiri nga mu mitendera gino, abantu abawerako baatekebwa mu kibinja kya NRA. Abasinga kubano baava mu ggwanga ly'erimu nga Museveni [[:en:Banyankole|ery'Abanyankole]] n'amawanga amalala okuva mu bugwanjuba [[:en:Batoro|ng'Abatoro.]] Aba NRA webeeyongera okudda mu [[:en:Buganda|Buganda]] nga bayita mu Masaka, ensengeka zaabwe zaayongerwako abaganda abaali baasengula okuva mu bitundu bya Buganda okwegata ku bayeekera. Abasinga kubano ekirubirirwa ky'okugoba gavumenti eyali ejjuddemu abantu abava mu bukiika ddyo bw'eggwanga. Waliwo n'abaakozesa akakisa kano ak'okukozesa NRA okuwangulira Buganda ekirubirirwa ky'okufuna gavumenti eyeetwala.
== Enjawukana mu NRM ==
Enkulakulana endala enungi yali nti abaaleetebwa mu NRA baali bajaasi nga bato abaali batya n'okuwa Museveni ekitiibwa. Kino tekyagenda bulungi n'abakulu ba NRA.
: ''"Yali mugezi nti yaleeta abaana abato abatalina bumannyirivu; abaali basobola okumuwa ekitiibwa.Abasinga kubano baali baakava ku yunivasite, nga n'abasinga baali tebagenda ngako ku masomero"''.<ref name=":0" />
Akabinja k'abantu abaali batendekebwa olw'ensonga ey'esimba baali bato nga basomyeko nebatandika okufuna enkizo mu NRM. Bangi baali begase ku lutalo luno nga lunatera okukomekerezebwa oba beegata ku NRM nga batendekeddwa olw'ensonga ey'esimba oluvannyuma lw'olutalo. Obutakwatagana buno bwali bwa bigambo oba bwa kwogera naye nga buli mubukambwe.
: ''"Abantu bangi batuyisizaamu amaaso, nga batuyita abaana abato abakula nga beekute ku Museveni".''
Akabinja k'abantu abaali batendekebwa olw'ensonga ey'esimba n'abanoonyi n'abatuutsi abanoonya obubuddamu batandikawo NRM wesinziira nga w'amaanyi, ng'ekibiina kyatandika okulabika ng'ekyamawanga. Eby'obufuzi bya Uganda byali bijudde enjawukana mu mawanga, ng'akabinja k'abantu abaali batendekebwa olw'ensonga ey'esimba abaali abato, ng'enkizo empya gyebaali baakubiriza ng'okuleetebwa kwab'enganda zaabwe mu bifo bya gavumenti eby'amaanyi.Abasinga ku bakabinja k'abantu abaali batendekebwa olw'ensonga ey'esimba baali bava mu bukiika kono bwabugwanjuba bwa Uganda nga Museveni.
Omusingi ogw'amaanyi gwebaali basibukako gwatandika okunafuwa, abatuutsi abanoonya obubudamu nga bakulemberwa [[:en:Fred_Rwigema|Fred Rwigema]] baasalawo okuddayo e Rwanda okulwanyisa gavumenti ya Habyarimana. Okufiirwa banamaggye abamaanyi n'abawabuzi ab'eby'obufuzi nadala mu bakozi by'obwambega kyaleka Museveni ng'ali mu bwetaavu. NRM yakimannya nti yalino okugaziya okusaba kwayo nga mukisooka baalina okusanyusa [[:en:Baganda|Abaganda]] eggwanga ly'abantu erisinga mu Uganda nga bakomyawo [[:en:Kabaka_of_Buganda|Kabaka]], n'okuleeta abantu okuva mu mawanga amalala nga babayingiza mu bitongole by'eby'okwerinda. NRM yakatiriza omulimu gwayo ogw'okutereeza amateeka n'obutebenkevu mu ggwanga nga batekawo okutya mu mawanga g'omubukiika kono amaggye g'omubukkiika ddyo aga Obote ne [[:en:Idi_Amin|Idi Amin]] gaali gakukomawo singa NRM yamelererwa. Okutya kuno kwaletebwawo olutalo olwali mu bujkiika ddyo olwalimu ekibinja kya [[:en:Lords_Resistance_Army|Lords Resistance Army]]. NRM yalina obuyinza eri enkulakulana mu by'enfuna mu bukiika kono bwa Uganda.
Obuvumu obupya bweyalina, Museveni yatandika okukola ku buli yali awakanya obuyinza bwe mu NRM. Abasinga ku bano baali ba memba abaasooka mu NRM/NRA, nga mwemuli omuduumizi w'amaggye Major General Mugisha Muntu n'abakulmebezze ba NRM abalala ab'amaanyi. Abasinga ku bakulmebezze bano baali baagala bawumulire mu mirembe mu disitulikiti gyebabazaala, naye abalala nga Mugisha Muntu n'eyali omwogezi wa NRM Winnie Byanyima, baatandika okuwakanya Museveni. Wabula waaliwo okunyumirwa okutonotono okumenyawo NRM, si kukubiriza kyuka kyuka okuva munda.<ref name=":1" />
Kino kyakyusa mu kulonda kw'obwa puleidenti mu 2001 Besigye eyali munamaggye eyawumula bweyavuganya Museveni ku bwa pulezidenti. Besigye yali tamannyikiddwa mu badukanya NRM/NRA<ref name=":1" />, naye obuvumu bweyayolesa mu kwesimbawo kyasikiriza nnyo obuwagizi.
== Okutondawo Olukiiko olw'Enkyukakyuka mu Bufuzi bwa demokulasiya ==
FDC yatondebwawo mu butongole mu 2004. Besigye yali agenze mu Amerika mubuwanganguse gyeyava n'agenda mu South Afrika. Etandikwa y'ekibiina kino yali mu Uganda ng'abaali ba memba ba NRM nebagobwa baali basaale nnyo mu kutandikwa ekibiina kino okuvuganya Museveni. Ekirubirirwa baakyongeramu amaanyi Museveni bweyakola eteeka eryali limukiriza okuyimirirawo ekisaja eky'okusatu ku bwa pulezidenti.Kino kyanyiiza banazirwanako abaali mu NRM nebasigalamu mu NRM nga balindirira okutwala obuyinza singa Museveni anyuka ku ky'obukulmebezze. Enkyuka kyuka yavumirirwa nnyo abamu ku baali ku ludda lwa Museveni nga [[:en:Eriya_Kategaya|Eriya Kategaya]] nga mu kaseera ako yali alabibwa nga namba biri munsengeka za NRM/NRA . Okuvuganya kuno tekwataganya Museveni eyali yeenywezezza mu NRM.
FDC yafunamu nnyo mulusirika luno, nga Besigye bweyakomawo mu Uganda, yakizuula nti FDC yalina obuwagizi obutagambibwa obwali ne munsengeka za NRM. Ensonga eno yawaliriza Museveni okukwata Besigye. Wadde nga kyaali kyali kibusibwa nti Besigye anaawangula okulonda kuno ng'avuganya Museveni, ensonga lwaki yali asikiriza obuwagizi bungi okuva mu NRA kati gyebayita [[:en:Uganda_People's_Defence_Force|Uganda People's Defence Force]] nga bamemba baalina ekiroowozo ekireetamu ky'okwawulamu amaggye. FDC yalina abaduumizi abaava mu maggye ga NRA bangi nga mwemuli ne Mugisha Muntu eyali omuduumizi w'amaggye. Ensoga endala yali nti banabyabufuzi abasinga baali bava mu bitundu byebimu ebya Uganda nga Museveni nga wano webaali basobola okusikiriza obuwagizi okuva mu bantu ba pulezidenti yennyini.
Okukwatibwa kwa Besigye kyali nsobi y'eby'obyfuzu eyaviirako FDC okwongera okufuna obumannyifu. Wabula ekibiina kyatandika okuboonaboona olw'obuwanguzi bwekyali kifunye. Abamannyifu abasinga baali ba memba ba NRMwabula baali bagayaavu okuvaayo okuwakanya Museveni. Banabyabufuzi nga Eriya Kategaya, eyali omukulmebezze wa FDC, baali batya omumutuukirira. Kiremya omulala yali nti gavumenti yateekawo amateeka agatategerekeka ku Besigye okumulemesa okutekega enkungaana z'eby'obulonzi. FDC yali emannyikiddwa nnyo mu bitundu by'omubibuga nadala ekibuga ekikulu ekya Kampala, naye ng'obudde obutuno obw'okukola enkungaana mu byalo bwaali ebitundu 70 ku 100 mu bantu abakyali abalamu. NRM, ku mukono omulala yamala amaanyi mangi, ng'ekuba enkungaana enene mu bitundu by'omubyalo ne mububuga obutono.
FDC ne Besigye baali batutumu mu bukiika ddyo abantu gyebaali bamazze ebanga lya myaka 20 nga bali mu kuboonaboona olw'olutalo olwali wakati wa gavumenti n'abayekera ba Lord's Resistance Army. Eno yeyali ensaonga lwaki FDC yali tesobola kukubayo nkungaana z'abyabufuzi mu bitundu ebyo. KIno kyali kiragira ddala okunyigirizibwa abantu kwebaali bayitamu mu bukiika ddyo bwa Uganda abaali bawulira nti baali balakeddwa ebweru gavumenti mu Kampala.
Wadde nga waliwo kiremya ono yenna FDC ya wangula 30 ku 100 ku bululu, ekyali eky'obuwanguzi ennyo eri ekibiina kino ekyali tekinaba nakuweza. Ekibiina kyasikiriza ebibiina byonna ebibiina binansaangwa ebyali bivuganya nga [[:en:Uganda_People's_Congress|Uganda People's Congress]] n'ekya [[:en:Democratic_Party_(Uganda)|Democratic Party]].
== Obutasenvula ==
Mu 2011, FDC neera yakulembera abaali bavuganya Museveni ne NRM mu kulonda k'obwa pulezidenti ne mu bifo by'okukiika mu palamenti . Ekibiina neera kyalemererwa okugyawo obututuufu bwa Museveni. FDC yakola bubi nnyo mu 2006. Okuva mu kulonda kwa 2011, ekibiina kibadde kisaale nnyo mukutegeka obwegugungo kunguudo n'okwekalakaasa he nga n'ezimu zivuddemu okugugulana ne poliisi .
== Okutondawo gavumenti y'abantu ==
Oluvannyuma lw'okulonda kwa 2016 , eyali akutte bendera ya FDC Dr. Kizza Besigye yawakanya ebyali bivudde mu kulonda ebyafulumizibwa abavunaanyizibwa ku by'okulonda mu Uganda 'Electoral Commission'. Kino kyaliwo oluvannyuma lw'okubeera nga yali akwatibwa ewaka okumala emyezi esatu, nga yali agenda na kwerayiza nga pulezidenti w'abantu ba Uganda mu kifo eky'ekyaama. Yagenda mu maaso n'okutondawo gavumenti y'abantu eyalina cabinet n'abakulmebezze ba disitulikiti.<ref>{{Cite web}}https://nilepost.co.ug/2019/11/25/betty-nambooze-no-opposition-entity-is-as-strong-as-peoples-government-in-uganda</ref> Loodi meeya wa Kampala Elias Lukwago yalondebwa ng'omumyuka wa pulezidenti, n'abakulembezze b'eby'obufuzi abawerako baalondebwa ng'era bakola n'okutuusa kato mu gavumenti y'abantu.
== Bw'azze akola mu kulonda ==
=== Mu kulonda kw'obwa pulezidenti ===
{| class="wikitable" style="text-align:center"
!'''Election'''
!Party candidate
!'''Votes'''
!'''%'''
!'''Result'''
|-
|2006
| rowspan="3" |[[Kizza Besigye]]
|2,592,954
|37.39%
|'''Lost''' N
|-
|2011
|2,064,963
|26.01%
|'''Lost''' N
|-
|2016
|3,508,687
|35.61%
|'''Lost''' N
|-
|2021
|Patrick Oboi Amuriat
|323,536
|3.24%
|'''Lost''' N
|}
=== Okulonda kwa palamenti ya Uganda ===
{| class="wikitable" style="text-align:center"
! rowspan="2" |'''Election'''
! rowspan="2" |Party leader
!'''Votes'''
!'''%'''
!'''Votes'''
!'''%'''
! rowspan="2" |'''Seats'''
! rowspan="2" |'''+/–'''
! rowspan="2" |Position
! rowspan="2" |Government
|-
! colspan="2" |'''Constituency'''
! colspan="2" |Women
|-
|2006
| rowspan="3" |[[Kizza Besigye]]
|
|
|
|
|{{Composition bar|37|319|hex=#00BFFF}}
|37
|2nd
|{{no2|Opposition}}
|-
|2011
|1,070,109
|13.56%
|1,242,218
|16.84%
|{{Composition bar|34|375|hex=#00BFFF}}
|3
|2nd
|{{no2|Opposition}}
|-
|2016
|1,027,648
|12.73%
|929,680
|12.76%
|{{Composition bar|36|426|hex=#00BFFF}}
|2
|2nd
|{{no2|Opposition}}
|-
|2021
|Patrick Oboi Amuriat
|729,347
|7.30%
|674,154
|6,64%
|{{Composition bar|32|529|hex=#00BFFF}}
|4
|3rd
|{{no2|Opposition}}
|}
== Ebiwandiike ==
[[Category:Buganda]]
rzvz94q0pixs4ro4nkv3xogxypup1ar
76835
76834
2026-10-16T20:26:31Z
Thomas Eddie Irigei
11996
removed un necessary bolding
76835
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox political party|country=Uganda|colorcode={{party color|Forum for Democratic Change}}|name=Forum for Democratic Change|native_name=Jukwaa la Mabadiliko ya Kidemokrasia|leader=[[Patrick Amuriat Oboi]]|secretary=Nathan Nandala Mafabi|founded=2004|position=[[Centre-right politics|Centre-right]]|regional=[[Democrat Union of Africa]]|international=[[International Democrat Union]]|website={{url|http://fdc.ug/}}|seats1_title=[[National Assembly of Uganda]]|seats1={{Composition bar|32|529|{{party color|Forum for Democratic Change}}}}|ideology=[[Liberal democracy]]<br/>[[Liberal conservatism]]<br/>[[Secularism]]}}
'''Forum for Democratic Change''' mu luswahili: Jukwaa la Mabadiliko ya Kidemokrasia; '''FDC''' yatandikibwawo mu mwezi ogw'ekumineebiri nga 16 mu 2004, nga [[:en:Opposition_(parliamentary)|kyekibiina ekisinga okuvuganya]] mu Uganda.<ref name=":0">{{Cite web}}https://web.archive.org/web/20171103060423/http://www.refworld.org/docid/4e43d2ba2.html</ref>FDC yatandikibwawo ng'ekibiina ekigata abantu ekiyitibwa Reform Agenda, nadala abaayisibwamu amaso nga baali bagoberezi ba pulezidenti ba kibiina kya pulezidenti [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]] ekya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] (NRM). Pulezidenti w'ekibiina [[:en:Kizza_Besigye|Kizza Besigye]], eyali munywanyi nnyo wa Museveni, yeesimbawo ku bwa pulezidenti mu 2001, 2006, 2011 ne 2016.Mu mwezi gw'ekuminoogumu mu 2012, [[:en:Mugisha_Muntu|Mugisha Muntu]] yalondebwa ku bwa pulezidenti wa FDC okutuusa omwezi ogw'ekuminoogumu mu 2017 bweyawangulwa Patrick Oboi Amuriat aliko kati nga pulezidenti w'ekibiina kino n'okutuuka kati.2022.<ref name=":1">{{Cite news}}https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1466364/amuriat-fdc-party-president</ref>
FDC ebadde emu kubibiina ebisinze okuvuganya NRM mu [[:en:Ugandan_general_election,_2006|2006]], [[:en:2011_Ugandan_general_election|2011]], ne [[:en:2016_Ugandan_general_election|2016 ku bwa pulezidenti n'ebifo mu palamenti ku ky'obukiise]]. Besigye yeeyali pulezidenti w'ekibiina kino nga yafuna obululu 37 ku 100 ng'avuganya Museveni eyafuna 59 ku 100. Besigye yalumiriza obufere n'obubi bw'obululu era n'agaana ebyaava mu kulonda kuno.
Mu[[:en:Ugandan_general_election,_2006|kulonda kwa bonna nga 23 mu mwezi ogw'okubiri mu 2006]], ekibiina kyawangula ebifo 37 ku 289. Mukulonda kw'obwa pulezidenti okwaliwo mu naku z'omwezi, Besigye yawangula obululu 37.4 ku 100. Mukulonda kwa 2011, ekibiina kyakola bubi nga Besigye yafuna obululu 26.01 ku 100, ekibiina nekiwangula ebifo 34.
== Ebikikwatako ==
Obuvo bwa FDC butandika n'ebyafaayo by'obufuzi bwa NRM ng'ekulemberwa pulezidenti Museveni. NRM ng'eyita mu maggye ga [[:en:National_Resistance_Army|National Resistance Army]] (NRA) agaalwaana olutali lw'obuyeekera nga gaagala okugyako gavumenti ya [[:en:Milton_Obote|Milton Obote]] ne [[:en:Tito_Okello|Tito Okello]] nga oluvannyuma gajja mu buyinza mu Uganda mu1986. Mu lutalo lw'obuyeekera, Museveni yatondawo ebbibinja byeyafuula amaggye, nga bweyawangula obuyinza, yatandika okuzimba NRM okugifuula ekitongole ky'eby'obufuzi eky'amaanyi. Enkyuka kyuka eno yalaga okwagala kwa NRM okugaziya omusingi gwayo ogw'obufuzi nekiraga n'ebirubirirwa munda mu kibiina n'abamu kubaakitandikawo okuibeera nga baali baakugubwaawo batekebwe ebali.
Museveni baamwesigamako nnyo ku by'okuwagira [[:en:Tutsi|abatuutsi]] abanoonyi boobubuddamu n'abazukulu baabwe abaali baawalirizibwa aba [[:en:Hutu|Hutu]] okuva mu Rwanda ng'abasinga kyaliwo mu myaka gya 1960. Mu lutalo lw'obuyekera, NRA yava mu disitulikiti y'omumasekati lwa Luwero ng'ogenda mu bugwanjubwa bw'eggwanga ng'eno abaTuutsi abasinga gyebaali babatutte. Oluvannyuma lw'okufuna obuyinza, abatuutsi nga [[:en:Paul_Kagame|Paul Kagame]] ne [[:en:Fred_Gisa_Rwigyema|Fred Gisa Rwigyema]] eby'amaanyi mu maggye ne mugavumenti.
Engeri NRA gyeyali egenda mu maaso mu [[:en:Kampala|Kampala]] yali yayiriyiri nga mu mitendera gino, abantu abawerako baatekebwa mu kibinja kya NRA. Abasinga kubano baava mu ggwanga ly'erimu nga Museveni [[:en:Banyankole|ery'Abanyankole]] n'amawanga amalala okuva mu bugwanjuba [[:en:Batoro|ng'Abatoro.]] Aba NRA webeeyongera okudda mu [[:en:Buganda|Buganda]] nga bayita mu Masaka, ensengeka zaabwe zaayongerwako abaganda abaali baasengula okuva mu bitundu bya Buganda okwegata ku bayeekera. Abasinga kubano ekirubirirwa ky'okugoba gavumenti eyali ejjuddemu abantu abava mu bukiika ddyo bw'eggwanga. Waliwo n'abaakozesa akakisa kano ak'okukozesa NRA okuwangulira Buganda ekirubirirwa ky'okufuna gavumenti eyeetwala.
== Enjawukana mu NRM ==
Enkulakulana endala enungi yali nti abaaleetebwa mu NRA baali bajaasi nga bato abaali batya n'okuwa Museveni ekitiibwa. Kino tekyagenda bulungi n'abakulu ba NRA.
: ''"Yali mugezi nti yaleeta abaana abato abatalina bumannyirivu; abaali basobola okumuwa ekitiibwa.Abasinga kubano baali baakava ku yunivasite, nga n'abasinga baali tebagenda ngako ku masomero"''.<ref name=":0" />
Akabinja k'abantu abaali batendekebwa olw'ensonga ey'esimba baali bato nga basomyeko nebatandika okufuna enkizo mu NRM. Bangi baali begase ku lutalo luno nga lunatera okukomekerezebwa oba beegata ku NRM nga batendekeddwa olw'ensonga ey'esimba oluvannyuma lw'olutalo. Obutakwatagana buno bwali bwa bigambo oba bwa kwogera naye nga buli mubukambwe.
: ''"Abantu bangi batuyisizaamu amaaso, nga batuyita abaana abato abakula nga beekute ku Museveni".''
Akabinja k'abantu abaali batendekebwa olw'ensonga ey'esimba n'abanoonyi n'abatuutsi abanoonya obubuddamu batandikawo NRM wesinziira nga w'amaanyi, ng'ekibiina kyatandika okulabika ng'ekyamawanga. Eby'obufuzi bya Uganda byali bijudde enjawukana mu mawanga, ng'akabinja k'abantu abaali batendekebwa olw'ensonga ey'esimba abaali abato, ng'enkizo empya gyebaali baakubiriza ng'okuleetebwa kwab'enganda zaabwe mu bifo bya gavumenti eby'amaanyi.Abasinga ku bakabinja k'abantu abaali batendekebwa olw'ensonga ey'esimba baali bava mu bukiika kono bwabugwanjuba bwa Uganda nga Museveni.
Omusingi ogw'amaanyi gwebaali basibukako gwatandika okunafuwa, abatuutsi abanoonya obubudamu nga bakulemberwa [[:en:Fred_Rwigema|Fred Rwigema]] baasalawo okuddayo e Rwanda okulwanyisa gavumenti ya Habyarimana. Okufiirwa banamaggye abamaanyi n'abawabuzi ab'eby'obufuzi nadala mu bakozi by'obwambega kyaleka Museveni ng'ali mu bwetaavu. NRM yakimannya nti yalino okugaziya okusaba kwayo nga mukisooka baalina okusanyusa [[:en:Baganda|Abaganda]] eggwanga ly'abantu erisinga mu Uganda nga bakomyawo [[:en:Kabaka_of_Buganda|Kabaka]], n'okuleeta abantu okuva mu mawanga amalala nga babayingiza mu bitongole by'eby'okwerinda. NRM yakatiriza omulimu gwayo ogw'okutereeza amateeka n'obutebenkevu mu ggwanga nga batekawo okutya mu mawanga g'omubukiika kono amaggye g'omubukkiika ddyo aga Obote ne [[:en:Idi_Amin|Idi Amin]] gaali gakukomawo singa NRM yamelererwa. Okutya kuno kwaletebwawo olutalo olwali mu bujkiika ddyo olwalimu ekibinja kya [[:en:Lords_Resistance_Army|Lords Resistance Army]]. NRM yalina obuyinza eri enkulakulana mu by'enfuna mu bukiika kono bwa Uganda.
Obuvumu obupya bweyalina, Museveni yatandika okukola ku buli yali awakanya obuyinza bwe mu NRM. Abasinga ku bano baali ba memba abaasooka mu NRM/NRA, nga mwemuli omuduumizi w'amaggye Major General Mugisha Muntu n'abakulmebezze ba NRM abalala ab'amaanyi. Abasinga ku bakulmebezze bano baali baagala bawumulire mu mirembe mu disitulikiti gyebabazaala, naye abalala nga Mugisha Muntu n'eyali omwogezi wa NRM Winnie Byanyima, baatandika okuwakanya Museveni. Wabula waaliwo okunyumirwa okutonotono okumenyawo NRM, si kukubiriza kyuka kyuka okuva munda.<ref name=":1" />
Kino kyakyusa mu kulonda kw'obwa puleidenti mu 2001 Besigye eyali munamaggye eyawumula bweyavuganya Museveni ku bwa pulezidenti. Besigye yali tamannyikiddwa mu badukanya NRM/NRA<ref name=":1" />, naye obuvumu bweyayolesa mu kwesimbawo kyasikiriza nnyo obuwagizi.
== Okutondawo Olukiiko olw'Enkyukakyuka mu Bufuzi bwa demokulasiya ==
FDC yatondebwawo mu butongole mu 2004. Besigye yali agenze mu Amerika mubuwanganguse gyeyava n'agenda mu South Afrika. Etandikwa y'ekibiina kino yali mu Uganda ng'abaali ba memba ba NRM nebagobwa baali basaale nnyo mu kutandikwa ekibiina kino okuvuganya Museveni. Ekirubirirwa baakyongeramu amaanyi Museveni bweyakola eteeka eryali limukiriza okuyimirirawo ekisaja eky'okusatu ku bwa pulezidenti.Kino kyanyiiza banazirwanako abaali mu NRM nebasigalamu mu NRM nga balindirira okutwala obuyinza singa Museveni anyuka ku ky'obukulmebezze. Enkyuka kyuka yavumirirwa nnyo abamu ku baali ku ludda lwa Museveni nga [[:en:Eriya_Kategaya|Eriya Kategaya]] nga mu kaseera ako yali alabibwa nga namba biri munsengeka za NRM/NRA . Okuvuganya kuno tekwataganya Museveni eyali yeenywezezza mu NRM.
FDC yafunamu nnyo mulusirika luno, nga Besigye bweyakomawo mu Uganda, yakizuula nti FDC yalina obuwagizi obutagambibwa obwali ne munsengeka za NRM. Ensonga eno yawaliriza Museveni okukwata Besigye. Wadde nga kyaali kyali kibusibwa nti Besigye anaawangula okulonda kuno ng'avuganya Museveni, ensonga lwaki yali asikiriza obuwagizi bungi okuva mu NRA kati gyebayita [[:en:Uganda_People's_Defence_Force|Uganda People's Defence Force]] nga bamemba baalina ekiroowozo ekireetamu ky'okwawulamu amaggye. FDC yalina abaduumizi abaava mu maggye ga NRA bangi nga mwemuli ne Mugisha Muntu eyali omuduumizi w'amaggye. Ensoga endala yali nti banabyabufuzi abasinga baali bava mu bitundu byebimu ebya Uganda nga Museveni nga wano webaali basobola okusikiriza obuwagizi okuva mu bantu ba pulezidenti yennyini.
Okukwatibwa kwa Besigye kyali nsobi y'eby'obyfuzu eyaviirako FDC okwongera okufuna obumannyifu. Wabula ekibiina kyatandika okuboonaboona olw'obuwanguzi bwekyali kifunye. Abamannyifu abasinga baali ba memba ba NRMwabula baali bagayaavu okuvaayo okuwakanya Museveni. Banabyabufuzi nga Eriya Kategaya, eyali omukulmebezze wa FDC, baali batya omumutuukirira. Kiremya omulala yali nti gavumenti yateekawo amateeka agatategerekeka ku Besigye okumulemesa okutekega enkungaana z'eby'obulonzi. FDC yali emannyikiddwa nnyo mu bitundu by'omubibuga nadala ekibuga ekikulu ekya Kampala, naye ng'obudde obutuno obw'okukola enkungaana mu byalo bwaali ebitundu 70 ku 100 mu bantu abakyali abalamu. NRM, ku mukono omulala yamala amaanyi mangi, ng'ekuba enkungaana enene mu bitundu by'omubyalo ne mububuga obutono.
FDC ne Besigye baali batutumu mu bukiika ddyo abantu gyebaali bamazze ebanga lya myaka 20 nga bali mu kuboonaboona olw'olutalo olwali wakati wa gavumenti n'abayekera ba Lord's Resistance Army. Eno yeyali ensaonga lwaki FDC yali tesobola kukubayo nkungaana z'abyabufuzi mu bitundu ebyo. KIno kyali kiragira ddala okunyigirizibwa abantu kwebaali bayitamu mu bukiika ddyo bwa Uganda abaali bawulira nti baali balakeddwa ebweru gavumenti mu Kampala.
Wadde nga waliwo kiremya ono yenna FDC ya wangula 30 ku 100 ku bululu, ekyali eky'obuwanguzi ennyo eri ekibiina kino ekyali tekinaba nakuweza. Ekibiina kyasikiriza ebibiina byonna ebibiina binansaangwa ebyali bivuganya nga [[:en:Uganda_People's_Congress|Uganda People's Congress]] n'ekya [[:en:Democratic_Party_(Uganda)|Democratic Party]].
== Obutasenvula ==
Mu 2011, FDC neera yakulembera abaali bavuganya Museveni ne NRM mu kulonda k'obwa pulezidenti ne mu bifo by'okukiika mu palamenti . Ekibiina neera kyalemererwa okugyawo obututuufu bwa Museveni. FDC yakola bubi nnyo mu 2006. Okuva mu kulonda kwa 2011, ekibiina kibadde kisaale nnyo mukutegeka obwegugungo kunguudo n'okwekalakaasa he nga n'ezimu zivuddemu okugugulana ne poliisi .
== Okutondawo gavumenti y'abantu ==
Oluvannyuma lw'okulonda kwa 2016 , eyali akutte bendera ya FDC Dr. Kizza Besigye yawakanya ebyali bivudde mu kulonda ebyafulumizibwa abavunaanyizibwa ku by'okulonda mu Uganda 'Electoral Commission'. Kino kyaliwo oluvannyuma lw'okubeera nga yali akwatibwa ewaka okumala emyezi esatu, nga yali agenda na kwerayiza nga pulezidenti w'abantu ba Uganda mu kifo eky'ekyaama. Yagenda mu maaso n'okutondawo gavumenti y'abantu eyalina cabinet n'abakulmebezze ba disitulikiti.<ref>{{Cite web}}https://nilepost.co.ug/2019/11/25/betty-nambooze-no-opposition-entity-is-as-strong-as-peoples-government-in-uganda</ref> Loodi meeya wa Kampala Elias Lukwago yalondebwa ng'omumyuka wa pulezidenti, n'abakulembezze b'eby'obufuzi abawerako baalondebwa ng'era bakola n'okutuusa kato mu gavumenti y'abantu.
== Bw'azze akola mu kulonda ==
=== Mu kulonda kw'obwa pulezidenti ===
{| class="wikitable" style="text-align:center"
!Election
!Party candidate
!'''Votes'''
!'''%'''
!'''Result'''
|-
|2006
| rowspan="3" |[[Kizza Besigye]]
|2,592,954
|37.39%
|'''Lost''' N
|-
|2011
|2,064,963
|26.01%
|'''Lost''' N
|-
|2016
|3,508,687
|35.61%
|'''Lost''' N
|-
|2021
|Patrick Oboi Amuriat
|323,536
|3.24%
|'''Lost''' N
|}
=== Okulonda kwa palamenti ya Uganda ===
{| class="wikitable" style="text-align:center"
! rowspan="2" |'''Election'''
! rowspan="2" |Party leader
!'''Votes'''
!'''%'''
!'''Votes'''
!'''%'''
! rowspan="2" |'''Seats'''
! rowspan="2" |'''+/–'''
! rowspan="2" |Position
! rowspan="2" |Government
|-
! colspan="2" |'''Constituency'''
! colspan="2" |Women
|-
|2006
| rowspan="3" |[[Kizza Besigye]]
|
|
|
|
|{{Composition bar|37|319|hex=#00BFFF}}
|37
|2nd
|{{no2|Opposition}}
|-
|2011
|1,070,109
|13.56%
|1,242,218
|16.84%
|{{Composition bar|34|375|hex=#00BFFF}}
|3
|2nd
|{{no2|Opposition}}
|-
|2016
|1,027,648
|12.73%
|929,680
|12.76%
|{{Composition bar|36|426|hex=#00BFFF}}
|2
|2nd
|{{no2|Opposition}}
|-
|2021
|Patrick Oboi Amuriat
|729,347
|7.30%
|674,154
|6,64%
|{{Composition bar|32|529|hex=#00BFFF}}
|4
|3rd
|{{no2|Opposition}}
|}
== Ebiwandiike ==
[[Category:Buganda]]
7ukzpijg4b0bsef0640omc685gxue49
76836
76835
2026-10-16T20:26:53Z
Thomas Eddie Irigei
11996
removed un necessary bolding
76836
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox political party|country=Uganda|colorcode={{party color|Forum for Democratic Change}}|name=Forum for Democratic Change|native_name=Jukwaa la Mabadiliko ya Kidemokrasia|leader=[[Patrick Amuriat Oboi]]|secretary=Nathan Nandala Mafabi|founded=2004|position=[[Centre-right politics|Centre-right]]|regional=[[Democrat Union of Africa]]|international=[[International Democrat Union]]|website={{url|http://fdc.ug/}}|seats1_title=[[National Assembly of Uganda]]|seats1={{Composition bar|32|529|{{party color|Forum for Democratic Change}}}}|ideology=[[Liberal democracy]]<br/>[[Liberal conservatism]]<br/>[[Secularism]]}}
'''Forum for Democratic Change''' mu luswahili: Jukwaa la Mabadiliko ya Kidemokrasia; '''FDC''' yatandikibwawo mu mwezi ogw'ekumineebiri nga 16 mu 2004, nga [[:en:Opposition_(parliamentary)|kyekibiina ekisinga okuvuganya]] mu Uganda.<ref name=":0">{{Cite web}}https://web.archive.org/web/20171103060423/http://www.refworld.org/docid/4e43d2ba2.html</ref>FDC yatandikibwawo ng'ekibiina ekigata abantu ekiyitibwa Reform Agenda, nadala abaayisibwamu amaso nga baali bagoberezi ba pulezidenti ba kibiina kya pulezidenti [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]] ekya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] (NRM). Pulezidenti w'ekibiina [[:en:Kizza_Besigye|Kizza Besigye]], eyali munywanyi nnyo wa Museveni, yeesimbawo ku bwa pulezidenti mu 2001, 2006, 2011 ne 2016.Mu mwezi gw'ekuminoogumu mu 2012, [[:en:Mugisha_Muntu|Mugisha Muntu]] yalondebwa ku bwa pulezidenti wa FDC okutuusa omwezi ogw'ekuminoogumu mu 2017 bweyawangulwa Patrick Oboi Amuriat aliko kati nga pulezidenti w'ekibiina kino n'okutuuka kati.2022.<ref name=":1">{{Cite news}}https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1466364/amuriat-fdc-party-president</ref>
FDC ebadde emu kubibiina ebisinze okuvuganya NRM mu [[:en:Ugandan_general_election,_2006|2006]], [[:en:2011_Ugandan_general_election|2011]], ne [[:en:2016_Ugandan_general_election|2016 ku bwa pulezidenti n'ebifo mu palamenti ku ky'obukiise]]. Besigye yeeyali pulezidenti w'ekibiina kino nga yafuna obululu 37 ku 100 ng'avuganya Museveni eyafuna 59 ku 100. Besigye yalumiriza obufere n'obubi bw'obululu era n'agaana ebyaava mu kulonda kuno.
Mu[[:en:Ugandan_general_election,_2006|kulonda kwa bonna nga 23 mu mwezi ogw'okubiri mu 2006]], ekibiina kyawangula ebifo 37 ku 289. Mukulonda kw'obwa pulezidenti okwaliwo mu naku z'omwezi, Besigye yawangula obululu 37.4 ku 100. Mukulonda kwa 2011, ekibiina kyakola bubi nga Besigye yafuna obululu 26.01 ku 100, ekibiina nekiwangula ebifo 34.
== Ebikikwatako ==
Obuvo bwa FDC butandika n'ebyafaayo by'obufuzi bwa NRM ng'ekulemberwa pulezidenti Museveni. NRM ng'eyita mu maggye ga [[:en:National_Resistance_Army|National Resistance Army]] (NRA) agaalwaana olutali lw'obuyeekera nga gaagala okugyako gavumenti ya [[:en:Milton_Obote|Milton Obote]] ne [[:en:Tito_Okello|Tito Okello]] nga oluvannyuma gajja mu buyinza mu Uganda mu1986. Mu lutalo lw'obuyeekera, Museveni yatondawo ebbibinja byeyafuula amaggye, nga bweyawangula obuyinza, yatandika okuzimba NRM okugifuula ekitongole ky'eby'obufuzi eky'amaanyi. Enkyuka kyuka eno yalaga okwagala kwa NRM okugaziya omusingi gwayo ogw'obufuzi nekiraga n'ebirubirirwa munda mu kibiina n'abamu kubaakitandikawo okuibeera nga baali baakugubwaawo batekebwe ebali.
Museveni baamwesigamako nnyo ku by'okuwagira [[:en:Tutsi|abatuutsi]] abanoonyi boobubuddamu n'abazukulu baabwe abaali baawalirizibwa aba [[:en:Hutu|Hutu]] okuva mu Rwanda ng'abasinga kyaliwo mu myaka gya 1960. Mu lutalo lw'obuyekera, NRA yava mu disitulikiti y'omumasekati lwa Luwero ng'ogenda mu bugwanjubwa bw'eggwanga ng'eno abaTuutsi abasinga gyebaali babatutte. Oluvannyuma lw'okufuna obuyinza, abatuutsi nga [[:en:Paul_Kagame|Paul Kagame]] ne [[:en:Fred_Gisa_Rwigyema|Fred Gisa Rwigyema]] eby'amaanyi mu maggye ne mugavumenti.
Engeri NRA gyeyali egenda mu maaso mu [[:en:Kampala|Kampala]] yali yayiriyiri nga mu mitendera gino, abantu abawerako baatekebwa mu kibinja kya NRA. Abasinga kubano baava mu ggwanga ly'erimu nga Museveni [[:en:Banyankole|ery'Abanyankole]] n'amawanga amalala okuva mu bugwanjuba [[:en:Batoro|ng'Abatoro.]] Aba NRA webeeyongera okudda mu [[:en:Buganda|Buganda]] nga bayita mu Masaka, ensengeka zaabwe zaayongerwako abaganda abaali baasengula okuva mu bitundu bya Buganda okwegata ku bayeekera. Abasinga kubano ekirubirirwa ky'okugoba gavumenti eyali ejjuddemu abantu abava mu bukiika ddyo bw'eggwanga. Waliwo n'abaakozesa akakisa kano ak'okukozesa NRA okuwangulira Buganda ekirubirirwa ky'okufuna gavumenti eyeetwala.
== Enjawukana mu NRM ==
Enkulakulana endala enungi yali nti abaaleetebwa mu NRA baali bajaasi nga bato abaali batya n'okuwa Museveni ekitiibwa. Kino tekyagenda bulungi n'abakulu ba NRA.
: ''"Yali mugezi nti yaleeta abaana abato abatalina bumannyirivu; abaali basobola okumuwa ekitiibwa.Abasinga kubano baali baakava ku yunivasite, nga n'abasinga baali tebagenda ngako ku masomero"''.<ref name=":0" />
Akabinja k'abantu abaali batendekebwa olw'ensonga ey'esimba baali bato nga basomyeko nebatandika okufuna enkizo mu NRM. Bangi baali begase ku lutalo luno nga lunatera okukomekerezebwa oba beegata ku NRM nga batendekeddwa olw'ensonga ey'esimba oluvannyuma lw'olutalo. Obutakwatagana buno bwali bwa bigambo oba bwa kwogera naye nga buli mubukambwe.
: ''"Abantu bangi batuyisizaamu amaaso, nga batuyita abaana abato abakula nga beekute ku Museveni".''
Akabinja k'abantu abaali batendekebwa olw'ensonga ey'esimba n'abanoonyi n'abatuutsi abanoonya obubuddamu batandikawo NRM wesinziira nga w'amaanyi, ng'ekibiina kyatandika okulabika ng'ekyamawanga. Eby'obufuzi bya Uganda byali bijudde enjawukana mu mawanga, ng'akabinja k'abantu abaali batendekebwa olw'ensonga ey'esimba abaali abato, ng'enkizo empya gyebaali baakubiriza ng'okuleetebwa kwab'enganda zaabwe mu bifo bya gavumenti eby'amaanyi.Abasinga ku bakabinja k'abantu abaali batendekebwa olw'ensonga ey'esimba baali bava mu bukiika kono bwabugwanjuba bwa Uganda nga Museveni.
Omusingi ogw'amaanyi gwebaali basibukako gwatandika okunafuwa, abatuutsi abanoonya obubudamu nga bakulemberwa [[:en:Fred_Rwigema|Fred Rwigema]] baasalawo okuddayo e Rwanda okulwanyisa gavumenti ya Habyarimana. Okufiirwa banamaggye abamaanyi n'abawabuzi ab'eby'obufuzi nadala mu bakozi by'obwambega kyaleka Museveni ng'ali mu bwetaavu. NRM yakimannya nti yalino okugaziya okusaba kwayo nga mukisooka baalina okusanyusa [[:en:Baganda|Abaganda]] eggwanga ly'abantu erisinga mu Uganda nga bakomyawo [[:en:Kabaka_of_Buganda|Kabaka]], n'okuleeta abantu okuva mu mawanga amalala nga babayingiza mu bitongole by'eby'okwerinda. NRM yakatiriza omulimu gwayo ogw'okutereeza amateeka n'obutebenkevu mu ggwanga nga batekawo okutya mu mawanga g'omubukiika kono amaggye g'omubukkiika ddyo aga Obote ne [[:en:Idi_Amin|Idi Amin]] gaali gakukomawo singa NRM yamelererwa. Okutya kuno kwaletebwawo olutalo olwali mu bujkiika ddyo olwalimu ekibinja kya [[:en:Lords_Resistance_Army|Lords Resistance Army]]. NRM yalina obuyinza eri enkulakulana mu by'enfuna mu bukiika kono bwa Uganda.
Obuvumu obupya bweyalina, Museveni yatandika okukola ku buli yali awakanya obuyinza bwe mu NRM. Abasinga ku bano baali ba memba abaasooka mu NRM/NRA, nga mwemuli omuduumizi w'amaggye Major General Mugisha Muntu n'abakulmebezze ba NRM abalala ab'amaanyi. Abasinga ku bakulmebezze bano baali baagala bawumulire mu mirembe mu disitulikiti gyebabazaala, naye abalala nga Mugisha Muntu n'eyali omwogezi wa NRM Winnie Byanyima, baatandika okuwakanya Museveni. Wabula waaliwo okunyumirwa okutonotono okumenyawo NRM, si kukubiriza kyuka kyuka okuva munda.<ref name=":1" />
Kino kyakyusa mu kulonda kw'obwa puleidenti mu 2001 Besigye eyali munamaggye eyawumula bweyavuganya Museveni ku bwa pulezidenti. Besigye yali tamannyikiddwa mu badukanya NRM/NRA<ref name=":1" />, naye obuvumu bweyayolesa mu kwesimbawo kyasikiriza nnyo obuwagizi.
== Okutondawo Olukiiko olw'Enkyukakyuka mu Bufuzi bwa demokulasiya ==
FDC yatondebwawo mu butongole mu 2004. Besigye yali agenze mu Amerika mubuwanganguse gyeyava n'agenda mu South Afrika. Etandikwa y'ekibiina kino yali mu Uganda ng'abaali ba memba ba NRM nebagobwa baali basaale nnyo mu kutandikwa ekibiina kino okuvuganya Museveni. Ekirubirirwa baakyongeramu amaanyi Museveni bweyakola eteeka eryali limukiriza okuyimirirawo ekisaja eky'okusatu ku bwa pulezidenti.Kino kyanyiiza banazirwanako abaali mu NRM nebasigalamu mu NRM nga balindirira okutwala obuyinza singa Museveni anyuka ku ky'obukulmebezze. Enkyuka kyuka yavumirirwa nnyo abamu ku baali ku ludda lwa Museveni nga [[:en:Eriya_Kategaya|Eriya Kategaya]] nga mu kaseera ako yali alabibwa nga namba biri munsengeka za NRM/NRA . Okuvuganya kuno tekwataganya Museveni eyali yeenywezezza mu NRM.
FDC yafunamu nnyo mulusirika luno, nga Besigye bweyakomawo mu Uganda, yakizuula nti FDC yalina obuwagizi obutagambibwa obwali ne munsengeka za NRM. Ensonga eno yawaliriza Museveni okukwata Besigye. Wadde nga kyaali kyali kibusibwa nti Besigye anaawangula okulonda kuno ng'avuganya Museveni, ensonga lwaki yali asikiriza obuwagizi bungi okuva mu NRA kati gyebayita [[:en:Uganda_People's_Defence_Force|Uganda People's Defence Force]] nga bamemba baalina ekiroowozo ekireetamu ky'okwawulamu amaggye. FDC yalina abaduumizi abaava mu maggye ga NRA bangi nga mwemuli ne Mugisha Muntu eyali omuduumizi w'amaggye. Ensoga endala yali nti banabyabufuzi abasinga baali bava mu bitundu byebimu ebya Uganda nga Museveni nga wano webaali basobola okusikiriza obuwagizi okuva mu bantu ba pulezidenti yennyini.
Okukwatibwa kwa Besigye kyali nsobi y'eby'obyfuzu eyaviirako FDC okwongera okufuna obumannyifu. Wabula ekibiina kyatandika okuboonaboona olw'obuwanguzi bwekyali kifunye. Abamannyifu abasinga baali ba memba ba NRMwabula baali bagayaavu okuvaayo okuwakanya Museveni. Banabyabufuzi nga Eriya Kategaya, eyali omukulmebezze wa FDC, baali batya omumutuukirira. Kiremya omulala yali nti gavumenti yateekawo amateeka agatategerekeka ku Besigye okumulemesa okutekega enkungaana z'eby'obulonzi. FDC yali emannyikiddwa nnyo mu bitundu by'omubibuga nadala ekibuga ekikulu ekya Kampala, naye ng'obudde obutuno obw'okukola enkungaana mu byalo bwaali ebitundu 70 ku 100 mu bantu abakyali abalamu. NRM, ku mukono omulala yamala amaanyi mangi, ng'ekuba enkungaana enene mu bitundu by'omubyalo ne mububuga obutono.
FDC ne Besigye baali batutumu mu bukiika ddyo abantu gyebaali bamazze ebanga lya myaka 20 nga bali mu kuboonaboona olw'olutalo olwali wakati wa gavumenti n'abayekera ba Lord's Resistance Army. Eno yeyali ensaonga lwaki FDC yali tesobola kukubayo nkungaana z'abyabufuzi mu bitundu ebyo. KIno kyali kiragira ddala okunyigirizibwa abantu kwebaali bayitamu mu bukiika ddyo bwa Uganda abaali bawulira nti baali balakeddwa ebweru gavumenti mu Kampala.
Wadde nga waliwo kiremya ono yenna FDC ya wangula 30 ku 100 ku bululu, ekyali eky'obuwanguzi ennyo eri ekibiina kino ekyali tekinaba nakuweza. Ekibiina kyasikiriza ebibiina byonna ebibiina binansaangwa ebyali bivuganya nga [[:en:Uganda_People's_Congress|Uganda People's Congress]] n'ekya [[:en:Democratic_Party_(Uganda)|Democratic Party]].
== Obutasenvula ==
Mu 2011, FDC neera yakulembera abaali bavuganya Museveni ne NRM mu kulonda k'obwa pulezidenti ne mu bifo by'okukiika mu palamenti . Ekibiina neera kyalemererwa okugyawo obututuufu bwa Museveni. FDC yakola bubi nnyo mu 2006. Okuva mu kulonda kwa 2011, ekibiina kibadde kisaale nnyo mukutegeka obwegugungo kunguudo n'okwekalakaasa he nga n'ezimu zivuddemu okugugulana ne poliisi .
== Okutondawo gavumenti y'abantu ==
Oluvannyuma lw'okulonda kwa 2016 , eyali akutte bendera ya FDC Dr. Kizza Besigye yawakanya ebyali bivudde mu kulonda ebyafulumizibwa abavunaanyizibwa ku by'okulonda mu Uganda 'Electoral Commission'. Kino kyaliwo oluvannyuma lw'okubeera nga yali akwatibwa ewaka okumala emyezi esatu, nga yali agenda na kwerayiza nga pulezidenti w'abantu ba Uganda mu kifo eky'ekyaama. Yagenda mu maaso n'okutondawo gavumenti y'abantu eyalina cabinet n'abakulmebezze ba disitulikiti.<ref>{{Cite web}}https://nilepost.co.ug/2019/11/25/betty-nambooze-no-opposition-entity-is-as-strong-as-peoples-government-in-uganda</ref> Loodi meeya wa Kampala Elias Lukwago yalondebwa ng'omumyuka wa pulezidenti, n'abakulembezze b'eby'obufuzi abawerako baalondebwa ng'era bakola n'okutuusa kato mu gavumenti y'abantu.
== Bw'azze akola mu kulonda ==
=== Mu kulonda kw'obwa pulezidenti ===
{| class="wikitable" style="text-align:center"
!Election
!Party candidate
!'''Votes'''
!'''%'''
!'''Result'''
|-
|2006
| rowspan="3" |[[Kizza Besigye]]
|2,592,954
|37.39%
|'''Lost''' N
|-
|2011
|2,064,963
|26.01%
|'''Lost''' N
|-
|2016
|3,508,687
|35.61%
|'''Lost''' N
|-
|2021
|Patrick Oboi Amuriat
|323,536
|3.24%
|'''Lost''' N
|}
=== Okulonda kwa palamenti ya Uganda ===
{| class="wikitable" style="text-align:center"
! rowspan="2" |Election
! rowspan="2" |Party leader
!'''Votes'''
!'''%'''
!'''Votes'''
!'''%'''
! rowspan="2" |'''Seats'''
! rowspan="2" |'''+/–'''
! rowspan="2" |Position
! rowspan="2" |Government
|-
! colspan="2" |'''Constituency'''
! colspan="2" |Women
|-
|2006
| rowspan="3" |[[Kizza Besigye]]
|
|
|
|
|{{Composition bar|37|319|hex=#00BFFF}}
|37
|2nd
|{{no2|Opposition}}
|-
|2011
|1,070,109
|13.56%
|1,242,218
|16.84%
|{{Composition bar|34|375|hex=#00BFFF}}
|3
|2nd
|{{no2|Opposition}}
|-
|2016
|1,027,648
|12.73%
|929,680
|12.76%
|{{Composition bar|36|426|hex=#00BFFF}}
|2
|2nd
|{{no2|Opposition}}
|-
|2021
|Patrick Oboi Amuriat
|729,347
|7.30%
|674,154
|6,64%
|{{Composition bar|32|529|hex=#00BFFF}}
|4
|3rd
|{{no2|Opposition}}
|}
== Ebiwandiike ==
[[Category:Buganda]]
skv133i20w4qbinxhb7mtpvgd24k4l9
76837
76836
2026-10-16T20:27:15Z
Thomas Eddie Irigei
11996
removed unnecessary bolding
76837
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox political party|country=Uganda|colorcode={{party color|Forum for Democratic Change}}|name=Forum for Democratic Change|native_name=Jukwaa la Mabadiliko ya Kidemokrasia|leader=[[Patrick Amuriat Oboi]]|secretary=Nathan Nandala Mafabi|founded=2004|position=[[Centre-right politics|Centre-right]]|regional=[[Democrat Union of Africa]]|international=[[International Democrat Union]]|website={{url|http://fdc.ug/}}|seats1_title=[[National Assembly of Uganda]]|seats1={{Composition bar|32|529|{{party color|Forum for Democratic Change}}}}|ideology=[[Liberal democracy]]<br/>[[Liberal conservatism]]<br/>[[Secularism]]}}
'''Forum for Democratic Change''' mu luswahili: Jukwaa la Mabadiliko ya Kidemokrasia; '''FDC''' yatandikibwawo mu mwezi ogw'ekumineebiri nga 16 mu 2004, nga [[:en:Opposition_(parliamentary)|kyekibiina ekisinga okuvuganya]] mu Uganda.<ref name=":0">{{Cite web}}https://web.archive.org/web/20171103060423/http://www.refworld.org/docid/4e43d2ba2.html</ref>FDC yatandikibwawo ng'ekibiina ekigata abantu ekiyitibwa Reform Agenda, nadala abaayisibwamu amaso nga baali bagoberezi ba pulezidenti ba kibiina kya pulezidenti [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]] ekya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] (NRM). Pulezidenti w'ekibiina [[:en:Kizza_Besigye|Kizza Besigye]], eyali munywanyi nnyo wa Museveni, yeesimbawo ku bwa pulezidenti mu 2001, 2006, 2011 ne 2016.Mu mwezi gw'ekuminoogumu mu 2012, [[:en:Mugisha_Muntu|Mugisha Muntu]] yalondebwa ku bwa pulezidenti wa FDC okutuusa omwezi ogw'ekuminoogumu mu 2017 bweyawangulwa Patrick Oboi Amuriat aliko kati nga pulezidenti w'ekibiina kino n'okutuuka kati.2022.<ref name=":1">{{Cite news}}https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1466364/amuriat-fdc-party-president</ref>
FDC ebadde emu kubibiina ebisinze okuvuganya NRM mu [[:en:Ugandan_general_election,_2006|2006]], [[:en:2011_Ugandan_general_election|2011]], ne [[:en:2016_Ugandan_general_election|2016 ku bwa pulezidenti n'ebifo mu palamenti ku ky'obukiise]]. Besigye yeeyali pulezidenti w'ekibiina kino nga yafuna obululu 37 ku 100 ng'avuganya Museveni eyafuna 59 ku 100. Besigye yalumiriza obufere n'obubi bw'obululu era n'agaana ebyaava mu kulonda kuno.
Mu[[:en:Ugandan_general_election,_2006|kulonda kwa bonna nga 23 mu mwezi ogw'okubiri mu 2006]], ekibiina kyawangula ebifo 37 ku 289. Mukulonda kw'obwa pulezidenti okwaliwo mu naku z'omwezi, Besigye yawangula obululu 37.4 ku 100. Mukulonda kwa 2011, ekibiina kyakola bubi nga Besigye yafuna obululu 26.01 ku 100, ekibiina nekiwangula ebifo 34.
== Ebikikwatako ==
Obuvo bwa FDC butandika n'ebyafaayo by'obufuzi bwa NRM ng'ekulemberwa pulezidenti Museveni. NRM ng'eyita mu maggye ga [[:en:National_Resistance_Army|National Resistance Army]] (NRA) agaalwaana olutali lw'obuyeekera nga gaagala okugyako gavumenti ya [[:en:Milton_Obote|Milton Obote]] ne [[:en:Tito_Okello|Tito Okello]] nga oluvannyuma gajja mu buyinza mu Uganda mu1986. Mu lutalo lw'obuyeekera, Museveni yatondawo ebbibinja byeyafuula amaggye, nga bweyawangula obuyinza, yatandika okuzimba NRM okugifuula ekitongole ky'eby'obufuzi eky'amaanyi. Enkyuka kyuka eno yalaga okwagala kwa NRM okugaziya omusingi gwayo ogw'obufuzi nekiraga n'ebirubirirwa munda mu kibiina n'abamu kubaakitandikawo okuibeera nga baali baakugubwaawo batekebwe ebali.
Museveni baamwesigamako nnyo ku by'okuwagira [[:en:Tutsi|abatuutsi]] abanoonyi boobubuddamu n'abazukulu baabwe abaali baawalirizibwa aba [[:en:Hutu|Hutu]] okuva mu Rwanda ng'abasinga kyaliwo mu myaka gya 1960. Mu lutalo lw'obuyekera, NRA yava mu disitulikiti y'omumasekati lwa Luwero ng'ogenda mu bugwanjubwa bw'eggwanga ng'eno abaTuutsi abasinga gyebaali babatutte. Oluvannyuma lw'okufuna obuyinza, abatuutsi nga [[:en:Paul_Kagame|Paul Kagame]] ne [[:en:Fred_Gisa_Rwigyema|Fred Gisa Rwigyema]] eby'amaanyi mu maggye ne mugavumenti.
Engeri NRA gyeyali egenda mu maaso mu [[:en:Kampala|Kampala]] yali yayiriyiri nga mu mitendera gino, abantu abawerako baatekebwa mu kibinja kya NRA. Abasinga kubano baava mu ggwanga ly'erimu nga Museveni [[:en:Banyankole|ery'Abanyankole]] n'amawanga amalala okuva mu bugwanjuba [[:en:Batoro|ng'Abatoro.]] Aba NRA webeeyongera okudda mu [[:en:Buganda|Buganda]] nga bayita mu Masaka, ensengeka zaabwe zaayongerwako abaganda abaali baasengula okuva mu bitundu bya Buganda okwegata ku bayeekera. Abasinga kubano ekirubirirwa ky'okugoba gavumenti eyali ejjuddemu abantu abava mu bukiika ddyo bw'eggwanga. Waliwo n'abaakozesa akakisa kano ak'okukozesa NRA okuwangulira Buganda ekirubirirwa ky'okufuna gavumenti eyeetwala.
== Enjawukana mu NRM ==
Enkulakulana endala enungi yali nti abaaleetebwa mu NRA baali bajaasi nga bato abaali batya n'okuwa Museveni ekitiibwa. Kino tekyagenda bulungi n'abakulu ba NRA.
: ''"Yali mugezi nti yaleeta abaana abato abatalina bumannyirivu; abaali basobola okumuwa ekitiibwa.Abasinga kubano baali baakava ku yunivasite, nga n'abasinga baali tebagenda ngako ku masomero"''.<ref name=":0" />
Akabinja k'abantu abaali batendekebwa olw'ensonga ey'esimba baali bato nga basomyeko nebatandika okufuna enkizo mu NRM. Bangi baali begase ku lutalo luno nga lunatera okukomekerezebwa oba beegata ku NRM nga batendekeddwa olw'ensonga ey'esimba oluvannyuma lw'olutalo. Obutakwatagana buno bwali bwa bigambo oba bwa kwogera naye nga buli mubukambwe.
: ''"Abantu bangi batuyisizaamu amaaso, nga batuyita abaana abato abakula nga beekute ku Museveni".''
Akabinja k'abantu abaali batendekebwa olw'ensonga ey'esimba n'abanoonyi n'abatuutsi abanoonya obubuddamu batandikawo NRM wesinziira nga w'amaanyi, ng'ekibiina kyatandika okulabika ng'ekyamawanga. Eby'obufuzi bya Uganda byali bijudde enjawukana mu mawanga, ng'akabinja k'abantu abaali batendekebwa olw'ensonga ey'esimba abaali abato, ng'enkizo empya gyebaali baakubiriza ng'okuleetebwa kwab'enganda zaabwe mu bifo bya gavumenti eby'amaanyi.Abasinga ku bakabinja k'abantu abaali batendekebwa olw'ensonga ey'esimba baali bava mu bukiika kono bwabugwanjuba bwa Uganda nga Museveni.
Omusingi ogw'amaanyi gwebaali basibukako gwatandika okunafuwa, abatuutsi abanoonya obubudamu nga bakulemberwa [[:en:Fred_Rwigema|Fred Rwigema]] baasalawo okuddayo e Rwanda okulwanyisa gavumenti ya Habyarimana. Okufiirwa banamaggye abamaanyi n'abawabuzi ab'eby'obufuzi nadala mu bakozi by'obwambega kyaleka Museveni ng'ali mu bwetaavu. NRM yakimannya nti yalino okugaziya okusaba kwayo nga mukisooka baalina okusanyusa [[:en:Baganda|Abaganda]] eggwanga ly'abantu erisinga mu Uganda nga bakomyawo [[:en:Kabaka_of_Buganda|Kabaka]], n'okuleeta abantu okuva mu mawanga amalala nga babayingiza mu bitongole by'eby'okwerinda. NRM yakatiriza omulimu gwayo ogw'okutereeza amateeka n'obutebenkevu mu ggwanga nga batekawo okutya mu mawanga g'omubukiika kono amaggye g'omubukkiika ddyo aga Obote ne [[:en:Idi_Amin|Idi Amin]] gaali gakukomawo singa NRM yamelererwa. Okutya kuno kwaletebwawo olutalo olwali mu bujkiika ddyo olwalimu ekibinja kya [[:en:Lords_Resistance_Army|Lords Resistance Army]]. NRM yalina obuyinza eri enkulakulana mu by'enfuna mu bukiika kono bwa Uganda.
Obuvumu obupya bweyalina, Museveni yatandika okukola ku buli yali awakanya obuyinza bwe mu NRM. Abasinga ku bano baali ba memba abaasooka mu NRM/NRA, nga mwemuli omuduumizi w'amaggye Major General Mugisha Muntu n'abakulmebezze ba NRM abalala ab'amaanyi. Abasinga ku bakulmebezze bano baali baagala bawumulire mu mirembe mu disitulikiti gyebabazaala, naye abalala nga Mugisha Muntu n'eyali omwogezi wa NRM Winnie Byanyima, baatandika okuwakanya Museveni. Wabula waaliwo okunyumirwa okutonotono okumenyawo NRM, si kukubiriza kyuka kyuka okuva munda.<ref name=":1" />
Kino kyakyusa mu kulonda kw'obwa puleidenti mu 2001 Besigye eyali munamaggye eyawumula bweyavuganya Museveni ku bwa pulezidenti. Besigye yali tamannyikiddwa mu badukanya NRM/NRA<ref name=":1" />, naye obuvumu bweyayolesa mu kwesimbawo kyasikiriza nnyo obuwagizi.
== Okutondawo Olukiiko olw'Enkyukakyuka mu Bufuzi bwa demokulasiya ==
FDC yatondebwawo mu butongole mu 2004. Besigye yali agenze mu Amerika mubuwanganguse gyeyava n'agenda mu South Afrika. Etandikwa y'ekibiina kino yali mu Uganda ng'abaali ba memba ba NRM nebagobwa baali basaale nnyo mu kutandikwa ekibiina kino okuvuganya Museveni. Ekirubirirwa baakyongeramu amaanyi Museveni bweyakola eteeka eryali limukiriza okuyimirirawo ekisaja eky'okusatu ku bwa pulezidenti.Kino kyanyiiza banazirwanako abaali mu NRM nebasigalamu mu NRM nga balindirira okutwala obuyinza singa Museveni anyuka ku ky'obukulmebezze. Enkyuka kyuka yavumirirwa nnyo abamu ku baali ku ludda lwa Museveni nga [[:en:Eriya_Kategaya|Eriya Kategaya]] nga mu kaseera ako yali alabibwa nga namba biri munsengeka za NRM/NRA . Okuvuganya kuno tekwataganya Museveni eyali yeenywezezza mu NRM.
FDC yafunamu nnyo mulusirika luno, nga Besigye bweyakomawo mu Uganda, yakizuula nti FDC yalina obuwagizi obutagambibwa obwali ne munsengeka za NRM. Ensonga eno yawaliriza Museveni okukwata Besigye. Wadde nga kyaali kyali kibusibwa nti Besigye anaawangula okulonda kuno ng'avuganya Museveni, ensonga lwaki yali asikiriza obuwagizi bungi okuva mu NRA kati gyebayita [[:en:Uganda_People's_Defence_Force|Uganda People's Defence Force]] nga bamemba baalina ekiroowozo ekireetamu ky'okwawulamu amaggye. FDC yalina abaduumizi abaava mu maggye ga NRA bangi nga mwemuli ne Mugisha Muntu eyali omuduumizi w'amaggye. Ensoga endala yali nti banabyabufuzi abasinga baali bava mu bitundu byebimu ebya Uganda nga Museveni nga wano webaali basobola okusikiriza obuwagizi okuva mu bantu ba pulezidenti yennyini.
Okukwatibwa kwa Besigye kyali nsobi y'eby'obyfuzu eyaviirako FDC okwongera okufuna obumannyifu. Wabula ekibiina kyatandika okuboonaboona olw'obuwanguzi bwekyali kifunye. Abamannyifu abasinga baali ba memba ba NRMwabula baali bagayaavu okuvaayo okuwakanya Museveni. Banabyabufuzi nga Eriya Kategaya, eyali omukulmebezze wa FDC, baali batya omumutuukirira. Kiremya omulala yali nti gavumenti yateekawo amateeka agatategerekeka ku Besigye okumulemesa okutekega enkungaana z'eby'obulonzi. FDC yali emannyikiddwa nnyo mu bitundu by'omubibuga nadala ekibuga ekikulu ekya Kampala, naye ng'obudde obutuno obw'okukola enkungaana mu byalo bwaali ebitundu 70 ku 100 mu bantu abakyali abalamu. NRM, ku mukono omulala yamala amaanyi mangi, ng'ekuba enkungaana enene mu bitundu by'omubyalo ne mububuga obutono.
FDC ne Besigye baali batutumu mu bukiika ddyo abantu gyebaali bamazze ebanga lya myaka 20 nga bali mu kuboonaboona olw'olutalo olwali wakati wa gavumenti n'abayekera ba Lord's Resistance Army. Eno yeyali ensaonga lwaki FDC yali tesobola kukubayo nkungaana z'abyabufuzi mu bitundu ebyo. KIno kyali kiragira ddala okunyigirizibwa abantu kwebaali bayitamu mu bukiika ddyo bwa Uganda abaali bawulira nti baali balakeddwa ebweru gavumenti mu Kampala.
Wadde nga waliwo kiremya ono yenna FDC ya wangula 30 ku 100 ku bululu, ekyali eky'obuwanguzi ennyo eri ekibiina kino ekyali tekinaba nakuweza. Ekibiina kyasikiriza ebibiina byonna ebibiina binansaangwa ebyali bivuganya nga [[:en:Uganda_People's_Congress|Uganda People's Congress]] n'ekya [[:en:Democratic_Party_(Uganda)|Democratic Party]].
== Obutasenvula ==
Mu 2011, FDC neera yakulembera abaali bavuganya Museveni ne NRM mu kulonda k'obwa pulezidenti ne mu bifo by'okukiika mu palamenti . Ekibiina neera kyalemererwa okugyawo obututuufu bwa Museveni. FDC yakola bubi nnyo mu 2006. Okuva mu kulonda kwa 2011, ekibiina kibadde kisaale nnyo mukutegeka obwegugungo kunguudo n'okwekalakaasa he nga n'ezimu zivuddemu okugugulana ne poliisi .
== Okutondawo gavumenti y'abantu ==
Oluvannyuma lw'okulonda kwa 2016 , eyali akutte bendera ya FDC Dr. Kizza Besigye yawakanya ebyali bivudde mu kulonda ebyafulumizibwa abavunaanyizibwa ku by'okulonda mu Uganda 'Electoral Commission'. Kino kyaliwo oluvannyuma lw'okubeera nga yali akwatibwa ewaka okumala emyezi esatu, nga yali agenda na kwerayiza nga pulezidenti w'abantu ba Uganda mu kifo eky'ekyaama. Yagenda mu maaso n'okutondawo gavumenti y'abantu eyalina cabinet n'abakulmebezze ba disitulikiti.<ref>{{Cite web}}https://nilepost.co.ug/2019/11/25/betty-nambooze-no-opposition-entity-is-as-strong-as-peoples-government-in-uganda</ref> Loodi meeya wa Kampala Elias Lukwago yalondebwa ng'omumyuka wa pulezidenti, n'abakulembezze b'eby'obufuzi abawerako baalondebwa ng'era bakola n'okutuusa kato mu gavumenti y'abantu.
== Bw'azze akola mu kulonda ==
=== Mu kulonda kw'obwa pulezidenti ===
{| class="wikitable" style="text-align:center"
!Election
!Party candidate
!'''Votes'''
!'''%'''
!'''Result'''
|-
|2006
| rowspan="3" |[[Kizza Besigye]]
|2,592,954
|37.39%
|'''Lost''' N
|-
|2011
|2,064,963
|26.01%
|'''Lost''' N
|-
|2016
|3,508,687
|35.61%
|'''Lost''' N
|-
|2021
|Patrick Oboi Amuriat
|323,536
|3.24%
|'''Lost''' N
|}
=== Okulonda kwa palamenti ya Uganda ===
{| class="wikitable" style="text-align:center"
! rowspan="2" |Election
! rowspan="2" |Party leader
!Votes
!'''%'''
!'''Votes'''
!'''%'''
! rowspan="2" |'''Seats'''
! rowspan="2" |'''+/–'''
! rowspan="2" |Position
! rowspan="2" |Government
|-
! colspan="2" |'''Constituency'''
! colspan="2" |Women
|-
|2006
| rowspan="3" |[[Kizza Besigye]]
|
|
|
|
|{{Composition bar|37|319|hex=#00BFFF}}
|37
|2nd
|{{no2|Opposition}}
|-
|2011
|1,070,109
|13.56%
|1,242,218
|16.84%
|{{Composition bar|34|375|hex=#00BFFF}}
|3
|2nd
|{{no2|Opposition}}
|-
|2016
|1,027,648
|12.73%
|929,680
|12.76%
|{{Composition bar|36|426|hex=#00BFFF}}
|2
|2nd
|{{no2|Opposition}}
|-
|2021
|Patrick Oboi Amuriat
|729,347
|7.30%
|674,154
|6,64%
|{{Composition bar|32|529|hex=#00BFFF}}
|4
|3rd
|{{no2|Opposition}}
|}
== Ebiwandiike ==
[[Category:Buganda]]
sg67tqzggsagg5j2vnipje4adc7se7b
76838
76837
2026-10-16T20:27:32Z
Thomas Eddie Irigei
11996
removed unnecessary bolding
76838
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox political party|country=Uganda|colorcode={{party color|Forum for Democratic Change}}|name=Forum for Democratic Change|native_name=Jukwaa la Mabadiliko ya Kidemokrasia|leader=[[Patrick Amuriat Oboi]]|secretary=Nathan Nandala Mafabi|founded=2004|position=[[Centre-right politics|Centre-right]]|regional=[[Democrat Union of Africa]]|international=[[International Democrat Union]]|website={{url|http://fdc.ug/}}|seats1_title=[[National Assembly of Uganda]]|seats1={{Composition bar|32|529|{{party color|Forum for Democratic Change}}}}|ideology=[[Liberal democracy]]<br/>[[Liberal conservatism]]<br/>[[Secularism]]}}
'''Forum for Democratic Change''' mu luswahili: Jukwaa la Mabadiliko ya Kidemokrasia; '''FDC''' yatandikibwawo mu mwezi ogw'ekumineebiri nga 16 mu 2004, nga [[:en:Opposition_(parliamentary)|kyekibiina ekisinga okuvuganya]] mu Uganda.<ref name=":0">{{Cite web}}https://web.archive.org/web/20171103060423/http://www.refworld.org/docid/4e43d2ba2.html</ref>FDC yatandikibwawo ng'ekibiina ekigata abantu ekiyitibwa Reform Agenda, nadala abaayisibwamu amaso nga baali bagoberezi ba pulezidenti ba kibiina kya pulezidenti [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]] ekya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] (NRM). Pulezidenti w'ekibiina [[:en:Kizza_Besigye|Kizza Besigye]], eyali munywanyi nnyo wa Museveni, yeesimbawo ku bwa pulezidenti mu 2001, 2006, 2011 ne 2016.Mu mwezi gw'ekuminoogumu mu 2012, [[:en:Mugisha_Muntu|Mugisha Muntu]] yalondebwa ku bwa pulezidenti wa FDC okutuusa omwezi ogw'ekuminoogumu mu 2017 bweyawangulwa Patrick Oboi Amuriat aliko kati nga pulezidenti w'ekibiina kino n'okutuuka kati.2022.<ref name=":1">{{Cite news}}https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1466364/amuriat-fdc-party-president</ref>
FDC ebadde emu kubibiina ebisinze okuvuganya NRM mu [[:en:Ugandan_general_election,_2006|2006]], [[:en:2011_Ugandan_general_election|2011]], ne [[:en:2016_Ugandan_general_election|2016 ku bwa pulezidenti n'ebifo mu palamenti ku ky'obukiise]]. Besigye yeeyali pulezidenti w'ekibiina kino nga yafuna obululu 37 ku 100 ng'avuganya Museveni eyafuna 59 ku 100. Besigye yalumiriza obufere n'obubi bw'obululu era n'agaana ebyaava mu kulonda kuno.
Mu[[:en:Ugandan_general_election,_2006|kulonda kwa bonna nga 23 mu mwezi ogw'okubiri mu 2006]], ekibiina kyawangula ebifo 37 ku 289. Mukulonda kw'obwa pulezidenti okwaliwo mu naku z'omwezi, Besigye yawangula obululu 37.4 ku 100. Mukulonda kwa 2011, ekibiina kyakola bubi nga Besigye yafuna obululu 26.01 ku 100, ekibiina nekiwangula ebifo 34.
== Ebikikwatako ==
Obuvo bwa FDC butandika n'ebyafaayo by'obufuzi bwa NRM ng'ekulemberwa pulezidenti Museveni. NRM ng'eyita mu maggye ga [[:en:National_Resistance_Army|National Resistance Army]] (NRA) agaalwaana olutali lw'obuyeekera nga gaagala okugyako gavumenti ya [[:en:Milton_Obote|Milton Obote]] ne [[:en:Tito_Okello|Tito Okello]] nga oluvannyuma gajja mu buyinza mu Uganda mu1986. Mu lutalo lw'obuyeekera, Museveni yatondawo ebbibinja byeyafuula amaggye, nga bweyawangula obuyinza, yatandika okuzimba NRM okugifuula ekitongole ky'eby'obufuzi eky'amaanyi. Enkyuka kyuka eno yalaga okwagala kwa NRM okugaziya omusingi gwayo ogw'obufuzi nekiraga n'ebirubirirwa munda mu kibiina n'abamu kubaakitandikawo okuibeera nga baali baakugubwaawo batekebwe ebali.
Museveni baamwesigamako nnyo ku by'okuwagira [[:en:Tutsi|abatuutsi]] abanoonyi boobubuddamu n'abazukulu baabwe abaali baawalirizibwa aba [[:en:Hutu|Hutu]] okuva mu Rwanda ng'abasinga kyaliwo mu myaka gya 1960. Mu lutalo lw'obuyekera, NRA yava mu disitulikiti y'omumasekati lwa Luwero ng'ogenda mu bugwanjubwa bw'eggwanga ng'eno abaTuutsi abasinga gyebaali babatutte. Oluvannyuma lw'okufuna obuyinza, abatuutsi nga [[:en:Paul_Kagame|Paul Kagame]] ne [[:en:Fred_Gisa_Rwigyema|Fred Gisa Rwigyema]] eby'amaanyi mu maggye ne mugavumenti.
Engeri NRA gyeyali egenda mu maaso mu [[:en:Kampala|Kampala]] yali yayiriyiri nga mu mitendera gino, abantu abawerako baatekebwa mu kibinja kya NRA. Abasinga kubano baava mu ggwanga ly'erimu nga Museveni [[:en:Banyankole|ery'Abanyankole]] n'amawanga amalala okuva mu bugwanjuba [[:en:Batoro|ng'Abatoro.]] Aba NRA webeeyongera okudda mu [[:en:Buganda|Buganda]] nga bayita mu Masaka, ensengeka zaabwe zaayongerwako abaganda abaali baasengula okuva mu bitundu bya Buganda okwegata ku bayeekera. Abasinga kubano ekirubirirwa ky'okugoba gavumenti eyali ejjuddemu abantu abava mu bukiika ddyo bw'eggwanga. Waliwo n'abaakozesa akakisa kano ak'okukozesa NRA okuwangulira Buganda ekirubirirwa ky'okufuna gavumenti eyeetwala.
== Enjawukana mu NRM ==
Enkulakulana endala enungi yali nti abaaleetebwa mu NRA baali bajaasi nga bato abaali batya n'okuwa Museveni ekitiibwa. Kino tekyagenda bulungi n'abakulu ba NRA.
: ''"Yali mugezi nti yaleeta abaana abato abatalina bumannyirivu; abaali basobola okumuwa ekitiibwa.Abasinga kubano baali baakava ku yunivasite, nga n'abasinga baali tebagenda ngako ku masomero"''.<ref name=":0" />
Akabinja k'abantu abaali batendekebwa olw'ensonga ey'esimba baali bato nga basomyeko nebatandika okufuna enkizo mu NRM. Bangi baali begase ku lutalo luno nga lunatera okukomekerezebwa oba beegata ku NRM nga batendekeddwa olw'ensonga ey'esimba oluvannyuma lw'olutalo. Obutakwatagana buno bwali bwa bigambo oba bwa kwogera naye nga buli mubukambwe.
: ''"Abantu bangi batuyisizaamu amaaso, nga batuyita abaana abato abakula nga beekute ku Museveni".''
Akabinja k'abantu abaali batendekebwa olw'ensonga ey'esimba n'abanoonyi n'abatuutsi abanoonya obubuddamu batandikawo NRM wesinziira nga w'amaanyi, ng'ekibiina kyatandika okulabika ng'ekyamawanga. Eby'obufuzi bya Uganda byali bijudde enjawukana mu mawanga, ng'akabinja k'abantu abaali batendekebwa olw'ensonga ey'esimba abaali abato, ng'enkizo empya gyebaali baakubiriza ng'okuleetebwa kwab'enganda zaabwe mu bifo bya gavumenti eby'amaanyi.Abasinga ku bakabinja k'abantu abaali batendekebwa olw'ensonga ey'esimba baali bava mu bukiika kono bwabugwanjuba bwa Uganda nga Museveni.
Omusingi ogw'amaanyi gwebaali basibukako gwatandika okunafuwa, abatuutsi abanoonya obubudamu nga bakulemberwa [[:en:Fred_Rwigema|Fred Rwigema]] baasalawo okuddayo e Rwanda okulwanyisa gavumenti ya Habyarimana. Okufiirwa banamaggye abamaanyi n'abawabuzi ab'eby'obufuzi nadala mu bakozi by'obwambega kyaleka Museveni ng'ali mu bwetaavu. NRM yakimannya nti yalino okugaziya okusaba kwayo nga mukisooka baalina okusanyusa [[:en:Baganda|Abaganda]] eggwanga ly'abantu erisinga mu Uganda nga bakomyawo [[:en:Kabaka_of_Buganda|Kabaka]], n'okuleeta abantu okuva mu mawanga amalala nga babayingiza mu bitongole by'eby'okwerinda. NRM yakatiriza omulimu gwayo ogw'okutereeza amateeka n'obutebenkevu mu ggwanga nga batekawo okutya mu mawanga g'omubukiika kono amaggye g'omubukkiika ddyo aga Obote ne [[:en:Idi_Amin|Idi Amin]] gaali gakukomawo singa NRM yamelererwa. Okutya kuno kwaletebwawo olutalo olwali mu bujkiika ddyo olwalimu ekibinja kya [[:en:Lords_Resistance_Army|Lords Resistance Army]]. NRM yalina obuyinza eri enkulakulana mu by'enfuna mu bukiika kono bwa Uganda.
Obuvumu obupya bweyalina, Museveni yatandika okukola ku buli yali awakanya obuyinza bwe mu NRM. Abasinga ku bano baali ba memba abaasooka mu NRM/NRA, nga mwemuli omuduumizi w'amaggye Major General Mugisha Muntu n'abakulmebezze ba NRM abalala ab'amaanyi. Abasinga ku bakulmebezze bano baali baagala bawumulire mu mirembe mu disitulikiti gyebabazaala, naye abalala nga Mugisha Muntu n'eyali omwogezi wa NRM Winnie Byanyima, baatandika okuwakanya Museveni. Wabula waaliwo okunyumirwa okutonotono okumenyawo NRM, si kukubiriza kyuka kyuka okuva munda.<ref name=":1" />
Kino kyakyusa mu kulonda kw'obwa puleidenti mu 2001 Besigye eyali munamaggye eyawumula bweyavuganya Museveni ku bwa pulezidenti. Besigye yali tamannyikiddwa mu badukanya NRM/NRA<ref name=":1" />, naye obuvumu bweyayolesa mu kwesimbawo kyasikiriza nnyo obuwagizi.
== Okutondawo Olukiiko olw'Enkyukakyuka mu Bufuzi bwa demokulasiya ==
FDC yatondebwawo mu butongole mu 2004. Besigye yali agenze mu Amerika mubuwanganguse gyeyava n'agenda mu South Afrika. Etandikwa y'ekibiina kino yali mu Uganda ng'abaali ba memba ba NRM nebagobwa baali basaale nnyo mu kutandikwa ekibiina kino okuvuganya Museveni. Ekirubirirwa baakyongeramu amaanyi Museveni bweyakola eteeka eryali limukiriza okuyimirirawo ekisaja eky'okusatu ku bwa pulezidenti.Kino kyanyiiza banazirwanako abaali mu NRM nebasigalamu mu NRM nga balindirira okutwala obuyinza singa Museveni anyuka ku ky'obukulmebezze. Enkyuka kyuka yavumirirwa nnyo abamu ku baali ku ludda lwa Museveni nga [[:en:Eriya_Kategaya|Eriya Kategaya]] nga mu kaseera ako yali alabibwa nga namba biri munsengeka za NRM/NRA . Okuvuganya kuno tekwataganya Museveni eyali yeenywezezza mu NRM.
FDC yafunamu nnyo mulusirika luno, nga Besigye bweyakomawo mu Uganda, yakizuula nti FDC yalina obuwagizi obutagambibwa obwali ne munsengeka za NRM. Ensonga eno yawaliriza Museveni okukwata Besigye. Wadde nga kyaali kyali kibusibwa nti Besigye anaawangula okulonda kuno ng'avuganya Museveni, ensonga lwaki yali asikiriza obuwagizi bungi okuva mu NRA kati gyebayita [[:en:Uganda_People's_Defence_Force|Uganda People's Defence Force]] nga bamemba baalina ekiroowozo ekireetamu ky'okwawulamu amaggye. FDC yalina abaduumizi abaava mu maggye ga NRA bangi nga mwemuli ne Mugisha Muntu eyali omuduumizi w'amaggye. Ensoga endala yali nti banabyabufuzi abasinga baali bava mu bitundu byebimu ebya Uganda nga Museveni nga wano webaali basobola okusikiriza obuwagizi okuva mu bantu ba pulezidenti yennyini.
Okukwatibwa kwa Besigye kyali nsobi y'eby'obyfuzu eyaviirako FDC okwongera okufuna obumannyifu. Wabula ekibiina kyatandika okuboonaboona olw'obuwanguzi bwekyali kifunye. Abamannyifu abasinga baali ba memba ba NRMwabula baali bagayaavu okuvaayo okuwakanya Museveni. Banabyabufuzi nga Eriya Kategaya, eyali omukulmebezze wa FDC, baali batya omumutuukirira. Kiremya omulala yali nti gavumenti yateekawo amateeka agatategerekeka ku Besigye okumulemesa okutekega enkungaana z'eby'obulonzi. FDC yali emannyikiddwa nnyo mu bitundu by'omubibuga nadala ekibuga ekikulu ekya Kampala, naye ng'obudde obutuno obw'okukola enkungaana mu byalo bwaali ebitundu 70 ku 100 mu bantu abakyali abalamu. NRM, ku mukono omulala yamala amaanyi mangi, ng'ekuba enkungaana enene mu bitundu by'omubyalo ne mububuga obutono.
FDC ne Besigye baali batutumu mu bukiika ddyo abantu gyebaali bamazze ebanga lya myaka 20 nga bali mu kuboonaboona olw'olutalo olwali wakati wa gavumenti n'abayekera ba Lord's Resistance Army. Eno yeyali ensaonga lwaki FDC yali tesobola kukubayo nkungaana z'abyabufuzi mu bitundu ebyo. KIno kyali kiragira ddala okunyigirizibwa abantu kwebaali bayitamu mu bukiika ddyo bwa Uganda abaali bawulira nti baali balakeddwa ebweru gavumenti mu Kampala.
Wadde nga waliwo kiremya ono yenna FDC ya wangula 30 ku 100 ku bululu, ekyali eky'obuwanguzi ennyo eri ekibiina kino ekyali tekinaba nakuweza. Ekibiina kyasikiriza ebibiina byonna ebibiina binansaangwa ebyali bivuganya nga [[:en:Uganda_People's_Congress|Uganda People's Congress]] n'ekya [[:en:Democratic_Party_(Uganda)|Democratic Party]].
== Obutasenvula ==
Mu 2011, FDC neera yakulembera abaali bavuganya Museveni ne NRM mu kulonda k'obwa pulezidenti ne mu bifo by'okukiika mu palamenti . Ekibiina neera kyalemererwa okugyawo obututuufu bwa Museveni. FDC yakola bubi nnyo mu 2006. Okuva mu kulonda kwa 2011, ekibiina kibadde kisaale nnyo mukutegeka obwegugungo kunguudo n'okwekalakaasa he nga n'ezimu zivuddemu okugugulana ne poliisi .
== Okutondawo gavumenti y'abantu ==
Oluvannyuma lw'okulonda kwa 2016 , eyali akutte bendera ya FDC Dr. Kizza Besigye yawakanya ebyali bivudde mu kulonda ebyafulumizibwa abavunaanyizibwa ku by'okulonda mu Uganda 'Electoral Commission'. Kino kyaliwo oluvannyuma lw'okubeera nga yali akwatibwa ewaka okumala emyezi esatu, nga yali agenda na kwerayiza nga pulezidenti w'abantu ba Uganda mu kifo eky'ekyaama. Yagenda mu maaso n'okutondawo gavumenti y'abantu eyalina cabinet n'abakulmebezze ba disitulikiti.<ref>{{Cite web}}https://nilepost.co.ug/2019/11/25/betty-nambooze-no-opposition-entity-is-as-strong-as-peoples-government-in-uganda</ref> Loodi meeya wa Kampala Elias Lukwago yalondebwa ng'omumyuka wa pulezidenti, n'abakulembezze b'eby'obufuzi abawerako baalondebwa ng'era bakola n'okutuusa kato mu gavumenti y'abantu.
== Bw'azze akola mu kulonda ==
=== Mu kulonda kw'obwa pulezidenti ===
{| class="wikitable" style="text-align:center"
!Election
!Party candidate
!'''Votes'''
!'''%'''
!'''Result'''
|-
|2006
| rowspan="3" |[[Kizza Besigye]]
|2,592,954
|37.39%
|'''Lost''' N
|-
|2011
|2,064,963
|26.01%
|'''Lost''' N
|-
|2016
|3,508,687
|35.61%
|'''Lost''' N
|-
|2021
|Patrick Oboi Amuriat
|323,536
|3.24%
|'''Lost''' N
|}
=== Okulonda kwa palamenti ya Uganda ===
{| class="wikitable" style="text-align:center"
! rowspan="2" |Election
! rowspan="2" |Party leader
!Votes
!'''%'''
!'''Votes'''
!'''%'''
! rowspan="2" |Seats
! rowspan="2" |'''+/–'''
! rowspan="2" |Position
! rowspan="2" |Government
|-
! colspan="2" |'''Constituency'''
! colspan="2" |Women
|-
|2006
| rowspan="3" |[[Kizza Besigye]]
|
|
|
|
|{{Composition bar|37|319|hex=#00BFFF}}
|37
|2nd
|{{no2|Opposition}}
|-
|2011
|1,070,109
|13.56%
|1,242,218
|16.84%
|{{Composition bar|34|375|hex=#00BFFF}}
|3
|2nd
|{{no2|Opposition}}
|-
|2016
|1,027,648
|12.73%
|929,680
|12.76%
|{{Composition bar|36|426|hex=#00BFFF}}
|2
|2nd
|{{no2|Opposition}}
|-
|2021
|Patrick Oboi Amuriat
|729,347
|7.30%
|674,154
|6,64%
|{{Composition bar|32|529|hex=#00BFFF}}
|4
|3rd
|{{no2|Opposition}}
|}
== Ebiwandiike ==
[[Category:Buganda]]
9k8nftsxpb9rw3l7ho1vc51typwl79i
76839
76838
2026-10-16T20:27:48Z
Thomas Eddie Irigei
11996
removed duplicated link
76839
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox political party|country=Uganda|colorcode={{party color|Forum for Democratic Change}}|name=Forum for Democratic Change|native_name=Jukwaa la Mabadiliko ya Kidemokrasia|leader=[[Patrick Amuriat Oboi]]|secretary=Nathan Nandala Mafabi|founded=2004|position=[[Centre-right politics|Centre-right]]|regional=[[Democrat Union of Africa]]|international=[[International Democrat Union]]|website={{url|http://fdc.ug/}}|seats1_title=[[National Assembly of Uganda]]|seats1={{Composition bar|32|529|{{party color|Forum for Democratic Change}}}}|ideology=[[Liberal democracy]]<br/>[[Liberal conservatism]]<br/>[[Secularism]]}}
'''Forum for Democratic Change''' mu luswahili: Jukwaa la Mabadiliko ya Kidemokrasia; '''FDC''' yatandikibwawo mu mwezi ogw'ekumineebiri nga 16 mu 2004, nga [[:en:Opposition_(parliamentary)|kyekibiina ekisinga okuvuganya]] mu Uganda.<ref name=":0">{{Cite web}}https://web.archive.org/web/20171103060423/http://www.refworld.org/docid/4e43d2ba2.html</ref>FDC yatandikibwawo ng'ekibiina ekigata abantu ekiyitibwa Reform Agenda, nadala abaayisibwamu amaso nga baali bagoberezi ba pulezidenti ba kibiina kya pulezidenti [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]] ekya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] (NRM). Pulezidenti w'ekibiina [[:en:Kizza_Besigye|Kizza Besigye]], eyali munywanyi nnyo wa Museveni, yeesimbawo ku bwa pulezidenti mu 2001, 2006, 2011 ne 2016.Mu mwezi gw'ekuminoogumu mu 2012, [[:en:Mugisha_Muntu|Mugisha Muntu]] yalondebwa ku bwa pulezidenti wa FDC okutuusa omwezi ogw'ekuminoogumu mu 2017 bweyawangulwa Patrick Oboi Amuriat aliko kati nga pulezidenti w'ekibiina kino n'okutuuka kati.2022.<ref name=":1">{{Cite news}}https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1466364/amuriat-fdc-party-president</ref>
FDC ebadde emu kubibiina ebisinze okuvuganya NRM mu [[:en:Ugandan_general_election,_2006|2006]], [[:en:2011_Ugandan_general_election|2011]], ne [[:en:2016_Ugandan_general_election|2016 ku bwa pulezidenti n'ebifo mu palamenti ku ky'obukiise]]. Besigye yeeyali pulezidenti w'ekibiina kino nga yafuna obululu 37 ku 100 ng'avuganya Museveni eyafuna 59 ku 100. Besigye yalumiriza obufere n'obubi bw'obululu era n'agaana ebyaava mu kulonda kuno.
Mu[[:en:Ugandan_general_election,_2006|kulonda kwa bonna nga 23 mu mwezi ogw'okubiri mu 2006]], ekibiina kyawangula ebifo 37 ku 289. Mukulonda kw'obwa pulezidenti okwaliwo mu naku z'omwezi, Besigye yawangula obululu 37.4 ku 100. Mukulonda kwa 2011, ekibiina kyakola bubi nga Besigye yafuna obululu 26.01 ku 100, ekibiina nekiwangula ebifo 34.
== Ebikikwatako ==
Obuvo bwa FDC butandika n'ebyafaayo by'obufuzi bwa NRM ng'ekulemberwa pulezidenti Museveni. NRM ng'eyita mu maggye ga [[:en:National_Resistance_Army|National Resistance Army]] (NRA) agaalwaana olutali lw'obuyeekera nga gaagala okugyako gavumenti ya [[:en:Milton_Obote|Milton Obote]] ne [[:en:Tito_Okello|Tito Okello]] nga oluvannyuma gajja mu buyinza mu Uganda mu1986. Mu lutalo lw'obuyeekera, Museveni yatondawo ebbibinja byeyafuula amaggye, nga bweyawangula obuyinza, yatandika okuzimba NRM okugifuula ekitongole ky'eby'obufuzi eky'amaanyi. Enkyuka kyuka eno yalaga okwagala kwa NRM okugaziya omusingi gwayo ogw'obufuzi nekiraga n'ebirubirirwa munda mu kibiina n'abamu kubaakitandikawo okuibeera nga baali baakugubwaawo batekebwe ebali.
Museveni baamwesigamako nnyo ku by'okuwagira [[:en:Tutsi|abatuutsi]] abanoonyi boobubuddamu n'abazukulu baabwe abaali baawalirizibwa aba [[:en:Hutu|Hutu]] okuva mu Rwanda ng'abasinga kyaliwo mu myaka gya 1960. Mu lutalo lw'obuyekera, NRA yava mu disitulikiti y'omumasekati lwa Luwero ng'ogenda mu bugwanjubwa bw'eggwanga ng'eno abaTuutsi abasinga gyebaali babatutte. Oluvannyuma lw'okufuna obuyinza, abatuutsi nga [[:en:Paul_Kagame|Paul Kagame]] ne [[:en:Fred_Gisa_Rwigyema|Fred Gisa Rwigyema]] eby'amaanyi mu maggye ne mugavumenti.
Engeri NRA gyeyali egenda mu maaso mu [[:en:Kampala|Kampala]] yali yayiriyiri nga mu mitendera gino, abantu abawerako baatekebwa mu kibinja kya NRA. Abasinga kubano baava mu ggwanga ly'erimu nga Museveni [[:en:Banyankole|ery'Abanyankole]] n'amawanga amalala okuva mu bugwanjuba [[:en:Batoro|ng'Abatoro.]] Aba NRA webeeyongera okudda mu [[:en:Buganda|Buganda]] nga bayita mu Masaka, ensengeka zaabwe zaayongerwako abaganda abaali baasengula okuva mu bitundu bya Buganda okwegata ku bayeekera. Abasinga kubano ekirubirirwa ky'okugoba gavumenti eyali ejjuddemu abantu abava mu bukiika ddyo bw'eggwanga. Waliwo n'abaakozesa akakisa kano ak'okukozesa NRA okuwangulira Buganda ekirubirirwa ky'okufuna gavumenti eyeetwala.
== Enjawukana mu NRM ==
Enkulakulana endala enungi yali nti abaaleetebwa mu NRA baali bajaasi nga bato abaali batya n'okuwa Museveni ekitiibwa. Kino tekyagenda bulungi n'abakulu ba NRA.
: ''"Yali mugezi nti yaleeta abaana abato abatalina bumannyirivu; abaali basobola okumuwa ekitiibwa.Abasinga kubano baali baakava ku yunivasite, nga n'abasinga baali tebagenda ngako ku masomero"''.<ref name=":0" />
Akabinja k'abantu abaali batendekebwa olw'ensonga ey'esimba baali bato nga basomyeko nebatandika okufuna enkizo mu NRM. Bangi baali begase ku lutalo luno nga lunatera okukomekerezebwa oba beegata ku NRM nga batendekeddwa olw'ensonga ey'esimba oluvannyuma lw'olutalo. Obutakwatagana buno bwali bwa bigambo oba bwa kwogera naye nga buli mubukambwe.
: ''"Abantu bangi batuyisizaamu amaaso, nga batuyita abaana abato abakula nga beekute ku Museveni".''
Akabinja k'abantu abaali batendekebwa olw'ensonga ey'esimba n'abanoonyi n'abatuutsi abanoonya obubuddamu batandikawo NRM wesinziira nga w'amaanyi, ng'ekibiina kyatandika okulabika ng'ekyamawanga. Eby'obufuzi bya Uganda byali bijudde enjawukana mu mawanga, ng'akabinja k'abantu abaali batendekebwa olw'ensonga ey'esimba abaali abato, ng'enkizo empya gyebaali baakubiriza ng'okuleetebwa kwab'enganda zaabwe mu bifo bya gavumenti eby'amaanyi.Abasinga ku bakabinja k'abantu abaali batendekebwa olw'ensonga ey'esimba baali bava mu bukiika kono bwabugwanjuba bwa Uganda nga Museveni.
Omusingi ogw'amaanyi gwebaali basibukako gwatandika okunafuwa, abatuutsi abanoonya obubudamu nga bakulemberwa [[:en:Fred_Rwigema|Fred Rwigema]] baasalawo okuddayo e Rwanda okulwanyisa gavumenti ya Habyarimana. Okufiirwa banamaggye abamaanyi n'abawabuzi ab'eby'obufuzi nadala mu bakozi by'obwambega kyaleka Museveni ng'ali mu bwetaavu. NRM yakimannya nti yalino okugaziya okusaba kwayo nga mukisooka baalina okusanyusa [[:en:Baganda|Abaganda]] eggwanga ly'abantu erisinga mu Uganda nga bakomyawo [[:en:Kabaka_of_Buganda|Kabaka]], n'okuleeta abantu okuva mu mawanga amalala nga babayingiza mu bitongole by'eby'okwerinda. NRM yakatiriza omulimu gwayo ogw'okutereeza amateeka n'obutebenkevu mu ggwanga nga batekawo okutya mu mawanga g'omubukiika kono amaggye g'omubukkiika ddyo aga Obote ne [[:en:Idi_Amin|Idi Amin]] gaali gakukomawo singa NRM yamelererwa. Okutya kuno kwaletebwawo olutalo olwali mu bujkiika ddyo olwalimu ekibinja kya [[:en:Lords_Resistance_Army|Lords Resistance Army]]. NRM yalina obuyinza eri enkulakulana mu by'enfuna mu bukiika kono bwa Uganda.
Obuvumu obupya bweyalina, Museveni yatandika okukola ku buli yali awakanya obuyinza bwe mu NRM. Abasinga ku bano baali ba memba abaasooka mu NRM/NRA, nga mwemuli omuduumizi w'amaggye Major General Mugisha Muntu n'abakulmebezze ba NRM abalala ab'amaanyi. Abasinga ku bakulmebezze bano baali baagala bawumulire mu mirembe mu disitulikiti gyebabazaala, naye abalala nga Mugisha Muntu n'eyali omwogezi wa NRM Winnie Byanyima, baatandika okuwakanya Museveni. Wabula waaliwo okunyumirwa okutonotono okumenyawo NRM, si kukubiriza kyuka kyuka okuva munda.<ref name=":1" />
Kino kyakyusa mu kulonda kw'obwa puleidenti mu 2001 Besigye eyali munamaggye eyawumula bweyavuganya Museveni ku bwa pulezidenti. Besigye yali tamannyikiddwa mu badukanya NRM/NRA<ref name=":1" />, naye obuvumu bweyayolesa mu kwesimbawo kyasikiriza nnyo obuwagizi.
== Okutondawo Olukiiko olw'Enkyukakyuka mu Bufuzi bwa demokulasiya ==
FDC yatondebwawo mu butongole mu 2004. Besigye yali agenze mu Amerika mubuwanganguse gyeyava n'agenda mu South Afrika. Etandikwa y'ekibiina kino yali mu Uganda ng'abaali ba memba ba NRM nebagobwa baali basaale nnyo mu kutandikwa ekibiina kino okuvuganya Museveni. Ekirubirirwa baakyongeramu amaanyi Museveni bweyakola eteeka eryali limukiriza okuyimirirawo ekisaja eky'okusatu ku bwa pulezidenti.Kino kyanyiiza banazirwanako abaali mu NRM nebasigalamu mu NRM nga balindirira okutwala obuyinza singa Museveni anyuka ku ky'obukulmebezze. Enkyuka kyuka yavumirirwa nnyo abamu ku baali ku ludda lwa Museveni nga [[:en:Eriya_Kategaya|Eriya Kategaya]] nga mu kaseera ako yali alabibwa nga namba biri munsengeka za NRM/NRA . Okuvuganya kuno tekwataganya Museveni eyali yeenywezezza mu NRM.
FDC yafunamu nnyo mulusirika luno, nga Besigye bweyakomawo mu Uganda, yakizuula nti FDC yalina obuwagizi obutagambibwa obwali ne munsengeka za NRM. Ensonga eno yawaliriza Museveni okukwata Besigye. Wadde nga kyaali kyali kibusibwa nti Besigye anaawangula okulonda kuno ng'avuganya Museveni, ensonga lwaki yali asikiriza obuwagizi bungi okuva mu NRA kati gyebayita [[:en:Uganda_People's_Defence_Force|Uganda People's Defence Force]] nga bamemba baalina ekiroowozo ekireetamu ky'okwawulamu amaggye. FDC yalina abaduumizi abaava mu maggye ga NRA bangi nga mwemuli ne Mugisha Muntu eyali omuduumizi w'amaggye. Ensoga endala yali nti banabyabufuzi abasinga baali bava mu bitundu byebimu ebya Uganda nga Museveni nga wano webaali basobola okusikiriza obuwagizi okuva mu bantu ba pulezidenti yennyini.
Okukwatibwa kwa Besigye kyali nsobi y'eby'obyfuzu eyaviirako FDC okwongera okufuna obumannyifu. Wabula ekibiina kyatandika okuboonaboona olw'obuwanguzi bwekyali kifunye. Abamannyifu abasinga baali ba memba ba NRMwabula baali bagayaavu okuvaayo okuwakanya Museveni. Banabyabufuzi nga Eriya Kategaya, eyali omukulmebezze wa FDC, baali batya omumutuukirira. Kiremya omulala yali nti gavumenti yateekawo amateeka agatategerekeka ku Besigye okumulemesa okutekega enkungaana z'eby'obulonzi. FDC yali emannyikiddwa nnyo mu bitundu by'omubibuga nadala ekibuga ekikulu ekya Kampala, naye ng'obudde obutuno obw'okukola enkungaana mu byalo bwaali ebitundu 70 ku 100 mu bantu abakyali abalamu. NRM, ku mukono omulala yamala amaanyi mangi, ng'ekuba enkungaana enene mu bitundu by'omubyalo ne mububuga obutono.
FDC ne Besigye baali batutumu mu bukiika ddyo abantu gyebaali bamazze ebanga lya myaka 20 nga bali mu kuboonaboona olw'olutalo olwali wakati wa gavumenti n'abayekera ba Lord's Resistance Army. Eno yeyali ensaonga lwaki FDC yali tesobola kukubayo nkungaana z'abyabufuzi mu bitundu ebyo. KIno kyali kiragira ddala okunyigirizibwa abantu kwebaali bayitamu mu bukiika ddyo bwa Uganda abaali bawulira nti baali balakeddwa ebweru gavumenti mu Kampala.
Wadde nga waliwo kiremya ono yenna FDC ya wangula 30 ku 100 ku bululu, ekyali eky'obuwanguzi ennyo eri ekibiina kino ekyali tekinaba nakuweza. Ekibiina kyasikiriza ebibiina byonna ebibiina binansaangwa ebyali bivuganya nga [[:en:Uganda_People's_Congress|Uganda People's Congress]] n'ekya [[:en:Democratic_Party_(Uganda)|Democratic Party]].
== Obutasenvula ==
Mu 2011, FDC neera yakulembera abaali bavuganya Museveni ne NRM mu kulonda k'obwa pulezidenti ne mu bifo by'okukiika mu palamenti . Ekibiina neera kyalemererwa okugyawo obututuufu bwa Museveni. FDC yakola bubi nnyo mu 2006. Okuva mu kulonda kwa 2011, ekibiina kibadde kisaale nnyo mukutegeka obwegugungo kunguudo n'okwekalakaasa he nga n'ezimu zivuddemu okugugulana ne poliisi .
== Okutondawo gavumenti y'abantu ==
Oluvannyuma lw'okulonda kwa 2016 , eyali akutte bendera ya FDC Dr. Kizza Besigye yawakanya ebyali bivudde mu kulonda ebyafulumizibwa abavunaanyizibwa ku by'okulonda mu Uganda 'Electoral Commission'. Kino kyaliwo oluvannyuma lw'okubeera nga yali akwatibwa ewaka okumala emyezi esatu, nga yali agenda na kwerayiza nga pulezidenti w'abantu ba Uganda mu kifo eky'ekyaama. Yagenda mu maaso n'okutondawo gavumenti y'abantu eyalina cabinet n'abakulmebezze ba disitulikiti.<ref>{{Cite web}}https://nilepost.co.ug/2019/11/25/betty-nambooze-no-opposition-entity-is-as-strong-as-peoples-government-in-uganda</ref> Loodi meeya wa Kampala Elias Lukwago yalondebwa ng'omumyuka wa pulezidenti, n'abakulembezze b'eby'obufuzi abawerako baalondebwa ng'era bakola n'okutuusa kato mu gavumenti y'abantu.
== Bw'azze akola mu kulonda ==
=== Mu kulonda kw'obwa pulezidenti ===
{| class="wikitable" style="text-align:center"
!Election
!Party candidate
!'''Votes'''
!'''%'''
!'''Result'''
|-
|2006
| rowspan="3" |[[Kizza Besigye]]
|2,592,954
|37.39%
|'''Lost''' N
|-
|2011
|2,064,963
|26.01%
|'''Lost''' N
|-
|2016
|3,508,687
|35.61%
|'''Lost''' N
|-
|2021
|Patrick Oboi Amuriat
|323,536
|3.24%
|'''Lost''' N
|}
=== Okulonda kwa palamenti ya Uganda ===
{| class="wikitable" style="text-align:center"
! rowspan="2" |Election
! rowspan="2" |Party leader
!Votes
!'''%'''
!Votes
!'''%'''
! rowspan="2" |Seats
! rowspan="2" |'''+/–'''
! rowspan="2" |Position
! rowspan="2" |Government
|-
! colspan="2" |'''Constituency'''
! colspan="2" |Women
|-
|2006
| rowspan="3" |[[Kizza Besigye]]
|
|
|
|
|{{Composition bar|37|319|hex=#00BFFF}}
|37
|2nd
|{{no2|Opposition}}
|-
|2011
|1,070,109
|13.56%
|1,242,218
|16.84%
|{{Composition bar|34|375|hex=#00BFFF}}
|3
|2nd
|{{no2|Opposition}}
|-
|2016
|1,027,648
|12.73%
|929,680
|12.76%
|{{Composition bar|36|426|hex=#00BFFF}}
|2
|2nd
|{{no2|Opposition}}
|-
|2021
|Patrick Oboi Amuriat
|729,347
|7.30%
|674,154
|6,64%
|{{Composition bar|32|529|hex=#00BFFF}}
|4
|3rd
|{{no2|Opposition}}
|}
== Ebiwandiike ==
[[Category:Buganda]]
97ff7z7fjajn9iyrfrzy15moc9vgfzn
76840
76839
2026-10-16T20:28:13Z
Thomas Eddie Irigei
11996
removed unnecessary bolding
76840
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox political party|country=Uganda|colorcode={{party color|Forum for Democratic Change}}|name=Forum for Democratic Change|native_name=Jukwaa la Mabadiliko ya Kidemokrasia|leader=[[Patrick Amuriat Oboi]]|secretary=Nathan Nandala Mafabi|founded=2004|position=[[Centre-right politics|Centre-right]]|regional=[[Democrat Union of Africa]]|international=[[International Democrat Union]]|website={{url|http://fdc.ug/}}|seats1_title=[[National Assembly of Uganda]]|seats1={{Composition bar|32|529|{{party color|Forum for Democratic Change}}}}|ideology=[[Liberal democracy]]<br/>[[Liberal conservatism]]<br/>[[Secularism]]}}
'''Forum for Democratic Change''' mu luswahili: Jukwaa la Mabadiliko ya Kidemokrasia; '''FDC''' yatandikibwawo mu mwezi ogw'ekumineebiri nga 16 mu 2004, nga [[:en:Opposition_(parliamentary)|kyekibiina ekisinga okuvuganya]] mu Uganda.<ref name=":0">{{Cite web}}https://web.archive.org/web/20171103060423/http://www.refworld.org/docid/4e43d2ba2.html</ref>FDC yatandikibwawo ng'ekibiina ekigata abantu ekiyitibwa Reform Agenda, nadala abaayisibwamu amaso nga baali bagoberezi ba pulezidenti ba kibiina kya pulezidenti [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]] ekya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] (NRM). Pulezidenti w'ekibiina [[:en:Kizza_Besigye|Kizza Besigye]], eyali munywanyi nnyo wa Museveni, yeesimbawo ku bwa pulezidenti mu 2001, 2006, 2011 ne 2016.Mu mwezi gw'ekuminoogumu mu 2012, [[:en:Mugisha_Muntu|Mugisha Muntu]] yalondebwa ku bwa pulezidenti wa FDC okutuusa omwezi ogw'ekuminoogumu mu 2017 bweyawangulwa Patrick Oboi Amuriat aliko kati nga pulezidenti w'ekibiina kino n'okutuuka kati.2022.<ref name=":1">{{Cite news}}https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1466364/amuriat-fdc-party-president</ref>
FDC ebadde emu kubibiina ebisinze okuvuganya NRM mu [[:en:Ugandan_general_election,_2006|2006]], [[:en:2011_Ugandan_general_election|2011]], ne [[:en:2016_Ugandan_general_election|2016 ku bwa pulezidenti n'ebifo mu palamenti ku ky'obukiise]]. Besigye yeeyali pulezidenti w'ekibiina kino nga yafuna obululu 37 ku 100 ng'avuganya Museveni eyafuna 59 ku 100. Besigye yalumiriza obufere n'obubi bw'obululu era n'agaana ebyaava mu kulonda kuno.
Mu[[:en:Ugandan_general_election,_2006|kulonda kwa bonna nga 23 mu mwezi ogw'okubiri mu 2006]], ekibiina kyawangula ebifo 37 ku 289. Mukulonda kw'obwa pulezidenti okwaliwo mu naku z'omwezi, Besigye yawangula obululu 37.4 ku 100. Mukulonda kwa 2011, ekibiina kyakola bubi nga Besigye yafuna obululu 26.01 ku 100, ekibiina nekiwangula ebifo 34.
== Ebikikwatako ==
Obuvo bwa FDC butandika n'ebyafaayo by'obufuzi bwa NRM ng'ekulemberwa pulezidenti Museveni. NRM ng'eyita mu maggye ga [[:en:National_Resistance_Army|National Resistance Army]] (NRA) agaalwaana olutali lw'obuyeekera nga gaagala okugyako gavumenti ya [[:en:Milton_Obote|Milton Obote]] ne [[:en:Tito_Okello|Tito Okello]] nga oluvannyuma gajja mu buyinza mu Uganda mu1986. Mu lutalo lw'obuyeekera, Museveni yatondawo ebbibinja byeyafuula amaggye, nga bweyawangula obuyinza, yatandika okuzimba NRM okugifuula ekitongole ky'eby'obufuzi eky'amaanyi. Enkyuka kyuka eno yalaga okwagala kwa NRM okugaziya omusingi gwayo ogw'obufuzi nekiraga n'ebirubirirwa munda mu kibiina n'abamu kubaakitandikawo okuibeera nga baali baakugubwaawo batekebwe ebali.
Museveni baamwesigamako nnyo ku by'okuwagira [[:en:Tutsi|abatuutsi]] abanoonyi boobubuddamu n'abazukulu baabwe abaali baawalirizibwa aba [[:en:Hutu|Hutu]] okuva mu Rwanda ng'abasinga kyaliwo mu myaka gya 1960. Mu lutalo lw'obuyekera, NRA yava mu disitulikiti y'omumasekati lwa Luwero ng'ogenda mu bugwanjubwa bw'eggwanga ng'eno abaTuutsi abasinga gyebaali babatutte. Oluvannyuma lw'okufuna obuyinza, abatuutsi nga [[:en:Paul_Kagame|Paul Kagame]] ne [[:en:Fred_Gisa_Rwigyema|Fred Gisa Rwigyema]] eby'amaanyi mu maggye ne mugavumenti.
Engeri NRA gyeyali egenda mu maaso mu [[:en:Kampala|Kampala]] yali yayiriyiri nga mu mitendera gino, abantu abawerako baatekebwa mu kibinja kya NRA. Abasinga kubano baava mu ggwanga ly'erimu nga Museveni [[:en:Banyankole|ery'Abanyankole]] n'amawanga amalala okuva mu bugwanjuba [[:en:Batoro|ng'Abatoro.]] Aba NRA webeeyongera okudda mu [[:en:Buganda|Buganda]] nga bayita mu Masaka, ensengeka zaabwe zaayongerwako abaganda abaali baasengula okuva mu bitundu bya Buganda okwegata ku bayeekera. Abasinga kubano ekirubirirwa ky'okugoba gavumenti eyali ejjuddemu abantu abava mu bukiika ddyo bw'eggwanga. Waliwo n'abaakozesa akakisa kano ak'okukozesa NRA okuwangulira Buganda ekirubirirwa ky'okufuna gavumenti eyeetwala.
== Enjawukana mu NRM ==
Enkulakulana endala enungi yali nti abaaleetebwa mu NRA baali bajaasi nga bato abaali batya n'okuwa Museveni ekitiibwa. Kino tekyagenda bulungi n'abakulu ba NRA.
: ''"Yali mugezi nti yaleeta abaana abato abatalina bumannyirivu; abaali basobola okumuwa ekitiibwa.Abasinga kubano baali baakava ku yunivasite, nga n'abasinga baali tebagenda ngako ku masomero"''.<ref name=":0" />
Akabinja k'abantu abaali batendekebwa olw'ensonga ey'esimba baali bato nga basomyeko nebatandika okufuna enkizo mu NRM. Bangi baali begase ku lutalo luno nga lunatera okukomekerezebwa oba beegata ku NRM nga batendekeddwa olw'ensonga ey'esimba oluvannyuma lw'olutalo. Obutakwatagana buno bwali bwa bigambo oba bwa kwogera naye nga buli mubukambwe.
: ''"Abantu bangi batuyisizaamu amaaso, nga batuyita abaana abato abakula nga beekute ku Museveni".''
Akabinja k'abantu abaali batendekebwa olw'ensonga ey'esimba n'abanoonyi n'abatuutsi abanoonya obubuddamu batandikawo NRM wesinziira nga w'amaanyi, ng'ekibiina kyatandika okulabika ng'ekyamawanga. Eby'obufuzi bya Uganda byali bijudde enjawukana mu mawanga, ng'akabinja k'abantu abaali batendekebwa olw'ensonga ey'esimba abaali abato, ng'enkizo empya gyebaali baakubiriza ng'okuleetebwa kwab'enganda zaabwe mu bifo bya gavumenti eby'amaanyi.Abasinga ku bakabinja k'abantu abaali batendekebwa olw'ensonga ey'esimba baali bava mu bukiika kono bwabugwanjuba bwa Uganda nga Museveni.
Omusingi ogw'amaanyi gwebaali basibukako gwatandika okunafuwa, abatuutsi abanoonya obubudamu nga bakulemberwa [[:en:Fred_Rwigema|Fred Rwigema]] baasalawo okuddayo e Rwanda okulwanyisa gavumenti ya Habyarimana. Okufiirwa banamaggye abamaanyi n'abawabuzi ab'eby'obufuzi nadala mu bakozi by'obwambega kyaleka Museveni ng'ali mu bwetaavu. NRM yakimannya nti yalino okugaziya okusaba kwayo nga mukisooka baalina okusanyusa [[:en:Baganda|Abaganda]] eggwanga ly'abantu erisinga mu Uganda nga bakomyawo [[:en:Kabaka_of_Buganda|Kabaka]], n'okuleeta abantu okuva mu mawanga amalala nga babayingiza mu bitongole by'eby'okwerinda. NRM yakatiriza omulimu gwayo ogw'okutereeza amateeka n'obutebenkevu mu ggwanga nga batekawo okutya mu mawanga g'omubukiika kono amaggye g'omubukkiika ddyo aga Obote ne [[:en:Idi_Amin|Idi Amin]] gaali gakukomawo singa NRM yamelererwa. Okutya kuno kwaletebwawo olutalo olwali mu bujkiika ddyo olwalimu ekibinja kya [[:en:Lords_Resistance_Army|Lords Resistance Army]]. NRM yalina obuyinza eri enkulakulana mu by'enfuna mu bukiika kono bwa Uganda.
Obuvumu obupya bweyalina, Museveni yatandika okukola ku buli yali awakanya obuyinza bwe mu NRM. Abasinga ku bano baali ba memba abaasooka mu NRM/NRA, nga mwemuli omuduumizi w'amaggye Major General Mugisha Muntu n'abakulmebezze ba NRM abalala ab'amaanyi. Abasinga ku bakulmebezze bano baali baagala bawumulire mu mirembe mu disitulikiti gyebabazaala, naye abalala nga Mugisha Muntu n'eyali omwogezi wa NRM Winnie Byanyima, baatandika okuwakanya Museveni. Wabula waaliwo okunyumirwa okutonotono okumenyawo NRM, si kukubiriza kyuka kyuka okuva munda.<ref name=":1" />
Kino kyakyusa mu kulonda kw'obwa puleidenti mu 2001 Besigye eyali munamaggye eyawumula bweyavuganya Museveni ku bwa pulezidenti. Besigye yali tamannyikiddwa mu badukanya NRM/NRA<ref name=":1" />, naye obuvumu bweyayolesa mu kwesimbawo kyasikiriza nnyo obuwagizi.
== Okutondawo Olukiiko olw'Enkyukakyuka mu Bufuzi bwa demokulasiya ==
FDC yatondebwawo mu butongole mu 2004. Besigye yali agenze mu Amerika mubuwanganguse gyeyava n'agenda mu South Afrika. Etandikwa y'ekibiina kino yali mu Uganda ng'abaali ba memba ba NRM nebagobwa baali basaale nnyo mu kutandikwa ekibiina kino okuvuganya Museveni. Ekirubirirwa baakyongeramu amaanyi Museveni bweyakola eteeka eryali limukiriza okuyimirirawo ekisaja eky'okusatu ku bwa pulezidenti.Kino kyanyiiza banazirwanako abaali mu NRM nebasigalamu mu NRM nga balindirira okutwala obuyinza singa Museveni anyuka ku ky'obukulmebezze. Enkyuka kyuka yavumirirwa nnyo abamu ku baali ku ludda lwa Museveni nga [[:en:Eriya_Kategaya|Eriya Kategaya]] nga mu kaseera ako yali alabibwa nga namba biri munsengeka za NRM/NRA . Okuvuganya kuno tekwataganya Museveni eyali yeenywezezza mu NRM.
FDC yafunamu nnyo mulusirika luno, nga Besigye bweyakomawo mu Uganda, yakizuula nti FDC yalina obuwagizi obutagambibwa obwali ne munsengeka za NRM. Ensonga eno yawaliriza Museveni okukwata Besigye. Wadde nga kyaali kyali kibusibwa nti Besigye anaawangula okulonda kuno ng'avuganya Museveni, ensonga lwaki yali asikiriza obuwagizi bungi okuva mu NRA kati gyebayita [[:en:Uganda_People's_Defence_Force|Uganda People's Defence Force]] nga bamemba baalina ekiroowozo ekireetamu ky'okwawulamu amaggye. FDC yalina abaduumizi abaava mu maggye ga NRA bangi nga mwemuli ne Mugisha Muntu eyali omuduumizi w'amaggye. Ensoga endala yali nti banabyabufuzi abasinga baali bava mu bitundu byebimu ebya Uganda nga Museveni nga wano webaali basobola okusikiriza obuwagizi okuva mu bantu ba pulezidenti yennyini.
Okukwatibwa kwa Besigye kyali nsobi y'eby'obyfuzu eyaviirako FDC okwongera okufuna obumannyifu. Wabula ekibiina kyatandika okuboonaboona olw'obuwanguzi bwekyali kifunye. Abamannyifu abasinga baali ba memba ba NRMwabula baali bagayaavu okuvaayo okuwakanya Museveni. Banabyabufuzi nga Eriya Kategaya, eyali omukulmebezze wa FDC, baali batya omumutuukirira. Kiremya omulala yali nti gavumenti yateekawo amateeka agatategerekeka ku Besigye okumulemesa okutekega enkungaana z'eby'obulonzi. FDC yali emannyikiddwa nnyo mu bitundu by'omubibuga nadala ekibuga ekikulu ekya Kampala, naye ng'obudde obutuno obw'okukola enkungaana mu byalo bwaali ebitundu 70 ku 100 mu bantu abakyali abalamu. NRM, ku mukono omulala yamala amaanyi mangi, ng'ekuba enkungaana enene mu bitundu by'omubyalo ne mububuga obutono.
FDC ne Besigye baali batutumu mu bukiika ddyo abantu gyebaali bamazze ebanga lya myaka 20 nga bali mu kuboonaboona olw'olutalo olwali wakati wa gavumenti n'abayekera ba Lord's Resistance Army. Eno yeyali ensaonga lwaki FDC yali tesobola kukubayo nkungaana z'abyabufuzi mu bitundu ebyo. KIno kyali kiragira ddala okunyigirizibwa abantu kwebaali bayitamu mu bukiika ddyo bwa Uganda abaali bawulira nti baali balakeddwa ebweru gavumenti mu Kampala.
Wadde nga waliwo kiremya ono yenna FDC ya wangula 30 ku 100 ku bululu, ekyali eky'obuwanguzi ennyo eri ekibiina kino ekyali tekinaba nakuweza. Ekibiina kyasikiriza ebibiina byonna ebibiina binansaangwa ebyali bivuganya nga [[:en:Uganda_People's_Congress|Uganda People's Congress]] n'ekya [[:en:Democratic_Party_(Uganda)|Democratic Party]].
== Obutasenvula ==
Mu 2011, FDC neera yakulembera abaali bavuganya Museveni ne NRM mu kulonda k'obwa pulezidenti ne mu bifo by'okukiika mu palamenti . Ekibiina neera kyalemererwa okugyawo obututuufu bwa Museveni. FDC yakola bubi nnyo mu 2006. Okuva mu kulonda kwa 2011, ekibiina kibadde kisaale nnyo mukutegeka obwegugungo kunguudo n'okwekalakaasa he nga n'ezimu zivuddemu okugugulana ne poliisi .
== Okutondawo gavumenti y'abantu ==
Oluvannyuma lw'okulonda kwa 2016 , eyali akutte bendera ya FDC Dr. Kizza Besigye yawakanya ebyali bivudde mu kulonda ebyafulumizibwa abavunaanyizibwa ku by'okulonda mu Uganda 'Electoral Commission'. Kino kyaliwo oluvannyuma lw'okubeera nga yali akwatibwa ewaka okumala emyezi esatu, nga yali agenda na kwerayiza nga pulezidenti w'abantu ba Uganda mu kifo eky'ekyaama. Yagenda mu maaso n'okutondawo gavumenti y'abantu eyalina cabinet n'abakulmebezze ba disitulikiti.<ref>{{Cite web}}https://nilepost.co.ug/2019/11/25/betty-nambooze-no-opposition-entity-is-as-strong-as-peoples-government-in-uganda</ref> Loodi meeya wa Kampala Elias Lukwago yalondebwa ng'omumyuka wa pulezidenti, n'abakulembezze b'eby'obufuzi abawerako baalondebwa ng'era bakola n'okutuusa kato mu gavumenti y'abantu.
== Bw'azze akola mu kulonda ==
=== Mu kulonda kw'obwa pulezidenti ===
{| class="wikitable" style="text-align:center"
!Election
!Party candidate
!'''Votes'''
!'''%'''
!'''Result'''
|-
|2006
| rowspan="3" |[[Kizza Besigye]]
|2,592,954
|37.39%
|'''Lost''' N
|-
|2011
|2,064,963
|26.01%
|'''Lost''' N
|-
|2016
|3,508,687
|35.61%
|'''Lost''' N
|-
|2021
|Patrick Oboi Amuriat
|323,536
|3.24%
|'''Lost''' N
|}
=== Okulonda kwa palamenti ya Uganda ===
{| class="wikitable" style="text-align:center"
! rowspan="2" |Election
! rowspan="2" |Party leader
!Votes
!%
!Votes
!'''%'''
! rowspan="2" |Seats
! rowspan="2" |'''+/–'''
! rowspan="2" |Position
! rowspan="2" |Government
|-
! colspan="2" |'''Constituency'''
! colspan="2" |Women
|-
|2006
| rowspan="3" |[[Kizza Besigye]]
|
|
|
|
|{{Composition bar|37|319|hex=#00BFFF}}
|37
|2nd
|{{no2|Opposition}}
|-
|2011
|1,070,109
|13.56%
|1,242,218
|16.84%
|{{Composition bar|34|375|hex=#00BFFF}}
|3
|2nd
|{{no2|Opposition}}
|-
|2016
|1,027,648
|12.73%
|929,680
|12.76%
|{{Composition bar|36|426|hex=#00BFFF}}
|2
|2nd
|{{no2|Opposition}}
|-
|2021
|Patrick Oboi Amuriat
|729,347
|7.30%
|674,154
|6,64%
|{{Composition bar|32|529|hex=#00BFFF}}
|4
|3rd
|{{no2|Opposition}}
|}
== Ebiwandiike ==
[[Category:Buganda]]
iq4p9d42b1irx58w6q58cu7yb4jrien
Kipoi Tonny Nsubuga
0
8482
76860
36540
2026-10-17T06:32:36Z
Ajambo Bridget
11873
76860
wikitext
text/x-wiki
[[File:Kipoi Tonny Nsubuga.jpg|thumb|Kipoi Tonny Nsubuga.jpg]]
'''Kipoi Tonny Nsubuga''' (yazaalibwa nga 26 Ogwomukaaga 1978), era amanyikiddwa nga '''Tony Kipoi''', era mubaka wa paalamenti mu paalamenti ya Uganda okuva mu mwaka gwa 2011 okutuuka mu mwaka gwa 2014, akiikirira ekitundu kya Bubulo West Constituency mu [[Manafwa (disitulikit)|Manafwa District]].<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.parliament.go.ug/mpdata/mps.hei?p=f&n=t&details=t&j=645&const=Bubulo+County+West&dist_id=34&distname=Manafwa |access-date=2022-12-11 |archive-date=2017-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170924001714/http://www.parliament.go.ug/mpdata/mps.hei?p=f&n=t&details=t&j=645&const=Bubulo+County+West&dist_id=34&distname=Manafwa |url-status=dead }}</ref> Era nga mmemba w'ekibiina ekiri mu buyinza ekya National Resistance Movement (NRM), era nga yafuna obululu ebitundu nsanvu mu bibiri ku buli kikumi (72%). Okuva mu Gwokuna gwa 2018, abadde awerennemba n'emisango mu kkooti y'amagye ng'avunaanibwa emisango gy'okulya mu nsi olukwe wamu n'emisango emirala.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://observer.ug/news/headlines/57081-botswana-deports-former-ugandan-mp-kipoi.html |access-date=2022-12-11 |archive-date=2022-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221211202416/https://observer.ug/news/headlines/57081-botswana-deports-former-ugandan-mp-kipoi.html |url-status=dead }}</ref>
== Obuto bwe ==
Kipoi yazaalibwa mu ggombolola y'e Bunefule–Bugobero. Kitaawe yali musajja mupoliisi eyafa nga Kipoi akyali mulenzi muto nnyo, ate ye maama we yali mukyala asiiba ewaka okukola emiri gy'awaka. Bwe yali ng'akyali muto yatambula nga olutata ng'ava e Mbale, Nairobi ne [[Kampala]]. Alina bato be abalenzi basatu (3) okuli Michael, Robert ne Joseph. Kipoi erinnya lye lyasalibwangako era n'ayitibwa TK era erinnya lye ery'ekika ye Kipoi.<ref>{{Cite web |last=Kapo |first=Nelson Bwire |date=2018-03-04 |title=Former Bubulo MP, Tony Kipoi detained at Nalufenya |url=https://nilepost.co.ug/news/10130/former-bubulo-mp-tony-kipoi-detained-at-nalufenya |access-date=2026-10-17 |website=Nilepost News |language=en}}</ref>
Kipoi ye mutandisi w'ekibiina ky'omukago gw'abasuubuzi ekya Coalition of Market Venders of Uganda (COMAVU), ekibiina ekiriwo okulwanirira eddembe ly'abasuubuzi abatalinaako mwasirizi mu Uganda. Era alina kkampuni z'amawulire ez'enjawulo mu ggwanga lya South Africa, Botswana ne Netherlands. Okuva mu Gwokutaano gwa 2006 okutuuka mu 2009, yakomawo ku butaka era n'atandika okukolera wano emirimu gye ng'essira aliteeka ku byobulamu, ebyenjigiriza, n'okuyamba bamulekwa.
== Emirimu ==
Kipoi yalayizibwa ng'omubaka wa paalamenti akiikirira ekitundu kya Bubulo West nga 17 Ogwokutaano 2011, oluvannyuma lw'okuwangula [[Fred Bukeni|Fred Bukeni eyali mu kifo kino]], n'eyaliko minisita [[Wanzusi Wasieba]] ne bannakibiina kya NRM abalala bangi mu kamyufu ka NRM.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Wanjusi Wasieba loses Bubulo MRM poll |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-10-17 |website=New Vision}}</ref> Amangu ddala ennyo, yafuna okuwakanyizibwa ku buwanguzi bwe bwe waavaayo abantu lunaana (800), ne beekubira enduulu mu kkooti ejulirwamu era kkooti ejulirwamu n'eragira okulonda kuddibwemu.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Bubulo West MP retains seat |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-10-17 |website=New Vision}}</ref><ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Bubulo West MP retains seat |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-10-17 |website=New Vision}}</ref> Mu mwe yalondebwa, Kipoi ye yali omubaka wa paalamenti eyali asinga obuto mu paalamenti ya Uganda nga yalina emyaka asatu mu ebiri (32).
Kipoi yaweereza ku kakiiko ka paalamenti akakola ku nsonga z'ebyokwerinda n'obutebenkevu, akakiiko k'ensonga z'omunda mu ggwanga Committee on Commissions, n'akakiiko akakola ku kulondoola nsaasaanya z'ensimbi mu bitongole bya gavumenti.(COSASE).
Kipoi yakwatibwa mu mwaka gwa 2012<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=MP Kipoi arrested |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-10-17 |website=New Vision}}</ref> mu mwezi gwa Ntenvu era n'aggulwako emisango gy'okulya mu nsi olukwe ku bigambibwa nti yali awandiisa abantu okuva muUganda ne mu Congo ng'abayeekera nga kiteeberezebwa okuba nti yali ateekateeka okuvuunika gavumenti.<ref>https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1314175/mp-kipoi-sent-luzira</ref> Mu Gwomukaaga gwa, yaddamu n'akwatibwa ku musango emirala nga gino gyali gyekuusa ku bubbi bw'emmotoka, bwe yali tannagenda mu ggwanga lya Democratic Republic of the Congo (DRC) ng'ateereddwa ku kakalu ka kkooti.<ref>{{Cite web |date=2021-01-20 |title=Former MP Kipoi’s treason case transferred to military court |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/former-mp-kipoi-s-treason-case-transferred-to-military-court-1571422 |access-date=2026-10-17 |website=Monitor |language=en}}</ref> Emisango gy'okulya mu nsi ye olukwe gwamuggyibwako mu Gwokubiri gya 2014, era emisango gino gyawulirwa mu kkooti y'amagye. Kigambibwa nti yali akwatiddwa mu ggwanga lya DRC mu Gwekkumi n'ogumu gwa 2013, naye yatwalibwa okubeera "omugenyi w'eggwanga".<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.observer.ug/component/content/article?id=34715:dr-congo-refuses-to-hand-over-ex-mp-kipoi |access-date=2022-12-11 |archive-date=2022-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221211202415/https://www.observer.ug/component/content/article?id=34715:dr-congo-refuses-to-hand-over-ex-mp-kipoi |url-status=dead }}</ref> Oluvannyuma ate yaddamu n'akwatibwa mu Gwokubiri gwa 2014 oluvannyuma lw'okuzzibwa mu Uganda, anye mu Gwekkumi n'ogumu gwa 2014 yali tannazzibwa mu Uganda asibibwe wano. Mu Gwokubiri gwa 2018, Kipoi yakwatibwa mu ggwanga lya Botswana, ku misango gy'okufuna ssente mu lukujjukujju era n'azzibwa asibibwe mu Uganda mu mwezi Gwokusatu nga gwakatandika.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Ex-Bubulo West MP Kipoi extradited |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-10-17 |website=New Vision}}</ref>
Mu Gwokubiri gwa 2014, Kipoi yagobebwa mu Paalamenti olw'okwosa entuula za paalamenti kkumi na ttaano (15) nga talina nsonga ya ssimba.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Parliament kicks out absent Tony Kipoi |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-10-17 |website=New Vision}}</ref>
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
7f053ijbvj401acz96ntidywn6v3v5x
Mercer County, Ohio
0
9508
76767
28910
2026-10-16T19:33:22Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76767
wikitext
text/x-wiki
[[File:Ohio in United States.svg|thumb|197x197px|[[Ohio]] munda mu [[United States of Amerika]]]]
'''Mercer County, Ohio''' ye ssaza erisangibwa mu ssaza ly’e [[Ohio]] mu nsi ya [[United States of America]].<ref>{{Cite web |title=Home - County Auditor, Mercer County, Ohio |url=https://auditor.mercercountyohio.gov/ |access-date=2026-10-16 |website=auditor.mercercountyohio.gov}}</ref>
{{Amagombolola g’e Ohio}}
[[Category:Amagombolola g’e Ohio]]
[[Category:Ohio, United States]]
[[Category:Ebifo ebisangibwa mu Ohio]]
[[Category:Ohio]]
[[Category:Add maps later]]
jgb7ekirmbtvug7jcmw27202aq2fuue
Agnes Kunihira
0
9611
76851
58368
2026-10-17T06:01:53Z
Ajambo Bridget
11873
remove the external link
76851
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Agnes Kunihira''' mubaka wa [[Palamenti ya Uganda]] akiikirira abakozi.<ref>{{cite news |title=Workers' MPs push for amendment of labour laws|date=7 March 2019|work=[[The Observer (Uganda)|The Observer]]|url=https://observer.ug/news/headlines/60075-workers-mps-push-for-amendment-labour-laws}}</ref><ref name=":02">{{Cite web|url=https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=278|title=Parliament of Uganda|website=www.parliament.go.ug|access-date=2020-04-06}}</ref> Ali mu kibiina ky'ebyobufuzi ekiri mu buyinza ekya [[National Resistance Movement]].<ref name=":03">{{Cite web|url=https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=278|title=Parliament of Uganda|website=www.parliament.go.ug|access-date=2020-04-06}}</ref>
[[Category:Articles with hCards]]
== Obuvo ==
Yazaalibwa nga 14 Ogwomusanvu 1966.<ref name=":04">{{Cite web|url=https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=278|title=Parliament of Uganda|website=www.parliament.go.ug|access-date=2020-04-06}}</ref>
== Okusoma kwe ==
Wansi bye bikwata ku by'okusoma kwe mu bujjuvu:
{| class="wikitable"
|+
!Omwaka gweyagifunira
!Obuyigiriza
!Ekika
!Etendekero
|-
|1981
|Ebaluwa ya P.7
|Primary Leaving Examinations
|Haibale Primary School
|-
|2004
|Ebaluwa ya S.4
|Uganda Certificate of Education
|Modern Secondary School
|-
|2005
|Ebaluwa ya S.6
|Uganda Advanced Certificate of Education
|Makerere Adult School
|-
|2007
|Dipulooma mu by'okudukanya
|Dipulooma
|Uganda Management Institute
|-
|2010
|Diguli mu by'abantu abakulu n'eby'enjigiriza eby'etolodde
|Diguli
|Makerere University
|-
|2014
|Satifikeeti mu pulogulaamu z'ekitonde ekikazi eby'ebiseera by'omumaaso.
|Satifikeeti
|Federation of Uganda Employers
|-
|2014
|Satifikeeti mu by'okuwa amagezi ku by'enkulakulanya by'okukiiko bw'ebitongole
|Satifikeeti
|College of Insurance, Kenya
|-
|2015
|Dipulooma mu by'okuteekateeka pulojekiti n'okuzidukanya
|Postgraduate Diploma
|Uganda Management Institute
|}
== Emirimu ==
Bino byebimukwatako:<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=278|title=Parliament of Uganda|website=www.parliament.go.ug|access-date=2020-04-06}}</ref>
{| class="wikitable"
|+
!Ekifo ky'omulimu gwe
!Ekitongole
!Ebanga ly'amaze ng'akola
|-
|Omukwanaganya w'abantu babulijjo
|Rift Valley Railways (U) Ltd
|2011-2016
|-
|Akulira
|Rift Valley Railways (U) Ltd
|2006-2010
|-
|Kiyambi
|Uganda Railways Corporation
|2001-2006
|-
|Avunaanyizibwa ku by'emirimu
|Uganda Railways Corporation
|1989-2000
|-
|Mubaka wa palamenti
|Parliament of Uganda
|2016 to date
|}
== Emirimu emirala gy'akoze ==
Agnes era aweereza mu [[Palamenti ya Uganda]] nga ssentebe w'akakiiko akavunaanyizibwa ku kikula ky'abantu, abakozi n'enkulaakulana y'embeera z'abantu.<ref>{{Cite web |title=Committee on Gender, Labour and Social Development – Parliament Watch|url=https://parliamentwatch.ug/committees/committee-on-gender-labour-and-social-development/|access-date=2025-11-13|website=parliamentwatch.ug}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Olukalala lw'ababaka ba palamenti ya Uganda ey'ekkumi]]
* [[Palamenti ya Uganda]]
== Ebijuliziddwa ==
<references />
== Ebijuliziddwa wabweru wa Wikipedia ==
* Website of the Parliament of Uganda
[[Category:Abantu abalamu]]
[[Category:Ababaka ba palamenti ya uganda]]
[[Category:Abantu abazaalibwa mu 1966]]
777vloudvfo62d2jgk9fhi73483jhow
Caroline Kamusiime
0
9615
76777
75271
2026-10-16T19:39:57Z
Thomas Eddie Irigei
11996
removed external link
76777
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Caroline Kamusiime''' (yazaalibwa 23 November 1982) [[:en:Legislator|mubaka]] wa Uganda omukyala akiikirira abantu b'omu [[:en:Rukiga_District|disitulikiti y'e Rukiga]] nga Omubaka omukyala mu [[:en:Parliament_of_Uganda|palamenti ya Uganda]].<ref>{{Cite news |last=Job Namanya |date=2017-08-23 |title=Rukiga elects NRM flag bearers |url=https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1460360/rukiga-elects-nrm-flag-bearers}}</ref><ref>{{Cite web |date=26 September 2017 |title=Woman member of parliament rukiga district |url=https://www.ec.or.ug/election/woman-member-parliament-rukiga-district |access-date=2020-04-17 |website=ELECTORAL COMMISSION}}</ref> Mmemba w'ekibiina kya [[National Resistance Movement]] (NRM) <ref>{{Cite web |last=Samuel Amanya |date=2017-08-23 |title=Minister mutuuzo, Caroline Kamusiime win nrm party ticket |url=https://ugandaradionetwork.net/story/caroline-kamusiime-muhwezi-wins-rukiga-nrm-parliamentary-seat |access-date=2020-04-17 |website=Uganda radio network}}</ref>ekibiina eky'eby'obufuzi mu Uganda ekikubiriizbwa [[Yoweri Museveni|Yoweri Kaguta Museveni]] pulezidenti [[Yuganda|wa Uganda]] .<ref>{{Cite web |title=National resistance movement |url=https://www.nrm.ug/ |website=NATIONAL RESISTANCE MOVEMENT}}</ref>
Kamusiime abadde mu kaweefube w’okunoonya eky’okugonjoola obutakkaanya n’enkolagana ennunggamu wakati wa [[Rwanda]] ne Uganda,<ref>{{Cite web |date=2018-05-28 |title=Uganda and Rwanda officials disagree at body handover |url=https://www.independent.co.ug/uganda-rwanda-officials-disagree-at-body-handover/ |access-date=2020-04-16 |website=The independent}}</ref><ref>{{Cite news |last=URN |date=2019-05-28 |title=Museveni sends shs 10m to Rwanda murder victim's family |url=https://observer.ug/news/headlines/60841-gov-t-sends-shs-10m-to-rwanda-murder-victim-s-family |access-date=2020-04-17 |work=Observer}}</ref> Rwanda lwe yaggalawo ensalo zaayo eri Uganda ng’elumiriza Uganda okuvugirira ebintu ebyagala okusuula gavumenti ye Rwanda.<ref>{{Cite news |last=Catehrine Byaruhanga |date=2019-03-09 |title=How the Rwanda-Uganda border crossing came to a halt |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-47495476 |access-date=2020-04-17 |work=BBC}}</ref>
Mu 2021, yaddamu okulondebwa ku bwammemba bwa palamenti<ref>{{Cite web |title=Kamusiime Caroline - Rukiga Woman MP By Election - Visible Polls |url=https://visiblepolls.org/ug/sep-2017-rukiga-woman-mp-by-election/candidates/kamusiime-caroline-3067/ |access-date=2023-02-10 |website=visiblepolls.org |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Kamusiime Caroline - 2021 General Election - Visible Polls |url=https://visiblepolls.org/ug/2021-general-election/candidates/kamusiime-caroline-10677/ |access-date=2023-02-10 |website=visiblepolls.org |language=en}}</ref>
Mu 2026 omwwezi omubelyebelye mukulonda kwa boona ,yafilwa ekifo kye eri Dr Sylvia Arinaitwe eyalondebwa era nalayira nga omubaka omukyala owa paliyamenti owa Rukiga Disiturikiti mupaliyamenti ya 12th eya Uganda.<ref>{{Cite AV media|url=https://www.youtube.com/watch?v=AV-IHouBtmE|title=DR. SYLVIA ALINEITWE {{!}}{{!}} RUKIGA WOMAN MP ELECT|date=2026-04-28|last=SHUTAMA NA NYAMWIZA|access-date=2026-08-18|via=YouTube}}</ref><ref>{{Cite news |date=2026-05-13 |title=NBS Television (@Fireliglntfi) on X |url=https://x.com/Fireliglntfi/status/2054435519354790261 |access-date=2026-08-18 |work=X (formerly Twitter) |language=en-US}}</ref>
== Obulamu bwe no'kusoma kwe ==
Kamusiime yazalibbwa mu mwezi gwekummi nogumu yasoma O'level okuva kololo high school gye yatuulira [[:en:Uganda_Certificate_of_Education|Uganda certificate of education]] (UCE) mu 1997. Oluvannyuma yaweebwa ekifo mu bishop comboni college kanungu gye yamalira [[:en:Uganda_Advanced_Certificate_of_Education|Uganda advanced certificate of education]] (UACE) mu 1999. Oluvannyuma yafuna diguli esooka mu [[:en:Information_technology|bya tekinologiya]] okuva mu [[Makerere y'akubiri ku ssemazinga|yunivasite y’e Makerere]] mu 2010.<ref name=":02">{{Cite web |title=Parliament of Uganda members of the 10th parliament. |url=https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=549 |access-date=2020-04-16 |website=Parliament of uganda}}</ref>
== Emirimu gye ==
Kamusiime abadde mubaka wa [[:en:Parliament_of_Uganda|palamenti ya Uganda]] okuva mu 2017 n’okutuusa kati.<ref name=":03">{{Cite web |title=Parliament of Uganda members of the 10th parliament. |url=https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=549 |access-date=2020-04-16 |website=Parliament of uganda}}</ref><ref>{{Cite web |title=Find an mp |url=https://www.parliament.go.ug/find-an-mp |access-date=2020-04-16 |website=Parliament of the republic of Uganda}}</ref>
Yaliko omukungu [[:en:Information_technology|wa tekinologiya]] mu [[:en:MTN_Uganda|MTN Uganda]] okuva mu 2011 okutuuka mu 2016.<ref name=":04">{{Cite web |title=Parliament of Uganda members of the 10th parliament. |url=https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=549 |access-date=2020-04-16 |website=Parliament of uganda}}</ref>
Era yaliko atuukirwako abagenyi mu [[:en:British_American_Tobacco|British American tobacco]] Uganda okuva mu 2006 okutuuka mu 2010<ref name=":05">{{Cite web |title=Parliament of Uganda members of the 10th parliament. |url=https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=549 |access-date=2020-04-16 |website=Parliament of uganda}}</ref> era yaliko omubalirizi w’ebitabo mu kkampuni ya [[:en:Caltex|caltex Uganda]] okuva mu 2000 okutuuka mu 2006.<ref name=":0">{{Cite web |title=Parliament of Uganda members of the 10th parliament. |url=https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=549 |access-date=2020-04-16 |website=Parliament of uganda}}</ref>
Mu palamenti ya Uganda, akola ku [https://parliamentwatch.ug/committee/committee-on-legal-and-parliamentary-affairs-2/ kakiiko akakola ku nsonga z'amateeka ne palamenti]<ref>{{Cite web |last=Olive Nakatude |date=2017-11-29 |title=6 more mps join legal committee |url=https://ugandaradionetwork.net/story/6-more-mps-join-legal-committee |access-date=2020-04-17 |website=Uganda radio network}}</ref>
== Ebijjuliziddwa ==
{{Reflist}}
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
[[Category:Abakyaala aba Paliyamenti ya Uganda]]
[[Category:Ababaka ba paliyamenti ya Uganda eyo 11th]]
g7j2w8qi2v0qq43upcfk9ky94f1h920
76778
76777
2026-10-16T19:40:17Z
Thomas Eddie Irigei
11996
removed external link
76778
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Caroline Kamusiime''' (yazaalibwa 23 November 1982) [[:en:Legislator|mubaka]] wa Uganda omukyala akiikirira abantu b'omu [[:en:Rukiga_District|disitulikiti y'e Rukiga]] nga Omubaka omukyala mu [[:en:Parliament_of_Uganda|palamenti ya Uganda]].<ref>{{Cite news |last=Job Namanya |date=2017-08-23 |title=Rukiga elects NRM flag bearers |url=https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1460360/rukiga-elects-nrm-flag-bearers}}</ref><ref>{{Cite web |date=26 September 2017 |title=Woman member of parliament rukiga district |url=https://www.ec.or.ug/election/woman-member-parliament-rukiga-district |access-date=2020-04-17 |website=ELECTORAL COMMISSION}}</ref> Mmemba w'ekibiina kya [[National Resistance Movement]] (NRM) <ref>{{Cite web |last=Samuel Amanya |date=2017-08-23 |title=Minister mutuuzo, Caroline Kamusiime win nrm party ticket |url=https://ugandaradionetwork.net/story/caroline-kamusiime-muhwezi-wins-rukiga-nrm-parliamentary-seat |access-date=2020-04-17 |website=Uganda radio network}}</ref>ekibiina eky'eby'obufuzi mu Uganda ekikubiriizbwa [[Yoweri Museveni|Yoweri Kaguta Museveni]] pulezidenti [[Yuganda|wa Uganda]] .<ref>{{Cite web |title=National resistance movement |url=https://www.nrm.ug/ |website=NATIONAL RESISTANCE MOVEMENT}}</ref>
Kamusiime abadde mu kaweefube w’okunoonya eky’okugonjoola obutakkaanya n’enkolagana ennunggamu wakati wa [[Rwanda]] ne Uganda,<ref>{{Cite web |date=2018-05-28 |title=Uganda and Rwanda officials disagree at body handover |url=https://www.independent.co.ug/uganda-rwanda-officials-disagree-at-body-handover/ |access-date=2020-04-16 |website=The independent}}</ref><ref>{{Cite news |last=URN |date=2019-05-28 |title=Museveni sends shs 10m to Rwanda murder victim's family |url=https://observer.ug/news/headlines/60841-gov-t-sends-shs-10m-to-rwanda-murder-victim-s-family |access-date=2020-04-17 |work=Observer}}</ref> Rwanda lwe yaggalawo ensalo zaayo eri Uganda ng’elumiriza Uganda okuvugirira ebintu ebyagala okusuula gavumenti ye Rwanda.<ref>{{Cite news |last=Catehrine Byaruhanga |date=2019-03-09 |title=How the Rwanda-Uganda border crossing came to a halt |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-47495476 |access-date=2020-04-17 |work=BBC}}</ref>
Mu 2021, yaddamu okulondebwa ku bwammemba bwa palamenti<ref>{{Cite web |title=Kamusiime Caroline - Rukiga Woman MP By Election - Visible Polls |url=https://visiblepolls.org/ug/sep-2017-rukiga-woman-mp-by-election/candidates/kamusiime-caroline-3067/ |access-date=2023-02-10 |website=visiblepolls.org |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Kamusiime Caroline - 2021 General Election - Visible Polls |url=https://visiblepolls.org/ug/2021-general-election/candidates/kamusiime-caroline-10677/ |access-date=2023-02-10 |website=visiblepolls.org |language=en}}</ref>
Mu 2026 omwwezi omubelyebelye mukulonda kwa boona ,yafilwa ekifo kye eri Dr Sylvia Arinaitwe eyalondebwa era nalayira nga omubaka omukyala owa paliyamenti owa Rukiga Disiturikiti mupaliyamenti ya 12th eya Uganda.<ref>{{Cite AV media|url=https://www.youtube.com/watch?v=AV-IHouBtmE|title=DR. SYLVIA ALINEITWE {{!}}{{!}} RUKIGA WOMAN MP ELECT|date=2026-04-28|last=SHUTAMA NA NYAMWIZA|access-date=2026-08-18|via=YouTube}}</ref><ref>{{Cite news |date=2026-05-13 |title=NBS Television (@Fireliglntfi) on X |url=https://x.com/Fireliglntfi/status/2054435519354790261 |access-date=2026-08-18 |work=X (formerly Twitter) |language=en-US}}</ref>
== Obulamu bwe no'kusoma kwe ==
Kamusiime yazalibbwa mu mwezi gwekummi nogumu yasoma O'level okuva kololo high school gye yatuulira [[:en:Uganda_Certificate_of_Education|Uganda certificate of education]] (UCE) mu 1997. Oluvannyuma yaweebwa ekifo mu bishop comboni college kanungu gye yamalira [[:en:Uganda_Advanced_Certificate_of_Education|Uganda advanced certificate of education]] (UACE) mu 1999. Oluvannyuma yafuna diguli esooka mu [[:en:Information_technology|bya tekinologiya]] okuva mu [[Makerere y'akubiri ku ssemazinga|yunivasite y’e Makerere]] mu 2010.<ref name=":02">{{Cite web |title=Parliament of Uganda members of the 10th parliament. |url=https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=549 |access-date=2020-04-16 |website=Parliament of uganda}}</ref>
== Emirimu gye ==
Kamusiime abadde mubaka wa [[:en:Parliament_of_Uganda|palamenti ya Uganda]] okuva mu 2017 n’okutuusa kati.<ref name=":03">{{Cite web |title=Parliament of Uganda members of the 10th parliament. |url=https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=549 |access-date=2020-04-16 |website=Parliament of uganda}}</ref><ref>{{Cite web |title=Find an mp |url=https://www.parliament.go.ug/find-an-mp |access-date=2020-04-16 |website=Parliament of the republic of Uganda}}</ref>
Yaliko omukungu [[:en:Information_technology|wa tekinologiya]] mu [[:en:MTN_Uganda|MTN Uganda]] okuva mu 2011 okutuuka mu 2016.<ref name=":04">{{Cite web |title=Parliament of Uganda members of the 10th parliament. |url=https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=549 |access-date=2020-04-16 |website=Parliament of uganda}}</ref>
Era yaliko atuukirwako abagenyi mu [[:en:British_American_Tobacco|British American tobacco]] Uganda okuva mu 2006 okutuuka mu 2010<ref name=":05">{{Cite web |title=Parliament of Uganda members of the 10th parliament. |url=https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=549 |access-date=2020-04-16 |website=Parliament of uganda}}</ref> era yaliko omubalirizi w’ebitabo mu kkampuni ya [[:en:Caltex|caltex Uganda]] okuva mu 2000 okutuuka mu 2006.<ref name=":0">{{Cite web |title=Parliament of Uganda members of the 10th parliament. |url=https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=549 |access-date=2020-04-16 |website=Parliament of uganda}}</ref>
Mu palamenti ya Uganda, akola ku kakiiko akakola ku nsonga z'amateeka ne palamenti<ref>{{Cite web |last=Olive Nakatude |date=2017-11-29 |title=6 more mps join legal committee |url=https://ugandaradionetwork.net/story/6-more-mps-join-legal-committee |access-date=2020-04-17 |website=Uganda radio network}}</ref>
== Ebijjuliziddwa ==
{{Reflist}}
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
[[Category:Abakyaala aba Paliyamenti ya Uganda]]
[[Category:Ababaka ba paliyamenti ya Uganda eyo 11th]]
kagkw3ibfr0rtadmpj6slatikkvyi6w
Stella Nyanzi
0
9689
76844
68750
2026-10-16T20:37:28Z
Thomas Eddie Irigei
11996
converted reference
76844
wikitext
text/x-wiki
[[File:Stella Nyanzi, September 2020 (cropped).jpg|thumb|Stella Nyanzi]]
[[Category:Articles with hCards]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
'''Stella Nyanzi''' yazaalibwa ng'enaku z'omwezi 16 mu mwezi ogw'omukaaga mu mwaka gwa 1974<ref>{{Cite web |title=Stella Nyanzi {{!}} South African History Online |url=https://sahistory.org.za/people/stella-nyanzi |access-date=2026-10-16 |website=sahistory.org.za |language=en}}</ref> munayuganda omulwanirizi w'eddembe ly'abantu, omuwandiisi w'ebitontome, yasoma eby'obulamu bw'abantu n'enddwadde ezibeeba zibaluma okulwanirira eddembe ly'abakyala, munamateeka alwanirira eddembe ly'abantu mukugu mu by'okwegata, ebya kizaala gumba n'eby'obulamu bw'abantu. Yakwatibwa mu mwaka gwa 2017 olw'okuyisaamu amaaso omukulembezze w'eggwanga lya Uganda.Mu mwezi oguysooka mu mwaka gwa 2022, yakirizibwa okubeera mu ggwanga lya [[:en:Germany|Girimaani]] kunteekateeka y'abawandiisi abali mu buwangaguse edukannyizibwa PEN Germany, n'abaana bbe abasatu .<ref>{{Cite web}}https://www.theguardian.com/global-development/2022/jan/27/im-free-at-last-ugandas-rudest-poet-stella-nyanzi-on-prison-protest-and-finding-new-voice-in-germany</ref><ref>{{Cite web}}http://nilepost.co.ug/2022/01/20/who-is-after-dr-stella-nyanzi-political-activist-flees-to-germany-citing-political-persecution-again/</ref><ref>{{Cite web}}https://afronews.de/africans-in-germany/ugandan-activist-stella-nyanzi-moves-germany-finds-freedom/</ref><ref>{{Cite web}}https://afronews.de/africans-in-germany/ugandan-activist-stella-nyanzi-moves-germany-finds-freedom/</ref>
== Okusoma kwe ==
Nyanzi yafuna [[:en:Bachelor_of_Arts|diguli ye mu Arts]] mu by'amawulire ne mu by'okuwandiika okuva mu [[:en:Makerere_University|setendekero lye Makerere]] gyeyasomera okuviira ddala mu mwaka gwa 1993 okutuusa mu mwaka gwa 1996.<ref name=":1">{{Cite web}}</ref> Yafuna [[:en:Master_of_Science|diguli ye ey'okubiri mu bya sayaansi]] mu [[:en:Medical_anthropology|by'okumannya eby'obulamu bw'abantu]] n'enddwadde ezibaluma okuba mutendekero lya [[:en:University_College_London|University College London]], gyeyasomera okuva mu mwaka gwa 1999 okutuusa omwaka gwa 2000.<ref name=":1" /> Yafuna [[:en:Doctor_of_Philosophy|diguli ye ey'okusatu]] mu [[:en:Anthropology|by'okumannya eby'obulamu bw'abantu]] okuva muytendekero lya [[:en:London_School_of_Hygiene_&_Tropical_Medicine|London School of Hygiene and Tropical Medicine]], gyeyasomera ebikwata ku by'obulamu obwetoolodde eby'okwegata n'abavubuka n'eby'obulamu okuva mu mwaka gwa 2003 okutuusa mu mwaka gwa 2008.<ref name=":1" />
Nyanzi yakomekereza okunoonyereza ku bikwatagana ku by'okwegata mu bavubuka mu [[:en:Uganda|Uganda]] ssaako nemu ggwanga lya [[:en:The_Gambia|The Gambia]] mu mwaka gwa 2005.<ref>{{Cite web}}https://web.archive.org/web/20190507015646/https://blizz.co.ug/stella-nyanzi-biography-cv-background-marriage-career-war-museveni/</ref>
== Emirimu gye ==
Nyanzi yatqndika emirimu gye mu mwaka gwa 1997 ng'akola gwakunoonyereza ku byasayaansi mu nga 'social science research associate' ku [[:en:Medical_Research_Council_(United_Kingdom)|Medical Research Council]] (UK) Programme mu Uganda, gyeyakolera okutuusa mu mu mwezi gw'omwenda mu mwaka gwa 2002.<ref name=":1">{{Cite web}}</ref> Yafuna ekifo ekipya ng<nowiki>'akola ng'omunoonyereza ku by'obulamu bw'abantu mu ''Medical Research Council Laboratories'', The Gambia, gyeyakolera okumala omwaka gumu oluvannyuma n'alekulira. Yalekulira ekifo ekyo okusobola okumaliriza diguli ye ey'</nowiki>okusatu mu kibuga [[:en:London|London]].<ref name=":1" />
Mu mwaka gwa 2009, Nyanzi yatandika ku pulojekiti kusentendekero ly'e Makerere ng'omunoonyereza ku by'amateeka, eby'ekikula ky'abantu wamu n'okwegata mu by'obufumbo, ng'omu kubeekitongole ky'amateeka gyeyakolera okutuusa mu mwezi ogw'ekumineebiri mu mwaka gwa 2013. Yakole ng'omunoonyereza mu tendekero lya [[:en:Makerere_Institute_of_Social_Research|Makerere Institute of Social Research]] okutuusa mu mwaka gwa 2016. Ng'ali eyo, yasabibwa okusomesa mu pulogulaamu empya eya diguli ey'okusatu eyali eyitibwa Mamdani PHD Project, wabula n'agaana. Ofiisi ye baagigala era ng'eky'okulabibwako ekyali mu buvanjuba bwa Afrika gyebaali bagoberera eby'okulwanirira eddembe ly'abakyala ng'omukugu Naminata Diabate kyeyayita " [https://africana.cornell.edu/naminata-diabate obubaka obutayambadde]" yeekalaakaasa nga tayambadde eri eyali mukamaawe .<ref>{{Cite web}}http://www.monitor.co.ug/artsculture/Reviews/The-Dr-Stella-Nyanzi-you-did-not-know-/691232-3178870-r84xty/index.html</ref><ref>{{Cite web}}http://www.monitor.co.ug/artsculture/Reviews/The-Dr-Stella-Nyanzi-you-did-not-know-/691232-3178870-r84xty/index.html</ref>
Oluvannyuma lw'okukwatibwa mu mwaka gwa 2017, Nyanzi yayimirizibwa obutaddamu kukolera kusetendekero ly'e Makerere yasaayo okusaba kwe eri mu kakiiko ka setendekero ly'e Makerere akakola ku by'emisango akakikyusa nekagamba adizibwe mu kifo kye kyeyali akolamu , n'akuzibwa okubeera omunoonyereza ekyalina okukolebwa mu bwanguddala, n'asasula emisaala gye gyonna.<ref name="monitor.co.ug">{{Cite web}}https://www.monitor.co.ug/News/National/Stella-Nyanzi-says-suffered-miscarriage-in-jail/688334-4927622-3oxu3oz/index.html</ref> Yunivasite yagaana okugoberera okusalawo kw'akakiiko kaayo akajulirwamu, era n'awaaba omusango mu kooti ng'asaba okudizibwa omulimu gwe n'omusasulwa .<ref>{{Cite web}}https://www.nation.co.ke/news/africa/Makerere-lifts-Stella-Nyanzi-suspension/1066-4789122-hy36pk/index.html</ref><ref>{{Cite web}}https://www.nation.co.ke/news/africa/Court-sets-date-for-Nyanzi--case-against-Makerere--/1066-4916964-7b2hbxz/index.html</ref> Mu ku muddamu, mu mwezi ogw'ekumineebiri mu mwaka gwa 2018, yunivasite yamugoba n'abalala 45 ng'egamba endagaano ye yali eweddeko.<ref>{{Cite web}}https://www.nation.co.ke/news/africa/Makerere-University-sacks-Stella-Nyanzi/1066-4906744-uwkb5i/index.html</ref>
Nyanzi akozeeko n'emirimu gy'okwebuzibwako mu bitongole by'okunoonyerezaako ebiwerako wabweru a Uganda n'eggwanga lya The Gambia.<ref name=":1">{{Cite web}}</ref>
== Okunoonyereza ==
Nyanzi alina obukugu mu by'akola ng'awandiise engero za emirundi 61 n'eby'oba olina okugobereera okuva mu butabo 2,049 wetwatukira mu mwezi ogw'okutaana mu mwaka gwa 2022. Ng'otunulidde engero zebasinga okwetanira zeeziri kungeri abavubuka ba Uganda gyebatesaamu ku by'okugenda mu by'omukwata nadala mu by'okwegata,<ref>{{Cite journal|issue=83–98}}</ref> eneeyisa eri okukeberebwa oba balina akawuka kamukemeya nadala eri abakyala abasuubirirwa okuzaala oba abalina embuto,<ref>{{Cite journal|issue=605–615}}</ref> Abakyala okuva mu Uganda engeri gyebeefugamu nga kituuse ku by'okwegata ,<ref>{{Cite journal|issue=585–598}}</ref> Abasajja b'e Uganda engeri gyebeeyisaamu nga kituuse ku by'okukozesa obukerenda obwa kizaala gumba ,<ref>{{Cite journal|issue=197–211}}</ref> neeneeyisa n'ebibinja ebingi wekituuka ku by'okwegata.<ref>{{Cite journal|issue=239–254}}</ref><ref>{{Cite journal|issue=13–26}}</ref><ref>{{Cite journal|issue=557–569}}</ref> y'omu kubakugu abaasoka okuwandiika n'okufulumya ebikwatagana ku bui bw'ebisiyaga ku semazinga wa Afrika.<ref>{{Cite book}}</ref><ref name=":0" /><ref name=":0">{{Cite journal|issue=952–967}}[[Template:Cite journal]]</ref>
== Okulwanirira eddembe ly'abantu ==
Nyanzi akola abakugu kyebayita "radical rudeness," engeri y'abayuganda ey'obuwangwa mwebayita okutegeeza abantu abaamaanyi okulaga nti bayisiddwamu amaaso.<ref name="Thomas" /><ref name="Thomas">{{Cite web}}https://www.ifex.org/uganda/2018/12/05/stella-nyanzi-profile/</ref> Kyatandikibwawo mu biseera by'amawanga bwegaali gafugibwa abazungu nga engeri y'embi gyebaali bayisaamu abantu, obutabanguko, okutaataganya n'obutali butebenkevu ekyamenya omukwano kw'abafuzi bamatwale, enkolagana n'okuganyulwa mu byebaali baleese."<ref>https://www.ifex.org/uganda/2018/12/05/stella-nyanzi-profile/<nowiki/>Summers, Carol. </ref>
Nyanzi alwaniridde eddembe ly'abakyala mu [[:en:Uganda|Uganda]] , abavubuka n'abantu aba [[:en:LGBT|LGBTQIA+]].<ref>Archived at [https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211210/RlFzK179BGo Ghostarchive] and the {{cite AV media|url=https://www.youtube.com/watch?v=RlFzK179BGo|title=#PMLIVE: Dr. Stella Nyanzi Launches the #PADS4GIRLSUG Campaign|website=[[YouTube]]|access-date=2023-03-21|archive-date=2021-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20211120163247/https://www.youtube.com/watch?v=RlFzK179BGo|url-status=bot: unknown}}: {{cite AV media|url=https://www.youtube.com/watch?v=RlFzK179BGo|title=#PMLIVE: Dr. Stella Nyanzi Launches the #PADS4GIRLSUG Campaign|website=[[YouTube]]}}</ref>
Ng'enaku z'omwezi 6 mumwezi ogw'okusatu mu mwaka gwa 2017, Nyanzi yatongoza pulojekiti eyali eyitibwa 'Pads4girlsUg', nga yali akwatiddwako nnyo ku baana aboobuwala abaali balemeddwa okusoma olw'okubeera nga baali tebasobola kufuna oba kugula bikozesebwa nga bagenze munsonga z'ekikyala. Yakungaanya ebikozesebwa ebisoba mu lukumi ebyali bisobola okukozesebwa emirundi egiwera, n'abigabula abaana abawala abagenda kumasomero nga kuno kweyateeka n'okubabulirira ku bikwatagana ku by'okugenda munsonga z'ekikyala.<ref name=":0"/><ref name=":0" />
== Okukwatibwa ==
Mu mwezi ogw'okusatu mu mwaka gwa 2017, Nyanzi yayita pulezidenti Museveni nga bweyali afaanana amatako "a pair of buttocks."<ref>{{Cite web}}https://web.archive.org/web/20211120163322/https://pen-international.org/news/uganda-must-release-academic-stella-nyanzi-and-drop-all-charges-against-her</ref>
Ng'enaku z'omwezi 7 mu mwezi ogw'okuna, mu mwaka gwa 2017, Nyanzi yakwatibwa n'agalirwa poliisi ya Kiira nga bamuvunaana olw'okukozesa obubi emikutu gy'emitimbagano n'okubeera nga yakozesa olulimi olukyamu.<ref>{{Cite web}}https://web.archive.org/web/20210621230044/https://theinsider.ug/index.php/2017/04/10/nyanzi-charged-of-cyber-harassment-subjected-to-medical-examination/</ref> Ng'enaku z'omwezi 10, mu mwezi ogw'okuna mu mwaka gwa 2017, yaleetebwa mu kooti gyeyavunaanibwa ogw'okukozesa obubi ebyuma bikalimagezi oba kompuyuuta, n'okuweebuula emikutu gya yintaneeti nga kuno kwekwali n'okufuma pulezidenti wansi w'akawaayiro namba 24, ne 25 akakwata kunkozesa embi ey'akawayiro ka kompuyuuta akafulumizibwa mu mwaka gwa 2011.<ref>{{Cite web}}https://www.nation.co.ke/news/africa/Stella-Nyanzi--remanded-Yoweri-Museveni/1066-4890134-10qssupz/index.html</ref> Yatwalibwa mu [[:en:Luzira_Maximum_Security_Prison|komera ly'e Luzira]]. Ng'enaku z'omwezi 11 mu mwezi ogw'okuna mu mwaka gwa 2017, abasawo okuva mu [[:en:Luzira_Maximum_Security_Prison|ddwaliro ly'abalwadde b'emitwe ery'e Butabika]] baasabibwa okwekebejja Nyanzi oba yali alina [[:en:Psychiatric_assessment|ekikyamu ku bwongo]], ng'omuwaabi wa gavumenti bweyali agamba. Wabula Nyanzi yagaana okumwekebejja wabula n'asaba omusawo we ng'omuntu ssaako n'omu kubantu okuva mu famire ye nti balina okubeerawosinga baali baakumwekebejja oba mulwadde.<ref>{{Cite web}}https://web.archive.org/web/20170414154013/http://ugblizz.com/stella-nyanzi-biography-cv-background-marriage-career-war-museveni</ref>
Ng'enaku z'omwezi 10 mu mwezi ogw'okutaano mu mwaka ogwa 2017, Nyanzi yayimbulwa kukakalu ka kooti nga bawaddeyo 10,000,000/= [[:en:Ugandan_shilling|akassente za Uganda]] nga mu za Amerika (US$2904) naye tezaali zabuliwo.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web}}http://www.monitor.co.ug/News/National/Nyanzi-returns-court-today/688334-3920712-3em3w8/index.html</ref><ref>{{Cite web}}http://www.news24.com/Africa/News/activist-who-called-president-museveni-pair-of-buttocks-gets-bail-20170510</ref> u mwezi ogw'ekumu mu mwaka gwa 2018, baamuzaayo mu komera. Teyasaba kweyimirirwa kuba yali akimannyi nti yali agenda kubeera bulungi ng'ali mu komera, ng'era yali ayagala kusigala ng'akola emirimu gye egy'okusomesa ng'ali n'abakazi b'omukomera.<ref>{{Cite web}}http://www.news24.com/Africa/News/activist-who-called-president-museveni-pair-of-buttocks-gets-bail-20170510</ref><ref name=":0"/> Mu mwezi ogw'ekumineebiri mu mwaka gwa 2018, munamateeka we yavumirira ebyali biwawabiddwa Nyanzi nga webitaali mumateeka.<ref>{{Cite web}}https://www.monitor.co.ug/News/National/Dr-Stella-Nyanzi-spend-Christmas-Luzira-prison/688334-4902486-1per72z/index.html</ref>
In mwezi ogusooka mu mwaka gwa 9, Nyanzi askenakuz 'omwezi zeyalina okuddayo mu kooti okwongezebwaayo kuba yali teyeewulira bulungi nga mulwadde lwadde kuba yali avuddemu olubuto ng'ali mu komera.<ref>https://www.monitor.co.ug/News/National/Stella-Nyanzi-says-suffered-miscarriage-in-jail/688334-4927622-3oxu3oz/index.html</ref> Ng'enaku z'omwezi 2 mu mwezi ogw'omunaana mu mwakagwa 2019, yalaga [[:en:Breast|amabeere]] gge mungeri y'okuwakanya okubeera nga baamusalira okugenda mu komera.<ref>{{Cite news}}https://www.bbc.com/news/world-africa-49210281</ref>
== Ebimumannyiddwako n'engeri gyebamufunamu ==
Amawulire g'ensi yonna gamuyita omu kubantu abasinga okulwanirira eddembe ly'ekikula ky'abantu,"<ref name="ifex.org">{{Cite web}}https://www.ifex.org/uganda/2018/12/05/stella-nyanzi-profile/</ref> "omukugu eyali akulembeddemu mu Afrika mukusoma engeri y'okulwanirira eddembe ly'abantu,"<ref name="Thomas"/> n'omukulembezze alwanisa amateeka agateekebwawo nga ganyigiriza eddembe ly'abantu, n'eddembe ly'okweyogeerera."<ref>Archived at [https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211210/RlFzK179BGo Ghostarchive] and the {{cite AV media|url=https://www.youtube.com/watch?v=RlFzK179BGo|title=#PMLIVE: Dr. Stella Nyanzi Launches the #PADS4GIRLSUG Campaign|website=[[YouTube]]|access-date=2023-03-21|archive-date=2021-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20211120163247/https://www.youtube.com/watch?v=RlFzK179BGo|url-status=bot: unknown}}: {{cite AV media|url=https://www.youtube.com/watch?v=RlFzK179BGo|title=#PMLIVE: Dr. Stella Nyanzi Launches the #PADS4GIRLSUG Campaign|website=[[YouTube]]}}</ref> Okusoma kwe kusobozeseza okumannyisa abantu nti omusajja y'akulira amaka, omukyala talina kunyigirizibwa, n'okuvumirira oba okulaga obuli [[:en:Homophobia|bw'ebisiyaga]] nga webuteetagibwa mu Uganda, The Gambia, ne [[:en:Tanzania|Tanzania]]."<ref name="Thomas" /> Abamu batwala okukwatibwa kwe okubeera ng'emu kunsonga gyebaali bagamba nti yeekobaana n'abali bebisiyaga, okusinga ensonga endala.<ref name=":0"/>
Okulaajana okw'ensi yonna kwagoberera Stella Nyanzi oluavnnyuma lw'okubeera nga yali akwatiddwa, ng'ebibiina ebirwanirizi by'eddembe ly'abantu livumirira enkola eno nga bweyali erinyirira eddembe ly'obuyigirize, wamu n'okwenyonyolako oba ery'okuvaayo nebakutegeera. [[:en:Amnesty_International|Ekitongole ekikola kubanoonyi boobubuddamu ekya Amnesty International]] kyategeeza Uganda okugyawo ebyali bivunaanibwa Nyanzi nga kigamba byali tebirina makulu ng'era byabuliimba.<ref>{{Cite web}}https://www.amnesty.org/en/latest/news/2018/12/uganda-drop-absurd-charges-against-academic-stella-nyanzi/</ref> Pen International, ekiwandiikira ekitongole kino kyavumirira okukwatibwa kwe.<ref>{{Cite web}}https://www.amnesty.org/en/latest/news/2018/12/uganda-drop-absurd-charges-against-academic-stella-nyanzi/</ref> Ekirondoola eddembe ly'abantu ekya 'Human Rights Watch' kyavumirira okukwatibwa kwe nga kigamba kano kino kyaali kiraga abo abagyayo endowooza zaabwe embi eri gavumenti ya Uganda, nadala famire ga pulezidneti, nga babeera bagenda kubalaga obusungu bwabwe ."<ref name="aljazeera.com">{{Cite web}}https://www.aljazeera.com/news/2017/04/academic-stella-nyanzi-charged-cyber-harassment-170410183134831.html</ref>
Kampuni z'amawulire g'ensi yonna gaawandiika kunsonga ezaali zimukwasiza ng'ezaali zeekuusa ku by'obufuzi. NPR yafulumya nti okukwatibwa kwe kwali kwakuwa ssuubi " nti abatalina maanyi na bwogerero baali basobola okwengaanga abo abeeyita abaamaanyi."<ref>{{Cite news}}https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2018/05/08/609390039/she-strips-she-swears-she-goes-to-jail-for-the-good-of-her-country</ref> ''[[:en:The_Washington_Post|The Washington Post]]'' gaawandiika nti okukwatibwa kwe kwakubeera nga yali ayogedde ku Museveni ng'era tawagira biki byeyali akola."<ref>Max Bearak, 12 April 2017, "This professor called her president ‘a pair of buttocks.’ </ref> ''[[:en:Al_Jazeera|Al Jazeera]] mu uzungu yafulumya ng'egamba nti okukwatibwa kwe kwali kwekuusa ku kyakubeera nga Museveni yali ayagala kufuga obulamu bwe bwonna ng'ate yali tayagala bamuwakanya''.<ref name="aljazeera.com"/> Aga 'Canadian ''Globe and Mail'' gaafulumya nti okukwatibwa kwe gwegwaali omutima gwakyo kyonna nadala mukukozesa olulimi n'okugyema kwe okwali okw'obukambwe ku by'ekomo eri abakazi b'omu Uganda."<ref name="theglobeandmail.com">{{Cite news}}https://www.aljazeera.com/news/2017/04/academic-stella-nyanzi-charged-cyber-harassment-170410183134831.html</ref> Amawulire ga ''The Guardian'' gaafulumya okulumba kwe kwava ku gavumenti okubeera nga yali ageenye okuteeka ensiimbi mu bikozesebwa by'abaana aboobuwala mu kweyonja ekyavirako obuvugirizi bwanamungi w'omuntu okwatambula obulungi ssaako nemumakomera."<ref name="theglobeandmail.com" />
Mu Uganda, alina abawagizi abawerako, nga muno mwemuli n'abagoberezi ku mikutu gye gimukwanira wala oba egya 'social media' okusinga omuntu yenna mu Uganda.<ref name="theglobeandmail.com"/> Banji baamukungaanyiza ng'emere bweyali mukomera.<ref>{{Cite web}}https://www.aljazeera.com/news/2017/04/academic-stella-nyanzi-charged-cyber-harassment-170410183134831.html</ref> Abakugu mu Uganda baamutendereza nnyo olw'okuyimirira mu abo abatutulugunya oba abatuyisa obubi."<ref>{{Cite web}}https://www.aljazeera.com/news/2017/04/academic-stella-nyanzi-charged-cyber-harassment-170410183134831.html</ref> Munamateeka we Isaac Kimaze Semakadde yatuumibwa <nowiki>''munamateeka eyali asinga wekyatuuka mu by'okuwozesa mu kooti y'abantu" ab'ekibiina ky'abanamateeka ekya Uganda Law Society, olw'</nowiki>omulimu gweyakoma mu musango guno.<ref>{{Cite news}}https://www.independent.co.ug/isaac-semakadde-legal-rebel-anti-clockwise-thinker/</ref>
Mu Uganda, "eby'obuwangwa eby'amaanyi ebitangira omuntu okwogera mulujudde ku by'okwegadanda oba eby'obukaba gyebiri, [[:en:Homosexuality|n'ebisiyaga]] tebikirizibwa mu mateeka nga n'okusomesa ku by'okwegata byawerebwa mu masomero." Naye, Nyanzi ayogera mulujudde, n'akusiigira ekifaanannyi kubikwatagana ku by'okwegata, ebitundu by'ekyama wamu n'eby'obufuzi. Ng'eno y'ensonga lwaki yeegombebwa banaansi banne mu bungi, naye ng'alabikwa bubi abantu abeetwala okubeera aboobuvunaanyibwa mu Uganda."<ref name="ifex.org"/>
== Obuwangaguse ==
Ng'enaku z'omwezi 30, mu mwezi ogusooka mu mwaka gwa 2021, Nyanzi yatuuka mu kibuga ky'e [[:en:Nairobi,_Kenya|Nairobi,]] mu ggwanga lya [[:en:Nairobi,_Kenya|Kenya]] ng'akozesa baasi, era ng'ayita mu banamateeka bbe, omukenkufu [[:en:George_Luchiri_Wajackoyah|George Luchiri Wajackoyah]], yamusabira [[:en:Right_of_asylum|obutuuze]] mu [[:en:Kenya|Kenya]], nga beekwasa okubeera nga baali baagala kumuta olw'ensonga z'eby'obufuzi nga kikolebwa gavumenti ekulemberwa Museveni mu Uganda Uganda.<ref name="ExileR">{{Cite web}}</ref>
== Laba ne ==
* [[:en:Education_in_Uganda|Education in Uganda]]
* [[:en:LGBT_Rights_in_Uganda|LGBT Rights in Uganda]]
* [[Lwengo (disitulikit)|Lwengo District]]
* [[:en:Lwengo_District|Mahmood Mamdani]]
* [[:en:Sarah_Ssali|Sarah Ssali]]
n14ru9694bng3r3trybknuet69mzv2p
76845
76844
2026-10-16T20:37:51Z
Thomas Eddie Irigei
11996
removed external link
76845
wikitext
text/x-wiki
[[File:Stella Nyanzi, September 2020 (cropped).jpg|thumb|Stella Nyanzi]]
[[Category:Articles with hCards]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
'''Stella Nyanzi''' yazaalibwa ng'enaku z'omwezi 16 mu mwezi ogw'omukaaga mu mwaka gwa 1974<ref>{{Cite web |title=Stella Nyanzi {{!}} South African History Online |url=https://sahistory.org.za/people/stella-nyanzi |access-date=2026-10-16 |website=sahistory.org.za |language=en}}</ref> munayuganda omulwanirizi w'eddembe ly'abantu, omuwandiisi w'ebitontome, yasoma eby'obulamu bw'abantu n'enddwadde ezibeeba zibaluma okulwanirira eddembe ly'abakyala, munamateeka alwanirira eddembe ly'abantu mukugu mu by'okwegata, ebya kizaala gumba n'eby'obulamu bw'abantu. Yakwatibwa mu mwaka gwa 2017 olw'okuyisaamu amaaso omukulembezze w'eggwanga lya Uganda.Mu mwezi oguysooka mu mwaka gwa 2022, yakirizibwa okubeera mu ggwanga lya [[:en:Germany|Girimaani]] kunteekateeka y'abawandiisi abali mu buwangaguse edukannyizibwa PEN Germany, n'abaana bbe abasatu .<ref>{{Cite web}}https://www.theguardian.com/global-development/2022/jan/27/im-free-at-last-ugandas-rudest-poet-stella-nyanzi-on-prison-protest-and-finding-new-voice-in-germany</ref><ref>{{Cite web}}http://nilepost.co.ug/2022/01/20/who-is-after-dr-stella-nyanzi-political-activist-flees-to-germany-citing-political-persecution-again/</ref><ref>{{Cite web}}https://afronews.de/africans-in-germany/ugandan-activist-stella-nyanzi-moves-germany-finds-freedom/</ref><ref>{{Cite web}}https://afronews.de/africans-in-germany/ugandan-activist-stella-nyanzi-moves-germany-finds-freedom/</ref>
== Okusoma kwe ==
Nyanzi yafuna [[:en:Bachelor_of_Arts|diguli ye mu Arts]] mu by'amawulire ne mu by'okuwandiika okuva mu [[:en:Makerere_University|setendekero lye Makerere]] gyeyasomera okuviira ddala mu mwaka gwa 1993 okutuusa mu mwaka gwa 1996.<ref name=":1">{{Cite web}}</ref> Yafuna [[:en:Master_of_Science|diguli ye ey'okubiri mu bya sayaansi]] mu [[:en:Medical_anthropology|by'okumannya eby'obulamu bw'abantu]] n'enddwadde ezibaluma okuba mutendekero lya [[:en:University_College_London|University College London]], gyeyasomera okuva mu mwaka gwa 1999 okutuusa omwaka gwa 2000.<ref name=":1" /> Yafuna [[:en:Doctor_of_Philosophy|diguli ye ey'okusatu]] mu [[:en:Anthropology|by'okumannya eby'obulamu bw'abantu]] okuva muytendekero lya [[:en:London_School_of_Hygiene_&_Tropical_Medicine|London School of Hygiene and Tropical Medicine]], gyeyasomera ebikwata ku by'obulamu obwetoolodde eby'okwegata n'abavubuka n'eby'obulamu okuva mu mwaka gwa 2003 okutuusa mu mwaka gwa 2008.<ref name=":1" />
Nyanzi yakomekereza okunoonyereza ku bikwatagana ku by'okwegata mu bavubuka mu [[:en:Uganda|Uganda]] ssaako nemu ggwanga lya [[:en:The_Gambia|The Gambia]] mu mwaka gwa 2005.<ref>{{Cite web}}https://web.archive.org/web/20190507015646/https://blizz.co.ug/stella-nyanzi-biography-cv-background-marriage-career-war-museveni/</ref>
== Emirimu gye ==
Nyanzi yatqndika emirimu gye mu mwaka gwa 1997 ng'akola gwakunoonyereza ku byasayaansi mu nga 'social science research associate' ku [[:en:Medical_Research_Council_(United_Kingdom)|Medical Research Council]] (UK) Programme mu Uganda, gyeyakolera okutuusa mu mu mwezi gw'omwenda mu mwaka gwa 2002.<ref name=":1">{{Cite web}}</ref> Yafuna ekifo ekipya ng<nowiki>'akola ng'omunoonyereza ku by'obulamu bw'abantu mu ''Medical Research Council Laboratories'', The Gambia, gyeyakolera okumala omwaka gumu oluvannyuma n'alekulira. Yalekulira ekifo ekyo okusobola okumaliriza diguli ye ey'</nowiki>okusatu mu kibuga [[:en:London|London]].<ref name=":1" />
Mu mwaka gwa 2009, Nyanzi yatandika ku pulojekiti kusentendekero ly'e Makerere ng'omunoonyereza ku by'amateeka, eby'ekikula ky'abantu wamu n'okwegata mu by'obufumbo, ng'omu kubeekitongole ky'amateeka gyeyakolera okutuusa mu mwezi ogw'ekumineebiri mu mwaka gwa 2013. Yakole ng'omunoonyereza mu tendekero lya [[:en:Makerere_Institute_of_Social_Research|Makerere Institute of Social Research]] okutuusa mu mwaka gwa 2016. Ng'ali eyo, yasabibwa okusomesa mu pulogulaamu empya eya diguli ey'okusatu eyali eyitibwa Mamdani PHD Project, wabula n'agaana. Ofiisi ye baagigala era ng'eky'okulabibwako ekyali mu buvanjuba bwa Afrika gyebaali bagoberera eby'okulwanirira eddembe ly'abakyala ng'omukugu Naminata Diabate kyeyayita " obubaka obutayambadde" yeekalaakaasa nga tayambadde eri eyali mukamaawe .<ref>{{Cite web}}http://www.monitor.co.ug/artsculture/Reviews/The-Dr-Stella-Nyanzi-you-did-not-know-/691232-3178870-r84xty/index.html</ref><ref>{{Cite web}}http://www.monitor.co.ug/artsculture/Reviews/The-Dr-Stella-Nyanzi-you-did-not-know-/691232-3178870-r84xty/index.html</ref>
Oluvannyuma lw'okukwatibwa mu mwaka gwa 2017, Nyanzi yayimirizibwa obutaddamu kukolera kusetendekero ly'e Makerere yasaayo okusaba kwe eri mu kakiiko ka setendekero ly'e Makerere akakola ku by'emisango akakikyusa nekagamba adizibwe mu kifo kye kyeyali akolamu , n'akuzibwa okubeera omunoonyereza ekyalina okukolebwa mu bwanguddala, n'asasula emisaala gye gyonna.<ref name="monitor.co.ug">{{Cite web}}https://www.monitor.co.ug/News/National/Stella-Nyanzi-says-suffered-miscarriage-in-jail/688334-4927622-3oxu3oz/index.html</ref> Yunivasite yagaana okugoberera okusalawo kw'akakiiko kaayo akajulirwamu, era n'awaaba omusango mu kooti ng'asaba okudizibwa omulimu gwe n'omusasulwa .<ref>{{Cite web}}https://www.nation.co.ke/news/africa/Makerere-lifts-Stella-Nyanzi-suspension/1066-4789122-hy36pk/index.html</ref><ref>{{Cite web}}https://www.nation.co.ke/news/africa/Court-sets-date-for-Nyanzi--case-against-Makerere--/1066-4916964-7b2hbxz/index.html</ref> Mu ku muddamu, mu mwezi ogw'ekumineebiri mu mwaka gwa 2018, yunivasite yamugoba n'abalala 45 ng'egamba endagaano ye yali eweddeko.<ref>{{Cite web}}https://www.nation.co.ke/news/africa/Makerere-University-sacks-Stella-Nyanzi/1066-4906744-uwkb5i/index.html</ref>
Nyanzi akozeeko n'emirimu gy'okwebuzibwako mu bitongole by'okunoonyerezaako ebiwerako wabweru a Uganda n'eggwanga lya The Gambia.<ref name=":1">{{Cite web}}</ref>
== Okunoonyereza ==
Nyanzi alina obukugu mu by'akola ng'awandiise engero za emirundi 61 n'eby'oba olina okugobereera okuva mu butabo 2,049 wetwatukira mu mwezi ogw'okutaana mu mwaka gwa 2022. Ng'otunulidde engero zebasinga okwetanira zeeziri kungeri abavubuka ba Uganda gyebatesaamu ku by'okugenda mu by'omukwata nadala mu by'okwegata,<ref>{{Cite journal|issue=83–98}}</ref> eneeyisa eri okukeberebwa oba balina akawuka kamukemeya nadala eri abakyala abasuubirirwa okuzaala oba abalina embuto,<ref>{{Cite journal|issue=605–615}}</ref> Abakyala okuva mu Uganda engeri gyebeefugamu nga kituuse ku by'okwegata ,<ref>{{Cite journal|issue=585–598}}</ref> Abasajja b'e Uganda engeri gyebeeyisaamu nga kituuse ku by'okukozesa obukerenda obwa kizaala gumba ,<ref>{{Cite journal|issue=197–211}}</ref> neeneeyisa n'ebibinja ebingi wekituuka ku by'okwegata.<ref>{{Cite journal|issue=239–254}}</ref><ref>{{Cite journal|issue=13–26}}</ref><ref>{{Cite journal|issue=557–569}}</ref> y'omu kubakugu abaasoka okuwandiika n'okufulumya ebikwatagana ku bui bw'ebisiyaga ku semazinga wa Afrika.<ref>{{Cite book}}</ref><ref name=":0" /><ref name=":0">{{Cite journal|issue=952–967}}[[Template:Cite journal]]</ref>
== Okulwanirira eddembe ly'abantu ==
Nyanzi akola abakugu kyebayita "radical rudeness," engeri y'abayuganda ey'obuwangwa mwebayita okutegeeza abantu abaamaanyi okulaga nti bayisiddwamu amaaso.<ref name="Thomas" /><ref name="Thomas">{{Cite web}}https://www.ifex.org/uganda/2018/12/05/stella-nyanzi-profile/</ref> Kyatandikibwawo mu biseera by'amawanga bwegaali gafugibwa abazungu nga engeri y'embi gyebaali bayisaamu abantu, obutabanguko, okutaataganya n'obutali butebenkevu ekyamenya omukwano kw'abafuzi bamatwale, enkolagana n'okuganyulwa mu byebaali baleese."<ref>https://www.ifex.org/uganda/2018/12/05/stella-nyanzi-profile/<nowiki/>Summers, Carol. </ref>
Nyanzi alwaniridde eddembe ly'abakyala mu [[:en:Uganda|Uganda]] , abavubuka n'abantu aba [[:en:LGBT|LGBTQIA+]].<ref>Archived at [https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211210/RlFzK179BGo Ghostarchive] and the {{cite AV media|url=https://www.youtube.com/watch?v=RlFzK179BGo|title=#PMLIVE: Dr. Stella Nyanzi Launches the #PADS4GIRLSUG Campaign|website=[[YouTube]]|access-date=2023-03-21|archive-date=2021-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20211120163247/https://www.youtube.com/watch?v=RlFzK179BGo|url-status=bot: unknown}}: {{cite AV media|url=https://www.youtube.com/watch?v=RlFzK179BGo|title=#PMLIVE: Dr. Stella Nyanzi Launches the #PADS4GIRLSUG Campaign|website=[[YouTube]]}}</ref>
Ng'enaku z'omwezi 6 mumwezi ogw'okusatu mu mwaka gwa 2017, Nyanzi yatongoza pulojekiti eyali eyitibwa 'Pads4girlsUg', nga yali akwatiddwako nnyo ku baana aboobuwala abaali balemeddwa okusoma olw'okubeera nga baali tebasobola kufuna oba kugula bikozesebwa nga bagenze munsonga z'ekikyala. Yakungaanya ebikozesebwa ebisoba mu lukumi ebyali bisobola okukozesebwa emirundi egiwera, n'abigabula abaana abawala abagenda kumasomero nga kuno kweyateeka n'okubabulirira ku bikwatagana ku by'okugenda munsonga z'ekikyala.<ref name=":0"/><ref name=":0" />
== Okukwatibwa ==
Mu mwezi ogw'okusatu mu mwaka gwa 2017, Nyanzi yayita pulezidenti Museveni nga bweyali afaanana amatako "a pair of buttocks."<ref>{{Cite web}}https://web.archive.org/web/20211120163322/https://pen-international.org/news/uganda-must-release-academic-stella-nyanzi-and-drop-all-charges-against-her</ref>
Ng'enaku z'omwezi 7 mu mwezi ogw'okuna, mu mwaka gwa 2017, Nyanzi yakwatibwa n'agalirwa poliisi ya Kiira nga bamuvunaana olw'okukozesa obubi emikutu gy'emitimbagano n'okubeera nga yakozesa olulimi olukyamu.<ref>{{Cite web}}https://web.archive.org/web/20210621230044/https://theinsider.ug/index.php/2017/04/10/nyanzi-charged-of-cyber-harassment-subjected-to-medical-examination/</ref> Ng'enaku z'omwezi 10, mu mwezi ogw'okuna mu mwaka gwa 2017, yaleetebwa mu kooti gyeyavunaanibwa ogw'okukozesa obubi ebyuma bikalimagezi oba kompuyuuta, n'okuweebuula emikutu gya yintaneeti nga kuno kwekwali n'okufuma pulezidenti wansi w'akawaayiro namba 24, ne 25 akakwata kunkozesa embi ey'akawayiro ka kompuyuuta akafulumizibwa mu mwaka gwa 2011.<ref>{{Cite web}}https://www.nation.co.ke/news/africa/Stella-Nyanzi--remanded-Yoweri-Museveni/1066-4890134-10qssupz/index.html</ref> Yatwalibwa mu [[:en:Luzira_Maximum_Security_Prison|komera ly'e Luzira]]. Ng'enaku z'omwezi 11 mu mwezi ogw'okuna mu mwaka gwa 2017, abasawo okuva mu [[:en:Luzira_Maximum_Security_Prison|ddwaliro ly'abalwadde b'emitwe ery'e Butabika]] baasabibwa okwekebejja Nyanzi oba yali alina [[:en:Psychiatric_assessment|ekikyamu ku bwongo]], ng'omuwaabi wa gavumenti bweyali agamba. Wabula Nyanzi yagaana okumwekebejja wabula n'asaba omusawo we ng'omuntu ssaako n'omu kubantu okuva mu famire ye nti balina okubeerawosinga baali baakumwekebejja oba mulwadde.<ref>{{Cite web}}https://web.archive.org/web/20170414154013/http://ugblizz.com/stella-nyanzi-biography-cv-background-marriage-career-war-museveni</ref>
Ng'enaku z'omwezi 10 mu mwezi ogw'okutaano mu mwaka ogwa 2017, Nyanzi yayimbulwa kukakalu ka kooti nga bawaddeyo 10,000,000/= [[:en:Ugandan_shilling|akassente za Uganda]] nga mu za Amerika (US$2904) naye tezaali zabuliwo.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web}}http://www.monitor.co.ug/News/National/Nyanzi-returns-court-today/688334-3920712-3em3w8/index.html</ref><ref>{{Cite web}}http://www.news24.com/Africa/News/activist-who-called-president-museveni-pair-of-buttocks-gets-bail-20170510</ref> u mwezi ogw'ekumu mu mwaka gwa 2018, baamuzaayo mu komera. Teyasaba kweyimirirwa kuba yali akimannyi nti yali agenda kubeera bulungi ng'ali mu komera, ng'era yali ayagala kusigala ng'akola emirimu gye egy'okusomesa ng'ali n'abakazi b'omukomera.<ref>{{Cite web}}http://www.news24.com/Africa/News/activist-who-called-president-museveni-pair-of-buttocks-gets-bail-20170510</ref><ref name=":0"/> Mu mwezi ogw'ekumineebiri mu mwaka gwa 2018, munamateeka we yavumirira ebyali biwawabiddwa Nyanzi nga webitaali mumateeka.<ref>{{Cite web}}https://www.monitor.co.ug/News/National/Dr-Stella-Nyanzi-spend-Christmas-Luzira-prison/688334-4902486-1per72z/index.html</ref>
In mwezi ogusooka mu mwaka gwa 9, Nyanzi askenakuz 'omwezi zeyalina okuddayo mu kooti okwongezebwaayo kuba yali teyeewulira bulungi nga mulwadde lwadde kuba yali avuddemu olubuto ng'ali mu komera.<ref>https://www.monitor.co.ug/News/National/Stella-Nyanzi-says-suffered-miscarriage-in-jail/688334-4927622-3oxu3oz/index.html</ref> Ng'enaku z'omwezi 2 mu mwezi ogw'omunaana mu mwakagwa 2019, yalaga [[:en:Breast|amabeere]] gge mungeri y'okuwakanya okubeera nga baamusalira okugenda mu komera.<ref>{{Cite news}}https://www.bbc.com/news/world-africa-49210281</ref>
== Ebimumannyiddwako n'engeri gyebamufunamu ==
Amawulire g'ensi yonna gamuyita omu kubantu abasinga okulwanirira eddembe ly'ekikula ky'abantu,"<ref name="ifex.org">{{Cite web}}https://www.ifex.org/uganda/2018/12/05/stella-nyanzi-profile/</ref> "omukugu eyali akulembeddemu mu Afrika mukusoma engeri y'okulwanirira eddembe ly'abantu,"<ref name="Thomas"/> n'omukulembezze alwanisa amateeka agateekebwawo nga ganyigiriza eddembe ly'abantu, n'eddembe ly'okweyogeerera."<ref>Archived at [https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211210/RlFzK179BGo Ghostarchive] and the {{cite AV media|url=https://www.youtube.com/watch?v=RlFzK179BGo|title=#PMLIVE: Dr. Stella Nyanzi Launches the #PADS4GIRLSUG Campaign|website=[[YouTube]]|access-date=2023-03-21|archive-date=2021-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20211120163247/https://www.youtube.com/watch?v=RlFzK179BGo|url-status=bot: unknown}}: {{cite AV media|url=https://www.youtube.com/watch?v=RlFzK179BGo|title=#PMLIVE: Dr. Stella Nyanzi Launches the #PADS4GIRLSUG Campaign|website=[[YouTube]]}}</ref> Okusoma kwe kusobozeseza okumannyisa abantu nti omusajja y'akulira amaka, omukyala talina kunyigirizibwa, n'okuvumirira oba okulaga obuli [[:en:Homophobia|bw'ebisiyaga]] nga webuteetagibwa mu Uganda, The Gambia, ne [[:en:Tanzania|Tanzania]]."<ref name="Thomas" /> Abamu batwala okukwatibwa kwe okubeera ng'emu kunsonga gyebaali bagamba nti yeekobaana n'abali bebisiyaga, okusinga ensonga endala.<ref name=":0"/>
Okulaajana okw'ensi yonna kwagoberera Stella Nyanzi oluavnnyuma lw'okubeera nga yali akwatiddwa, ng'ebibiina ebirwanirizi by'eddembe ly'abantu livumirira enkola eno nga bweyali erinyirira eddembe ly'obuyigirize, wamu n'okwenyonyolako oba ery'okuvaayo nebakutegeera. [[:en:Amnesty_International|Ekitongole ekikola kubanoonyi boobubuddamu ekya Amnesty International]] kyategeeza Uganda okugyawo ebyali bivunaanibwa Nyanzi nga kigamba byali tebirina makulu ng'era byabuliimba.<ref>{{Cite web}}https://www.amnesty.org/en/latest/news/2018/12/uganda-drop-absurd-charges-against-academic-stella-nyanzi/</ref> Pen International, ekiwandiikira ekitongole kino kyavumirira okukwatibwa kwe.<ref>{{Cite web}}https://www.amnesty.org/en/latest/news/2018/12/uganda-drop-absurd-charges-against-academic-stella-nyanzi/</ref> Ekirondoola eddembe ly'abantu ekya 'Human Rights Watch' kyavumirira okukwatibwa kwe nga kigamba kano kino kyaali kiraga abo abagyayo endowooza zaabwe embi eri gavumenti ya Uganda, nadala famire ga pulezidneti, nga babeera bagenda kubalaga obusungu bwabwe ."<ref name="aljazeera.com">{{Cite web}}https://www.aljazeera.com/news/2017/04/academic-stella-nyanzi-charged-cyber-harassment-170410183134831.html</ref>
Kampuni z'amawulire g'ensi yonna gaawandiika kunsonga ezaali zimukwasiza ng'ezaali zeekuusa ku by'obufuzi. NPR yafulumya nti okukwatibwa kwe kwali kwakuwa ssuubi " nti abatalina maanyi na bwogerero baali basobola okwengaanga abo abeeyita abaamaanyi."<ref>{{Cite news}}https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2018/05/08/609390039/she-strips-she-swears-she-goes-to-jail-for-the-good-of-her-country</ref> ''[[:en:The_Washington_Post|The Washington Post]]'' gaawandiika nti okukwatibwa kwe kwakubeera nga yali ayogedde ku Museveni ng'era tawagira biki byeyali akola."<ref>Max Bearak, 12 April 2017, "This professor called her president ‘a pair of buttocks.’ </ref> ''[[:en:Al_Jazeera|Al Jazeera]] mu uzungu yafulumya ng'egamba nti okukwatibwa kwe kwali kwekuusa ku kyakubeera nga Museveni yali ayagala kufuga obulamu bwe bwonna ng'ate yali tayagala bamuwakanya''.<ref name="aljazeera.com"/> Aga 'Canadian ''Globe and Mail'' gaafulumya nti okukwatibwa kwe gwegwaali omutima gwakyo kyonna nadala mukukozesa olulimi n'okugyema kwe okwali okw'obukambwe ku by'ekomo eri abakazi b'omu Uganda."<ref name="theglobeandmail.com">{{Cite news}}https://www.aljazeera.com/news/2017/04/academic-stella-nyanzi-charged-cyber-harassment-170410183134831.html</ref> Amawulire ga ''The Guardian'' gaafulumya okulumba kwe kwava ku gavumenti okubeera nga yali ageenye okuteeka ensiimbi mu bikozesebwa by'abaana aboobuwala mu kweyonja ekyavirako obuvugirizi bwanamungi w'omuntu okwatambula obulungi ssaako nemumakomera."<ref name="theglobeandmail.com" />
Mu Uganda, alina abawagizi abawerako, nga muno mwemuli n'abagoberezi ku mikutu gye gimukwanira wala oba egya 'social media' okusinga omuntu yenna mu Uganda.<ref name="theglobeandmail.com"/> Banji baamukungaanyiza ng'emere bweyali mukomera.<ref>{{Cite web}}https://www.aljazeera.com/news/2017/04/academic-stella-nyanzi-charged-cyber-harassment-170410183134831.html</ref> Abakugu mu Uganda baamutendereza nnyo olw'okuyimirira mu abo abatutulugunya oba abatuyisa obubi."<ref>{{Cite web}}https://www.aljazeera.com/news/2017/04/academic-stella-nyanzi-charged-cyber-harassment-170410183134831.html</ref> Munamateeka we Isaac Kimaze Semakadde yatuumibwa <nowiki>''munamateeka eyali asinga wekyatuuka mu by'okuwozesa mu kooti y'abantu" ab'ekibiina ky'abanamateeka ekya Uganda Law Society, olw'</nowiki>omulimu gweyakoma mu musango guno.<ref>{{Cite news}}https://www.independent.co.ug/isaac-semakadde-legal-rebel-anti-clockwise-thinker/</ref>
Mu Uganda, "eby'obuwangwa eby'amaanyi ebitangira omuntu okwogera mulujudde ku by'okwegadanda oba eby'obukaba gyebiri, [[:en:Homosexuality|n'ebisiyaga]] tebikirizibwa mu mateeka nga n'okusomesa ku by'okwegata byawerebwa mu masomero." Naye, Nyanzi ayogera mulujudde, n'akusiigira ekifaanannyi kubikwatagana ku by'okwegata, ebitundu by'ekyama wamu n'eby'obufuzi. Ng'eno y'ensonga lwaki yeegombebwa banaansi banne mu bungi, naye ng'alabikwa bubi abantu abeetwala okubeera aboobuvunaanyibwa mu Uganda."<ref name="ifex.org"/>
== Obuwangaguse ==
Ng'enaku z'omwezi 30, mu mwezi ogusooka mu mwaka gwa 2021, Nyanzi yatuuka mu kibuga ky'e [[:en:Nairobi,_Kenya|Nairobi,]] mu ggwanga lya [[:en:Nairobi,_Kenya|Kenya]] ng'akozesa baasi, era ng'ayita mu banamateeka bbe, omukenkufu [[:en:George_Luchiri_Wajackoyah|George Luchiri Wajackoyah]], yamusabira [[:en:Right_of_asylum|obutuuze]] mu [[:en:Kenya|Kenya]], nga beekwasa okubeera nga baali baagala kumuta olw'ensonga z'eby'obufuzi nga kikolebwa gavumenti ekulemberwa Museveni mu Uganda Uganda.<ref name="ExileR">{{Cite web}}</ref>
== Laba ne ==
* [[:en:Education_in_Uganda|Education in Uganda]]
* [[:en:LGBT_Rights_in_Uganda|LGBT Rights in Uganda]]
* [[Lwengo (disitulikit)|Lwengo District]]
* [[:en:Lwengo_District|Mahmood Mamdani]]
* [[:en:Sarah_Ssali|Sarah Ssali]]
qxgpqgrlnbm2yobg9nrzhbouu8mn4is
76846
76845
2026-10-16T20:38:12Z
Thomas Eddie Irigei
11996
converted reference
76846
wikitext
text/x-wiki
[[File:Stella Nyanzi, September 2020 (cropped).jpg|thumb|Stella Nyanzi]]
[[Category:Articles with hCards]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
'''Stella Nyanzi''' yazaalibwa ng'enaku z'omwezi 16 mu mwezi ogw'omukaaga mu mwaka gwa 1974<ref>{{Cite web |title=Stella Nyanzi {{!}} South African History Online |url=https://sahistory.org.za/people/stella-nyanzi |access-date=2026-10-16 |website=sahistory.org.za |language=en}}</ref> munayuganda omulwanirizi w'eddembe ly'abantu, omuwandiisi w'ebitontome, yasoma eby'obulamu bw'abantu n'enddwadde ezibeeba zibaluma okulwanirira eddembe ly'abakyala, munamateeka alwanirira eddembe ly'abantu mukugu mu by'okwegata, ebya kizaala gumba n'eby'obulamu bw'abantu. Yakwatibwa mu mwaka gwa 2017 olw'okuyisaamu amaaso omukulembezze w'eggwanga lya Uganda.Mu mwezi oguysooka mu mwaka gwa 2022, yakirizibwa okubeera mu ggwanga lya [[:en:Germany|Girimaani]] kunteekateeka y'abawandiisi abali mu buwangaguse edukannyizibwa PEN Germany, n'abaana bbe abasatu .<ref>{{Cite web}}https://www.theguardian.com/global-development/2022/jan/27/im-free-at-last-ugandas-rudest-poet-stella-nyanzi-on-prison-protest-and-finding-new-voice-in-germany</ref><ref>{{Cite web}}http://nilepost.co.ug/2022/01/20/who-is-after-dr-stella-nyanzi-political-activist-flees-to-germany-citing-political-persecution-again/</ref><ref>{{Cite web}}https://afronews.de/africans-in-germany/ugandan-activist-stella-nyanzi-moves-germany-finds-freedom/</ref><ref>{{Cite web}}https://afronews.de/africans-in-germany/ugandan-activist-stella-nyanzi-moves-germany-finds-freedom/</ref>
== Okusoma kwe ==
Nyanzi yafuna [[:en:Bachelor_of_Arts|diguli ye mu Arts]] mu by'amawulire ne mu by'okuwandiika okuva mu [[:en:Makerere_University|setendekero lye Makerere]] gyeyasomera okuviira ddala mu mwaka gwa 1993 okutuusa mu mwaka gwa 1996.<ref name=":1">{{Cite web}}</ref> Yafuna [[:en:Master_of_Science|diguli ye ey'okubiri mu bya sayaansi]] mu [[:en:Medical_anthropology|by'okumannya eby'obulamu bw'abantu]] n'enddwadde ezibaluma okuba mutendekero lya [[:en:University_College_London|University College London]], gyeyasomera okuva mu mwaka gwa 1999 okutuusa omwaka gwa 2000.<ref name=":1" /> Yafuna [[:en:Doctor_of_Philosophy|diguli ye ey'okusatu]] mu [[:en:Anthropology|by'okumannya eby'obulamu bw'abantu]] okuva muytendekero lya [[:en:London_School_of_Hygiene_&_Tropical_Medicine|London School of Hygiene and Tropical Medicine]], gyeyasomera ebikwata ku by'obulamu obwetoolodde eby'okwegata n'abavubuka n'eby'obulamu okuva mu mwaka gwa 2003 okutuusa mu mwaka gwa 2008.<ref name=":1" />
Nyanzi yakomekereza okunoonyereza ku bikwatagana ku by'okwegata mu bavubuka mu [[:en:Uganda|Uganda]] ssaako nemu ggwanga lya [[:en:The_Gambia|The Gambia]] mu mwaka gwa 2005.<ref>{{Cite web}}https://web.archive.org/web/20190507015646/https://blizz.co.ug/stella-nyanzi-biography-cv-background-marriage-career-war-museveni/</ref>
== Emirimu gye ==
Nyanzi yatqndika emirimu gye mu mwaka gwa 1997 ng'akola gwakunoonyereza ku byasayaansi mu nga 'social science research associate' ku [[:en:Medical_Research_Council_(United_Kingdom)|Medical Research Council]] (UK) Programme mu Uganda, gyeyakolera okutuusa mu mu mwezi gw'omwenda mu mwaka gwa 2002.<ref name=":1">{{Cite web}}</ref> Yafuna ekifo ekipya ng<nowiki>'akola ng'omunoonyereza ku by'obulamu bw'abantu mu ''Medical Research Council Laboratories'', The Gambia, gyeyakolera okumala omwaka gumu oluvannyuma n'alekulira. Yalekulira ekifo ekyo okusobola okumaliriza diguli ye ey'</nowiki>okusatu mu kibuga [[:en:London|London]].<ref name=":1" />
Mu mwaka gwa 2009, Nyanzi yatandika ku pulojekiti kusentendekero ly'e Makerere ng'omunoonyereza ku by'amateeka, eby'ekikula ky'abantu wamu n'okwegata mu by'obufumbo, ng'omu kubeekitongole ky'amateeka gyeyakolera okutuusa mu mwezi ogw'ekumineebiri mu mwaka gwa 2013. Yakole ng'omunoonyereza mu tendekero lya [[:en:Makerere_Institute_of_Social_Research|Makerere Institute of Social Research]] okutuusa mu mwaka gwa 2016. Ng'ali eyo, yasabibwa okusomesa mu pulogulaamu empya eya diguli ey'okusatu eyali eyitibwa Mamdani PHD Project, wabula n'agaana. Ofiisi ye baagigala era ng'eky'okulabibwako ekyali mu buvanjuba bwa Afrika gyebaali bagoberera eby'okulwanirira eddembe ly'abakyala ng'omukugu Naminata Diabate kyeyayita " obubaka obutayambadde" yeekalaakaasa nga tayambadde eri eyali mukamaawe .<ref>{{Cite web}}http://www.monitor.co.ug/artsculture/Reviews/The-Dr-Stella-Nyanzi-you-did-not-know-/691232-3178870-r84xty/index.html</ref><ref>{{Cite web}}http://www.monitor.co.ug/artsculture/Reviews/The-Dr-Stella-Nyanzi-you-did-not-know-/691232-3178870-r84xty/index.html</ref>
Oluvannyuma lw'okukwatibwa mu mwaka gwa 2017, Nyanzi yayimirizibwa obutaddamu kukolera kusetendekero ly'e Makerere yasaayo okusaba kwe eri mu kakiiko ka setendekero ly'e Makerere akakola ku by'emisango akakikyusa nekagamba adizibwe mu kifo kye kyeyali akolamu , n'akuzibwa okubeera omunoonyereza ekyalina okukolebwa mu bwanguddala, n'asasula emisaala gye gyonna.<ref name="monitor.co.ug">{{Cite web |date=2020-09-28 |title=Stella Nyanzi says she suffered a miscarriage in jail |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/stella-nyanzi-says-she-suffered-a-miscarriage-in-jail-1799644 |access-date=2026-10-16 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yunivasite yagaana okugoberera okusalawo kw'akakiiko kaayo akajulirwamu, era n'awaaba omusango mu kooti ng'asaba okudizibwa omulimu gwe n'omusasulwa .<ref>{{Cite web}}https://www.nation.co.ke/news/africa/Makerere-lifts-Stella-Nyanzi-suspension/1066-4789122-hy36pk/index.html</ref><ref>{{Cite web}}https://www.nation.co.ke/news/africa/Court-sets-date-for-Nyanzi--case-against-Makerere--/1066-4916964-7b2hbxz/index.html</ref> Mu ku muddamu, mu mwezi ogw'ekumineebiri mu mwaka gwa 2018, yunivasite yamugoba n'abalala 45 ng'egamba endagaano ye yali eweddeko.<ref>{{Cite web}}https://www.nation.co.ke/news/africa/Makerere-University-sacks-Stella-Nyanzi/1066-4906744-uwkb5i/index.html</ref>
Nyanzi akozeeko n'emirimu gy'okwebuzibwako mu bitongole by'okunoonyerezaako ebiwerako wabweru a Uganda n'eggwanga lya The Gambia.<ref name=":1">{{Cite web}}</ref>
== Okunoonyereza ==
Nyanzi alina obukugu mu by'akola ng'awandiise engero za emirundi 61 n'eby'oba olina okugobereera okuva mu butabo 2,049 wetwatukira mu mwezi ogw'okutaana mu mwaka gwa 2022. Ng'otunulidde engero zebasinga okwetanira zeeziri kungeri abavubuka ba Uganda gyebatesaamu ku by'okugenda mu by'omukwata nadala mu by'okwegata,<ref>{{Cite journal|issue=83–98}}</ref> eneeyisa eri okukeberebwa oba balina akawuka kamukemeya nadala eri abakyala abasuubirirwa okuzaala oba abalina embuto,<ref>{{Cite journal|issue=605–615}}</ref> Abakyala okuva mu Uganda engeri gyebeefugamu nga kituuse ku by'okwegata ,<ref>{{Cite journal|issue=585–598}}</ref> Abasajja b'e Uganda engeri gyebeeyisaamu nga kituuse ku by'okukozesa obukerenda obwa kizaala gumba ,<ref>{{Cite journal|issue=197–211}}</ref> neeneeyisa n'ebibinja ebingi wekituuka ku by'okwegata.<ref>{{Cite journal|issue=239–254}}</ref><ref>{{Cite journal|issue=13–26}}</ref><ref>{{Cite journal|issue=557–569}}</ref> y'omu kubakugu abaasoka okuwandiika n'okufulumya ebikwatagana ku bui bw'ebisiyaga ku semazinga wa Afrika.<ref>{{Cite book}}</ref><ref name=":0" /><ref name=":0">{{Cite journal|issue=952–967}}[[Template:Cite journal]]</ref>
== Okulwanirira eddembe ly'abantu ==
Nyanzi akola abakugu kyebayita "radical rudeness," engeri y'abayuganda ey'obuwangwa mwebayita okutegeeza abantu abaamaanyi okulaga nti bayisiddwamu amaaso.<ref name="Thomas" /><ref name="Thomas">{{Cite web}}https://www.ifex.org/uganda/2018/12/05/stella-nyanzi-profile/</ref> Kyatandikibwawo mu biseera by'amawanga bwegaali gafugibwa abazungu nga engeri y'embi gyebaali bayisaamu abantu, obutabanguko, okutaataganya n'obutali butebenkevu ekyamenya omukwano kw'abafuzi bamatwale, enkolagana n'okuganyulwa mu byebaali baleese."<ref>https://www.ifex.org/uganda/2018/12/05/stella-nyanzi-profile/<nowiki/>Summers, Carol. </ref>
Nyanzi alwaniridde eddembe ly'abakyala mu [[:en:Uganda|Uganda]] , abavubuka n'abantu aba [[:en:LGBT|LGBTQIA+]].<ref>Archived at [https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211210/RlFzK179BGo Ghostarchive] and the {{cite AV media|url=https://www.youtube.com/watch?v=RlFzK179BGo|title=#PMLIVE: Dr. Stella Nyanzi Launches the #PADS4GIRLSUG Campaign|website=[[YouTube]]|access-date=2023-03-21|archive-date=2021-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20211120163247/https://www.youtube.com/watch?v=RlFzK179BGo|url-status=bot: unknown}}: {{cite AV media|url=https://www.youtube.com/watch?v=RlFzK179BGo|title=#PMLIVE: Dr. Stella Nyanzi Launches the #PADS4GIRLSUG Campaign|website=[[YouTube]]}}</ref>
Ng'enaku z'omwezi 6 mumwezi ogw'okusatu mu mwaka gwa 2017, Nyanzi yatongoza pulojekiti eyali eyitibwa 'Pads4girlsUg', nga yali akwatiddwako nnyo ku baana aboobuwala abaali balemeddwa okusoma olw'okubeera nga baali tebasobola kufuna oba kugula bikozesebwa nga bagenze munsonga z'ekikyala. Yakungaanya ebikozesebwa ebisoba mu lukumi ebyali bisobola okukozesebwa emirundi egiwera, n'abigabula abaana abawala abagenda kumasomero nga kuno kweyateeka n'okubabulirira ku bikwatagana ku by'okugenda munsonga z'ekikyala.<ref name=":0"/><ref name=":0" />
== Okukwatibwa ==
Mu mwezi ogw'okusatu mu mwaka gwa 2017, Nyanzi yayita pulezidenti Museveni nga bweyali afaanana amatako "a pair of buttocks."<ref>{{Cite web}}https://web.archive.org/web/20211120163322/https://pen-international.org/news/uganda-must-release-academic-stella-nyanzi-and-drop-all-charges-against-her</ref>
Ng'enaku z'omwezi 7 mu mwezi ogw'okuna, mu mwaka gwa 2017, Nyanzi yakwatibwa n'agalirwa poliisi ya Kiira nga bamuvunaana olw'okukozesa obubi emikutu gy'emitimbagano n'okubeera nga yakozesa olulimi olukyamu.<ref>{{Cite web}}https://web.archive.org/web/20210621230044/https://theinsider.ug/index.php/2017/04/10/nyanzi-charged-of-cyber-harassment-subjected-to-medical-examination/</ref> Ng'enaku z'omwezi 10, mu mwezi ogw'okuna mu mwaka gwa 2017, yaleetebwa mu kooti gyeyavunaanibwa ogw'okukozesa obubi ebyuma bikalimagezi oba kompuyuuta, n'okuweebuula emikutu gya yintaneeti nga kuno kwekwali n'okufuma pulezidenti wansi w'akawaayiro namba 24, ne 25 akakwata kunkozesa embi ey'akawayiro ka kompuyuuta akafulumizibwa mu mwaka gwa 2011.<ref>{{Cite web}}https://www.nation.co.ke/news/africa/Stella-Nyanzi--remanded-Yoweri-Museveni/1066-4890134-10qssupz/index.html</ref> Yatwalibwa mu [[:en:Luzira_Maximum_Security_Prison|komera ly'e Luzira]]. Ng'enaku z'omwezi 11 mu mwezi ogw'okuna mu mwaka gwa 2017, abasawo okuva mu [[:en:Luzira_Maximum_Security_Prison|ddwaliro ly'abalwadde b'emitwe ery'e Butabika]] baasabibwa okwekebejja Nyanzi oba yali alina [[:en:Psychiatric_assessment|ekikyamu ku bwongo]], ng'omuwaabi wa gavumenti bweyali agamba. Wabula Nyanzi yagaana okumwekebejja wabula n'asaba omusawo we ng'omuntu ssaako n'omu kubantu okuva mu famire ye nti balina okubeerawosinga baali baakumwekebejja oba mulwadde.<ref>{{Cite web}}https://web.archive.org/web/20170414154013/http://ugblizz.com/stella-nyanzi-biography-cv-background-marriage-career-war-museveni</ref>
Ng'enaku z'omwezi 10 mu mwezi ogw'okutaano mu mwaka ogwa 2017, Nyanzi yayimbulwa kukakalu ka kooti nga bawaddeyo 10,000,000/= [[:en:Ugandan_shilling|akassente za Uganda]] nga mu za Amerika (US$2904) naye tezaali zabuliwo.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web}}http://www.monitor.co.ug/News/National/Nyanzi-returns-court-today/688334-3920712-3em3w8/index.html</ref><ref>{{Cite web}}http://www.news24.com/Africa/News/activist-who-called-president-museveni-pair-of-buttocks-gets-bail-20170510</ref> u mwezi ogw'ekumu mu mwaka gwa 2018, baamuzaayo mu komera. Teyasaba kweyimirirwa kuba yali akimannyi nti yali agenda kubeera bulungi ng'ali mu komera, ng'era yali ayagala kusigala ng'akola emirimu gye egy'okusomesa ng'ali n'abakazi b'omukomera.<ref>{{Cite web}}http://www.news24.com/Africa/News/activist-who-called-president-museveni-pair-of-buttocks-gets-bail-20170510</ref><ref name=":0"/> Mu mwezi ogw'ekumineebiri mu mwaka gwa 2018, munamateeka we yavumirira ebyali biwawabiddwa Nyanzi nga webitaali mumateeka.<ref>{{Cite web}}https://www.monitor.co.ug/News/National/Dr-Stella-Nyanzi-spend-Christmas-Luzira-prison/688334-4902486-1per72z/index.html</ref>
In mwezi ogusooka mu mwaka gwa 9, Nyanzi askenakuz 'omwezi zeyalina okuddayo mu kooti okwongezebwaayo kuba yali teyeewulira bulungi nga mulwadde lwadde kuba yali avuddemu olubuto ng'ali mu komera.<ref>https://www.monitor.co.ug/News/National/Stella-Nyanzi-says-suffered-miscarriage-in-jail/688334-4927622-3oxu3oz/index.html</ref> Ng'enaku z'omwezi 2 mu mwezi ogw'omunaana mu mwakagwa 2019, yalaga [[:en:Breast|amabeere]] gge mungeri y'okuwakanya okubeera nga baamusalira okugenda mu komera.<ref>{{Cite news}}https://www.bbc.com/news/world-africa-49210281</ref>
== Ebimumannyiddwako n'engeri gyebamufunamu ==
Amawulire g'ensi yonna gamuyita omu kubantu abasinga okulwanirira eddembe ly'ekikula ky'abantu,"<ref name="ifex.org">{{Cite web}}https://www.ifex.org/uganda/2018/12/05/stella-nyanzi-profile/</ref> "omukugu eyali akulembeddemu mu Afrika mukusoma engeri y'okulwanirira eddembe ly'abantu,"<ref name="Thomas"/> n'omukulembezze alwanisa amateeka agateekebwawo nga ganyigiriza eddembe ly'abantu, n'eddembe ly'okweyogeerera."<ref>Archived at [https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211210/RlFzK179BGo Ghostarchive] and the {{cite AV media|url=https://www.youtube.com/watch?v=RlFzK179BGo|title=#PMLIVE: Dr. Stella Nyanzi Launches the #PADS4GIRLSUG Campaign|website=[[YouTube]]|access-date=2023-03-21|archive-date=2021-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20211120163247/https://www.youtube.com/watch?v=RlFzK179BGo|url-status=bot: unknown}}: {{cite AV media|url=https://www.youtube.com/watch?v=RlFzK179BGo|title=#PMLIVE: Dr. Stella Nyanzi Launches the #PADS4GIRLSUG Campaign|website=[[YouTube]]}}</ref> Okusoma kwe kusobozeseza okumannyisa abantu nti omusajja y'akulira amaka, omukyala talina kunyigirizibwa, n'okuvumirira oba okulaga obuli [[:en:Homophobia|bw'ebisiyaga]] nga webuteetagibwa mu Uganda, The Gambia, ne [[:en:Tanzania|Tanzania]]."<ref name="Thomas" /> Abamu batwala okukwatibwa kwe okubeera ng'emu kunsonga gyebaali bagamba nti yeekobaana n'abali bebisiyaga, okusinga ensonga endala.<ref name=":0"/>
Okulaajana okw'ensi yonna kwagoberera Stella Nyanzi oluavnnyuma lw'okubeera nga yali akwatiddwa, ng'ebibiina ebirwanirizi by'eddembe ly'abantu livumirira enkola eno nga bweyali erinyirira eddembe ly'obuyigirize, wamu n'okwenyonyolako oba ery'okuvaayo nebakutegeera. [[:en:Amnesty_International|Ekitongole ekikola kubanoonyi boobubuddamu ekya Amnesty International]] kyategeeza Uganda okugyawo ebyali bivunaanibwa Nyanzi nga kigamba byali tebirina makulu ng'era byabuliimba.<ref>{{Cite web}}https://www.amnesty.org/en/latest/news/2018/12/uganda-drop-absurd-charges-against-academic-stella-nyanzi/</ref> Pen International, ekiwandiikira ekitongole kino kyavumirira okukwatibwa kwe.<ref>{{Cite web}}https://www.amnesty.org/en/latest/news/2018/12/uganda-drop-absurd-charges-against-academic-stella-nyanzi/</ref> Ekirondoola eddembe ly'abantu ekya 'Human Rights Watch' kyavumirira okukwatibwa kwe nga kigamba kano kino kyaali kiraga abo abagyayo endowooza zaabwe embi eri gavumenti ya Uganda, nadala famire ga pulezidneti, nga babeera bagenda kubalaga obusungu bwabwe ."<ref name="aljazeera.com">{{Cite web}}https://www.aljazeera.com/news/2017/04/academic-stella-nyanzi-charged-cyber-harassment-170410183134831.html</ref>
Kampuni z'amawulire g'ensi yonna gaawandiika kunsonga ezaali zimukwasiza ng'ezaali zeekuusa ku by'obufuzi. NPR yafulumya nti okukwatibwa kwe kwali kwakuwa ssuubi " nti abatalina maanyi na bwogerero baali basobola okwengaanga abo abeeyita abaamaanyi."<ref>{{Cite news}}https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2018/05/08/609390039/she-strips-she-swears-she-goes-to-jail-for-the-good-of-her-country</ref> ''[[:en:The_Washington_Post|The Washington Post]]'' gaawandiika nti okukwatibwa kwe kwakubeera nga yali ayogedde ku Museveni ng'era tawagira biki byeyali akola."<ref>Max Bearak, 12 April 2017, "This professor called her president ‘a pair of buttocks.’ </ref> ''[[:en:Al_Jazeera|Al Jazeera]] mu uzungu yafulumya ng'egamba nti okukwatibwa kwe kwali kwekuusa ku kyakubeera nga Museveni yali ayagala kufuga obulamu bwe bwonna ng'ate yali tayagala bamuwakanya''.<ref name="aljazeera.com"/> Aga 'Canadian ''Globe and Mail'' gaafulumya nti okukwatibwa kwe gwegwaali omutima gwakyo kyonna nadala mukukozesa olulimi n'okugyema kwe okwali okw'obukambwe ku by'ekomo eri abakazi b'omu Uganda."<ref name="theglobeandmail.com">{{Cite news}}https://www.aljazeera.com/news/2017/04/academic-stella-nyanzi-charged-cyber-harassment-170410183134831.html</ref> Amawulire ga ''The Guardian'' gaafulumya okulumba kwe kwava ku gavumenti okubeera nga yali ageenye okuteeka ensiimbi mu bikozesebwa by'abaana aboobuwala mu kweyonja ekyavirako obuvugirizi bwanamungi w'omuntu okwatambula obulungi ssaako nemumakomera."<ref name="theglobeandmail.com" />
Mu Uganda, alina abawagizi abawerako, nga muno mwemuli n'abagoberezi ku mikutu gye gimukwanira wala oba egya 'social media' okusinga omuntu yenna mu Uganda.<ref name="theglobeandmail.com"/> Banji baamukungaanyiza ng'emere bweyali mukomera.<ref>{{Cite web}}https://www.aljazeera.com/news/2017/04/academic-stella-nyanzi-charged-cyber-harassment-170410183134831.html</ref> Abakugu mu Uganda baamutendereza nnyo olw'okuyimirira mu abo abatutulugunya oba abatuyisa obubi."<ref>{{Cite web}}https://www.aljazeera.com/news/2017/04/academic-stella-nyanzi-charged-cyber-harassment-170410183134831.html</ref> Munamateeka we Isaac Kimaze Semakadde yatuumibwa <nowiki>''munamateeka eyali asinga wekyatuuka mu by'okuwozesa mu kooti y'abantu" ab'ekibiina ky'abanamateeka ekya Uganda Law Society, olw'</nowiki>omulimu gweyakoma mu musango guno.<ref>{{Cite news}}https://www.independent.co.ug/isaac-semakadde-legal-rebel-anti-clockwise-thinker/</ref>
Mu Uganda, "eby'obuwangwa eby'amaanyi ebitangira omuntu okwogera mulujudde ku by'okwegadanda oba eby'obukaba gyebiri, [[:en:Homosexuality|n'ebisiyaga]] tebikirizibwa mu mateeka nga n'okusomesa ku by'okwegata byawerebwa mu masomero." Naye, Nyanzi ayogera mulujudde, n'akusiigira ekifaanannyi kubikwatagana ku by'okwegata, ebitundu by'ekyama wamu n'eby'obufuzi. Ng'eno y'ensonga lwaki yeegombebwa banaansi banne mu bungi, naye ng'alabikwa bubi abantu abeetwala okubeera aboobuvunaanyibwa mu Uganda."<ref name="ifex.org"/>
== Obuwangaguse ==
Ng'enaku z'omwezi 30, mu mwezi ogusooka mu mwaka gwa 2021, Nyanzi yatuuka mu kibuga ky'e [[:en:Nairobi,_Kenya|Nairobi,]] mu ggwanga lya [[:en:Nairobi,_Kenya|Kenya]] ng'akozesa baasi, era ng'ayita mu banamateeka bbe, omukenkufu [[:en:George_Luchiri_Wajackoyah|George Luchiri Wajackoyah]], yamusabira [[:en:Right_of_asylum|obutuuze]] mu [[:en:Kenya|Kenya]], nga beekwasa okubeera nga baali baagala kumuta olw'ensonga z'eby'obufuzi nga kikolebwa gavumenti ekulemberwa Museveni mu Uganda Uganda.<ref name="ExileR">{{Cite web}}</ref>
== Laba ne ==
* [[:en:Education_in_Uganda|Education in Uganda]]
* [[:en:LGBT_Rights_in_Uganda|LGBT Rights in Uganda]]
* [[Lwengo (disitulikit)|Lwengo District]]
* [[:en:Lwengo_District|Mahmood Mamdani]]
* [[:en:Sarah_Ssali|Sarah Ssali]]
fm3ywt04q2u53rx6a20y9vtlly33385
Betty Awori Engola
0
10117
76799
61777
2026-10-16T19:53:37Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76799
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Betty Awori Engola''' (yazaalibwa nga 24 Ogwekuminogumu mu mwka gwa 1960) era ayittibwa '''Awor Betty Engola''' Munnayuganda ow'Ebyobufuzi. Ye mubaka omukyaala akiikirira [[:en:Apac_District|Distulikitti y' Apac]] wansi w'ebiina eky'obufuzi ekifuga ekya [[National Resistance Movement]] mu Paalamenti ey'ekumi (2016 to 2021).<ref>{{Cite web |title=Betty Awori Engola - Wp/nyn - Wikimedia Incubator |url=https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/nyn/Betty_Awori_Engola |access-date=2026-10-16 |website=incubator.wikimedia.org |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://parliamentofuganda.nwtdemos.com/find-an-mp |access-date=2024-04-15 |archive-date=2021-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211130130626/http://parliamentofuganda.nwtdemos.com/find-an-mp |url-status=dead }}</ref>
== Ebimukwatako n'emisomo ==
Mu mwaka gwa 1974, yamaliriza ebigezo bya Primary Leaving Examination ku [[:en:Shimoni_Demonstration_School|Shimon Demonstration School]]. Mu mwaka gwa 1978, yafunasatifikeeti ya [[:en:Uganda_Certificate_of_Education|Uganda Certificate of Education]] ku St Josephs Girls School, [[:en:Nsambya|Nsambya]]. Awori yamaliriza [[:en:Uganda_Advanced_Certificate_of_Education|Uganda Advanced Certificate]] ye okuva mu [[:en:Tororo_Girls_School|Tororo Girls School]] Mu mwaka gwa 1981. Mu mwaka gwa 1984, yegatta ku [[:en:Makerere_University|Yunivasitte y' e Makerere]], natikibwa ne diguli ya Bachelor of Arts in Social Science.<ref>https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=412</ref>
== Omubanyirivu mu mirimu ==
Okuva mu mwaka gwa 2009 okutuusa 2010, Betty Awori Engola yaweereza nga Governing Council Mmemba ku Uganda Technical College, Lira. Era yaweereza nga Board Mmemba wakati wa 2005 ne 2008 ku National Agricultural Advisory Services. Yakola ku Uganda Advisory Board of Trade nga Commercial Offiisa okuva mu mwaka gwa 1986 okutuusa 1987. Okuva mu 1988 okutuusa 2001, yali akola nga offiisa w'ebyobusubizi ebiva mu mawanga g'ebweru ku Minisitule y'ebyobulambuzi, Obusuubuzi n'amakolero. Okuva mu 2016 okutuusa kati, abadde aweereza nga [[:en:Member_of_parliament|Mmemba wa Paalamentti]] mu [[:en:Parliament_of_Uganda|Paalamenti ya Uganda]].<ref>https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=412</ref>
== Emirimu emirala ==
Betty Awori Engola akola omulimu omulala mu [[:en:Parliament_of_Uganda|Paalamentti ya Uganda]] nga mmemba ku kakiiko ka [[:en:Science|Sayansi]] ne [[:en:Technology|Tekinoloogiya]].<ref>https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=412</ref> Yettaba mu lukungaanya olw'ekkumi n'ennya olwa [[:en:United_Nations_Conference_on_Trade_and_Development|United Nations Conference on Trade and Development]] mu [[:en:Nairobi|Nairobi, Kenya]] olwaaliwo okuva nga 17–22 Ogwomusanvu 2016.[https://unctad.org/meetings/en/SessionalDocuments/tdxiv_inf1_en.pdf] Awori era yeenyigira mu nkulaakulana y'enteekateeka y'embalirira eya Gavumentti ez'ebitundu eya Local Government Budget Framework Paper eya [[Apac (disitulikit)|Distulikitti eye Apac]].[https://web.archive.org/web/20220319213949/https://budget.go.ug/sites/default/files/Indivisual%20LG%20Budgets/APAC%20BFP%202015-16.pdf]
== Laba na bino ==
* [[:en:Parliament_of_Uganda|Paalamenti ya Uganda]].
* [[:en:Apac_District|Distulikiti eye Apac]].
* [[:en:List_of_members_of_the_tenth_Parliament_of_Uganda|Olukalala lwa ba mmemba ba Paalamenti ya Uganda ey'ekumi]]
* [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]]
* [[:en:Member_of_parliament|Mmemba wa Paalamenti]]
* [[Tonny Ayoo]]
* [[Akora Maxwell]]
* [[Ebong Patrick]]
== Enkolagana ez'ebweru ==
* [https://www.parliament.go.ug/ Website ya Paalamenti ya Uganda]
== Ebyawandiikibwa ==
<references />
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
p7jeyrh8b8dg30an44v6u98p2rxoej8
Eliezah Foundation Initiative Uganda
0
10209
76859
72040
2026-10-17T06:26:37Z
Ajambo Bridget
11873
remove external link and convert conference
76859
wikitext
text/x-wiki
'''Eliezah Foundation Initiative''' [[:en:Nonprofit_organisation|kitongole ekitakola magaba]] ekisangibwa mu [[:en:Wakiso_District|Disitulikiti y'e Wakiso]], [[:en:Uganda|Uganda]].<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://preventgbvafrica.org/member/eliezah-foundation-initiative-uganda/ |access-date=2023-05-26 |archive-date=2022-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220519080702/https://preventgbvafrica.org/member/eliezah-foundation-initiative-uganda/ |url-status=dead }}</ref> Ekitongole kino kiwagira era kivujjirira (okutuukiriza enkola "y'omwenkanonkano") mu bakyala n'ebyobusuubuzi nga bayita mu nkola yaabwe ey'okutuukirira abakyala bonna, era n'okuyita mu nkolagana wamu n'obuvujjirizi okuva mu bitongole ebirala eby'omugaso eri enkulakulana y'abakyala. Kiteekawo omwagaanya eri abakyala okusisinkana wamu n'abalala (mu nkola y'abwe "ey'okwetaba n'abantu babulijjo") nga bayita mu kuwagira emikolo omuli ebiteeso eby'akaseera ebitegekebwa ku kikula ky'abantu nga zikolebwa ku ddaala ly'abantu ba bulijjo, enkugaana n'emisomo gy'okusomesa abantu. Era kikwasganya kakuyege w'abannamawulire ( mu nkola "y'okutuusa enkola zonna mu bantu ba bulijjo") okumanyisa abakyala wamu n'okwetaba mu nkola ez'okukomekkereza okutulugunya abantu ng'abayita pulojekiti ez'enjawulo nga Emergency [[:en:Violence_against_women|GBV]] Services and HIV partnerships wamu n'ebitongole ebirala by'ebakolagana n'abyo okuva mu mawanga ebweru omuli [[:en:ViiV_Healthcare|ViiV Healthcare]], abakulembeze b'ennono okuva mu bwakabaka bwa [[:en:Buganda|Buganda]], [[:en:Bunyoro|Bunyoro]], ne [[:en:Busoga|Busoga]], emikutu gy'amawulire egya bulijjo, Gavumenti ey'awakati mu Uganda, ne Dipatimenti za Gavumenti. Omutandisi w'akyo ye Eliezah Titus Busonga nga mu kaseera kano aweereza nga omukulembeze wa [[:en:Real_Health_Uganda|Real Health Uganda]].<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://realhealthuganda.org/blog/index.php/2016/08/19/rhu-launches-its-new-organisation-strategic-plan/ |access-date=2023-05-26 |archive-date=2021-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204180741/http://realhealthuganda.org/blog/index.php/2016/08/19/rhu-launches-its-new-organisation-strategic-plan/ |url-status=dead }}</ref>
== Ebyafaayo ==
Eliezah Titus yatondawo ekitogole kino mu 2005 ng'akitongole ky'abavubuka kyeyatuuma Young Peoples organization okulwanyisa n'okulwanirira eddembe ly'obuntu [[:en:Women’s_rights|n'eddembe ly'abakyala]] mu kitundu kye Maganjo (nga kaakano ye Municipaale ye Nansana).<ref>https://wakiso.go.ug/unit/nansana-municipality/</ref> Mu 2009 Eliezah ekitongole kye y'akiwandiisa n'aba Gavumenti eyawakati era n'aggulawo offiisi era ng'emirimu gy'ekitongole kino w'egikakkalabizibwa kaakano. Mu 2018, ekitongole kya Eliezah ky'awandiisa [[:en:501_(c)|501 (c)]] mu Uganda. <ref>{{Cite web |title=Entity Details :: OpenCorporates |url=https://opencorporates.com/companies/ug/80020001420797/ |archive-url=http://web.archive.org/web/20261012034447/https://opencorporates.com/companies/ug/80020001420797/ |archive-date=2026-10-12 |access-date=2026-10-17 |website=opencorporates.com}}</ref>
Mu Gwomusanvu 2020, [[:en:Janet_Nansamba|Janet Nansamba]] yalondebwa nga CEO omupya ow'ekitongole kya Eliezah. Yali y'akaweereza nga omukyala akuupiriza abakyala ku Disitulikiti y'e Masaka era ng'akulira ekitongole kya Eliezah.<ref>http://efiug.org/news/index.php/2020/07/1/Janet-named-new-CEO-of-Eliezah-Foundation/</ref>
== Ebijuliziddwamu ==
<references responsive="0"></references>
== Ebijuliziddwamu eby'ebweru wa Wikipediya ==
* Official website
[[Category:Buganda]]
k1pm5x07cffgexrm2tw364gy7qhzpl1
Hope Ekudu
0
10682
76768
68153
2026-10-16T19:34:05Z
Thomas Eddie Irigei
11996
converted reference
76768
wikitext
text/x-wiki
'''Hope Ekudu''' Munnayuganda [[:en:Statistician|omukugu mu by'okubala]], [[:en:Bank|maneja wa Bbanka]] era [[:en:Business_administrator|addukanya bizinensi]]. Y'aweereza nga [[:en:Chief_operating_officer|chief operating officer]] ow [[:en:DFCU_Bank|DFCU Bank]], okuva mu Gwomunaana 2020 okutuusa mu Gwokuna 2023.<ref name="1R">{{Cite web |date=2020-08-14 |title=Ekudu appointed dfcu Bank Chief Operating Officer |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/business/finance/ekudu-appointed-dfcu-bank-chief-operating-officer-1918700 |access-date=2026-10-16 |website=Monitor |language=en}}</ref> Ng'ebyo tebinnabaawo, yali akulira [[:en:Retail_Banking|Bbanka y'obwannanyini]], mu [[:en:Housing_Finance_Bank|Housing Finance Bank]], okuva mu Gwomunaana 2015.<ref name="2R">https://www.housingfinance.co.ug/about-us/management-team/</ref><ref name="3R">https://www.linkedin.com/in/hope-ekudu-7164994a/?originalSubdomain=ug</ref>
== Obuto bwe n'emisomo gye ==
Ms Ekudu yazaalibwa mu myaka gya 1985 eri Grace Adoku, n'emusumba John Ekudu-Adoku, omuweereza era eyali akwasisa empisa ku [[:en:Makerere_University|Ssettendekero wa Makerere]], [[:en:Public_university|Yunivasite ya Gavumenti]] esinga obunene n'obukulu mu Uganda. Ye muggalanda mu Famire yaabwe ey'abaana bana; Paul, Charity, Faith ne Hope.<ref name="4R">{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.observer.ug/component/content/article?id=10067:retired-dean-ekudu-to-become-farmer |access-date=2024-04-24 |archive-date=2024-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240424075253/https://www.observer.ug/component/content/article?id=10067:retired-dean-ekudu-to-become-farmer |url-status=dead }}</ref>
Yegatta ku [[:en:Makerere_University|Yunivasite y'e Makerere]], gye yafunira Digulimu by'okubala eya [[Statistics|Bachelor of Statistics]] mu 2006. Yyeyongerayo n'emisomo gye ku [[:en:Heriot_Watt_University|Heriot Watt University]], mu [[:en:Edinburgh|Edinburgh]], [[:en:Scotland|Scotland]], gye yatikkirwa Diguli ey'okubiri eya [[:en:Master_of_Business_Administration|Master of Business Administration]], mu 2011.
Era yamala omwaka gumu ng'atendekebwa eby'ategekebwa ''CEO Club Uganda'' ne [[:en:Strathmore_University|Strathmore University]], okumuteekereteera obuvunanyizibwa bwa [[:en:Chief_executive_officer|chief executive officer]], mu biseera ebyali bigenda okuggya. Ms Ekudu, yali mmemba mu kibiina ky'abayizi 30 abaali akola essomo eryali ligenda okumala omwaka mu 2013.<ref name="5R">https://en.wikipedia.org/wiki/Daily_Monitor</ref>
== Emirimu gye ==
Mu 2010, yapangisibwa aba Bbanka ya [[:en:Barclays_Bank_of_Uganda|Barclays Bank of Uganda]], ng'akulra tiimu y'abateekateeka okusasula n'enkola ez'ebweru w'eggwanga nga [[:en:Society_for_Worldwide_Interbank_Financial_Telecommunication|SWIFT]], [[:en:Real-time_gross_settlement|RTGS]] ne [[:en:Electronic_funds_transfer|EFT]]. Oluvanyuma lw'emyaka ebiri mu kifo ekyo, yalinyisibwa okutuuka ku ddaala ly'akulira eby'ensasula mu bbanka y'emu nga yaweereza mu kifo ekyo okutuusa mu 2014.
Mu Gwomusanvu 2014, Ms Ekudu yapangisibwa aba Housing Finance Bank, Bbanka y'abasuubuzi ekola ku by'okuwola abasuubuzi. Yaweereza mu buvunzznyizibwa obw'enjawulo ku HFB, omwali Maneja omukulu akwaaganya enkola za Bbanka, Maneja omukulu akwasaganya ensimbi eziterekebwa era nga Maneja akwasaganya enkola z'aBbanka ne tekinologiya.
== Ebirala ebikulu ==
Ms. Eduku yali omu ku ba Maneja abakugu ekkuminomu aba HFB, eyali ayogera butereevu ne [[:en:Managing_director|Dayilekita omukulu]] ne [[:en:Chief_executive_officer|chief executive officer]].<ref name="6R">https://www.housingfinance.co.ug/about-us/management-team/#hope-ekudu</ref>
== Laba na bino ==
* [[:en:Veronica_Sentongo|Veronica Sentongo]]
* [[:en:Barbara_Kasekende|Barbara Kasekende]]
== Ebijuliziddwamu ==
{{Reflist}}
== Ebijuliziddwamu eby'ebweru wa Wikipediya ==
* [https://www.dfcugroup.com/ Website of DFCU Bank]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
lq9o11rz95j62v9j1b83urltyofitud
76769
76768
2026-10-16T19:34:25Z
Thomas Eddie Irigei
11996
converted reference
76769
wikitext
text/x-wiki
'''Hope Ekudu''' Munnayuganda [[:en:Statistician|omukugu mu by'okubala]], [[:en:Bank|maneja wa Bbanka]] era [[:en:Business_administrator|addukanya bizinensi]]. Y'aweereza nga [[:en:Chief_operating_officer|chief operating officer]] ow [[:en:DFCU_Bank|DFCU Bank]], okuva mu Gwomunaana 2020 okutuusa mu Gwokuna 2023.<ref name="1R">{{Cite web |date=2020-08-14 |title=Ekudu appointed dfcu Bank Chief Operating Officer |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/business/finance/ekudu-appointed-dfcu-bank-chief-operating-officer-1918700 |access-date=2026-10-16 |website=Monitor |language=en}}</ref> Ng'ebyo tebinnabaawo, yali akulira [[:en:Retail_Banking|Bbanka y'obwannanyini]], mu [[:en:Housing_Finance_Bank|Housing Finance Bank]], okuva mu Gwomunaana 2015.<ref name="2R">{{Cite web |title=Management Team |url=https://www.housingfinance.co.ug/about-us/management-team/ |access-date=2026-10-16 |website=Housing Finance Bank |language=en-US}}</ref><ref name="3R">https://www.linkedin.com/in/hope-ekudu-7164994a/?originalSubdomain=ug</ref>
== Obuto bwe n'emisomo gye ==
Ms Ekudu yazaalibwa mu myaka gya 1985 eri Grace Adoku, n'emusumba John Ekudu-Adoku, omuweereza era eyali akwasisa empisa ku [[:en:Makerere_University|Ssettendekero wa Makerere]], [[:en:Public_university|Yunivasite ya Gavumenti]] esinga obunene n'obukulu mu Uganda. Ye muggalanda mu Famire yaabwe ey'abaana bana; Paul, Charity, Faith ne Hope.<ref name="4R">{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.observer.ug/component/content/article?id=10067:retired-dean-ekudu-to-become-farmer |access-date=2024-04-24 |archive-date=2024-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240424075253/https://www.observer.ug/component/content/article?id=10067:retired-dean-ekudu-to-become-farmer |url-status=dead }}</ref>
Yegatta ku [[:en:Makerere_University|Yunivasite y'e Makerere]], gye yafunira Digulimu by'okubala eya [[Statistics|Bachelor of Statistics]] mu 2006. Yyeyongerayo n'emisomo gye ku [[:en:Heriot_Watt_University|Heriot Watt University]], mu [[:en:Edinburgh|Edinburgh]], [[:en:Scotland|Scotland]], gye yatikkirwa Diguli ey'okubiri eya [[:en:Master_of_Business_Administration|Master of Business Administration]], mu 2011.
Era yamala omwaka gumu ng'atendekebwa eby'ategekebwa ''CEO Club Uganda'' ne [[:en:Strathmore_University|Strathmore University]], okumuteekereteera obuvunanyizibwa bwa [[:en:Chief_executive_officer|chief executive officer]], mu biseera ebyali bigenda okuggya. Ms Ekudu, yali mmemba mu kibiina ky'abayizi 30 abaali akola essomo eryali ligenda okumala omwaka mu 2013.<ref name="5R">https://en.wikipedia.org/wiki/Daily_Monitor</ref>
== Emirimu gye ==
Mu 2010, yapangisibwa aba Bbanka ya [[:en:Barclays_Bank_of_Uganda|Barclays Bank of Uganda]], ng'akulra tiimu y'abateekateeka okusasula n'enkola ez'ebweru w'eggwanga nga [[:en:Society_for_Worldwide_Interbank_Financial_Telecommunication|SWIFT]], [[:en:Real-time_gross_settlement|RTGS]] ne [[:en:Electronic_funds_transfer|EFT]]. Oluvanyuma lw'emyaka ebiri mu kifo ekyo, yalinyisibwa okutuuka ku ddaala ly'akulira eby'ensasula mu bbanka y'emu nga yaweereza mu kifo ekyo okutuusa mu 2014.
Mu Gwomusanvu 2014, Ms Ekudu yapangisibwa aba Housing Finance Bank, Bbanka y'abasuubuzi ekola ku by'okuwola abasuubuzi. Yaweereza mu buvunzznyizibwa obw'enjawulo ku HFB, omwali Maneja omukulu akwaaganya enkola za Bbanka, Maneja omukulu akwasaganya ensimbi eziterekebwa era nga Maneja akwasaganya enkola z'aBbanka ne tekinologiya.
== Ebirala ebikulu ==
Ms. Eduku yali omu ku ba Maneja abakugu ekkuminomu aba HFB, eyali ayogera butereevu ne [[:en:Managing_director|Dayilekita omukulu]] ne [[:en:Chief_executive_officer|chief executive officer]].<ref name="6R">https://www.housingfinance.co.ug/about-us/management-team/#hope-ekudu</ref>
== Laba na bino ==
* [[:en:Veronica_Sentongo|Veronica Sentongo]]
* [[:en:Barbara_Kasekende|Barbara Kasekende]]
== Ebijuliziddwamu ==
{{Reflist}}
== Ebijuliziddwamu eby'ebweru wa Wikipediya ==
* [https://www.dfcugroup.com/ Website of DFCU Bank]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
o7dgvpfl3o74g3pa0toa4s3mng5m0aw
76770
76769
2026-10-16T19:35:01Z
Thomas Eddie Irigei
11996
converted reference
76770
wikitext
text/x-wiki
'''Hope Ekudu''' Munnayuganda [[:en:Statistician|omukugu mu by'okubala]], [[:en:Bank|maneja wa Bbanka]] era [[:en:Business_administrator|addukanya bizinensi]]. Y'aweereza nga [[:en:Chief_operating_officer|chief operating officer]] ow [[:en:DFCU_Bank|DFCU Bank]], okuva mu Gwomunaana 2020 okutuusa mu Gwokuna 2023.<ref name="1R">{{Cite web |date=2020-08-14 |title=Ekudu appointed dfcu Bank Chief Operating Officer |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/business/finance/ekudu-appointed-dfcu-bank-chief-operating-officer-1918700 |access-date=2026-10-16 |website=Monitor |language=en}}</ref> Ng'ebyo tebinnabaawo, yali akulira [[:en:Retail_Banking|Bbanka y'obwannanyini]], mu [[:en:Housing_Finance_Bank|Housing Finance Bank]], okuva mu Gwomunaana 2015.<ref name="2R">{{Cite web |title=Management Team |url=https://www.housingfinance.co.ug/about-us/management-team/ |access-date=2026-10-16 |website=Housing Finance Bank |language=en-US}}</ref><ref name="3R">https://www.linkedin.com/in/hope-ekudu-7164994a/?originalSubdomain=ug</ref>
== Obuto bwe n'emisomo gye ==
Ms Ekudu yazaalibwa mu myaka gya 1985 eri Grace Adoku, n'emusumba John Ekudu-Adoku, omuweereza era eyali akwasisa empisa ku [[:en:Makerere_University|Ssettendekero wa Makerere]], [[:en:Public_university|Yunivasite ya Gavumenti]] esinga obunene n'obukulu mu Uganda. Ye muggalanda mu Famire yaabwe ey'abaana bana; Paul, Charity, Faith ne Hope.<ref name="4R">{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.observer.ug/component/content/article?id=10067:retired-dean-ekudu-to-become-farmer |access-date=2024-04-24 |archive-date=2024-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240424075253/https://www.observer.ug/component/content/article?id=10067:retired-dean-ekudu-to-become-farmer |url-status=dead }}</ref>
Yegatta ku [[:en:Makerere_University|Yunivasite y'e Makerere]], gye yafunira Digulimu by'okubala eya [[Statistics|Bachelor of Statistics]] mu 2006. Yyeyongerayo n'emisomo gye ku [[:en:Heriot_Watt_University|Heriot Watt University]], mu [[:en:Edinburgh|Edinburgh]], [[:en:Scotland|Scotland]], gye yatikkirwa Diguli ey'okubiri eya [[:en:Master_of_Business_Administration|Master of Business Administration]], mu 2011.
Era yamala omwaka gumu ng'atendekebwa eby'ategekebwa ''CEO Club Uganda'' ne [[:en:Strathmore_University|Strathmore University]], okumuteekereteera obuvunanyizibwa bwa [[:en:Chief_executive_officer|chief executive officer]], mu biseera ebyali bigenda okuggya. Ms Ekudu, yali mmemba mu kibiina ky'abayizi 30 abaali akola essomo eryali ligenda okumala omwaka mu 2013.<ref name="5R">https://en.wikipedia.org/wiki/Daily_Monitor</ref>
== Emirimu gye ==
Mu 2010, yapangisibwa aba Bbanka ya [[:en:Barclays_Bank_of_Uganda|Barclays Bank of Uganda]], ng'akulra tiimu y'abateekateeka okusasula n'enkola ez'ebweru w'eggwanga nga [[:en:Society_for_Worldwide_Interbank_Financial_Telecommunication|SWIFT]], [[:en:Real-time_gross_settlement|RTGS]] ne [[:en:Electronic_funds_transfer|EFT]]. Oluvanyuma lw'emyaka ebiri mu kifo ekyo, yalinyisibwa okutuuka ku ddaala ly'akulira eby'ensasula mu bbanka y'emu nga yaweereza mu kifo ekyo okutuusa mu 2014.
Mu Gwomusanvu 2014, Ms Ekudu yapangisibwa aba Housing Finance Bank, Bbanka y'abasuubuzi ekola ku by'okuwola abasuubuzi. Yaweereza mu buvunzznyizibwa obw'enjawulo ku HFB, omwali Maneja omukulu akwaaganya enkola za Bbanka, Maneja omukulu akwasaganya ensimbi eziterekebwa era nga Maneja akwasaganya enkola z'aBbanka ne tekinologiya.
== Ebirala ebikulu ==
Ms. Eduku yali omu ku ba Maneja abakugu ekkuminomu aba HFB, eyali ayogera butereevu ne [[:en:Managing_director|Dayilekita omukulu]] ne [[:en:Chief_executive_officer|chief executive officer]].<ref name="6R">{{Cite web |title=Management Team |url=https://www.housingfinance.co.ug/about-us/management-team/ |access-date=2026-10-16 |website=Housing Finance Bank |language=en-US}}</ref>
== Laba na bino ==
* [[:en:Veronica_Sentongo|Veronica Sentongo]]
* [[:en:Barbara_Kasekende|Barbara Kasekende]]
== Ebijuliziddwamu ==
{{Reflist}}
== Ebijuliziddwamu eby'ebweru wa Wikipediya ==
* [https://www.dfcugroup.com/ Website of DFCU Bank]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
g9oy06uqzz6bmi0v1jmvh8hu9fbrpcn
76771
76770
2026-10-16T19:36:04Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76771
wikitext
text/x-wiki
'''Hope Ekudu''' Munnayuganda [[:en:Statistician|omukugu mu by'okubala]], [[:en:Bank|maneja wa Bbanka]] era [[:en:Business_administrator|addukanya bizinensi]]. Y'aweereza nga [[:en:Chief_operating_officer|chief operating officer]] ow [[:en:DFCU_Bank|DFCU Bank]], okuva mu Gwomunaana 2020 okutuusa mu Gwokuna 2023.<ref name="1R">{{Cite web |date=2020-08-14 |title=Ekudu appointed dfcu Bank Chief Operating Officer |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/business/finance/ekudu-appointed-dfcu-bank-chief-operating-officer-1918700 |access-date=2026-10-16 |website=Monitor |language=en}}</ref> Ng'ebyo tebinnabaawo, yali akulira [[:en:Retail_Banking|Bbanka y'obwannanyini]], mu [[:en:Housing_Finance_Bank|Housing Finance Bank]], okuva mu Gwomunaana 2015.<ref name="2R">{{Cite web |title=Management Team |url=https://www.housingfinance.co.ug/about-us/management-team/ |access-date=2026-10-16 |website=Housing Finance Bank |language=en-US}}</ref><ref name="3R">https://www.linkedin.com/in/hope-ekudu-7164994a/?originalSubdomain=ug</ref>
== Obuto bwe n'emisomo gye ==
Ms Ekudu yazaalibwa mu myaka gya 1985 eri Grace Adoku, n'emusumba John Ekudu-Adoku, omuweereza era eyali akwasisa empisa ku [[:en:Makerere_University|Ssettendekero wa Makerere]], [[:en:Public_university|Yunivasite ya Gavumenti]] esinga obunene n'obukulu mu Uganda. Ye muggalanda mu Famire yaabwe ey'abaana bana; Paul, Charity, Faith ne Hope.<ref name="4R">{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.observer.ug/component/content/article?id=10067:retired-dean-ekudu-to-become-farmer |access-date=2024-04-24 |archive-date=2024-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240424075253/https://www.observer.ug/component/content/article?id=10067:retired-dean-ekudu-to-become-farmer |url-status=dead }}</ref>
Yegatta ku [[:en:Makerere_University|Yunivasite y'e Makerere]], gye yafunira Digulimu by'okubala eya [[Statistics|Bachelor of Statistics]] mu 2006. Yyeyongerayo n'emisomo gye ku [[:en:Heriot_Watt_University|Heriot Watt University]], mu [[:en:Edinburgh|Edinburgh]], [[:en:Scotland|Scotland]], gye yatikkirwa Diguli ey'okubiri eya [[:en:Master_of_Business_Administration|Master of Business Administration]], mu 2011.<ref>{{Cite web |title=Hope Ekudu Archives |url=https://www.independent.co.ug/tag/hope-ekudu/ |access-date=2026-10-16 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref>
Era yamala omwaka gumu ng'atendekebwa eby'ategekebwa ''CEO Club Uganda'' ne [[:en:Strathmore_University|Strathmore University]], okumuteekereteera obuvunanyizibwa bwa [[:en:Chief_executive_officer|chief executive officer]], mu biseera ebyali bigenda okuggya. Ms Ekudu, yali mmemba mu kibiina ky'abayizi 30 abaali akola essomo eryali ligenda okumala omwaka mu 2013.<ref name="5R">https://en.wikipedia.org/wiki/Daily_Monitor</ref>
== Emirimu gye ==
Mu 2010, yapangisibwa aba Bbanka ya [[:en:Barclays_Bank_of_Uganda|Barclays Bank of Uganda]], ng'akulra tiimu y'abateekateeka okusasula n'enkola ez'ebweru w'eggwanga nga [[:en:Society_for_Worldwide_Interbank_Financial_Telecommunication|SWIFT]], [[:en:Real-time_gross_settlement|RTGS]] ne [[:en:Electronic_funds_transfer|EFT]]. Oluvanyuma lw'emyaka ebiri mu kifo ekyo, yalinyisibwa okutuuka ku ddaala ly'akulira eby'ensasula mu bbanka y'emu nga yaweereza mu kifo ekyo okutuusa mu 2014.
Mu Gwomusanvu 2014, Ms Ekudu yapangisibwa aba Housing Finance Bank, Bbanka y'abasuubuzi ekola ku by'okuwola abasuubuzi. Yaweereza mu buvunzznyizibwa obw'enjawulo ku HFB, omwali Maneja omukulu akwaaganya enkola za Bbanka, Maneja omukulu akwasaganya ensimbi eziterekebwa era nga Maneja akwasaganya enkola z'aBbanka ne tekinologiya.
== Ebirala ebikulu ==
Ms. Eduku yali omu ku ba Maneja abakugu ekkuminomu aba HFB, eyali ayogera butereevu ne [[:en:Managing_director|Dayilekita omukulu]] ne [[:en:Chief_executive_officer|chief executive officer]].<ref name="6R">{{Cite web |title=Management Team |url=https://www.housingfinance.co.ug/about-us/management-team/ |access-date=2026-10-16 |website=Housing Finance Bank |language=en-US}}</ref>
== Laba na bino ==
* [[:en:Veronica_Sentongo|Veronica Sentongo]]
* [[:en:Barbara_Kasekende|Barbara Kasekende]]
== Ebijuliziddwamu ==
{{Reflist}}
== Ebijuliziddwamu eby'ebweru wa Wikipediya ==
* [https://www.dfcugroup.com/ Website of DFCU Bank]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
6d91wx13ffm47j85z1rhjal1q2hoh0d
76772
76771
2026-10-16T19:36:24Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76772
wikitext
text/x-wiki
'''Hope Ekudu''' Munnayuganda [[:en:Statistician|omukugu mu by'okubala]], [[:en:Bank|maneja wa Bbanka]] era [[:en:Business_administrator|addukanya bizinensi]]. Y'aweereza nga [[:en:Chief_operating_officer|chief operating officer]] ow [[:en:DFCU_Bank|DFCU Bank]], okuva mu Gwomunaana 2020 okutuusa mu Gwokuna 2023.<ref name="1R">{{Cite web |date=2020-08-14 |title=Ekudu appointed dfcu Bank Chief Operating Officer |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/business/finance/ekudu-appointed-dfcu-bank-chief-operating-officer-1918700 |access-date=2026-10-16 |website=Monitor |language=en}}</ref> Ng'ebyo tebinnabaawo, yali akulira [[:en:Retail_Banking|Bbanka y'obwannanyini]], mu [[:en:Housing_Finance_Bank|Housing Finance Bank]], okuva mu Gwomunaana 2015.<ref name="2R">{{Cite web |title=Management Team |url=https://www.housingfinance.co.ug/about-us/management-team/ |access-date=2026-10-16 |website=Housing Finance Bank |language=en-US}}</ref><ref name="3R">https://www.linkedin.com/in/hope-ekudu-7164994a/?originalSubdomain=ug</ref>
== Obuto bwe n'emisomo gye ==
Ms Ekudu yazaalibwa mu myaka gya 1985 eri Grace Adoku, n'emusumba John Ekudu-Adoku, omuweereza era eyali akwasisa empisa ku [[:en:Makerere_University|Ssettendekero wa Makerere]], [[:en:Public_university|Yunivasite ya Gavumenti]] esinga obunene n'obukulu mu Uganda. Ye muggalanda mu Famire yaabwe ey'abaana bana; Paul, Charity, Faith ne Hope.<ref name="4R">{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.observer.ug/component/content/article?id=10067:retired-dean-ekudu-to-become-farmer |access-date=2024-04-24 |archive-date=2024-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240424075253/https://www.observer.ug/component/content/article?id=10067:retired-dean-ekudu-to-become-farmer |url-status=dead }}</ref>
Yegatta ku [[:en:Makerere_University|Yunivasite y'e Makerere]], gye yafunira Digulimu by'okubala eya [[Statistics|Bachelor of Statistics]] mu 2006. Yyeyongerayo n'emisomo gye ku [[:en:Heriot_Watt_University|Heriot Watt University]], mu [[:en:Edinburgh|Edinburgh]], [[:en:Scotland|Scotland]], gye yatikkirwa Diguli ey'okubiri eya [[:en:Master_of_Business_Administration|Master of Business Administration]], mu 2011.<ref>{{Cite web |title=Hope Ekudu Archives |url=https://www.independent.co.ug/tag/hope-ekudu/ |access-date=2026-10-16 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref>
Era yamala omwaka gumu ng'atendekebwa eby'ategekebwa ''CEO Club Uganda'' ne [[:en:Strathmore_University|Strathmore University]], okumuteekereteera obuvunanyizibwa bwa [[:en:Chief_executive_officer|chief executive officer]], mu biseera ebyali bigenda okuggya. Ms Ekudu, yali mmemba mu kibiina ky'abayizi 30 abaali akola essomo eryali ligenda okumala omwaka mu 2013.<ref name="5R">https://en.wikipedia.org/wiki/Daily_Monitor</ref>
== Emirimu gye ==
Mu 2010, yapangisibwa aba Bbanka ya [[:en:Barclays_Bank_of_Uganda|Barclays Bank of Uganda]], ng'akulra tiimu y'abateekateeka okusasula n'enkola ez'ebweru w'eggwanga nga [[:en:Society_for_Worldwide_Interbank_Financial_Telecommunication|SWIFT]], [[:en:Real-time_gross_settlement|RTGS]] ne [[:en:Electronic_funds_transfer|EFT]]. Oluvanyuma lw'emyaka ebiri mu kifo ekyo, yalinyisibwa okutuuka ku ddaala ly'akulira eby'ensasula mu bbanka y'emu nga yaweereza mu kifo ekyo okutuusa mu 2014.<ref>{{Cite web |title=Hope Ekudu Archives |url=https://www.independent.co.ug/tag/hope-ekudu/ |access-date=2026-10-16 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref>
Mu Gwomusanvu 2014, Ms Ekudu yapangisibwa aba Housing Finance Bank, Bbanka y'abasuubuzi ekola ku by'okuwola abasuubuzi. Yaweereza mu buvunzznyizibwa obw'enjawulo ku HFB, omwali Maneja omukulu akwaaganya enkola za Bbanka, Maneja omukulu akwasaganya ensimbi eziterekebwa era nga Maneja akwasaganya enkola z'aBbanka ne tekinologiya.
== Ebirala ebikulu ==
Ms. Eduku yali omu ku ba Maneja abakugu ekkuminomu aba HFB, eyali ayogera butereevu ne [[:en:Managing_director|Dayilekita omukulu]] ne [[:en:Chief_executive_officer|chief executive officer]].<ref name="6R">{{Cite web |title=Management Team |url=https://www.housingfinance.co.ug/about-us/management-team/ |access-date=2026-10-16 |website=Housing Finance Bank |language=en-US}}</ref>
== Laba na bino ==
* [[:en:Veronica_Sentongo|Veronica Sentongo]]
* [[:en:Barbara_Kasekende|Barbara Kasekende]]
== Ebijuliziddwamu ==
{{Reflist}}
== Ebijuliziddwamu eby'ebweru wa Wikipediya ==
* [https://www.dfcugroup.com/ Website of DFCU Bank]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
opf6xjl7ekv41qsw49zia2xc4w45per
76773
76772
2026-10-16T19:36:55Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76773
wikitext
text/x-wiki
'''Hope Ekudu''' Munnayuganda [[:en:Statistician|omukugu mu by'okubala]], [[:en:Bank|maneja wa Bbanka]] era [[:en:Business_administrator|addukanya bizinensi]]. Y'aweereza nga [[:en:Chief_operating_officer|chief operating officer]] ow [[:en:DFCU_Bank|DFCU Bank]], okuva mu Gwomunaana 2020 okutuusa mu Gwokuna 2023.<ref name="1R">{{Cite web |date=2020-08-14 |title=Ekudu appointed dfcu Bank Chief Operating Officer |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/business/finance/ekudu-appointed-dfcu-bank-chief-operating-officer-1918700 |access-date=2026-10-16 |website=Monitor |language=en}}</ref> Ng'ebyo tebinnabaawo, yali akulira [[:en:Retail_Banking|Bbanka y'obwannanyini]], mu [[:en:Housing_Finance_Bank|Housing Finance Bank]], okuva mu Gwomunaana 2015.<ref name="2R">{{Cite web |title=Management Team |url=https://www.housingfinance.co.ug/about-us/management-team/ |access-date=2026-10-16 |website=Housing Finance Bank |language=en-US}}</ref><ref name="3R">https://www.linkedin.com/in/hope-ekudu-7164994a/?originalSubdomain=ug</ref>
== Obuto bwe n'emisomo gye ==
Ms Ekudu yazaalibwa mu myaka gya 1985 eri Grace Adoku, n'emusumba John Ekudu-Adoku, omuweereza era eyali akwasisa empisa ku [[:en:Makerere_University|Ssettendekero wa Makerere]], [[:en:Public_university|Yunivasite ya Gavumenti]] esinga obunene n'obukulu mu Uganda. Ye muggalanda mu Famire yaabwe ey'abaana bana; Paul, Charity, Faith ne Hope.<ref name="4R">{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.observer.ug/component/content/article?id=10067:retired-dean-ekudu-to-become-farmer |access-date=2024-04-24 |archive-date=2024-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240424075253/https://www.observer.ug/component/content/article?id=10067:retired-dean-ekudu-to-become-farmer |url-status=dead }}</ref>
Yegatta ku [[:en:Makerere_University|Yunivasite y'e Makerere]], gye yafunira Digulimu by'okubala eya [[Statistics|Bachelor of Statistics]] mu 2006. Yyeyongerayo n'emisomo gye ku [[:en:Heriot_Watt_University|Heriot Watt University]], mu [[:en:Edinburgh|Edinburgh]], [[:en:Scotland|Scotland]], gye yatikkirwa Diguli ey'okubiri eya [[:en:Master_of_Business_Administration|Master of Business Administration]], mu 2011.<ref>{{Cite web |title=Hope Ekudu Archives |url=https://www.independent.co.ug/tag/hope-ekudu/ |access-date=2026-10-16 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref>
Era yamala omwaka gumu ng'atendekebwa eby'ategekebwa ''CEO Club Uganda'' ne [[:en:Strathmore_University|Strathmore University]], okumuteekereteera obuvunanyizibwa bwa [[:en:Chief_executive_officer|chief executive officer]], mu biseera ebyali bigenda okuggya. Ms Ekudu, yali mmemba mu kibiina ky'abayizi 30 abaali akola essomo eryali ligenda okumala omwaka mu 2013.<ref name="5R">https://en.wikipedia.org/wiki/Daily_Monitor</ref>
== Emirimu gye ==
Mu 2010, yapangisibwa aba Bbanka ya [[:en:Barclays_Bank_of_Uganda|Barclays Bank of Uganda]], ng'akulra tiimu y'abateekateeka okusasula n'enkola ez'ebweru w'eggwanga nga [[:en:Society_for_Worldwide_Interbank_Financial_Telecommunication|SWIFT]], [[:en:Real-time_gross_settlement|RTGS]] ne [[:en:Electronic_funds_transfer|EFT]]. Oluvanyuma lw'emyaka ebiri mu kifo ekyo, yalinyisibwa okutuuka ku ddaala ly'akulira eby'ensasula mu bbanka y'emu nga yaweereza mu kifo ekyo okutuusa mu 2014.<ref>{{Cite web |title=Hope Ekudu Archives |url=https://www.independent.co.ug/tag/hope-ekudu/ |access-date=2026-10-16 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref>
Mu Gwomusanvu 2014, Ms Ekudu yapangisibwa aba Housing Finance Bank, Bbanka y'abasuubuzi ekola ku by'okuwola abasuubuzi. Yaweereza mu buvunzznyizibwa obw'enjawulo ku HFB, omwali Maneja omukulu akwaaganya enkola za Bbanka, Maneja omukulu akwasaganya ensimbi eziterekebwa era nga Maneja akwasaganya enkola z'aBbanka ne tekinologiya.<ref>{{Cite web |title=Hope Ekudu Archives |url=https://www.independent.co.ug/tag/hope-ekudu/ |access-date=2026-10-16 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref>
== Ebirala ebikulu ==
Ms. Eduku yali omu ku ba Maneja abakugu ekkuminomu aba HFB, eyali ayogera butereevu ne [[:en:Managing_director|Dayilekita omukulu]] ne [[:en:Chief_executive_officer|chief executive officer]].<ref name="6R">{{Cite web |title=Management Team |url=https://www.housingfinance.co.ug/about-us/management-team/ |access-date=2026-10-16 |website=Housing Finance Bank |language=en-US}}</ref>
== Laba na bino ==
* [[:en:Veronica_Sentongo|Veronica Sentongo]]
* [[:en:Barbara_Kasekende|Barbara Kasekende]]
== Ebijuliziddwamu ==
{{Reflist}}
== Ebijuliziddwamu eby'ebweru wa Wikipediya ==
* [https://www.dfcugroup.com/ Website of DFCU Bank]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
imdf8bxp2gt3kerfp5k051unso0316n
76774
76773
2026-10-16T19:37:18Z
Thomas Eddie Irigei
11996
removed duplicated link
76774
wikitext
text/x-wiki
'''Hope Ekudu''' Munnayuganda [[:en:Statistician|omukugu mu by'okubala]], [[:en:Bank|maneja wa Bbanka]] era [[:en:Business_administrator|addukanya bizinensi]]. Y'aweereza nga [[:en:Chief_operating_officer|chief operating officer]] ow [[:en:DFCU_Bank|DFCU Bank]], okuva mu Gwomunaana 2020 okutuusa mu Gwokuna 2023.<ref name="1R">{{Cite web |date=2020-08-14 |title=Ekudu appointed dfcu Bank Chief Operating Officer |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/business/finance/ekudu-appointed-dfcu-bank-chief-operating-officer-1918700 |access-date=2026-10-16 |website=Monitor |language=en}}</ref> Ng'ebyo tebinnabaawo, yali akulira [[:en:Retail_Banking|Bbanka y'obwannanyini]], mu [[:en:Housing_Finance_Bank|Housing Finance Bank]], okuva mu Gwomunaana 2015.<ref name="2R">{{Cite web |title=Management Team |url=https://www.housingfinance.co.ug/about-us/management-team/ |access-date=2026-10-16 |website=Housing Finance Bank |language=en-US}}</ref><ref name="3R">https://www.linkedin.com/in/hope-ekudu-7164994a/?originalSubdomain=ug</ref>
== Obuto bwe n'emisomo gye ==
Ms Ekudu yazaalibwa mu myaka gya 1985 eri Grace Adoku, n'emusumba John Ekudu-Adoku, omuweereza era eyali akwasisa empisa ku [[:en:Makerere_University|Ssettendekero wa Makerere]], [[:en:Public_university|Yunivasite ya Gavumenti]] esinga obunene n'obukulu mu Uganda. Ye muggalanda mu Famire yaabwe ey'abaana bana; Paul, Charity, Faith ne Hope.<ref name="4R">{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.observer.ug/component/content/article?id=10067:retired-dean-ekudu-to-become-farmer |access-date=2024-04-24 |archive-date=2024-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240424075253/https://www.observer.ug/component/content/article?id=10067:retired-dean-ekudu-to-become-farmer |url-status=dead }}</ref>
Yegatta ku [[:en:Makerere_University|Yunivasite y'e Makerere]], gye yafunira Digulimu by'okubala eya [[Statistics|Bachelor of Statistics]] mu 2006. Yyeyongerayo n'emisomo gye ku [[:en:Heriot_Watt_University|Heriot Watt University]], mu [[:en:Edinburgh|Edinburgh]], [[:en:Scotland|Scotland]], gye yatikkirwa Diguli ey'okubiri eya [[:en:Master_of_Business_Administration|Master of Business Administration]], mu 2011.<ref>{{Cite web |title=Hope Ekudu Archives |url=https://www.independent.co.ug/tag/hope-ekudu/ |access-date=2026-10-16 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref>
Era yamala omwaka gumu ng'atendekebwa eby'ategekebwa ''CEO Club Uganda'' ne [[:en:Strathmore_University|Strathmore University]], okumuteekereteera obuvunanyizibwa bwa [[:en:Chief_executive_officer|chief executive officer]], mu biseera ebyali bigenda okuggya. Ms Ekudu, yali mmemba mu kibiina ky'abayizi 30 abaali akola essomo eryali ligenda okumala omwaka mu 2013.<ref name="5R">https://en.wikipedia.org/wiki/Daily_Monitor</ref>
== Emirimu gye ==
Mu 2010, yapangisibwa aba Bbanka ya [[:en:Barclays_Bank_of_Uganda|Barclays Bank of Uganda]], ng'akulra tiimu y'abateekateeka okusasula n'enkola ez'ebweru w'eggwanga nga [[:en:Society_for_Worldwide_Interbank_Financial_Telecommunication|SWIFT]], [[:en:Real-time_gross_settlement|RTGS]] ne [[:en:Electronic_funds_transfer|EFT]]. Oluvanyuma lw'emyaka ebiri mu kifo ekyo, yalinyisibwa okutuuka ku ddaala ly'akulira eby'ensasula mu bbanka y'emu nga yaweereza mu kifo ekyo okutuusa mu 2014.<ref>{{Cite web |title=Hope Ekudu Archives |url=https://www.independent.co.ug/tag/hope-ekudu/ |access-date=2026-10-16 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref>
Mu Gwomusanvu 2014, Ms Ekudu yapangisibwa aba Housing Finance Bank, Bbanka y'abasuubuzi ekola ku by'okuwola abasuubuzi. Yaweereza mu buvunzznyizibwa obw'enjawulo ku HFB, omwali Maneja omukulu akwaaganya enkola za Bbanka, Maneja omukulu akwasaganya ensimbi eziterekebwa era nga Maneja akwasaganya enkola z'aBbanka ne tekinologiya.<ref>{{Cite web |title=Hope Ekudu Archives |url=https://www.independent.co.ug/tag/hope-ekudu/ |access-date=2026-10-16 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref>
== Ebirala ebikulu ==
Ms. Eduku yali omu ku ba Maneja abakugu ekkuminomu aba HFB, eyali ayogera butereevu ne [[:en:Managing_director|Dayilekita omukulu]] ne [[:en:Chief_executive_officer|chief executive officer]].<ref name="6R">{{Cite web |title=Management Team |url=https://www.housingfinance.co.ug/about-us/management-team/ |access-date=2026-10-16 |website=Housing Finance Bank |language=en-US}}</ref>
== Laba na bino ==
* [[:en:Veronica_Sentongo|Veronica Sentongo]]
* [[:en:Barbara_Kasekende|Barbara Kasekende]]
== Ebijuliziddwamu ==
{{Reflist}}
== Ebijuliziddwamu eby'ebweru wa Wikipediya ==
* Website of DFCU Bank
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
5hoba3u6qo5u8qgahf7velrg3jvef0t
76775
76774
2026-10-16T19:38:07Z
Thomas Eddie Irigei
11996
converted reference
76775
wikitext
text/x-wiki
'''Hope Ekudu''' Munnayuganda [[:en:Statistician|omukugu mu by'okubala]], [[:en:Bank|maneja wa Bbanka]] era [[:en:Business_administrator|addukanya bizinensi]]. Y'aweereza nga [[:en:Chief_operating_officer|chief operating officer]] ow [[:en:DFCU_Bank|DFCU Bank]], okuva mu Gwomunaana 2020 okutuusa mu Gwokuna 2023.<ref name="1R">{{Cite web |date=2020-08-14 |title=Ekudu appointed dfcu Bank Chief Operating Officer |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/business/finance/ekudu-appointed-dfcu-bank-chief-operating-officer-1918700 |access-date=2026-10-16 |website=Monitor |language=en}}</ref> Ng'ebyo tebinnabaawo, yali akulira [[:en:Retail_Banking|Bbanka y'obwannanyini]], mu [[:en:Housing_Finance_Bank|Housing Finance Bank]], okuva mu Gwomunaana 2015.<ref name="2R">{{Cite web |title=Management Team |url=https://www.housingfinance.co.ug/about-us/management-team/ |access-date=2026-10-16 |website=Housing Finance Bank |language=en-US}}</ref><ref name="3R">{{Cite web |title=Hope Ekudu Archives |url=https://www.independent.co.ug/tag/hope-ekudu/ |access-date=2026-10-16 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref>
== Obuto bwe n'emisomo gye ==
Ms Ekudu yazaalibwa mu myaka gya 1985 eri Grace Adoku, n'emusumba John Ekudu-Adoku, omuweereza era eyali akwasisa empisa ku [[:en:Makerere_University|Ssettendekero wa Makerere]], [[:en:Public_university|Yunivasite ya Gavumenti]] esinga obunene n'obukulu mu Uganda. Ye muggalanda mu Famire yaabwe ey'abaana bana; Paul, Charity, Faith ne Hope.<ref name="4R">{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.observer.ug/component/content/article?id=10067:retired-dean-ekudu-to-become-farmer |access-date=2024-04-24 |archive-date=2024-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240424075253/https://www.observer.ug/component/content/article?id=10067:retired-dean-ekudu-to-become-farmer |url-status=dead }}</ref>
Yegatta ku [[:en:Makerere_University|Yunivasite y'e Makerere]], gye yafunira Digulimu by'okubala eya [[Statistics|Bachelor of Statistics]] mu 2006. Yyeyongerayo n'emisomo gye ku [[:en:Heriot_Watt_University|Heriot Watt University]], mu [[:en:Edinburgh|Edinburgh]], [[:en:Scotland|Scotland]], gye yatikkirwa Diguli ey'okubiri eya [[:en:Master_of_Business_Administration|Master of Business Administration]], mu 2011.<ref>{{Cite web |title=Hope Ekudu Archives |url=https://www.independent.co.ug/tag/hope-ekudu/ |access-date=2026-10-16 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref>
Era yamala omwaka gumu ng'atendekebwa eby'ategekebwa ''CEO Club Uganda'' ne [[:en:Strathmore_University|Strathmore University]], okumuteekereteera obuvunanyizibwa bwa [[:en:Chief_executive_officer|chief executive officer]], mu biseera ebyali bigenda okuggya. Ms Ekudu, yali mmemba mu kibiina ky'abayizi 30 abaali akola essomo eryali ligenda okumala omwaka mu 2013.<ref name="5R">{{Cite book |date=2026-09-24 |title=Daily Monitor |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Daily_Monitor&oldid=1376445749 |language=en}}</ref>
== Emirimu gye ==
Mu 2010, yapangisibwa aba Bbanka ya [[:en:Barclays_Bank_of_Uganda|Barclays Bank of Uganda]], ng'akulra tiimu y'abateekateeka okusasula n'enkola ez'ebweru w'eggwanga nga [[:en:Society_for_Worldwide_Interbank_Financial_Telecommunication|SWIFT]], [[:en:Real-time_gross_settlement|RTGS]] ne [[:en:Electronic_funds_transfer|EFT]]. Oluvanyuma lw'emyaka ebiri mu kifo ekyo, yalinyisibwa okutuuka ku ddaala ly'akulira eby'ensasula mu bbanka y'emu nga yaweereza mu kifo ekyo okutuusa mu 2014.<ref>{{Cite web |title=Hope Ekudu Archives |url=https://www.independent.co.ug/tag/hope-ekudu/ |access-date=2026-10-16 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref>
Mu Gwomusanvu 2014, Ms Ekudu yapangisibwa aba Housing Finance Bank, Bbanka y'abasuubuzi ekola ku by'okuwola abasuubuzi. Yaweereza mu buvunzznyizibwa obw'enjawulo ku HFB, omwali Maneja omukulu akwaaganya enkola za Bbanka, Maneja omukulu akwasaganya ensimbi eziterekebwa era nga Maneja akwasaganya enkola z'aBbanka ne tekinologiya.<ref>{{Cite web |title=Hope Ekudu Archives |url=https://www.independent.co.ug/tag/hope-ekudu/ |access-date=2026-10-16 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref>
== Ebirala ebikulu ==
Ms. Eduku yali omu ku ba Maneja abakugu ekkuminomu aba HFB, eyali ayogera butereevu ne [[:en:Managing_director|Dayilekita omukulu]] ne [[:en:Chief_executive_officer|chief executive officer]].<ref name="6R">{{Cite web |title=Management Team |url=https://www.housingfinance.co.ug/about-us/management-team/ |access-date=2026-10-16 |website=Housing Finance Bank |language=en-US}}</ref>
== Laba na bino ==
* [[:en:Veronica_Sentongo|Veronica Sentongo]]
* [[:en:Barbara_Kasekende|Barbara Kasekende]]
== Ebijuliziddwamu ==
{{Reflist}}
== Ebijuliziddwamu eby'ebweru wa Wikipediya ==
* Website of DFCU Bank
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
6qgroha13q7oy86kzynynkzzbhy9a6z
Bernadette Olowo
0
10689
76819
76585
2026-10-16T20:08:59Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76819
wikitext
text/x-wiki
'''Bernadette Olowo''', oluvanyuma '''Olowo-Freers''' (kiteeberezebwa nti yazaalibwa mu 1948) [[:en:Uganda|Munnayuganda]] eyakiikirirako ensi ye mu mawanga g'ebweeru.<ref>{{Cite web |date=2026-01-14 |title=Bernadette Olowo Frears: The story of Uganda's youngest ambassador |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/theatre-cinema/bernadette-olowo-frears-the-story-of-uganda-s-youngest-ambassador--5325978 |access-date=2026-10-16 |website=Monitor |language=en}}</ref>
Olowo yasomerako mu [[:en:Trinity_College_Nabbingo|Trinity College Nabbingo]] era naweerezako okumala ebbanga nga ambassador wa <ref>{{Cite web |last=robertkaggo@gmail.com |date=2026-01-20 |title=A Life in Diplomacy: Conversations with Ambassador Bernadette Olowo-Freers |url=https://mofadiplomaticnotes.com/a-life-in-diplomacy-conversations-with-ambassador-bernadette-olowo-freers-2/ |access-date=2026-10-14 |website=Ministry Of Foreign Affairs - Diplomatic Notes |language=en-US}}</ref>Uganda eri [[:en:Germany|Germany]].<ref>https://web.archive.org/web/20190715163025/https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1448644/retired-diplomat-olowo-freers-schools-partner-regions</ref> Bernadette OlowoYafuuka ambassador wa Uganda eri [[:en:Vatican_City|Vatican City]] mu 1975, nafuuka omukyaala eyasookera ddala mu myaaka lwenda okukirizibwa Vatican okuba omukyiise waayo. Mu mwaaka gya 1990 yatandika okukola ne [[:en:UNICEF|UNICEF]] ne [[:en:UNAIDS|UNAIDS]] mu puloojekiti ez'okulwanisa [[:en:AIDS|AIDS]] mu maselengetta ne mu buvanjuba bwa Afirika.<ref name="Sheldon2005">https://books.google.com/books?id=36BViNOAu3sC</ref>
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
da5yn3a9o7u2zehtiy2s5ax8prg1d6d
76820
76819
2026-10-16T20:09:27Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76820
wikitext
text/x-wiki
'''Bernadette Olowo''', oluvanyuma '''Olowo-Freers''' (kiteeberezebwa nti yazaalibwa mu 1948) [[:en:Uganda|Munnayuganda]] eyakiikirirako ensi ye mu mawanga g'ebweeru.<ref>{{Cite web |date=2026-01-14 |title=Bernadette Olowo Frears: The story of Uganda's youngest ambassador |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/theatre-cinema/bernadette-olowo-frears-the-story-of-uganda-s-youngest-ambassador--5325978 |access-date=2026-10-16 |website=Monitor |language=en}}</ref>
Olowo yasomerako mu [[:en:Trinity_College_Nabbingo|Trinity College Nabbingo]] era naweerezako okumala ebbanga nga ambassador wa <ref>{{Cite web |last=robertkaggo@gmail.com |date=2026-01-20 |title=A Life in Diplomacy: Conversations with Ambassador Bernadette Olowo-Freers |url=https://mofadiplomaticnotes.com/a-life-in-diplomacy-conversations-with-ambassador-bernadette-olowo-freers-2/ |access-date=2026-10-14 |website=Ministry Of Foreign Affairs - Diplomatic Notes |language=en-US}}</ref>Uganda eri [[:en:Germany|Germany]].<ref>{{Cite web |date=2026-01-14 |title=Bernadette Olowo Frears: The story of Uganda's youngest ambassador |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/theatre-cinema/bernadette-olowo-frears-the-story-of-uganda-s-youngest-ambassador--5325978 |access-date=2026-10-16 |website=Monitor |language=en}}</ref> Bernadette OlowoYafuuka ambassador wa Uganda eri [[:en:Vatican_City|Vatican City]] mu 1975, nafuuka omukyaala eyasookera ddala mu myaaka lwenda okukirizibwa Vatican okuba omukyiise waayo. Mu mwaaka gya 1990 yatandika okukola ne [[:en:UNICEF|UNICEF]] ne [[:en:UNAIDS|UNAIDS]] mu puloojekiti ez'okulwanisa [[:en:AIDS|AIDS]] mu maselengetta ne mu buvanjuba bwa Afirika.<ref name="Sheldon2005">https://books.google.com/books?id=36BViNOAu3sC</ref>
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
noaa91wkeyuaaymod10tcqncpha02tn
76821
76820
2026-10-16T20:09:55Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76821
wikitext
text/x-wiki
'''Bernadette Olowo''', oluvanyuma '''Olowo-Freers''' (kiteeberezebwa nti yazaalibwa mu 1948) [[:en:Uganda|Munnayuganda]] eyakiikirirako ensi ye mu mawanga g'ebweeru.<ref>{{Cite web |date=2026-01-14 |title=Bernadette Olowo Frears: The story of Uganda's youngest ambassador |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/theatre-cinema/bernadette-olowo-frears-the-story-of-uganda-s-youngest-ambassador--5325978 |access-date=2026-10-16 |website=Monitor |language=en}}</ref>
Olowo yasomerako mu [[:en:Trinity_College_Nabbingo|Trinity College Nabbingo]] era naweerezako okumala ebbanga nga ambassador wa <ref>{{Cite web |last=robertkaggo@gmail.com |date=2026-01-20 |title=A Life in Diplomacy: Conversations with Ambassador Bernadette Olowo-Freers |url=https://mofadiplomaticnotes.com/a-life-in-diplomacy-conversations-with-ambassador-bernadette-olowo-freers-2/ |access-date=2026-10-14 |website=Ministry Of Foreign Affairs - Diplomatic Notes |language=en-US}}</ref>Uganda eri [[:en:Germany|Germany]].<ref>{{Cite web |date=2026-01-14 |title=Bernadette Olowo Frears: The story of Uganda's youngest ambassador |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/theatre-cinema/bernadette-olowo-frears-the-story-of-uganda-s-youngest-ambassador--5325978 |access-date=2026-10-16 |website=Monitor |language=en}}</ref> Bernadette OlowoYafuuka ambassador wa Uganda eri [[:en:Vatican_City|Vatican City]] mu 1975, nafuuka omukyaala eyasookera ddala mu myaaka lwenda okukirizibwa Vatican okuba omukyiise waayo. Mu mwaaka gya 1990 yatandika okukola ne [[:en:UNICEF|UNICEF]] ne [[:en:UNAIDS|UNAIDS]] mu puloojekiti ez'okulwanisa [[:en:AIDS|AIDS]] mu maselengetta ne mu buvanjuba bwa Afirika.<ref name="Sheldon2005">{{Cite book |last=Sheldon |first=Kathleen |date=2005-03-16 |title=Historical Dictionary of Women in Sub-Saharan Africa |url=https://books.google.com/books?id=36BViNOAu3sC |publisher=Bloomsbury Publishing PLC |isbn=978-0-8108-5331-7 |language=en}}</ref>
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
5nv4vnfljitu9ty9n6z3ki6uhafbdnd
Uganda Cranes
0
10812
76857
72660
2026-10-17T06:19:00Z
Ajambo Bridget
11873
remove duplicated link and convert conference
76857
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}'''Ttiimu y'eggwanga ey'omupiira eya Uganda''' ekiikirira [[Yuganda|Uganda]] mu [[Omupiira ogw'ebigere|mupiira ogw'ebigere]] era eddukanyizibwa ekibiina ekifuga omupiira mu ggwanga ekya '''Federation of Uganda Football Associations (FUFA)''' Erinnya lyayo eppaatike ye '''<nowiki/>'The Cranes'''' nga kiva ku ngaali nga kino kyekinyonyi ekikulu eky'eggwanga Uganda ekirabikira ne mu bbendera ya Uganda<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://paris.mofa.go.ug/uganda/national-symbols |access-date=2024-08-21 |archive-date=2024-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240821123419/https://paris.mofa.go.ug/uganda/national-symbols |url-status=dead }}</ref>'''.'''<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Unpacking the Crane, after which Uganda Cranes is named |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/travel/unpacking-the-crane-after-which-uganda-cranes-is-named-1833224 |access-date=2026-10-17 |website=Monitor |language=en}}</ref>
[[File:Uganda_National_Team.jpg|alt=some of the Uganda National team players.|left|thumb| Okuva ku Kkono okudda ku ddyo ye Allan Okello, Usama Arafat, Muhammad Shaban, Kenneth Ssemakula ne Patrick Kakande, abamu ku bazannyi ba ttiimu yeggwanga Uganda ey'omupiira]]
== '''Ebyafaayo''' ==
Tiimu ya Uganda ey'omupiira yasooka okuzannya omupiira gwayo ogusooka nga 1 Ogwokutaano 1926 era nga yazannya n'eggwanga ery'okumuliraano erya [[Kenya]]. Omuzannyo guno gwagweera mu maliri ga ggoolo 1-1. Kyokka yadde ebyo biri bityo waliiwo ttiimu y'eggwanga Uganda eyaliwo mu mwaka 1922 yadde nga teyali mpadiise mu butongole. <ref>{{Cite web |title=History |url=https://fufa.co.ug/national-teams/uganda-cranes/history/ |access-date=2026-10-17 |website=FUFA: Federation of Uganda Football Associations |language=en-US}}</ref> Tiimu y'egwwanga era yasooka okwetaba mu mpaka za '''Africa Cup of Nations''' (Ekikopo ekiwakanirwa amawanga ku lukalu lw'omuddugavu Africa) mu mwaka 1962 era nga empaka zino zaayindira mu ggwanga lya [[Ethiopia]] . Empaka zino zaali za mulundi gwakusatu era nga zeetabwaamu amawanga ana (4) gokka era nga zaali zakusirisizaawo (knock out) Uganda yawangulwa United Arab Republic ('''[[Egypt]] / Misiri''') ggoolo 2-1 era newangulwa ne [[Tunisia]] (3-0) mu muzannyo gw'okulonda akwata ekifo eky'okusatu.<ref>https://www.cafonline.com/caf-africa-cup-of-nations/news/ethiopia-s-unforgotten-1962-glory/</ref>
Uganda yaddamu okukiika mu mpaka za Afrika mu 1974, era nga yali mu kibinja kimu ne '''[[Egypt|Misiri]]''' , '''[[Zambia]]''', ne [[Ivory Coast]] . Uganda yawandukira ku mutendera ogwo oluvannyuma lw'okukubwa '''Misiri''', '''Zambia''' yadde yafuna akabonero oluvanyuma lwokugwa amaliri ne '''Ivory Coast'''.<ref>{{Cite web |title=Mobile livescore - Flashscore.mobi football scores |url=https://www.flashscore.mobi/ |access-date=2026-10-17 |website=www.flashscore.mobi |language=en}}</ref>
Mu mpaka za Afrika eza 1976 Uganda yaddamu okukiika era yateekebwa mu kibinja omuli [[Ethiopia]], [[Egypt|Misiri]] ne [[Guinea]] era newanduka nga tewangudde mupiira gwonna nga eteebye goolo bbiri zokka omugatte.<ref>{{Cite web |title=Mobile livescore - Flashscore.mobi football scores |url=https://www.flashscore.mobi/ |access-date=2026-10-17 |website=www.flashscore.mobi |language=en}}</ref>
Oluvannyuma lw'okwetaba mu '''mpaka za Afrika''' emirundi esatu nga tesenvula, Tiimu ya Uganda eyeetaba mu mpaka z'ezimu mu mwaka 1978 yayolesa omutindo ogwamanyi netuuka ne ku mupiira ogwakamalirizo era guno gwemulundi gwekyasembye okutuuka ewala mu mpaka zino okutuusa leero<ref>{{Cite web |title=History |url=https://fufa.co.ug/national-teams/uganda-cranes/history/ |access-date=2026-10-17 |website=FUFA: Federation of Uganda Football Associations |language=en-US}}</ref>. <ref>{{Cite web |date=2021-01-10 |title=Saluting Cranes heroes of ‘78 Nations Cup final |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/score/saluting-cranes-heroes-of-78-nations-cup-final-1644580 |access-date=2026-10-17 |website=Monitor |language=en}}</ref>Okutuuka wano tiimu ya Uganda yamala kukulembera kibinja 'B' nga muno yalimu ne '''Congo''' (yajiwangula ggoolo 3–1) ggoolo za Uganda zateebwa abazannyi okuli Phillip Omondi, Edward Ssemwanga ne Godfrey Kisitu. Uganda mu ngeri yemu yamegga [[Morocco]] (ggoolo 3–0) era nga zino zaatebwa Godfrey Kisitu, Phillip Omondi, ne Moses Nsereko. Mu kibinja kino Uganda yameggebwa [[Tunisia]] ggoolo 3-1 era bwetyo neesuumuusibwa okugenda ku luzannya oluddirira olwakamalirizo<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Uganda's past AFCON appearances |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-10-17 |website=New Vision}}</ref>. Ku luddirira olwakamalirizo Uganda yamegga Nigeria (2-1) ggoolo za Abbey Nasur ne Phillip Omondi bwetyo neeyolekera oluzannya olwakamaliririzo (fayinolo) gyeyazannya n'abategesi aba [[Ghana]] era nga omuzannyo gwagenda okuwunzikibwa nga Ghana ebala ggoolo2 ate nga Uganda eri ku 0.<ref>{{Cite web |title=Mobile livescore - Flashscore.mobi football scores |url=https://www.flashscore.mobi/ |access-date=2026-10-17 |website=www.flashscore.mobi |language=en}}</ref>
Kyatwalira tiimu ya Uganda emyaka 39 okuddamu okukiika mu mpaka za Afirika ez'omupiira ogw'ebigere era nga okudda mu mpaka zino mu mwaka 2017 kyava ku ggoolo ya Faruk Miya gyeyateeba mu z'okusunsulamu nga Uganda ezzannya [[Comoros]] mu ddakiika eya 36<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=FINALLY: Uganda qualifies for AFCON 2017 |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-10-17 |website=New Vision}}</ref>. Tiimu ya Uganda bweyaddayo mu AFCON wa 2017 eyali mu ggwanga lya [[Gabon]] teyasobola kuva mu kibinja 'D' oluvannyuma lw'okumeggebwa [[Ghana]] ne [[Egypt|Misiri]] nga emizannyo gyombi Uganda ewangulwa goolo 1-0.Uganda era yalemagana ne [[Mali]] ggoolo 1-1 bwetyo netasobola kweyongera ku mutendera guddako.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=AFCON 2017: Uganda out of tournament |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-10-17 |website=New Vision}}</ref>
Uganda era yaddamu okwetaba mu mpaka z'ekikopo kya Afrika mu mwaka 2019 era nga mu kusunsula yali mu kibinja ne [[Tanzania]], [[Cape Verde]] ne [[Lesotho]] . Era mu mpaka ezategekebwa e Misiri Uganda esobola kwenyumiriza mu buwanguzi bwe yafuna ku [[Democratic Republic of Congo]] obwa ggoolo 2-0 kuba buno bwebwali obuwanguzi bwayo obusooka mu mpaka zino oluvanyuma lw'emyaka 41. Mu ngeri yemu amaliri ne [[Zimbabwe]] aga goolo 1–1 gaayamba Uganda okukugaanya obubonero 4 obwasobozesa tiimu okweyongerayo ku mutendera ogwa tiimu ekkumi n'omukaaga wadde nga baali bakubiddwa abategesi aba [[Egypt|Misiri]] (2-0). Ku luzannya olwaddako Uganda yammegebwa [[Senegal]] (1-0 ) bwetyo n'ewanduka mu mpaka zino.
== Abatendesi ba ttiimu ya Uganda ==
* Alan Rogers (1965–1966)
* Robert Kiberu (1967–1969)
* Burkhard Pape (1969–1972)
* David Otti (1973–1974)
* Otto Westerhoff (1974–1975)
* Peter Okee (1976–1981)
* [[Jaberi Bidandi Ssali]] (1982)
* Peter Okee (1983)
* George Mukasa (1984–1985)
* Barnabas Mwesiga (1986–1988)
* Robert Kiberu (1988–1989)
* Polly Ouma (1989–1995)
* Timothy Ayieko (1995–1996)
* Asuman Lubowa (1996–1999)
* Paul Hasule (1999)
* Harrison Okagbue (1999–2001)
* [[Paul Hasule]] (2001–2003)
* Pedro Pasculli (2003)
* Leo Adraa (2003–2004)
* Mike Mutebi (2004)
* Mohammed Abbas (2004–2006)
* Csaba László (2006–2008)
* Bobby Williamson (2008–2013)
* Milutin Sredojević (2013–2017)
* Fred Kajoba and Moses Basena (2017)
* Sébastien Desabre (2017–2019)
* Abdallah Mubiru (2019)
* Johnny McKinstry (2019–2021)
* Abdallah Mubiru (2021)
* Milutin Sredojević (2021–2023)<ref>https://www.fufa.co.ug/national-teams/uganda-cranes/history/</ref>
* Morley Beyekwaso (2023)
* Paul Put (2023-Okutuusa leero)
== Ebiwandiko ebijuliziddwa ==
[[Category:Omupiira mu Uganda]]
r5w1ufe47w6bomev1r10mr2gbim8z51
Maroons FC
0
11017
76852
72737
2026-10-17T06:06:27Z
Ajambo Bridget
11873
convert the conference and remove a link
76852
wikitext
text/x-wiki
'''Maroons FC''', nga n'olumu bagiyitwa '''Prisons FC''', Kiraabu [[:en:Football_(soccer)|y'omupiira]] eyateeka abasambu ku musaala ng'esibuka mu [[:en:Kampala|Kampala]], ng'edukanyizibwa ekitongole kya Uganda ekivinaanyizibwa ku by'amakomera, ensangi zino ezannyira mu kibinja kya Uganda. Ng'ezannya nga '''Prisons FC''', kiraabu eno yawangula ebikopo ebiri ebya [[:en:Ugandan_Super_League|liigi ya Uganda eyababinyeera]] mu 1968 ne 1969<ref name="3R">{{Cite web |title=Uganda - List of Champions |url=https://www.rsssf.org/tableso/oegchamp.html |access-date=2026-10-17 |website=www.rsssf.org}}</ref><ref name="4R">{{Cite web |title=UPL History |url=https://fufa.co.ug/history/ |access-date=2026-10-17 |website=FUFA: Federation of Uganda Football Associations |language=en-US}}</ref> era nebatuuka ku luzannya olw'okubiri oludirira olw'akamalirizo mu 1970 mu mpaka eziwakanirwa kiraabu okuva kulukalo lwa Afrika, nga baakubwa Ismaily ey'e Misiri 6–2 ku mugate gwa ggoolo.<ref>{{Cite web |title=African Club Competitions 1970 |url=https://www.rsssf.org/tablesa/afcup70.html |access-date=2026-10-17 |website=www.rsssf.org}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.playmakerstats.com/team/maroons-fc/74509 |title=Archive copy |access-date=2024-09-19 |archive-date=2024-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240831084036/https://www.playmakerstats.com/team/maroons-fc/74509 |url-status=dead }}</ref>
== Ebigikwatako ==
Prisons FC yawangula ebikopo eby'emirundi ebbiri ebya [[:en:Ugandan_Super_League|liigi ya Uganda eyababinyweera]] mu 1968 mu 1969, ng'era yeeyali ttiimu eyasooka okukiikirira Uganda mu mpaka z'ensi yonna mu 1970 mu mpaka ezivuganyizibwaamu Kiraabu okuva kulukalo lwa Afrika, ttiimu ya Uganda eyitibwa Bitumastic, yakiika mu 1967, wabula nebazivaamu nga tebanaba kusamba mupira nagumu.<ref>{{Cite web |title=African Club Competitions 1967 |url=https://www.rsssf.org/tablesa/afcup67.html |access-date=2026-10-17 |website=www.rsssf.org}}</ref>
Kiraabu eno yasembegerera mu myaka gye 1980 era nebasalibwaako okuddayo wansi mu kibinja kyabanamba lugyega mu 1987.<ref>https://allafrica.com/stories/201705150761.html</ref>
Beebaali bakyampiyoni b'ekibinja kya Uganda eky'omupiira eky'okubiri, ekimannyikiddwa nga [[:en:Ugandan_Big_League|Ugandan Big League,]] tnga emirundi esatu baali basumusibwa mu myaka gya 2010 okugenda okuzannya mu [[:en:Ugandan_Premier_League|Kibinja kya Uganda ekyababinyweera]] buli kiseera, nga muno mwemuli ne sizoni z'omupiira eza 2015/2016 ne 2017/2018.<ref name="'1R">{{Cite web |last=Isabirye |first=David |date=2017-04-25 |title=Maroons promoted back to the Uganda Premier League |url=https://kawowo.com/2017/04/25/maroons-promoted-back-to-the-uganda-premier-league/ |access-date=2026-10-17 |website=Kawowo Sports |language=en-US}}</ref><ref name="2R">{{Cite web |last=BigEyeAdmin |date=2015-07-21 |title=Maroons FC plans Kenya camp before the new season kicks off. |url=https://bigeye.ug/maroons-fc-plans-kenya-camp-before-the-new-season-kicks-off/ |access-date=2026-10-17 |website=BigEye.UG |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.pulsesports.ug/football/maroons-fc-3667 |title=Archive copy |access-date=2024-09-19 |archive-date=2024-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240831084036/https://www.pulsesports.ug/football/maroons-fc-3667 |url-status=dead }}</ref>
Maroons yasalibwaako neera okuddayo mu biseera bya sizoni ya 2020 oluvannyuma lw'ekibiina ekidukanya omuzannyo gw'omupiira mu Uganda okuyimiriza sizoni eno mubunaambiro oluvannyuma lw'emipiira 25, wabula oluvannyuma nebasumuzibwa mu 2022.<ref>{{Cite web |last=Shero |first=Kamardin |title=Charles Ayiekoh: It is absurd that Maroons was relegated » The Touchline Sports |url=https://thetouchlinesports.com/charles-ayiekoh-it-is-absurd-that-maroons-was-relegated/ |archive-url=http://web.archive.org/web/20260611194503/https://thetouchlinesports.com/charles-ayiekoh-it-is-absurd-that-maroons-was-relegated/ |archive-date=2026-06-11 |access-date=2026-10-17 |website=thetouchlinesports.com |language=en-US}}</ref>
Mu 2006, Kiraabu ya Maroons ey'omupiira gw'ebigere n'etuuka ku mupiira ogwaali ogw'akamalirizo ez'empaka za Kampala Zonal Mini League. Ttiimu eno yali wansi w'obutandesi bwa Morley Bwekwaso ne Ntege Patrick, nga ensangi zino ne maneja wa [[:en:Uganda_national_football_team|ttiimu y'eggwanga lya Uganda]].Wadde nga baali beetegeka okumala emyezi n'okulakulanya ebitone by'abazannyi, Maroons eby'embi baalemererwa okugenda mu bibinja era nebatagenda mu laawundi eddako. Oluvannyuma lw'empaka za Zonal Mini League, Asaph Mwebaze mu bwangu ddala yadda mu kifo ky'okubeera omutendesi omukulu mu biseera by'empaka z'ebitongole z'eby'okwerinda. Prisons yakomekerera nga emalidde ng'ekutte kifo kyakubiri mu mpaka zino oluvannyuma lw'okubeera nga baazannya beetaba bulungi mu mizannyo gino.
Oluvannyuma lw'omwaka, Asaph Mwebaze yakungaanya ttiimu y'abavubuka eyalina ekiruubirirwa ng'eva mu baalakisi y'e Luzira.Ttiimu eno yali erinamu abazannyi abaali bakola ennyo, abalina ebirubirirwa era nga bafiirawo, abaafuna obuwagizi okuva mu bawagizi abaali beeyongeramu amaanyi. Baali baagwala nnyo abantu b'omukitundu ng'era batwalibwa okubeera nga baali baleese nkyuka kyuka, era nebakitukiriza webatuuka nga bawanguzi.<ref name=":0">{{Cite web |title=Archive copy |url=https://maroonsfc.co.ug/about_us.php |access-date=2024-09-19 |archive-date=2023-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231119152303/https://maroonsfc.co.ug/about_us.php |url-status=dead }}</ref>
Omwaka 2007 bakola ebyafaayo mu kiraabu eno, Maroons bweyakomezebwaako mu kibinja kya Uganda ekyababinywera oluvannyuma lw'emyaka 23 webaali baava mu kibinja ekyawagulu mu mupiira. Obuwanguzi buno bwakakasibwa oluvannyuma lwa Maroons okubeera nga baakuba Mutundwe Lions, kiraabu edukanyizibwa pulezidenti w'ekibiina ekivunaanyizibwa ku muzannyo gw'omupiira mu Uganda Ying. Moses Magogo, mu fayinolo za Kampala Zonal Mini League ezaali ku kisaawe ky'e Nakivubo. Wansi w'omutendesi wa Asaph Mwebaze, ng'ekulemberwa kapiteeni wa Cemari James, Maroons baayolesa omutindo ogwaali gubasubirwamu era nebasumusibwa okugenda mu kibinja kyawagulu.<ref name=":0" />
== Ekisaawe ==
Kiraabu eno ensangi zino emipiira gyayo egikyaliza ku kusaawe ekisinganiba mu [[:en:Luzira_Maximum_Security_Prison|Komera ly'e Luzira]], nga kituuza abawagizi abasoba 5000 nga kisinganibwa munda mu kometra ly'e Luzira. Ewa kiraabu efunamu nnyo okuva mu bawagizi olw'okubeera n'obuwagizi n'okubeera nga kitukikako bulungi. Ekisaawe ekisinganibwa mu Komera ly'e Luzira kiwa abawagizi ebeetu ly'okumanyagana wamu n'okwenyigiramu by'okuwagira, eky'ongera ku muzannyo gw'omupiira. Okusalawo kwa kiraabu eno okukyaliza emipiira mu kisaawe ky'e komera kiwa abasibe ebeetu ly'okubeera nga beenyigira, eky'ogenra okukuuma abantu b'omu kitundu wamu n'okwenyigiramu.<ref name=":0" />
== Ebibalo ne likodi ==
{| class="wikitable"
|+EBIVUDDE MU MIPIIRA GYA MAROONS FC <ref>https://www.footlive.com/team/maroons/</ref>
|01.11.23 16:00
|Airtel Kitara
!0:1
|Maroons FC
|Baawangula
|-
|27.10.23 14:00
|Maroons FC
|1:1
|[[Uganda Revenue Authority SC|Uganda Revenue Authority]]
|Baalemagana
|-
|20.10.23 16:00
|Bul FC
|3:0
|Maroons FC
|Baabakuba
|-
|03.10.23 18:30
|[[Kampala Capital City Authority FC|KCCA FC]]
|1:2
|Maroons FC
|Baawangula
|-
|24.09.23 15:00
|Maroons FC
|1:1
|[[Kilaabu ya SC Villa|SC Villa JOGOO]]
|Baalemagana
|-
|17.09.23 15:00
|Wakiso Giants FC
|0:3
|Maroons FC
|Baawangula
|-
|27.05.23 15:00
|Maroons FC
|0:0
|Bul FC
|Baalemagana
|-
|19.05.23 16:00
|[[Express FC|Express Football Club]]
|2:0
|Maroons FC
|Baabakuba
|-
|16.05.23 16:00
|Maroons FC
|1:0
|Onduparaka FC
|Baawangula
|-
|09.05.23 16:00
|Gaddafi
|0:0
|Maroons FC
|Baalemagana
|-
|03.05.23 16:00
|Maroons FC
|1:0
|[[Kilaabu ya SC Villa|SC Villa JOGOO]]
|Baawangula
|-
|29.04.23 14:00
|[[Uganda Revenue Authority SC|Uganda Revenue Authority]]
|2:3
|Maroons FC
|Baawangula
|-
|25.04.23 16:00
|Maroons FC
|1:0
|UPDF FC
|Baawangula
|-
|18.04.23 16:00
|Blacks Power
|1:0
|Maroons FC
|Baabakuba
|-
|05.04.23 16:00
|Maroons FC
|2:2
|[[Kiraabu ya Vipers SC|Vipers SC]]
|Baalemagana
|-
|01.04.23 16:00
|[[Kampala Capital City Authority FC|KCCA FC]]
|1:1
|Maroons FC
|Baalemagana
|-
|21.03.23 16:00
|Maroons FC
|2:0
|Arua Hill
|Baawangula
|-
|03.03.23 16:00
|Wakiso Giants FC
|1:2
|Maroons FC
|Baawangula
|-
|24.02.23 16:00
|Maroons FC
|0:0
|Bright Stars FC
|Baalemagana
|-
|09.02.23 16:00
|Busoga United
|0:1
|Maroons FC
|Baawangula
|}
== Byebawangudde ==
* '''[[:en:Ugandan_Super_League|Beebaali bakyampiyoni b'ekibinja kya Uganda ekyababinyweera emirundi ebiri mu]] 1'''968 ne 1969
* '''[[:en:Ugandan_Super_League|Baawangula ekikopo ky'empaka z'ekibinja kya Uganda eky'okubiri]] emirundu esatu okuli''' 2010, 2015, 2017
== Engeri gyebaali bakolamu mu mpaka ezitegekebwa ekibiina ekidukanya omuzannyo gw'omupiira ku lukalo lwa Afrika ==
* '''[[:en:African_Cup_of_Champions_Clubs|Empaka ezetabibwamu kiraabu empanguzi ku lukalo lwa Afrika.]]''' Beetabamu omulundi gumu mu 1970''',''' nga tebaasuka luzannya olwokubiri oludirirwa olw'akamalirizo'''.'''
== Ttiimu eriwo ensangi zino ==
This is the current squad of 2023.<ref name=":0" />{{Fs start}}
{{Fs player|no=|nat=UGA|name=[[Akol Emmanuel]]|pos=GK}}
{{Fs player|no=|nat=UGA|name=[[Dhaira Eric]]|pos=GK}}
{{Fs player|no=|nat=UGA|name=[[Ramandan Shammary]]|pos=DF}}
{{Fs player|no=|nat=UGA|name=[[Eriga Ivan]]|pos=DF}}
{{Fs player|no=|nat=UGA|name=[[Bayiga Patrick]]|pos=DF}}
{{Fs player|no=|nat=UGA|name=[[Ogwang Joel]]|pos=DF}}
{{Fs player|no=|nat=UGA|name=[[Okello Sylvester John]]|pos=DF}}
{{Fs player|no=|nat=UGA|name=[[Okello Maxwell]]|pos=DF}}
{{Fs player|no=|nat=UGA|name=[[Orombi Ronald]]|pos=MF}}
{{Fs player|no=|nat=UGA|name=[[Amanya Junior]]|pos=MF}}
{{Fs player|no=|nat=UGA|name=[[Mandela Nelson]]|pos=FW}}
{{Fs player|no=|nat=UGA|name=[[David Ndihabwe]]|pos=FW}}
{{Fs player|no=|nat=UGA|name=[[Olinga Emmanuel]]|pos=MF}}
{{Fs player|no=|nat=UGA|name=[[Ssali Musa]]|pos=MF}}
{{Fs player|no=|nat=UGA|name=[[Pius Obuya]]|pos=FW}}
{{Fs player|no=|nat=UGA|name=[[Sebbicu Eddy Kapampa]]|pos=FW}}
{{Fs player|no=|nat=UGA|name=[[Tusubira Abraham Kakensa]]|pos=MF}}
{{Fs player|no=|nat=UGA|name=[[Zziwa Vincent]]|pos=MF}}
{{Fs player|no=|nat=UGA|name=[[Mudali Derrick]]|pos=FW}}
{{Fs player|no=|nat=UGA|name=[[Omara Samuel Makmot]]|pos=FW}}
{{Fs player|no=|nat=UGA|name=[[Walusimbi Solomon]]|pos=FW}}
{{Fs end}}
== Abakazi abatali bazannyi ==
=== Abali ku ttiimu y'eby'ekikugu<ref name=":0" /> ===
'''Ekifo''' Erinya
* Omutendesi : {{Flagicon|Uganda}} '''[[Charles Ayeikoh Lukula]]'''
* Omumyuka w'omutendesi: {{Flagicon|Uganda}} '''[[Ndifuna Eric]]'''
* Omutendesi w'abakwasi ba ggoolo: {{Flagicon|Uganda}} '''[[Sadiq Waswa]]'''
* Owa dduyiro: {{Flagicon|Uganda}} '''[[Tabula Abubaker]]'''
* Omutendesi w'abali wansi w'emyaka 17: {{Flagicon|Uganda}} '''[[Ssida Alex]]'''
* Omumyuka w'omutendesi ow'okubiri ku Akademi ya Maroons: {{Flagicon|Uganda}} '''[[Ssenfuma Mohammed]]'''
* Omumyuka w'omutendesi ow'abali wansi w'emyaka 17: {{Flagicon|Uganda}} '''[[Ojuka Simon Peter]]'''
* Omutedesi w'abali wansi w'emyaka 20 n'omumyuka w'owa dduyiro: {{Flagicon|Uganda}} '''[[Ikidu Stephen]]'''
* Omutendesi w'abali wansi w'emyaka 14 ne 12: {{Flagicon|Uganda}} '''[[Kyemali James]]'''
* Omumyuka w'omutendesi w'abakwasi ba ggoolo: {{Flagicon|Uganda}} '''[[Tezigwa Ken Rogers]]'''
* Avunaanyizibwa ku by'emijoozi: {{Flagicon|Uganda}} '''Justin'''
== Laba nebino ==
* [[:en:Express_FC|Express FC]]
* [[:en:Kampala_Capital_City_Authority_FC|Kampala Capital City Authority FC]]
* [[:en:SC_Villa|SC Villa]]
* [[:en:Uganda_Revenue_Authority_SC|Uganda Revenue Authority SC]]
* [[:en:Vipers_SC|Vipers SC]]
* [[:en:BUL_Jinja_FC|BUL Jinja FC]]
* [[:en:Busoga_United_FC|Busoga United FC]]
* [[:en:Uganda_Premier_League|Ekibiinja kya Uganda ekyanabinywera]]
== Ebijuliziddwaamu ==
{{Reflist}}
== Ewalala w'oyinza okubigya ==
* [ Maroons FC] ku mukutu gwa Soccerway
[[Category:Omupiira mu Uganda]]
4h4lt22d42fsg3jblfeh0w85ik696yy
Elly Wamala
0
11639
76822
68703
2026-10-16T20:10:27Z
Thomas Eddie Irigei
11996
removed external link
76822
wikitext
text/x-wiki
{{ Databox }}
'''Elly Wamala''' (Nga 13 Ogw'ekkumineebiri okuva mu 1935 – 22 Ogw'omunaana 2004) yali [[Munnayuganda]]. <ref name="observer">{{Cite web |title=Ten years later, Elly Wamala still inspires |url=http://www.observer.ug/index.php?option=com_content&view=article&id=35479:-ten-years-later-elly-wamala-still-inspires&catid=42:sizzling-entertainment&Itemid=74 |access-date=15 December 2014}}</ref> Nga 22 Ogw'omunaana 2004, yafa [[Kookolo w’Emimiro|kookolo w'emimiro]] mu [[Mulago National Specialised Hospital|ddwaaliro e Mulago]] . <ref name="allafrica">{{Cite web |title=Uganda: Ten Years Later, Elly Wamala Still Inspires |url=http://allafrica.com/stories/201412150034.html |access-date=15 December 2014}}</ref> Wamala y'omu ku bayimbi mu Uganda abaasooka okufulumya oluyimba olwakwatibwa ku katambi ne lutunda nnyo mu myaka gya 1950 bwe yafulumya ''Nabutono'' . Oluyimba luno lwakola bulungi nnyo ne lukwata eggwanga lyonna omubabiro ne [[Ssekabaka Mutesa II|Kabaka Edward Mutesa II]] yayitanga Wamala mu lubiri lwe okuyimba oluyimba luno. Oluvannyuma lwa Nabutono, Wamala yafulumya oluyimba olulala oluyitibwa ''Josephine'' era nalwo ne lutunda nnyo. <ref name="new-v-ision">{{Cite web |title=The father of Uganda's music recording industry |url=http://www.newvision.co.ug/mobile/Detail.aspx?NewsID=631702&CatID=417 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150122131519/http://www.newvision.co.ug/mobile/Detail.aspx?NewsID=631702&CatID=417 |archive-date=22 January 2015 |access-date=15 December 2014}}</ref> We yafiira, yalina ennyimba ezisoba mu 60 mu linnya lye, omuli ''Nabutono'' eyafulumizibwa mu 1959, ''Viola'' (1974), ''Welcome [[Pope Paul VI]]'' (1969), ''Akaana Ka Kawalya'' (1974), ne ''Ebinyumu Ebyaffe'' (1998), n'endala nnyingi. <ref name="mon-itor">{{Cite web |title=Elly Wamala's family releases remixed songs |url=http://www.monitor.co.ug/News/National/Elly-Wamala-s-family-releases-remixed-songs/-/688334/2411018/-/wq5ruqz/-/index.html |access-date=15 December 2014}}</ref>
== Obuto bwe n'okusoma ==
Elly Wamala yazaalibwa "Elishama Lukwata Wamala" nga 13 Ogw'ekkumi n'ebbiri mu mwaka gwa 1935 eri omwami w'eggombolola Ignatius Mutambuze ne Gladys Nabutiti e Bulucheke, [[Mbale]] . <ref name=":0">{{Cite book |year=2012 |title=Uganda: Building of a Nation |publisher=Vision Group |isbn=9789970447008 |location=Kampala |pages=284}}</ref> Yali mwana wa kusatu mu baana 19. Yakuzibwa muganda wa taata we Daniel Katunda e [[Bulenga]] ku luguudo lw’e Mityana. Ekitone kye eky’okuyimba kyalabibwa ng’alina emyaka etaano, era taata we omuto n’atandika okumuyitanga okusanyusa abagenyi abamukyaliranga.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">[ ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (October 2020)">okujuliza kwetaagisa</span></nowiki>'' ]</sup>
Yasomerako ku [[Bbira Primary School]] oluvannyuma n'agenda ku [[Mackay Primary School]], omukulu w’essomero, Livingstone Semyano gye yalabira ekitone kye eky’okuyimba n’atandika okumuyigiriza okuyimba n’okusoma Eby'ennyimba. Bweyamaliriza pulayimale, Wamala yeegatta ku [[Mengo Secondary School]], nga tanagenda ku [[Makerere University, Uganda|Makerere College]] gye yasomera [[:en:Linguistics|ennimi]], [[:en:Poetry|ebitontome]], [[:en:Prose|n'okuwandiika okwa bulijjo]] . <ref name=":0"/>
Oluvanyuma lwa Makerere, yakubiranga gitta ku [[New Life Bar|bbaala ya New Life]] e Mengo nga tanagenda [[Kenya]] kusoma na kukuguka mu kukuba gitta okw’omulembe mu [[Nairobi Conservatoire]] . E [[Kenya]] yakulembera [[Sportsman Chachacha Band|bbandi ya Sportsman Chachacha Band]] eyatekebwamu ensimbi abakola sigala wa [[Sportsman cigarette|Sportsman]] nga tanagenda [[:en:England|Bungereza]] . Wamala yakomawo okuva e [[:en:United_Kingdom|Bungereza]] ng’alina dipulooma mu [[:en:Mandolin-banjo|Banjo Mandolin]] gitta. Yasoma [[:en:TV_production|n’okuteekateeka ebiragibwa ku ttivi]] mu ggwanga lya [[:en:Wales|Wales]] era bwe yakomawo mu Uganda mu mwaka gwa 1961 n’akola n'omukutu gw'okuweereza ku mpewo ogwali wansi wa gavumenti, okutuusa mu mwaka gwa 1981 lwe yawumula. <ref name=":0"/> Wamala yazuulibwa nga alina [[:en:Colon_cancer|kookolo w’ekyenda ekinene]] mu mwaka gwa 2000, era oluvannyuma n’alongoosebwa era nateekebwa ku [[:en:Chemotherapy|ddagala erijanjaba kkansa]] okumala wiiki 52 . Oluvannyuma lw’okujanjabibwa yafulumya olutambi olwali lugenda okusembayo olwatuumibwa Ani Yali Amanyi. Mu kiseera ekyo kookolo yali asaasanye mu mubiri gwe era n’afa mu mwaka gwa 2004. Yaleka omukyala n’abaana 12 n’abazzukulu abawerako . <ref name=":0" /> <ref name="all-africa">{{Cite web |title=Uganda: Ten Years Since His Death, Elly Wamala's Canopy As Green As Ever |url=http://allafrica.com/stories/201406040234.html |access-date=15 December 2014}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template" style="margin-left:0.1em; white-space:nowrap;">[ ''<nowiki><span title="(October 2020)">okunnyonnyola kwetaagibwa</span></nowiki>'' ]</sup>
== Okuyimba ==
Wamala yava mu ssomero mu siniya ye ey'okussatu natandika okukola ku kifo ewatundirwa ennyimba mu [[:en:Kampala|Kampala.]]Yegoba natandika okukola n'ekitongole kya gavumenti y'ebiseera ebyo ekyali kivunanyizibwa ku kukulakulanya ebizimbe eby'enjawulo n'ebyentambula mu kibuga,oluvanyuma nakola [[:en:Receptionist|ogw'okwaniriza abagenyi]] [[:en:Resident_artist|n'ogw'okuyimba]] ne Opel Tom Tom [[:en:Recording_studio|situdiyo eyali ekola ennyimba]] mu Kampala.Situdiyo ya Opel Tom Tom bweyagala, Wamala yagenda e Nairobi gyeyafuukira omukubi wa gitta mu situdiyo ya HiFi eyali ekola ennyimba.Yalondebwa okukulira baandi ya Sports Cha Cha eyali etereddwamu ensimbi okulambula [[:en:East_Africa|obuvanjuba bwa Africa]] okumanyisa [[:en:Cigarettes|sigala]] w'ekika kya Sportsman mu bantu.Era mu myaka gya 1950 yawandiika oluyimba lwe olwasooka oluyitibwa Nabutono.Luno lwafuuka oluyimba lwa [[:en:Kadongo_Kamu|kadongo kamu]] olwakwatibwa mu nkola y'okuteekebwa ku jinja.
== Ttivvi ==
Mu mwaka gwa 1963, Wamala yeegatta ku ttivvi ya Uganda Television (UTV) nga yakatandikibwawo. Yakola ogw'okuteekateeka ebirabibwa ku ttivvi, akulira abateekateeka ebirabibwa ku ttivvi oluvannyuma nakola ogw'okulungamya pulogulaamu eziragibwa ku ttivvi. Yalina pulogulaamu y'okuweereza ennyimba ku ttivvi (Saturday Night with Elly Wamala). Mu mwaka gwa 1966, yasoma eby'okuteekateeka ebirabibwa ku ttivvi ku [[:en:Thomson_Foundation|kitongole kya Thompson foundation]] e [[:en:Glasgow,_Scotland|Glasgow, Scotland]] . Omukisa ogwo yagukozesa okwekebejjebwa omukubi wa gitta [[George Cissily]], era n’afuna ekiwandiiko kya BMG Dipuloma mu kukuba gitta ya plectrum, essira naliteeka mu [[:en:Synthesizer|kukuba gitta nga ateekamu amaloobozi ag'enjawulo amasenenkerevu]]. Bwe yali ku UTV, yawumula omwaka mulamba [1968–69] okukola Dipuloma mu katemba ku [[Makerere University, Uganda|yunivasite y’e Makerere]] . Olw’obukugu buno, yafuna okwagala okw'olulimi, empandiika ey'enjawulo n'ebitontome, ekintu ekirabibwa mwebyo byeyali awandiika <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">[ ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (August 2024)">okujuliza kwetaagisa</span></nowiki>'' ]</sup>
Wakati wa 1980 ne 1981, Wamala yasomesa okukola ku ttivvi ku Institute of Public Administration (kati [[Uganda Management Institute]] ). Yatandikawo bbandi ya Mascots nagiwumbawumba nefuuka emu ku bbandi ezaasinga okukola obulungi mu Kampala mu myaka gya 1980. Mu bammemba baayo kuliko munnamateeka wa Kampala [[Andrew Kasirye]], n'abayimbi [[Tonny Ssenkebejje]], [[Peterson Tusuubira Mutebi]], [[Frank Mbalire]] ne [[Kabuye Ssembogga]] . <ref name="all-africa"/>
== Ebiwandiiko ebikozesebwa ==
{{Reflist}}
== Ebiyungo eby’ebweru ==
* [http://www.monitor.co.ug/artsculture/Entertainment/Fallen-artistes-remembered/-/812796/2549912/-/j8qfaoz/-/index.html "Abayimbi abagudde bajjukiddwa".]
* [http://www.newvision.co.ug/news/658502-elly-wamala-s-songs-to-be-redone-by-local-artistes.html "Ennyimba za Elly Wamala zigenda kuddamu okukolebwa abayimbi ba wano".]
* [http://www.newvision.co.ug/news/662835-elly-wamala-all-star-tribute-concert-goes-well.html "Elly Wamala All Star tribute concert etambudde bulungi".]
* [http://chimpreports.com/5282-exclusive-elly-wamala-tribute-concert-held-in-boston/ "EXCLUSIVE: Ekivvulu Kya Elly Wamala Tribute Kitegekeddwa Mu Boston".]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
0v31jraetnoe79b5yp9v20t91wooaus
Julius Ceasar Nina
0
11728
76848
72263
2026-10-16T20:42:35Z
Thomas Eddie Irigei
11996
converted reference
76848
wikitext
text/x-wiki
[[:en:Julius_Ceasar_Nina|Julius Ceasar Nina]]<ref>{{Cite book |date=2026-07-16 |title=Julius Nina |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Julius_Nina&oldid=1364483632 |language=en}}</ref> [[:en:Bishop|mulabirizi]] omukurisitaayo/ omupolotesitante mu [[:en:Church_of_Uganda|Uganda]] <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Church_of_Uganda</ref> abadde [[:en:Diocese_of_West_Lango|mulabirizi wa Lango ey'obugwanjuba]] okuva mu 2019.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Diocese_of_West_Lango</ref>
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist|1}}
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
eyz5kn8job9lws2zxn1wkyxz6zbxk2h
Bank of Africa
0
11852
76850
67235
2026-10-16T20:45:26Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76850
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Bank of Africa Uganda Limited''', era emanyikiddwa nga '''BOA Uganda''' ( '''BOAU''' ), y’emu ku [[:en:Commercial_bank|bbaanka z’eby'obusuubuzi]] mu [[Yuganda|Uganda]] eyaweebwa ebisaanyizi b'okukola okuva mu [[:en:Bank_of_Uganda|Bbaanka ya Uganda enkulu]], bbaanka y'e ggwanga era evunaanyizibwa ku by'entambula n'enkola ya bbaanka eggwanga.<ref name="2R">{{Cite web |last=Bank of Uganda |date=31 March 2023 |title=List of licensed Commercial Banks as at 31 March 2023 |url=https://bou.or.ug/bouwebsite/bouwebsitecontent/Supervision/Supervised_Institutions/Supervision/financial_institutions/2023/LICENSED-COMMERCIAL-BANKS-AS-AT-MARCH-31-2023-1.pdf |access-date=20 February 2024 |website=[[Bank of Uganda]]}}</ref>
== Webagisingaana ==
Ekitebe kyayo ekikulu n’ettabi eddene erya Bank of Africa Uganda Limited, lisangibwa ku kizimbe kya Lugogo One Building kundagiriro lya 23 Lugogo Bypass, mu [[:en:Central_business_district|disitulikiti y’eby'obusuubuzi eya wakati]] mu [[Kampala]], ekibuga ekikulu ekya Uganda era ekibuga ekisinga obunene.<ref name="3R">{{Cite web |last=Stuart Ampaire |date=7 February 2024 |title=Bank of Africa Uganda Launches New Head Office in Kampala |url=https://chimpreports.com/bank-of-africa-uganda-launches-new-head-office-in-kampala/ |access-date=19 February 2024 |website=ChimpReports}}</ref>
== Emirimu gyebakola awamu ==
BOA Uganda yeenyigira mu buli kimu ekikwata ku bbaanka z’eby'obusuubuzi wadde ng’esira eriteeka ku kuwa kampuni z’amawanga ag'enjawulo obuweereza bwa bbaanka, amaduuka g'eby'obusuubuzi amatono ne bizinensi entonotono ez’obusuubuzi. Webwatukira mu Gwomukaaga 2023, BOA Uganda yali kampuni ya wakati ekola ku by’ensimbi, ng’eby’obugagga byonna awamu byayo awamu byalimu obuwumbi bwa ssente za Uganda 1,100 (nga bwebukadde bwa ddoola mu ssente za Amerika 285.5), ng’emigabo gya bannannyini nga giri obuwumbi bwa 177.688 mu ssente za Uganda (nga bwe bukadde bwa ddoola mu ssente za Amerika nga 46.11).<ref>{{Cite web |title=Home {{!}} BANK OF AFRICA |url=https://bank-of-africa.net/en/home/ |access-date=2026-10-16 |language=en-GB}}</ref>
== Bank of Africa Group ==
Bbaanka eno zeezimu ku ziri mu kampuni ya [[:en:Bank_of_Africa_Group|Bank of Africa Group]], bbaanka y’amawanga ag'enjawulo, ey'egatibwaamu amawanga ga Afrika agatali gamu, ng’ekitebe kyayo ekikulu kisinganibwa [[:en:Casablanca,_Morocco|Casablanca ekibuga kya Morocco]], ng’esinganibwa mu mawanga 20. Kampuni eno era erina ofiisi mu kibuga Paris ekya Bufalansa gyedukanya. Wetwatukira mu Gwekumineebiri mu 2022, ekibiina kino kyali kirina abakozi abasoba mu 6,500 ng'era balina eby’obugagga omugatte ebisukka mu buwumbi bwa ssente za Bulaaya 10.2.<ref name="5R" />
== Ebikikwatako ==
BOA Uganda yatandika emirimu gyayo mu 1984 ng'eyitibwa Sembule Investment Bank (SIB). Mu 1996, SIB yagulibwa [[:en:Banque_Belgolaise|Banque Belgolaise]] ne [[:en:Netherlands_Development_Finance_Company|kampuni ya Netherlands Development Finance Company]]. Bannannyini bbaanka eno abapya baagikyusa erinnya nebatandika okugiyita Allied Bank. Mu Gwekumi 2006, Banque Belgolaise yatunda emigabo gyayo eri bamusiga nsiimbi omwali Bank of Africa ey'e Kenya,<ref name="5R">{{Cite web |last=Belgolaise |date=23 October 2006 |title=Chronology of disposal of banking activities |url=http://www.belgolaise.com/index_en.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180824225151/http://www.belgolaise.com/index_en.htm |archive-date=24 August 2018 |access-date=24 May 2018 |publisher=Belgolaise}}</ref> Aureos East Africa Fund LLC,<ref name="6R">{{Cite web |last=Jacob Kholi |last2=Managing Partner |last3=Aureos West Africa |title=Aureos Capital |url=http://www.aureos.com/region/africa |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010094755/http://aureos.com/region/africa |archive-date=10 October 2012 |access-date=18 December 2012 |website=Aureos.com}}</ref> ne Central Holdings (Uganda) Limited. Erinnya lya bbaanka eno lyakyusibwa ne lifuuka Bank of Africa (Uganda) Limited.<ref name="XXXX2R">{{Cite web |last=Isiko |first=Arthur |date=24 May 2018 |title=About Bank of Africa Uganda Limited |url=http://boauganda.com/about-us.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180530092520/http://www.boauganda.com/about-us.html |archive-date=30 May 2018 |access-date=24 May 2018 |publisher=Bank of Africa Uganda}}</ref>
== Obwannannyini ==
Obwannannyini bw’emigabo gya BOA Uganda webwatukira nga 31 Ogwekumineebiri 2022 bwali nga bwe kiragibwa mu kimeesa kino wammanga:<ref name="8R">{{Cite web |last=Bank of Africa Uganda |date=28 April 2023 |title=Bank of Africa Uganda: Annual Report For The Year Ended 31 December 2022 |url=https://bank-of-africa.net/wp-content/uploads/2023/12/EF-UG_2022_VA-Web.pdf |access-date=20 February 2024 |website=Bank of Africa Uganda}}</ref>
{| class="wikitable sortable"
|+Emigabo gy'eby'amaguzi mu Bank of Africa
! style="width:2em;" | Eddaala
! Erinnya lya Nnyinimu
! Ebitundu ku kikumi eby’obwannannyini
|-
| 1. 1.
|[[:en:Bank_of_Africa_Group|Bank of Africa Group]]
|{{center|47.41}}
|-
| 2. 2.
|Africa Financial Holdings-Indian Ocean of [[:en:Mauritius|Mauritius]]
|{{center|44.83}}
|-
| 3. 3.
|Central Holdings Uganda Limited
|{{center|7.76}}
|-
|
| '''Okugatta'''
|{{center|'''100.00'''}}
|-
|}
Ensibuko:
* Bank of Africa Uganda: Alipoota y’omwaka 2022
== Abagidukanya ==
Bbaanka eno erabirirwa [[:en:Board_of_directors|olukiiko olufuzi olw’abantu]] mwenda, olukulirwa ''George William Egaddu'', atali mukiise ku lukiiko olufuzi.<ref name="9R">{{Cite web |last=Bank of Africa Uganda |date=20 February 2024 |title=Bank of Africa Uganda: Board of Directors |url=https://boauganda.com/brand/board/ |access-date=20 February 2024 |website=Bank of Africa Uganda}}</ref>
== Ttiimu edukanya emirimu ==
Mu Gwekumineebiri 2010, [[Edigold Monday]] yalondebwa okubeera nga y'akulira eby'emirimu mu bbaanka eno. Yafuuka omukyala enzaalwa eyasooka okulinnya ku ddaala lino mu [[:en:Commercial_bank|bbaanka y'eby'obusuubuzi]] mu Uganda .<ref name="10R">{{Cite web |last=David Ssempijja |date=26 December 2010 |title=Uganda Gets Her First Local Woman Commercial Bank Managing Director |url=http://newvision.co.ug/D/8/220/742060 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140416192137/http://www.newvision.co.ug/D/8/220/742060 |archive-date=2014-04-16 |access-date=29 May 2014 |website=[[New Vision]]}}</ref> Mu Gwokuna 2014, Monday yalekulira.<ref name="11R">{{Cite web |last=Ismail Musa Ladu |date=15 April 2014 |title=Uganda's First Female Bank Managing Director Bows Out |url=http://www.monitor.co.ug/Business/Uganda-s-first-female-bank-MD-bows-out/-/688322/2280884/-/6v26d0z/-/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140416210308/http://www.monitor.co.ug/Business/Uganda-s-first-female-bank-MD-bows-out/-/688322/2280884/-/6v26d0z/-/index.html |archive-date=16 April 2014 |access-date=16 April 2014 |website=[[Daily Monitor]]}}</ref> [[:en:Arthur_Isiko|Arthur Isiko]] yalondebwa okudda mu bigere bye.<ref name="12R">{{Cite web |last=Faridah Kulabako |date=28 April 2014 |title=Mobile Money Competition Stiffer As Bank Unveils Related Platform |url=http://www.monitor.co.ug/Business/Mobile-money-competition-stiffer--as-bank-unveils/-/688322/2295016/-/easf7o/-/index.html |access-date=5 May 2014 |website=[[Daily Monitor]]}}</ref>
== Amatabi gyegalina ==
Webwatukira mu Gwomwenda 2025, bbaanka eno yali edukanya amatabi mu bitundu byonna eby’eggwanga, nga mw’otwalidde n’ebifo bino wammanga:<ref name="13R">{{Cite web |last=Bank of Africa Uganda |date=October 2020 |title=Branches of Bank of Africa Uganda Limited |url=https://www.bank-of-africa.net/wp-content/uploads/2020/10/uganda_rep_2013_pages_0.pdf |access-date=20 February 2024 |website=Bank of Africa Group}}</ref>
# '''Ettabi Enkulu''' : One Lugogo Building, 3 Lugogo Bypass, Kampala<ref name="3R"/>
# Ettabi ly’e Ndeeba: 1024 Masaka Road, [[:en:Ndeeba|Ndeeba]]
# Ettabi lya Takisi Paaka: Mukwano Centre, 40-46 Ben Kiwanuka Street, Kampala
# Ettabi lya Kampala Road: 48 Kampala Road, Kampala
# Ettabi ly’e Ntinda: 49 Ntinda Road, [[:en:Ntinda|Ntinda]], Kampala
# Ettabi ly’e Wandegeya: KM Plaza, 85 Bombo Road, [[Wandegeya]], Kampala
# Ettabi ly’e Entebbe: 16 Kampala Road, [[Entebbe]]
# Ettabi ly’e Nakivubo: 15 Nakivubo Road, Kampala
# Ettabi ly’e Mukono: 13 Kampala Road, [[Mukono Town|Mukono]]
# Ettabi ly’e Kabalagala: 559 Ggaba Road, [[:en:Kabalagala|Kabalagala]], Kampala
# Ettabi lya Oasis: Ekizimbe kya Oasis Mall, 88-94 Yusuf Lule Road, Kampala
# Ettabi Enkulu e Jinja: 1 Main Street, [[Jinja]]
# Ettabi ly'oku Clive Road: 18 Clive Road East, Jinja
# Ettabi ly’e Arua: Oluguudo lwa 19 Avenue, [[Arua]]
# Ettabi lya Lira: 1A Balla Road, [[:en:Lira,_Uganda|Lira]]
# Ettabi ly’e Mbarara: 1 Mbaguta Road, [[:en:Mbarara|Mbarara]]
# Ettabi ly’e Mbale: 26 Cathedral Avenue, [[Mbale]]
# Ettabi lya Fort Portal: 14 Bwamba Road, [[Fort Portal]]
# Ettabi ly’e Gulu: 11 Awere Road, [[Gulu]]
# Ettabi e Kololo: 9 Cooper Road, Kisementi, [[Kololo]], Kampala
# Ettabi ly’e Kawempe: 125 Bombo Road, [[:en:Kawempe|Kawempe,]] Kampala
# Ettabi ly’e Nansana: 5390 Nansana Town Centre, Nansana
# Ettabi ly’e Luzira: 1329/1330 Port Bell Road, [[:en:Luzira|Luzira]], Kampala
# Ettabi ly’e Hoima: 13 Wright Road, [[Hoima]]
# Ettabi ly’e Nateete: 1-2 Old Masaka Road, [[:en:Nateete|Nateete,]] Kampala
# Ettabi ly'e Patongo - 33 Dollo Road, [[Patongo]]
# Bbira Mini Branch: 2731 Mityana Road, Bbira [[Wakiso (disitulikit)|mu Disitulikiti y’e Wakiso]]
# Ettabi ly’e Namasuba: Freedom City Mall, 4010 [[:en:Kampala–Entebbe_Road|Entebbe Road]], [[:en:Najjanankumbi|Namasuba]], Kampala
# Kalongo Mini Branch: 16 Oluguudo lwa Patongo [[Kalongo]]
# Ekifo eky'ebyobusuubuzi - 9 Kittante Road, [[Kampala]]
# Rwenzori Mini Branch: Rwenzori House 1 Lumumba Avenue, [[:en:Nakasero|Nakasero,]] Kampala
# Ettabi ly’e Masaka: 7 Birch Avenue, [[Masaka]]<ref name="14R">{{Cite web |last=Jonathan Adengo |date=30 April 2015 |title=Bank of Africa Posts USh1.2 Billion Profit Up From USh6.7 Billion Loss In 2013 |url=http://www.monitor.co.ug/Business/Bank-of-Africa--posts-Shs1-2b-profit---Shs6-7b--loss/-/688322/2701320/-/6h8fyrz/-/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150501074158/http://www.monitor.co.ug/Business/Bank-of-Africa--posts-Shs1-2b-profit---Shs6-7b--loss/-/688322/2701320/-/6h8fyrz/-/index.html |archive-date=1 May 2015 |access-date=1 May 2015 |website=[[Daily Monitor]]}}</ref>
# Ettabi lya Rubirizi: Oluguudo oluva e Mbarara okudda e Kasese, [[Rubirizi]] .
Ng’oggyeeko amatabi g'ebizimbe eby'enjawulo, bbaanka eno erina mmotoka etambula, ng'ekola ku by'okutereka ssente ng’ekolera mu disitulikiti mwenda n’ebifo ebikulu eby’obusuubuzi mu disitulikiti okuli Lira, Pader, Oyam, Lira, Kole, Apac, Dokolo, Kaberamaido, Alebtong, ne Otuke.<ref name="15R">{{Cite web |date=2022 |title=About Bank of Africa Uganda Limited |url=https://africaskillz.com/vanillasite.asp?cid=1818&catid=1 |access-date=20 February 2024 |website=AfricaSkillz.com |archive-date=20 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240220093926/https://africaskillz.com/vanillasite.asp?cid=1818&catid=1 |url-status=dead }}</ref>
== Laba nebino ==
* [[:en:List_of_banks_in_Uganda|Olukalala lwa bbaanka mu Uganda]]
* [[:en:Banking_in_Uganda|Okutereka ne bbaaka mu Uganda]]
* [[:en:Bank_of_Africa_Kenya_Limited|Bank of Afrika Kenya Limited]]
* [[:en:Bank_of_Africa_Rwanda_Limited|Bank of Afrika Rwanda Limited]]
* [[:en:Bank_of_Africa_Ghana_Limited|Bank of Afrika Ghana Limited]]
== Ebijjulizidwaamu ==
{{Reflist|30em}}
== Ewalala w'oyinza okubigya ==
* {{Official website|http://www.boauganda.com/}}
* [http://www.ugandanconventionuk.org/?p=4238 Overview of Bank of Africa (Uganda)]
* [https://chimpreports.com/photos-inside-bank-of-africa-ugandas-new-kampala-headquarters/ Inside Bank of Africa Uganda’s New Kampala Headquarters]
[[Category:Amaterekero ga ssente mu uganda]]
2wj9bbydt4np51zbf3f5tqo7mz2kqz9
Evelyn Nakabira Lagu
0
12263
76752
43154
2026-10-16T15:47:19Z
Berniter
10779
76752
wikitext
text/x-wiki
'''Evelyn Nakabira Lagu''' Eyali amanyiddwa ennyo nga Evelyn Love oba Evelyn Lagu yali MunnaUganda omuyimbi ow'ettutumu,omuyimbi eyayambangako abayimbi abalala mu kuyimba era yali muzannyi wa firimu.Evelyn Lagu yafa nga 18 Ogwomwenda mu mwaka gwa 2023 nga aweza emyaka 41 egy'obukulu. Lagu yafa bulwadde bw'ekibumba.<ref name=":0">https://en.wikipedia.org/wiki/Evelyn_Nakabira_Lagu#cite_note-:0-1</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Atuhairwe |first=Ivan |date=2023-09-18 |title=Evelyn Lagu’s son was ready to donate his kidney to her |url=https://mbu.ug/2023/09/18/evelyn-lagus-son-was-ready-to-donate-his-kidney-to-her/ |access-date=2024-11-30 |website=MBU |language=en-US}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=Asiteza |first=Remmy |date=2023-09-18 |title=Singer Evelyn Lagu is dead |url=https://dailyexpress.co.ug/2023/09/18/singer-evelyn-lagu-is-dead/ |access-date=2024-11-30 |website=Daily Express |language=en-GB}}</ref><ref name=":3">https://en.wikipedia.org/wiki/Evelyn_Nakabira_Lagu#cite_note-:3-4</ref>
== Ebyafaayo n'obuyigirize bwe ==
Evelyn Nakabira Lagu yazaalibwa nga 1 Ogw'omukaaga, 1982, mu [[Kalungu (disitulikit)|Disitulikiti y’e Kalungu]], Yuganda. <ref name=":1">{{Cite web |last=Atuhairwe |first=Ivan |date=2023-09-18 |title=Evelyn Lagu’s son was ready to donate his kidney to her |url=https://mbu.ug/2023/09/18/evelyn-lagus-son-was-ready-to-donate-his-kidney-to-her/ |access-date=2024-11-30 |website=MBU |language=en-US}}</ref> <ref name=":2">{{Cite web |last=Asiteza |first=Remmy |date=2023-09-18 |title=Singer Evelyn Lagu is dead |url=https://dailyexpress.co.ug/2023/09/18/singer-evelyn-lagu-is-dead/ |access-date=2024-11-30 |website=Daily Express |language=en-GB}}</ref> <ref name=":4">https://en.wikipedia.org/wiki/Evelyn_Nakabira_Lagu#cite_note-:4-5</ref> Oluvannyuma lw'okufiirwa bazadde be bombi ku myaka emito, yakuzibwa ssenga we ne bbawe George W Lubega. George W Lubega yalabirira Evelyn Lagu ng'amusasulira fiizi era Evelyn Lagu yasomera mu masomero agawerako, omuli [[:en:Aga_Khan_Education_Services|Aga Khan Primary School]], Mityana Secondary School, ne Pride Secondary School e Mityana kumutendera gwa [[:en:O'_Level|O’ Level]]. Yamaliriza emisomo gye egya [[:en:A-level|A' Level]] ku ssomero lya St. Peter's Busubizi mu mwaka gwa 1999. <ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref name=":3" />
== Omulimu ==
Evelyn Lagu yatandika ng’omuyimbi omuyambi eri abamu ku bayimbi abasinga okumanyika mu Uganda. Evelyn Lagu amanyiddwa nnyo olw’obusobozi bwe obw’amaanyi mu kuyimba, era yafuna okusiimibwa mu nsiike y’okuyimba mu Uganda naddala mu bika bya [[:en:Afrobeat|Afrobeat]], [[:en:Pop_music|Pop]], ne [[:en:Dancehall|Dancehall]] . Ng’oggyeeko obuwanguzi bwe mu kuyimba, Evelyn Lagu yeenyigira mu kuzannya katemba, era y’azannya firimu eziwerako awamu n'emizannyo gya ttivvi.<ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref name=":3" />
== Okufa kwe ==
Evelyn Nakabira Lagu yafa nga 18 Ogw'omwenda 2023 oluvannyuma lw’okulwala obulwadde bw’omutima n’ensigo okumala ebbanga.Muyimbi munne [[Eddy Kenzo]] ne munnamawulire [[:en:Gabriel_Bullet|Gabriel Buule]] be bamu ku baawa obubaka obw'okusaasira. <ref name=":5">{{Cite web |date=2023-09-18 |title=Ugandan musician Evelyn Lagu dies |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/entertainment/ugandan-musician-evelyn-lagu-dies-4372370 |access-date=2024-11-30 |website=Monitor |language=en}}</ref> <ref name=":4" /><ref name=":3" /><ref name=":0" />
== Ebiwandiiko ebikozesebwa ==
pj1qk9tswwd3au35dn6pxgglisxpauy
Doctor Achaye
0
12318
76826
55494
2026-10-16T20:18:28Z
Thomas Eddie Irigei
11996
converted reference
76826
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Doctor Achaye''' amannya amatuufu ye '''Ali Achaye.''' Munnayuganda era yaliko omuduumizi w'eggye ly'abayeekera erya [[:en:Lord's_Resistance_Army|Lord's Resistance Army]] mu Uganda .
== Obulamu bwe ==
Yazaalibwa mu kitundu kye [[:en:Pabbo|Pabbo]] mu Uganda, nga kiyinzika okuba nga yava mu Dog Olinga. Yali omu kubaali bakwasaganya eby'okwerinda bya [[:en:Joseph_Kony|Joseph Kony]] okumala ebbanga eliwerako. <ref>https://www.icc-cpi.int/sites/default/files/Transcripts/CR2019_03508.PDF</ref> Yawambibwa mu 1998 mu kabuga k'e Pabbo ng’ali mu P2 mu ssomero lya Agole primary school. <ref name="det">{{Cite web |url=https://ugreports.com/details-emerge-regarding-the-repatriated-former-lra-fighters/ |title=Archive copy |access-date=2025-10-24 |archive-date=2023-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230922204913/https://ugreports.com/details-emerge-regarding-the-repatriated-former-lra-fighters/ |url-status=dead }}</ref>
Mu 2013 yakulembera abalwanyi 50. <ref>https://smallarmssurvey.org/sites/default/files/HSBA-LRA-in-Kafia-Kingi-October-2013.pdf</ref>
Ku nkomerero ya 2014, ekibinja ky’abaserikale ba LRA mu Uganda okuli [[:en:Dominic_Ongwen|Dominic Ongwen]], baatandika okuluka olukwe lw’okwewaggula okuva mu LRA. Mu Gwekkuminogumu 2014, Achaye Doctor, omu kubasirikale abaali baludde mu LRA era omu ku baali mu lukwe ne Ongwen, yategeka okutoloka kw’abalwanyi ba Uganda mwenda, ate Ongwen n’asigala mu kibinja kya Kony. Ekibinja kya Achaye kyatandikawo enkambi mu kibira ekyali eky'esudde mu ssaza ly’e [[:en:Bas-Uélé|Bas-Uélé]] mu Bukiikakkono bwa Democratic Republic of Congo gye yaddukanyiza ekibiina kye eky'ali kyeyawuddemu. Mu 2016 yagenda mu Central African Republic gye baawamba abantu baabulijjo abawerako. <ref>https://reliefweb.int/report/central-african-republic/dominic-ongwens-domino-effect</ref>
Ku ntandikwa ya 2021 ab’obuyinza mu bitundu baatandikawo enkola z’okuleetawo emirembe n'obutebenkevu nga bakola n’ekibiina kya Achaye ng’okukkiriza abaana b'abamukwata mundu okugenda mu ssomero ly’omu kitundu n’abalwanyi okugula mu butale. Mu Gwokubiri 2022 yatandika enteeseganya mu butongole ez’okuggya abaserikale mu magye n’abobuyinza era mu makkati g'Ogwokuna y’awaayo ebimu ku by’okulwanyisa by’ekibiina. <ref>https://invisiblechildren.com/blog/2022/06/15/flash-action-largest-lra-demobilization-in-20-years/</ref>
Nga 22 Ogwomusanvu 2023 yaddayo mu Uganda ng’ali wamu n’abalwanyi ba LRA abalala 13. <ref>{{Cite web |title=Uganda receives 14 former LRA rebel fighters repatriated from CAR |url=https://english.news.cn/africa/20230723/efc1204f89e34195bdac97946538f66a/c.html |access-date=2026-10-16 |website=english.news.cn}}</ref>
== Ebimukwatako eby'omunda ==
Alina abakyala babiri, wabula mu 2023 yakomawo mu Uganda ng’alina omukyala omu yekka n’abaana musanvu, ate omulala n’asigala mu Central African Republic nga nnakawere wa lunaku lumu.
== Ebiwandiiko ==
<nowiki>.mw-parser-output .reflist{margin-bottom:0.5em;list-style-type:decimal}@media screen{.mw-parser-output .reflist{font-size:90%}}.mw-parser-output .reflist .references{font-size:100%;margin-bottom:0;list-style-type:inherit}.mw-parser-output .reflist-columns-2{column-width:30em}.mw-parser-output .reflist-columns-3{column-width:25em}.mw-parser-output .reflist-columns{margin-top:0.3em}.mw-parser-output .reflist-columns ol{margin-top:0}.mw-parser-output .reflist-columns li{page-break-inside:avoid;break-inside:avoid-column}.mw-parser-output .reflist-upper-alpha{list-style-type:upper-alpha}.mw-parser-output .reflist-upper-roman{list-style-type:upper-roman}.mw-parser-output .reflist-lower-alpha{list-style-type:lower-alpha}.mw-parser-output .reflist-lower-greek{list-style-type:lower-greek}.mw-parser-output .reflist-lower-roman{list-style-type:lower-roman}</nowiki>
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
ksed4o6nuluzxtvn0h1le7yx4j9qgig
Wilson Tumwine
0
12322
76855
60977
2026-10-17T06:12:59Z
Ajambo Bridget
11873
convert conference
76855
wikitext
text/x-wiki
'''Wilson Tumwine''' Muna'[[:en:Ugandan|uganda]],munnabyabufuzi era musuubuzi. Ono ye yali Meeya w’ekibuga [[:en:Mbarara|Mbarara]], era nnannyini wooteeri ya Pelikan. Ono y’omu ku lukalala lwa bannabyabufuzi abagambibwa okuwamba ettaka lya gavumenti.<ref>{{Cite book |date=2025-12-18 |title=Wilson Tumwine |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wilson_Tumwine&oldid=1328169832 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |date=2025-12-18 |title=Wilson Tumwine |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wilson_Tumwine&oldid=1328169832 |language=en}}</ref>
== Ebiwandiiko ebikozesebwa ==
<references />
[[Category:Bannabyabufuzi]]
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
t4tdlu0cqytm747vgifzob4hsltaqkq
Ekibiina ekifuga omupiira mu Amerika ekya Uganda
0
12358
76824
72803
2026-10-16T20:16:23Z
Thomas Eddie Irigei
11996
removed duplicated link
76824
wikitext
text/x-wiki
'''Ekibiina ky'omupiira mu ekya American Football Federation of Uganda''' (AFFU) kye kibiina ekifuga [[:en:American_football|omupiira gw'Amerika]] mu [[Yuganda|Uganda]] . Ky'ekitongole ekirabirira awamu n'okulondola enkulaakulana y’omupiira gwa tackle ne flag football mu Uganda. AFFU yawandiisibwa[[:en:National_Council_of_Sports_(Uganda)|National Council of Sports]]<nowiki/>mu 2019, n’efuuka ekitongole ekimanyiddwa mu by'emizannyo mu Uganda.<ref name="NCS">{{Cite web |title=American Football Federation of Uganda (AFFU) |url=https://www.ncs.go.ug/associations/american-football-federation-uganda-affu |access-date=25 September 2025 |publisher=National Council of Sports (Uganda)}}</ref>
== Ebyafaayo ==
Kaweefube w’okutandikawo omupiira gw’America mu Uganda yatandika mu 2010, era mu 2019 AFFU yawandiisiddwa mu kakiiko k’ebyemizannyo mu ggwanga.<ref name="NCS">{{Cite web |title=American Football Federation of Uganda (AFFU) |url=https://www.ncs.go.ug/associations/american-football-federation-uganda-affu |access-date=25 September 2025 |publisher=National Council of Sports (Uganda)}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.ncs.go.ug/associations/american-football-federation-uganda-affu "American Football Federation of Uganda (AFFU)"]. National Council of Sports (Uganda)<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">25 September</span> 2025</span>.</cite></ref>
Mu gwomukaaga 2019, ekibiina kino kyakyaza eyali omutendesi wa [[:en:Philadelphia_Eagles|Philadelphia Eagles,]] Jim Washburn mu [[Kampala]] ku lwamalwaliro n’emirimu gy’enkulaakulana.<ref>{{Cite web |date=19 June 2019 |title=Philadelphia Eagles expert Washburn in Uganda to harness American football development |url=https://kawowo.com/2019/06/19/philadelphia-eagles-expert-washburn-in-uganda-to-harness-american-football-development/ |access-date=25 September 2025 |publisher=Kawowo Sports}}</ref>
== Enfuga ==
AFFU ekulemberwa pulezidenti Steven George Okeng, eyalondebwa nga bagitandikibwawo. Mu 2025, ekibiina kino kyalonda Denis Ongodia okubeera [[:en:Chief_executive_officer|Chief Executive Officer]] w'ekibiina kya Uganda National American Football League.<ref>{{Cite web |date=11 March 2025 |title=American Football: Inaugural National Football League to feature 6 clubs |url=https://kawowo.com/2025/03/11/american-football-inaugural-national-football-league-to-feature-6-clubs/ |access-date=25 September 2025 |publisher=Kawowo Sports}}</ref>
== Ebyokukola ==
=== Liigi y'eggwanga ===
Mu gw'okuna 2025, AFFU yatongoza liigi y’omupiira eya Uganda National American Football League eyasooka, nga mulimu kiraabu mukaaga: Longhorns, Wildcats, Eagles, Commanders, Vikings ne Seahawks.<ref>{{Cite web |date=11 March 2025 |title=American Football: Inaugural National Football League to feature 6 clubs |url=https://kawowo.com/2025/03/11/american-football-inaugural-national-football-league-to-feature-6-clubs/ |access-date=25 September 2025 |publisher=Kawowo Sports}}</ref>
=== Okutendeka n’okuweebwa ebbaluwa ===
AFFU etegese emisomo gy’okuweebwa satifikeeti z’abatendesi, ng'ekolagana ne [[:en:New_York_Giants|New York Giants]] n’emikwano gyabwe emirala, okusobola okutumbula obukugu mu mupiira gwa tackle ne flag.<ref>{{Cite web |date=29 May 2023 |title=American Football celebrates successful completion of first coaching certification course |url=https://www.pulsesports.ug/other-sports/story/american-football-celebrates-successful-completion-of-first-coaching-certification-course-2023052908573660858 |access-date=25 September 2025 |publisher=Pulse Sports Uganda}}</ref>
=== Amasomero ===
Ekibiina kino kitumbula [[:en:Flag_football|omupiira gwa flag]] mu masomero ga siniya, nga kiyita mu malwaliro ne inter-school tournaments mu ggwanga.<ref>{{Cite web |date=26 March 2023 |title=Steady progress for Flag Football at grass-root level |url=https://www.pulsesports.ug/american-football/story/steady-progress-for-flag-football-at-grass-root-level-2023032608274040440 |access-date=25 September 2025 |publisher=Pulse Sports Uganda}}</ref>
=== Empaka z'ensi yonna ===
Uganda yeetabye mu mpaka z'ebitundu nga Africa Zone Series ng'ewakanya [[Kenya]].<ref>{{Cite web |date=18 July 2022 |title=American Football: Uganda falls to Kenya in Africa Zone Series |url=https://nnalubaalesports.com/american-football-uganda-falls-to-kenya-in-africa-zone-series/ |access-date=25 September 2025 |publisher=Nnalubaale Sports}}</ref> Mu 2025, Uganda egenda tandika okuzanya empaka za Africa Flag Football Championship e [[:en:Cairo|Cairo]], Misiri.<ref>{{Cite web |date=2 August 2024 |title=Uganda gears up for historic flag football debut at Africa Flag 2025 in Cairo |url=https://sportsoceanuganda.com/uganda-gears-up-for-historic-flag-football-debut-at-africa-flag-2025-in-cairo/ |access-date=25 September 2025 |publisher=Sports Ocean Uganda}}</ref>
== Omulimu mu kitundu ==
Mu 2024, pulezidenti wa AFFU, Steven Okeng yalondebwa okukulira ekibiina kya East Africa Confederation of American Football (EACAF), okusobola okulondoola enkulaakulana y’omuzannyo guno mu kitundu.<ref>{{Cite web |date=5 August 2024 |title=Okeng to lead the East Africa Confederation of American Football |url=https://www.bukedde.co.ug/royals/NV_183955/okeng-to-lead-the-east-africa-confederation-o |access-date=25 September 2025 |publisher=Bukedde}}</ref>
== Laba ne ==
* <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Sport_in_Uganda" rel="mw:ExtLink" title="Sport in Uganda" class="mw-redirect cx-link" data-linkid="81">Sport in Uganda</a>
* <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/International_Federation_of_American_Football" rel="mw:ExtLink" title="International Federation of American Football" class="cx-link" data-linkid="83">International Federation of American Football</a>
* <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Flag_football" rel="mw:ExtLink" title="Flag football" class="cx-link" data-linkid="85">Flag football</a>
== Ebiwandiiko ebikozesebwa ==
[[Category:Omupiira mu Uganda]]
f09iuuw2bypzy99l0dl078fj1jqcw0q
Charity Lenia
0
12766
76828
61268
2026-10-16T20:20:13Z
Thomas Eddie Irigei
11996
removed duplicated link
76828
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''<big>Charity Lenia</big>''' era amanyiddwa nga Charity Lenia Kevin [[:en:Politician|munnabyabufuzi]] mu Uganda era nga ye mubaka wa Palamenti obutereevu mu Vurra County, Arua District okumala ekisanja kya 2026–2031 mu palamenti ya [[Yuganda|Uganda]] ey’ekkumi n’ebiri wansi w’ekibiina ky’ebyobufuzi [[National Resistance Movement|ekya National Resistance Movement]].<ref name=":0">{{Cite web |last=Admin |date=2026-01-18 |title=Ugandaelections2026: In pictures: Who are the winners of the MP elections? |url=https://www.newvision.co.ug/category/ugandaelections2026/in-pictures-who-are-the-winners-of-the-mp-ele-NV_226441_022026 |access-date=2026-02-07 |website=New Vision}}</ref>
== Ebyenjigiriza ==
Charity Lenia yasomera mu St. Mary’s Secondary School, Namaliga, n’oluvannyuma mu Our Lady of Africa Secondary School, [[Mukono (disitulikit)|Mukono]]. Oluvannyuma yeegatta ku [[:en:Makerere_University_Business_School|Makerere University Business School]] (MUBS), gye yatikkirwa [[:en:Bachelor's_degree|diguli ya Bachelor]] mu by’okugula ebintu n’okuddukanya ebintu.<ref name=":1">{{Cite web |last=webnews |date=2025-08-26 |title=Former MUBS Vice Guild President and Parliamentary Aspirant Lenia Charity Kevin Pays Courtesy Visit to MUBS |url=https://news.mubs.ac.ug/former-mubs-vice-guild-president-and-parliamentary-aspirant-lenia-charity-kevin-pays-courtesy-visit-to-mubs/ |access-date=2026-02-07 |website=MUBS News |language=en-US}}</ref>
Charity Lenia yakola nga Vice Guild President ku [[:en:Makerere_University_Business_School|Makerere University Business School]] (MUBS) mu mwaka gw’olusoma 2022/2023. Mu 2023, yeesimbawo ku bwa Guild President mu MUBS ku tikiti ya [[National Unity Platform]] (NUP), kyokka teyawangula mpaka zino.<ref name=":1">{{Cite web |last=webnews |date=2025-08-26 |title=Former MUBS Vice Guild President and Parliamentary Aspirant Lenia Charity Kevin Pays Courtesy Visit to MUBS |url=https://news.mubs.ac.ug/former-mubs-vice-guild-president-and-parliamentary-aspirant-lenia-charity-kevin-pays-courtesy-visit-to-mubs/ |access-date=2026-02-07 |website=MUBS News |language=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFwebnews2025">webnews (2025-08-26). [https://news.mubs.ac.ug/former-mubs-vice-guild-president-and-parliamentary-aspirant-lenia-charity-kevin-pays-courtesy-visit-to-mubs/ "Former MUBS Vice Guild President and Parliamentary Aspirant Lenia Charity Kevin Pays Courtesy Visit to MUBS"]. ''MUBS News''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2026-02-07</span></span>.</cite></ref><ref>{{Cite web |date=2025-07-17 |title=Former MUBS Guild President wins NRM MP primaries |url=https://www.pulse.ug/story/former-mubs-guild-president-wins-nrm-mp-primaries-2025071717541755523 |access-date=2026-02-07 |website=Pulse Uganda |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Reporter |first=C. B. |date=2024-09-06 |title=Former MUBS Guild VP Dumps NUP, Joins NRM |url=https://campusbee.ug/news/former-mubs-guild-vp-dumps-nup-joins-nrm/ |access-date=2026-02-07 |website=Campus Bee |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-09-05 |title=Ex-MUBS Guild VP stirs controversy after switching from NUP to NRM for MP run |url=https://www.pulse.ug/story/lenia-charity-kevin-mp-vurra-county-2024092710460253246 |access-date=2026-02-07 |website=Pulse Uganda |language=en}}</ref>
Nga 5 Sebaaseka 2025, Charity yalonda foomu z’okwesimbawo okuvuganya mu kalulu ka NRM primaries ku kifo ky’omubaka wa Palamenti mu Vurra County. Yawangula akalulu ka pulayimale eza [[National Resistance Movement]] nga 17 Kasambula 2025. Nga 15 Gatonnya 2026, yalondebwa okuba omubaka wa Palamenti mu Vurra County, [[Arua (disitulikit)|Arua District]] ku tikiti ya National Resistance Movement (NRM).<ref>{{Cite web |date=2025-07-23 |title=Loved or lucky? NRM primaries in numbers |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/loved-or-lucky-nrm-primaries-in-numbers-5128258 |access-date=2026-02-07 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Admin |date=2026-01-18 |title=Ugandaelections2026: In pictures: Who are the winners of the MP elections? |url=https://www.newvision.co.ug/category/ugandaelections2026/in-pictures-who-are-the-winners-of-the-mp-ele-NV_226441_022026 |access-date=2026-02-07 |website=New Vision}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFAdmin2026">Admin (2026-01-18). [https://www.newvision.co.ug/category/ugandaelections2026/in-pictures-who-are-the-winners-of-the-mp-ele-NV_226441_022026 "Ugandaelections2026: In pictures: Who are the winners of the MP elections?"]. ''New Vision''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2026-02-07</span></span>.</cite></ref><ref>{{Cite web |last=cfeditoren |date=2025-10-08 |title=Charity Lenia: Young NRM Hopeful Dares to Dream |url=https://www.africa-press.net/uganda/all-news/charity-lenia-young-nrm-hopeful-dares-to-dream |access-date=2026-02-07 |website=Uganda |language=en-US}}</ref>
== Laba ne ==
* [[:en:List_of_members_of_the_twelfth_Parliament_of_Uganda|Olukalala lw’abakiise mu Palamenti ya Uganda ey’ekkumi n’ebiri]]
== Ebiyungo eby’ebweru ==
* [https://www.parliament.go.ug/ Omukutu gwa Palamenti ya Uganda]
== Ebijuziliddwa ==
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
qhibd78jdzg78h9d3b5y82m3romq4ag
Kookolo w’amawuggwe
0
12789
76841
66845
2026-10-16T20:30:22Z
Thomas Eddie Irigei
11996
removed duplicated link
76841
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox medical condition
|name =Kookolo w'amawuggwe
|synonym =Kkansa w'amawuggwe
|image =LungCACXR.PNG
|image_size =
|image_thumbtime =
|alt =
|caption =A [[chest X-ray]] ekifaananyi ekiraga ekizimba ku mawuggwa (kisongeddwaako akasaale)
|pronounce =
|specialty =[[Oncology]]<ref name=WHO2021.1.inttro/>
|obubonero =Okukolola (omuli okukolola omusaayi]]), okukogga, okukaluubirizibwa mu kussa, [[obulumi mu kifuba]]s<ref name="Harrison"/>
|complications =
|onset =~70 years<ref name="SEER"/>
|duration =
|types =*[[Small-cell carcinoma|Small-cell lung carcinoma]] (SCLC)
*[[Non-small-cell lung carcinoma]] (NSCLC)<ref name=NCI2016Pt/>
|causes =
|risks ={{hlist|[[Tobacco smoking]]|[[genetics|genetic factors]]|[[radon]] gas|[[asbestos]]|[[air pollution]]<ref name=Kumar2020/>}}
|diagnosis =[[Medical imaging]], [[tissue biopsy]]<ref name=Kumar2020/>
|differential =
|prevention =
|treatment =[[Surgery]], [[chemotherapy]], [[radiation therapy|radiotherapy]]<ref name=Kumar2020/>
|medication =
|prognosis =[[Five-year survival rate]]: 10 to 20% (most countries), 33% (Japan), 27% (Israel), 25% (Republic of Korea)<ref name="Sung2021"/>
|frequency =2.2 million new cases in 2020<ref name="Glob2020"/>
|deaths =1.8 million (2020)<ref name="Sung2021"/>
|named after =
}}
'''Kookolo w'amawuggwe''' era amanyiddwa nga kkansa '''w'amawuggwe''', [[Tumor|kizimba]] ekikulira mu [[Lung|mawuggwe]] nga kirimu obuwuka bwa [[Kokolo|kookolo]] ekimanyiddwa olw'[[Cell_growth|okukula kw'obutoffaali]] obutafugibwa mu bitundu by'amawuggwe.<ref>{{cite book |author1=WHO Classification of Tumours Editorial Board |date=2021 |title=Thoracic Tumours |url=https://publications.iarc.fr/Book-And-Report-Series/Who-Classification-Of-Tumours/Thoracic-Tumours-2021 |publisher=World Health Organization |isbn=978-92-832-4506-3 |edition=5th |volume=5 |location=Lyon (France) |pages=20-28 |language=en |chapter=1. Tumours of the lung: introduction |access-date=18 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220514042717/https://publications.iarc.fr/Book-And-Report-Series/Who-Classification-Of-Tumours/Thoracic-Tumours-2021 |archive-date=14 May 2022 |url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220514042717/https://publications.iarc.fr/Book-And-Report-Series/Who-Classification-Of-Tumours/Thoracic-Tumours-2021|date=14 May 2022}}</ref> Okukula kuno kuyinza okusaasaana okusukka amawuggwe nga kuyita mu nkola y’okusaasaana mu bitundu ebiriraanyewo oba ebitundu by’omubiri ebirala eyitibwa [[Metastasis|metastatsis]].<ref>{{Cite book |year=2010 |title=Lung Cancer—the facts |url=https://archive.org/details/lungcancer0000falk/page/3 |vauthors=Falk S, Williams C |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-956933-5 |edition=3rd |pages=[https://archive.org/details/lungcancer0000falk/page/3 3–4] |chapter=Chapter 1 |chapter-url=https://archive.org/details/lungcancer0000falk}}</ref> Kookolo atandikira mu mawuggwe, asinga obungi y'oyo ayitibwa [[Carcinomas|carcinomas]].<ref name="WCR2014Chp5.1">{{cite book |year=2010 |title=Lung Cancer—the facts |url=https://archive.org/details/lungcancer0000falk/page/3 |vauthors=Falk S, Williams C |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-956933-5 |edition=3rd |pages=[https://archive.org/details/lungcancer0000falk/page/3 3–4] |chapter=Chapter 1 |chapter-url=https://archive.org/details/lungcancer0000falk}}</ref> Ebika ebikulu ebibiri bye bino: [[Small-cell_lung_carcinoma|kookolo w’amawuggwe ow’obutoffaali obutono]] (small-cell lung carcinoma) ne [[Non-small-cell_lung_carcinoma|kookolo w’amawuggwe ow’obutoffaali obunene]] (non-small-cell lung carcinoma).<ref>{{cite web |date=1980-01-01 |title=Lung Cancer—Patient Version |url=http://www.cancer.gov/types/lung |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309175259/http://www.cancer.gov/types/lung |archive-date=9 March 2016 |access-date=5 March 2016 |website=NCI |df=dmy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309175259/http://www.cancer.gov/types/lung|date=9 March 2016}}</ref> Obubonero bwa kookolo w'amawuggwe obusinga okulabika kwe kukolola (nga mw’otwalidde n’okukolola omusaayi ), okukogga, okukaluubirizibwa mu kussa, n’okuwulira obulumi mu kifuba.<ref name="Harrison">{{Cite book|vauthors=Horn L, Lovly CM|title=Harrison's Principles of Internal Medicine|url=https://archive.org/details/isbn_9781259834806_1|publisher=McGraw-Hill|veditors=Jameson JL, Fauci AS, Kasper DL, Hauser SL, Longo DL, Loscalzo J|year=2018|chapter=Chapter 74: Neoplasms of the lung|edition=20th|isbn=978-1259644030}}</ref>
Ebitundu 80 ku 100 mu balwadde ba kookolo w’amawuggwe biva ku [[Tobacco_smoking|kufuuweeta taaba oba sigala]] okumala ebbanga eddene.<ref>{{cite journal |last1=Sung |first1=Hyuna |last2=Ferlay |first2=Jacques |last3=Siegel |first3=Rebecca L. |last4=Laversanne |first4=Mathieu |last5=Soerjomataram |first5=Isabelle |last6=Jemal |first6=Ahmedin |last7=Bray |first7=Freddie |date=May 2021 |title=Global Cancer Statistics 2020: GLOBOCAN Estimates of Incidence and Mortality Worldwide for 36 Cancers in 185 Countries |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33538338/ |url-status=live |journal=CA: a cancer journal for clinicians |volume=71 |issue=3 |pages=209–249 |doi=10.3322/caac.21660 |issn=1542-4863 |pmid=33538338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211214010544/https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33538338/ |archive-date=14 December 2021 |access-date=19 January 2022}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211214010544/https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33538338/|date=14 December 2021}}</ref> Mu nsi yonna, kookolo w’amawuggwe mu bantu abatafuuweetanga ku sigala oba taaba gugenze gweyongera.<ref name=":0">{{cite journal |last1=Dubin |first1=Sarah |last2=Griffin |first2=Daniel |date=2020 |title=Lung Cancer in Non-Smokers |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7431055/ |url-status=live |journal=Missouri Medicine |volume=117 |issue=4 |pages=375–379 |issn=0026-6620 |pmid=32848276 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117173224/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7431055/ |archive-date=17 January 2021 |access-date=19 January 2022}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210117173224/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7431055/|date=17 January 2021}}</ref> Embeera eno etera okuva ku [[Essomabuzaale|nsonga z’obuzaale]] kw'ossa omuntu okussa omukka omubi omuli ogwa [[Radon|radon]], [[Asbestos|asibesito]], [[Passive_smoking|okuyingiza empewo erimu omukka gwa taaba]] oba omukka ogw'engere endala oguba gulimu obuwuka.<ref name="Kumar2020">{{Cite book|last=White|first=Veronica|last2=Ruperelia|first2=Prina|editor-last=Feather|editor-first=Adam|editor-last2=Randall|editor-first2=David|editor-last3=Waterhouse|editor-first3=Mona|title=Kumar and Clark's Clinical Medicine|date=2020|publisher=Elsevier|isbn=978-0-7020-7870-5|pages=975-982|edition=10th|chapter-url=https://books.google.com/books?id=sl3sDwAAQBAJ&pg=PA975|language=en|chapter=28.Respiratory disease|access-date=19 January 2022|archive-date=19 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220119144202/https://books.google.com/books?id=sl3sDwAAQBAJ&pg=PA975|url-status=live}}</ref><ref name="MurrayNadel52">{{Cite book|vauthors=Alberg AJ, Brock MV, Samet JM|title=Murray & Nadel's Textbook of Respiratory Medicine|url=https://archive.org/details/murraynadelstext0001unse|publisher=Saunders Elsevier|year=2016|chapter=Chapter 52: Epidemiology of lung cancer|edition=6th|isbn=978-1-4557-3383-5}}</ref> Kookolo w’amawuggwe ayinza okuzuulibwa ng'abakugu beeyambisa ebyuma okuli [[Chest_radiograph|ekikuba ekifaananyi ky'omu kifuba]] (chest radiograph) n'ekya [[Computed_tomography|computed tomography]](CT scan).<ref name="Kumar2020" /> Okuzuula obulwadde buno kukakasibwa mu ngeri ya biopsy etera okukolebwa mu bronchoscopy oba CT-guidance.<ref name="Holland-Frei78">{{Cite book|vauthors=Lu C, Onn A, Vaporciyan AA, etal|title=Holland-Frei Cancer Medicine|url=https://archive.org/details/hollandfreicance0000unse|edition=8th|chapter=Chapter 78: Cancer of the Lung|publisher=People's Medical Publishing House|year=2010|isbn=978-1-60795-014-1}}</ref>
Okwewala ebintu eby’obulabe, omuli okunywa sigala oba taaba n’obutassa mukka gwabulabe z’enkola enkulu ez’okuziyizaamu kookolo ono.<ref>{{cite web |date=November 4, 2015 |title=Lung Cancer Prevention–Patient Version (PDQ®) |url=http://www.cancer.gov/types/lung/patient/lung-prevention-pdq#section/_12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309063009/http://www.cancer.gov/types/lung/patient/lung-prevention-pdq#section/_12 |archive-date=9 March 2016 |access-date=5 March 2016 |website=NCI |df=dmy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309063009/http://www.cancer.gov/types/lung/patient/lung-prevention-pdq#section/_12|date=9 March 2016}}</ref> Obujjanjabi n’ekuwona oba obutawona kisinziira ku kika kya kookolo, [[Staging_(pathology)|omutendera]] kw'azuuliddwa (diguli y’okusaasaana), n’embeera y'obulamu bw’omuntu okutwalira awamu.<ref>{{cite web |title=Lung Carcinoma: Tumors of the Lungs |url=http://www.merck.com/mmpe/sec05/ch062/ch062b.html#sec05-ch062-ch062b-1405 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070816142739/http://www.merck.com/mmpe/sec05/ch062/ch062b.html#sec05-ch062-ch062b-1405 |archive-date=16 August 2007 |access-date=15 August 2007 |publisher=Merck Manual Professional Edition, Online edition |df=dmy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070816142739/http://www.merck.com/mmpe/sec05/ch062/ch062b.html#sec05-ch062-ch062b-1405|date=16 August 2007}}</ref> Abalwadde abasinga obungi tebawona. Obujjanjabi obutera okukozesebwa mulimu okulongoosebwa, enkola ey'okukalirira n'okukozesa amasannyalaze ekiyitibwa radiotherapy.<ref name="Kumar2020" /> Kookolo w’amawuggwe ow’obutoffaali obunene oluusi ajjanjabwa n’okulongoosebwa, so nga kookolo w’amawuggwe ow’obutoffaali obutono etera okuwonera ku nkola ey'okukalirirwa n’obujjanjabi obw’amasannyalaze.<ref>{{Cite book|vauthors=Chapman S, Robinson G, Stradling J, West S, Wrightson J|title=Oxford Handbook of Respiratory Medicine|url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_f2c2|edition=3rd|chapter=Chapter 31|page=[https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_f2c2/page/284 284]|publisher=Oxford University Press|year=2014|isbn=978-0-19-870386-0}}</ref>
Mu nsi yonna mu 2020, kookolo w’amawuggwe yaluma abantu obukadde 2 mu emitwalo 20 n'avaako okufa kw'abantu akakadde 1 m emitwalo 80.<ref>{{cite journal |last1=Sung |first1=Hyuna |last2=Ferlay |first2=Jacques |last3=Siegel |first3=Rebecca L. |last4=Laversanne |first4=Mathieu |last5=Soerjomataram |first5=Isabelle |last6=Jemal |first6=Ahmedin |last7=Bray |first7=Freddie |date=May 2021 |title=Global Cancer Statistics 2020: GLOBOCAN Estimates of Incidence and Mortality Worldwide for 36 Cancers in 185 Countries |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33538338/ |url-status=live |journal=CA: a cancer journal for clinicians |volume=71 |issue=3 |pages=209–249 |doi=10.3322/caac.21660 |issn=1542-4863 |pmid=33538338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211214010544/https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33538338/ |archive-date=14 December 2021 |access-date=19 January 2022}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211214010544/https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33538338/|date=14 December 2021}}</ref><ref>{{cite web |title=Lung |url=https://gco.iarc.fr/today/data/factsheets/cancers/15-Lung-fact-sheet.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119005102/https://gco.iarc.fr/today/data/factsheets/cancers/15-Lung-fact-sheet.pdf |archive-date=19 January 2022 |access-date=20 January 2022 |website=gco.iarc.fr |publisher=World Health Organization}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220119005102/https://gco.iarc.fr/today/data/factsheets/cancers/15-Lung-fact-sheet.pdf|date=19 January 2022}}</ref> Kino kifuula ekika kya kookolo ono okubeera ekisinga ebirala mu kutta abasajja ate ng'akwata kyakubiri mu kutta abakazi ng'oggyeeko [[Breast_cancer|kookolo w'amabeere]]. Wadde ng'okutwaliza awamu emiwendo gy'abalwala kookolo ono gikendedde, omuwendo mu bantu abatanywangako sigala naye ne balwala gwawukana okusinziira ku nsi ez'enjawulo, naye okutwalira awamu gubadde gweyongera, ng’abasajja 15–20 ku 100 tebanywa ssigala ate abakazi abasukka mu bitundu 50 ku 100 tebanywa ssigala.<ref name=":0" /> Emyaka gy'abasinga okuzuulwamu obulwadde buno baba eyo mu myaka 70.<ref>{{cite web |title=Surveillance, Epidemiology and End Results Program |url=http://seer.cancer.gov/statfacts/html/lungb.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031945/http://seer.cancer.gov/statfacts/html/lungb.html |archive-date=4 March 2016 |access-date=5 Mar 2016 |website=National Cancer Institute |df=dmy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304031945/http://seer.cancer.gov/statfacts/html/lungb.html|date=4 March 2016}}</ref> Mu nsi ezisinga obungi okuwangaala okw'ebbanga ly'emyaka etaanokuli ku bitundu 10 ku 20 ku 100,<ref name="Sung2021" /> ate mu Japan guli ku bitundu 33 ku 100, mu Yisirayiri ebitundu 27 ku 100, ate mu Republic of Korea ku bitundu 25 ku 100.<ref name="Sung2021" /> Okufa kw'abazuulwamu kookolo ono kungi nnyo mu nzi ekikyakula.<ref name="Maj2009">{{Cite book|last=Majumder|first=Sadhan|title=Stem cells and cancer|year=2009|publisher=Springer|location=New York|isbn=978-0-387-89611-3|page=193|url=https://books.google.com/books?id=HaErOupWnO0C&pg=PA193|edition=Online-Ausg.|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151018040051/https://books.google.com/books?id=HaErOupWnO0C&pg=PA193|archive-date=18 October 2015|df=dmy-all}}</ref> Ekiwandiiko ekyasooka okufulumizibwa ku kookolo ono kyafulumizibwa Isaac Adler mu 1912, ekyalaga nti obubonero obumwoleka bwonna bwali tebuvuddeeyo bulungi.<ref name="Kloeck2021.1">{{Cite book|last=Kloecker|first=Goetz|editor-last=Kloecker|editor-first=Goetz|editor-last2=Fraig|editor-first2=Mostafa|editor-last3=Arnold|editor-first3=Susanne M.|editor-last4=Perez|editor-first4=Cesar A.|title=Lung Cancer: Standards of Care|date=7 December 2021|publisher=McGraw-Hill Education|location=New York|isbn=978-1-260-13620-3|pages=3-8|url=https://books.google.com/books?id=ugJTzQEACAAJ&newbks=0&hl=en|language=en|chapter=1. History of lung cancer|access-date=27 January 2022|archive-date=28 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220128162659/https://books.google.com/books?id=ugJTzQEACAAJ&newbks=0&hl=en|url-status=live}}</ref>
== Ebiwandiiko ebikozesebwa ==
<references />
[[Category:Translated from MDWiki]]
oy525g1u98ubsfque2eqed08589r8w1
Prisca Chesang
0
13023
76829
76401
2026-10-16T20:22:03Z
Thomas Eddie Irigei
11996
removed duplicated link
76829
wikitext
text/x-wiki
{{Reflist}}
'''Prisca Chesang''' (yazaalibwa 7 ogwomunaana 2003) <ref>{{Cite web |title=Prisca Chesang |url=https://www.olympedia.org/athletes/146990 |access-date=30 July 2021 |website=Olympedia}}</ref> muddusi wa Uganda mu misinde gya wakati n'egyenguudo empanvu . Yawangula omudaali gwa zaabu mu [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ mmita 5000] mu [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ mpaka z’ensi yonna ez’abatasussa myaka 20 eza 2022] n’omudaali gwa ffeeza mu [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ mmita 5000] n’omudaali gw’ekikomo mu [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ mmita 3000] mu [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ mpaka z’ensi yonna ez’abatasussa myaka 20 eza 2021] (oluvannyuma lwa [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ Medina Eisa] ne [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ Melknat Wudu] okuweebwa ekibonerezo ky’emyaka ebiri olw’okumenya amateeka g’okulimba emyaka n’okwambulwa ku midaali gyabwe mu mpaka ezo). <ref>https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/</ref>
== Omulimu gwe ==
Chesang yakiikirira Uganda mu [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ mizannyo gya Olympics egya Tokyo mu 2020], ng'avuganya mu [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ misinde gy'abakazi egya mmita 5000] . <ref>{{Cite web |title=Athletics - Round 1 - Heat 1 Results |url=https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/athletics/result-women-s-5000m-rnd1-000100-.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210730095019/https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/athletics/result-women-s-5000m-rnd1-000100-.htm |archive-date=30 July 2021 |access-date=30 July 2021 |website=Tokyo 2020}}</ref>
Yavuganya mu [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ mmita 3000] mu [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ mpaka z’ensi yonna ez’abatasussa myaka 20 eza 2021], n’awangula omudaali gw’ekikomo n’obudde obw’obuntu obusinga obulungi obwa 9:03.44 (mu kusooka yamalira mu kyakuna, wabula [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ Melknat Wudu] yaweebwa ekibonerezo kya myaka ebiri olw’okumenya amateeka g’okulimba emyaka n’okuggyibwako omudaali gwe ogw’ekikomo). <ref>Dickinson, Marley. "World Athletics rejects five U20 world records due to age cheating" Canadian Running Magazine, March 5, 2026, accessed March 5, 2026 at <nowiki>https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/</nowiki></ref> Yavuganya ne mu [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ mmita 5000] mu [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ mpaka z'ensi yonna ez'abatasussa myaka 20 eza 2021] era n'awangula omudaali gwa ffeeza (mu kusooka yamalira mu kyakusatu, wabula [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ Melknat Wudu] yaweebwa ekibonerezo kya myaka ebiri olw'okumenya g'okulimba emyaka era n'agyibwako omudaali gwe ogwa feeza.<ref>https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/<nowiki/>Dickinson, Marley. "World Athletics rejects five U20 world records due to age cheating" Canadian Running Magazine, March 5, 2026, accessed March 5, 2026 at https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/</ref>
Chesang yawangula omudaali gwa zaabu mu misinde gya mmita 5000 mu mpaka z’ensi yonna ez’abatasussa myaka 20 eza 2022 (mu kusooka yamalira mu kyokubiri, wabula Medina Eisa yaweebwa ekibonerezo kya myaka ebiri olw’okumenya amateeka g’okulimba emyaka n’okuggyibwako omudaali gwa zaabu).<ref>https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/</ref> Omuzannyi ono ow’emyaka 19 yawangula empaka za San Silvestre Vallecana road 10 eza 2022<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwPQ">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>km (tebalina bisaanyizo bya likodi) mu budde bwa 30:19, n’akuba Francine Niyonsaba, mu kyakutaano mu misinde 10,000 m mu mizannyo gya Tokyo, ne Beatrice Chepkoech, alina likodi y’ensi yonna mu misinde gya 3000 m okuvuga ebidduka.<ref>{{Cite web |last=Sapper |first=Svenja |date=2022-12-31 |title=Silvesterläufe international: Konstanze Klosterhalfen rennt an die Spitze der ewigen deutschen Bestenliste |url=https://www.leichtathletik.de/news/news/detail/77516-silvesterlaeufe-international-konstanze-klosterhalfen-rennt-an-die-spitze-der-ewigen-deutschen-bestenliste |access-date=2022-12-31 |website=leichtathletik.de |language=de}}</ref>
== Okuwera okumenya amateeka okusobola okuwangula ==
Mu gwoluberyeberye 2024 Chesang yafuna okuwerebwa okuvuganya okumala emyaka ebiri oluvannyuma lw'okukeberebwa n'azuulibwa n'eddagala [https://www.bbc.com/news/articles/c0494wl6lkgo lya furosemide] mu gwomwenda 2023.<ref>Dickinson, Marley (26 January 2024). "Ugandan middle-distance runner given two-year ban for masking agent". ''Canadian Running''. Retrieved 18 July 2024.</ref> Okuwerebwa kuno kwategekebwa okuva nga 6 ogwekkuminebiri 2023.<ref>{{Cite web |date=23 January 2024 |title=DECISION OF THE ATHLETICS INTEGRITY UNIT IN THE CASE OF MS PRISCA CHESANG |url=https://www.athleticsintegrity.org/downloads/pdfs/disciplinary-process/en/AIU-23-307-CHESANG-Decision_FINAL.pdf |access-date=18 July 2024 |publisher=Athletics Integrity Unit}}</ref>
== Ebituukibwako ==
=== Ebisinga obulungi ku muntu ku bubwe ===
* [https://www.bbc.com/news/articles/c0494wl6lkgo Mita 1500] – 4:08.15 ( [https://www.bbc.com/news/articles/c0494wl6lkgo Kirungi] 2021)
* [https://www.bbc.com/news/articles/c0494wl6lkgo Mita 3000] – ssaawa 9:03.44 ( [https://www.bbc.com/news/articles/c0494wl6lkgo Nairobi] 2021)
* [https://www.bbc.com/news/articles/c0494wl6lkgo Mita 10,000] – essaawa 15:05.39 ( [https://www.bbc.com/news/articles/c0494wl6lkgo Hengelo] 2021)
; Oluguudo
* [https://www.bbc.com/news/articles/c0494wl6lkgo Kiromita 10] – essaawa 32:42 ( [https://www.bbc.com/news/articles/c0494wl6lkgo Bengaluru] 2022)
=== Engule z’eggwanga ===
* Empaka za Uganda
** Mita 1500: 2022
** Mita 5000: 2022
== Ebijjuliziddwa ==
1h1bfvw7qoipgfne21gfdrgcq6gg41d
76830
76829
2026-10-16T20:22:22Z
Thomas Eddie Irigei
11996
removed duplicated link
76830
wikitext
text/x-wiki
{{Reflist}}
'''Prisca Chesang''' (yazaalibwa 7 ogwomunaana 2003) <ref>{{Cite web |title=Prisca Chesang |url=https://www.olympedia.org/athletes/146990 |access-date=30 July 2021 |website=Olympedia}}</ref> muddusi wa Uganda mu misinde gya wakati n'egyenguudo empanvu . Yawangula omudaali gwa zaabu mu mmita 5000 mu [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ mpaka z’ensi yonna ez’abatasussa myaka 20 eza 2022] n’omudaali gwa ffeeza mu [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ mmita 5000] n’omudaali gw’ekikomo mu [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ mmita 3000] mu [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ mpaka z’ensi yonna ez’abatasussa myaka 20 eza 2021] (oluvannyuma lwa [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ Medina Eisa] ne [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ Melknat Wudu] okuweebwa ekibonerezo ky’emyaka ebiri olw’okumenya amateeka g’okulimba emyaka n’okwambulwa ku midaali gyabwe mu mpaka ezo). <ref>https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/</ref>
== Omulimu gwe ==
Chesang yakiikirira Uganda mu [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ mizannyo gya Olympics egya Tokyo mu 2020], ng'avuganya mu [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ misinde gy'abakazi egya mmita 5000] . <ref>{{Cite web |title=Athletics - Round 1 - Heat 1 Results |url=https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/athletics/result-women-s-5000m-rnd1-000100-.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210730095019/https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/athletics/result-women-s-5000m-rnd1-000100-.htm |archive-date=30 July 2021 |access-date=30 July 2021 |website=Tokyo 2020}}</ref>
Yavuganya mu [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ mmita 3000] mu [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ mpaka z’ensi yonna ez’abatasussa myaka 20 eza 2021], n’awangula omudaali gw’ekikomo n’obudde obw’obuntu obusinga obulungi obwa 9:03.44 (mu kusooka yamalira mu kyakuna, wabula [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ Melknat Wudu] yaweebwa ekibonerezo kya myaka ebiri olw’okumenya amateeka g’okulimba emyaka n’okuggyibwako omudaali gwe ogw’ekikomo). <ref>Dickinson, Marley. "World Athletics rejects five U20 world records due to age cheating" Canadian Running Magazine, March 5, 2026, accessed March 5, 2026 at <nowiki>https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/</nowiki></ref> Yavuganya ne mu [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ mmita 5000] mu [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ mpaka z'ensi yonna ez'abatasussa myaka 20 eza 2021] era n'awangula omudaali gwa ffeeza (mu kusooka yamalira mu kyakusatu, wabula [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ Melknat Wudu] yaweebwa ekibonerezo kya myaka ebiri olw'okumenya g'okulimba emyaka era n'agyibwako omudaali gwe ogwa feeza.<ref>https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/<nowiki/>Dickinson, Marley. "World Athletics rejects five U20 world records due to age cheating" Canadian Running Magazine, March 5, 2026, accessed March 5, 2026 at https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/</ref>
Chesang yawangula omudaali gwa zaabu mu misinde gya mmita 5000 mu mpaka z’ensi yonna ez’abatasussa myaka 20 eza 2022 (mu kusooka yamalira mu kyokubiri, wabula Medina Eisa yaweebwa ekibonerezo kya myaka ebiri olw’okumenya amateeka g’okulimba emyaka n’okuggyibwako omudaali gwa zaabu).<ref>https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/</ref> Omuzannyi ono ow’emyaka 19 yawangula empaka za San Silvestre Vallecana road 10 eza 2022<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwPQ">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>km (tebalina bisaanyizo bya likodi) mu budde bwa 30:19, n’akuba Francine Niyonsaba, mu kyakutaano mu misinde 10,000 m mu mizannyo gya Tokyo, ne Beatrice Chepkoech, alina likodi y’ensi yonna mu misinde gya 3000 m okuvuga ebidduka.<ref>{{Cite web |last=Sapper |first=Svenja |date=2022-12-31 |title=Silvesterläufe international: Konstanze Klosterhalfen rennt an die Spitze der ewigen deutschen Bestenliste |url=https://www.leichtathletik.de/news/news/detail/77516-silvesterlaeufe-international-konstanze-klosterhalfen-rennt-an-die-spitze-der-ewigen-deutschen-bestenliste |access-date=2022-12-31 |website=leichtathletik.de |language=de}}</ref>
== Okuwera okumenya amateeka okusobola okuwangula ==
Mu gwoluberyeberye 2024 Chesang yafuna okuwerebwa okuvuganya okumala emyaka ebiri oluvannyuma lw'okukeberebwa n'azuulibwa n'eddagala [https://www.bbc.com/news/articles/c0494wl6lkgo lya furosemide] mu gwomwenda 2023.<ref>Dickinson, Marley (26 January 2024). "Ugandan middle-distance runner given two-year ban for masking agent". ''Canadian Running''. Retrieved 18 July 2024.</ref> Okuwerebwa kuno kwategekebwa okuva nga 6 ogwekkuminebiri 2023.<ref>{{Cite web |date=23 January 2024 |title=DECISION OF THE ATHLETICS INTEGRITY UNIT IN THE CASE OF MS PRISCA CHESANG |url=https://www.athleticsintegrity.org/downloads/pdfs/disciplinary-process/en/AIU-23-307-CHESANG-Decision_FINAL.pdf |access-date=18 July 2024 |publisher=Athletics Integrity Unit}}</ref>
== Ebituukibwako ==
=== Ebisinga obulungi ku muntu ku bubwe ===
* [https://www.bbc.com/news/articles/c0494wl6lkgo Mita 1500] – 4:08.15 ( [https://www.bbc.com/news/articles/c0494wl6lkgo Kirungi] 2021)
* [https://www.bbc.com/news/articles/c0494wl6lkgo Mita 3000] – ssaawa 9:03.44 ( [https://www.bbc.com/news/articles/c0494wl6lkgo Nairobi] 2021)
* [https://www.bbc.com/news/articles/c0494wl6lkgo Mita 10,000] – essaawa 15:05.39 ( [https://www.bbc.com/news/articles/c0494wl6lkgo Hengelo] 2021)
; Oluguudo
* [https://www.bbc.com/news/articles/c0494wl6lkgo Kiromita 10] – essaawa 32:42 ( [https://www.bbc.com/news/articles/c0494wl6lkgo Bengaluru] 2022)
=== Engule z’eggwanga ===
* Empaka za Uganda
** Mita 1500: 2022
** Mita 5000: 2022
== Ebijjuliziddwa ==
g9bv5u00z3t71c7c159soyzse2dwy70
76831
76830
2026-10-16T20:22:42Z
Thomas Eddie Irigei
11996
removed duplicated link
76831
wikitext
text/x-wiki
{{Reflist}}
'''Prisca Chesang''' (yazaalibwa 7 ogwomunaana 2003) <ref>{{Cite web |title=Prisca Chesang |url=https://www.olympedia.org/athletes/146990 |access-date=30 July 2021 |website=Olympedia}}</ref> muddusi wa Uganda mu misinde gya wakati n'egyenguudo empanvu . Yawangula omudaali gwa zaabu mu mmita 5000 mu [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ mpaka z’ensi yonna ez’abatasussa myaka 20 eza 2022] n’omudaali gwa ffeeza mu mmita 5000 n’omudaali gw’ekikomo mu [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ mmita 3000] mu [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ mpaka z’ensi yonna ez’abatasussa myaka 20 eza 2021] (oluvannyuma lwa [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ Medina Eisa] ne [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ Melknat Wudu] okuweebwa ekibonerezo ky’emyaka ebiri olw’okumenya amateeka g’okulimba emyaka n’okwambulwa ku midaali gyabwe mu mpaka ezo). <ref>https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/</ref>
== Omulimu gwe ==
Chesang yakiikirira Uganda mu [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ mizannyo gya Olympics egya Tokyo mu 2020], ng'avuganya mu [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ misinde gy'abakazi egya mmita 5000] . <ref>{{Cite web |title=Athletics - Round 1 - Heat 1 Results |url=https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/athletics/result-women-s-5000m-rnd1-000100-.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210730095019/https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/athletics/result-women-s-5000m-rnd1-000100-.htm |archive-date=30 July 2021 |access-date=30 July 2021 |website=Tokyo 2020}}</ref>
Yavuganya mu [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ mmita 3000] mu [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ mpaka z’ensi yonna ez’abatasussa myaka 20 eza 2021], n’awangula omudaali gw’ekikomo n’obudde obw’obuntu obusinga obulungi obwa 9:03.44 (mu kusooka yamalira mu kyakuna, wabula [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ Melknat Wudu] yaweebwa ekibonerezo kya myaka ebiri olw’okumenya amateeka g’okulimba emyaka n’okuggyibwako omudaali gwe ogw’ekikomo). <ref>Dickinson, Marley. "World Athletics rejects five U20 world records due to age cheating" Canadian Running Magazine, March 5, 2026, accessed March 5, 2026 at <nowiki>https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/</nowiki></ref> Yavuganya ne mu [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ mmita 5000] mu [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ mpaka z'ensi yonna ez'abatasussa myaka 20 eza 2021] era n'awangula omudaali gwa ffeeza (mu kusooka yamalira mu kyakusatu, wabula [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ Melknat Wudu] yaweebwa ekibonerezo kya myaka ebiri olw'okumenya g'okulimba emyaka era n'agyibwako omudaali gwe ogwa feeza.<ref>https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/<nowiki/>Dickinson, Marley. "World Athletics rejects five U20 world records due to age cheating" Canadian Running Magazine, March 5, 2026, accessed March 5, 2026 at https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/</ref>
Chesang yawangula omudaali gwa zaabu mu misinde gya mmita 5000 mu mpaka z’ensi yonna ez’abatasussa myaka 20 eza 2022 (mu kusooka yamalira mu kyokubiri, wabula Medina Eisa yaweebwa ekibonerezo kya myaka ebiri olw’okumenya amateeka g’okulimba emyaka n’okuggyibwako omudaali gwa zaabu).<ref>https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/</ref> Omuzannyi ono ow’emyaka 19 yawangula empaka za San Silvestre Vallecana road 10 eza 2022<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwPQ">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>km (tebalina bisaanyizo bya likodi) mu budde bwa 30:19, n’akuba Francine Niyonsaba, mu kyakutaano mu misinde 10,000 m mu mizannyo gya Tokyo, ne Beatrice Chepkoech, alina likodi y’ensi yonna mu misinde gya 3000 m okuvuga ebidduka.<ref>{{Cite web |last=Sapper |first=Svenja |date=2022-12-31 |title=Silvesterläufe international: Konstanze Klosterhalfen rennt an die Spitze der ewigen deutschen Bestenliste |url=https://www.leichtathletik.de/news/news/detail/77516-silvesterlaeufe-international-konstanze-klosterhalfen-rennt-an-die-spitze-der-ewigen-deutschen-bestenliste |access-date=2022-12-31 |website=leichtathletik.de |language=de}}</ref>
== Okuwera okumenya amateeka okusobola okuwangula ==
Mu gwoluberyeberye 2024 Chesang yafuna okuwerebwa okuvuganya okumala emyaka ebiri oluvannyuma lw'okukeberebwa n'azuulibwa n'eddagala [https://www.bbc.com/news/articles/c0494wl6lkgo lya furosemide] mu gwomwenda 2023.<ref>Dickinson, Marley (26 January 2024). "Ugandan middle-distance runner given two-year ban for masking agent". ''Canadian Running''. Retrieved 18 July 2024.</ref> Okuwerebwa kuno kwategekebwa okuva nga 6 ogwekkuminebiri 2023.<ref>{{Cite web |date=23 January 2024 |title=DECISION OF THE ATHLETICS INTEGRITY UNIT IN THE CASE OF MS PRISCA CHESANG |url=https://www.athleticsintegrity.org/downloads/pdfs/disciplinary-process/en/AIU-23-307-CHESANG-Decision_FINAL.pdf |access-date=18 July 2024 |publisher=Athletics Integrity Unit}}</ref>
== Ebituukibwako ==
=== Ebisinga obulungi ku muntu ku bubwe ===
* [https://www.bbc.com/news/articles/c0494wl6lkgo Mita 1500] – 4:08.15 ( [https://www.bbc.com/news/articles/c0494wl6lkgo Kirungi] 2021)
* [https://www.bbc.com/news/articles/c0494wl6lkgo Mita 3000] – ssaawa 9:03.44 ( [https://www.bbc.com/news/articles/c0494wl6lkgo Nairobi] 2021)
* [https://www.bbc.com/news/articles/c0494wl6lkgo Mita 10,000] – essaawa 15:05.39 ( [https://www.bbc.com/news/articles/c0494wl6lkgo Hengelo] 2021)
; Oluguudo
* [https://www.bbc.com/news/articles/c0494wl6lkgo Kiromita 10] – essaawa 32:42 ( [https://www.bbc.com/news/articles/c0494wl6lkgo Bengaluru] 2022)
=== Engule z’eggwanga ===
* Empaka za Uganda
** Mita 1500: 2022
** Mita 5000: 2022
== Ebijjuliziddwa ==
e3dcarnbojnhl10wskzv04de1d8tuot
76832
76831
2026-10-16T20:23:03Z
Thomas Eddie Irigei
11996
removed duplicated link
76832
wikitext
text/x-wiki
{{Reflist}}
'''Prisca Chesang''' (yazaalibwa 7 ogwomunaana 2003) <ref>{{Cite web |title=Prisca Chesang |url=https://www.olympedia.org/athletes/146990 |access-date=30 July 2021 |website=Olympedia}}</ref> muddusi wa Uganda mu misinde gya wakati n'egyenguudo empanvu . Yawangula omudaali gwa zaabu mu mmita 5000 mu [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ mpaka z’ensi yonna ez’abatasussa myaka 20 eza 2022] n’omudaali gwa ffeeza mu mmita 5000 n’omudaali gw’ekikomo mu mmita 3000 mu [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ mpaka z’ensi yonna ez’abatasussa myaka 20 eza 2021] (oluvannyuma lwa [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ Medina Eisa] ne [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ Melknat Wudu] okuweebwa ekibonerezo ky’emyaka ebiri olw’okumenya amateeka g’okulimba emyaka n’okwambulwa ku midaali gyabwe mu mpaka ezo). <ref>https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/</ref>
== Omulimu gwe ==
Chesang yakiikirira Uganda mu [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ mizannyo gya Olympics egya Tokyo mu 2020], ng'avuganya mu [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ misinde gy'abakazi egya mmita 5000] . <ref>{{Cite web |title=Athletics - Round 1 - Heat 1 Results |url=https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/athletics/result-women-s-5000m-rnd1-000100-.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210730095019/https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/athletics/result-women-s-5000m-rnd1-000100-.htm |archive-date=30 July 2021 |access-date=30 July 2021 |website=Tokyo 2020}}</ref>
Yavuganya mu [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ mmita 3000] mu [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ mpaka z’ensi yonna ez’abatasussa myaka 20 eza 2021], n’awangula omudaali gw’ekikomo n’obudde obw’obuntu obusinga obulungi obwa 9:03.44 (mu kusooka yamalira mu kyakuna, wabula [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ Melknat Wudu] yaweebwa ekibonerezo kya myaka ebiri olw’okumenya amateeka g’okulimba emyaka n’okuggyibwako omudaali gwe ogw’ekikomo). <ref>Dickinson, Marley. "World Athletics rejects five U20 world records due to age cheating" Canadian Running Magazine, March 5, 2026, accessed March 5, 2026 at <nowiki>https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/</nowiki></ref> Yavuganya ne mu [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ mmita 5000] mu [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ mpaka z'ensi yonna ez'abatasussa myaka 20 eza 2021] era n'awangula omudaali gwa ffeeza (mu kusooka yamalira mu kyakusatu, wabula [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ Melknat Wudu] yaweebwa ekibonerezo kya myaka ebiri olw'okumenya g'okulimba emyaka era n'agyibwako omudaali gwe ogwa feeza.<ref>https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/<nowiki/>Dickinson, Marley. "World Athletics rejects five U20 world records due to age cheating" Canadian Running Magazine, March 5, 2026, accessed March 5, 2026 at https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/</ref>
Chesang yawangula omudaali gwa zaabu mu misinde gya mmita 5000 mu mpaka z’ensi yonna ez’abatasussa myaka 20 eza 2022 (mu kusooka yamalira mu kyokubiri, wabula Medina Eisa yaweebwa ekibonerezo kya myaka ebiri olw’okumenya amateeka g’okulimba emyaka n’okuggyibwako omudaali gwa zaabu).<ref>https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/</ref> Omuzannyi ono ow’emyaka 19 yawangula empaka za San Silvestre Vallecana road 10 eza 2022<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwPQ">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>km (tebalina bisaanyizo bya likodi) mu budde bwa 30:19, n’akuba Francine Niyonsaba, mu kyakutaano mu misinde 10,000 m mu mizannyo gya Tokyo, ne Beatrice Chepkoech, alina likodi y’ensi yonna mu misinde gya 3000 m okuvuga ebidduka.<ref>{{Cite web |last=Sapper |first=Svenja |date=2022-12-31 |title=Silvesterläufe international: Konstanze Klosterhalfen rennt an die Spitze der ewigen deutschen Bestenliste |url=https://www.leichtathletik.de/news/news/detail/77516-silvesterlaeufe-international-konstanze-klosterhalfen-rennt-an-die-spitze-der-ewigen-deutschen-bestenliste |access-date=2022-12-31 |website=leichtathletik.de |language=de}}</ref>
== Okuwera okumenya amateeka okusobola okuwangula ==
Mu gwoluberyeberye 2024 Chesang yafuna okuwerebwa okuvuganya okumala emyaka ebiri oluvannyuma lw'okukeberebwa n'azuulibwa n'eddagala [https://www.bbc.com/news/articles/c0494wl6lkgo lya furosemide] mu gwomwenda 2023.<ref>Dickinson, Marley (26 January 2024). "Ugandan middle-distance runner given two-year ban for masking agent". ''Canadian Running''. Retrieved 18 July 2024.</ref> Okuwerebwa kuno kwategekebwa okuva nga 6 ogwekkuminebiri 2023.<ref>{{Cite web |date=23 January 2024 |title=DECISION OF THE ATHLETICS INTEGRITY UNIT IN THE CASE OF MS PRISCA CHESANG |url=https://www.athleticsintegrity.org/downloads/pdfs/disciplinary-process/en/AIU-23-307-CHESANG-Decision_FINAL.pdf |access-date=18 July 2024 |publisher=Athletics Integrity Unit}}</ref>
== Ebituukibwako ==
=== Ebisinga obulungi ku muntu ku bubwe ===
* [https://www.bbc.com/news/articles/c0494wl6lkgo Mita 1500] – 4:08.15 ( [https://www.bbc.com/news/articles/c0494wl6lkgo Kirungi] 2021)
* [https://www.bbc.com/news/articles/c0494wl6lkgo Mita 3000] – ssaawa 9:03.44 ( [https://www.bbc.com/news/articles/c0494wl6lkgo Nairobi] 2021)
* [https://www.bbc.com/news/articles/c0494wl6lkgo Mita 10,000] – essaawa 15:05.39 ( [https://www.bbc.com/news/articles/c0494wl6lkgo Hengelo] 2021)
; Oluguudo
* [https://www.bbc.com/news/articles/c0494wl6lkgo Kiromita 10] – essaawa 32:42 ( [https://www.bbc.com/news/articles/c0494wl6lkgo Bengaluru] 2022)
=== Engule z’eggwanga ===
* Empaka za Uganda
** Mita 1500: 2022
** Mita 5000: 2022
== Ebijjuliziddwa ==
tecsof635jxypu9f02578xrw3vpd6qe
76833
76832
2026-10-16T20:23:20Z
Thomas Eddie Irigei
11996
removed duplicated link
76833
wikitext
text/x-wiki
{{Reflist}}
'''Prisca Chesang''' (yazaalibwa 7 ogwomunaana 2003) <ref>{{Cite web |title=Prisca Chesang |url=https://www.olympedia.org/athletes/146990 |access-date=30 July 2021 |website=Olympedia}}</ref> muddusi wa Uganda mu misinde gya wakati n'egyenguudo empanvu . Yawangula omudaali gwa zaabu mu mmita 5000 mu mpaka z’ensi yonna ez’abatasussa myaka 20 eza 2022 n’omudaali gwa ffeeza mu mmita 5000 n’omudaali gw’ekikomo mu mmita 3000 mu [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ mpaka z’ensi yonna ez’abatasussa myaka 20 eza 2021] (oluvannyuma lwa [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ Medina Eisa] ne [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ Melknat Wudu] okuweebwa ekibonerezo ky’emyaka ebiri olw’okumenya amateeka g’okulimba emyaka n’okwambulwa ku midaali gyabwe mu mpaka ezo). <ref>https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/</ref>
== Omulimu gwe ==
Chesang yakiikirira Uganda mu [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ mizannyo gya Olympics egya Tokyo mu 2020], ng'avuganya mu [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ misinde gy'abakazi egya mmita 5000] . <ref>{{Cite web |title=Athletics - Round 1 - Heat 1 Results |url=https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/athletics/result-women-s-5000m-rnd1-000100-.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210730095019/https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/athletics/result-women-s-5000m-rnd1-000100-.htm |archive-date=30 July 2021 |access-date=30 July 2021 |website=Tokyo 2020}}</ref>
Yavuganya mu [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ mmita 3000] mu [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ mpaka z’ensi yonna ez’abatasussa myaka 20 eza 2021], n’awangula omudaali gw’ekikomo n’obudde obw’obuntu obusinga obulungi obwa 9:03.44 (mu kusooka yamalira mu kyakuna, wabula [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ Melknat Wudu] yaweebwa ekibonerezo kya myaka ebiri olw’okumenya amateeka g’okulimba emyaka n’okuggyibwako omudaali gwe ogw’ekikomo). <ref>Dickinson, Marley. "World Athletics rejects five U20 world records due to age cheating" Canadian Running Magazine, March 5, 2026, accessed March 5, 2026 at <nowiki>https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/</nowiki></ref> Yavuganya ne mu [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ mmita 5000] mu [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ mpaka z'ensi yonna ez'abatasussa myaka 20 eza 2021] era n'awangula omudaali gwa ffeeza (mu kusooka yamalira mu kyakusatu, wabula [https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/ Melknat Wudu] yaweebwa ekibonerezo kya myaka ebiri olw'okumenya g'okulimba emyaka era n'agyibwako omudaali gwe ogwa feeza.<ref>https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/<nowiki/>Dickinson, Marley. "World Athletics rejects five U20 world records due to age cheating" Canadian Running Magazine, March 5, 2026, accessed March 5, 2026 at https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/</ref>
Chesang yawangula omudaali gwa zaabu mu misinde gya mmita 5000 mu mpaka z’ensi yonna ez’abatasussa myaka 20 eza 2022 (mu kusooka yamalira mu kyokubiri, wabula Medina Eisa yaweebwa ekibonerezo kya myaka ebiri olw’okumenya amateeka g’okulimba emyaka n’okuggyibwako omudaali gwa zaabu).<ref>https://runningmagazine.ca/the-scene/world-athletics-rejects-five-u20-world-records-due-to-age-cheating/</ref> Omuzannyi ono ow’emyaka 19 yawangula empaka za San Silvestre Vallecana road 10 eza 2022<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwPQ">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>km (tebalina bisaanyizo bya likodi) mu budde bwa 30:19, n’akuba Francine Niyonsaba, mu kyakutaano mu misinde 10,000 m mu mizannyo gya Tokyo, ne Beatrice Chepkoech, alina likodi y’ensi yonna mu misinde gya 3000 m okuvuga ebidduka.<ref>{{Cite web |last=Sapper |first=Svenja |date=2022-12-31 |title=Silvesterläufe international: Konstanze Klosterhalfen rennt an die Spitze der ewigen deutschen Bestenliste |url=https://www.leichtathletik.de/news/news/detail/77516-silvesterlaeufe-international-konstanze-klosterhalfen-rennt-an-die-spitze-der-ewigen-deutschen-bestenliste |access-date=2022-12-31 |website=leichtathletik.de |language=de}}</ref>
== Okuwera okumenya amateeka okusobola okuwangula ==
Mu gwoluberyeberye 2024 Chesang yafuna okuwerebwa okuvuganya okumala emyaka ebiri oluvannyuma lw'okukeberebwa n'azuulibwa n'eddagala [https://www.bbc.com/news/articles/c0494wl6lkgo lya furosemide] mu gwomwenda 2023.<ref>Dickinson, Marley (26 January 2024). "Ugandan middle-distance runner given two-year ban for masking agent". ''Canadian Running''. Retrieved 18 July 2024.</ref> Okuwerebwa kuno kwategekebwa okuva nga 6 ogwekkuminebiri 2023.<ref>{{Cite web |date=23 January 2024 |title=DECISION OF THE ATHLETICS INTEGRITY UNIT IN THE CASE OF MS PRISCA CHESANG |url=https://www.athleticsintegrity.org/downloads/pdfs/disciplinary-process/en/AIU-23-307-CHESANG-Decision_FINAL.pdf |access-date=18 July 2024 |publisher=Athletics Integrity Unit}}</ref>
== Ebituukibwako ==
=== Ebisinga obulungi ku muntu ku bubwe ===
* [https://www.bbc.com/news/articles/c0494wl6lkgo Mita 1500] – 4:08.15 ( [https://www.bbc.com/news/articles/c0494wl6lkgo Kirungi] 2021)
* [https://www.bbc.com/news/articles/c0494wl6lkgo Mita 3000] – ssaawa 9:03.44 ( [https://www.bbc.com/news/articles/c0494wl6lkgo Nairobi] 2021)
* [https://www.bbc.com/news/articles/c0494wl6lkgo Mita 10,000] – essaawa 15:05.39 ( [https://www.bbc.com/news/articles/c0494wl6lkgo Hengelo] 2021)
; Oluguudo
* [https://www.bbc.com/news/articles/c0494wl6lkgo Kiromita 10] – essaawa 32:42 ( [https://www.bbc.com/news/articles/c0494wl6lkgo Bengaluru] 2022)
=== Engule z’eggwanga ===
* Empaka za Uganda
** Mita 1500: 2022
** Mita 5000: 2022
== Ebijjuliziddwa ==
221cwyohu32hg0meup0u5g10ttnju6z
Olukalala lw’abakiise mu Paalamenti ya Uganda ey’ekkumi n’ebbiri
0
13241
76854
76133
2026-10-17T06:11:31Z
Ajambo Bridget
11873
remove the external link
76854
wikitext
text/x-wiki
Luno lwe lukalala lwa '''bammemba abaalondeddwa mu [[:en:Parliament_of_Uganda|Palaamenti ya Uganda]] ey’ekkumi n’ebiri''' (2026 okutuuka kati) mu [[:en:2026_Ugandan_general_election|kulonda kwa bonna okwa 2026 mu Uganda]] . Yakulembeddwa [[:en:List_of_members_of_the_eleventh_Parliament_of_Uganda|Palamenti ey’ekkumi n’emu]] (2021 okutuuka mu 2026). <ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Our |date=2026-01-19 |title=NUP secures 50 seats in 12th Parliament despite setbacks |url=https://eagle.co.ug/2026/01/19/nup-secures-50-seats-in-12th-parliament-despite-setbacks/ |access-date=2026-01-24 |website=Eagle Online |language=en-GB}}</ref>
== Olukalala ==
Bano wammanga be baalondeddwa: <ref>{{Cite web |title=FULL LIST: Here are the men and women elected to Uganda’s 12th Parliament |url=https://ultimatepost.dantty.com/post/5745 |access-date=2026-01-24 |website=The Ultimate Post |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20260203213558/https://ultimatepost.dantty.com/post/5745 |archive-date=2026-02-03 |url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Muhimba |first=Samuel |title=Sseggona Concedes Defeat in Busiro East After 15 Years in Parliament |url=https://nilepost.co.ug/2026-election-watch/314737/sseggona-concedes-defeat-in-busiro-east-after-15-years-in-parliament |access-date=2026-01-27 |website=Nilepost News |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2026-01-29 |title=Lango reserves 12 seats for UPC in 12th Parliament |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/lango-reserves-12-seats-for-upc-in-12th-parliament--5342406 |access-date=2026-02-04 |website=Monitor |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2026-01-22 |title=How woman beat six men to claim Kioga County MP seat |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/how-woman-beat-six-men-to-claim-kioga-county-mp-seat-5335294 |access-date=2026-02-04 |website=Monitor |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2026-01-27 |title=Teacher Jalameso defeats govt whip Obua to become MP after Alebtong partial re-run |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/teacher-jalameso-defeats-govt-whip-obua-to-become-mp-after-alebtong-partial-re-run-5340326 |access-date=2026-02-04 |website=Monitor |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Engola |first=Saidi |date=2026-01-17 |title=Ugandaelections2026: UPC's Atuku takes Oyam North as NRM's Obura gets Kwania South in MP contests |url=https://www.newvision.co.ug/category/ugandaelections2026/upcs-atuku-takes-oyam-north-as-nrms-obura-get-NV_226423_022026 |access-date=2026-02-04 |website=New Vision}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Patrick |first=Okidi |date=2026-01-20 |title=2026 Parliamentary Race in Lango Sub-Region: Who’s In and Who’s Out? |url=https://tayarinewsuganda.com/2026/01/20/2026-parliamentary-race-in-lango-sub-region-whos-in-and-whos-out/ |access-date=2026-02-04 |website=TAYARI NEWS UGANDA |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2026-01-19 |title=List: MPs Who Made It to 12th Parliament in the Central Districts |url=https://biisofm.com/2026/01/19/list-mps-who-made-it-to-12th-parliament/ |access-date=2026-02-04 |website=BIISO FM |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Nyeko |first=Christopher |date=2026-01-21 |title=Ugandaelections2026: Newly elected Kitgum MPs pledge education, children welfare prioritisation |url=https://www.newvision.co.ug/category/ugandaelections2026/newly-elected-kitgum-mps-pledge-education-chi-NV_226620_022026 |access-date=2026-02-05 |website=New Vision}}</ref>
{| class="wikitable sortable"
! width="260px" |Name
!Party
!Constituency
!District
|-
|[[Jesca Ababiku]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Adjumani
|[[Adjumani (disitulikit)|Adjumani District]]
|-
|[[James Mamawi]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Adjumani East
|[[Adjumani (disitulikit)|Adjumani District]]
|-
|[[Moses Ali]]<ref>{{Cite web |date=2026-01-17 |title=Moses Ali re-elected as Adjumani West MP |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/moses-ali-re-elected-as-adjumani-west-mp-5329332 |access-date=2026-01-24 |website=Monitor |language=en}}</ref>
|
|[[Adjumani West]]
|[[Adjumani (disitulikit)|Adjumani District]]
|-
|[[Edward Otto Makmot]]
|
|Agago county
|[[Agago (disitulikit)|Agago District]]
|-
|[[Benson Lugwar]]
|INDEP
|Agago North
|[[Agago (disitulikit)|Agago District]]
|-
|[[Richard Ricky Anywar]]
|
|Agago West
|[[Agago (disitulikit)|Agago District]]
|-
|[[Beatrice Akello Akori]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Women's Representative
|[[Agago (disitulikit)|Agago District]]
|-
|Fred Jalameso
|[[Uganda People's Congress|UPC]]
|Ajuri County
|[[Alebtong (disitulikit)|Alebtong District]]
|-
|[[Lakica Mercy]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Woman MP
|[[Alebtong (disitulikit)|Alebtong District]]
|-
|[[Janet Auma Okao]]
|[[Uganda People's Congress|UPC]]
|Women's Representative
|[[Amolatar (disitulikit)|Amolatar District]]
|-
|[[Colline Angwech]]
|[[Uganda People's Congress|UPC]]
|Kioga County
|[[Amolatar (disitulikit)|Amolatar District]]
|-
|[[Geoffrey Ocen]]
|[[Uganda People's Congress|UPC]]
|Kioga North
|[[Amolatar (disitulikit)|Amolatar District]]
|-
|[[Samuel Ediau]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Amuria
|[[Amuria (disitulikit)|Amuria District]]
|-
|Gen. [[Jeje Odongo]]
|INDEP
|Amuria
|[[Amuria (disitulikit)|Amuria District]]
|-
|Anthony Akol
|[[Olukiiko olw'Enkyukakyuka mu Bufuzi bwa demokulasiya|FDC]]
|Kilak North
|[[Amuru (disitulikit)|Amuru District]]
|-
|[[Lucy Akello]]
|
|Woman Member of Parliament
|[[Amuru (disitulikit)|Amuru District]]
|-
|[[Gilbert Olanya]]
|
|Kilak South
|[[Amuru (disitulikit)|Amuru District]]
|-
|[[Patrick Ocan]]
|INDEP
|Apac Municipality
|[[Apac (disitulikit)|Apac District]]
|-
|[[Peter Obong Acuda]]
|[[Uganda People's Congress|UPC]]
|Maruzi County
|[[Apac (disitulikit)|Apac District]]
|-
|[[Otim Odoc]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Maruzi North
|[[Apac (disitulikit)|Apac District]]
|-
|[[Betty Awori Engola|Betty Engola]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Apac Woman member of Parliament
|[[Apac (disitulikit)|Apac District]]
|-
|[[Khemis Mzaid]]
|[[Olukiiko olw'Enkyukakyuka mu Bufuzi bwa demokulasiya|FDC]]
|Arua Central
|[[Arua|Arua City]]
|-
|[[Charity Kevin Lenia]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|City Woman MP
|[[Arua|Arua City]]
|-
|[[Lillian Obiale Paparu|Lillian Paparu Obiale]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Women's Representative
|[[Arua|Arua City]]
|-
|[[Tiyo William]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Ayiivu East
|[[Arua|Arua City]]
|-
|[[Phiona Oriziru]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Ayiivu West
|[[Arua|Arua City]]
|-
|[[Isaac Modoi]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Lutsheshe
|[[Bududa (disitulikit)|Bududa District]]
|-
|[[Nambeshe John Baptist]]
|[[National Unity Platform|NUP]]
|Manjiya
|[[Bududa (disitulikit)|Bududa District]]
|-
|[[Agnes Shiuma]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Women's Representative
|[[Bududa (disitulikit)|Bududa District]]
|-
|[[David Becham Okweere]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Bukedea
|[[Bukedea (disitulikit)|Bukedea District]]
|-
|[[Opolot Isiagi Patrick]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Kachumbala
|[[Bukedea (disitulikit)|Bukedea District]]
|-
|[[Anita Among|Anita Annet Among]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Women's Representative
|[[Bukedea (disitulikit)|Bukedea District]]
|-
|[[Solomon Osiiya]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Toroma County
|[[Bukedea (disitulikit)|Bukedea District]]
|-
|[[Josephine Ibaseret]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Agule
|[[Pallisa (disitulikit)|Pallisa District]]
|-
|[[Christopher Komakech]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Aruu
|[[Pader (disitulikit)|Pader District]]
|-
|[[Santa Okot]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Aruu North
|[[Pader (disitulikit)|Pader District]]
|-
|[[Lowila CD Oketayot]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Women's Representative
|[[Pader (disitulikit)|Pader District]]
|-
|[[Robert Ssekitoleko]]
|[[National Unity Platform|NUP]]
|Bamunanika
|[[Luweero (disitulikit)|Luwero District]]
|-
|[[Denes Sekabira]]
|[[National Unity Platform|NUP]]
|Katikamu North
|[[Luweero (disitulikit)|Luwero District]]
|-
|[[Kirumira Hassan Lukalidde]]
|[[National Unity Platform|NUP]]
|Katikamu South
|[[Luweero (disitulikit)|Luwero District]]
|-
|[[Brenda Nabukenya]]
|[[National Unity Platform|NUP]]
|Women's Representative
|[[Luweero (disitulikit)|Luwero District]]
|-
|
|
|Bbaale
|[[Kayunga (disitulikit)|Kayunga District]]
|-
|
|
|Bokora
|[[Napak (disitulikit)|Napak District]]
|-
|
|
|Bokora East
|[[Napak (disitulikit)|Napak District]]
|-
|
|
|Bubulo East
|Namisindwa District
|-
|
|
|Bubulo West
|[[Manafwa (disitulikit)|Manafwa District]]
|-
|
|
|Budadiri East
|[[Sironko (disitulikit)|Sironko District]]
|-
|
|
|Budadiri West
|[[Sironko (disitulikit)|Sironko District]]
|-
|
|
|Budiope East
|[[Buyende (disitulikit)|Buyende District]]
|-
|
|
|Budiope West
|[[Buyende (disitulikit)|Buyende District]]
|-
|[[Berunado Kimeze Ssebugga]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Budyebo county
|[[Nakasongola (disitulikit)|Nakasongola District]]
|-
|[[Ivan Kyeyune]]
|[[National Unity Platform|NUP]]
|Nakasongola county
|[[Nakasongola (disitulikit)|Nakasongola District]]
|-
|[[Victorious Zawedde|Victoria Zawedde]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Women's Representative
|[[Nakasongola (disitulikit)|Nakasongola District]]
|-
|
|
|Bugabula North
|[[Kamuli (disitulikit)|Kamuli District]]
|-
|
|
|Bugabula South
|[[Kamuli (disitulikit)|Kamuli District]]
|-
|
|
|Bugahya
|[[Hoima (disitulikit)|Hoima District]]
|-
|
|
|Bugangaizi East
|Kakumiro District
|-
|
|
|Bugangaizi South
|Kakumiro District
|-
|
|
|Bugangaizi West
|Kakumiro District
|-
|
|
|Bughendera
|[[Bundibugyo (disitulikit)|Bundibugyo District]]
|-
|
|
|Bugiri Municipality
|[[Bugiri (disitulikit)|Bugiri District]]
|-
|
|
|Bugweri
|[[Bugweri District]]
|-
|
|
|Buhaguzi
|[[Disitulikiti y'e Kikuube|Kikuube District]]
|-
|
|
|Buhaguzi East
|[[Disitulikiti y'e Kikuube|Kikuube District]]
|-
|
|
|Buhweju
|[[Buhweju (disitulikit)|Buhweju District]]
|-
|
|
|Buhweju West
|[[Buhweju (disitulikit)|Buhweju District]]
|-
|[[Anne Kabagambe|Annet Nnamara]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Women's Representative
|[[Buhweju (disitulikit)|Buhweju District]]
|-
|[[Jimmy Kanaabi]]
|[[National Unity Platform|NUP]]
|Buikwe South
|[[Buikwe (disitulikit)|Buikwe District]]
|-
|
|
|Bujenje
|[[Masindi (disitulikit)|Masindi District]]
|-
|
|
|Buruli
|[[Masindi (disitulikit)|Masindi District]]
|-
|
|
|Masindi Municipality
|[[Masindi (disitulikit)|Masindi District]]
|-
|
|
|Women's Representative
|[[Masindi (disitulikit)|Masindi District]]
|-
|
|
|Bujumba
|[[Kalangala (disitulikit)|Kalangala District]]
|-
|
|
|Kyamuswa
|[[Kalangala (disitulikit)|Kalangala District]]
|-
|[[Helen Nakimuli]]
|[[National Unity Platform|NUP]]
|Women's Representative
|[[Kalangala (disitulikit)|Kalangala District]]
|-
|
|
|Bulamogi
|[[Kaliro (disitulikit)|Kaliro District]]
|-
|
|
|Bulamogi North West
|[[Kaliro (disitulikit)|Kaliro District]]
|-
|[[Brenda Namukuta]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Women's Representative
|[[Kaliro (disitulikit)|Kaliro District]]
|-
|
|
|Bukholi Islands
|[[Namayingo (disitulikit)|Namayingo District]]
|-
|
|
|Bukholi South
|[[Namayingo (disitulikit)|Namayingo District]]
|-
|
|
|Namayingo South
|[[Namayingo (disitulikit)|Namayingo District]]
|-
|
|
|Women's Representative
|[[Namayingo (disitulikit)|Namayingo District]]
|-
|
|
|Bukhooli Central
|[[Bugiri (disitulikit)|Bugiri District]]
|-
|[[Jamal Ayagalaki Mukuve(Dyadya)]]
|[[National Unity Platform|NUP]]
|Bukhooli North
|[[Bugiri (disitulikit)|Bugiri District]]
|-
|[[Moses Lukanga]]
|[[National Unity Platform|NUP]]
|Njeru Municipality
|[[Buikwe (disitulikit)|Buikwe District]]
|-
|
|
|Bukomansimbi North
|[[Bukomansimbi (disitulikit)|Bukomansimbi District]]
|-
|
|
|Bukomansimbi South
|[[Bukomansimbi (disitulikit)|Bukomansimbi District]]
|-
|[[Monday Julius Rude]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Bukonzo East
|[[Kasese (disitulikit)|Kasese District]]
|-
|[[Crispus Kiyonga|Chrispus Kiyonga]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Bukonzo West
|[[Kasese (disitulikit)|Kasese District]]
|-
|[[Sowedi Kitanywa]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Busongora North
|[[Kasese (disitulikit)|Kasese District]]
|-
|[[David Isimbwa Mulindwa]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Busongora South
|[[Kasese (disitulikit)|Kasese District]]
|-
|[[Kambale Ferigo]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Kasese Municipality
|[[Kasese (disitulikit)|Kasese District]]
|-
|[[Sarah Ithungu Masereka]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Women's Representative
|[[Kasese (disitulikit)|Kasese District]]
|-
|[[Patrick Kuteesa]]
|[[National Resistance Movement|NUP]]
|Kimanya-Kabonera
|[[Masaka|Masaka City]]
|-
|[[Lubowa Ssebina Gyaviira]]
|[[National Resistance Movement|NUP]]
|Nyendo/Mukungwe
|[[Masaka|Masaka City]]
|-
|[[Rose Nalubowa]]
|[[National Resistance Movement|NUP]]
|Women's Representative
|[[Masaka|Masaka City]]
|-
|[[Joan Namutaawe]]
|[[National Resistance Movement|NUP]]
|Women's representative
|[[Masaka|Masaka district]]
|-
|Ssebamala richard
|DP
|Bukoto Central
|[[Masaka (disitulikit)|Masaka District]]
|-
|Kityo sarah
|NRM
|Bukoto East
|[[Masaka (disitulikit)|Masaka District]]
|-
|Kiyimba Emmanuel
|NRM
|Bukoto Mid-West
|[[Lwengo (disitulikit)|Lwengo District]]
|-
|[[Hakim Kizza Sawula]]
|[[National Resistance Movement|NUP]]
|Bukoto South
|[[Lwengo (disitulikit)|Lwengo District]]
|-
|
|
|Bukoto West
|[[Lwengo (disitulikit)|Lwengo District]]
|-
|
|
|Women's Representative
|[[Lwengo (disitulikit)|Lwengo District]]
|-
|[[Kyabikoola Yiga]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Bukuya
|Kassanda District
|-
|[[Patrick Nsamba Oshabe]]
|[[National Resistance Movement|NUP]]
|Kassanda North
|Kassanda District
|-
|[[Bisaso Abdul]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Kassanda South
|Kassanda District
|-
|[[Atukunda Rebecca]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Women's Representative
|Kassanda District
|-
|
|
|Bukyigai
|[[Bududa (disitulikit)|Bududa District]]
|-
|BIARA EMMANUEL WEPUKHULU
|NRM
|Bulambuli county
|[[Bulambuli (disitulikit)|Bulambuli District]]
|-
|[[Inyasio Mudimi]]
|IND
|Elgon County
|[[Bulambuli (disitulikit)|Bulambuli District]]
|-
|[[Gerald Nangoli]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Elgon North
|[[Bulambuli (disitulikit)|Bulambuli District]]
|-
|SARAH NAMBOOZO WEKOMBA
|NRM
|Bulambuli women's
Representative
|Bulambuli
District
|-
|[[Karim Masaba]]
|IND
|Industrial City Division
|[[Mbale|Mbale City]]
|-
|[[Umar Nangoli]]
|IND
|Northern Division
|[[Mbale|Mbale City]]
|-
|[[Lydia Wanyoto Mutende]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Women's Representative
|[[Mbale|Mbale City]]
|-
|MASABA CHARLES MUTENYO
|NRM
|Bungokho Central
|[[Mbale (disitulikit)|Mbale District]]
|-
|WANYENYA
SHAFIGA
|NRM
|Bungokho North
|[[Mbale (disitulikit)|Mbale District]]
|-
|[[George Wokuri]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Bungokho South
|[[Mbale (disitulikit)|Mbale District]]
|-
|MIRIAM MUKHAYE
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Women's Representative
|[[Mbale (disitulikit)|Mbale District]]
|-
|
|
|Bunya East
|[[Mayuge (disitulikit)|Mayuge District]]
|-
|
|
|Bunya South
|[[Mayuge (disitulikit)|Mayuge District]]
|-
|
|
|Bunya West
|[[Mayuge (disitulikit)|Mayuge District]]
|-
|
|
|Bunyangabu
|Bunyangabu District
|-
|
|
|Bunyaruguru
|[[Rubirizi (disitulikit)|Rubirizi District]]
|-
|[[Mutego Ronald Hanghujja]]
|Independent
|Bunyole East
|[[Butaleja (disitulikit)|Butaleja District]]
|-
|
|
|Bunyole West
|[[Butaleja (disitulikit)|Butaleja District]]
|-
|
|
|Buruli
|[[Masindi (disitulikit)|Masindi District]]
|-
|
|
|Bushenyi-Ishaka Municipality
|[[Bushenyi (disitulikit)|Bushenyi District]]
|-
|
|
|Busia Municipality
|[[Disitulikiti ya Busia|Busia District]]
|-
|
|
|Busongora North
|[[Kasese (disitulikit)|Kasese District]]
|-
|
|
|Busongora South
|[[Kasese (disitulikit)|Kasese District]]
|-
|[[David Kalwanga Lukyamuzi]]
|[[National Unity Platform|NUP]]
|Busujju
|[[Mityana (disitulikit)|Mityana District]]
|-
|[[Francis Zaake]]
|[[National Unity Platform|NUP]]
|Mityana Municipality
|[[Mityana (disitulikit)|Mityana District]]
|-
|[[Muhammad Nsegumire Kibedi]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Mityana North
|[[Mityana (disitulikit)|Mityana District]]
|-
|[[Kamya Makumbi]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Mityana South
|[[Mityana (disitulikit)|Mityana District]]
|-
|[[Judith Nabakooba]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Women's Representative
|[[Mityana (disitulikit)|Mityana District]]
|-
|[[Eriasa Mukiibi Sserunjoji]]
|INDEP
|Butambala
|[[Butambala (disitulikit)|Butambala District]]
|-
|[[Lydia Mirembe Delphine]]
|INDEP
|Women's Representative
|[[Butambala (disitulikit)|Butambala District]]
|-
|
|
|Butebo
|Butebo District
|-
|
|
|Butemba
|[[Kyankwanzi (disitulikit)|Kyankwanzi District]]
|-
|
|
|Ntwetwe
|[[Kyankwanzi (disitulikit)|Kyankwanzi District]]
|-
|
|
|Women's Representative
|[[Kyankwanzi (disitulikit)|Kyankwanzi District]]
|-
|
|
|Butiru
|[[Manafwa (disitulikit)|Manafwa District]]
|-
|
|
|Buvuma
|[[Buvuma (disitulikit)|Buvuma District]]
|-
|
|
|Buwekula
|[[Mubende (disitulikit)|Mubende District]]
|-
|[[Dedan Mubangizi]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Buwekula South
|[[Mubende (disitulikit)|Mubende District]]
|-
|
|
|Buyaga East
|Kagadi District
|-
|
|
|Buyaga West
|Kagadi District
|-
|
|
|Buyanja
|[[Kibaale (disitulikit)|Kibaale District]]
|-
|
|
|Buyanja East
|[[Kibaale (disitulikit)|Kibaale District]]
|-
|
|
|Buzaaya
|[[Kamuli (disitulikit)|Kamuli District]]
|-
|
|
|Bugabula North
|[[Kamuli (disitulikit)|Kamuli District]]
|-
|
|
|Bugabula South
|[[Kamuli (disitulikit)|Kamuli District]]
|-
|
|
|Kamuli Municipality
|[[Kamuli (disitulikit)|Kamuli District]]
|-
|
|
|Women's Representative
|[[Kamuli (disitulikit)|Kamuli District]]
|-
|
|
|Bwamba
|[[Bundibugyo (disitulikit)|Bundibugyo District]]
|-
|[[Ronald Muhenda]]
|INDEP
|Central Division
|[[Fort Portal|Fort Portal City]]
|-
|[[Irene Linda Mugisha|Irene Linda]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|City Woman MP
|[[Fort Portal|Fort Portal City]]
|-
|[[Margaret Muhanga]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|North Division
|[[Fort Portal|Fort Portal City]]
|-
|
|
|Chekwii
|[[Nakapiripirit (disitulikit)|Nakapiripirit District]]
|-
|
|
|Chekwii East
|[[Nakapiripirit (disitulikit)|Nakapiripirit District]]
|-
|
|
|Women's Representative
|[[Nakapiripirit (disitulikit)|Nakapiripirit District]]
|-
|[[John Calvin Okoya]]
|
|Chua East
|[[Kitgum (disitulikit)|Kitgum District]]
|-
|[[Simon Peter Oryema Adum]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Chua West
|[[Kitgum (disitulikit)|Kitgum District]]
|-
|[[Denis Onekalit Amere]]
|[[Olukiiko olw'Enkyukakyuka mu Bufuzi bwa demokulasiya|FDC]]
|Kitgum Municipality
|[[Kitgum (disitulikit)|Kitgum District]]
|-
|[[Lilian Aber|Lillian Aber]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Women's Representative
|[[Kitgum (disitulikit)|Kitgum District]]
|-
|
|
|Dakabela
|[[Soroti (disitulikit)|Soroti District]]
|-
|
|
|Dodoth East
|[[Kaabong (disitulikit)|Kaabong District]]
|-
|
|
|Dodoth North
|[[Kaabong (disitulikit)|Kaabong District]]
|-
|
|
|Ik
|[[Kaabong (disitulikit)|Kaabong District]]
|-
|
|
|Women's Representative
|[[Kaabong (disitulikit)|Kaabong District]]
|-
|
|
|Dodoth West
|Karenga District
|-
|[[Joseph Ogwal Jones]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Dokolo North
|[[Dokolo (disitulikit)|Dokolo District]]
|-
|[[Vincent Opito]]
|[[Uganda People's Congress|UPC]]
|Dokolo South
|[[Dokolo (disitulikit)|Dokolo District]]
|-
|[[Sarah Aguti Nyangkori]]
|[[Uganda People's Congress|UPC]]
|Women's Representative
|[[Dokolo (disitulikit)|Dokolo District]]
|-
|
|
|Elgon
|[[Bulambuli (disitulikit)|Bulambuli District]]
|-
|
|
|East Division
|[[Soroti|Soroti City]]
|-
|
|
|Elgon North
|[[Bulambuli (disitulikit)|Bulambuli District]]
|-
|
|
|Entebbe Municipality
|[[Wakiso (disitulikit)|Wakiso District]]
|-
|[[Alyela Denis Omodi]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Lira City East
|Lira City
|-
|[[Vincent Shedrick Obong]] (Ebong Eyit)
|[[Uganda People's Congress|UPC]]
|Lira City West
|Lira City
|-
|[[Jane Ruth Aceng Ocero]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Woman MP Lira city.
|Lira City
|-
|[[Ongom Patrick Aregedeng]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Erute North
|[[Lira (disitulikit)|Lira District]]
|-
|[[Sam Engola|Engola Sam]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Erute South
|[[Lira (disitulikit)|Lira District]]
|-
|[[Linda Agnes Auma]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Women's Representative
|[[Lira (disitulikit)|Lira District]]
|-
|
|
|Gogonyo
|[[Pallisa (disitulikit)|Pallisa District]]
|-
|[[Constantine Okwii]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Kibale
|[[Pallisa (disitulikit)|Pallisa District]]
|-
|
|
|Pallisa
|[[Pallisa (disitulikit)|Pallisa District]]
|-
|
|
|Women's Representative
|[[Pallisa (disitulikit)|Pallisa District]]
|-
|[[Godfrey Ssazi]]
|[[National Unity Platform|NUP]]
|Gomba East
|[[Gomba (disitulikit)|Gomba District]]
|-
|[[Sylvia Nayebale]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Women's Representative
|[[Gomba (disitulikit)|Gomba District]]
|-
|[[Robinah Rwakojo]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Gomba West
|[[Gomba (disitulikit)|Gomba District]]
|-
|
|
|Gulu East
|[[Gulu|Gulu City]]
|-
|[[Norbert Mao]]
|[[Ekibiina kya Democratic Party(Uganda)|DP]]
|Laroo–Pece Division
|[[Gulu|Gulu City]]
|-
|
|
|Gulu West
|[[Gulu|Gulu City]]
|-
|[[Betty Aol Ochan|Betty Aol Ocan]]
|PFF
|City Woman MP
|[[Gulu|Gulu City]]
|-
|[[Patrick Okello Onguti]]
|[[National Unity Platform|NUP]]
|Aswa
|[[Gulu (disitulikit)|Gulu District]]
|-
|[[Jenet Ayoo Phoebe]]
|[[Ekibiina kya Democratic Party(Uganda)|DP]]
|Women's Representative
|[[Gulu (disitulikit)|Gulu District]]
|-
|
|
|Gweri
|[[Soroti (disitulikit)|Soroti District]]
|-
|[[Patrick Mwesigwa Isingoma]]
|INDEP
|Hoima East Division
|[[Hoima|Hoima City]]
|-
|[[Ismeal Kasule]]
|ANT
|Hoima West Division
|[[Hoima|Hoima City]]
|-
|[[Asinansi Nyakato]]
|PFF
|City Woman MP
|[[Hoima|Hoima City]]
|-
|[[Pius Wakabi]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Bugahya
|[[Hoima (disitulikit)|Hoima District]]
|-
|[[Gerald Kasigwa]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Kigorobya
|[[Hoima (disitulikit)|Hoima District]]
|-
|[[Linda Irene Mugisa]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Women's Representative
|[[Hoima (disitulikit)|Hoima District]]
|-
|[[Margaret Muhanga]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Hoima North Division
|[[Hoima (disitulikit)|Hoima District]]
|-
|[[Ronald Muhenda]]
|INDEP
|Hoima Central Division
|[[Hoima (disitulikit)|Hoima District]]
|-
|
|
|Ibanda Municipality
|[[Ibanda (disitulikit)|Ibanda District]]
|-
|
|
|Ibanda North
|[[Ibanda (disitulikit)|Ibanda District]]
|-
|
|
|Ibanda South
|[[Ibanda (disitulikit)|Ibanda District]]
|-
|
|
|Women's Representative
|[[Ibanda (disitulikit)|Ibanda District]]
|-
|[[Abed Nasser Mudiobole]]
|[[National Unity Platform|NUP]]
|Iganga Municipality
|[[Iganga (disitulikit)|Iganga District]]
|-
|[[Samuel Kungu]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Kigulu North
|[[Iganga (disitulikit)|Iganga District]]
|-
|[[Andrew Kaluyu Kizza]]
|[[National Unity Platform|NUP]]
|Kigulu South
|[[Iganga (disitulikit)|Iganga District]]
|-
|[[Mariam Seif]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Women's representative
|[[Iganga (disitulikit)|Iganga District]]
|-
|
|
|Bukanga
|[[Isingiro (disitulikit)|Isingiro District]]
|-
|
|
|Bukanga North
|[[Isingiro (disitulikit)|Isingiro District]]
|-
|
|
|Isingiro North
|[[Isingiro (disitulikit)|Isingiro District]]
|-
|
|
|Isingiro South
|[[Isingiro (disitulikit)|Isingiro District]]
|-
|
|
|Isingiro West
|[[Isingiro (disitulikit)|Isingiro District]]
|-
|
|
|Women's Representative
|[[Isingiro (disitulikit)|Isingiro District]]
|-
|[[Sarah Lwansasula]]
|[[National Unity Platform|NUP]]
|City Woman MP
|[[Jinja|Jinja City]]
|-
|Hussein Muyonjo Swengere
|[[National Unity Platform|NUP]]
|Jinja North Division
|[[Jinja|Jinja City]]
|-
|[[Paul Mwiru]]
|[[National Unity Platform|NUP]]
|Jinja South East Division
|[[Jinja|Jinja City]]
|-
|[[Timothy Batuwa Lusala]]
|[[National Unity Platform|NUP]]
|Jinja South West Division
|[[Jinja|Jinja City]]
|-
|[[Peace Tibyaze]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Women's Representative
|[[Jinja (disitulikit)|Jinja District]]
|-
|[[John Odwori]]
|[[National Unity Platform|NUP]]
|Kagoma North
|[[Jinja (disitulikit)|Jinja District]]
|-
|[[John Odwori]]
|[[National Unity Platform|NUP]]
|Kagoma South
|[[Jinja (disitulikit)|Jinja District]]
|-
|[[Kiirya Grace Paddy Wanzala]]
|[[Olukiiko olw'Enkyukakyuka mu Bufuzi bwa demokulasiya|FDC]]
|Butembe County
|[[Jinja (disitulikit)|Jinja District]]
|-
|[[Andrew Baryayanga|Baryayanga Andrew]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Kabale Municipality
|[[Kabale (disitulikit)|Kabale District]]
|-
|[[Protazio Begumisa]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Ndorwa East
|[[Kabale (disitulikit)|Kabale District]]
|-
|[[Eliab Naturinda]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Ndorwa West
|[[Kabale (disitulikit)|Kabale District]]
|-
|[[Enid Origumisiriza]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Women's Representative
|[[Kabale (disitulikit)|Kabale District]]
|-
|
|
|Burahya
|[[Kabarole (disitulikit)|Kabarole District]]
|-
|[[Sarah Kabarokole]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Women's Representative
|[[Kabarole (disitulikit)|Kabarole District]]
|-
|[[Alfred Elalu Edakasi]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Kaberamaido
|[[Kaberamaido (disitulikit)|Kaberamaido District]]
|-
|[[Francis Okullo]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Ochero
|[[Kaberamaido (disitulikit)|Kaberamaido District]]
|-
|[[Jane Frances Okili]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Women's Representative
|[[Kaberamaido (disitulikit)|Kaberamaido District]]
|-
|
|
|Buyaga East
|Kagadi District
|-
|
|
|Buyaga West
|Kagadi District
|-
|
|
|Women's Representative
|Kagadi District
|-
|
|
|Bugangaizi East
|Kakumiro District
|-
|
|
|Bugangaizi South
|Kakumiro District
|-
|
|
|Bugangaizi West
|Kakumiro District
|-
|
|
|Women's Representative
|Kakumiro District
|-
|
|
|Kalaki
|Kalaki District
|-
|[[Maria Goretti Ajilo]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Women's Representative
|Kalaki District
|-
|[[Nkeretanyi Kiruuluta Jr]]
|[[National Unity Platform|NUP]]
|Kalungu East
|[[Kalungu (disitulikit)|Kalungu District]]
|-
|Joseph Gonzaga Ssewungu
|[[National Unity Platform|NUP]]
|Kalungu West
|[[Kalungu (disitulikit)|Kalungu District]]
|-
|
|
|Women's Representative
|[[Kalungu (disitulikit)|Kalungu District]]
|-
|[[Misi Kabanda|Minsa Kabanda]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Kampala Central Division
|[[Kampala|Kampala District]]
|-
|[[Elias Luyimbazi Nalukoola]]
|[[National Unity Platform|NUP]]
|Kawempe North
|[[Kampala|Kampala District]]
|-
|Bashir Kazibwe
|[[National Unity Platform|NUP]]
|Kawempe South
|[[Kampala|Kampala District]]
|-
|Abubakar Kawalya
|[[National Unity Platform|NUP]]
|Lubaga North
|[[Kampala|Kampala District]]
|-
|[[Eugenia Nassolo]]
|[[National Unity Platform|NUP]]
|Lubaga South
|[[Kampala|Kampala District]]
|-
|[[Ali Nganda Kasirye Mulyanyama]]<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Our |date=2025-12-11 |title=NUP's Mulyanyama on spot over name changing and academic documents |url=https://eagle.co.ug/2025/12/11/nups-mulyanyama-on-spot-over-name-changing-and-academic-documents/ |access-date=2026-01-29 |website=Eagle Online |language=en-GB}}</ref>
|[[National Unity Platform|NUP]]
|Makindye East
|[[Kampala|Kampala District]]
|-
|Zahara Maala Luyirika
|[[National Unity Platform|NUP]]
|Makindye West
|[[Kampala|Kampala District]]
|-
|[[Fredrick Ruhindi]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Nakawa East
|[[Kampala|Kampala District]]
|-
|Joel Ssenyonyi ([[Leader of Opposition|Leader of the Opposition]])
|[[National Unity Platform|NUP]]
|Nakawa West
|[[Kampala|Kampala District]]
|-
|Shamim Malende
|[[National Unity Platform|NUP]]
|Women's Representative
|[[Kampala|Kampala District]]
|-
|
|
|Kibale
|[[Kamwenge (disitulikit)|Kamwenge District]]
|-
|
|
|Kibale East
|[[Kamwenge (disitulikit)|Kamwenge District]]
|-
|
|
|Women's Representative
|[[Kamwenge (disitulikit)|Kamwenge District]]
|-
|[[James Kaberuka Nyiringiyimana]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Kinkinzi West
|[[Kanungu (disitulikit)|Kanungu District]]
|-
|[[Chris Baryomunsi]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Kinkizi East
|[[Kanungu (disitulikit)|Kanungu District]]
|-
|[[Namara Betty Mutabazi]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Women's Representative
|[[Kanungu (disitulikit)|Kanungu District]]
|-
|[[Kitiyo Patrick]]
|INDEP
|Kapchorwa Municipality
|[[Kapchorwa (disitulikit)|Kapchorwa District]]
|-
|[[Twala Fadhil]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Tingei
|[[Kapchorwa (disitulikit)|Kapchorwa District]]
|-
|[[Phyllis Chemutai|Chemutai Phyllis]]
|INDEP
|Women's Representative
|[[Kapchorwa (disitulikit)|Kapchorwa District]]
|-
|[[Francis Akorikin]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Kapelebyong
|Kapelebyong District
|-
|[[Jacinta Atuto]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Women's Representative
|Kapelebyong District
|-
|
|
|Dodoth West
|Karenga District
|-
|
|
|Napore West
|Karenga District
|-
|
|
|Women's Representative
|Karenga District
|-
|
|
|Ngariam
|[[Katakwi (disitulikit)|Katakwi District]]
|-
|[[Solomon Ossiya Alemu]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Toroma
|[[Katakwi (disitulikit)|Katakwi District]]
|-
|[[Richard Ongorok]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Usuk
|[[Katakwi (disitulikit)|Katakwi District]]
|-
|
|
|Women's Representative
|[[Katakwi (disitulikit)|Katakwi District]]
|-
|Charles Tebandeke
|[[National Unity Platform|NUP]]
|Bbaale
|[[Kayunga (disitulikit)|Kayunga District]]
|-
|[[Amos Lugoloobi|Amos Lugolobi]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Ntenjeru North
|[[Kayunga (disitulikit)|Kayunga District]]
|-
|[[Fred Baseke]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Ntenjeru South
|[[Kayunga (disitulikit)|Kayunga District]]
|-
|[[Harriet Nakwedde]]
|[[National Unity Platform|NUP]]
|Women's Representative
|[[Kayunga (disitulikit)|Kayunga District]]
|-
|[[Dan Kimosho]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Kazo
|Kazo District
|-
|[[Molly Nawe Kamukama|Molly Kamukama]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Women's Representative
|Kazo District
|-
|
|
|Buyanja
|[[Kibaale (disitulikit)|Kibaale District]]
|-
|
|
|Buyanja
|[[Kibaale (disitulikit)|Kibaale District]]
|-
|
|
|Buyanja
|[[Kibaale (disitulikit)|Kibaale District]]
|-
|
|
|Kiboga East
|[[Kiboga (disitulikit)|Kiboga District]]
|-
|
|
|Kiboga West
|[[Kiboga (disitulikit)|Kiboga District]]
|-
|
|
|Kabweri
|[[Kibuku (disitulikit)|Kibuku District]]
|-
|
|
|Kibuku
|[[Kibuku (disitulikit)|Kibuku District]]
|-
|
|
|Women's Representative
|[[Kibuku (disitulikit)|Kibuku District]]
|-
|
|
|Buhaguzi
|[[Kibuku (disitulikit)|Kibuku District]]
|-
|
|
|Buhaguzi East
|[[Kibuku (disitulikit)|Kibuku District]]
|-
|
|
|Women's Representative
|[[Kibuku (disitulikit)|Kibuku District]]
|-
|
|
|Kashongi
|[[Kiruhura (disitulikit)|Kiruhura District]]
|-
|
|
|Nyabushozi
|[[Kiruhura (disitulikit)|Kiruhura District]]
|-
|
|
|Women's Representative
|[[Kiruhura (disitulikit)|Kiruhura District]]
|-
|Christine Nakimwero Kaaya
|[[National Unity Platform|NUP]]
|Women's Representative
|[[Kiboga (disitulikit)|Kiboga District]]
|-
|
|
|Kibanda North
|[[Kiryandongo (disitulikit)|Kiryandongo District]]
|-
|
|
|Kibanda South
|[[Kiryandongo (disitulikit)|Kiryandongo District]]
|-
|
|
|Women's Representative
|[[Kiryandongo (disitulikit)|Kiryandongo District]]
|-
|
|
|Bufumbira East
|[[Kisoro (disitulikit)|Kisoro District]]
|-
|
|
|Bufumbira North
|[[Kisoro (disitulikit)|Kisoro District]]
|-
|
|
|Bufumbira South
|[[Kisoro (disitulikit)|Kisoro District]]
|-
|
|
|Bukimbiri
|[[Kisoro (disitulikit)|Kisoro District]]
|-
|
|
|Kisoro Municipality
|[[Kisoro (disitulikit)|Kisoro District]]
|-
|
|
|Women's Representative
|[[Kisoro (disitulikit)|Kisoro District]]
|-
|
|
|Kitagwenda
|Kitagwenda District
|-
|
|
|Women's Representative
|Kitagwenda District
|-
|[[Emmanuel Banya]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Koboko
|[[Koboko (disitulikit)|Koboko District]]
|-
|[[Charles Ayume]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Koboko Municipality
|[[Koboko (disitulikit)|Koboko District]]
|-
|[[Musa Noah]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Koboko North
|[[Koboko (disitulikit)|Koboko District]]
|-
|[[Sherifa Aate Taban Amin]]
|INDEP
|Women's Representative
|[[Koboko (disitulikit)|Koboko District]]
|-
|[[Opio Sanuel Acuti]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Kole North
|[[Kole (disitulikit)|Kole District]]
|-
|[[Okot Boniface]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Kole South
|[[Kole (disitulikit)|Kole District]]
|-
|[[Aceng Sandra Odongo]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Women's Representative
|[[Kole (disitulikit)|Kole District]]
|-
|
|
|Jie
|[[Kotido (disitulikit)|Kotido District]]
|-
|
|
|Kotido Municipality
|[[Kotido (disitulikit)|Kotido District]]
|-
|
|
|Women's Representative
|[[Kotido (disitulikit)|Kotido District]]
|-
|[[Peter Simon Okwalinga]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Kanyum
|[[Kumi (disitulikit)|Kumi District]]
|-
|[[Sidronious Opolot Okaasai]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Kumi
|[[Kumi (disitulikit)|Kumi District]]
|-
|Silas Aogon
|INDEP
|Kumi Municipality
|[[Kumi (disitulikit)|Kumi District]]
|-
|[[Christine Apolot]]
|INDEP
|Women's Representative
|[[Kumi (disitulikit)|Kumi District]]
|-
|[[Eron Tony]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Kwania
|Kwania District
|-
|[[Ongu Tar]]
|[[Uganda People's Congress|UPC]]
|Kwania North
|Kwania District
|-
|[[Kenny Auma]] (Auma Kenny Lapat)
|[[Uganda People's Congress|UPC]]
|Women's Representative
|Kwania District
|-
|
|
|Kween
|[[Kween (disitulikit)|Kween District]]
|-
|
|
|Soi
|[[Kween (disitulikit)|Kween District]]
|-
|
|
|Women's Representative
|[[Kween (disitulikit)|Kween District]]
|-
|
|
|Kyaka Central
|[[Kyegegwa (disitulikit)|Kyegegwa District]]
|-
|
|
|Kyaka North
|[[Kyegegwa (disitulikit)|Kyegegwa District]]
|-
|
|
|Kyaka South
|[[Kyegegwa (disitulikit)|Kyegegwa District]]
|-
|
|
|Women's Representative
|[[Kyegegwa (disitulikit)|Kyegegwa District]]
|-
|
|
|Mwenge Central
|[[Kyenjojo (disitulikit)|Kyenjojo District]]
|-
|
|
|Mwenge North
|[[Kyenjojo (disitulikit)|Kyenjojo District]]
|-
|
|
|Mwenge South
|[[Kyenjojo (disitulikit)|Kyenjojo District]]
|-
|
|
|Women's Representative
|[[Kyenjojo (disitulikit)|Kyenjojo District]]
|-
|
|
|Kakuuto
|Kyotera District
|-
|[[Rose Fortunate Nantongo]]
|[[National Unity Platform|NUP]]
|Kyotera
|Kyotera District
|-
|[[Haruna Kyeyune Kasolo]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Kyotera county
|Kyotera District
|-
|
|
|Women's Representative
|Kyotera District
|-
|[[Johnson Nyeko Kezikiya]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Lamwo
|[[Lamwo (disitulikit)|Lamwo District]]
|-
|
|
|Palabek
|[[Lamwo (disitulikit)|Lamwo District]]
|-
|
|
|Women's Representative
|[[Lamwo (disitulikit)|Lamwo District]]
|-
|
|
|Luuka North
|[[Luuka (disitulikit)|Luuka District]]
|-
|
|
|Luuka South
|[[Luuka (disitulikit)|Luuka District]]
|-
|
|
|Women's Representative
|[[Luuka (disitulikit)|Luuka District]]
|-
|
|
|Kabula
|[[Lyantonde (disitulikit)|Lyantonde District]]
|-
|
|
|Women's Representative
|[[Lyantonde (disitulikit)|Lyantonde District]]
|-
|
|
|Lower Madi
|Madi-Okollo District
|-
|
|
|Upper Madi
|Madi-Okollo District
|-
|[[Joanne Aniku Okia]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Women's Representative
|Madi-Okollo District
|-
|[[Chris Matembu]]
|INDEP
|Bubulo West
|[[Manafwa (disitulikit)|Manafwa District]]
|-
|Godfrey Matembu
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Butiru
|[[Manafwa (disitulikit)|Manafwa District]]
|-
|[[Rose Mutonyi Masaaba|Rose Mutonyi]]
|INDEP
|Women's Representative
|[[Manafwa (disitulikit)|Manafwa District]]
|-
|
|
|Maracha
|Maracha District
|-
|
|
|Maracha East
|Maracha District
|-
|
|
|Women's Representative
|Maracha District
|-
|
|
|Bunya East
|[[Mayuge (disitulikit)|Mayuge District]]
|-
|
|
|Bunya South
|[[Mayuge (disitulikit)|Mayuge District]]
|-
|
|
|Bunya West
|[[Mayuge (disitulikit)|Mayuge District]]
|-
|
|
|Women's Representative
|[[Mayuge (disitulikit)|Mayuge District]]
|-
|
|
|Mbarara City North
|Mbarara City
|-
|
|
|Mbarara City South
|Mbarara City
|-
|[[Loyda Kyarikunda Twinomujuni]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Women's Representative
|Mbarara City
|-
|[[Patrick Musinguzi]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Kashari North
|[[Mbarara (disitulikit)|Mbarara District]]
|-
|[[JB Tumusiime Bamuturaki]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Kashari South
|[[Mbarara (disitulikit)|Mbarara District]]
|-
|
|
|Women's Representative
|[[Mbarara (disitulikit)|Mbarara District]]
|-
|
|
|Ruhinda
|[[Mitooma (disitulikit)|Mitooma District]]
|-
|[[Thomas Tayebwa]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Ruhinda North
|[[Mitooma (disitulikit)|Mitooma District]]
|-
|
|
|Ruhinda South
|[[Mitooma (disitulikit)|Mitooma District]]
|-
|[[Rebecca Kyarampe]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Women's Representative
|[[Mitooma (disitulikit)|Mitooma District]]
|-
|
|
|Matheniko
|[[Moroto (disitulikit)|Moroto District]]
|-
|
|
|Moroto Municipality
|[[Moroto (disitulikit)|Moroto District]]
|-
|[[Leo Elem]]
|[[Uganda People's Congress|UPC]]
|Moroto County
|[[Moroto (disitulikit)|Moroto District]]
|-
|
|
|Tepeth
|[[Moroto (disitulikit)|Moroto District]]
|-
|
|
|Women's Representative
|[[Moroto (disitulikit)|Moroto District]]
|-
|
|
|Moyo
|[[Moyo (disitulikit)|Moyo District]]
|-
|[[Tom Aleru Azaa]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Moyo West
|[[Moyo (disitulikit)|Moyo District]]
|-
|[[Bernadette Candia Kodili]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Women's Representative
|[[Moyo (disitulikit)|Moyo District]]
|-
|[[Amelia Kyambadde]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Mawokota North
|[[Mpigi (disitulikit)|Mpigi District]]
|-
|[[Suzan Nakawuki Nsambu]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Mawokota South
|[[Mpigi (disitulikit)|Mpigi District]]
|-
|[[Teddy Nambooze]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Women's Representative
|[[Mpigi (disitulikit)|Mpigi District]]
|-
|
|
|Buwekula
|[[Mubende (disitulikit)|Mubende District]]
|-
|
|
|Buwekula South
|[[Mubende (disitulikit)|Mubende District]]
|-
|
|
|Kasambya
|[[Mubende (disitulikit)|Mubende District]]
|-
|[[Nabawanuka Sumaya]]
|[[National Unity Platform|NUP]]
|Mubende Municipality
|[[Mubende (disitulikit)|Mubende District]]
|-
|
|
|Women's Representative
|[[Mubende (disitulikit)|Mubende District]]
|-
|[[Robert Maseruka]]
|[[National Unity Platform|NUP]]
|Mukono County South
|[[Mukono (disitulikit)|Mukono District]]
|-
|[[Kiwanuka Abdallah]]
|[[National Unity Platform|NUP]]
|Mukono County North
|[[Mukono (disitulikit)|Mukono District]]
|-
|[[Betty Nambooze|Bakireke Betty Nambooze]]
|[[National Unity Platform|NUP]]
|Mukono Municipality
|[[Mukono (disitulikit)|Mukono District]]
|-
|[[Kiwanuka Sulaiman|Sulaiman Kiwanuka]]
|[[National Unity Platform|NUP]]
|Nakifuma County
|[[Mukono (disitulikit)|Mukono District]]
|-
|[[Sheilah Amaniyo]]
|[[National Unity Platform|NUP]]
|Woman representative
|[[Mukono (disitulikit)|Mukono District]]
|-
|
|
|Pian
|Nabilatuk District
|-
|
|
|Women's Representative
|Nabilatuk District
|-
|[[Wilberforce Ahebwa]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Nakaseke North
|[[Nakaseke (disitulikit)|Nakaseke District]]
|-
|[[Kabuye Kyofatogabye]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Nakaseke Central
|[[Nakaseke (disitulikit)|Nakaseke District]]
|-
|[[Charles Nsereko Basajjassubi]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Nakaseke South
|[[Nakaseke (disitulikit)|Nakaseke District]]
|-
|[[Sarah Najjuma]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Women's Representative
|[[Nakaseke (disitulikit)|Nakaseke District]]
|-
|
|
|Bubulo East
|Namisindwa District
|-
|
|
|Namisindwa
|Namisindwa District
|-
|
|
|Women's Representative
|Namisindwa District
|-
|
|
|Bukono
|[[Namutumba (disitulikit)|Namutumba District]]
|-
|
|
|Busiki
|[[Namutumba (disitulikit)|Namutumba District]]
|-
|
|
|Busiki North
|[[Namutumba (disitulikit)|Namutumba District]]
|-
|
|
|Women's Representative
|[[Namutumba (disitulikit)|Namutumba District]]
|-
|
|
|Bokora
|[[Napak (disitulikit)|Napak District]]
|-
|
|
|Bokora East
|[[Napak (disitulikit)|Napak District]]
|-
|
|
|Women's Representative
|[[Napak (disitulikit)|Napak District]]
|-
|
|
|Nebbi Municipality
|[[Nebbi (disitulikit)|Nebbi District]]
|-
|
|
|Padyere
|[[Nebbi (disitulikit)|Nebbi District]]
|-
|
|
|Women's Representative
|[[Nebbi (disitulikit)|Nebbi District]]
|-
|[[Isamat Abraham]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Kapir
|[[Ngora (disitulikit)|Ngora District]]
|-
|[[Juliet Achayo Lodou]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Ngora
|[[Ngora (disitulikit)|Ngora District]]
|-
|[[Josephine Pedun ye muwandiisi w’ebitabo|Josephine Pedun]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Women's Representative
|[[Ngora (disitulikit)|Ngora District]]
|-
|
|
|Ntoroko
|[[Ntoroko (disitulikit)|Ntoroko District]]
|-
|
|
|Women's Representative
|[[Ntoroko (disitulikit)|Ntoroko District]]
|-
|
|
|Kajara
|[[Ntungamo (disitulikit)|Ntungamo District]]
|-
|[[Gerald Karuhanga]]
|INDEP
|Ntungamo Municipality
|[[Ntungamo (disitulikit)|Ntungamo District]]
|-
|[[Beatrice Rwakimari]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Ruhama County
|[[Ntungamo (disitulikit)|Ntungamo District]]
|-
|[[Moses Kahima]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Ruhama East
|[[Ntungamo (disitulikit)|Ntungamo District]]
|-
|[[Naome Kabasharira]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Rushenyi County
|[[Ntungamo (disitulikit)|Ntungamo District]]
|-
|[[Namanya Viola Buroko]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Women's Representative
|[[Ntungamo (disitulikit)|Ntungamo District]]
|-
|[[Geoffrey Opiyo|Denis Geoffrey Opiyo]]
|[[Ekibiina kya Democratic Party(Uganda)|DP]]
|Nwoya
|[[Nwoya (disitulikit)|Nwoya District]]
|-
|[[Tonny Awany|Tony Awany]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Nwoya county
|[[Nwoya (disitulikit)|Nwoya District]]
|-
|[[Geoffrey Charles Okello]]
|[[Ekibiina kya Democratic Party(Uganda)|DP]]
|Nwoya East
|[[Nwoya (disitulikit)|Nwoya District]]
|-
|[[Judith Peace Acan Onen]]
|INDEP
|Women's Representative
|[[Nwoya (disitulikit)|Nwoya District]]
|-
|[[Hassan Caps Fungaro]]
|[[Olukiiko olw'Enkyukakyuka mu Bufuzi bwa demokulasiya|FDC]]
|Obongi
|Obongi District
|-
|[[George Didi Bhoka, omuwandiisi w’ebitabo|George Didi Bhoka]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Obongi County
|Obongi District
|-
|[[Harriet Joyo]]
|INDEP
|Women's Representative
|Obongi District
|-
|[[Andrew Ojok Oulanyah]]
|
|Omoro
|Omoro District
|-
|[[Peter Okot|Simon Peter Okot]]
|[[Ekibiina kya Democratic Party(Uganda)|DP]]
|Torchi
|Omoro District
|-
|[[Catherine Lamwaka]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Women's Representative
|Omoro District
|-
|[[Omara Paul]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Otuke County
|[[Otuke (disitulikit)|Otuke District]]
|-
|[[Acon Julius Bua]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Otuke East
|[[Otuke (disitulikit)|Otuke District]]
|-
|[[Susan Jolly Abeja|Abeja Susan]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Women's Representative
|[[Otuke (disitulikit)|Otuke District]]
|-
|[[Eunice Apio Atuku]]
|[[Uganda People's Congress|UPC]]
|Oyam North
|[[Oyam (disitulikit)|Oyam District]]
|-
|[[Patrick Ogwang Obura]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Oyam South
|[[Oyam (disitulikit)|Oyam District]]
|-
|[[Alum Sandra Ogwang Santa]]
|[[Uganda People's Congress|UPC]]
|Women's Representative
|[[Oyam (disitulikit)|Oyam District]]
|-
|
|
|Jonam
|[[Disitulikiti y’e Pakwach|Pakwach District]]
|-
|
|
|Women's Representative
|[[Disitulikiti y’e Pakwach|Pakwach District]]
|-
|
|
|Buyamba
|[[Rakai (disitulikit)|Rakai District]]
|-
|
|
|Kooki
|[[Rakai (disitulikit)|Rakai District]]
|-
|
|
|Women's Representative
|[[Rakai (disitulikit)|Rakai District]]
|-
|
|
|Rubanda East
|Rubanda District
|-
|
|
|Rubanda West
|Rubanda District
|-
|
|
|Women's Representative
|Rubanda District
|-
|[[Cadet Benjamin]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Bunyaruguru
|[[Rubirizi (disitulikit)|Rubirizi District]]
|-
|
|
|Katerera
|[[Rubirizi (disitulikit)|Rubirizi District]]
|-
|[[Jeniva Arinaitwe]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Women's Representative
|[[Rubirizi (disitulikit)|Rubirizi District]]
|-
|
|
|Rukiga
|Rukiga District
|-
|
|
|Women's Representative
|Rukiga District
|-
|
|
|Rubabo
|[[Rukungiri (disitulikit)|Rukungiri District]]
|-
|[[Jim Muhwezi]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Rujumbura county
|[[Rukungiri (disitulikit)|Rukungiri District]]
|-
|[[Henry Tumukunde]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Rukungiri Municipality
|[[Rukungiri (disitulikit)|Rukungiri District]]
|-
|
|
|Women's Representative
|[[Rukungiri (disitulikit)|Rukungiri District]]
|-
|[[Amos Kankunda]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Rwampara
|Rwampara District
|-
|
|
|Rwampara East
|Rwampara District
|-
|
|
|Women's Representative
|Rwampara District
|-
|
|
|Lwemiyaga
|[[Sembabule (disitulikit)|Sembabule District]]
|-
|
|
|Mawogola North
|[[Sembabule (disitulikit)|Sembabule District]]
|-
|
|
|Mawogola South
|[[Sembabule (disitulikit)|Sembabule District]]
|-
|
|
|Mawogola West
|[[Sembabule (disitulikit)|Sembabule District]]
|-
|
|
|Women's Representative
|[[Sembabule (disitulikit)|Sembabule District]]
|-
|[[Paul Emaju]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Kasilo
|[[Serere (disitulikit)|Serere District]]
|-
|[[Peter Ojiit]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Pingire
|[[Serere (disitulikit)|Serere District]]
|-
|[[Emmanuel Omoding]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Serere County
|[[Serere (disitulikit)|Serere District]]
|-
|
|
|Serere
|[[Serere (disitulikit)|Serere District]]
|-
|Richard Ongorok
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Usuk County
|[[Serere (disitulikit)|Serere District]]
|-
|[[Esther Lucy Acom|Esther Lucy Achom]]
|INDEP
|Women's Representative
|[[Serere (disitulikit)|Serere District]]
|-
|[[Dicksons Kateshumbwa]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Sheema Municipality
|[[Sheema (disitulikit)|Sheema District]]
|-
|[[Elioda Tumwesigye]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Sheema North
|[[Sheema (disitulikit)|Sheema District]]
|-
|[[Ephraim Kamuntu]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Sheema South
|[[Sheema (disitulikit)|Sheema District]]
|-
|
|
|Women's Representative
|[[Sheema (disitulikit)|Sheema District]]
|-
|[[Julius Nyakiyi]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Budadiri East
|[[Sironko (disitulikit)|Sironko District]]
|-
|[[Godfrey Wanyoto]] (GodMark)
|
|Budadiri West
|[[Sironko (disitulikit)|Sironko District]]
|-
|[[Aisha Lumolo Mafabi]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Women's Representative
|[[Sironko (disitulikit)|Sironko District]]
|-
|[[Joan Acom Alobo]]
|[[Olukiiko olw'Enkyukakyuka mu Bufuzi bwa demokulasiya|FDC]]
|City Womam MP
|[[Soroti|Soroti City]]
|-
|[[Moses Attan Okia]]
|[[Olukiiko olw'Enkyukakyuka mu Bufuzi bwa demokulasiya|FDC]]
|East Division
|[[Soroti|Soroti City]]
|-
|[[David Calvin Echodu]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Soroti West
|[[Soroti|Soroti City]]
|-
|[[Peter Edeku]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Dakabela
|[[Soroti (disitulikit)|Soroti District]]
|-
|[[Herbert Ariko|Herbert Edmund Arik]]
|INDEP
|Gweri
|[[Soroti (disitulikit)|Soroti District]]
|-
|[[Patrick Aeku]]
|[[Olukiiko olw'Enkyukakyuka mu Bufuzi bwa demokulasiya|FDC]]
|Soroti
|[[Soroti (disitulikit)|Soroti District]]
|-
|[[Anna Ebaju Adeke]]
|[[Olukiiko olw'Enkyukakyuka mu Bufuzi bwa demokulasiya|FDC]]
|Women's Representative
|[[Soroti (disitulikit)|Soroti District]]
|-
|
|
|Terego East
|Terego District
|-
|
|
|Terego West
|Terego District
|-
|
|
|Women's Representative
|Terego District
|-
|[[ Owino Nicholas Simon]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Tororo County North
|[[Tororo (disitulikit)|Tororo District]]
|-
|
|
|Tororo County South
|[[Tororo (disitulikit)|Tororo District]]
|-
|[[Shyam Jay Tanna]]
|INDEP
|Tororo Municipality
|[[Tororo (disitulikit)|Tororo District]]
|-
|
|
|West Budama Central
|[[Tororo (disitulikit)|Tororo District]]
|-
|[[Richard Owere Machika]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|West Budama North
|[[Tororo (disitulikit)|Tororo District]]
|-
|
|
|West Budama North East
|[[Tororo (disitulikit)|Tororo District]]
|-
|[[George Oketcho]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|West Budama South
|[[Tororo (disitulikit)|Tororo District]]
|-
|[[Angela Akoth]]
|INDEP
|Women's Representative
|[[Tororo (disitulikit)|Tororo District]]
|-
|[[Naluyima Betty Ethel]]
|[[National Unity Platform|NUP]]
|Woman representative
|[[Wakiso (disitulikit)|Wakiso District]]
|-
|[[Nkunyingi Muwada]]
|[[National Unity Platform|NUP]]
|Kyadondo East
|[[Wakiso (disitulikit)|Wakiso District]]
|-
|[[George Musisi]]
|[[National Unity Platform|NUP]]
|Kira Municipality
|[[Wakiso (disitulikit)|Wakiso District]]
|-
|[[Zambali Bulasio Mukasa]]
|[[National Unity Platform|NUP]]
|Nansana Municipality
|[[Wakiso (disitulikit)|Wakiso District]]
|-
|[[David Sserukenya]]
|[[National Unity Platform|NUP]]
|Makindye - Ssabagabo Municipality
|[[Wakiso (disitulikit)|Wakiso District]]
|-
|[[Emmanuel Magoola]]
|INDEP
|Busiro East
|[[Wakiso (disitulikit)|Wakiso District]]
|-
|[[Moses Mayanja]]
|[[National Unity Platform|NUP]]
|Busiro North
|[[Wakiso (disitulikit)|Wakiso District]]
|-
|[[Apio Kanan]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Busiro South
|[[Wakiso (disitulikit)|Wakiso District]]
|-
|[[Shaka Bashaija]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Entebbe Municipality
|[[Wakiso (disitulikit)|Wakiso District]]
|-
|[[Ezama Siraji Brahan Abason]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Aringa
|[[Yumbe (disitulikit)|Yumbe District]]
|-
|[[Oleru Huda]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Aringa East
|[[Yumbe (disitulikit)|Yumbe District]]
|-
|[[Karim Musa uganda|Karim Musa]]
|INDEP
|Aringa North
|[[Yumbe (disitulikit)|Yumbe District]]
|-
|[[Alione Yorke Odria]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Aringa South
|[[Yumbe (disitulikit)|Yumbe District]]
|-
|[[Avako Melsa Naima Gule]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Women's Representative
|[[Yumbe (disitulikit)|Yumbe District]]
|-
|[[Okumu Gabriel]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Okoro
|[[Zombo (disitulikit)|Zombo District]]
|-
|[[Grace Freedom Kwiyucwiny]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Ora
|[[Zombo (disitulikit)|Zombo District]]
|-
|[[Eseza Afoyochan|Esther Afoyocan]]
|[[National Resistance Movement|NRM]]
|Women's Representative
|[[Zombo (disitulikit)|Zombo District]]
|}
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
* ABAWANGUZI b'ebifo BYA PALaAMENTI MU DISTRICT YE ZOMBO
[[Category:Ababaka ba Paalamenti ya Uganda ey'ekkumi]]
[[Category:Ababaka ba Paalamenti ya Uganda ey'ekkumi n'emu]]
[[Category:Ababaka ba Paalamenti ya Uganda ey'ekkumi n'ebbiri]]
i31z9c9svtf1m7ikh7ox0fl3pnor43b
Moses Okot Jr
0
13261
76827
69976
2026-10-16T20:19:09Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76827
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>
'''Okot Moses Junior Bitek''' Munnayuganda [[:en:Lawyer|munnamateeka]] era [[:en:Politician|munnabyabufuzi]] awereza nga [[:en:Member_of_Parliament|omubaka wa Paalamenti]] akiikirira Kioga Constituency mu [[:en:Amolatar_District|Disitulikiti y'e Amolatar]]. Yalondebwa nga 14 omwezi Ogwolubereberye 2021. Mmemba wa [[:en:Forum_for_Democratic_Change|kibiina ekya FDC]].<ref>{{Cite web |date=2019-05-24 |title=Exclusive: How 'People Power' mobiliser was shot in Northern Uganda |url=https://nilepost.co.ug/2019/05/24/exclusive-how-people-power-mobiliser-was-shot-in-northern-uganda/ |access-date=2021-08-16 |website=Nile Post |language=en-US}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=2021-01-19 |title=Full List of Elected MPs in Uganda 2021 |url=https://dailyexpress.co.ug/2021/01/19/full-list-mps-elected-in-uganda-2021/ |access-date=2021-08-16 |website=Daily Express News |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |title=Okot Moses Junior - 2021 General Election - Visible Polls |url=https://visiblepolls.org/ug/2021-general-election/candidates/okot-moses-junior-6828/ |access-date=2023-02-02 |website=visiblepolls.org |language=en}}</ref><ref>{{Citation|title=Okot B'tek Junior - The man who nominated Muhammad Ssegirinya to become Deputy Speaker of Parliament|url=https://www.youtube.com/watch?v=0LC2u3v2ZL4|language=en|access-date=2023-02-02}}</ref>
== Obuto n’obuvo bwe ==
Okot yazaalibwa mu Disitulikiti y’e Gulu mu maka ga Mwami Angiro John (taata) omusomesa eyawummula ne Mukyala Imat Keller Angiro (maama) ow’Ekika kya Okarowok. Okot yasomera ku Amuca SDA Primary School [[:en:Education_in_Uganda#Primary_education|ekibiina kye ey'omusanvu]], Aputi Secondary School mu ddaala lya wansi (2001-2005) ne Gombe Secondary School mu ddaala elya wagulu (2006-2007). Mu 2015, Okot yatikkirwa diguli esooka mu mateeka okuva ku [[:en:Makerere_University|yunivasite y’e Makerere]] nga kw’otadde n’okufuna [[:en:Legal_practice|Dipulooma mu by’amateeka]] okuva mu [[:en:Law_Development_Centre|Law Development Center]] mu 2017.
== Emirimu gye ==
=== Obumanyirivu mu mirimu ===
Nga ali ku [[:en:Law_Development_Centre|Law Development Center]], Okot yaweereza nga pulezidenti wa bayizi okuva mu 2016 okutuuka mu 2017. Okumala ebbanga lya myaka 3 (2017-2020), Okot Jr yaliko munnamateeka omubeezi mu kkampuni ya Oloya & Company Advocates, eya bannamateeka esangibwa mu kibuga Gulu. Yaliko ssentebe w’ekibiina kya Forum for Democratic Change ku [[:en:Makerere_University|yunivasite y’e Makerere]] (2010-2011). Mu kiseera kino, Okot akola mu kkampuni ya Gem and Company Advocates.
=== Emirimu gye egy'ebyobufuzi ===
Mu January 2021, yalondebwa nga omubaka wa Paalamenti ng’akiikirira Kioga Constituency mu [[:en:Amolatar_District|Disitulikiti y’e Amolatar]] mu [[:en:Parliament_of_Uganda|Palamenti ya Uganda]] ey’ekkumi n’emu (2021 okutuuka 2026) mu [[:en:2021_Ugandan_general_election|kulonda kwa bonna okwa 2021 mu Uganda]] era nga 21 omwezi Ogwokutaano 2021 yalayira ku bwa [[:en:Member_of_Parliament|mmemba bwa Paalamenti]].<ref>{{Cite web |title=Hussein .A. (@husseinsain1) on X |url=https://x.com/husseinsain1/status/1395270502260805642 |access-date=2026-10-16 |website=X (formerly Twitter) |language=en}}</ref> Yawangula Okello Anthony owa NRM n'obululu 8537.<ref>{{cite web |title=Okot Moses Junior - 2021 General Election - Visible Polls |url=https://visiblepolls.org/ug/2021-general-election/candidates/okot-moses-junior-6828/}}</ref><ref name=":0" /> Ye mmemba ku bukiiko, ak'eddembe ly'obuntu n'ak'ebyokwerinda n'ensonga z'omunda okuva mu 2021. Akola nga omumyuka wa Ssentebe wa Lango Parliamentary Caucus okuva mu 2021. Mu mwezi Ogwokutaano 2022, Okot yavuganya ku kukwatira [[:en:Forum_for_Democratic_Change|ekibiina kya FDC]] bendera mu lwokaano lw’omumyuka wa sipiika wa paalamenti ey’ekkumi n’emu.<ref>{{cite web |date=24 March 2022 |title=Opposition endorse FDC's Okot for deputy speaker |url=https://www.kfm.co.ug/news/opposition-endorse-fdcs-okot-for-deputy-speaker.html |access-date=5 May 2026 |archive-date=30 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230130135005/https://www.kfm.co.ug/news/opposition-endorse-fdcs-okot-for-deputy-speaker.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Tayebwa Elected Deputy Speaker of Parliament |url=http://ugandaradionetwork.com/story/tayebwa-elected-deputy-speaker-of-parliament- |access-date=2023-02-02 |website=Uganda Radio Network |language=en}}</ref>
== Obukuubagano ==
Okot yakubibwa amasasi ku kigere omujaasi wa Uganda People's Defence Forces (UPDF) bwe yali akubye kakuyege mu [[:en:Amolatar_District|Disitulikiti y'e Amolatar]] owa [[:en:People_Power,_Our_Power|People Power]].<ref>{{Cite web |last=Newsroom |first=N24 |title=People Power Mobilizer Shot in Amolatar, Suspend Bundled Behind Bars {{!}} Northern Uganda's Leading News and Information Hub. |url=https://northernnewswire.com/2019/05/23/people-power-mobiliser-shot-in-amolatar-suspend-bundled-behind-bars/ |access-date=2021-08-16 |language=en-US}}</ref><ref>{{cite web |title=UPDF soldier who shot lawyer further remanded |url=https://www.newvision.co.ug/news/1504819/updf-soldier-shot-lawyer-remanded}}</ref><ref>{{Cite web |date=17 September 2020 |title=UPDF officer arrested for shooting People Power mobiliser |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/updf-officer-arrested-for-shooting-people-power-mobiliser-1828044 |access-date=2021-08-16 |website=Daily Monitor |language=en}}</ref>
== Obulamu bwe ==
Okot wa [[:en:Forum_for_Democratic_Change|kibiina kya FDC]].
== Ebijuliziddwamu ==
{{Reflist}}
== Ebijuliziddwamu wabweru wa Wikipidiya ==
* [https://mobile.twitter.com/okot_junior Twitter Account for Moses Okot] \
* [https://web.archive.org/web/20230320232114/https://whispereye.co.ug/2022/06/22/big-story-cmi-arrests-fdc-mp-moses-okot-bitek/ Big Story: CMI arrests FDC MP Moses Okot Bitek]
* [https://www.ec.or.ug/ecresults/2021/MPS_RESULTS_2021.pdf MPS RESULTS 2021]
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
[[Category:Ababaka ba Paalamenti ya Uganda ey'ekkumi]]
[[Category:Ababaka ba Paalamenti ya Uganda ey'ekkumi n'emu]]
[[Category:Bannamateeka ba Uganda]]
bgazimh3jp3zeid0jpdwayzlsggrsv7
Crispin Kaheru
0
13892
76856
75794
2026-10-17T06:14:31Z
Ajambo Bridget
11873
remove duplicated link
76856
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Crispin Kugiza Kaheru''' ( yazaalibwa 20,Ogwokusatu 1983) mulwanirizi wa ddembe lya buntu munnayuganda, mu kiseera aweereza ku bukulembeze bw’akakiiko kano nga mmemba ku [[Akakiiko k’eddembe ly’obuntu mu Uganda|kakiiko akavunaanyizibwa ku ddembe ly’obuntu mu Uganda]] . <ref name=":0"/> <ref>{{Cite web |date=2020-11-22 |title=Crispin Kaheru |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/crispin-kaheru-3206508 |access-date=2024-07-24 |website=Monitor |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Crispin Kaheru Archives |url=https://www.independent.co.ug/tag/crispin-kaheru/ |access-date=2024-07-24 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}</ref> <ref name=":1">{{Cite news|last=KAZIBWE|first=KENNETH|date=24 August 2021|title=Museveni appoints former Minister Lokodo, Crispin Kaheru to Human Rights Commission|url=https://nilepost.co.ug/news/113605/museveni-appoints-former-minister-lokodo-crispin-kaheru-to-human-rights-commission|access-date=24 July 2024|work=Nile Post|pages=1}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Crispin Kaheru Archives - Page 2 of 3 |url=https://www.independent.co.ug/tag/crispin-kaheru/page/2/ |access-date=2024-07-24 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}</ref> <ref name=":2">{{Cite web |title=Parts of Beijing locked down due to fresh virus cluster |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_186 |access-date=2024-07-24 |website=New Vision |language=en}}</ref> <ref name=":3">{{Cite web |title=Global forum tipped on people-centered democracy |url=https://www.pmldaily.com/tag/crispin-kaheru |access-date=2024-07-24 |website=PML Daily |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |last=sabasabaupdates |date=2021-08-24 |title=I will 'Carefully' consider the proposal to serve on Human Rights Commission -Crispin Kaheru |url=https://sabasabaupdates.com/2021/08/24/i-will-carefully-consider-the-proposal-to-serve-on-human-rights-commission-crispin-kaheru/ |access-date=2024-07-24 |website=Sabasaba Updates |language=en-US}}</ref>
== Okusoma kwe ==
Kaheru pulayimale yagisomera Ku Kabalega Primary School oluvannyuma n’agenda e Bungereza, gye yamalira emisomo gye egya siniya ng’ayita mu kusoma awaka. <ref name=":0"/> Oluvannyuma yakomawo natuula ebigezo bye eby'omutendera gwa siniya eyookuna (Uganda Certificate of Education) ku Masindi Academy. <ref name=":0" /> Oluvannyuma yeegatta ku Busoga College Mwiri ku kusoma kwe okwa [[:en:Uganda_Advanced_Certificate_of_Education|satifikeeti ya siniya eyomukaaga]] (Uganda Advanced Certificate of Education) . <ref name=":0" /> Mu 2005, yafuna ddiguli esooka mu byobufuzi okuva mu [[Makerere University, Uganda|yunivasite y'e Makerere]] . <ref name=":0" /> Mu 2009, yafuna dipulooma eddirira ddiguli essooka (Postgraduate Diploma) mu by'emirembe n'ebyokwerinda okuva mu yunivasite y'e [[:en:Complutense_University_of_Madrid|Complutense University of Madrid]] . <ref name=":0" /> Mu 2012, yatikkirwa ddiguli eyookubiri mu by'okuddukanya emirimu gya gavumenti n'okuddukanya emirimu okuva mu yunivasite y'e Makerere . <ref name=":0" /> Mu 2018, yamaliriza omusomo ku kuyiga nga bwokola mu (Problem Driven Iterative Adaptation-PDIA) ku ssomero lya Gavumenti erya John F. Kennedy. <ref name=":0" /> Okugatta ku misomo gye emitongole egyomukibiina, Kaheru yeetaba mu misomo gy’okutendeka enzirukanya y’ebyokulonda egyategekebwa African Union's Department of Political Affairs, the European Union's Election Observation and Democracy Support [[:en:National_Democratic_Institute|National Democratic Institute]] (NDI), [[:en:International_Republican_Institute|International republican Institute]] (IRI), n'ekitongole kya [[:en:Electoral_Institute_for_Sustainable_Democracy_in_Africa|Electoral Institute for Sustainable Democracy in Africa]] (EISA). <ref name=":0" /> Mu 2003, yeetaba mu ttendekero lya [[East African Uongozi Summer Institute]] mu Yunivasite y’e Dar es Salaam. Mu 2005, yali mmemba ku kibinja ekyasooka mu nteekateeka ya British Council's Inter Action Leadership Programme. <ref name=":0" />
== Ebyafaayo eby’obuntu n’eby’emirimu ==
Yazaalibwa 20, Ogwokusatu 1983, mu [[Masindi (disitulikit)|disitulikiti y’e Masindi,]] eri bazadde be Micheal Stephen Kaheru ne Christine Namakula Kaheru. <ref name=":0">{{Cite web |last=Ivan |first=Mubiru |date=2019-10-08 |title=PROFILE: Who is Crispin Kaheru, the former CCEDU Coordinator? |url=https://www.watchdoguganda.com/news/20191008/79547/profile-who-is-crispin-kaheru-the-former-ccedu-coordinator.html |access-date=2024-07-24 |website=Watchdog Uganda |language=en-GB}}</ref> Kitaawe yali addukanya mirimu gya gavumenti ate nnyina yali musomesa. <ref name=":0" /> Mukyala we ye Jemimah Naburri gwe yasisinkana nga 20, Ogwokusatu 2005. Balina abaana babiri ab’obuwala okuli Crystal Kaheru ne Imara Kaheru. <ref name=":0" />
Kaheru yali munna kibiina kya [[:en:Ford_Foundation|Ford Foundation]] mu 2005, bweyali atandise gye yali atandise emirimu gye ku kakiiko ka Uganda ak’ebyokulonda<ref name=":0"/> .Oluvannyuma yeegatta ku International Republican Institute (IRI) mu 2006 nga Program Assistant era n'akuzibwa n'afuulibwa Assistant Program Officer ne Program Officer mu ofiisi za IRI mu Uganda, Bangladesh, Pakistan ne Amerika wakati wa 2006 ne 2009. <ref name=":0" /> Bwe yakomawo mu Uganda mu 2009, yeegatta ku Citizens' Coalition for Electoral Democracy in Uganda (CCEDU) . ng'omukwanaganya waayo era n’alekulira ekifo kye nga 11th October, 2019 oluvannyuma lw’okumala emyaka mwenda mu CCEDU. <ref name=":0" /> <ref>{{Cite web |date=2020-09-13 |title=Crispin Kaheru resigns as CCEDU National Coordinator |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/crispin-kaheru-resigns-as-ccedu-national-coordinator-1852174 |access-date=2024-07-24 |website=Monitor |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Crispin Kaheru {{!}} The Kampala Post |url=https://kampalapost.com/index.php/taxonomy/term/1896 |access-date=2024-07-24 |website=kampalapost.com}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Serugo |first=Geoffery |date=2019-10-08 |title=CCEDU boss Crispin Kaheru resigns after nine years at helm |url=https://eagle.co.ug/2019/10/08/ccedu-boss-crispin-kaheru-resigns-after-nine-years-at-helm/ |access-date=2024-07-24 |website=Eagle Online |language=en-GB}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2019-10-08 |title=Breaking News: Crispin Kaheru Resigns from CCEDU |url=https://chimpreports.com/breaking-news-crispin-kaheru-resigns-from-ccedu/ |access-date=2024-07-24 |website=ChimpReports |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2021-05-29 |title=Crispin Kaheru quits CCEDU |url=https://www.ntv.co.ug/ug/news/national/crispin-kaheru-quits-ccedu-2419248 |access-date=2024-07-24 |website=NTV Uganda |language=en |archive-date=2024-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240724125519/https://www.ntv.co.ug/ug/news/national/crispin-kaheru-quits-ccedu-2419248 |url-status=dead }}</ref>
memba ku lukiiko olufuzi olwa Media Focus International (MFI) okuva mu 2014, akakiiko k’ebyokulonda ak’ekibiina ekigatta bannamateeka abakyala mu Uganda (FIDA-U) okuva mu 2014, akakiiko akalondoola eby’okulonda mu kibiina ekigatta bannamateeka ekya ssemateeka wa Uganda (ULS) (2015/16), Citizens’ Election Observation Network – Uganda (CEON-U) (2015/16), n’omukago gwa Anti-Corruption Coalition of Uganda (ACCU) okuva mu 2013. <ref name=":0"/> Mu 2023, yalondoola okulonda kwa pulezidenti mu Nigeria ng’omukugu mu by’okulonda eyeetongodde. <ref>{{Cite web |date=2023-02-24 |title=Uganda's Crispin Kaheru to observe Nigeria's presidential polls |url=https://www.ntv.co.ug/ug/news/national/uganda-s-crispin-kaheru-to-observe-nigeria-s-presidential-polls-4136166 |access-date=2024-07-24 |website=NTV Uganda |language=en}}</ref> Yalondebwa pulezidenti wa Uganda ng'omu ku bakamisona mu [[Akakiiko k’eddembe ly’obuntu mu Uganda|kakiiko akavunaanyizibwa ku ddembe ly'obuntu aka Uganda Human Rights Commission]] . <ref name=":1"/> <ref name=":2"/> <ref name=":3"/> <ref>{{Cite web |title=We need more human rights defenders - Kaheru |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_169769 |access-date=2024-07-24 |website=New Vision |language=en}}</ref>
== Laba ne ==
* Rosa Malango
* [[Lilian Aber|Lilian Aber, omuwandiisi w’ebitabo]]
* [[Lamex Omara Apitta|Lamex Omara Apitta, omuwandiisi w’ebitabo]]
* [[Shifrah Lukwago]]
* [[Miria Matembe]]
== Ebijuliziddwa ==
* [https://ugandaradionetwork.net/story/crispin-kaheru-resigns-as-ccedu-national-coordinator?districtId=577 https://ugandaradionetwork.net/story/crispin-kaheru-alekulidde-omukwanaganya-wa-gwanga-ccedu?districtId=577]
* [https://web.archive.org/web/20251205095435/https://uganda.uk.com/tag/crispin-kaheru/ https://web.archive.org/web/20251205095435/https://uganda.uk.com/tag/crispin-kaheru/ Omuntu w'abantu: Omuntu w'abantu:]
<references />
== Ebijuliziddwa wabweru wa Wikipedia ==
** [https://ugandaradionetwork.net/story/crispin-kaheru-resigns-as-ccedu-national-coordinator?districtId=577 https://ugandaradionetwork.net/story/cispin-kaheru-resigns-as-ccedu-national-coordinator?districtId=577]
** https://uganda.uk.com/tag/crispin-kaher
[[Category:Bannayuganda abasomesa]]
[[Category:Abasomesa]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
nec7706gszm77cg6mfsunr2h98n5syp
Ignatius K. Musaazi
0
13893
76762
71815
2026-10-16T19:29:16Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76762
wikitext
text/x-wiki
'''Ignatius Kangave Musaazi''' (1905–1990) ye yatandikawo ekibiina ky’ebyobufuzi ekyasooka mu Uganda. Ekyatuumibwa [[:en:Uganda_National_Congress|Uganda National Congress (UNC)]] nga 2 Ogwokusatu 1952.<ref>{{Cite book |year=2012 |title=Uganda:Building of a Nation |publisher=[[Vision Group]] |isbn=9789970447008 |location=Kampala, Uganda |pages=8–9}}</ref> Musaazi yafuuka pulezidenti waakyo eyasooka, era [[:en:Abu_Mayanja|Abubaker Kakyama Mayanja]] ye yali omuwandiisi w'ekibiina kino eyasooka. Abalala abakulu mu kibiina kino ekya UNC mwalimu [[Apollo Kironde|Apollo K. Kironde]]<ref>Engholm, Geoffrey: '''''"Political Parties and Uganda's Independence"''''', Pages 15–17, ''Transition'', 3 January 1962.</ref> eyali omuwabuzi w’ekibiina kino ku by’amateeka. Nga omwaka 1951 gunaatera okuggwaako, Musaazi yapangisa ekitundu ku mwaliiro ogwa wansi ku nnyumba eyali ku luguudo kati olumanyiddwa nga Musajjalumbwa Road okumpi ne n'Olubiri e Mengo. Ennyumba eno yali ya mugenzi Yakobo Musajjalumbwa eyali omuwanika mu bwakabaka bwa Buganda. Ennyumba eno yafuuka ekifo ekikulu eky’ebyobufuzi era mu 1952 yalaba okuzaalibwa kw’ekibiina kya Uganda National Congress.
== Omuzira w'eggwanga ==
[[File:Freedom_Tree_(Omuti_Gw’Eddembe)_06.jpg|thumb|300x300px|"Omuti ogulaga akabonero k'eddembe" obuwangwa bw'emboozi z'ebyobufuzi mwe bwatandikira mu Uganda. Bannabyabufuzi ab’omu kiseera ekyo nga Ignitious Kangave Nusazi baakuba enkung’aana eziwagira obwetwaze wansi w’omuti guno.]]
I.K. Musaazi omuzira w'eggwanga (1990), era nga kyakkiriziganyibwako nga ye Taata w’eggwanga, lya Uganda mu [[:en:East_Africa|Buvanjuba bwa Africa]], era yaziikibwa Kololo awaziikibwa abazira b'eggwanga (Kololo heroes ground) mu [[Kampala]], ekibuga ekikulu ekya Uganda. Yetaba mu bwegugungo mu Buganda obwaliwo mu 1945 ne 1949<ref>Law, D A: '''''"Buganda in Modern History"''''', P178, ''University of California Press'', 1971.</ref><ref>Shillington, Kevin (Ed): '''''"Encyclopaedia of African History"''''', ''Volume 1 A-G'', P1622, 2005.</ref> ekyavaamu okwokya amayumba ag’abaami ba Buganda abaali bawagira gavumenti z'amatwale.<ref>Byrnes, Rita M (Ed): '''''"A Country Study: Uganda – the Colonial Era: Issue of Independence"''''', ''Washington GPO for the Library of Congress'',1990.</ref> Buganda kitundu kya Uganda, era abantu ba baamu bayitibwa Baganda; era boogera [[Luganda]] .
== Obwegugungo mu Buganda – 1945 ne 1949 ==
Mu bufunze, ensibuko y’obwegugungo mu Buganda obwogeddwako waggulu, eri nti ab'egugunzi baali basaba bino wammanga: (1) eddembe ly’okuyita ku miwendo gy’okutunda ppamba ebweru w’eggwanga eryassibwawo gavumenti y’amatwale ga Bungereza, (2) Okuggyawo obwannannyini bwaba Asia mu kusunsula ppamba – Aba Asia mu Uganda baali baawebwa enkizo esukkulumye nga balina eddembe ery’enjawulo ku kusunsula n'okulongoosa ppamba, (3). Eddembe ly’okubeera n’ababaka baabwe mu gavumenti z’ebitundu era bwe batyo ne bakyusa abaami abaalondebwa Gavumenti y’amatwale ga Bungereza. Ignatius Musaazi yatunuulirwa abafuzi b’amatwale ga Bungereza nga eyali emabega w’obwegugungo buno. Gavana era omuduumizi wa Bungereza mu kiseera ekyo, Sir [[:en:John_Hathorn_Hall|John Hathorn Hall]], obwegugungo buno yabutwala ng’omulimu gw’Abakomunisiti. Yagaana okukkiriza okusaba kwabo abaali b'egugunze.<ref>{{Cite web |last=Nandudu |first=Prossy |date=2025-08-11 |title=Politics: First Ugandan political party founder I.K. Musaazi grandson joins race for Central Youth MP |url=https://www.newvision.co.ug/category/politics/first-ugandan-political-party-founder-ik-musa-NV_216233_082026 |access-date=2026-10-16 |website=New Vision}}</ref>
== Uganda African Farmers Union ewerebwa ==
Musaazi yali yatandikawo ekibiina ekigatta abalimi ekya Uganda African Farmers Union (UAFU) mu 1947 era UAFU ye yanenyezebwa ku lw'obwegugungo obwaliwo mu 1949 era ekyavaamu kwali kuwera kibiina kino. Abawagizi bangi baddukira mu kwekweka. Musaazi yennyini teyali mugenyi mu kkomera ng’abafuzi b’amatwale bagezaako okuyimiriza kaweefube gwe yakola okuleeta enkyukakyuka ng’ayamba abalimi b’Afirika ne Bannayuganda okutwaliza awamu. I.K. Musaazi yatondawo ekibiina ekigatta abalimi mu Afrika ekya Federation of Partnerships of Uganda African Farmers (FPUAF) oluvannyuma lw’okuwera ekibiina kya Uganda African Farmers Union. Yava ku mulimu gwe ogw’obusomesa mu dipatimenti y’ebyenjigiriza, mu kiseera ekyo eyali kolegi ya [[Makerere University, Uganda|Ssettendekero wa Makerere]] (oluvannyuma eyafuuka Ssettendekero wa Makerere), okusobola okuyamba abalimi b’Afirika okuwakanya obutali bwenkanya obwaliwo mu by’obusuubuzi naddala ku ppamba.
== Obuyambi okuva mu LSE ne Fenner Brockway ==
I.K. Musaazi yagenda e London ekye Bungereza mu 1950 n’alwanirira Paalamenti ya Bungereza okuwagira FPUAF n’ebigendererwa byayo. Nga bangi ku bbo mu Paalamenti ya Bungereza eno baamuwagira nga muno mwe mwali ne [https://en.wikipedia.org/wiki/Fenner_Brockway] Fenner Brockway], omubaka wa Paalamenti(MP) mu kibiina kya Labour Party mu Bungereza. Era yafuna obuwagizi okuva mu bagezigezi n'abayivu bangi naddala okuva mu [[:en:London_School_of_Economics|London School of Economics]] (LSE), abaali ab'ekisa era nga bamuwagira. Musaazi bwe yali mu kibuga London, yafuna omukisa okwogera n’abayizi ba LSE era nga mu bano mwalimu Omumerika, George Shepherd eyali amaliriza PhD mu byobufuzi. George Shepherd yakkirizza okuyitibwa kwa Musaazi okuwa obuyambi obw’ekikugu mu FPUAF. Ekigendererwa ekikulu kyali kya kulwanyisa nkola z’ebyobulimi mu Uganda ebyali bitajunye Bafirika ne ziyamba Abaasia n’Abazungu.<ref>Musazi, Ndugga Buagu: '''''"The Untold story of I. K. Musazi’s Shepherd"''''', ''New Vision'' newspaper (Uganda), Wednesday 3 October 2007.</ref>
George W. Shepherd yatuuka mu Uganda mu 1951 ng’alina emyaka 25 gyokka. Okubeerawo kwe mu Uganda tekwayanirizibwa gavumenti ya Bungereza ey’amatwale. Wadde nga Musaazi yali yatunuulirwa dda ng’omuntu akyankalanya gavumenti y’amatwale, George Shepherd ne banne mu FPUAF basobola okutuuka ku buwanguzi ku nsonga eziwerako: (a) baddamu okutereeza ebitabo by’okubala ebya FPUAF, (b) amateeka ga FPUAF gaddamu okuwandiikibwa, (c) ensonga z’entambula ezikwata ku FPUAF ne zigonjoolwa. Ekikulu Shepherd ne banne mu FPUAF baagunjaawo enkola okugonjoola ensonga z’ebyobulimi ezitali za bwenkanya.
Enkola ya Shepherd ey’okutabaganya amawanga yali emu ku bintu ebikulu bye yakola eri Musaazi n’ekibiina kye ekya Federation of Partnerships of Uganda African Farmers (FPUAF), era ne Uganda okutwaliza awamu. Shepherd yali mu Uganda emyaka ebiri gyokka kyokka ng’ayambibwako banne aba FPUAF yaleka akabonero akakulu ku byobufuzi by’eggwanga.
== Enkyukakyuka ez'akolebwa ==
Okutuuka kwa Sir [[Andrew Cohen (omuddukanya w’emirimu gy’amatwale) .|Andrew Cohen (Gavana wa Uganda, 1952–1957)]] mu Gwoluberyeberye 1952, kwawa embeera ey’okukulaakulana ennyo mu Uganda ey’amatwale. Sir Cohen yakola akakiiko akaali kavunaanyizibwa ku kutunuulira okusaba n'ebyetaago bya balimi era yakkiriza ebisinga obungi. Nga Sir Cohen tannatuuka, waaliwo enkyukakyuka ezeetaagisa ennyo mu Uganda. Okutuuka ku kiseera ekyo ensonga bwezaali zikolebwako kasoobo, okugeza, okutuusa nga 23 Ogwekkumi 1945, Gavana omuggya mu kiseera ekyo, Sir John Hall, y’akkiriza okusunsulwa kw’Abafirika 3 nga bammemba ba [[:en:Uganda_Legislative_Council|LEGCO]] – Olukiiko olubaga n'okuteesa ku mateeka, mu Paalamenti y’ekiseera ekyo ey’amatwale. Okutuuka olwo [[:en:Uganda_Legislative_Council|LEGCO]] yali efugibwa Bazungu. Ababaka ba Africa abasatu abeegatta ku LEGCO baalayizibwa nga 4 Ogwekkumineebiri 1945. Baali: Michael Ernest Kawalya Kaggwa ( [[Katikkiro wa Buganda|Katikiro]], kwe kugamba Katikkiro mu gavumenti ya [[Buganda]] ), Petero Nyangabyaki (Katikiro owa [[:en:Bunyoro|Bunyoro]] ), ne Yekonia Zirabamuzale (Ssaabawandiisi wa [[:en:Busoga|Busoga]] )<ref>'''''"History of Parliament"''''', ''Parliament of Uganda Website''.</ref> LEGCO yatandikibwawo abakulu b’amatwale mu Gwokusatu 1921 era ku ntandikwa y'ennyini kyali kibinja kitono ekyalimu Abazungu: gavana w’amatwale, abakungu bana, n’abatali bakungu 2 abaalondebwa.
== 1952 – UNC yatondebwawo, oluvannyuma n’eyawukana ==
Olw’obuwanguzi nti ensonga z'abalimi ezisinga zaali zikkiriziddwa Sir Andrew Cohen, Ignatius Kangave Musaazi ne Abubaker Kakyama Mayanja baatandikawo ekibiina kya [[:en:Uganda_National_Congress|Uganda National Congress]] party (UNC) ku Ssande nga 2 Ogwokusatu 1952. Ekibiina kino kyali maanyi ga nkyukakyuka mu by'obufuzi mu Uganda ey’amatwale.
Ekibiina kya UNC kyayawukana ne ky'ekolamu ebiwayi kyokka omusingi gwa Uganda okwefuga gwateekebwawo ekibiina kya UNC n’omutandisi waakyo, Ignatius Kangave Musaazi eyafiira mu 1990 ku myaka 85 mu ddwaaliro e Namirembe. Pulezidenti [[Yoweri Museveni|Yoweri Kaguta Museveni]], pulezidenti wa Uganda mu kiseera kino ye muyambi wa IK Musaazi Memorial Foundation. Pulezidenti Museveni yaliwo era yayogera ku Musaazi, mu musomo ogwasooka okutegekebwa nga gwaali gutegekeddwa Omukenkufu George W. Shepherd okujjukira IK Musaazi buli mwaka ku Kampala Sheraton Hotel ku Lwokutaano nga 28 Ogwomwenda 2007.<ref>'''''"Museveni Honours Ignatius Musaazi"''''', Henry Mukasa, ''New Vision'' newspaper (Uganda), 30 September 2007.</ref>
== Obuto bwe n'emirimu gye ==
Musaazi yazaalibwa mu kyalo ekiyitibwa Timuna, okumpi ne Wobulenzi mu Uganda. Yasomera mu [[King's College, Budo|King’s College Budo]] oluvannyuma n’afuna sikaala okusoma essomo ly'eddini erya divinity e Bungereza. Bwe yamaliriza emisomo gye e Bungereza ne bamutegeeza nti yali alina kutikkirwa mu nsi ye Uganda yokka.<ref>'''''"I.K Musaazi jailed 37 imes in pursuit of independence"''''', Kizito Musoke, ''New Vision'' Newspaper (Uganda), 23 June 2012.</ref>
Musaazi yasisinkana Mary Ritah Nansikombi bwe yali mu [[King's College, Budo|King's College Budo]] ate ye yali ku [[Gayaza High School]]. Mu 1936 baagattibwa e Kenya. Baazaala abaana 11. Mary muzzukulu wa [[Apollo Kaggwa|Sir Apolo Kaggwa]] eyali Katikkiro (Ssaabaminisita) mu Gavumenti y'obwakabaka bwa Buganda, era muwala wa Mary ne Sepiriya Kaddumukasa. Ajjukira ebizibu ye ne famire ye byebayitamu olw'obumalirivu bwa bba okulwanirira obwetwaze bwa Uganda: "Omwami wange yasibwa emirundi 37.... yavunaanibwa omusango gw'okulya mu nsi olukwe olw'okutegeka Bannayuganda okujeemera n'okuyeekera abafuzi b'amatwale".<ref>'''''"I never enjoyed my marriage – Nansikombi"''''', ''New Vision'' Newspaper (Uganda), 9 June 2012.</ref>
== Ebijuliziddwa ==
{{Authority control}}{{DEFAULTSORT:Musaazi, Ignatius K.}}
[[Category:Buganda]]
49n7tatp5crb57qlddz0t4q4t30o83z
76763
76762
2026-10-16T19:30:12Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76763
wikitext
text/x-wiki
'''Ignatius Kangave Musaazi''' (1905–1990) ye yatandikawo ekibiina ky’ebyobufuzi ekyasooka mu Uganda. Ekyatuumibwa [[:en:Uganda_National_Congress|Uganda National Congress (UNC)]] nga 2 Ogwokusatu 1952.<ref>{{Cite book |year=2012 |title=Uganda:Building of a Nation |publisher=[[Vision Group]] |isbn=9789970447008 |location=Kampala, Uganda |pages=8–9}}</ref> Musaazi yafuuka pulezidenti waakyo eyasooka, era [[:en:Abu_Mayanja|Abubaker Kakyama Mayanja]] ye yali omuwandiisi w'ekibiina kino eyasooka. Abalala abakulu mu kibiina kino ekya UNC mwalimu [[Apollo Kironde|Apollo K. Kironde]]<ref>Engholm, Geoffrey: '''''"Political Parties and Uganda's Independence"''''', Pages 15–17, ''Transition'', 3 January 1962.</ref> eyali omuwabuzi w’ekibiina kino ku by’amateeka. Nga omwaka 1951 gunaatera okuggwaako, Musaazi yapangisa ekitundu ku mwaliiro ogwa wansi ku nnyumba eyali ku luguudo kati olumanyiddwa nga Musajjalumbwa Road okumpi ne n'Olubiri e Mengo. Ennyumba eno yali ya mugenzi Yakobo Musajjalumbwa eyali omuwanika mu bwakabaka bwa Buganda. Ennyumba eno yafuuka ekifo ekikulu eky’ebyobufuzi era mu 1952 yalaba okuzaalibwa kw’ekibiina kya Uganda National Congress.
== Omuzira w'eggwanga ==
[[File:Freedom_Tree_(Omuti_Gw’Eddembe)_06.jpg|thumb|300x300px|"Omuti ogulaga akabonero k'eddembe" obuwangwa bw'emboozi z'ebyobufuzi mwe bwatandikira mu Uganda. Bannabyabufuzi ab’omu kiseera ekyo nga Ignitious Kangave Nusazi baakuba enkung’aana eziwagira obwetwaze wansi w’omuti guno.]]
I.K. Musaazi omuzira w'eggwanga (1990), era nga kyakkiriziganyibwako nga ye Taata w’eggwanga, lya Uganda mu [[:en:East_Africa|Buvanjuba bwa Africa]], era yaziikibwa Kololo awaziikibwa abazira b'eggwanga (Kololo heroes ground) mu [[Kampala]], ekibuga ekikulu ekya Uganda. Yetaba mu bwegugungo mu Buganda obwaliwo mu 1945 ne 1949<ref>Law, D A: '''''"Buganda in Modern History"''''', P178, ''University of California Press'', 1971.</ref><ref>Shillington, Kevin (Ed): '''''"Encyclopaedia of African History"''''', ''Volume 1 A-G'', P1622, 2005.</ref> ekyavaamu okwokya amayumba ag’abaami ba Buganda abaali bawagira gavumenti z'amatwale.<ref>Byrnes, Rita M (Ed): '''''"A Country Study: Uganda – the Colonial Era: Issue of Independence"''''', ''Washington GPO for the Library of Congress'',1990.</ref> Buganda kitundu kya Uganda, era abantu ba baamu bayitibwa Baganda; era boogera [[Luganda]] .
== Obwegugungo mu Buganda – 1945 ne 1949 ==
Mu bufunze, ensibuko y’obwegugungo mu Buganda obwogeddwako waggulu, eri nti ab'egugunzi baali basaba bino wammanga: (1) eddembe ly’okuyita ku miwendo gy’okutunda ppamba ebweru w’eggwanga eryassibwawo gavumenti y’amatwale ga Bungereza, (2) Okuggyawo obwannannyini bwaba Asia mu kusunsula ppamba – Aba Asia mu Uganda baali baawebwa enkizo esukkulumye nga balina eddembe ery’enjawulo ku kusunsula n'okulongoosa ppamba, (3). Eddembe ly’okubeera n’ababaka baabwe mu gavumenti z’ebitundu era bwe batyo ne bakyusa abaami abaalondebwa Gavumenti y’amatwale ga Bungereza. Ignatius Musaazi yatunuulirwa abafuzi b’amatwale ga Bungereza nga eyali emabega w’obwegugungo buno. Gavana era omuduumizi wa Bungereza mu kiseera ekyo, Sir [[:en:John_Hathorn_Hall|John Hathorn Hall]], obwegugungo buno yabutwala ng’omulimu gw’Abakomunisiti. Yagaana okukkiriza okusaba kwabo abaali b'egugunze.<ref>{{Cite web |last=Nandudu |first=Prossy |date=2025-08-11 |title=Politics: First Ugandan political party founder I.K. Musaazi grandson joins race for Central Youth MP |url=https://www.newvision.co.ug/category/politics/first-ugandan-political-party-founder-ik-musa-NV_216233_082026 |access-date=2026-10-16 |website=New Vision}}</ref>
== Uganda African Farmers Union ewerebwa ==
Musaazi yali yatandikawo ekibiina ekigatta abalimi ekya Uganda African Farmers Union (UAFU) mu 1947 era UAFU ye yanenyezebwa ku lw'obwegugungo obwaliwo mu 1949 era ekyavaamu kwali kuwera kibiina kino. Abawagizi bangi baddukira mu kwekweka. Musaazi yennyini teyali mugenyi mu kkomera ng’abafuzi b’amatwale bagezaako okuyimiriza kaweefube gwe yakola okuleeta enkyukakyuka ng’ayamba abalimi b’Afirika ne Bannayuganda okutwaliza awamu. I.K. Musaazi yatondawo ekibiina ekigatta abalimi mu Afrika ekya Federation of Partnerships of Uganda African Farmers (FPUAF) oluvannyuma lw’okuwera ekibiina kya Uganda African Farmers Union. Yava ku mulimu gwe ogw’obusomesa mu dipatimenti y’ebyenjigiriza, mu kiseera ekyo eyali kolegi ya [[Makerere University, Uganda|Ssettendekero wa Makerere]] (oluvannyuma eyafuuka Ssettendekero wa Makerere), okusobola okuyamba abalimi b’Afirika okuwakanya obutali bwenkanya obwaliwo mu by’obusuubuzi naddala ku ppamba.<ref>{{Cite web |last=Nandudu |first=Prossy |date=2025-08-11 |title=Politics: First Ugandan political party founder I.K. Musaazi grandson joins race for Central Youth MP |url=https://www.newvision.co.ug/category/politics/first-ugandan-political-party-founder-ik-musa-NV_216233_082026 |access-date=2026-10-16 |website=New Vision}}</ref>
== Obuyambi okuva mu LSE ne Fenner Brockway ==
I.K. Musaazi yagenda e London ekye Bungereza mu 1950 n’alwanirira Paalamenti ya Bungereza okuwagira FPUAF n’ebigendererwa byayo. Nga bangi ku bbo mu Paalamenti ya Bungereza eno baamuwagira nga muno mwe mwali ne [https://en.wikipedia.org/wiki/Fenner_Brockway] Fenner Brockway], omubaka wa Paalamenti(MP) mu kibiina kya Labour Party mu Bungereza. Era yafuna obuwagizi okuva mu bagezigezi n'abayivu bangi naddala okuva mu [[:en:London_School_of_Economics|London School of Economics]] (LSE), abaali ab'ekisa era nga bamuwagira. Musaazi bwe yali mu kibuga London, yafuna omukisa okwogera n’abayizi ba LSE era nga mu bano mwalimu Omumerika, George Shepherd eyali amaliriza PhD mu byobufuzi. George Shepherd yakkirizza okuyitibwa kwa Musaazi okuwa obuyambi obw’ekikugu mu FPUAF. Ekigendererwa ekikulu kyali kya kulwanyisa nkola z’ebyobulimi mu Uganda ebyali bitajunye Bafirika ne ziyamba Abaasia n’Abazungu.<ref>Musazi, Ndugga Buagu: '''''"The Untold story of I. K. Musazi’s Shepherd"''''', ''New Vision'' newspaper (Uganda), Wednesday 3 October 2007.</ref>
George W. Shepherd yatuuka mu Uganda mu 1951 ng’alina emyaka 25 gyokka. Okubeerawo kwe mu Uganda tekwayanirizibwa gavumenti ya Bungereza ey’amatwale. Wadde nga Musaazi yali yatunuulirwa dda ng’omuntu akyankalanya gavumenti y’amatwale, George Shepherd ne banne mu FPUAF basobola okutuuka ku buwanguzi ku nsonga eziwerako: (a) baddamu okutereeza ebitabo by’okubala ebya FPUAF, (b) amateeka ga FPUAF gaddamu okuwandiikibwa, (c) ensonga z’entambula ezikwata ku FPUAF ne zigonjoolwa. Ekikulu Shepherd ne banne mu FPUAF baagunjaawo enkola okugonjoola ensonga z’ebyobulimi ezitali za bwenkanya.
Enkola ya Shepherd ey’okutabaganya amawanga yali emu ku bintu ebikulu bye yakola eri Musaazi n’ekibiina kye ekya Federation of Partnerships of Uganda African Farmers (FPUAF), era ne Uganda okutwaliza awamu. Shepherd yali mu Uganda emyaka ebiri gyokka kyokka ng’ayambibwako banne aba FPUAF yaleka akabonero akakulu ku byobufuzi by’eggwanga.
== Enkyukakyuka ez'akolebwa ==
Okutuuka kwa Sir [[Andrew Cohen (omuddukanya w’emirimu gy’amatwale) .|Andrew Cohen (Gavana wa Uganda, 1952–1957)]] mu Gwoluberyeberye 1952, kwawa embeera ey’okukulaakulana ennyo mu Uganda ey’amatwale. Sir Cohen yakola akakiiko akaali kavunaanyizibwa ku kutunuulira okusaba n'ebyetaago bya balimi era yakkiriza ebisinga obungi. Nga Sir Cohen tannatuuka, waaliwo enkyukakyuka ezeetaagisa ennyo mu Uganda. Okutuuka ku kiseera ekyo ensonga bwezaali zikolebwako kasoobo, okugeza, okutuusa nga 23 Ogwekkumi 1945, Gavana omuggya mu kiseera ekyo, Sir John Hall, y’akkiriza okusunsulwa kw’Abafirika 3 nga bammemba ba [[:en:Uganda_Legislative_Council|LEGCO]] – Olukiiko olubaga n'okuteesa ku mateeka, mu Paalamenti y’ekiseera ekyo ey’amatwale. Okutuuka olwo [[:en:Uganda_Legislative_Council|LEGCO]] yali efugibwa Bazungu. Ababaka ba Africa abasatu abeegatta ku LEGCO baalayizibwa nga 4 Ogwekkumineebiri 1945. Baali: Michael Ernest Kawalya Kaggwa ( [[Katikkiro wa Buganda|Katikiro]], kwe kugamba Katikkiro mu gavumenti ya [[Buganda]] ), Petero Nyangabyaki (Katikiro owa [[:en:Bunyoro|Bunyoro]] ), ne Yekonia Zirabamuzale (Ssaabawandiisi wa [[:en:Busoga|Busoga]] )<ref>'''''"History of Parliament"''''', ''Parliament of Uganda Website''.</ref> LEGCO yatandikibwawo abakulu b’amatwale mu Gwokusatu 1921 era ku ntandikwa y'ennyini kyali kibinja kitono ekyalimu Abazungu: gavana w’amatwale, abakungu bana, n’abatali bakungu 2 abaalondebwa.
== 1952 – UNC yatondebwawo, oluvannyuma n’eyawukana ==
Olw’obuwanguzi nti ensonga z'abalimi ezisinga zaali zikkiriziddwa Sir Andrew Cohen, Ignatius Kangave Musaazi ne Abubaker Kakyama Mayanja baatandikawo ekibiina kya [[:en:Uganda_National_Congress|Uganda National Congress]] party (UNC) ku Ssande nga 2 Ogwokusatu 1952. Ekibiina kino kyali maanyi ga nkyukakyuka mu by'obufuzi mu Uganda ey’amatwale.
Ekibiina kya UNC kyayawukana ne ky'ekolamu ebiwayi kyokka omusingi gwa Uganda okwefuga gwateekebwawo ekibiina kya UNC n’omutandisi waakyo, Ignatius Kangave Musaazi eyafiira mu 1990 ku myaka 85 mu ddwaaliro e Namirembe. Pulezidenti [[Yoweri Museveni|Yoweri Kaguta Museveni]], pulezidenti wa Uganda mu kiseera kino ye muyambi wa IK Musaazi Memorial Foundation. Pulezidenti Museveni yaliwo era yayogera ku Musaazi, mu musomo ogwasooka okutegekebwa nga gwaali gutegekeddwa Omukenkufu George W. Shepherd okujjukira IK Musaazi buli mwaka ku Kampala Sheraton Hotel ku Lwokutaano nga 28 Ogwomwenda 2007.<ref>'''''"Museveni Honours Ignatius Musaazi"''''', Henry Mukasa, ''New Vision'' newspaper (Uganda), 30 September 2007.</ref>
== Obuto bwe n'emirimu gye ==
Musaazi yazaalibwa mu kyalo ekiyitibwa Timuna, okumpi ne Wobulenzi mu Uganda. Yasomera mu [[King's College, Budo|King’s College Budo]] oluvannyuma n’afuna sikaala okusoma essomo ly'eddini erya divinity e Bungereza. Bwe yamaliriza emisomo gye e Bungereza ne bamutegeeza nti yali alina kutikkirwa mu nsi ye Uganda yokka.<ref>'''''"I.K Musaazi jailed 37 imes in pursuit of independence"''''', Kizito Musoke, ''New Vision'' Newspaper (Uganda), 23 June 2012.</ref>
Musaazi yasisinkana Mary Ritah Nansikombi bwe yali mu [[King's College, Budo|King's College Budo]] ate ye yali ku [[Gayaza High School]]. Mu 1936 baagattibwa e Kenya. Baazaala abaana 11. Mary muzzukulu wa [[Apollo Kaggwa|Sir Apolo Kaggwa]] eyali Katikkiro (Ssaabaminisita) mu Gavumenti y'obwakabaka bwa Buganda, era muwala wa Mary ne Sepiriya Kaddumukasa. Ajjukira ebizibu ye ne famire ye byebayitamu olw'obumalirivu bwa bba okulwanirira obwetwaze bwa Uganda: "Omwami wange yasibwa emirundi 37.... yavunaanibwa omusango gw'okulya mu nsi olukwe olw'okutegeka Bannayuganda okujeemera n'okuyeekera abafuzi b'amatwale".<ref>'''''"I never enjoyed my marriage – Nansikombi"''''', ''New Vision'' Newspaper (Uganda), 9 June 2012.</ref>
== Ebijuliziddwa ==
{{Authority control}}{{DEFAULTSORT:Musaazi, Ignatius K.}}
[[Category:Buganda]]
6ilr01k836uwl8z84669xsibfr4apy6
76764
76763
2026-10-16T19:30:40Z
Thomas Eddie Irigei
11996
https://ntv.co.ug/news/kangave-ignatius-musaazi-ugandas-freedom-pioneer
76764
wikitext
text/x-wiki
'''Ignatius Kangave Musaazi''' (1905–1990) ye yatandikawo ekibiina ky’ebyobufuzi ekyasooka mu Uganda. Ekyatuumibwa [[:en:Uganda_National_Congress|Uganda National Congress (UNC)]] nga 2 Ogwokusatu 1952.<ref>{{Cite book |year=2012 |title=Uganda:Building of a Nation |publisher=[[Vision Group]] |isbn=9789970447008 |location=Kampala, Uganda |pages=8–9}}</ref> Musaazi yafuuka pulezidenti waakyo eyasooka, era [[:en:Abu_Mayanja|Abubaker Kakyama Mayanja]] ye yali omuwandiisi w'ekibiina kino eyasooka. Abalala abakulu mu kibiina kino ekya UNC mwalimu [[Apollo Kironde|Apollo K. Kironde]]<ref>Engholm, Geoffrey: '''''"Political Parties and Uganda's Independence"''''', Pages 15–17, ''Transition'', 3 January 1962.</ref> eyali omuwabuzi w’ekibiina kino ku by’amateeka. Nga omwaka 1951 gunaatera okuggwaako, Musaazi yapangisa ekitundu ku mwaliiro ogwa wansi ku nnyumba eyali ku luguudo kati olumanyiddwa nga Musajjalumbwa Road okumpi ne n'Olubiri e Mengo. Ennyumba eno yali ya mugenzi Yakobo Musajjalumbwa eyali omuwanika mu bwakabaka bwa Buganda. Ennyumba eno yafuuka ekifo ekikulu eky’ebyobufuzi era mu 1952 yalaba okuzaalibwa kw’ekibiina kya Uganda National Congress.
== Omuzira w'eggwanga ==
[[File:Freedom_Tree_(Omuti_Gw’Eddembe)_06.jpg|thumb|300x300px|"Omuti ogulaga akabonero k'eddembe" obuwangwa bw'emboozi z'ebyobufuzi mwe bwatandikira mu Uganda. Bannabyabufuzi ab’omu kiseera ekyo nga Ignitious Kangave Nusazi baakuba enkung’aana eziwagira obwetwaze wansi w’omuti guno.]]
I.K. Musaazi omuzira w'eggwanga (1990), era nga kyakkiriziganyibwako nga ye Taata w’eggwanga, lya Uganda mu [[:en:East_Africa|Buvanjuba bwa Africa]], era yaziikibwa Kololo awaziikibwa abazira b'eggwanga (Kololo heroes ground) mu [[Kampala]], ekibuga ekikulu ekya Uganda. Yetaba mu bwegugungo mu Buganda obwaliwo mu 1945 ne 1949<ref>Law, D A: '''''"Buganda in Modern History"''''', P178, ''University of California Press'', 1971.</ref><ref>Shillington, Kevin (Ed): '''''"Encyclopaedia of African History"''''', ''Volume 1 A-G'', P1622, 2005.</ref> ekyavaamu okwokya amayumba ag’abaami ba Buganda abaali bawagira gavumenti z'amatwale.<ref>Byrnes, Rita M (Ed): '''''"A Country Study: Uganda – the Colonial Era: Issue of Independence"''''', ''Washington GPO for the Library of Congress'',1990.</ref> Buganda kitundu kya Uganda, era abantu ba baamu bayitibwa Baganda; era boogera [[Luganda]] .
== Obwegugungo mu Buganda – 1945 ne 1949 ==
Mu bufunze, ensibuko y’obwegugungo mu Buganda obwogeddwako waggulu, eri nti ab'egugunzi baali basaba bino wammanga: (1) eddembe ly’okuyita ku miwendo gy’okutunda ppamba ebweru w’eggwanga eryassibwawo gavumenti y’amatwale ga Bungereza, (2) Okuggyawo obwannannyini bwaba Asia mu kusunsula ppamba – Aba Asia mu Uganda baali baawebwa enkizo esukkulumye nga balina eddembe ery’enjawulo ku kusunsula n'okulongoosa ppamba, (3). Eddembe ly’okubeera n’ababaka baabwe mu gavumenti z’ebitundu era bwe batyo ne bakyusa abaami abaalondebwa Gavumenti y’amatwale ga Bungereza. Ignatius Musaazi yatunuulirwa abafuzi b’amatwale ga Bungereza nga eyali emabega w’obwegugungo buno. Gavana era omuduumizi wa Bungereza mu kiseera ekyo, Sir [[:en:John_Hathorn_Hall|John Hathorn Hall]], obwegugungo buno yabutwala ng’omulimu gw’Abakomunisiti. Yagaana okukkiriza okusaba kwabo abaali b'egugunze.<ref>{{Cite web |last=Nandudu |first=Prossy |date=2025-08-11 |title=Politics: First Ugandan political party founder I.K. Musaazi grandson joins race for Central Youth MP |url=https://www.newvision.co.ug/category/politics/first-ugandan-political-party-founder-ik-musa-NV_216233_082026 |access-date=2026-10-16 |website=New Vision}}</ref>
== Uganda African Farmers Union ewerebwa ==
Musaazi yali yatandikawo ekibiina ekigatta abalimi ekya Uganda African Farmers Union (UAFU) mu 1947 era UAFU ye yanenyezebwa ku lw'obwegugungo obwaliwo mu 1949 era ekyavaamu kwali kuwera kibiina kino. Abawagizi bangi baddukira mu kwekweka. Musaazi yennyini teyali mugenyi mu kkomera ng’abafuzi b’amatwale bagezaako okuyimiriza kaweefube gwe yakola okuleeta enkyukakyuka ng’ayamba abalimi b’Afirika ne Bannayuganda okutwaliza awamu. I.K. Musaazi yatondawo ekibiina ekigatta abalimi mu Afrika ekya Federation of Partnerships of Uganda African Farmers (FPUAF) oluvannyuma lw’okuwera ekibiina kya Uganda African Farmers Union. Yava ku mulimu gwe ogw’obusomesa mu dipatimenti y’ebyenjigiriza, mu kiseera ekyo eyali kolegi ya [[Makerere University, Uganda|Ssettendekero wa Makerere]] (oluvannyuma eyafuuka Ssettendekero wa Makerere), okusobola okuyamba abalimi b’Afirika okuwakanya obutali bwenkanya obwaliwo mu by’obusuubuzi naddala ku ppamba.<ref>{{Cite web |last=Nandudu |first=Prossy |date=2025-08-11 |title=Politics: First Ugandan political party founder I.K. Musaazi grandson joins race for Central Youth MP |url=https://www.newvision.co.ug/category/politics/first-ugandan-political-party-founder-ik-musa-NV_216233_082026 |access-date=2026-10-16 |website=New Vision}}</ref>
== Obuyambi okuva mu LSE ne Fenner Brockway ==
I.K. Musaazi yagenda e London ekye Bungereza mu 1950 n’alwanirira Paalamenti ya Bungereza okuwagira FPUAF n’ebigendererwa byayo. Nga bangi ku bbo mu Paalamenti ya Bungereza eno baamuwagira nga muno mwe mwali ne [https://en.wikipedia.org/wiki/Fenner_Brockway] Fenner Brockway], omubaka wa Paalamenti(MP) mu kibiina kya Labour Party mu Bungereza. Era yafuna obuwagizi okuva mu bagezigezi n'abayivu bangi naddala okuva mu [[:en:London_School_of_Economics|London School of Economics]] (LSE), abaali ab'ekisa era nga bamuwagira. Musaazi bwe yali mu kibuga London, yafuna omukisa okwogera n’abayizi ba LSE era nga mu bano mwalimu Omumerika, George Shepherd eyali amaliriza PhD mu byobufuzi. George Shepherd yakkirizza okuyitibwa kwa Musaazi okuwa obuyambi obw’ekikugu mu FPUAF. Ekigendererwa ekikulu kyali kya kulwanyisa nkola z’ebyobulimi mu Uganda ebyali bitajunye Bafirika ne ziyamba Abaasia n’Abazungu.<ref>Musazi, Ndugga Buagu: '''''"The Untold story of I. K. Musazi’s Shepherd"''''', ''New Vision'' newspaper (Uganda), Wednesday 3 October 2007.</ref>
George W. Shepherd yatuuka mu Uganda mu 1951 ng’alina emyaka 25 gyokka. Okubeerawo kwe mu Uganda tekwayanirizibwa gavumenti ya Bungereza ey’amatwale. Wadde nga Musaazi yali yatunuulirwa dda ng’omuntu akyankalanya gavumenti y’amatwale, George Shepherd ne banne mu FPUAF basobola okutuuka ku buwanguzi ku nsonga eziwerako: (a) baddamu okutereeza ebitabo by’okubala ebya FPUAF, (b) amateeka ga FPUAF gaddamu okuwandiikibwa, (c) ensonga z’entambula ezikwata ku FPUAF ne zigonjoolwa. Ekikulu Shepherd ne banne mu FPUAF baagunjaawo enkola okugonjoola ensonga z’ebyobulimi ezitali za bwenkanya.<ref>{{Cite web |last=Namyalo |first=Gladys |date=2025-10-09 |title=Kangave Ignatius Musaazi: Uganda’s freedom pioneer |url=https://ntv.co.ug/news/kangave-ignatius-musaazi-ugandas-freedom-pioneer |access-date=2026-10-16 |website=NTV Uganda |language=en-US}}</ref>
Enkola ya Shepherd ey’okutabaganya amawanga yali emu ku bintu ebikulu bye yakola eri Musaazi n’ekibiina kye ekya Federation of Partnerships of Uganda African Farmers (FPUAF), era ne Uganda okutwaliza awamu. Shepherd yali mu Uganda emyaka ebiri gyokka kyokka ng’ayambibwako banne aba FPUAF yaleka akabonero akakulu ku byobufuzi by’eggwanga.
== Enkyukakyuka ez'akolebwa ==
Okutuuka kwa Sir [[Andrew Cohen (omuddukanya w’emirimu gy’amatwale) .|Andrew Cohen (Gavana wa Uganda, 1952–1957)]] mu Gwoluberyeberye 1952, kwawa embeera ey’okukulaakulana ennyo mu Uganda ey’amatwale. Sir Cohen yakola akakiiko akaali kavunaanyizibwa ku kutunuulira okusaba n'ebyetaago bya balimi era yakkiriza ebisinga obungi. Nga Sir Cohen tannatuuka, waaliwo enkyukakyuka ezeetaagisa ennyo mu Uganda. Okutuuka ku kiseera ekyo ensonga bwezaali zikolebwako kasoobo, okugeza, okutuusa nga 23 Ogwekkumi 1945, Gavana omuggya mu kiseera ekyo, Sir John Hall, y’akkiriza okusunsulwa kw’Abafirika 3 nga bammemba ba [[:en:Uganda_Legislative_Council|LEGCO]] – Olukiiko olubaga n'okuteesa ku mateeka, mu Paalamenti y’ekiseera ekyo ey’amatwale. Okutuuka olwo [[:en:Uganda_Legislative_Council|LEGCO]] yali efugibwa Bazungu. Ababaka ba Africa abasatu abeegatta ku LEGCO baalayizibwa nga 4 Ogwekkumineebiri 1945. Baali: Michael Ernest Kawalya Kaggwa ( [[Katikkiro wa Buganda|Katikiro]], kwe kugamba Katikkiro mu gavumenti ya [[Buganda]] ), Petero Nyangabyaki (Katikiro owa [[:en:Bunyoro|Bunyoro]] ), ne Yekonia Zirabamuzale (Ssaabawandiisi wa [[:en:Busoga|Busoga]] )<ref>'''''"History of Parliament"''''', ''Parliament of Uganda Website''.</ref> LEGCO yatandikibwawo abakulu b’amatwale mu Gwokusatu 1921 era ku ntandikwa y'ennyini kyali kibinja kitono ekyalimu Abazungu: gavana w’amatwale, abakungu bana, n’abatali bakungu 2 abaalondebwa.
== 1952 – UNC yatondebwawo, oluvannyuma n’eyawukana ==
Olw’obuwanguzi nti ensonga z'abalimi ezisinga zaali zikkiriziddwa Sir Andrew Cohen, Ignatius Kangave Musaazi ne Abubaker Kakyama Mayanja baatandikawo ekibiina kya [[:en:Uganda_National_Congress|Uganda National Congress]] party (UNC) ku Ssande nga 2 Ogwokusatu 1952. Ekibiina kino kyali maanyi ga nkyukakyuka mu by'obufuzi mu Uganda ey’amatwale.
Ekibiina kya UNC kyayawukana ne ky'ekolamu ebiwayi kyokka omusingi gwa Uganda okwefuga gwateekebwawo ekibiina kya UNC n’omutandisi waakyo, Ignatius Kangave Musaazi eyafiira mu 1990 ku myaka 85 mu ddwaaliro e Namirembe. Pulezidenti [[Yoweri Museveni|Yoweri Kaguta Museveni]], pulezidenti wa Uganda mu kiseera kino ye muyambi wa IK Musaazi Memorial Foundation. Pulezidenti Museveni yaliwo era yayogera ku Musaazi, mu musomo ogwasooka okutegekebwa nga gwaali gutegekeddwa Omukenkufu George W. Shepherd okujjukira IK Musaazi buli mwaka ku Kampala Sheraton Hotel ku Lwokutaano nga 28 Ogwomwenda 2007.<ref>'''''"Museveni Honours Ignatius Musaazi"''''', Henry Mukasa, ''New Vision'' newspaper (Uganda), 30 September 2007.</ref>
== Obuto bwe n'emirimu gye ==
Musaazi yazaalibwa mu kyalo ekiyitibwa Timuna, okumpi ne Wobulenzi mu Uganda. Yasomera mu [[King's College, Budo|King’s College Budo]] oluvannyuma n’afuna sikaala okusoma essomo ly'eddini erya divinity e Bungereza. Bwe yamaliriza emisomo gye e Bungereza ne bamutegeeza nti yali alina kutikkirwa mu nsi ye Uganda yokka.<ref>'''''"I.K Musaazi jailed 37 imes in pursuit of independence"''''', Kizito Musoke, ''New Vision'' Newspaper (Uganda), 23 June 2012.</ref>
Musaazi yasisinkana Mary Ritah Nansikombi bwe yali mu [[King's College, Budo|King's College Budo]] ate ye yali ku [[Gayaza High School]]. Mu 1936 baagattibwa e Kenya. Baazaala abaana 11. Mary muzzukulu wa [[Apollo Kaggwa|Sir Apolo Kaggwa]] eyali Katikkiro (Ssaabaminisita) mu Gavumenti y'obwakabaka bwa Buganda, era muwala wa Mary ne Sepiriya Kaddumukasa. Ajjukira ebizibu ye ne famire ye byebayitamu olw'obumalirivu bwa bba okulwanirira obwetwaze bwa Uganda: "Omwami wange yasibwa emirundi 37.... yavunaanibwa omusango gw'okulya mu nsi olukwe olw'okutegeka Bannayuganda okujeemera n'okuyeekera abafuzi b'amatwale".<ref>'''''"I never enjoyed my marriage – Nansikombi"''''', ''New Vision'' Newspaper (Uganda), 9 June 2012.</ref>
== Ebijuliziddwa ==
{{Authority control}}{{DEFAULTSORT:Musaazi, Ignatius K.}}
[[Category:Buganda]]
s15nutl5iqv2qo7yu9gl2o77fc4tguh
76765
76764
2026-10-16T19:31:39Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76765
wikitext
text/x-wiki
'''Ignatius Kangave Musaazi''' (1905–1990) ye yatandikawo ekibiina ky’ebyobufuzi ekyasooka mu Uganda. Ekyatuumibwa [[:en:Uganda_National_Congress|Uganda National Congress (UNC)]] nga 2 Ogwokusatu 1952.<ref>{{Cite book |year=2012 |title=Uganda:Building of a Nation |publisher=[[Vision Group]] |isbn=9789970447008 |location=Kampala, Uganda |pages=8–9}}</ref> Musaazi yafuuka pulezidenti waakyo eyasooka, era [[:en:Abu_Mayanja|Abubaker Kakyama Mayanja]] ye yali omuwandiisi w'ekibiina kino eyasooka. Abalala abakulu mu kibiina kino ekya UNC mwalimu [[Apollo Kironde|Apollo K. Kironde]]<ref>Engholm, Geoffrey: '''''"Political Parties and Uganda's Independence"''''', Pages 15–17, ''Transition'', 3 January 1962.</ref> eyali omuwabuzi w’ekibiina kino ku by’amateeka. Nga omwaka 1951 gunaatera okuggwaako, Musaazi yapangisa ekitundu ku mwaliiro ogwa wansi ku nnyumba eyali ku luguudo kati olumanyiddwa nga Musajjalumbwa Road okumpi ne n'Olubiri e Mengo. Ennyumba eno yali ya mugenzi Yakobo Musajjalumbwa eyali omuwanika mu bwakabaka bwa Buganda. Ennyumba eno yafuuka ekifo ekikulu eky’ebyobufuzi era mu 1952 yalaba okuzaalibwa kw’ekibiina kya Uganda National Congress.
== Omuzira w'eggwanga ==
[[File:Freedom_Tree_(Omuti_Gw’Eddembe)_06.jpg|thumb|300x300px|"Omuti ogulaga akabonero k'eddembe" obuwangwa bw'emboozi z'ebyobufuzi mwe bwatandikira mu Uganda. Bannabyabufuzi ab’omu kiseera ekyo nga Ignitious Kangave Nusazi baakuba enkung’aana eziwagira obwetwaze wansi w’omuti guno.]]
I.K. Musaazi omuzira w'eggwanga (1990), era nga kyakkiriziganyibwako nga ye Taata w’eggwanga, lya Uganda mu [[:en:East_Africa|Buvanjuba bwa Africa]], era yaziikibwa Kololo awaziikibwa abazira b'eggwanga (Kololo heroes ground) mu [[Kampala]], ekibuga ekikulu ekya Uganda. Yetaba mu bwegugungo mu Buganda obwaliwo mu 1945 ne 1949<ref>Law, D A: '''''"Buganda in Modern History"''''', P178, ''University of California Press'', 1971.</ref><ref>Shillington, Kevin (Ed): '''''"Encyclopaedia of African History"''''', ''Volume 1 A-G'', P1622, 2005.</ref> ekyavaamu okwokya amayumba ag’abaami ba Buganda abaali bawagira gavumenti z'amatwale.<ref>Byrnes, Rita M (Ed): '''''"A Country Study: Uganda – the Colonial Era: Issue of Independence"''''', ''Washington GPO for the Library of Congress'',1990.</ref> Buganda kitundu kya Uganda, era abantu ba baamu bayitibwa Baganda; era boogera [[Luganda]] .
== Obwegugungo mu Buganda – 1945 ne 1949 ==
Mu bufunze, ensibuko y’obwegugungo mu Buganda obwogeddwako waggulu, eri nti ab'egugunzi baali basaba bino wammanga: (1) eddembe ly’okuyita ku miwendo gy’okutunda ppamba ebweru w’eggwanga eryassibwawo gavumenti y’amatwale ga Bungereza, (2) Okuggyawo obwannannyini bwaba Asia mu kusunsula ppamba – Aba Asia mu Uganda baali baawebwa enkizo esukkulumye nga balina eddembe ery’enjawulo ku kusunsula n'okulongoosa ppamba, (3). Eddembe ly’okubeera n’ababaka baabwe mu gavumenti z’ebitundu era bwe batyo ne bakyusa abaami abaalondebwa Gavumenti y’amatwale ga Bungereza. Ignatius Musaazi yatunuulirwa abafuzi b’amatwale ga Bungereza nga eyali emabega w’obwegugungo buno. Gavana era omuduumizi wa Bungereza mu kiseera ekyo, Sir [[:en:John_Hathorn_Hall|John Hathorn Hall]], obwegugungo buno yabutwala ng’omulimu gw’Abakomunisiti. Yagaana okukkiriza okusaba kwabo abaali b'egugunze.<ref>{{Cite web |last=Nandudu |first=Prossy |date=2025-08-11 |title=Politics: First Ugandan political party founder I.K. Musaazi grandson joins race for Central Youth MP |url=https://www.newvision.co.ug/category/politics/first-ugandan-political-party-founder-ik-musa-NV_216233_082026 |access-date=2026-10-16 |website=New Vision}}</ref>
== Uganda African Farmers Union ewerebwa ==
Musaazi yali yatandikawo ekibiina ekigatta abalimi ekya Uganda African Farmers Union (UAFU) mu 1947 era UAFU ye yanenyezebwa ku lw'obwegugungo obwaliwo mu 1949 era ekyavaamu kwali kuwera kibiina kino. Abawagizi bangi baddukira mu kwekweka. Musaazi yennyini teyali mugenyi mu kkomera ng’abafuzi b’amatwale bagezaako okuyimiriza kaweefube gwe yakola okuleeta enkyukakyuka ng’ayamba abalimi b’Afirika ne Bannayuganda okutwaliza awamu. I.K. Musaazi yatondawo ekibiina ekigatta abalimi mu Afrika ekya Federation of Partnerships of Uganda African Farmers (FPUAF) oluvannyuma lw’okuwera ekibiina kya Uganda African Farmers Union. Yava ku mulimu gwe ogw’obusomesa mu dipatimenti y’ebyenjigiriza, mu kiseera ekyo eyali kolegi ya [[Makerere University, Uganda|Ssettendekero wa Makerere]] (oluvannyuma eyafuuka Ssettendekero wa Makerere), okusobola okuyamba abalimi b’Afirika okuwakanya obutali bwenkanya obwaliwo mu by’obusuubuzi naddala ku ppamba.<ref>{{Cite web |last=Nandudu |first=Prossy |date=2025-08-11 |title=Politics: First Ugandan political party founder I.K. Musaazi grandson joins race for Central Youth MP |url=https://www.newvision.co.ug/category/politics/first-ugandan-political-party-founder-ik-musa-NV_216233_082026 |access-date=2026-10-16 |website=New Vision}}</ref>
== Obuyambi okuva mu LSE ne Fenner Brockway ==
I.K. Musaazi yagenda e London ekye Bungereza mu 1950 n’alwanirira Paalamenti ya Bungereza okuwagira FPUAF n’ebigendererwa byayo. Nga bangi ku bbo mu Paalamenti ya Bungereza eno baamuwagira nga muno mwe mwali ne [https://en.wikipedia.org/wiki/Fenner_Brockway] Fenner Brockway], omubaka wa Paalamenti(MP) mu kibiina kya Labour Party mu Bungereza. Era yafuna obuwagizi okuva mu bagezigezi n'abayivu bangi naddala okuva mu [[:en:London_School_of_Economics|London School of Economics]] (LSE), abaali ab'ekisa era nga bamuwagira. Musaazi bwe yali mu kibuga London, yafuna omukisa okwogera n’abayizi ba LSE era nga mu bano mwalimu Omumerika, George Shepherd eyali amaliriza PhD mu byobufuzi. George Shepherd yakkirizza okuyitibwa kwa Musaazi okuwa obuyambi obw’ekikugu mu FPUAF. Ekigendererwa ekikulu kyali kya kulwanyisa nkola z’ebyobulimi mu Uganda ebyali bitajunye Bafirika ne ziyamba Abaasia n’Abazungu.<ref>Musazi, Ndugga Buagu: '''''"The Untold story of I. K. Musazi’s Shepherd"''''', ''New Vision'' newspaper (Uganda), Wednesday 3 October 2007.</ref>
George W. Shepherd yatuuka mu Uganda mu 1951 ng’alina emyaka 25 gyokka. Okubeerawo kwe mu Uganda tekwayanirizibwa gavumenti ya Bungereza ey’amatwale. Wadde nga Musaazi yali yatunuulirwa dda ng’omuntu akyankalanya gavumenti y’amatwale, George Shepherd ne banne mu FPUAF basobola okutuuka ku buwanguzi ku nsonga eziwerako: (a) baddamu okutereeza ebitabo by’okubala ebya FPUAF, (b) amateeka ga FPUAF gaddamu okuwandiikibwa, (c) ensonga z’entambula ezikwata ku FPUAF ne zigonjoolwa. Ekikulu Shepherd ne banne mu FPUAF baagunjaawo enkola okugonjoola ensonga z’ebyobulimi ezitali za bwenkanya.<ref>{{Cite web |last=Namyalo |first=Gladys |date=2025-10-09 |title=Kangave Ignatius Musaazi: Uganda’s freedom pioneer |url=https://ntv.co.ug/news/kangave-ignatius-musaazi-ugandas-freedom-pioneer |access-date=2026-10-16 |website=NTV Uganda |language=en-US}}</ref>
Enkola ya Shepherd ey’okutabaganya amawanga yali emu ku bintu ebikulu bye yakola eri Musaazi n’ekibiina kye ekya Federation of Partnerships of Uganda African Farmers (FPUAF), era ne Uganda okutwaliza awamu. Shepherd yali mu Uganda emyaka ebiri gyokka kyokka ng’ayambibwako banne aba FPUAF yaleka akabonero akakulu ku byobufuzi by’eggwanga.
== Enkyukakyuka ez'akolebwa ==
Okutuuka kwa Sir [[Andrew Cohen (omuddukanya w’emirimu gy’amatwale) .|Andrew Cohen (Gavana wa Uganda, 1952–1957)]] mu Gwoluberyeberye 1952, kwawa embeera ey’okukulaakulana ennyo mu Uganda ey’amatwale. Sir Cohen yakola akakiiko akaali kavunaanyizibwa ku kutunuulira okusaba n'ebyetaago bya balimi era yakkiriza ebisinga obungi. Nga Sir Cohen tannatuuka, waaliwo enkyukakyuka ezeetaagisa ennyo mu Uganda. Okutuuka ku kiseera ekyo ensonga bwezaali zikolebwako kasoobo, okugeza, okutuusa nga 23 Ogwekkumi 1945, Gavana omuggya mu kiseera ekyo, Sir John Hall, y’akkiriza okusunsulwa kw’Abafirika 3 nga bammemba ba [[:en:Uganda_Legislative_Council|LEGCO]] – Olukiiko olubaga n'okuteesa ku mateeka, mu Paalamenti y’ekiseera ekyo ey’amatwale. Okutuuka olwo [[:en:Uganda_Legislative_Council|LEGCO]] yali efugibwa Bazungu. Ababaka ba Africa abasatu abeegatta ku LEGCO baalayizibwa nga 4 Ogwekkumineebiri 1945. Baali: Michael Ernest Kawalya Kaggwa ( [[Katikkiro wa Buganda|Katikiro]], kwe kugamba Katikkiro mu gavumenti ya [[Buganda]] ), Petero Nyangabyaki (Katikiro owa [[:en:Bunyoro|Bunyoro]] ), ne Yekonia Zirabamuzale (Ssaabawandiisi wa [[:en:Busoga|Busoga]] )<ref>'''''"History of Parliament"''''', ''Parliament of Uganda Website''.</ref> LEGCO yatandikibwawo abakulu b’amatwale mu Gwokusatu 1921 era ku ntandikwa y'ennyini kyali kibinja kitono ekyalimu Abazungu: gavana w’amatwale, abakungu bana, n’abatali bakungu 2 abaalondebwa.
== 1952 – UNC yatondebwawo, oluvannyuma n’eyawukana ==
Olw’obuwanguzi nti ensonga z'abalimi ezisinga zaali zikkiriziddwa Sir Andrew Cohen, Ignatius Kangave Musaazi ne Abubaker Kakyama Mayanja baatandikawo ekibiina kya [[:en:Uganda_National_Congress|Uganda National Congress]] party (UNC) ku Ssande nga 2 Ogwokusatu 1952. Ekibiina kino kyali maanyi ga nkyukakyuka mu by'obufuzi mu Uganda ey’amatwale.<ref>{{Cite web |last=Namyalo |first=Gladys |date=2025-10-09 |title=Kangave Ignatius Musaazi: Uganda’s freedom pioneer |url=https://ntv.co.ug/news/kangave-ignatius-musaazi-ugandas-freedom-pioneer |access-date=2026-10-16 |website=NTV Uganda |language=en-US}}</ref>
Ekibiina kya UNC kyayawukana ne ky'ekolamu ebiwayi kyokka omusingi gwa Uganda okwefuga gwateekebwawo ekibiina kya UNC n’omutandisi waakyo, Ignatius Kangave Musaazi eyafiira mu 1990 ku myaka 85 mu ddwaaliro e Namirembe. Pulezidenti [[Yoweri Museveni|Yoweri Kaguta Museveni]], pulezidenti wa Uganda mu kiseera kino ye muyambi wa IK Musaazi Memorial Foundation. Pulezidenti Museveni yaliwo era yayogera ku Musaazi, mu musomo ogwasooka okutegekebwa nga gwaali gutegekeddwa Omukenkufu George W. Shepherd okujjukira IK Musaazi buli mwaka ku Kampala Sheraton Hotel ku Lwokutaano nga 28 Ogwomwenda 2007.<ref>'''''"Museveni Honours Ignatius Musaazi"''''', Henry Mukasa, ''New Vision'' newspaper (Uganda), 30 September 2007.</ref>
== Obuto bwe n'emirimu gye ==
Musaazi yazaalibwa mu kyalo ekiyitibwa Timuna, okumpi ne Wobulenzi mu Uganda. Yasomera mu [[King's College, Budo|King’s College Budo]] oluvannyuma n’afuna sikaala okusoma essomo ly'eddini erya divinity e Bungereza. Bwe yamaliriza emisomo gye e Bungereza ne bamutegeeza nti yali alina kutikkirwa mu nsi ye Uganda yokka.<ref>'''''"I.K Musaazi jailed 37 imes in pursuit of independence"''''', Kizito Musoke, ''New Vision'' Newspaper (Uganda), 23 June 2012.</ref>
Musaazi yasisinkana Mary Ritah Nansikombi bwe yali mu [[King's College, Budo|King's College Budo]] ate ye yali ku [[Gayaza High School]]. Mu 1936 baagattibwa e Kenya. Baazaala abaana 11. Mary muzzukulu wa [[Apollo Kaggwa|Sir Apolo Kaggwa]] eyali Katikkiro (Ssaabaminisita) mu Gavumenti y'obwakabaka bwa Buganda, era muwala wa Mary ne Sepiriya Kaddumukasa. Ajjukira ebizibu ye ne famire ye byebayitamu olw'obumalirivu bwa bba okulwanirira obwetwaze bwa Uganda: "Omwami wange yasibwa emirundi 37.... yavunaanibwa omusango gw'okulya mu nsi olukwe olw'okutegeka Bannayuganda okujeemera n'okuyeekera abafuzi b'amatwale".<ref>'''''"I never enjoyed my marriage – Nansikombi"''''', ''New Vision'' Newspaper (Uganda), 9 June 2012.</ref>
== Ebijuliziddwa ==
{{Authority control}}{{DEFAULTSORT:Musaazi, Ignatius K.}}
[[Category:Buganda]]
bayyjupy1ecyus60z6d280zwek41u9v
76766
76765
2026-10-16T19:32:15Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
76766
wikitext
text/x-wiki
'''Ignatius Kangave Musaazi''' (1905–1990) ye yatandikawo ekibiina ky’ebyobufuzi ekyasooka mu Uganda. Ekyatuumibwa [[:en:Uganda_National_Congress|Uganda National Congress (UNC)]] nga 2 Ogwokusatu 1952.<ref>{{Cite book |year=2012 |title=Uganda:Building of a Nation |publisher=[[Vision Group]] |isbn=9789970447008 |location=Kampala, Uganda |pages=8–9}}</ref> Musaazi yafuuka pulezidenti waakyo eyasooka, era [[:en:Abu_Mayanja|Abubaker Kakyama Mayanja]] ye yali omuwandiisi w'ekibiina kino eyasooka. Abalala abakulu mu kibiina kino ekya UNC mwalimu [[Apollo Kironde|Apollo K. Kironde]]<ref>Engholm, Geoffrey: '''''"Political Parties and Uganda's Independence"''''', Pages 15–17, ''Transition'', 3 January 1962.</ref> eyali omuwabuzi w’ekibiina kino ku by’amateeka. Nga omwaka 1951 gunaatera okuggwaako, Musaazi yapangisa ekitundu ku mwaliiro ogwa wansi ku nnyumba eyali ku luguudo kati olumanyiddwa nga Musajjalumbwa Road okumpi ne n'Olubiri e Mengo. Ennyumba eno yali ya mugenzi Yakobo Musajjalumbwa eyali omuwanika mu bwakabaka bwa Buganda. Ennyumba eno yafuuka ekifo ekikulu eky’ebyobufuzi era mu 1952 yalaba okuzaalibwa kw’ekibiina kya Uganda National Congress.
== Omuzira w'eggwanga ==
[[File:Freedom_Tree_(Omuti_Gw’Eddembe)_06.jpg|thumb|300x300px|"Omuti ogulaga akabonero k'eddembe" obuwangwa bw'emboozi z'ebyobufuzi mwe bwatandikira mu Uganda. Bannabyabufuzi ab’omu kiseera ekyo nga Ignitious Kangave Nusazi baakuba enkung’aana eziwagira obwetwaze wansi w’omuti guno.]]
I.K. Musaazi omuzira w'eggwanga (1990), era nga kyakkiriziganyibwako nga ye Taata w’eggwanga, lya Uganda mu [[:en:East_Africa|Buvanjuba bwa Africa]], era yaziikibwa Kololo awaziikibwa abazira b'eggwanga (Kololo heroes ground) mu [[Kampala]], ekibuga ekikulu ekya Uganda. Yetaba mu bwegugungo mu Buganda obwaliwo mu 1945 ne 1949<ref>Law, D A: '''''"Buganda in Modern History"''''', P178, ''University of California Press'', 1971.</ref><ref>Shillington, Kevin (Ed): '''''"Encyclopaedia of African History"''''', ''Volume 1 A-G'', P1622, 2005.</ref> ekyavaamu okwokya amayumba ag’abaami ba Buganda abaali bawagira gavumenti z'amatwale.<ref>Byrnes, Rita M (Ed): '''''"A Country Study: Uganda – the Colonial Era: Issue of Independence"''''', ''Washington GPO for the Library of Congress'',1990.</ref> Buganda kitundu kya Uganda, era abantu ba baamu bayitibwa Baganda; era boogera [[Luganda]] .
== Obwegugungo mu Buganda – 1945 ne 1949 ==
Mu bufunze, ensibuko y’obwegugungo mu Buganda obwogeddwako waggulu, eri nti ab'egugunzi baali basaba bino wammanga: (1) eddembe ly’okuyita ku miwendo gy’okutunda ppamba ebweru w’eggwanga eryassibwawo gavumenti y’amatwale ga Bungereza, (2) Okuggyawo obwannannyini bwaba Asia mu kusunsula ppamba – Aba Asia mu Uganda baali baawebwa enkizo esukkulumye nga balina eddembe ery’enjawulo ku kusunsula n'okulongoosa ppamba, (3). Eddembe ly’okubeera n’ababaka baabwe mu gavumenti z’ebitundu era bwe batyo ne bakyusa abaami abaalondebwa Gavumenti y’amatwale ga Bungereza. Ignatius Musaazi yatunuulirwa abafuzi b’amatwale ga Bungereza nga eyali emabega w’obwegugungo buno. Gavana era omuduumizi wa Bungereza mu kiseera ekyo, Sir [[:en:John_Hathorn_Hall|John Hathorn Hall]], obwegugungo buno yabutwala ng’omulimu gw’Abakomunisiti. Yagaana okukkiriza okusaba kwabo abaali b'egugunze.<ref>{{Cite web |last=Nandudu |first=Prossy |date=2025-08-11 |title=Politics: First Ugandan political party founder I.K. Musaazi grandson joins race for Central Youth MP |url=https://www.newvision.co.ug/category/politics/first-ugandan-political-party-founder-ik-musa-NV_216233_082026 |access-date=2026-10-16 |website=New Vision}}</ref>
== Uganda African Farmers Union ewerebwa ==
Musaazi yali yatandikawo ekibiina ekigatta abalimi ekya Uganda African Farmers Union (UAFU) mu 1947 era UAFU ye yanenyezebwa ku lw'obwegugungo obwaliwo mu 1949 era ekyavaamu kwali kuwera kibiina kino. Abawagizi bangi baddukira mu kwekweka. Musaazi yennyini teyali mugenyi mu kkomera ng’abafuzi b’amatwale bagezaako okuyimiriza kaweefube gwe yakola okuleeta enkyukakyuka ng’ayamba abalimi b’Afirika ne Bannayuganda okutwaliza awamu. I.K. Musaazi yatondawo ekibiina ekigatta abalimi mu Afrika ekya Federation of Partnerships of Uganda African Farmers (FPUAF) oluvannyuma lw’okuwera ekibiina kya Uganda African Farmers Union. Yava ku mulimu gwe ogw’obusomesa mu dipatimenti y’ebyenjigiriza, mu kiseera ekyo eyali kolegi ya [[Makerere University, Uganda|Ssettendekero wa Makerere]] (oluvannyuma eyafuuka Ssettendekero wa Makerere), okusobola okuyamba abalimi b’Afirika okuwakanya obutali bwenkanya obwaliwo mu by’obusuubuzi naddala ku ppamba.<ref>{{Cite web |last=Nandudu |first=Prossy |date=2025-08-11 |title=Politics: First Ugandan political party founder I.K. Musaazi grandson joins race for Central Youth MP |url=https://www.newvision.co.ug/category/politics/first-ugandan-political-party-founder-ik-musa-NV_216233_082026 |access-date=2026-10-16 |website=New Vision}}</ref>
== Obuyambi okuva mu LSE ne Fenner Brockway ==
I.K. Musaazi yagenda e London ekye Bungereza mu 1950 n’alwanirira Paalamenti ya Bungereza okuwagira FPUAF n’ebigendererwa byayo. Nga bangi ku bbo mu Paalamenti ya Bungereza eno baamuwagira nga muno mwe mwali ne [https://en.wikipedia.org/wiki/Fenner_Brockway] Fenner Brockway], omubaka wa Paalamenti(MP) mu kibiina kya Labour Party mu Bungereza. Era yafuna obuwagizi okuva mu bagezigezi n'abayivu bangi naddala okuva mu [[:en:London_School_of_Economics|London School of Economics]] (LSE), abaali ab'ekisa era nga bamuwagira. Musaazi bwe yali mu kibuga London, yafuna omukisa okwogera n’abayizi ba LSE era nga mu bano mwalimu Omumerika, George Shepherd eyali amaliriza PhD mu byobufuzi. George Shepherd yakkirizza okuyitibwa kwa Musaazi okuwa obuyambi obw’ekikugu mu FPUAF. Ekigendererwa ekikulu kyali kya kulwanyisa nkola z’ebyobulimi mu Uganda ebyali bitajunye Bafirika ne ziyamba Abaasia n’Abazungu.<ref>Musazi, Ndugga Buagu: '''''"The Untold story of I. K. Musazi’s Shepherd"''''', ''New Vision'' newspaper (Uganda), Wednesday 3 October 2007.</ref>
George W. Shepherd yatuuka mu Uganda mu 1951 ng’alina emyaka 25 gyokka. Okubeerawo kwe mu Uganda tekwayanirizibwa gavumenti ya Bungereza ey’amatwale. Wadde nga Musaazi yali yatunuulirwa dda ng’omuntu akyankalanya gavumenti y’amatwale, George Shepherd ne banne mu FPUAF basobola okutuuka ku buwanguzi ku nsonga eziwerako: (a) baddamu okutereeza ebitabo by’okubala ebya FPUAF, (b) amateeka ga FPUAF gaddamu okuwandiikibwa, (c) ensonga z’entambula ezikwata ku FPUAF ne zigonjoolwa. Ekikulu Shepherd ne banne mu FPUAF baagunjaawo enkola okugonjoola ensonga z’ebyobulimi ezitali za bwenkanya.<ref>{{Cite web |last=Namyalo |first=Gladys |date=2025-10-09 |title=Kangave Ignatius Musaazi: Uganda’s freedom pioneer |url=https://ntv.co.ug/news/kangave-ignatius-musaazi-ugandas-freedom-pioneer |access-date=2026-10-16 |website=NTV Uganda |language=en-US}}</ref>
Enkola ya Shepherd ey’okutabaganya amawanga yali emu ku bintu ebikulu bye yakola eri Musaazi n’ekibiina kye ekya Federation of Partnerships of Uganda African Farmers (FPUAF), era ne Uganda okutwaliza awamu. Shepherd yali mu Uganda emyaka ebiri gyokka kyokka ng’ayambibwako banne aba FPUAF yaleka akabonero akakulu ku byobufuzi by’eggwanga.<ref>{{Cite web |last=Namyalo |first=Gladys |date=2025-10-09 |title=Kangave Ignatius Musaazi: Uganda’s freedom pioneer |url=https://ntv.co.ug/news/kangave-ignatius-musaazi-ugandas-freedom-pioneer |access-date=2026-10-16 |website=NTV Uganda |language=en-US}}</ref>
== Enkyukakyuka ez'akolebwa ==
Okutuuka kwa Sir [[Andrew Cohen (omuddukanya w’emirimu gy’amatwale) .|Andrew Cohen (Gavana wa Uganda, 1952–1957)]] mu Gwoluberyeberye 1952, kwawa embeera ey’okukulaakulana ennyo mu Uganda ey’amatwale. Sir Cohen yakola akakiiko akaali kavunaanyizibwa ku kutunuulira okusaba n'ebyetaago bya balimi era yakkiriza ebisinga obungi. Nga Sir Cohen tannatuuka, waaliwo enkyukakyuka ezeetaagisa ennyo mu Uganda. Okutuuka ku kiseera ekyo ensonga bwezaali zikolebwako kasoobo, okugeza, okutuusa nga 23 Ogwekkumi 1945, Gavana omuggya mu kiseera ekyo, Sir John Hall, y’akkiriza okusunsulwa kw’Abafirika 3 nga bammemba ba [[:en:Uganda_Legislative_Council|LEGCO]] – Olukiiko olubaga n'okuteesa ku mateeka, mu Paalamenti y’ekiseera ekyo ey’amatwale. Okutuuka olwo [[:en:Uganda_Legislative_Council|LEGCO]] yali efugibwa Bazungu. Ababaka ba Africa abasatu abeegatta ku LEGCO baalayizibwa nga 4 Ogwekkumineebiri 1945. Baali: Michael Ernest Kawalya Kaggwa ( [[Katikkiro wa Buganda|Katikiro]], kwe kugamba Katikkiro mu gavumenti ya [[Buganda]] ), Petero Nyangabyaki (Katikiro owa [[:en:Bunyoro|Bunyoro]] ), ne Yekonia Zirabamuzale (Ssaabawandiisi wa [[:en:Busoga|Busoga]] )<ref>'''''"History of Parliament"''''', ''Parliament of Uganda Website''.</ref> LEGCO yatandikibwawo abakulu b’amatwale mu Gwokusatu 1921 era ku ntandikwa y'ennyini kyali kibinja kitono ekyalimu Abazungu: gavana w’amatwale, abakungu bana, n’abatali bakungu 2 abaalondebwa.
== 1952 – UNC yatondebwawo, oluvannyuma n’eyawukana ==
Olw’obuwanguzi nti ensonga z'abalimi ezisinga zaali zikkiriziddwa Sir Andrew Cohen, Ignatius Kangave Musaazi ne Abubaker Kakyama Mayanja baatandikawo ekibiina kya [[:en:Uganda_National_Congress|Uganda National Congress]] party (UNC) ku Ssande nga 2 Ogwokusatu 1952. Ekibiina kino kyali maanyi ga nkyukakyuka mu by'obufuzi mu Uganda ey’amatwale.<ref>{{Cite web |last=Namyalo |first=Gladys |date=2025-10-09 |title=Kangave Ignatius Musaazi: Uganda’s freedom pioneer |url=https://ntv.co.ug/news/kangave-ignatius-musaazi-ugandas-freedom-pioneer |access-date=2026-10-16 |website=NTV Uganda |language=en-US}}</ref>
Ekibiina kya UNC kyayawukana ne ky'ekolamu ebiwayi kyokka omusingi gwa Uganda okwefuga gwateekebwawo ekibiina kya UNC n’omutandisi waakyo, Ignatius Kangave Musaazi eyafiira mu 1990 ku myaka 85 mu ddwaaliro e Namirembe. Pulezidenti [[Yoweri Museveni|Yoweri Kaguta Museveni]], pulezidenti wa Uganda mu kiseera kino ye muyambi wa IK Musaazi Memorial Foundation. Pulezidenti Museveni yaliwo era yayogera ku Musaazi, mu musomo ogwasooka okutegekebwa nga gwaali gutegekeddwa Omukenkufu George W. Shepherd okujjukira IK Musaazi buli mwaka ku Kampala Sheraton Hotel ku Lwokutaano nga 28 Ogwomwenda 2007.<ref>'''''"Museveni Honours Ignatius Musaazi"''''', Henry Mukasa, ''New Vision'' newspaper (Uganda), 30 September 2007.</ref>
== Obuto bwe n'emirimu gye ==
Musaazi yazaalibwa mu kyalo ekiyitibwa Timuna, okumpi ne Wobulenzi mu Uganda. Yasomera mu [[King's College, Budo|King’s College Budo]] oluvannyuma n’afuna sikaala okusoma essomo ly'eddini erya divinity e Bungereza. Bwe yamaliriza emisomo gye e Bungereza ne bamutegeeza nti yali alina kutikkirwa mu nsi ye Uganda yokka.<ref>'''''"I.K Musaazi jailed 37 imes in pursuit of independence"''''', Kizito Musoke, ''New Vision'' Newspaper (Uganda), 23 June 2012.</ref>
Musaazi yasisinkana Mary Ritah Nansikombi bwe yali mu [[King's College, Budo|King's College Budo]] ate ye yali ku [[Gayaza High School]]. Mu 1936 baagattibwa e Kenya. Baazaala abaana 11. Mary muzzukulu wa [[Apollo Kaggwa|Sir Apolo Kaggwa]] eyali Katikkiro (Ssaabaminisita) mu Gavumenti y'obwakabaka bwa Buganda, era muwala wa Mary ne Sepiriya Kaddumukasa. Ajjukira ebizibu ye ne famire ye byebayitamu olw'obumalirivu bwa bba okulwanirira obwetwaze bwa Uganda: "Omwami wange yasibwa emirundi 37.... yavunaanibwa omusango gw'okulya mu nsi olukwe olw'okutegeka Bannayuganda okujeemera n'okuyeekera abafuzi b'amatwale".<ref>'''''"I never enjoyed my marriage – Nansikombi"''''', ''New Vision'' Newspaper (Uganda), 9 June 2012.</ref>
== Ebijuliziddwa ==
{{Authority control}}{{DEFAULTSORT:Musaazi, Ignatius K.}}
[[Category:Buganda]]
mbd04wh64bcrtn9n2qn9b0834n55cbz
Jesse Ssengonzi
0
14420
76862
62262
2026-10-17T10:53:35Z
Solomon Suubi
6901
added [[Category:Bannayuganda abaami abawuzi]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]
76862
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Jesse Ssengonzi''' (yazaalibwa nga 27 Ogwomunaana 2002) muwuzi Munnayuganda. Ssengonzi yawuga mu ttendekero ekkulu mu [[Yunivasite y’e Chicago|yunivaasite y’e Chicago]], gye yali nnantameggwa emirundi ebiri ow’empaka za NCAA Division III ez’abasajja eza mmita 100.<ref name=":0">{{Cite web |last=Watkins |first=Nicole |date=2024-08-14 |title=Living their Olympic dreams: UChicago alumni relish moments on world stage {{!}} University of Chicago News |url=https://news.uchicago.edu/story/living-their-olympic-dreams-uchicago-alumni-relish-moments-world-stage |access-date=2025-11-12 |website=news.uchicago.edu |language=en}}</ref> Yakiikirira [[Yuganda|Uganda]] mu mpaka za [[Summer Olympics eza 2024]], ng'avuganya mu [[misinde gya mmita 100 egy'abasajja]]; Wadde yamaliriza mu kifo kya 31 mu kuvuganya okwo, yateekawo likodi empya ey'eggwanga lya Uganda mu mpaka zino.<ref>{{Cite web |last=Rosado |first=Laura |date=2024-08-02 |title=2024 Paris Olympics: 2x D3 NCAA Champion Jesse Ssengonzi Lowers Own Ugandan Record in 100 Fly |url=https://swimswam.com/2024-paris-olympics-2x-d3-ncaa-champion-jesse-ssengonzi-lowers-own-ugandan-record-in-100-fly/ |access-date=2025-11-12 |website=SwimSwam |language=en-US}}</ref>
== Obulamu bwe ==
Ssengonzi yatikkirwa mu yunivasite y’e Chicago mu 2024 n’afuna ddiguli mu saayansi wa kkompyuta n’ebyenfuna.<ref name=":0" /> Kitaawe Robert, omukugu mu by’abantu n’ebyobulamu era eyali akola mu kunoonyereza ku [[siriimu]], yafa mu 2018.<ref>{{Cite web |last=Watson-Fisher |first=Jadyn |date=15 July 2024 |title=How Cary's Jesse Ssengonzi earned a chance to swim at the Paris Olympics for Uganda |url=https://www.newsobserver.com/sports/article289978784.html |access-date=12 November 2025 |website=The News & Observer}}</ref> Yazaalibwa mu [[Raleigh, North Carolina]] era yakulira mu [[Cary, North Carolina]] kyokka bazadde be bo baasigaza obutuuze bwa Uganda.
== Laba ne ==
* [[Ugandan Americans|Enzaalwa z'Eyuganda ezibeera mu America]]
== Ebijuliziddwa ==
<templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}}
[[Category:Bannayuganda abaami abawuzi]]
3bvmt0bd4ytfyxu78wo25mfm2o0die6
Tonny Drileba
0
16152
76753
76740
2026-10-16T19:11:24Z
ESTHER NAKITENDE
9175
/* Obuto bwe */
76753
wikitext
text/x-wiki
{{databox}}
'''<big>Tonny Drileba</big>''' (yazaalibwa gwakkuminebiri 19, 1993)<ref>{{Cite web |date=2026-10-14 |title=Tonny Drileba (Uganda) - Basketball Stats, Height, Age {{!}} FIBA Basketball |url=https://www.fiba.basketball/en/players/249109-tonny-drileba |access-date=2026-10-14 |website=www.fiba.basketball |language=en}}</ref> Munnayuganda, muzannyi wa Nsero(basketball), azannya ng'omuteebi(shooting guard) mu City Oilers mu liigi ya Uganda eya National Basketball League .
== Obuto bwe ==
Tonny Drileba yazalibwa gwakuminebiri 19, 1993 mu [[Kampala|Kmpala]], [[uganda]]. Yasomera ku Revival Junior School nga tanaba kwegatta ku Mengo Senior Secondary School. Yatandiika okwegomba omuzannyo guno ogw'ensero oluvanyuma lw'okulaba mukuluwe, Patrick Yiki ng'aguzannya ku Mengo. Mu 2011, Drileba yakulirako tiimu ku national schools championship.<ref>{{Cite web |date=2025-11-23 |title=Silent maestro, coup king: Drileba’s dynasty-slaying symphony |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/sports/basketball/silent-maestro-coup-king-drileba-s-dynasty-slaying-symphony--5274524 |access-date=2026-10-16 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Omulimu ku kiraabu ==
Drileba omupiira gw'ensero (basketball yagutandikira ku ssomero lya Mengo Secondary School, gyetabira mu mpaka z’amasomero ga siniya mu ggwanga. Yeegatta ku kiraabu ya African Ball and Community Develpoment (ABACODE) ng’omu ku bazannyi abasooka mu ttiimu eno olwo mu division 3 era mu 2015 yeegatta ku City oilers okutuusa mu 2025 weyeegatta ku [[Namuwongo Blazers]].<ref name="Website-1">{{Cite web |last=Kaweru |first=Franklin |date=2020-07-20 |title=Tony Drileba: Lower Divisions more competitive than National Basketball League |url=https://kawowo.com/2020/07/20/tony-drileba-lower-divisions-more-competitive-than-national-basketball-league/ |access-date=2026-10-14 |website=Kawowo Sports |language=en-US}}</ref>
== Omulimu wabweru w'eggwanga ==
Drileba yakiikirira Uganda omulundi gwe ogwasooka mu 2019 mu mpaka za AfroCan Qualifiers.<ref>{{Cite web |last=Kaweru |first=Franklin |date=2020-07-23 |title=Drileba grateful to Coach Galanopoulos for national team opportunity |url=https://kawowo.com/2020/07/23/drileba-grateful-to-coach-galanopoulos-for-national-team-opportunity/ |access-date=2026-10-14 |website=Kawowo Sports |language=en-US}}</ref>
== Byatuuseeko n’ebitiibwa ==
Drileba yawangula ekikopo kya 2023BAL Ubuntu Trophy for community impact.<ref name="Website-1" />
Yali omu ku kibinja kyaCity Oilers ekya wangula empaka za NBL mu 2019, 2022, 2023.<ref>{{Cite book |date=2024-01-31 |title=2019 NBL Uganda season |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=2019_NBL_Uganda_season&oldid=1201132085 |language=en}}</ref>
Yali omu kuba nabyamizannyo abasajja abali mu kawefube w'okubunyisa ebikwata ku ntegeera n'ebyobwongo.<ref>{{Cite web |title=Tonny Drileba Pushes for Mental Health Awareness in Ugandan Sports |url=https://nbssport.co.ug/article/tonny-drileba-pushes-for-mental-health-awareness-in-ugandan-sports |access-date=2026-10-15 |website=NBS Sport |language=en}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Ivan Muhwezi]]
* [[City Oilers|Abakola amafuta mu kibuga]]
* [[Namuwongo Blazers]]
== Ebiwandiiko ebikozeseddwa ==
<references />
[[Category:Abantu Abalamu]]
[[Category:Abazannyi ba City Oilers]]
[[Category:Abazalibwa mu 1993]]
j5sffdfm0kwfy865vi6lbngl1w9r1sf
76756
76753
2026-10-16T19:21:47Z
ESTHER NAKITENDE
9175
76756
wikitext
text/x-wiki
{{databox}}
'''<big>Tonny Drileba</big>''' (yazaalibwa gwakkuminebiri 19, 1993)<ref>{{Cite web |date=2026-10-14 |title=Tonny Drileba (Uganda) - Basketball Stats, Height, Age {{!}} FIBA Basketball |url=https://www.fiba.basketball/en/players/249109-tonny-drileba |access-date=2026-10-14 |website=www.fiba.basketball |language=en}}</ref> [[Munnayuganda]], muzannyi wa Nsero(basketball), azannya ng'omuteebi(shooting guard) mu [[City Oilers]] mu liigi ya Uganda eya National Basketball League .
== Obuto bwe ==
Tonny Drileba yazalibwa gwakuminebiri 19, 1993 mu [[Kampala|Kmpala]], [[uganda]]. Yasomera ku Revival Junior School nga tanaba kwegatta ku Mengo Senior Secondary School. Yatandiika okwegomba omuzannyo guno ogw'ensero oluvanyuma lw'okulaba mukuluwe, Patrick Yiki ng'aguzannya ku Mengo. Mu 2011, Drileba yakulirako tiimu ku national schools championship.<ref>{{Cite web |date=2025-11-23 |title=Silent maestro, coup king: Drileba’s dynasty-slaying symphony |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/sports/basketball/silent-maestro-coup-king-drileba-s-dynasty-slaying-symphony--5274524 |access-date=2026-10-16 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Omulimu ku kiraabu ==
Drileba omupiira gw'ensero (basketball yagutandikira ku ssomero lya Mengo Secondary School, gyetabira mu mpaka z’amasomero ga siniya mu ggwanga. Yeegatta ku kiraabu ya African Ball and Community Develpoment (ABACODE) ng’omu ku bazannyi abasooka mu ttiimu eno olwo mu division 3 era mu 2015 yeegatta ku City oilers okutuusa mu 2025 weyeegatta ku [[Namuwongo Blazers]].<ref name="Website-1">{{Cite web |last=Kaweru |first=Franklin |date=2020-07-20 |title=Tony Drileba: Lower Divisions more competitive than National Basketball League |url=https://kawowo.com/2020/07/20/tony-drileba-lower-divisions-more-competitive-than-national-basketball-league/ |access-date=2026-10-14 |website=Kawowo Sports |language=en-US}}</ref>
== Omulimu wabweru w'eggwanga ==
Drileba yakiikirira Uganda omulundi gwe ogwasooka mu 2019 mu mpaka za AfroCan Qualifiers.<ref>{{Cite web |last=Kaweru |first=Franklin |date=2020-07-23 |title=Drileba grateful to Coach Galanopoulos for national team opportunity |url=https://kawowo.com/2020/07/23/drileba-grateful-to-coach-galanopoulos-for-national-team-opportunity/ |access-date=2026-10-14 |website=Kawowo Sports |language=en-US}}</ref>
== Byatuuseeko n’ebitiibwa ==
Drileba yawangula ekikopo kya 2023BAL Ubuntu Trophy for community impact.<ref name="Website-1" />
Yali omu ku kibinja kyaCity Oilers ekya wangula empaka za NBL mu 2019, 2022, 2023.<ref>{{Cite book |date=2024-01-31 |title=2019 NBL Uganda season |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=2019_NBL_Uganda_season&oldid=1201132085 |language=en}}</ref>
Yali omu kuba nabyamizannyo abasajja abali mu kawefube w'okubunyisa ebikwata ku ntegeera n'ebyobwongo.<ref>{{Cite web |title=Tonny Drileba Pushes for Mental Health Awareness in Ugandan Sports |url=https://nbssport.co.ug/article/tonny-drileba-pushes-for-mental-health-awareness-in-ugandan-sports |access-date=2026-10-15 |website=NBS Sport |language=en}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Ivan Muhwezi]]
* [[City Oilers|Abakola amafuta mu kibuga]]
* [[Namuwongo Blazers]]
== Ebiwandiiko ebikozeseddwa ==
<references />
[[Category:Abantu Abalamu]]
[[Category:Abazannyi ba City Oilers]]
[[Category:Abazalibwa mu 1993]]
j8zwbdrntace71qxyy8idlmtfanew9d
Meddie "Kabona" Sebyala
0
16157
76861
2026-10-17T06:47:07Z
ESTHER NAKITENDE
9175
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1362934501|Meddie "Kabona" Sebyala]]"
76861
wikitext
text/x-wiki
'''Muhammed Sebyala''' (amanyiddwa nga '''Meddie "Kabona" Sebyala''' oba '''Kabona Meddie''' ) [[Munnayuganda]] omuzannyi we'bikonde wa eby'ekikugu mu buzito bwa wakati . Ono amanyiddwa ng’omuzira w’ebikonde mu Uganda era nga yaliko nnantameggwa w’ekibiina ekifuga ebikonde ekya Global Boxing Federation (GBF) Africa Middleweight.<ref>{{Cite web |title=Fighters Rec {{!}} Muhammad Sebyala |url=https://fightersrec.com/Event/Muhammad-Sebyala |access-date=10 September 2025 |website=Fighters Rec}}</ref>
== Omulimu ==
Sebyala yafuuka pulofeesono mu gwokuna gwa 2007. Yagenda otuuka mu gwomunaana gwa 2024, ng'amaze okulwana emizanyo 38 egy’ekikugu, ng’alina likodi y’obuwanguzi 22, okukubwa 15 n’amaliri 1.<ref name="monitor1">{{Cite news |date=7 August 2024 |title=Middleweight veteran Kabona faces Malawian Misanjo |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/sports/boxing/middleweight-veteran-kabona-faces-malawian-misanjo-4718032 |access-date=9 September 2025 |work=Daily Monitor}}</ref>
Mu gwomunaana gwa 2022, yawangula engule ya Global Boxing Federation (GBF) Africa Middleweight bwe yayimiriza Nelson Mangala owa [[Democratic Republic of Congo|DR Congo]] mu lawundi eyookusatu mu Club Obligato mu [[Kampala]].<ref name="nv">{{Cite news |date=13 August 2022 |title=Sebyala knocks out Congolese to win African title |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/140807 |access-date=9 September 2025 |work=New Vision}}</ref>
Mu gwoluberyeberye 2024, yawangula Majdi Ahmed Suleman owa Tanzania ng’amukuba mungeri eyekikugu.<ref name="nbs">{{Cite web |date=26 July 2024 |title=Ekibiitu Mawuno promises exciting boxing action at Club Obligato |url=https://nbssport.co.ug/2024/07/26/ekibiitu-mawuno-promises-exciting-boxing-action-at-club-obligato/ |access-date=9 September 2025 |website=NBS Sport}}</ref>
Nga 10 ogwomunaana 2024, Sebyala yalwana n’Omumalawi Charles Misanjo mu mpaka enkulu ku Club Obligato, eyatumbulibwa Uganda Sports Promotions ne Step by Step Promotions.<ref name="monitor1" /> Yefuga olulwana luno namujjamu mu lawundi eyookubiri.<ref name="observer">{{Cite news |date=11 August 2024 |title=Sebyala dominant as Sseruyange clinches title |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/sports/boxing/sebyala-dominant-as-sseruyange-clinches-title-4724778 |access-date=9 September 2025 |work=Daily Monitor}}</ref>
== Omusono n’erinnya ==
Emikutu gy’amawulire gyogera ku Sebyala ng’omukubi w’ebikonde alina empisa era awangaala ng’alina “enkola etali ya busirusiru” era ng’alina omubiri omunywevu.<ref name="observer" /> Amanyiddwa nnyo olw’okukuba ‘sharp jabs’ n’okugatta omubiri, engeri ezaamuyamba okufuga ku bavuganya nga Misanjo.
== Obufunze ebiwandiiko by’ekikugu ==
{| class="wikitable"
!Enywana
! zawangudde
! Zebamuwangudde
! Amaliri
|-
| 38
| 22
| 15
| 1
|}
== Emitwe ==
* Nnantameggwa w’obuzito bwa wakati mu Afrika (2022) ekibiina ekifuga ebikonde mu nsi yonna (GBF)
== Laba ne ==
* [[Isaac Zebra Jr|Isaac Zebra Omuto]]
* [[Moses Golola|Golola Musa]]
* [[Ekibiina Ekifuga Omuzannyo Gw'ebikonde mu Uganda|Ekibiina ekifuga ebikonde mu Uganda]]
== Ebiwandiiko ebikozeseddwa ==
{{Reflist}}
== Ebiyungo eby’ebweru ==
* [https://fightersrec.com/Organization/gbf Ekibiina ekifuga ebikonde mu nsi yonna (GBF)]
[[Category:Abantu Abalamu]]
[[Category:Bannayuganda abakubi b'ebikonde abasajja]]
jqltdde4epokqk6h73u681z0qpa5qp3
Category:Bannayuganda abaami abawuzi
14
16158
76863
2026-10-17T10:55:14Z
Solomon Suubi
6901
Ntonzewo ettuluba
76863
wikitext
text/x-wiki
Lino ttuluba ly'Abannayuganda abaami abawuzi
[[Category:Bannayugnda abawuzi]]
dcrtjiqrftfe0peswx8s3rugla9swbc
Category:Bannayugnda abawuzi
14
16159
76864
2026-10-17T10:58:44Z
Solomon Suubi
6901
Ntonzewo ettuluba
76864
wikitext
text/x-wiki
Lino ttuluba lya Bannayuganda ababuzi
[[Category:Bannayuganda bannabyamizannyo]]
pw3bzfr37w548tbeaxf4loaxtoyftwh