Wikipedia lgwiki https://lg.wikipedia.org/wiki/Olupapula_Olusooka MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Media Special Talk User User talk Wikipedia Wikipedia talk File File talk MediaWiki MediaWiki talk Template Template talk Help Help talk Category Category talk TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Kizza Besigye 0 8296 76882 76708 2026-10-18T08:49:51Z Ami Abdul-rahman 11993 I added a citation #WUCSU26 76882 wikitext text/x-wiki [[File:Kizza Besigye.png|thumb|Kizza Besigye]]   '''Warren Kizza Besigye Kifefe yazaalibwa''' nga 22 Ogwokuna mu 1956 ng'asinga amanyiddwa nga Colonel. Dr. Kizza Besigye, [[:en:Uganda|Munayuganda]] eyakuguka by'okujanjaba abantu, munnabyabufuzi, eyaliko [[:en:Military_officer|munnamaggye]] mu [[:en:Uganda_People's_Defence_Force|Uganda People's Defence Force.]] Yaweerezaako nga pulezidenti w'ekibiina ky'ebyobufuzi ekya [[:en:Forum_for_Democratic_Change|Forum for Democratic Change]] (FDC) nga yeesimbawo ku bwa pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] mu kulonda kwa bonna mu 2001, 2006, 2011 ne 2016 wabula gyonna nga [[:en:President_of_Uganda|pulezidenti wa Uganda]] [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Kaguta Museveni]] okuva nga 26 Ogwolubereberye mu 1986 yamuwangula. Ebyaava mu kulonda kwa 2006 byawakanyizibwa mu kkooti z'amateeka, ng'era kkooti yakizuula nga bwemwalimu okukyusakyusa obululu n'okulemesa abantu okulonda. Yakkiriza okulonda okw'amangu munda mu FDC okulaba amudira mu bigere nga pulezidenti, nga kino kyaliwo nga 24 Ogwekuminoogumu mu 2012<ref>{{Cite news |date=2011-02-14|title=Uganda's Kizza Besigye - veteran opposition leader profiled|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-12431180|access-date=2025-07-28|work=BBC News|language=en-GB}}</ref>. [[Category:Pages using infobox officeholder with unknown parameters|image sizeKizza Besigye]] == Obulamu bwe ne famire == Warren Kizza Besigye Kifefe yazaalibwa mu Rwakabengo, mu munisipaali ye [[:en:Rukungiri|Rukungiri]] mu disitulikiti ye [[:en:Rukungiri|Rukungiri]] mu bukiika kkono bwabugwanjuba bwa [[:en:Uganda|Uganda]] nga 22 ogwokuna 1956. Ye mwaana ow'okubiri mu famire abya baana mukaaga, wabula bazadde be bombi baafa nga tanamaliriza kusoma pulayimale. Kitaawe yali musirikale wa poliisi. Pulayimale yagisomera ku Kinyasano Primary School ne Mbarara Junior School. Oluvannyuma yeegata ku Kitante High School gyeyatulira [[:en:Ordinary_Level|siniya ey'okuna,]] gyeyava okugenda ku [[:en:Kigezi_High_School|Kigezi High School]] mu disitulikiti ye [[:en:Kabale|Kabale]] gyeyatuulira [[:en:Advanced_Level|siniya ey'omukaaga]]<ref>{{Cite web |date=2026-09-18|title=Besigye trial: Key witness admits working for govt|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-trial-key-witness-admits-working-for-govt-5599280|access-date=2026-10-10|website=Monitor|language=en}}</ref>[[:en:Advanced_Level|.]] Besigye yeeyongerayo ku yunivasite e Makerere mu 1975 gyeyafunira diguli mu by'okujanjaba abantu mu 1980<ref>{{Cite web |date=2021-01-09|title=The men running for president in 2016|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/the-men-running-for-president-in-2016-1626788|access-date=2026-10-15|website=Monitor|language=en}}</ref>. Bweyali munsiko yeeyali omujanjabi wa [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]] ow'okulusegere. Ng'ekibiina kya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] n'amaggye (NRM/A) webyajja mu buyinza mu gwolubereberye nga 26 mu 1986, yaaweebwa obwa minista omubeezi avunaanyizibwa kunsonga z'omunda ng'alina emyaka 29. Oluvannyuma yafuna ekifo kya minista omubeezi avunaanyizibwa kunsonga za pulezidenti, n'okuyigiriza wamu n'okusomesa ebikwata ku kibiina okulaba ng'abantu babeera beesiimbu gyekiri. Mu 1991, yafuuka aduumira amaggye mu [[:en:Masaka|Masaka]] mu masekati ga [[:en:Uganda|Uganda]], nga mu 1993 yaweebwa ogw'okukulira amaggye, era nga y'avunaanyizibwa ku by'entambula y'eby'amaguzi okutuuka gyebirina okukozesebwa wamu n'obwa yinginiya. Nga 7 ogwomusanvu mu 1999, Besigye yawasa [[:en:Winnie_Byanyima|Winnie Byanyima]], eyali omubaka wa palamenti, e [[:en:Nsambya|Nsambya]], Kampala.<ref>{{cite news|last1=Tumusiime|first1=James|last2=Nsigaye|first2=Sarah|title=Winnie weds Col. Besigye|newspaper=The Monitor|issue=189|pages=1–2|date=8 July 1999}}</ref> == Emirimu gye == Ng'amazze okutikirwa, Besigye yakolerako mu ddwaliro ly'e ggwanga erye Mulago<ref>{{Cite web |date=2026-07-30|title=Besigye unconscious after court collapse, says wife Byanyima|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-unconscious-after-court-collapse-says-wife-byanyima-5541176|access-date=2026-10-15|website=Monitor|language=en}}</ref>. Oluvannyuma yagenda mu buwanganguse ku mulirwano e [[:en:Kenya|Kenya]]. Bweyali eyo, yasaba akakiiko akavunaanyizibwa ku by'okwewandiisa ku by'eddagala okukola ng'omusawo, yasaba omulimu mu ddwaliro lya [[:en:Aga_Khan_University_Hospital,_Nairobi|Aga Khan Hospital]] ogwamuweebwa n'atandika okukola ng'omusawo, ate oluvannyuma ku [[:en:Kenyatta_National_Hospital|Kenyatta National Hospital]] nga gombi gali mu mu kibuga kya [[:en:Kenyan|Kenya]] ekikulu ekya [[:en:Nairobi|Nairobi]] nga tanaba kwegatta ku bayeekera ba Museveni aba [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] / amaggye (NRM/A) mu 1982<ref>{{Cite web |date=2026-07-30 |title=Besigye unconscious after court collapse, says wife Byanyima |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-unconscious-after-court-collapse-says-wife-byanyima-5541176 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> == Obulamu bwe mu by'obufuzi == Mu 1999, Besigye yakola ekiwandiiko ekirumba gavumenti kyebayita "An Insider's View of How the NRM Lost the Broad Base". Ekiwandiiko kyali kirumiriza NRM okubeera nga ekozesa eby'obufuzi okulya enguzi, n'okubeera nga yafuuka ya musajja omu nakyemalira. Besigye baamutwala mu kkooti y'amagye nga bamuvunaana okufulumya endowooza zze ku mukutu mungeri enkyamu. Oluvannyuma baategeka okukaanya mu 2000 nga muno byebaali bamuvunaana byamusonyiyibwa singa yeetonda olw'okufulumya ekiwandiiko. Mu gwekumi 2000, Besigye yalangirira nga bweyali agenda okwesiimba ku Museveni mu kulonda kwa bonna okwa 2001. Yawummula okuva mu magye ga Uganda People's Defence Forces mu 2001, ng'ali kudaala lya koloneeri. Mu kakuyege we, Besigye, eyali asinga okuvuganya Museveni, yalumiriza gavumenti olw'obuli bw'enguzi obwali buyitiridde, n'asindikiriza okukomekerezebwa kw'obukulembezze bwa Museveni, bweyali agamba bwali bumazze okuwereza omugaso bwago mu nkyuka nkyuka y'eby'obufuzi bwa[[:en:Uganda|Uganda]] omwali okuleeta ebibiina by'obufuzi eby'enjawulo. Yalemwa okuwangula okulonda kuno, kwebagamba nti kwaliwmu okubba obululu, obutabanguko n'okulemesa abalonzi wamu n'okubatiisatiisa. Mu gwokusatu 2001, Besigye yawaayo okusaba kwe mu kkooti enkulu baddemu okutunula mu byava mu kulonda. Akabinja k'abalamuzi bataano bakaanya 5-0 nti waliwo okubbira, naye nebasalawo 3-2, kuleme kuddibwamu. Mu ogwomukaaga 2001, Besigye baamusoya ebibuuzo oluvannyuma lwa poliisi okumukwata nga bamulumiriza okulya munsi ye olukwe. Gavumenti yali emulumiriza okubeera emabega w'akabinja k'ekisikirize kebaayitanga [[:en:People's_Redemption_Army|People's Redemption Army]] (PRA) akaalina amakanda mu [[:en:Democratic_Republic_of_the_Congo|Democratic Republic of the Congo]] (DRC). Abawagizi ba Besigye baagamba gavumenti yatondawo okubeerawo kw'abayekera okwonoona ekifannanyi kye mu [[:en:Ugandans|banayuganda]] n'ensi yonna. Mu gwomunaana 2001, Besigye yadduka mu ggwanga ng'agamba baali baagala kumuteeka kukalabba. Yagamba nti yali atya okufiirwa obulamu bwe. Yabeera mu [[:en:South_Africa|South Afrika]] okumala emyaka enna, ng'eno yasigala ovumirira gavumenti ya Museveni. Besigye yakomawo mu Uganda nga 26 ogwekumi mu 2005 mukaseera akaali ak'okwewandiisa ng'omulonzi mu kulonda kwa bonna okwa 2006. Yayanirizibwa namungi w'omuntu era n'atandikirawo kakuyege, ng'ayogerako eri enkumi n'ekumi z'abawagizibe okwetoloola eggwanga. Mu 2005 ogwekuminoogumu, [https://www.iom.int/news/iom-mourns-death-former-director-general-william-lacy-swing William Lacy Swing], eyali akulira akiikirira ekibiina ky'amawanga amagatte [[:en:United_Nations|United Nations]] mu bitundu bya Great Lakes region, omuli amawanga 10 okuli; Burundi, the Democratic Republic of the Congo (DRC), Ethiopia, Kenya, Malawi, Mozambique, Rwanda, Zambia, Tanzania ne Uganda. yakakasa okubeerawo kwa PRA, n'akayita akamu kububiinja bw'ebweru obwalina eby'okulwanyisa eby'okulwanyisa obwali bukolera mu buvanjuba bwa DRC. Kakuyege wa Besigye yayimirizibwamu mubunambiro nga 14 ogwekuminoogumu oluvannyuma lw'okukwatibwa nga bamuvunaana okulya munsi ye olukwe n'ogw'obuliisa maanyi. Ogw'okulya munsi ye olukwe gwaali gwekuusa ku kibiinja kya PRA n'ogw'abayeekera ba [[:en:Lord's_Resistance_Army|Lord's Resistance Army]] abaali bamazze mu mubukiika ddyo bwa Uganda emyaka 20. Ogw'obuliisa maanyi gwaali gwekuusa ku musango gwebaali bamulumiriza mu 1997 ku eyali muwala wa mukwano gwe eyali yafa. Okukwatibwa kwe kwaviirako obwegugungo mu Kampala n'okwetoloola eggwanga. Museveni baali bamulumiriza okubeera nga yali ayogera kalebule eri omusajja eyali asinga okumuvuganya n'ekigendererwa ky'okwonoona ekifanannyi kya Besigye n'okumulemesa okwesimbawo mu kalulu ka bonna. Abantu mu ggwanga ne kumuntendera gw'ensi yonna baavaayo nebavumirira engeri Munseveni gyeyali adukanyamu emirimu, nga bamukubiriza okumuyimbula Besigye ku kakalu ka poliisi. Gavumeenti yayanukula ng'ewera enkungaana z'abantu zonna, obwegugungo, enkungaana z'ekika kyonna ezaali zeekuusa ku kukwatibwa kwa Besigye. Baayongerako nga bawera emikutu gy'amawulire okukubaganya ebirowoozo ku kukwatibwa kuno, nebatiisatiisa kampuni z'amawulire zonna nga webagya okusazaamu ebisaanyizo byazo ebizikiriza okuwereza singa bagaana okugondera okuwerebwa kuno. Nga 25 ogwekuminoogumu, kkooti ya [[:en:Uganda|Uganda]] enkulu yakiriza Besigye okuteebwa nga bw'alindirira okuwozesebwa, wabula nadizibwayo mubunaabiro mu kkomera, ng'amaggye gamulumiriza okwenyigira mu butujju n'okubeera n'eby'okulwanyisa mu bumenyi bw'amateeka. Besigye yeegaana byonna byebaali bamulumiriza era n'agamba ng'eyawumula amaggye, yali tagwanidde kuwozesebwa mu kkooti y'amaggye. Kkooti yamuta nga bw'alindirira okuwozesebwa nga 6 ogwolubereberye. Wadde nga byebaali bamuvunaana byali bikyaliwo, Besigye yalina ekirubirirwa ky'okufuuka pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] addako. == Okulonda kw'ogwokubbiri mu 2006 == [[:en:2006_Ugandan_general_election|Okulonda kwa bonna okwa 2006]] kwalaba FDC ng'ekibiina ekyali kivuganya, nga Besigye y'asinga okuvuganya Museveni ku bwa pulezidenti. Yeesimbawo ne Miria Kalule Obote, omukyala eyasooka okwesimbawo ku bwa pulezidenti ng'ava mu kibiina kya [[:en:Uganda_People's_Congress|Uganda People's Congress]] (UPC), Abed Bwanika talina kibiina, [[:en:John_Ssebana_Kizito|John Ssebana Kizito]] ku lwa Democratic Party ([[:en:Democratic_Party_(Uganda)|DP]]). Museveni yalondebwa ku kisanja ekirala eky'emyaka etaano ng'awangudde n'ebitundu 59 ku 100 ku bululu bweyasingisa ng'ate Besigye eyalina ebintu 37 ku 100. Besigye yeyali alumiriza ebikyamu ebyakolwa mu kulonda kuno yagaana ebyali bivuddemu. Kkooti enkulu eya [[:en:Uganda|Uganda]] yakifulumya oluvannyuma ng'okulonda kuno bwekwalimu okutiisatiisa, okutulugunya, okulemesa abantu okulonda, ne kiremya omulala. Wabula kkooti neeronda 4-3 okukiriziganya n'ebyali bivudde mu kulonda.<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm</ref> == Okulonda kw'ogw'okubiri mu 2011 n'ebyavaamu == Mu [[:en:2011_Ugandan_general_election|kulonda kwa 2011]] Besigye omulundi ogw'okusatu ogw'omudiringanwa yavuganya Yoweri Museveni eyali, aserebye okusinziira ku bululu bweyali azze afuna emabega, kuba yalemererwa okuwangula ekitundu n'ekimu. Wadde ng'okulonda baakutendereza ng'okwali okw'emirembe n'amazima mu byafaayo bya Uganda,<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm "Uganda's Museveni wins election"], ''BBC'', 25 February 2006</ref>  Besigye yalumiriza gweyali avuganya nti yakozesa okutiisatiisa n'okubba okusobola okuwangula ekisanja eky'okunna mu woofiisi. Olw'okuba yakola bubi mu kulonda kw'obwa pulezidenti mu 2011, Besigye yalagira ba memba b'ekibiina kye abaali balondeddwa mu palamenti ey'omwenda, okubigaana. Kino kyagaanibwa ababaka ba palamenti abaali bakalondebwa, nga bagamba obuwanguzi mu kulonda kuno bwali buvudde mungalo zaabwe, nga sibibyali mu za Besigye oba ez'ekibiina, ekyaleetawo obutali butebenkevu mu FDC. <ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm "Uganda's Museveni wins election"], ''BBC'', 25 February 2006</ref> Besigye yakwatibwa omulundi ogwokuna nga 28 ogwokuna bweyali atambula okugenda ku mulimu, mungeri y'okuwakanya ebeeyi y'emere n'amafuta. Baamufuuyira kamulali, <ref>https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13255025</ref> era poliisi neemusikambula okuva mu mmotoka ye.<ref>https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13222227</ref> Eno yali entandikwa y'obwegugungo ekyavirako okwekalakaasa okwetoloola [[:en:Kampala|Kampala]], omwafiira abantu babiri ate abantu 120 nebafuna ebisago ekyaletera abalala 360 okukwatibwa.<ref>https://www.theguardian.com/world/2011/apr/29/uganda-riots-kampala-museveni</ref> == Eteeka erigaana obuli bw'ebisiyaga == Besigye yawakanya okukomyawo e[[:en:Uganda_Anti-Homosexuality_Bill|teeka eryali liwakanya obuli bw'ebisiyaga mu Uganda]] mu palamenti ya [[:en:Uganda|Uganda]] ey'omwenda eryali likolebwa omubaka [[:en:David_Bahati|David Bahati]] eyali atuula emabega. Besigye okubeera nga yali awagira abali b'ebisiyaga, yali nsonga eyaletawo obutakaanya mu [[:en:Uganda|Uganda]] kuba okulya ebisiyaga musango wansi wagubeera musango mu kawaayiro k'amateeka ga Uganda<ref>{{cite web |title=Uganda's Opposition Leader: Prosecuting Homosexuality a Waste of Resources |url=http://www.care2.com/causes/ugandas-opposition-leader-prosecuting-homosexuality-a-waste-of-resources.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707210126/http://www.care2.com/causes/ugandas-opposition-leader-prosecuting-homosexuality-a-waste-of-resources.html |archive-date=7 July 2017 |access-date=16 March 2012}}</ref>. == Okukwatibwa mu 2012 == Besigye yakwatibwa nga 1 ogwekumi mu 2012 oluvannyuma lw'okwagala okwogerako eri abatembeeyi mu katale k'ewa Kiseka mu [[:en:Kampala|Kampala]], [[:en:Uganda|Uganda]]. Yatwalibwa ku kitebe kya poliisi ekikulu ekya central police station mu kibuga.<ref name="ALL">http://allafrica.com/stories/201210011085.html</ref> Mukusooka, poliisi yali eyiye abasirikale baayo mu maka ga Besigye okumulemesa okugenda mu kabuga okubeera n'olukungaana lwe, naye yasobola okutoloka ku b'eby'okwerinda n'agenda mu kifo ekitayogerwa paka poliisi bweyamukwata ng'ali mu katale k'omu kibuga oluvannyuma lw'esaawa.<ref name="ALL" /> == Okulonda kwa 2016 == Mu [[:en:2016_Ugandan_general_election|kulonda kwa 2016,]] Besigye yaddamu okwesimabwo ku bwa pulezidenti ng'agidde mu FDC ng'avuganya abaali beesimbyeyo nga bamannyikiddwa nga Amama Mbabazi ne [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]],eyali pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] okumala emyaka 30. Besigye neera yawangulwa Museveni, ng'afunye obululu ebitundu 34 ku 100, ate Museveni n'awangulira ku bitundu 62 ku 100.<ref>http://www.cnn.com/2016/02/20/africa/uganda-election/index.html</ref> Ebyava mu kulonda kuno, yategeeza abawagizi bbe okwegugunga mungeri y'emirembe nga bawakanya ebyali bifuddemu, nga bagamba okulonda kuno kwalimu obubbi, okutiisatiisa abalonzi, okuteeka ab'oludda olwali luvuganya mu makomera, okutataganya enkungaana z'abalonzi, ebikozesebwa mukulonda byatusibwa kikerezi mu bifo gyebalondera, obululu obukyamu mu bifo gyebalondera ebitayogerwa, okuwa enguzi, ssaako n'ebintu ebirala ebyali bimenya amateeka<ref>https://web.archive.org/web/20160223023648/http://www.ugandadiasporap10.org/</ref><ref>http://www.aljazeera.com/news/2016/02/uganda-elections-besigye-held-march-planned-160222065601088.html</ref> Mu ogwokutaano nga 11 mu 2016 yeerayiza ng'omukulembezze wa [[:en:Uganda|Uganda]] mu kyama ng'ebula olunaku lumu omukolo gw'okulayizibwa kwa pulezidenti [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]] okutongole kubeerewo. Yakwatibwa amaggye ga Uganda mukaseera katono nga tanagenda mukulayizibwa kwe. Oluvannyuma ennyo yatandikawo ekibiina kya "The peoples government" oba gavumenti y'abantu, n'alangirira gavumenti nga bweyali akiriza nti yeyali omuwanguzi omutuufu mu kulonda kwa 2016.<ref>https://thetowerpost.com/2019/02/15/besigye-unveils-peoples-government-cabinet-assembly/</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=3qPYdLK66Nk</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=AYfJLsmqmQQ</ref> == Okulonda kwa 2021 == Besigye yasalawo obutesimbawo ku bwa pulezidenti mu kulonda okwali kujja ng'agamba agya kukulmebera oludda oluvuganga muntegeka ‘B’ okuleetawo enkyuka kyuka mu ggwanga.<ref>https://www.newvision.co.ug/news/1535901/lose-hope-elections-dr-besigye-tumukunde-tells-ugandans</ref><ref>https://www.independent.co.ug/will-fdc-maintain-grip-on-teso-without-besigye/</ref> Agenda okwegata ne [[:en:Bobi_Wine|Bobi Wine]] eyali asinga okuvuganya Museveni amuyambe okuwangula okulonda kwa 2021.<ref>https://www.europapress.es/internacional/noticia-principal-candidato-opositor-uganda-suspende-campana-morir-guardaespaldas-manos-policia-20201228135651.html</ref> Oluvannyuma lw'okulonda kwa 2021, Besigye yatongoza ekibiina kya people's front for transition, ekibiina ekyali kyegatidde awamu n'ekirubirirwa ekimu eky'okukyusa Uganda.<ref>https://www.newvision.co.ug/articledetails/120836</ref><ref>https://www.independent.co.ug/peoples-front-for-transition-kicks-off-countrywide-mobilization/</ref><ref>https://www.independent.co.ug/peoples-front-for-transition-to-kick-off-countrywide-mobilization-next-week/</ref> == Okukwatibwa mu 2022 == Mu ogwokutaana mu 2022, Besigye yakwatibwa nga yeegugunga olw'ebeeyi y'ebintu mu Uganda eyali erinyira ku sipiidi.<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/pictorial/besigye-arrested-in-downtown-kampala-3826206</ref> Yateebwa omulamuzi wa kkooti esooka eya Buganda Road, nga bwalindirira okuwozesebwa, wabula kakwakulizo nti yali wakusasula [[:en:Ugandan_shilling|ssente za Uganda]] 30,000,000/= nga ssente z'okumweyimirira mu kooti. Mu kwegugunga ku by'ebeeyi y'ebintu eyali erinya, Besigye yagaana ekyaali kimugambiddwa, n'asaba okutwalibwa mu kkomera.<ref>https://softpower.ug/besigye-refuses-to-pay-shs30m-bail-sent-to-luzira/</ref> Banamateeka bbe nga bakulembeddwa [[:en:Erias_Lukwago|Erias Lukwago]] baasaba okukedeezebbwa kwa ssente ezaali zimusabiddwa mukweyimirirwa, ekyakirizibwa nga ekintu kyakirizibwa, nga Besigye yategezebwa okusasula 3,000,000/=.<ref>https://softpower.ug/court-revises-besigyes-bail-from-shs30m-to-shs3m/</ref> Yakirizibwa okweyimirirwa era n'avaayo mu komera. Oluvannyuma lw'enaku entono ng'atekeddwa okuva mu kkomera nga bw'alindirira okuwozesebwa mu kkooti, Besigye yaddamu okwegugunga kunguudo z'omu Kampala ekyaleetera nga [[:en:Uganda_National_Police|poliisi ya Uganda]] okumwanguyira nga n'emukwata.<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-arrested-again-for-protesting-high-commodity-prices--3848008</ref> Yakwatibwa ne munywanyi we we Samuel Lubega Makaku, nebsindikibwa mu kkomera. Okusaba kw'okweyimirirwa kwaganibwa esaawa z'ekooti zaali ziyiseeko nga banamateeka bbe balina okusaba okweyimirirwa olunaku oludako. Engeri ekkooti gyeyali yeeyisaamu yawakanyizibwa banamateeka ba Besigye abaalemerako nga bagamba gwebaali balumiriza yali akoleddwako omulamuzi eyali mubuyinza nga wayise esaawa gy'emiriu emitongole egy'e kkooti. Okusaba kwabwe okw'okweyimirirwa okwajuzibwa, wabula nekuganibwa era nekugobebwa omulamuzi w'edaala erisooka Asuman Muhumuza owa kkooti ya Buganda road ng'agamba yali teyeekakasa oba Besigye taddemu n'akola ebintu byebimu, singa anaateebwa nga yeeyimiriddwa neera.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.ntv.co.ug/ug/news/court-denies-kizza-besigye-bail-sends-him-to-luzira-3851552 |access-date=2022-11-20 |archive-date=2022-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221120200058/https://www.ntv.co.ug/ug/news/court-denies-kizza-besigye-bail-sends-him-to-luzira-3851552 |url-status=dead }}</ref> == Laba ne == * [[:en:Elections_in_Uganda|Elections in Uganda]] * [[:en:Politics_of_Uganda|Politics of Uganda]] * [[:en:Political_parties_of_Uganda|Political parties of Uganda]] == Ebijuliziddwa == [[Category:Bannabyabufuzi]] [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] [[Category:Buganda]] [[Category:Bannayuganda bannamagye]] pv5tsaikwte0vwb8s8tf6qhkbzse07o 76883 76882 2026-10-18T08:51:02Z Ami Abdul-rahman 11993 I added a citation #WUCSU26 76883 wikitext text/x-wiki [[File:Kizza Besigye.png|thumb|Kizza Besigye]]   '''Warren Kizza Besigye Kifefe yazaalibwa''' nga 22 Ogwokuna mu 1956 ng'asinga amanyiddwa nga Colonel. Dr. Kizza Besigye, [[:en:Uganda|Munayuganda]] eyakuguka by'okujanjaba abantu, munnabyabufuzi, eyaliko [[:en:Military_officer|munnamaggye]] mu [[:en:Uganda_People's_Defence_Force|Uganda People's Defence Force.]] Yaweerezaako nga pulezidenti w'ekibiina ky'ebyobufuzi ekya [[:en:Forum_for_Democratic_Change|Forum for Democratic Change]] (FDC) nga yeesimbawo ku bwa pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] mu kulonda kwa bonna mu 2001, 2006, 2011 ne 2016 wabula gyonna nga [[:en:President_of_Uganda|pulezidenti wa Uganda]] [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Kaguta Museveni]] okuva nga 26 Ogwolubereberye mu 1986 yamuwangula. Ebyaava mu kulonda kwa 2006 byawakanyizibwa mu kkooti z'amateeka, ng'era kkooti yakizuula nga bwemwalimu okukyusakyusa obululu n'okulemesa abantu okulonda. Yakkiriza okulonda okw'amangu munda mu FDC okulaba amudira mu bigere nga pulezidenti, nga kino kyaliwo nga 24 Ogwekuminoogumu mu 2012<ref>{{Cite news |date=2011-02-14|title=Uganda's Kizza Besigye - veteran opposition leader profiled|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-12431180|access-date=2025-07-28|work=BBC News|language=en-GB}}</ref>. [[Category:Pages using infobox officeholder with unknown parameters|image sizeKizza Besigye]] == Obulamu bwe ne famire == Warren Kizza Besigye Kifefe yazaalibwa mu Rwakabengo, mu munisipaali ye [[:en:Rukungiri|Rukungiri]] mu disitulikiti ye [[:en:Rukungiri|Rukungiri]] mu bukiika kkono bwabugwanjuba bwa [[:en:Uganda|Uganda]] nga 22 ogwokuna 1956. Ye mwaana ow'okubiri mu famire abya baana mukaaga, wabula bazadde be bombi baafa nga tanamaliriza kusoma pulayimale. Kitaawe yali musirikale wa poliisi. Pulayimale yagisomera ku Kinyasano Primary School ne Mbarara Junior School. Oluvannyuma yeegata ku Kitante High School gyeyatulira [[:en:Ordinary_Level|siniya ey'okuna,]] gyeyava okugenda ku [[:en:Kigezi_High_School|Kigezi High School]] mu disitulikiti ye [[:en:Kabale|Kabale]] gyeyatuulira [[:en:Advanced_Level|siniya ey'omukaaga]]<ref>{{Cite web |date=2026-09-18|title=Besigye trial: Key witness admits working for govt|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-trial-key-witness-admits-working-for-govt-5599280|access-date=2026-10-10|website=Monitor|language=en}}</ref>[[:en:Advanced_Level|.]] Besigye yeeyongerayo ku yunivasite e Makerere mu 1975 gyeyafunira diguli mu by'okujanjaba abantu mu 1980<ref>{{Cite web |date=2021-01-09|title=The men running for president in 2016|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/the-men-running-for-president-in-2016-1626788|access-date=2026-10-15|website=Monitor|language=en}}</ref>. Bweyali munsiko yeeyali omujanjabi wa [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]] ow'okulusegere. Ng'ekibiina kya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] n'amaggye (NRM/A) webyajja mu buyinza mu gwolubereberye nga 26 mu 1986, yaaweebwa obwa minista omubeezi avunaanyizibwa kunsonga z'omunda ng'alina emyaka 29. Oluvannyuma yafuna ekifo kya minista omubeezi avunaanyizibwa kunsonga za pulezidenti, n'okuyigiriza wamu n'okusomesa ebikwata ku kibiina okulaba ng'abantu babeera beesiimbu gyekiri. Mu 1991, yafuuka aduumira amaggye mu [[:en:Masaka|Masaka]] mu masekati ga [[:en:Uganda|Uganda]], nga mu 1993 yaweebwa ogw'okukulira amaggye, era nga y'avunaanyizibwa ku by'entambula y'eby'amaguzi okutuuka gyebirina okukozesebwa wamu n'obwa yinginiya. Nga 7 ogwomusanvu mu 1999, Besigye yawasa [[:en:Winnie_Byanyima|Winnie Byanyima]], eyali omubaka wa palamenti, e [[:en:Nsambya|Nsambya]], Kampala.<ref>{{cite news|last1=Tumusiime|first1=James|last2=Nsigaye|first2=Sarah|title=Winnie weds Col. Besigye|newspaper=The Monitor|issue=189|pages=1–2|date=8 July 1999}}</ref> == Emirimu gye == Ng'amazze okutikirwa, Besigye yakolerako mu ddwaliro ly'e ggwanga erye Mulago<ref>{{Cite web |date=2026-07-30|title=Besigye unconscious after court collapse, says wife Byanyima|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-unconscious-after-court-collapse-says-wife-byanyima-5541176|access-date=2026-10-15|website=Monitor|language=en}}</ref>. Oluvannyuma yagenda mu buwanganguse ku mulirwano e [[:en:Kenya|Kenya]]. Bweyali eyo, yasaba akakiiko akavunaanyizibwa ku by'okwewandiisa ku by'eddagala okukola ng'omusawo, yasaba omulimu mu ddwaliro lya [[:en:Aga_Khan_University_Hospital,_Nairobi|Aga Khan Hospital]] ogwamuweebwa n'atandika okukola ng'omusawo, ate oluvannyuma ku [[:en:Kenyatta_National_Hospital|Kenyatta National Hospital]] nga gombi gali mu mu kibuga kya [[:en:Kenyan|Kenya]] ekikulu ekya [[:en:Nairobi|Nairobi]] nga tanaba kwegatta ku bayeekera ba Museveni aba [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] / amaggye (NRM/A) mu 1982<ref>{{Cite web |date=2026-07-30 |title=Besigye unconscious after court collapse, says wife Byanyima |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-unconscious-after-court-collapse-says-wife-byanyima-5541176 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> == Obulamu bwe mu by'obufuzi == Mu 1999, Besigye yakola ekiwandiiko ekirumba gavumenti kyebayita "An Insider's View of How the NRM Lost the Broad Base". Ekiwandiiko kyali kirumiriza NRM okubeera nga ekozesa eby'obufuzi okulya enguzi, n'okubeera nga yafuuka ya musajja omu nakyemalira. Besigye baamutwala mu kkooti y'amagye nga bamuvunaana okufulumya endowooza zze ku mukutu mungeri enkyamu. Oluvannyuma baategeka okukaanya mu 2000 nga muno byebaali bamuvunaana byamusonyiyibwa singa yeetonda olw'okufulumya ekiwandiiko.<ref>{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2008-11-06 |title=TODAY IN HISTORY: Besigye dossier November 6, 1999 |url=https://www.independent.co.ug/today-in-history-besigye-dossier-november-6-1999/ |access-date=2026-10-18 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref> Mu gwekumi 2000, Besigye yalangirira nga bweyali agenda okwesiimba ku Museveni mu kulonda kwa bonna okwa 2001. Yawummula okuva mu magye ga Uganda People's Defence Forces mu 2001, ng'ali kudaala lya koloneeri. Mu kakuyege we, Besigye, eyali asinga okuvuganya Museveni, yalumiriza gavumenti olw'obuli bw'enguzi obwali buyitiridde, n'asindikiriza okukomekerezebwa kw'obukulembezze bwa Museveni, bweyali agamba bwali bumazze okuwereza omugaso bwago mu nkyuka nkyuka y'eby'obufuzi bwa[[:en:Uganda|Uganda]] omwali okuleeta ebibiina by'obufuzi eby'enjawulo. Yalemwa okuwangula okulonda kuno, kwebagamba nti kwaliwmu okubba obululu, obutabanguko n'okulemesa abalonzi wamu n'okubatiisatiisa. Mu gwokusatu 2001, Besigye yawaayo okusaba kwe mu kkooti enkulu baddemu okutunula mu byava mu kulonda. Akabinja k'abalamuzi bataano bakaanya 5-0 nti waliwo okubbira, naye nebasalawo 3-2, kuleme kuddibwamu. Mu ogwomukaaga 2001, Besigye baamusoya ebibuuzo oluvannyuma lwa poliisi okumukwata nga bamulumiriza okulya munsi ye olukwe. Gavumenti yali emulumiriza okubeera emabega w'akabinja k'ekisikirize kebaayitanga [[:en:People's_Redemption_Army|People's Redemption Army]] (PRA) akaalina amakanda mu [[:en:Democratic_Republic_of_the_Congo|Democratic Republic of the Congo]] (DRC). Abawagizi ba Besigye baagamba gavumenti yatondawo okubeerawo kw'abayekera okwonoona ekifannanyi kye mu [[:en:Ugandans|banayuganda]] n'ensi yonna. Mu gwomunaana 2001, Besigye yadduka mu ggwanga ng'agamba baali baagala kumuteeka kukalabba. Yagamba nti yali atya okufiirwa obulamu bwe. Yabeera mu [[:en:South_Africa|South Afrika]] okumala emyaka enna, ng'eno yasigala ovumirira gavumenti ya Museveni. Besigye yakomawo mu Uganda nga 26 ogwekumi mu 2005 mukaseera akaali ak'okwewandiisa ng'omulonzi mu kulonda kwa bonna okwa 2006. Yayanirizibwa namungi w'omuntu era n'atandikirawo kakuyege, ng'ayogerako eri enkumi n'ekumi z'abawagizibe okwetoloola eggwanga. Mu 2005 ogwekuminoogumu, [https://www.iom.int/news/iom-mourns-death-former-director-general-william-lacy-swing William Lacy Swing], eyali akulira akiikirira ekibiina ky'amawanga amagatte [[:en:United_Nations|United Nations]] mu bitundu bya Great Lakes region, omuli amawanga 10 okuli; Burundi, the Democratic Republic of the Congo (DRC), Ethiopia, Kenya, Malawi, Mozambique, Rwanda, Zambia, Tanzania ne Uganda. yakakasa okubeerawo kwa PRA, n'akayita akamu kububiinja bw'ebweru obwalina eby'okulwanyisa eby'okulwanyisa obwali bukolera mu buvanjuba bwa DRC. Kakuyege wa Besigye yayimirizibwamu mubunambiro nga 14 ogwekuminoogumu oluvannyuma lw'okukwatibwa nga bamuvunaana okulya munsi ye olukwe n'ogw'obuliisa maanyi. Ogw'okulya munsi ye olukwe gwaali gwekuusa ku kibiinja kya PRA n'ogw'abayeekera ba [[:en:Lord's_Resistance_Army|Lord's Resistance Army]] abaali bamazze mu mubukiika ddyo bwa Uganda emyaka 20. Ogw'obuliisa maanyi gwaali gwekuusa ku musango gwebaali bamulumiriza mu 1997 ku eyali muwala wa mukwano gwe eyali yafa. Okukwatibwa kwe kwaviirako obwegugungo mu Kampala n'okwetoloola eggwanga. Museveni baali bamulumiriza okubeera nga yali ayogera kalebule eri omusajja eyali asinga okumuvuganya n'ekigendererwa ky'okwonoona ekifanannyi kya Besigye n'okumulemesa okwesimbawo mu kalulu ka bonna. Abantu mu ggwanga ne kumuntendera gw'ensi yonna baavaayo nebavumirira engeri Munseveni gyeyali adukanyamu emirimu, nga bamukubiriza okumuyimbula Besigye ku kakalu ka poliisi. Gavumeenti yayanukula ng'ewera enkungaana z'abantu zonna, obwegugungo, enkungaana z'ekika kyonna ezaali zeekuusa ku kukwatibwa kwa Besigye. Baayongerako nga bawera emikutu gy'amawulire okukubaganya ebirowoozo ku kukwatibwa kuno, nebatiisatiisa kampuni z'amawulire zonna nga webagya okusazaamu ebisaanyizo byazo ebizikiriza okuwereza singa bagaana okugondera okuwerebwa kuno. Nga 25 ogwekuminoogumu, kkooti ya [[:en:Uganda|Uganda]] enkulu yakiriza Besigye okuteebwa nga bw'alindirira okuwozesebwa, wabula nadizibwayo mubunaabiro mu kkomera, ng'amaggye gamulumiriza okwenyigira mu butujju n'okubeera n'eby'okulwanyisa mu bumenyi bw'amateeka. Besigye yeegaana byonna byebaali bamulumiriza era n'agamba ng'eyawumula amaggye, yali tagwanidde kuwozesebwa mu kkooti y'amaggye. Kkooti yamuta nga bw'alindirira okuwozesebwa nga 6 ogwolubereberye. Wadde nga byebaali bamuvunaana byali bikyaliwo, Besigye yalina ekirubirirwa ky'okufuuka pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] addako. == Okulonda kw'ogwokubbiri mu 2006 == [[:en:2006_Ugandan_general_election|Okulonda kwa bonna okwa 2006]] kwalaba FDC ng'ekibiina ekyali kivuganya, nga Besigye y'asinga okuvuganya Museveni ku bwa pulezidenti. Yeesimbawo ne Miria Kalule Obote, omukyala eyasooka okwesimbawo ku bwa pulezidenti ng'ava mu kibiina kya [[:en:Uganda_People's_Congress|Uganda People's Congress]] (UPC), Abed Bwanika talina kibiina, [[:en:John_Ssebana_Kizito|John Ssebana Kizito]] ku lwa Democratic Party ([[:en:Democratic_Party_(Uganda)|DP]]). Museveni yalondebwa ku kisanja ekirala eky'emyaka etaano ng'awangudde n'ebitundu 59 ku 100 ku bululu bweyasingisa ng'ate Besigye eyalina ebintu 37 ku 100. Besigye yeyali alumiriza ebikyamu ebyakolwa mu kulonda kuno yagaana ebyali bivuddemu. Kkooti enkulu eya [[:en:Uganda|Uganda]] yakifulumya oluvannyuma ng'okulonda kuno bwekwalimu okutiisatiisa, okutulugunya, okulemesa abantu okulonda, ne kiremya omulala. Wabula kkooti neeronda 4-3 okukiriziganya n'ebyali bivudde mu kulonda.<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm</ref> == Okulonda kw'ogw'okubiri mu 2011 n'ebyavaamu == Mu [[:en:2011_Ugandan_general_election|kulonda kwa 2011]] Besigye omulundi ogw'okusatu ogw'omudiringanwa yavuganya Yoweri Museveni eyali, aserebye okusinziira ku bululu bweyali azze afuna emabega, kuba yalemererwa okuwangula ekitundu n'ekimu. Wadde ng'okulonda baakutendereza ng'okwali okw'emirembe n'amazima mu byafaayo bya Uganda,<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm "Uganda's Museveni wins election"], ''BBC'', 25 February 2006</ref>  Besigye yalumiriza gweyali avuganya nti yakozesa okutiisatiisa n'okubba okusobola okuwangula ekisanja eky'okunna mu woofiisi. Olw'okuba yakola bubi mu kulonda kw'obwa pulezidenti mu 2011, Besigye yalagira ba memba b'ekibiina kye abaali balondeddwa mu palamenti ey'omwenda, okubigaana. Kino kyagaanibwa ababaka ba palamenti abaali bakalondebwa, nga bagamba obuwanguzi mu kulonda kuno bwali buvudde mungalo zaabwe, nga sibibyali mu za Besigye oba ez'ekibiina, ekyaleetawo obutali butebenkevu mu FDC. <ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm "Uganda's Museveni wins election"], ''BBC'', 25 February 2006</ref> Besigye yakwatibwa omulundi ogwokuna nga 28 ogwokuna bweyali atambula okugenda ku mulimu, mungeri y'okuwakanya ebeeyi y'emere n'amafuta. Baamufuuyira kamulali, <ref>https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13255025</ref> era poliisi neemusikambula okuva mu mmotoka ye.<ref>https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13222227</ref> Eno yali entandikwa y'obwegugungo ekyavirako okwekalakaasa okwetoloola [[:en:Kampala|Kampala]], omwafiira abantu babiri ate abantu 120 nebafuna ebisago ekyaletera abalala 360 okukwatibwa.<ref>https://www.theguardian.com/world/2011/apr/29/uganda-riots-kampala-museveni</ref> == Eteeka erigaana obuli bw'ebisiyaga == Besigye yawakanya okukomyawo e[[:en:Uganda_Anti-Homosexuality_Bill|teeka eryali liwakanya obuli bw'ebisiyaga mu Uganda]] mu palamenti ya [[:en:Uganda|Uganda]] ey'omwenda eryali likolebwa omubaka [[:en:David_Bahati|David Bahati]] eyali atuula emabega. Besigye okubeera nga yali awagira abali b'ebisiyaga, yali nsonga eyaletawo obutakaanya mu [[:en:Uganda|Uganda]] kuba okulya ebisiyaga musango wansi wagubeera musango mu kawaayiro k'amateeka ga Uganda<ref>{{cite web |title=Uganda's Opposition Leader: Prosecuting Homosexuality a Waste of Resources |url=http://www.care2.com/causes/ugandas-opposition-leader-prosecuting-homosexuality-a-waste-of-resources.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707210126/http://www.care2.com/causes/ugandas-opposition-leader-prosecuting-homosexuality-a-waste-of-resources.html |archive-date=7 July 2017 |access-date=16 March 2012}}</ref>. == Okukwatibwa mu 2012 == Besigye yakwatibwa nga 1 ogwekumi mu 2012 oluvannyuma lw'okwagala okwogerako eri abatembeeyi mu katale k'ewa Kiseka mu [[:en:Kampala|Kampala]], [[:en:Uganda|Uganda]]. Yatwalibwa ku kitebe kya poliisi ekikulu ekya central police station mu kibuga.<ref name="ALL">http://allafrica.com/stories/201210011085.html</ref> Mukusooka, poliisi yali eyiye abasirikale baayo mu maka ga Besigye okumulemesa okugenda mu kabuga okubeera n'olukungaana lwe, naye yasobola okutoloka ku b'eby'okwerinda n'agenda mu kifo ekitayogerwa paka poliisi bweyamukwata ng'ali mu katale k'omu kibuga oluvannyuma lw'esaawa.<ref name="ALL" /> == Okulonda kwa 2016 == Mu [[:en:2016_Ugandan_general_election|kulonda kwa 2016,]] Besigye yaddamu okwesimabwo ku bwa pulezidenti ng'agidde mu FDC ng'avuganya abaali beesimbyeyo nga bamannyikiddwa nga Amama Mbabazi ne [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]],eyali pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] okumala emyaka 30. Besigye neera yawangulwa Museveni, ng'afunye obululu ebitundu 34 ku 100, ate Museveni n'awangulira ku bitundu 62 ku 100.<ref>http://www.cnn.com/2016/02/20/africa/uganda-election/index.html</ref> Ebyava mu kulonda kuno, yategeeza abawagizi bbe okwegugunga mungeri y'emirembe nga bawakanya ebyali bifuddemu, nga bagamba okulonda kuno kwalimu obubbi, okutiisatiisa abalonzi, okuteeka ab'oludda olwali luvuganya mu makomera, okutataganya enkungaana z'abalonzi, ebikozesebwa mukulonda byatusibwa kikerezi mu bifo gyebalondera, obululu obukyamu mu bifo gyebalondera ebitayogerwa, okuwa enguzi, ssaako n'ebintu ebirala ebyali bimenya amateeka<ref>https://web.archive.org/web/20160223023648/http://www.ugandadiasporap10.org/</ref><ref>http://www.aljazeera.com/news/2016/02/uganda-elections-besigye-held-march-planned-160222065601088.html</ref> Mu ogwokutaano nga 11 mu 2016 yeerayiza ng'omukulembezze wa [[:en:Uganda|Uganda]] mu kyama ng'ebula olunaku lumu omukolo gw'okulayizibwa kwa pulezidenti [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]] okutongole kubeerewo. Yakwatibwa amaggye ga Uganda mukaseera katono nga tanagenda mukulayizibwa kwe. Oluvannyuma ennyo yatandikawo ekibiina kya "The peoples government" oba gavumenti y'abantu, n'alangirira gavumenti nga bweyali akiriza nti yeyali omuwanguzi omutuufu mu kulonda kwa 2016.<ref>https://thetowerpost.com/2019/02/15/besigye-unveils-peoples-government-cabinet-assembly/</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=3qPYdLK66Nk</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=AYfJLsmqmQQ</ref> == Okulonda kwa 2021 == Besigye yasalawo obutesimbawo ku bwa pulezidenti mu kulonda okwali kujja ng'agamba agya kukulmebera oludda oluvuganga muntegeka ‘B’ okuleetawo enkyuka kyuka mu ggwanga.<ref>https://www.newvision.co.ug/news/1535901/lose-hope-elections-dr-besigye-tumukunde-tells-ugandans</ref><ref>https://www.independent.co.ug/will-fdc-maintain-grip-on-teso-without-besigye/</ref> Agenda okwegata ne [[:en:Bobi_Wine|Bobi Wine]] eyali asinga okuvuganya Museveni amuyambe okuwangula okulonda kwa 2021.<ref>https://www.europapress.es/internacional/noticia-principal-candidato-opositor-uganda-suspende-campana-morir-guardaespaldas-manos-policia-20201228135651.html</ref> Oluvannyuma lw'okulonda kwa 2021, Besigye yatongoza ekibiina kya people's front for transition, ekibiina ekyali kyegatidde awamu n'ekirubirirwa ekimu eky'okukyusa Uganda.<ref>https://www.newvision.co.ug/articledetails/120836</ref><ref>https://www.independent.co.ug/peoples-front-for-transition-kicks-off-countrywide-mobilization/</ref><ref>https://www.independent.co.ug/peoples-front-for-transition-to-kick-off-countrywide-mobilization-next-week/</ref> == Okukwatibwa mu 2022 == Mu ogwokutaana mu 2022, Besigye yakwatibwa nga yeegugunga olw'ebeeyi y'ebintu mu Uganda eyali erinyira ku sipiidi.<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/pictorial/besigye-arrested-in-downtown-kampala-3826206</ref> Yateebwa omulamuzi wa kkooti esooka eya Buganda Road, nga bwalindirira okuwozesebwa, wabula kakwakulizo nti yali wakusasula [[:en:Ugandan_shilling|ssente za Uganda]] 30,000,000/= nga ssente z'okumweyimirira mu kooti. Mu kwegugunga ku by'ebeeyi y'ebintu eyali erinya, Besigye yagaana ekyaali kimugambiddwa, n'asaba okutwalibwa mu kkomera.<ref>https://softpower.ug/besigye-refuses-to-pay-shs30m-bail-sent-to-luzira/</ref> Banamateeka bbe nga bakulembeddwa [[:en:Erias_Lukwago|Erias Lukwago]] baasaba okukedeezebbwa kwa ssente ezaali zimusabiddwa mukweyimirirwa, ekyakirizibwa nga ekintu kyakirizibwa, nga Besigye yategezebwa okusasula 3,000,000/=.<ref>https://softpower.ug/court-revises-besigyes-bail-from-shs30m-to-shs3m/</ref> Yakirizibwa okweyimirirwa era n'avaayo mu komera. Oluvannyuma lw'enaku entono ng'atekeddwa okuva mu kkomera nga bw'alindirira okuwozesebwa mu kkooti, Besigye yaddamu okwegugunga kunguudo z'omu Kampala ekyaleetera nga [[:en:Uganda_National_Police|poliisi ya Uganda]] okumwanguyira nga n'emukwata.<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-arrested-again-for-protesting-high-commodity-prices--3848008</ref> Yakwatibwa ne munywanyi we we Samuel Lubega Makaku, nebsindikibwa mu kkomera. Okusaba kw'okweyimirirwa kwaganibwa esaawa z'ekooti zaali ziyiseeko nga banamateeka bbe balina okusaba okweyimirirwa olunaku oludako. Engeri ekkooti gyeyali yeeyisaamu yawakanyizibwa banamateeka ba Besigye abaalemerako nga bagamba gwebaali balumiriza yali akoleddwako omulamuzi eyali mubuyinza nga wayise esaawa gy'emiriu emitongole egy'e kkooti. Okusaba kwabwe okw'okweyimirirwa okwajuzibwa, wabula nekuganibwa era nekugobebwa omulamuzi w'edaala erisooka Asuman Muhumuza owa kkooti ya Buganda road ng'agamba yali teyeekakasa oba Besigye taddemu n'akola ebintu byebimu, singa anaateebwa nga yeeyimiriddwa neera.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.ntv.co.ug/ug/news/court-denies-kizza-besigye-bail-sends-him-to-luzira-3851552 |access-date=2022-11-20 |archive-date=2022-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221120200058/https://www.ntv.co.ug/ug/news/court-denies-kizza-besigye-bail-sends-him-to-luzira-3851552 |url-status=dead }}</ref> == Laba ne == * [[:en:Elections_in_Uganda|Elections in Uganda]] * [[:en:Politics_of_Uganda|Politics of Uganda]] * [[:en:Political_parties_of_Uganda|Political parties of Uganda]] == Ebijuliziddwa == [[Category:Bannabyabufuzi]] [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] [[Category:Buganda]] [[Category:Bannayuganda bannamagye]] ifm3j1oxnlybs8k0tk873vq5vt1fpoe 76884 76883 2026-10-18T08:54:10Z Ami Abdul-rahman 11993 I added a citation and date #WUCSU26 76884 wikitext text/x-wiki [[File:Kizza Besigye.png|thumb|Kizza Besigye]]   '''Warren Kizza Besigye Kifefe yazaalibwa''' nga 22 Ogwokuna mu 1956 ng'asinga amanyiddwa nga Colonel. Dr. Kizza Besigye, [[:en:Uganda|Munayuganda]] eyakuguka by'okujanjaba abantu, munnabyabufuzi, eyaliko [[:en:Military_officer|munnamaggye]] mu [[:en:Uganda_People's_Defence_Force|Uganda People's Defence Force.]] Yaweerezaako nga pulezidenti w'ekibiina ky'ebyobufuzi ekya [[:en:Forum_for_Democratic_Change|Forum for Democratic Change]] (FDC) nga yeesimbawo ku bwa pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] mu kulonda kwa bonna mu 2001, 2006, 2011 ne 2016 wabula gyonna nga [[:en:President_of_Uganda|pulezidenti wa Uganda]] [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Kaguta Museveni]] okuva nga 26 Ogwolubereberye mu 1986 yamuwangula. Ebyaava mu kulonda kwa 2006 byawakanyizibwa mu kkooti z'amateeka, ng'era kkooti yakizuula nga bwemwalimu okukyusakyusa obululu n'okulemesa abantu okulonda. Yakkiriza okulonda okw'amangu munda mu FDC okulaba amudira mu bigere nga pulezidenti, nga kino kyaliwo nga 24 Ogwekuminoogumu mu 2012<ref>{{Cite news |date=2011-02-14|title=Uganda's Kizza Besigye - veteran opposition leader profiled|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-12431180|access-date=2025-07-28|work=BBC News|language=en-GB}}</ref>. [[Category:Pages using infobox officeholder with unknown parameters|image sizeKizza Besigye]] == Obulamu bwe ne famire == Warren Kizza Besigye Kifefe yazaalibwa mu Rwakabengo, mu munisipaali ye [[:en:Rukungiri|Rukungiri]] mu disitulikiti ye [[:en:Rukungiri|Rukungiri]] mu bukiika kkono bwabugwanjuba bwa [[:en:Uganda|Uganda]] nga 22 ogwokuna 1956. Ye mwaana ow'okubiri mu famire abya baana mukaaga, wabula bazadde be bombi baafa nga tanamaliriza kusoma pulayimale. Kitaawe yali musirikale wa poliisi. Pulayimale yagisomera ku Kinyasano Primary School ne Mbarara Junior School. Oluvannyuma yeegata ku Kitante High School gyeyatulira [[:en:Ordinary_Level|siniya ey'okuna,]] gyeyava okugenda ku [[:en:Kigezi_High_School|Kigezi High School]] mu disitulikiti ye [[:en:Kabale|Kabale]] gyeyatuulira [[:en:Advanced_Level|siniya ey'omukaaga]]<ref>{{Cite web |date=2026-09-18|title=Besigye trial: Key witness admits working for govt|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-trial-key-witness-admits-working-for-govt-5599280|access-date=2026-10-10|website=Monitor|language=en}}</ref>[[:en:Advanced_Level|.]] Besigye yeeyongerayo ku yunivasite e Makerere mu 1975 gyeyafunira diguli mu by'okujanjaba abantu mu 1980<ref>{{Cite web |date=2021-01-09|title=The men running for president in 2016|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/the-men-running-for-president-in-2016-1626788|access-date=2026-10-15|website=Monitor|language=en}}</ref>. Bweyali munsiko yeeyali omujanjabi wa [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]] ow'okulusegere. Ng'ekibiina kya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] n'amaggye (NRM/A) webyajja mu buyinza mu gwolubereberye nga 26 mu 1986, yaaweebwa obwa minista omubeezi avunaanyizibwa kunsonga z'omunda ng'alina emyaka 29. Oluvannyuma yafuna ekifo kya minista omubeezi avunaanyizibwa kunsonga za pulezidenti, n'okuyigiriza wamu n'okusomesa ebikwata ku kibiina okulaba ng'abantu babeera beesiimbu gyekiri. Mu 1991, yafuuka aduumira amaggye mu [[:en:Masaka|Masaka]] mu masekati ga [[:en:Uganda|Uganda]], nga mu 1993 yaweebwa ogw'okukulira amaggye, era nga y'avunaanyizibwa ku by'entambula y'eby'amaguzi okutuuka gyebirina okukozesebwa wamu n'obwa yinginiya. Nga 7 ogwomusanvu mu 1999, Besigye yawasa [[:en:Winnie_Byanyima|Winnie Byanyima]], eyali omubaka wa palamenti, e [[:en:Nsambya|Nsambya]], Kampala.<ref>{{cite news|last1=Tumusiime|first1=James|last2=Nsigaye|first2=Sarah|title=Winnie weds Col. Besigye|newspaper=The Monitor|issue=189|pages=1–2|date=8 July 1999}}</ref> == Emirimu gye == Ng'amazze okutikirwa, Besigye yakolerako mu ddwaliro ly'e ggwanga erye Mulago<ref>{{Cite web |date=2026-07-30|title=Besigye unconscious after court collapse, says wife Byanyima|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-unconscious-after-court-collapse-says-wife-byanyima-5541176|access-date=2026-10-15|website=Monitor|language=en}}</ref>. Oluvannyuma yagenda mu buwanganguse ku mulirwano e [[:en:Kenya|Kenya]]. Bweyali eyo, yasaba akakiiko akavunaanyizibwa ku by'okwewandiisa ku by'eddagala okukola ng'omusawo, yasaba omulimu mu ddwaliro lya [[:en:Aga_Khan_University_Hospital,_Nairobi|Aga Khan Hospital]] ogwamuweebwa n'atandika okukola ng'omusawo, ate oluvannyuma ku [[:en:Kenyatta_National_Hospital|Kenyatta National Hospital]] nga gombi gali mu mu kibuga kya [[:en:Kenyan|Kenya]] ekikulu ekya [[:en:Nairobi|Nairobi]] nga tanaba kwegatta ku bayeekera ba Museveni aba [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] / amaggye (NRM/A) mu 1982<ref>{{Cite web |date=2026-07-30 |title=Besigye unconscious after court collapse, says wife Byanyima |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-unconscious-after-court-collapse-says-wife-byanyima-5541176 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> == Obulamu bwe mu by'obufuzi == Mu 1999, Besigye yakola ekiwandiiko ekirumba gavumenti kyebayita "An Insider's View of How the NRM Lost the Broad Base". Ekiwandiiko kyali kirumiriza NRM okubeera nga ekozesa eby'obufuzi okulya enguzi, n'okubeera nga yafuuka ya musajja omu nakyemalira. Besigye baamutwala mu kkooti y'amagye nga bamuvunaana okufulumya endowooza zze ku mukutu mungeri enkyamu. Oluvannyuma baategeka okukaanya mu 2000 nga muno byebaali bamuvunaana byamusonyiyibwa singa yeetonda olw'okufulumya ekiwandiiko.<ref>{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2008-11-06 |title=TODAY IN HISTORY: Besigye dossier November 6, 1999 |url=https://www.independent.co.ug/today-in-history-besigye-dossier-november-6-1999/ |access-date=2026-10-18 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref> Mu gwekumi nga 28 2000, Besigye yalangirira nga bweyali agenda okwesiimba ku Museveni mu kulonda kwa bonna okwa 2001. Yawummula okuva mu magye ga Uganda People's Defence Forces mu 2001, ng'ali kudaala lya koloneeri. Mu kakuyege we, Besigye, eyali asinga okuvuganya Museveni, yalumiriza gavumenti olw'obuli bw'enguzi obwali buyitiridde, n'asindikiriza okukomekerezebwa kw'obukulembezze bwa Museveni, bweyali agamba bwali bumazze okuwereza omugaso bwago mu nkyuka nkyuka y'eby'obufuzi bwa[[:en:Uganda|Uganda]] omwali okuleeta ebibiina by'obufuzi eby'enjawulo.<ref>{{Cite web |last=Katusiime |first=Ian |date=2019-12-10 |title=THIRTY YEARS: Museveni vs Besigye |url=https://www.independent.co.ug/thirty-years-museveni-vs-besigye/3/ |access-date=2026-10-18 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref> Yalemwa okuwangula okulonda kuno, kwebagamba nti kwaliwmu okubba obululu, obutabanguko n'okulemesa abalonzi wamu n'okubatiisatiisa. Mu gwokusatu 2001, Besigye yawaayo okusaba kwe mu kkooti enkulu baddemu okutunula mu byava mu kulonda. Akabinja k'abalamuzi bataano bakaanya 5-0 nti waliwo okubbira, naye nebasalawo 3-2, kuleme kuddibwamu. Mu ogwomukaaga 2001, Besigye baamusoya ebibuuzo oluvannyuma lwa poliisi okumukwata nga bamulumiriza okulya munsi ye olukwe. Gavumenti yali emulumiriza okubeera emabega w'akabinja k'ekisikirize kebaayitanga [[:en:People's_Redemption_Army|People's Redemption Army]] (PRA) akaalina amakanda mu [[:en:Democratic_Republic_of_the_Congo|Democratic Republic of the Congo]] (DRC). Abawagizi ba Besigye baagamba gavumenti yatondawo okubeerawo kw'abayekera okwonoona ekifannanyi kye mu [[:en:Ugandans|banayuganda]] n'ensi yonna. Mu gwomunaana 2001, Besigye yadduka mu ggwanga ng'agamba baali baagala kumuteeka kukalabba. Yagamba nti yali atya okufiirwa obulamu bwe. Yabeera mu [[:en:South_Africa|South Afrika]] okumala emyaka enna, ng'eno yasigala ovumirira gavumenti ya Museveni. Besigye yakomawo mu Uganda nga 26 ogwekumi mu 2005 mukaseera akaali ak'okwewandiisa ng'omulonzi mu kulonda kwa bonna okwa 2006. Yayanirizibwa namungi w'omuntu era n'atandikirawo kakuyege, ng'ayogerako eri enkumi n'ekumi z'abawagizibe okwetoloola eggwanga. Mu 2005 ogwekuminoogumu, [https://www.iom.int/news/iom-mourns-death-former-director-general-william-lacy-swing William Lacy Swing], eyali akulira akiikirira ekibiina ky'amawanga amagatte [[:en:United_Nations|United Nations]] mu bitundu bya Great Lakes region, omuli amawanga 10 okuli; Burundi, the Democratic Republic of the Congo (DRC), Ethiopia, Kenya, Malawi, Mozambique, Rwanda, Zambia, Tanzania ne Uganda. yakakasa okubeerawo kwa PRA, n'akayita akamu kububiinja bw'ebweru obwalina eby'okulwanyisa eby'okulwanyisa obwali bukolera mu buvanjuba bwa DRC. Kakuyege wa Besigye yayimirizibwamu mubunambiro nga 14 ogwekuminoogumu oluvannyuma lw'okukwatibwa nga bamuvunaana okulya munsi ye olukwe n'ogw'obuliisa maanyi. Ogw'okulya munsi ye olukwe gwaali gwekuusa ku kibiinja kya PRA n'ogw'abayeekera ba [[:en:Lord's_Resistance_Army|Lord's Resistance Army]] abaali bamazze mu mubukiika ddyo bwa Uganda emyaka 20. Ogw'obuliisa maanyi gwaali gwekuusa ku musango gwebaali bamulumiriza mu 1997 ku eyali muwala wa mukwano gwe eyali yafa. Okukwatibwa kwe kwaviirako obwegugungo mu Kampala n'okwetoloola eggwanga. Museveni baali bamulumiriza okubeera nga yali ayogera kalebule eri omusajja eyali asinga okumuvuganya n'ekigendererwa ky'okwonoona ekifanannyi kya Besigye n'okumulemesa okwesimbawo mu kalulu ka bonna. Abantu mu ggwanga ne kumuntendera gw'ensi yonna baavaayo nebavumirira engeri Munseveni gyeyali adukanyamu emirimu, nga bamukubiriza okumuyimbula Besigye ku kakalu ka poliisi. Gavumeenti yayanukula ng'ewera enkungaana z'abantu zonna, obwegugungo, enkungaana z'ekika kyonna ezaali zeekuusa ku kukwatibwa kwa Besigye. Baayongerako nga bawera emikutu gy'amawulire okukubaganya ebirowoozo ku kukwatibwa kuno, nebatiisatiisa kampuni z'amawulire zonna nga webagya okusazaamu ebisaanyizo byazo ebizikiriza okuwereza singa bagaana okugondera okuwerebwa kuno. Nga 25 ogwekuminoogumu, kkooti ya [[:en:Uganda|Uganda]] enkulu yakiriza Besigye okuteebwa nga bw'alindirira okuwozesebwa, wabula nadizibwayo mubunaabiro mu kkomera, ng'amaggye gamulumiriza okwenyigira mu butujju n'okubeera n'eby'okulwanyisa mu bumenyi bw'amateeka. Besigye yeegaana byonna byebaali bamulumiriza era n'agamba ng'eyawumula amaggye, yali tagwanidde kuwozesebwa mu kkooti y'amaggye. Kkooti yamuta nga bw'alindirira okuwozesebwa nga 6 ogwolubereberye. Wadde nga byebaali bamuvunaana byali bikyaliwo, Besigye yalina ekirubirirwa ky'okufuuka pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] addako. == Okulonda kw'ogwokubbiri mu 2006 == [[:en:2006_Ugandan_general_election|Okulonda kwa bonna okwa 2006]] kwalaba FDC ng'ekibiina ekyali kivuganya, nga Besigye y'asinga okuvuganya Museveni ku bwa pulezidenti. Yeesimbawo ne Miria Kalule Obote, omukyala eyasooka okwesimbawo ku bwa pulezidenti ng'ava mu kibiina kya [[:en:Uganda_People's_Congress|Uganda People's Congress]] (UPC), Abed Bwanika talina kibiina, [[:en:John_Ssebana_Kizito|John Ssebana Kizito]] ku lwa Democratic Party ([[:en:Democratic_Party_(Uganda)|DP]]). Museveni yalondebwa ku kisanja ekirala eky'emyaka etaano ng'awangudde n'ebitundu 59 ku 100 ku bululu bweyasingisa ng'ate Besigye eyalina ebintu 37 ku 100. Besigye yeyali alumiriza ebikyamu ebyakolwa mu kulonda kuno yagaana ebyali bivuddemu. Kkooti enkulu eya [[:en:Uganda|Uganda]] yakifulumya oluvannyuma ng'okulonda kuno bwekwalimu okutiisatiisa, okutulugunya, okulemesa abantu okulonda, ne kiremya omulala. Wabula kkooti neeronda 4-3 okukiriziganya n'ebyali bivudde mu kulonda.<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm</ref> == Okulonda kw'ogw'okubiri mu 2011 n'ebyavaamu == Mu [[:en:2011_Ugandan_general_election|kulonda kwa 2011]] Besigye omulundi ogw'okusatu ogw'omudiringanwa yavuganya Yoweri Museveni eyali, aserebye okusinziira ku bululu bweyali azze afuna emabega, kuba yalemererwa okuwangula ekitundu n'ekimu. Wadde ng'okulonda baakutendereza ng'okwali okw'emirembe n'amazima mu byafaayo bya Uganda,<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm "Uganda's Museveni wins election"], ''BBC'', 25 February 2006</ref>  Besigye yalumiriza gweyali avuganya nti yakozesa okutiisatiisa n'okubba okusobola okuwangula ekisanja eky'okunna mu woofiisi. Olw'okuba yakola bubi mu kulonda kw'obwa pulezidenti mu 2011, Besigye yalagira ba memba b'ekibiina kye abaali balondeddwa mu palamenti ey'omwenda, okubigaana. Kino kyagaanibwa ababaka ba palamenti abaali bakalondebwa, nga bagamba obuwanguzi mu kulonda kuno bwali buvudde mungalo zaabwe, nga sibibyali mu za Besigye oba ez'ekibiina, ekyaleetawo obutali butebenkevu mu FDC. <ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm "Uganda's Museveni wins election"], ''BBC'', 25 February 2006</ref> Besigye yakwatibwa omulundi ogwokuna nga 28 ogwokuna bweyali atambula okugenda ku mulimu, mungeri y'okuwakanya ebeeyi y'emere n'amafuta. Baamufuuyira kamulali, <ref>https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13255025</ref> era poliisi neemusikambula okuva mu mmotoka ye.<ref>https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13222227</ref> Eno yali entandikwa y'obwegugungo ekyavirako okwekalakaasa okwetoloola [[:en:Kampala|Kampala]], omwafiira abantu babiri ate abantu 120 nebafuna ebisago ekyaletera abalala 360 okukwatibwa.<ref>https://www.theguardian.com/world/2011/apr/29/uganda-riots-kampala-museveni</ref> == Eteeka erigaana obuli bw'ebisiyaga == Besigye yawakanya okukomyawo e[[:en:Uganda_Anti-Homosexuality_Bill|teeka eryali liwakanya obuli bw'ebisiyaga mu Uganda]] mu palamenti ya [[:en:Uganda|Uganda]] ey'omwenda eryali likolebwa omubaka [[:en:David_Bahati|David Bahati]] eyali atuula emabega. Besigye okubeera nga yali awagira abali b'ebisiyaga, yali nsonga eyaletawo obutakaanya mu [[:en:Uganda|Uganda]] kuba okulya ebisiyaga musango wansi wagubeera musango mu kawaayiro k'amateeka ga Uganda<ref>{{cite web |title=Uganda's Opposition Leader: Prosecuting Homosexuality a Waste of Resources |url=http://www.care2.com/causes/ugandas-opposition-leader-prosecuting-homosexuality-a-waste-of-resources.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707210126/http://www.care2.com/causes/ugandas-opposition-leader-prosecuting-homosexuality-a-waste-of-resources.html |archive-date=7 July 2017 |access-date=16 March 2012}}</ref>. == Okukwatibwa mu 2012 == Besigye yakwatibwa nga 1 ogwekumi mu 2012 oluvannyuma lw'okwagala okwogerako eri abatembeeyi mu katale k'ewa Kiseka mu [[:en:Kampala|Kampala]], [[:en:Uganda|Uganda]]. Yatwalibwa ku kitebe kya poliisi ekikulu ekya central police station mu kibuga.<ref name="ALL">http://allafrica.com/stories/201210011085.html</ref> Mukusooka, poliisi yali eyiye abasirikale baayo mu maka ga Besigye okumulemesa okugenda mu kabuga okubeera n'olukungaana lwe, naye yasobola okutoloka ku b'eby'okwerinda n'agenda mu kifo ekitayogerwa paka poliisi bweyamukwata ng'ali mu katale k'omu kibuga oluvannyuma lw'esaawa.<ref name="ALL" /> == Okulonda kwa 2016 == Mu [[:en:2016_Ugandan_general_election|kulonda kwa 2016,]] Besigye yaddamu okwesimabwo ku bwa pulezidenti ng'agidde mu FDC ng'avuganya abaali beesimbyeyo nga bamannyikiddwa nga Amama Mbabazi ne [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]],eyali pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] okumala emyaka 30. Besigye neera yawangulwa Museveni, ng'afunye obululu ebitundu 34 ku 100, ate Museveni n'awangulira ku bitundu 62 ku 100.<ref>http://www.cnn.com/2016/02/20/africa/uganda-election/index.html</ref> Ebyava mu kulonda kuno, yategeeza abawagizi bbe okwegugunga mungeri y'emirembe nga bawakanya ebyali bifuddemu, nga bagamba okulonda kuno kwalimu obubbi, okutiisatiisa abalonzi, okuteeka ab'oludda olwali luvuganya mu makomera, okutataganya enkungaana z'abalonzi, ebikozesebwa mukulonda byatusibwa kikerezi mu bifo gyebalondera, obululu obukyamu mu bifo gyebalondera ebitayogerwa, okuwa enguzi, ssaako n'ebintu ebirala ebyali bimenya amateeka<ref>https://web.archive.org/web/20160223023648/http://www.ugandadiasporap10.org/</ref><ref>http://www.aljazeera.com/news/2016/02/uganda-elections-besigye-held-march-planned-160222065601088.html</ref> Mu ogwokutaano nga 11 mu 2016 yeerayiza ng'omukulembezze wa [[:en:Uganda|Uganda]] mu kyama ng'ebula olunaku lumu omukolo gw'okulayizibwa kwa pulezidenti [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]] okutongole kubeerewo. Yakwatibwa amaggye ga Uganda mukaseera katono nga tanagenda mukulayizibwa kwe. Oluvannyuma ennyo yatandikawo ekibiina kya "The peoples government" oba gavumenti y'abantu, n'alangirira gavumenti nga bweyali akiriza nti yeyali omuwanguzi omutuufu mu kulonda kwa 2016.<ref>https://thetowerpost.com/2019/02/15/besigye-unveils-peoples-government-cabinet-assembly/</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=3qPYdLK66Nk</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=AYfJLsmqmQQ</ref> == Okulonda kwa 2021 == Besigye yasalawo obutesimbawo ku bwa pulezidenti mu kulonda okwali kujja ng'agamba agya kukulmebera oludda oluvuganga muntegeka ‘B’ okuleetawo enkyuka kyuka mu ggwanga.<ref>https://www.newvision.co.ug/news/1535901/lose-hope-elections-dr-besigye-tumukunde-tells-ugandans</ref><ref>https://www.independent.co.ug/will-fdc-maintain-grip-on-teso-without-besigye/</ref> Agenda okwegata ne [[:en:Bobi_Wine|Bobi Wine]] eyali asinga okuvuganya Museveni amuyambe okuwangula okulonda kwa 2021.<ref>https://www.europapress.es/internacional/noticia-principal-candidato-opositor-uganda-suspende-campana-morir-guardaespaldas-manos-policia-20201228135651.html</ref> Oluvannyuma lw'okulonda kwa 2021, Besigye yatongoza ekibiina kya people's front for transition, ekibiina ekyali kyegatidde awamu n'ekirubirirwa ekimu eky'okukyusa Uganda.<ref>https://www.newvision.co.ug/articledetails/120836</ref><ref>https://www.independent.co.ug/peoples-front-for-transition-kicks-off-countrywide-mobilization/</ref><ref>https://www.independent.co.ug/peoples-front-for-transition-to-kick-off-countrywide-mobilization-next-week/</ref> == Okukwatibwa mu 2022 == Mu ogwokutaana mu 2022, Besigye yakwatibwa nga yeegugunga olw'ebeeyi y'ebintu mu Uganda eyali erinyira ku sipiidi.<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/pictorial/besigye-arrested-in-downtown-kampala-3826206</ref> Yateebwa omulamuzi wa kkooti esooka eya Buganda Road, nga bwalindirira okuwozesebwa, wabula kakwakulizo nti yali wakusasula [[:en:Ugandan_shilling|ssente za Uganda]] 30,000,000/= nga ssente z'okumweyimirira mu kooti. Mu kwegugunga ku by'ebeeyi y'ebintu eyali erinya, Besigye yagaana ekyaali kimugambiddwa, n'asaba okutwalibwa mu kkomera.<ref>https://softpower.ug/besigye-refuses-to-pay-shs30m-bail-sent-to-luzira/</ref> Banamateeka bbe nga bakulembeddwa [[:en:Erias_Lukwago|Erias Lukwago]] baasaba okukedeezebbwa kwa ssente ezaali zimusabiddwa mukweyimirirwa, ekyakirizibwa nga ekintu kyakirizibwa, nga Besigye yategezebwa okusasula 3,000,000/=.<ref>https://softpower.ug/court-revises-besigyes-bail-from-shs30m-to-shs3m/</ref> Yakirizibwa okweyimirirwa era n'avaayo mu komera. Oluvannyuma lw'enaku entono ng'atekeddwa okuva mu kkomera nga bw'alindirira okuwozesebwa mu kkooti, Besigye yaddamu okwegugunga kunguudo z'omu Kampala ekyaleetera nga [[:en:Uganda_National_Police|poliisi ya Uganda]] okumwanguyira nga n'emukwata.<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-arrested-again-for-protesting-high-commodity-prices--3848008</ref> Yakwatibwa ne munywanyi we we Samuel Lubega Makaku, nebsindikibwa mu kkomera. Okusaba kw'okweyimirirwa kwaganibwa esaawa z'ekooti zaali ziyiseeko nga banamateeka bbe balina okusaba okweyimirirwa olunaku oludako. Engeri ekkooti gyeyali yeeyisaamu yawakanyizibwa banamateeka ba Besigye abaalemerako nga bagamba gwebaali balumiriza yali akoleddwako omulamuzi eyali mubuyinza nga wayise esaawa gy'emiriu emitongole egy'e kkooti. Okusaba kwabwe okw'okweyimirirwa okwajuzibwa, wabula nekuganibwa era nekugobebwa omulamuzi w'edaala erisooka Asuman Muhumuza owa kkooti ya Buganda road ng'agamba yali teyeekakasa oba Besigye taddemu n'akola ebintu byebimu, singa anaateebwa nga yeeyimiriddwa neera.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.ntv.co.ug/ug/news/court-denies-kizza-besigye-bail-sends-him-to-luzira-3851552 |access-date=2022-11-20 |archive-date=2022-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221120200058/https://www.ntv.co.ug/ug/news/court-denies-kizza-besigye-bail-sends-him-to-luzira-3851552 |url-status=dead }}</ref> == Laba ne == * [[:en:Elections_in_Uganda|Elections in Uganda]] * [[:en:Politics_of_Uganda|Politics of Uganda]] * [[:en:Political_parties_of_Uganda|Political parties of Uganda]] == Ebijuliziddwa == [[Category:Bannabyabufuzi]] [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] [[Category:Buganda]] [[Category:Bannayuganda bannamagye]] eojia30ovve53nh88ag0voazgl434ig 76885 76884 2026-10-18T08:55:26Z Ami Abdul-rahman 11993 I added a citation #WUCSU26 76885 wikitext text/x-wiki [[File:Kizza Besigye.png|thumb|Kizza Besigye]]   '''Warren Kizza Besigye Kifefe yazaalibwa''' nga 22 Ogwokuna mu 1956 ng'asinga amanyiddwa nga Colonel. Dr. Kizza Besigye, [[:en:Uganda|Munayuganda]] eyakuguka by'okujanjaba abantu, munnabyabufuzi, eyaliko [[:en:Military_officer|munnamaggye]] mu [[:en:Uganda_People's_Defence_Force|Uganda People's Defence Force.]] Yaweerezaako nga pulezidenti w'ekibiina ky'ebyobufuzi ekya [[:en:Forum_for_Democratic_Change|Forum for Democratic Change]] (FDC) nga yeesimbawo ku bwa pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] mu kulonda kwa bonna mu 2001, 2006, 2011 ne 2016 wabula gyonna nga [[:en:President_of_Uganda|pulezidenti wa Uganda]] [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Kaguta Museveni]] okuva nga 26 Ogwolubereberye mu 1986 yamuwangula. Ebyaava mu kulonda kwa 2006 byawakanyizibwa mu kkooti z'amateeka, ng'era kkooti yakizuula nga bwemwalimu okukyusakyusa obululu n'okulemesa abantu okulonda. Yakkiriza okulonda okw'amangu munda mu FDC okulaba amudira mu bigere nga pulezidenti, nga kino kyaliwo nga 24 Ogwekuminoogumu mu 2012<ref>{{Cite news |date=2011-02-14|title=Uganda's Kizza Besigye - veteran opposition leader profiled|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-12431180|access-date=2025-07-28|work=BBC News|language=en-GB}}</ref>. [[Category:Pages using infobox officeholder with unknown parameters|image sizeKizza Besigye]] == Obulamu bwe ne famire == Warren Kizza Besigye Kifefe yazaalibwa mu Rwakabengo, mu munisipaali ye [[:en:Rukungiri|Rukungiri]] mu disitulikiti ye [[:en:Rukungiri|Rukungiri]] mu bukiika kkono bwabugwanjuba bwa [[:en:Uganda|Uganda]] nga 22 ogwokuna 1956. Ye mwaana ow'okubiri mu famire abya baana mukaaga, wabula bazadde be bombi baafa nga tanamaliriza kusoma pulayimale. Kitaawe yali musirikale wa poliisi. Pulayimale yagisomera ku Kinyasano Primary School ne Mbarara Junior School. Oluvannyuma yeegata ku Kitante High School gyeyatulira [[:en:Ordinary_Level|siniya ey'okuna,]] gyeyava okugenda ku [[:en:Kigezi_High_School|Kigezi High School]] mu disitulikiti ye [[:en:Kabale|Kabale]] gyeyatuulira [[:en:Advanced_Level|siniya ey'omukaaga]]<ref>{{Cite web |date=2026-09-18|title=Besigye trial: Key witness admits working for govt|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-trial-key-witness-admits-working-for-govt-5599280|access-date=2026-10-10|website=Monitor|language=en}}</ref>[[:en:Advanced_Level|.]] Besigye yeeyongerayo ku yunivasite e Makerere mu 1975 gyeyafunira diguli mu by'okujanjaba abantu mu 1980<ref>{{Cite web |date=2021-01-09|title=The men running for president in 2016|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/the-men-running-for-president-in-2016-1626788|access-date=2026-10-15|website=Monitor|language=en}}</ref>. Bweyali munsiko yeeyali omujanjabi wa [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]] ow'okulusegere. Ng'ekibiina kya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] n'amaggye (NRM/A) webyajja mu buyinza mu gwolubereberye nga 26 mu 1986, yaaweebwa obwa minista omubeezi avunaanyizibwa kunsonga z'omunda ng'alina emyaka 29. Oluvannyuma yafuna ekifo kya minista omubeezi avunaanyizibwa kunsonga za pulezidenti, n'okuyigiriza wamu n'okusomesa ebikwata ku kibiina okulaba ng'abantu babeera beesiimbu gyekiri. Mu 1991, yafuuka aduumira amaggye mu [[:en:Masaka|Masaka]] mu masekati ga [[:en:Uganda|Uganda]], nga mu 1993 yaweebwa ogw'okukulira amaggye, era nga y'avunaanyizibwa ku by'entambula y'eby'amaguzi okutuuka gyebirina okukozesebwa wamu n'obwa yinginiya. Nga 7 ogwomusanvu mu 1999, Besigye yawasa [[:en:Winnie_Byanyima|Winnie Byanyima]], eyali omubaka wa palamenti, e [[:en:Nsambya|Nsambya]], Kampala.<ref>{{cite news|last1=Tumusiime|first1=James|last2=Nsigaye|first2=Sarah|title=Winnie weds Col. Besigye|newspaper=The Monitor|issue=189|pages=1–2|date=8 July 1999}}</ref> == Emirimu gye == Ng'amazze okutikirwa, Besigye yakolerako mu ddwaliro ly'e ggwanga erye Mulago<ref>{{Cite web |date=2026-07-30|title=Besigye unconscious after court collapse, says wife Byanyima|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-unconscious-after-court-collapse-says-wife-byanyima-5541176|access-date=2026-10-15|website=Monitor|language=en}}</ref>. Oluvannyuma yagenda mu buwanganguse ku mulirwano e [[:en:Kenya|Kenya]]. Bweyali eyo, yasaba akakiiko akavunaanyizibwa ku by'okwewandiisa ku by'eddagala okukola ng'omusawo, yasaba omulimu mu ddwaliro lya [[:en:Aga_Khan_University_Hospital,_Nairobi|Aga Khan Hospital]] ogwamuweebwa n'atandika okukola ng'omusawo, ate oluvannyuma ku [[:en:Kenyatta_National_Hospital|Kenyatta National Hospital]] nga gombi gali mu mu kibuga kya [[:en:Kenyan|Kenya]] ekikulu ekya [[:en:Nairobi|Nairobi]] nga tanaba kwegatta ku bayeekera ba Museveni aba [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] / amaggye (NRM/A) mu 1982<ref>{{Cite web |date=2026-07-30 |title=Besigye unconscious after court collapse, says wife Byanyima |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-unconscious-after-court-collapse-says-wife-byanyima-5541176 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> == Obulamu bwe mu by'obufuzi == Mu 1999, Besigye yakola ekiwandiiko ekirumba gavumenti kyebayita "An Insider's View of How the NRM Lost the Broad Base". Ekiwandiiko kyali kirumiriza NRM okubeera nga ekozesa eby'obufuzi okulya enguzi, n'okubeera nga yafuuka ya musajja omu nakyemalira. Besigye baamutwala mu kkooti y'amagye nga bamuvunaana okufulumya endowooza zze ku mukutu mungeri enkyamu. Oluvannyuma baategeka okukaanya mu 2000 nga muno byebaali bamuvunaana byamusonyiyibwa singa yeetonda olw'okufulumya ekiwandiiko.<ref>{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2008-11-06 |title=TODAY IN HISTORY: Besigye dossier November 6, 1999 |url=https://www.independent.co.ug/today-in-history-besigye-dossier-november-6-1999/ |access-date=2026-10-18 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref> Mu gwekumi nga 28 2000, Besigye yalangirira nga bweyali agenda okwesiimba ku Museveni mu kulonda kwa bonna okwa 2001. Yawummula okuva mu magye ga Uganda People's Defence Forces mu 2001, ng'ali kudaala lya koloneeri. Mu kakuyege we, Besigye, eyali asinga okuvuganya Museveni, yalumiriza gavumenti olw'obuli bw'enguzi obwali buyitiridde, n'asindikiriza okukomekerezebwa kw'obukulembezze bwa Museveni, bweyali agamba bwali bumazze okuwereza omugaso bwago mu nkyuka nkyuka y'eby'obufuzi bwa[[:en:Uganda|Uganda]] omwali okuleeta ebibiina by'obufuzi eby'enjawulo.<ref>{{Cite web |last=Katusiime |first=Ian |date=2019-12-10 |title=THIRTY YEARS: Museveni vs Besigye |url=https://www.independent.co.ug/thirty-years-museveni-vs-besigye/3/ |access-date=2026-10-18 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref> Yalemwa okuwangula okulonda kuno,<ref>{{Cite web |date=2021-01-09 |title=How Besigye lost 2001, 2006 election petitions |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/how-besigye-lost-2001-2006-election-petitions-1638770 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> kwebagamba nti kwaliwmu okubba obululu, obutabanguko n'okulemesa abalonzi wamu n'okubatiisatiisa. Mu gwokusatu 2001, Besigye yawaayo okusaba kwe mu kkooti enkulu baddemu okutunula mu byava mu kulonda. Akabinja k'abalamuzi bataano bakaanya 5-0 nti waliwo okubbira, naye nebasalawo 3-2, kuleme kuddibwamu. Mu ogwomukaaga 2001, Besigye baamusoya ebibuuzo oluvannyuma lwa poliisi okumukwata nga bamulumiriza okulya munsi ye olukwe. Gavumenti yali emulumiriza okubeera emabega w'akabinja k'ekisikirize kebaayitanga [[:en:People's_Redemption_Army|People's Redemption Army]] (PRA) akaalina amakanda mu [[:en:Democratic_Republic_of_the_Congo|Democratic Republic of the Congo]] (DRC). Abawagizi ba Besigye baagamba gavumenti yatondawo okubeerawo kw'abayekera okwonoona ekifannanyi kye mu [[:en:Ugandans|banayuganda]] n'ensi yonna. Mu gwomunaana 2001, Besigye yadduka mu ggwanga ng'agamba baali baagala kumuteeka kukalabba. Yagamba nti yali atya okufiirwa obulamu bwe. Yabeera mu [[:en:South_Africa|South Afrika]] okumala emyaka enna, ng'eno yasigala ovumirira gavumenti ya Museveni. Besigye yakomawo mu Uganda nga 26 ogwekumi mu 2005 mukaseera akaali ak'okwewandiisa ng'omulonzi mu kulonda kwa bonna okwa 2006. Yayanirizibwa namungi w'omuntu era n'atandikirawo kakuyege, ng'ayogerako eri enkumi n'ekumi z'abawagizibe okwetoloola eggwanga. Mu 2005 ogwekuminoogumu, [https://www.iom.int/news/iom-mourns-death-former-director-general-william-lacy-swing William Lacy Swing], eyali akulira akiikirira ekibiina ky'amawanga amagatte [[:en:United_Nations|United Nations]] mu bitundu bya Great Lakes region, omuli amawanga 10 okuli; Burundi, the Democratic Republic of the Congo (DRC), Ethiopia, Kenya, Malawi, Mozambique, Rwanda, Zambia, Tanzania ne Uganda. yakakasa okubeerawo kwa PRA, n'akayita akamu kububiinja bw'ebweru obwalina eby'okulwanyisa eby'okulwanyisa obwali bukolera mu buvanjuba bwa DRC. Kakuyege wa Besigye yayimirizibwamu mubunambiro nga 14 ogwekuminoogumu oluvannyuma lw'okukwatibwa nga bamuvunaana okulya munsi ye olukwe n'ogw'obuliisa maanyi. Ogw'okulya munsi ye olukwe gwaali gwekuusa ku kibiinja kya PRA n'ogw'abayeekera ba [[:en:Lord's_Resistance_Army|Lord's Resistance Army]] abaali bamazze mu mubukiika ddyo bwa Uganda emyaka 20. Ogw'obuliisa maanyi gwaali gwekuusa ku musango gwebaali bamulumiriza mu 1997 ku eyali muwala wa mukwano gwe eyali yafa. Okukwatibwa kwe kwaviirako obwegugungo mu Kampala n'okwetoloola eggwanga. Museveni baali bamulumiriza okubeera nga yali ayogera kalebule eri omusajja eyali asinga okumuvuganya n'ekigendererwa ky'okwonoona ekifanannyi kya Besigye n'okumulemesa okwesimbawo mu kalulu ka bonna. Abantu mu ggwanga ne kumuntendera gw'ensi yonna baavaayo nebavumirira engeri Munseveni gyeyali adukanyamu emirimu, nga bamukubiriza okumuyimbula Besigye ku kakalu ka poliisi. Gavumeenti yayanukula ng'ewera enkungaana z'abantu zonna, obwegugungo, enkungaana z'ekika kyonna ezaali zeekuusa ku kukwatibwa kwa Besigye. Baayongerako nga bawera emikutu gy'amawulire okukubaganya ebirowoozo ku kukwatibwa kuno, nebatiisatiisa kampuni z'amawulire zonna nga webagya okusazaamu ebisaanyizo byazo ebizikiriza okuwereza singa bagaana okugondera okuwerebwa kuno. Nga 25 ogwekuminoogumu, kkooti ya [[:en:Uganda|Uganda]] enkulu yakiriza Besigye okuteebwa nga bw'alindirira okuwozesebwa, wabula nadizibwayo mubunaabiro mu kkomera, ng'amaggye gamulumiriza okwenyigira mu butujju n'okubeera n'eby'okulwanyisa mu bumenyi bw'amateeka. Besigye yeegaana byonna byebaali bamulumiriza era n'agamba ng'eyawumula amaggye, yali tagwanidde kuwozesebwa mu kkooti y'amaggye. Kkooti yamuta nga bw'alindirira okuwozesebwa nga 6 ogwolubereberye. Wadde nga byebaali bamuvunaana byali bikyaliwo, Besigye yalina ekirubirirwa ky'okufuuka pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] addako. == Okulonda kw'ogwokubbiri mu 2006 == [[:en:2006_Ugandan_general_election|Okulonda kwa bonna okwa 2006]] kwalaba FDC ng'ekibiina ekyali kivuganya, nga Besigye y'asinga okuvuganya Museveni ku bwa pulezidenti. Yeesimbawo ne Miria Kalule Obote, omukyala eyasooka okwesimbawo ku bwa pulezidenti ng'ava mu kibiina kya [[:en:Uganda_People's_Congress|Uganda People's Congress]] (UPC), Abed Bwanika talina kibiina, [[:en:John_Ssebana_Kizito|John Ssebana Kizito]] ku lwa Democratic Party ([[:en:Democratic_Party_(Uganda)|DP]]). Museveni yalondebwa ku kisanja ekirala eky'emyaka etaano ng'awangudde n'ebitundu 59 ku 100 ku bululu bweyasingisa ng'ate Besigye eyalina ebintu 37 ku 100. Besigye yeyali alumiriza ebikyamu ebyakolwa mu kulonda kuno yagaana ebyali bivuddemu. Kkooti enkulu eya [[:en:Uganda|Uganda]] yakifulumya oluvannyuma ng'okulonda kuno bwekwalimu okutiisatiisa, okutulugunya, okulemesa abantu okulonda, ne kiremya omulala. Wabula kkooti neeronda 4-3 okukiriziganya n'ebyali bivudde mu kulonda.<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm</ref> == Okulonda kw'ogw'okubiri mu 2011 n'ebyavaamu == Mu [[:en:2011_Ugandan_general_election|kulonda kwa 2011]] Besigye omulundi ogw'okusatu ogw'omudiringanwa yavuganya Yoweri Museveni eyali, aserebye okusinziira ku bululu bweyali azze afuna emabega, kuba yalemererwa okuwangula ekitundu n'ekimu. Wadde ng'okulonda baakutendereza ng'okwali okw'emirembe n'amazima mu byafaayo bya Uganda,<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm "Uganda's Museveni wins election"], ''BBC'', 25 February 2006</ref>  Besigye yalumiriza gweyali avuganya nti yakozesa okutiisatiisa n'okubba okusobola okuwangula ekisanja eky'okunna mu woofiisi. Olw'okuba yakola bubi mu kulonda kw'obwa pulezidenti mu 2011, Besigye yalagira ba memba b'ekibiina kye abaali balondeddwa mu palamenti ey'omwenda, okubigaana. Kino kyagaanibwa ababaka ba palamenti abaali bakalondebwa, nga bagamba obuwanguzi mu kulonda kuno bwali buvudde mungalo zaabwe, nga sibibyali mu za Besigye oba ez'ekibiina, ekyaleetawo obutali butebenkevu mu FDC. <ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm "Uganda's Museveni wins election"], ''BBC'', 25 February 2006</ref> Besigye yakwatibwa omulundi ogwokuna nga 28 ogwokuna bweyali atambula okugenda ku mulimu, mungeri y'okuwakanya ebeeyi y'emere n'amafuta. Baamufuuyira kamulali, <ref>https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13255025</ref> era poliisi neemusikambula okuva mu mmotoka ye.<ref>https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13222227</ref> Eno yali entandikwa y'obwegugungo ekyavirako okwekalakaasa okwetoloola [[:en:Kampala|Kampala]], omwafiira abantu babiri ate abantu 120 nebafuna ebisago ekyaletera abalala 360 okukwatibwa.<ref>https://www.theguardian.com/world/2011/apr/29/uganda-riots-kampala-museveni</ref> == Eteeka erigaana obuli bw'ebisiyaga == Besigye yawakanya okukomyawo e[[:en:Uganda_Anti-Homosexuality_Bill|teeka eryali liwakanya obuli bw'ebisiyaga mu Uganda]] mu palamenti ya [[:en:Uganda|Uganda]] ey'omwenda eryali likolebwa omubaka [[:en:David_Bahati|David Bahati]] eyali atuula emabega. Besigye okubeera nga yali awagira abali b'ebisiyaga, yali nsonga eyaletawo obutakaanya mu [[:en:Uganda|Uganda]] kuba okulya ebisiyaga musango wansi wagubeera musango mu kawaayiro k'amateeka ga Uganda<ref>{{cite web |title=Uganda's Opposition Leader: Prosecuting Homosexuality a Waste of Resources |url=http://www.care2.com/causes/ugandas-opposition-leader-prosecuting-homosexuality-a-waste-of-resources.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707210126/http://www.care2.com/causes/ugandas-opposition-leader-prosecuting-homosexuality-a-waste-of-resources.html |archive-date=7 July 2017 |access-date=16 March 2012}}</ref>. == Okukwatibwa mu 2012 == Besigye yakwatibwa nga 1 ogwekumi mu 2012 oluvannyuma lw'okwagala okwogerako eri abatembeeyi mu katale k'ewa Kiseka mu [[:en:Kampala|Kampala]], [[:en:Uganda|Uganda]]. Yatwalibwa ku kitebe kya poliisi ekikulu ekya central police station mu kibuga.<ref name="ALL">http://allafrica.com/stories/201210011085.html</ref> Mukusooka, poliisi yali eyiye abasirikale baayo mu maka ga Besigye okumulemesa okugenda mu kabuga okubeera n'olukungaana lwe, naye yasobola okutoloka ku b'eby'okwerinda n'agenda mu kifo ekitayogerwa paka poliisi bweyamukwata ng'ali mu katale k'omu kibuga oluvannyuma lw'esaawa.<ref name="ALL" /> == Okulonda kwa 2016 == Mu [[:en:2016_Ugandan_general_election|kulonda kwa 2016,]] Besigye yaddamu okwesimabwo ku bwa pulezidenti ng'agidde mu FDC ng'avuganya abaali beesimbyeyo nga bamannyikiddwa nga Amama Mbabazi ne [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]],eyali pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] okumala emyaka 30. Besigye neera yawangulwa Museveni, ng'afunye obululu ebitundu 34 ku 100, ate Museveni n'awangulira ku bitundu 62 ku 100.<ref>http://www.cnn.com/2016/02/20/africa/uganda-election/index.html</ref> Ebyava mu kulonda kuno, yategeeza abawagizi bbe okwegugunga mungeri y'emirembe nga bawakanya ebyali bifuddemu, nga bagamba okulonda kuno kwalimu obubbi, okutiisatiisa abalonzi, okuteeka ab'oludda olwali luvuganya mu makomera, okutataganya enkungaana z'abalonzi, ebikozesebwa mukulonda byatusibwa kikerezi mu bifo gyebalondera, obululu obukyamu mu bifo gyebalondera ebitayogerwa, okuwa enguzi, ssaako n'ebintu ebirala ebyali bimenya amateeka<ref>https://web.archive.org/web/20160223023648/http://www.ugandadiasporap10.org/</ref><ref>http://www.aljazeera.com/news/2016/02/uganda-elections-besigye-held-march-planned-160222065601088.html</ref> Mu ogwokutaano nga 11 mu 2016 yeerayiza ng'omukulembezze wa [[:en:Uganda|Uganda]] mu kyama ng'ebula olunaku lumu omukolo gw'okulayizibwa kwa pulezidenti [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]] okutongole kubeerewo. Yakwatibwa amaggye ga Uganda mukaseera katono nga tanagenda mukulayizibwa kwe. Oluvannyuma ennyo yatandikawo ekibiina kya "The peoples government" oba gavumenti y'abantu, n'alangirira gavumenti nga bweyali akiriza nti yeyali omuwanguzi omutuufu mu kulonda kwa 2016.<ref>https://thetowerpost.com/2019/02/15/besigye-unveils-peoples-government-cabinet-assembly/</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=3qPYdLK66Nk</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=AYfJLsmqmQQ</ref> == Okulonda kwa 2021 == Besigye yasalawo obutesimbawo ku bwa pulezidenti mu kulonda okwali kujja ng'agamba agya kukulmebera oludda oluvuganga muntegeka ‘B’ okuleetawo enkyuka kyuka mu ggwanga.<ref>https://www.newvision.co.ug/news/1535901/lose-hope-elections-dr-besigye-tumukunde-tells-ugandans</ref><ref>https://www.independent.co.ug/will-fdc-maintain-grip-on-teso-without-besigye/</ref> Agenda okwegata ne [[:en:Bobi_Wine|Bobi Wine]] eyali asinga okuvuganya Museveni amuyambe okuwangula okulonda kwa 2021.<ref>https://www.europapress.es/internacional/noticia-principal-candidato-opositor-uganda-suspende-campana-morir-guardaespaldas-manos-policia-20201228135651.html</ref> Oluvannyuma lw'okulonda kwa 2021, Besigye yatongoza ekibiina kya people's front for transition, ekibiina ekyali kyegatidde awamu n'ekirubirirwa ekimu eky'okukyusa Uganda.<ref>https://www.newvision.co.ug/articledetails/120836</ref><ref>https://www.independent.co.ug/peoples-front-for-transition-kicks-off-countrywide-mobilization/</ref><ref>https://www.independent.co.ug/peoples-front-for-transition-to-kick-off-countrywide-mobilization-next-week/</ref> == Okukwatibwa mu 2022 == Mu ogwokutaana mu 2022, Besigye yakwatibwa nga yeegugunga olw'ebeeyi y'ebintu mu Uganda eyali erinyira ku sipiidi.<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/pictorial/besigye-arrested-in-downtown-kampala-3826206</ref> Yateebwa omulamuzi wa kkooti esooka eya Buganda Road, nga bwalindirira okuwozesebwa, wabula kakwakulizo nti yali wakusasula [[:en:Ugandan_shilling|ssente za Uganda]] 30,000,000/= nga ssente z'okumweyimirira mu kooti. Mu kwegugunga ku by'ebeeyi y'ebintu eyali erinya, Besigye yagaana ekyaali kimugambiddwa, n'asaba okutwalibwa mu kkomera.<ref>https://softpower.ug/besigye-refuses-to-pay-shs30m-bail-sent-to-luzira/</ref> Banamateeka bbe nga bakulembeddwa [[:en:Erias_Lukwago|Erias Lukwago]] baasaba okukedeezebbwa kwa ssente ezaali zimusabiddwa mukweyimirirwa, ekyakirizibwa nga ekintu kyakirizibwa, nga Besigye yategezebwa okusasula 3,000,000/=.<ref>https://softpower.ug/court-revises-besigyes-bail-from-shs30m-to-shs3m/</ref> Yakirizibwa okweyimirirwa era n'avaayo mu komera. Oluvannyuma lw'enaku entono ng'atekeddwa okuva mu kkomera nga bw'alindirira okuwozesebwa mu kkooti, Besigye yaddamu okwegugunga kunguudo z'omu Kampala ekyaleetera nga [[:en:Uganda_National_Police|poliisi ya Uganda]] okumwanguyira nga n'emukwata.<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-arrested-again-for-protesting-high-commodity-prices--3848008</ref> Yakwatibwa ne munywanyi we we Samuel Lubega Makaku, nebsindikibwa mu kkomera. Okusaba kw'okweyimirirwa kwaganibwa esaawa z'ekooti zaali ziyiseeko nga banamateeka bbe balina okusaba okweyimirirwa olunaku oludako. Engeri ekkooti gyeyali yeeyisaamu yawakanyizibwa banamateeka ba Besigye abaalemerako nga bagamba gwebaali balumiriza yali akoleddwako omulamuzi eyali mubuyinza nga wayise esaawa gy'emiriu emitongole egy'e kkooti. Okusaba kwabwe okw'okweyimirirwa okwajuzibwa, wabula nekuganibwa era nekugobebwa omulamuzi w'edaala erisooka Asuman Muhumuza owa kkooti ya Buganda road ng'agamba yali teyeekakasa oba Besigye taddemu n'akola ebintu byebimu, singa anaateebwa nga yeeyimiriddwa neera.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.ntv.co.ug/ug/news/court-denies-kizza-besigye-bail-sends-him-to-luzira-3851552 |access-date=2022-11-20 |archive-date=2022-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221120200058/https://www.ntv.co.ug/ug/news/court-denies-kizza-besigye-bail-sends-him-to-luzira-3851552 |url-status=dead }}</ref> == Laba ne == * [[:en:Elections_in_Uganda|Elections in Uganda]] * [[:en:Politics_of_Uganda|Politics of Uganda]] * [[:en:Political_parties_of_Uganda|Political parties of Uganda]] == Ebijuliziddwa == [[Category:Bannabyabufuzi]] [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] [[Category:Buganda]] [[Category:Bannayuganda bannamagye]] fzzx6qhv7vxutctmwsgtnugwndkvm0h 76886 76885 2026-10-18T08:59:40Z Ami Abdul-rahman 11993 I added a citation #WUCSU26 76886 wikitext text/x-wiki [[File:Kizza Besigye.png|thumb|Kizza Besigye]]   '''Warren Kizza Besigye Kifefe yazaalibwa''' nga 22 Ogwokuna mu 1956 ng'asinga amanyiddwa nga Colonel. Dr. Kizza Besigye, [[:en:Uganda|Munayuganda]] eyakuguka by'okujanjaba abantu, munnabyabufuzi, eyaliko [[:en:Military_officer|munnamaggye]] mu [[:en:Uganda_People's_Defence_Force|Uganda People's Defence Force.]] Yaweerezaako nga pulezidenti w'ekibiina ky'ebyobufuzi ekya [[:en:Forum_for_Democratic_Change|Forum for Democratic Change]] (FDC) nga yeesimbawo ku bwa pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] mu kulonda kwa bonna mu 2001, 2006, 2011 ne 2016 wabula gyonna nga [[:en:President_of_Uganda|pulezidenti wa Uganda]] [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Kaguta Museveni]] okuva nga 26 Ogwolubereberye mu 1986 yamuwangula. Ebyaava mu kulonda kwa 2006 byawakanyizibwa mu kkooti z'amateeka, ng'era kkooti yakizuula nga bwemwalimu okukyusakyusa obululu n'okulemesa abantu okulonda. Yakkiriza okulonda okw'amangu munda mu FDC okulaba amudira mu bigere nga pulezidenti, nga kino kyaliwo nga 24 Ogwekuminoogumu mu 2012<ref>{{Cite news |date=2011-02-14|title=Uganda's Kizza Besigye - veteran opposition leader profiled|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-12431180|access-date=2025-07-28|work=BBC News|language=en-GB}}</ref>. [[Category:Pages using infobox officeholder with unknown parameters|image sizeKizza Besigye]] == Obulamu bwe ne famire == Warren Kizza Besigye Kifefe yazaalibwa mu Rwakabengo, mu munisipaali ye [[:en:Rukungiri|Rukungiri]] mu disitulikiti ye [[:en:Rukungiri|Rukungiri]] mu bukiika kkono bwabugwanjuba bwa [[:en:Uganda|Uganda]] nga 22 ogwokuna 1956. Ye mwaana ow'okubiri mu famire abya baana mukaaga, wabula bazadde be bombi baafa nga tanamaliriza kusoma pulayimale. Kitaawe yali musirikale wa poliisi. Pulayimale yagisomera ku Kinyasano Primary School ne Mbarara Junior School. Oluvannyuma yeegata ku Kitante High School gyeyatulira [[:en:Ordinary_Level|siniya ey'okuna,]] gyeyava okugenda ku [[:en:Kigezi_High_School|Kigezi High School]] mu disitulikiti ye [[:en:Kabale|Kabale]] gyeyatuulira [[:en:Advanced_Level|siniya ey'omukaaga]]<ref>{{Cite web |date=2026-09-18|title=Besigye trial: Key witness admits working for govt|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-trial-key-witness-admits-working-for-govt-5599280|access-date=2026-10-10|website=Monitor|language=en}}</ref>[[:en:Advanced_Level|.]] Besigye yeeyongerayo ku yunivasite e Makerere mu 1975 gyeyafunira diguli mu by'okujanjaba abantu mu 1980<ref>{{Cite web |date=2021-01-09|title=The men running for president in 2016|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/the-men-running-for-president-in-2016-1626788|access-date=2026-10-15|website=Monitor|language=en}}</ref>. Bweyali munsiko yeeyali omujanjabi wa [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]] ow'okulusegere. Ng'ekibiina kya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] n'amaggye (NRM/A) webyajja mu buyinza mu gwolubereberye nga 26 mu 1986, yaaweebwa obwa minista omubeezi avunaanyizibwa kunsonga z'omunda ng'alina emyaka 29. Oluvannyuma yafuna ekifo kya minista omubeezi avunaanyizibwa kunsonga za pulezidenti, n'okuyigiriza wamu n'okusomesa ebikwata ku kibiina okulaba ng'abantu babeera beesiimbu gyekiri. Mu 1991, yafuuka aduumira amaggye mu [[:en:Masaka|Masaka]] mu masekati ga [[:en:Uganda|Uganda]], nga mu 1993 yaweebwa ogw'okukulira amaggye, era nga y'avunaanyizibwa ku by'entambula y'eby'amaguzi okutuuka gyebirina okukozesebwa wamu n'obwa yinginiya. Nga 7 ogwomusanvu mu 1999, Besigye yawasa [[:en:Winnie_Byanyima|Winnie Byanyima]], eyali omubaka wa palamenti, e [[:en:Nsambya|Nsambya]], Kampala.<ref>{{cite news|last1=Tumusiime|first1=James|last2=Nsigaye|first2=Sarah|title=Winnie weds Col. Besigye|newspaper=The Monitor|issue=189|pages=1–2|date=8 July 1999}}</ref> == Emirimu gye == Ng'amazze okutikirwa, Besigye yakolerako mu ddwaliro ly'e ggwanga erye Mulago<ref>{{Cite web |date=2026-07-30|title=Besigye unconscious after court collapse, says wife Byanyima|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-unconscious-after-court-collapse-says-wife-byanyima-5541176|access-date=2026-10-15|website=Monitor|language=en}}</ref>. Oluvannyuma yagenda mu buwanganguse ku mulirwano e [[:en:Kenya|Kenya]]. Bweyali eyo, yasaba akakiiko akavunaanyizibwa ku by'okwewandiisa ku by'eddagala okukola ng'omusawo, yasaba omulimu mu ddwaliro lya [[:en:Aga_Khan_University_Hospital,_Nairobi|Aga Khan Hospital]] ogwamuweebwa n'atandika okukola ng'omusawo, ate oluvannyuma ku [[:en:Kenyatta_National_Hospital|Kenyatta National Hospital]] nga gombi gali mu mu kibuga kya [[:en:Kenyan|Kenya]] ekikulu ekya [[:en:Nairobi|Nairobi]] nga tanaba kwegatta ku bayeekera ba Museveni aba [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] / amaggye (NRM/A) mu 1982<ref>{{Cite web |date=2026-07-30 |title=Besigye unconscious after court collapse, says wife Byanyima |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-unconscious-after-court-collapse-says-wife-byanyima-5541176 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> == Obulamu bwe mu by'obufuzi == Mu 1999, Besigye yakola ekiwandiiko ekirumba gavumenti kyebayita "An Insider's View of How the NRM Lost the Broad Base". Ekiwandiiko kyali kirumiriza NRM okubeera nga ekozesa eby'obufuzi okulya enguzi, n'okubeera nga yafuuka ya musajja omu nakyemalira. Besigye baamutwala mu kkooti y'amagye nga bamuvunaana okufulumya endowooza zze ku mukutu mungeri enkyamu. Oluvannyuma baategeka okukaanya mu 2000 nga muno byebaali bamuvunaana byamusonyiyibwa singa yeetonda olw'okufulumya ekiwandiiko.<ref>{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2008-11-06 |title=TODAY IN HISTORY: Besigye dossier November 6, 1999 |url=https://www.independent.co.ug/today-in-history-besigye-dossier-november-6-1999/ |access-date=2026-10-18 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref> Mu gwekumi nga 28 2000, Besigye yalangirira nga bweyali agenda okwesiimba ku Museveni mu kulonda kwa bonna okwa 2001. Yawummula okuva mu magye ga Uganda People's Defence Forces mu 2001, ng'ali kudaala lya koloneeri. Mu kakuyege we, Besigye, eyali asinga okuvuganya Museveni, yalumiriza gavumenti olw'obuli bw'enguzi obwali buyitiridde, n'asindikiriza okukomekerezebwa kw'obukulembezze bwa Museveni, bweyali agamba bwali bumazze okuwereza omugaso bwago mu nkyuka nkyuka y'eby'obufuzi bwa[[:en:Uganda|Uganda]] omwali okuleeta ebibiina by'obufuzi eby'enjawulo.<ref>{{Cite web |last=Katusiime |first=Ian |date=2019-12-10 |title=THIRTY YEARS: Museveni vs Besigye |url=https://www.independent.co.ug/thirty-years-museveni-vs-besigye/3/ |access-date=2026-10-18 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref> Yalemwa okuwangula okulonda kuno,<ref>{{Cite web |date=2021-01-09 |title=How Besigye lost 2001, 2006 election petitions |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/how-besigye-lost-2001-2006-election-petitions-1638770 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> kwebagamba nti kwaliwmu okubba obululu, obutabanguko n'okulemesa abalonzi wamu n'okubatiisatiisa. Mu gwokusatu 2001, Besigye yawaayo okusaba kwe mu kkooti enkulu baddemu okutunula mu byava mu kulonda. Akabinja k'abalamuzi bataano bakaanya 5-0 nti waliwo okubbira, naye nebasalawo 3-2, kuleme kuddibwamu.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Besigye Files Petition |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-10-18 |website=New Vision}}</ref> Mu ogwomukaaga 2001, Besigye baamusoya ebibuuzo oluvannyuma lwa poliisi okumukwata nga bamulumiriza okulya munsi ye olukwe. Gavumenti yali emulumiriza okubeera emabega w'akabinja k'ekisikirize kebaayitanga [[:en:People's_Redemption_Army|People's Redemption Army]] (PRA) akaalina amakanda mu [[:en:Democratic_Republic_of_the_Congo|Democratic Republic of the Congo]] (DRC). Abawagizi ba Besigye baagamba gavumenti yatondawo okubeerawo kw'abayekera okwonoona ekifannanyi kye mu [[:en:Ugandans|banayuganda]] n'ensi yonna. Mu gwomunaana 2001, Besigye yadduka mu ggwanga ng'agamba baali baagala kumuteeka kukalabba. Yagamba nti yali atya okufiirwa obulamu bwe. Yabeera mu [[:en:South_Africa|South Afrika]] okumala emyaka enna, ng'eno yasigala ovumirira gavumenti ya Museveni. Besigye yakomawo mu Uganda nga 26 ogwekumi mu 2005 mukaseera akaali ak'okwewandiisa ng'omulonzi mu kulonda kwa bonna okwa 2006. Yayanirizibwa namungi w'omuntu era n'atandikirawo kakuyege, ng'ayogerako eri enkumi n'ekumi z'abawagizibe okwetoloola eggwanga. Mu 2005 ogwekuminoogumu, [https://www.iom.int/news/iom-mourns-death-former-director-general-william-lacy-swing William Lacy Swing], eyali akulira akiikirira ekibiina ky'amawanga amagatte [[:en:United_Nations|United Nations]] mu bitundu bya Great Lakes region, omuli amawanga 10 okuli; Burundi, the Democratic Republic of the Congo (DRC), Ethiopia, Kenya, Malawi, Mozambique, Rwanda, Zambia, Tanzania ne Uganda. yakakasa okubeerawo kwa PRA, n'akayita akamu kububiinja bw'ebweru obwalina eby'okulwanyisa eby'okulwanyisa obwali bukolera mu buvanjuba bwa DRC. Kakuyege wa Besigye yayimirizibwamu mubunambiro nga 14 ogwekuminoogumu oluvannyuma lw'okukwatibwa nga bamuvunaana okulya munsi ye olukwe n'ogw'obuliisa maanyi. Ogw'okulya munsi ye olukwe gwaali gwekuusa ku kibiinja kya PRA n'ogw'abayeekera ba [[:en:Lord's_Resistance_Army|Lord's Resistance Army]] abaali bamazze mu mubukiika ddyo bwa Uganda emyaka 20. Ogw'obuliisa maanyi gwaali gwekuusa ku musango gwebaali bamulumiriza mu 1997 ku eyali muwala wa mukwano gwe eyali yafa. Okukwatibwa kwe kwaviirako obwegugungo mu Kampala n'okwetoloola eggwanga. Museveni baali bamulumiriza okubeera nga yali ayogera kalebule eri omusajja eyali asinga okumuvuganya n'ekigendererwa ky'okwonoona ekifanannyi kya Besigye n'okumulemesa okwesimbawo mu kalulu ka bonna. Abantu mu ggwanga ne kumuntendera gw'ensi yonna baavaayo nebavumirira engeri Munseveni gyeyali adukanyamu emirimu, nga bamukubiriza okumuyimbula Besigye ku kakalu ka poliisi. Gavumeenti yayanukula ng'ewera enkungaana z'abantu zonna, obwegugungo, enkungaana z'ekika kyonna ezaali zeekuusa ku kukwatibwa kwa Besigye. Baayongerako nga bawera emikutu gy'amawulire okukubaganya ebirowoozo ku kukwatibwa kuno, nebatiisatiisa kampuni z'amawulire zonna nga webagya okusazaamu ebisaanyizo byazo ebizikiriza okuwereza singa bagaana okugondera okuwerebwa kuno. Nga 25 ogwekuminoogumu, kkooti ya [[:en:Uganda|Uganda]] enkulu yakiriza Besigye okuteebwa nga bw'alindirira okuwozesebwa, wabula nadizibwayo mubunaabiro mu kkomera, ng'amaggye gamulumiriza okwenyigira mu butujju n'okubeera n'eby'okulwanyisa mu bumenyi bw'amateeka. Besigye yeegaana byonna byebaali bamulumiriza era n'agamba ng'eyawumula amaggye, yali tagwanidde kuwozesebwa mu kkooti y'amaggye. Kkooti yamuta nga bw'alindirira okuwozesebwa nga 6 ogwolubereberye. Wadde nga byebaali bamuvunaana byali bikyaliwo, Besigye yalina ekirubirirwa ky'okufuuka pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] addako. == Okulonda kw'ogwokubbiri mu 2006 == [[:en:2006_Ugandan_general_election|Okulonda kwa bonna okwa 2006]] kwalaba FDC ng'ekibiina ekyali kivuganya, nga Besigye y'asinga okuvuganya Museveni ku bwa pulezidenti. Yeesimbawo ne Miria Kalule Obote, omukyala eyasooka okwesimbawo ku bwa pulezidenti ng'ava mu kibiina kya [[:en:Uganda_People's_Congress|Uganda People's Congress]] (UPC), Abed Bwanika talina kibiina, [[:en:John_Ssebana_Kizito|John Ssebana Kizito]] ku lwa Democratic Party ([[:en:Democratic_Party_(Uganda)|DP]]). Museveni yalondebwa ku kisanja ekirala eky'emyaka etaano ng'awangudde n'ebitundu 59 ku 100 ku bululu bweyasingisa ng'ate Besigye eyalina ebintu 37 ku 100. Besigye yeyali alumiriza ebikyamu ebyakolwa mu kulonda kuno yagaana ebyali bivuddemu. Kkooti enkulu eya [[:en:Uganda|Uganda]] yakifulumya oluvannyuma ng'okulonda kuno bwekwalimu okutiisatiisa, okutulugunya, okulemesa abantu okulonda, ne kiremya omulala. Wabula kkooti neeronda 4-3 okukiriziganya n'ebyali bivudde mu kulonda.<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm</ref> == Okulonda kw'ogw'okubiri mu 2011 n'ebyavaamu == Mu [[:en:2011_Ugandan_general_election|kulonda kwa 2011]] Besigye omulundi ogw'okusatu ogw'omudiringanwa yavuganya Yoweri Museveni eyali, aserebye okusinziira ku bululu bweyali azze afuna emabega, kuba yalemererwa okuwangula ekitundu n'ekimu. Wadde ng'okulonda baakutendereza ng'okwali okw'emirembe n'amazima mu byafaayo bya Uganda,<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm "Uganda's Museveni wins election"], ''BBC'', 25 February 2006</ref>  Besigye yalumiriza gweyali avuganya nti yakozesa okutiisatiisa n'okubba okusobola okuwangula ekisanja eky'okunna mu woofiisi. Olw'okuba yakola bubi mu kulonda kw'obwa pulezidenti mu 2011, Besigye yalagira ba memba b'ekibiina kye abaali balondeddwa mu palamenti ey'omwenda, okubigaana. Kino kyagaanibwa ababaka ba palamenti abaali bakalondebwa, nga bagamba obuwanguzi mu kulonda kuno bwali buvudde mungalo zaabwe, nga sibibyali mu za Besigye oba ez'ekibiina, ekyaleetawo obutali butebenkevu mu FDC. <ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm "Uganda's Museveni wins election"], ''BBC'', 25 February 2006</ref> Besigye yakwatibwa omulundi ogwokuna nga 28 ogwokuna bweyali atambula okugenda ku mulimu, mungeri y'okuwakanya ebeeyi y'emere n'amafuta. Baamufuuyira kamulali, <ref>https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13255025</ref> era poliisi neemusikambula okuva mu mmotoka ye.<ref>https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13222227</ref> Eno yali entandikwa y'obwegugungo ekyavirako okwekalakaasa okwetoloola [[:en:Kampala|Kampala]], omwafiira abantu babiri ate abantu 120 nebafuna ebisago ekyaletera abalala 360 okukwatibwa.<ref>https://www.theguardian.com/world/2011/apr/29/uganda-riots-kampala-museveni</ref> == Eteeka erigaana obuli bw'ebisiyaga == Besigye yawakanya okukomyawo e[[:en:Uganda_Anti-Homosexuality_Bill|teeka eryali liwakanya obuli bw'ebisiyaga mu Uganda]] mu palamenti ya [[:en:Uganda|Uganda]] ey'omwenda eryali likolebwa omubaka [[:en:David_Bahati|David Bahati]] eyali atuula emabega. Besigye okubeera nga yali awagira abali b'ebisiyaga, yali nsonga eyaletawo obutakaanya mu [[:en:Uganda|Uganda]] kuba okulya ebisiyaga musango wansi wagubeera musango mu kawaayiro k'amateeka ga Uganda<ref>{{cite web |title=Uganda's Opposition Leader: Prosecuting Homosexuality a Waste of Resources |url=http://www.care2.com/causes/ugandas-opposition-leader-prosecuting-homosexuality-a-waste-of-resources.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707210126/http://www.care2.com/causes/ugandas-opposition-leader-prosecuting-homosexuality-a-waste-of-resources.html |archive-date=7 July 2017 |access-date=16 March 2012}}</ref>. == Okukwatibwa mu 2012 == Besigye yakwatibwa nga 1 ogwekumi mu 2012 oluvannyuma lw'okwagala okwogerako eri abatembeeyi mu katale k'ewa Kiseka mu [[:en:Kampala|Kampala]], [[:en:Uganda|Uganda]]. Yatwalibwa ku kitebe kya poliisi ekikulu ekya central police station mu kibuga.<ref name="ALL">http://allafrica.com/stories/201210011085.html</ref> Mukusooka, poliisi yali eyiye abasirikale baayo mu maka ga Besigye okumulemesa okugenda mu kabuga okubeera n'olukungaana lwe, naye yasobola okutoloka ku b'eby'okwerinda n'agenda mu kifo ekitayogerwa paka poliisi bweyamukwata ng'ali mu katale k'omu kibuga oluvannyuma lw'esaawa.<ref name="ALL" /> == Okulonda kwa 2016 == Mu [[:en:2016_Ugandan_general_election|kulonda kwa 2016,]] Besigye yaddamu okwesimabwo ku bwa pulezidenti ng'agidde mu FDC ng'avuganya abaali beesimbyeyo nga bamannyikiddwa nga Amama Mbabazi ne [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]],eyali pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] okumala emyaka 30. Besigye neera yawangulwa Museveni, ng'afunye obululu ebitundu 34 ku 100, ate Museveni n'awangulira ku bitundu 62 ku 100.<ref>http://www.cnn.com/2016/02/20/africa/uganda-election/index.html</ref> Ebyava mu kulonda kuno, yategeeza abawagizi bbe okwegugunga mungeri y'emirembe nga bawakanya ebyali bifuddemu, nga bagamba okulonda kuno kwalimu obubbi, okutiisatiisa abalonzi, okuteeka ab'oludda olwali luvuganya mu makomera, okutataganya enkungaana z'abalonzi, ebikozesebwa mukulonda byatusibwa kikerezi mu bifo gyebalondera, obululu obukyamu mu bifo gyebalondera ebitayogerwa, okuwa enguzi, ssaako n'ebintu ebirala ebyali bimenya amateeka<ref>https://web.archive.org/web/20160223023648/http://www.ugandadiasporap10.org/</ref><ref>http://www.aljazeera.com/news/2016/02/uganda-elections-besigye-held-march-planned-160222065601088.html</ref> Mu ogwokutaano nga 11 mu 2016 yeerayiza ng'omukulembezze wa [[:en:Uganda|Uganda]] mu kyama ng'ebula olunaku lumu omukolo gw'okulayizibwa kwa pulezidenti [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]] okutongole kubeerewo. Yakwatibwa amaggye ga Uganda mukaseera katono nga tanagenda mukulayizibwa kwe. Oluvannyuma ennyo yatandikawo ekibiina kya "The peoples government" oba gavumenti y'abantu, n'alangirira gavumenti nga bweyali akiriza nti yeyali omuwanguzi omutuufu mu kulonda kwa 2016.<ref>https://thetowerpost.com/2019/02/15/besigye-unveils-peoples-government-cabinet-assembly/</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=3qPYdLK66Nk</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=AYfJLsmqmQQ</ref> == Okulonda kwa 2021 == Besigye yasalawo obutesimbawo ku bwa pulezidenti mu kulonda okwali kujja ng'agamba agya kukulmebera oludda oluvuganga muntegeka ‘B’ okuleetawo enkyuka kyuka mu ggwanga.<ref>https://www.newvision.co.ug/news/1535901/lose-hope-elections-dr-besigye-tumukunde-tells-ugandans</ref><ref>https://www.independent.co.ug/will-fdc-maintain-grip-on-teso-without-besigye/</ref> Agenda okwegata ne [[:en:Bobi_Wine|Bobi Wine]] eyali asinga okuvuganya Museveni amuyambe okuwangula okulonda kwa 2021.<ref>https://www.europapress.es/internacional/noticia-principal-candidato-opositor-uganda-suspende-campana-morir-guardaespaldas-manos-policia-20201228135651.html</ref> Oluvannyuma lw'okulonda kwa 2021, Besigye yatongoza ekibiina kya people's front for transition, ekibiina ekyali kyegatidde awamu n'ekirubirirwa ekimu eky'okukyusa Uganda.<ref>https://www.newvision.co.ug/articledetails/120836</ref><ref>https://www.independent.co.ug/peoples-front-for-transition-kicks-off-countrywide-mobilization/</ref><ref>https://www.independent.co.ug/peoples-front-for-transition-to-kick-off-countrywide-mobilization-next-week/</ref> == Okukwatibwa mu 2022 == Mu ogwokutaana mu 2022, Besigye yakwatibwa nga yeegugunga olw'ebeeyi y'ebintu mu Uganda eyali erinyira ku sipiidi.<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/pictorial/besigye-arrested-in-downtown-kampala-3826206</ref> Yateebwa omulamuzi wa kkooti esooka eya Buganda Road, nga bwalindirira okuwozesebwa, wabula kakwakulizo nti yali wakusasula [[:en:Ugandan_shilling|ssente za Uganda]] 30,000,000/= nga ssente z'okumweyimirira mu kooti. Mu kwegugunga ku by'ebeeyi y'ebintu eyali erinya, Besigye yagaana ekyaali kimugambiddwa, n'asaba okutwalibwa mu kkomera.<ref>https://softpower.ug/besigye-refuses-to-pay-shs30m-bail-sent-to-luzira/</ref> Banamateeka bbe nga bakulembeddwa [[:en:Erias_Lukwago|Erias Lukwago]] baasaba okukedeezebbwa kwa ssente ezaali zimusabiddwa mukweyimirirwa, ekyakirizibwa nga ekintu kyakirizibwa, nga Besigye yategezebwa okusasula 3,000,000/=.<ref>https://softpower.ug/court-revises-besigyes-bail-from-shs30m-to-shs3m/</ref> Yakirizibwa okweyimirirwa era n'avaayo mu komera. Oluvannyuma lw'enaku entono ng'atekeddwa okuva mu kkomera nga bw'alindirira okuwozesebwa mu kkooti, Besigye yaddamu okwegugunga kunguudo z'omu Kampala ekyaleetera nga [[:en:Uganda_National_Police|poliisi ya Uganda]] okumwanguyira nga n'emukwata.<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-arrested-again-for-protesting-high-commodity-prices--3848008</ref> Yakwatibwa ne munywanyi we we Samuel Lubega Makaku, nebsindikibwa mu kkomera. Okusaba kw'okweyimirirwa kwaganibwa esaawa z'ekooti zaali ziyiseeko nga banamateeka bbe balina okusaba okweyimirirwa olunaku oludako. Engeri ekkooti gyeyali yeeyisaamu yawakanyizibwa banamateeka ba Besigye abaalemerako nga bagamba gwebaali balumiriza yali akoleddwako omulamuzi eyali mubuyinza nga wayise esaawa gy'emiriu emitongole egy'e kkooti. Okusaba kwabwe okw'okweyimirirwa okwajuzibwa, wabula nekuganibwa era nekugobebwa omulamuzi w'edaala erisooka Asuman Muhumuza owa kkooti ya Buganda road ng'agamba yali teyeekakasa oba Besigye taddemu n'akola ebintu byebimu, singa anaateebwa nga yeeyimiriddwa neera.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.ntv.co.ug/ug/news/court-denies-kizza-besigye-bail-sends-him-to-luzira-3851552 |access-date=2022-11-20 |archive-date=2022-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221120200058/https://www.ntv.co.ug/ug/news/court-denies-kizza-besigye-bail-sends-him-to-luzira-3851552 |url-status=dead }}</ref> == Laba ne == * [[:en:Elections_in_Uganda|Elections in Uganda]] * [[:en:Politics_of_Uganda|Politics of Uganda]] * [[:en:Political_parties_of_Uganda|Political parties of Uganda]] == Ebijuliziddwa == [[Category:Bannabyabufuzi]] [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] [[Category:Buganda]] [[Category:Bannayuganda bannamagye]] 0wrtt9juz6hhm651v1ktmrihrq7sp3o 76887 76886 2026-10-18T09:02:24Z Ami Abdul-rahman 11993 I added a citation #WUCSU26 76887 wikitext text/x-wiki [[File:Kizza Besigye.png|thumb|Kizza Besigye]]   '''Warren Kizza Besigye Kifefe yazaalibwa''' nga 22 Ogwokuna mu 1956 ng'asinga amanyiddwa nga Colonel. Dr. Kizza Besigye, [[:en:Uganda|Munayuganda]] eyakuguka by'okujanjaba abantu, munnabyabufuzi, eyaliko [[:en:Military_officer|munnamaggye]] mu [[:en:Uganda_People's_Defence_Force|Uganda People's Defence Force.]] Yaweerezaako nga pulezidenti w'ekibiina ky'ebyobufuzi ekya [[:en:Forum_for_Democratic_Change|Forum for Democratic Change]] (FDC) nga yeesimbawo ku bwa pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] mu kulonda kwa bonna mu 2001, 2006, 2011 ne 2016 wabula gyonna nga [[:en:President_of_Uganda|pulezidenti wa Uganda]] [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Kaguta Museveni]] okuva nga 26 Ogwolubereberye mu 1986 yamuwangula. Ebyaava mu kulonda kwa 2006 byawakanyizibwa mu kkooti z'amateeka, ng'era kkooti yakizuula nga bwemwalimu okukyusakyusa obululu n'okulemesa abantu okulonda. Yakkiriza okulonda okw'amangu munda mu FDC okulaba amudira mu bigere nga pulezidenti, nga kino kyaliwo nga 24 Ogwekuminoogumu mu 2012<ref>{{Cite news |date=2011-02-14|title=Uganda's Kizza Besigye - veteran opposition leader profiled|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-12431180|access-date=2025-07-28|work=BBC News|language=en-GB}}</ref>. [[Category:Pages using infobox officeholder with unknown parameters|image sizeKizza Besigye]] == Obulamu bwe ne famire == Warren Kizza Besigye Kifefe yazaalibwa mu Rwakabengo, mu munisipaali ye [[:en:Rukungiri|Rukungiri]] mu disitulikiti ye [[:en:Rukungiri|Rukungiri]] mu bukiika kkono bwabugwanjuba bwa [[:en:Uganda|Uganda]] nga 22 ogwokuna 1956. Ye mwaana ow'okubiri mu famire abya baana mukaaga, wabula bazadde be bombi baafa nga tanamaliriza kusoma pulayimale. Kitaawe yali musirikale wa poliisi. Pulayimale yagisomera ku Kinyasano Primary School ne Mbarara Junior School. Oluvannyuma yeegata ku Kitante High School gyeyatulira [[:en:Ordinary_Level|siniya ey'okuna,]] gyeyava okugenda ku [[:en:Kigezi_High_School|Kigezi High School]] mu disitulikiti ye [[:en:Kabale|Kabale]] gyeyatuulira [[:en:Advanced_Level|siniya ey'omukaaga]]<ref>{{Cite web |date=2026-09-18|title=Besigye trial: Key witness admits working for govt|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-trial-key-witness-admits-working-for-govt-5599280|access-date=2026-10-10|website=Monitor|language=en}}</ref>[[:en:Advanced_Level|.]] Besigye yeeyongerayo ku yunivasite e Makerere mu 1975 gyeyafunira diguli mu by'okujanjaba abantu mu 1980<ref>{{Cite web |date=2021-01-09|title=The men running for president in 2016|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/the-men-running-for-president-in-2016-1626788|access-date=2026-10-15|website=Monitor|language=en}}</ref>. Bweyali munsiko yeeyali omujanjabi wa [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]] ow'okulusegere. Ng'ekibiina kya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] n'amaggye (NRM/A) webyajja mu buyinza mu gwolubereberye nga 26 mu 1986, yaaweebwa obwa minista omubeezi avunaanyizibwa kunsonga z'omunda ng'alina emyaka 29. Oluvannyuma yafuna ekifo kya minista omubeezi avunaanyizibwa kunsonga za pulezidenti, n'okuyigiriza wamu n'okusomesa ebikwata ku kibiina okulaba ng'abantu babeera beesiimbu gyekiri. Mu 1991, yafuuka aduumira amaggye mu [[:en:Masaka|Masaka]] mu masekati ga [[:en:Uganda|Uganda]], nga mu 1993 yaweebwa ogw'okukulira amaggye, era nga y'avunaanyizibwa ku by'entambula y'eby'amaguzi okutuuka gyebirina okukozesebwa wamu n'obwa yinginiya. Nga 7 ogwomusanvu mu 1999, Besigye yawasa [[:en:Winnie_Byanyima|Winnie Byanyima]], eyali omubaka wa palamenti, e [[:en:Nsambya|Nsambya]], Kampala.<ref>{{cite news|last1=Tumusiime|first1=James|last2=Nsigaye|first2=Sarah|title=Winnie weds Col. Besigye|newspaper=The Monitor|issue=189|pages=1–2|date=8 July 1999}}</ref> == Emirimu gye == Ng'amazze okutikirwa, Besigye yakolerako mu ddwaliro ly'e ggwanga erye Mulago<ref>{{Cite web |date=2026-07-30|title=Besigye unconscious after court collapse, says wife Byanyima|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-unconscious-after-court-collapse-says-wife-byanyima-5541176|access-date=2026-10-15|website=Monitor|language=en}}</ref>. Oluvannyuma yagenda mu buwanganguse ku mulirwano e [[:en:Kenya|Kenya]]. Bweyali eyo, yasaba akakiiko akavunaanyizibwa ku by'okwewandiisa ku by'eddagala okukola ng'omusawo, yasaba omulimu mu ddwaliro lya [[:en:Aga_Khan_University_Hospital,_Nairobi|Aga Khan Hospital]] ogwamuweebwa n'atandika okukola ng'omusawo, ate oluvannyuma ku [[:en:Kenyatta_National_Hospital|Kenyatta National Hospital]] nga gombi gali mu mu kibuga kya [[:en:Kenyan|Kenya]] ekikulu ekya [[:en:Nairobi|Nairobi]] nga tanaba kwegatta ku bayeekera ba Museveni aba [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] / amaggye (NRM/A) mu 1982<ref>{{Cite web |date=2026-07-30 |title=Besigye unconscious after court collapse, says wife Byanyima |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-unconscious-after-court-collapse-says-wife-byanyima-5541176 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> == Obulamu bwe mu by'obufuzi == Mu 1999, Besigye yakola ekiwandiiko ekirumba gavumenti kyebayita "An Insider's View of How the NRM Lost the Broad Base". Ekiwandiiko kyali kirumiriza NRM okubeera nga ekozesa eby'obufuzi okulya enguzi, n'okubeera nga yafuuka ya musajja omu nakyemalira. Besigye baamutwala mu kkooti y'amagye nga bamuvunaana okufulumya endowooza zze ku mukutu mungeri enkyamu. Oluvannyuma baategeka okukaanya mu 2000 nga muno byebaali bamuvunaana byamusonyiyibwa singa yeetonda olw'okufulumya ekiwandiiko.<ref>{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2008-11-06 |title=TODAY IN HISTORY: Besigye dossier November 6, 1999 |url=https://www.independent.co.ug/today-in-history-besigye-dossier-november-6-1999/ |access-date=2026-10-18 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref> Mu gwekumi nga 28 2000, Besigye yalangirira nga bweyali agenda okwesiimba ku Museveni mu kulonda kwa bonna okwa 2001. Yawummula okuva mu magye ga Uganda People's Defence Forces mu 2001, ng'ali kudaala lya koloneeri. Mu kakuyege we, Besigye, eyali asinga okuvuganya Museveni, yalumiriza gavumenti olw'obuli bw'enguzi obwali buyitiridde, n'asindikiriza okukomekerezebwa kw'obukulembezze bwa Museveni, bweyali agamba bwali bumazze okuwereza omugaso bwago mu nkyuka nkyuka y'eby'obufuzi bwa[[:en:Uganda|Uganda]] omwali okuleeta ebibiina by'obufuzi eby'enjawulo.<ref>{{Cite web |last=Katusiime |first=Ian |date=2019-12-10 |title=THIRTY YEARS: Museveni vs Besigye |url=https://www.independent.co.ug/thirty-years-museveni-vs-besigye/3/ |access-date=2026-10-18 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref> Yalemwa okuwangula okulonda kuno,<ref>{{Cite web |date=2021-01-09 |title=How Besigye lost 2001, 2006 election petitions |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/how-besigye-lost-2001-2006-election-petitions-1638770 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> kwebagamba nti kwaliwmu okubba obululu, obutabanguko n'okulemesa abalonzi wamu n'okubatiisatiisa. Mu gwokusatu 2001, Besigye yawaayo okusaba kwe mu kkooti enkulu baddemu okutunula mu byava mu kulonda. Akabinja k'abalamuzi bataano bakaanya 5-0 nti waliwo okubbira, naye nebasalawo 3-2, kuleme kuddibwamu.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Besigye Files Petition |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-10-18 |website=New Vision}}</ref> Mu ogwomukaaga 2001, Besigye baamusoya ebibuuzo oluvannyuma lwa poliisi okumukwata nga bamulumiriza okulya munsi ye olukwe. Gavumenti yali emulumiriza okubeera emabega w'akabinja k'ekisikirize kebaayitanga [[:en:People's_Redemption_Army|People's Redemption Army]] (PRA) akaalina amakanda mu [[:en:Democratic_Republic_of_the_Congo|Democratic Republic of the Congo]] (DRC). Abawagizi ba Besigye baagamba gavumenti yatondawo okubeerawo kw'abayekera okwonoona ekifannanyi kye mu [[:en:Ugandans|banayuganda]] n'ensi yonna.<ref>{{Cite web |date=2006-02-15 |title=Profile of main opposition leader Kiiza Besigye |url=https://www.thenewhumanitarian.org/report/58147/uganda-profile-main-opposition-leader-kiiza-besigye |access-date=2026-10-18 |website=www.thenewhumanitarian.org |language=en}}</ref> Mu gwomunaana 2001, Besigye yadduka mu ggwanga ng'agamba baali baagala kumuteeka kukalabba. Yagamba nti yali atya okufiirwa obulamu bwe. Yabeera mu [[:en:South_Africa|South Afrika]] okumala emyaka enna, ng'eno yasigala ovumirira gavumenti ya Museveni. Besigye yakomawo mu Uganda nga 26 ogwekumi mu 2005 mukaseera akaali ak'okwewandiisa ng'omulonzi mu kulonda kwa bonna okwa 2006. Yayanirizibwa namungi w'omuntu era n'atandikirawo kakuyege, ng'ayogerako eri enkumi n'ekumi z'abawagizibe okwetoloola eggwanga. Mu 2005 ogwekuminoogumu, [https://www.iom.int/news/iom-mourns-death-former-director-general-william-lacy-swing William Lacy Swing], eyali akulira akiikirira ekibiina ky'amawanga amagatte [[:en:United_Nations|United Nations]] mu bitundu bya Great Lakes region, omuli amawanga 10 okuli; Burundi, the Democratic Republic of the Congo (DRC), Ethiopia, Kenya, Malawi, Mozambique, Rwanda, Zambia, Tanzania ne Uganda. yakakasa okubeerawo kwa PRA, n'akayita akamu kububiinja bw'ebweru obwalina eby'okulwanyisa eby'okulwanyisa obwali bukolera mu buvanjuba bwa DRC. Kakuyege wa Besigye yayimirizibwamu mubunambiro nga 14 ogwekuminoogumu oluvannyuma lw'okukwatibwa nga bamuvunaana okulya munsi ye olukwe n'ogw'obuliisa maanyi. Ogw'okulya munsi ye olukwe gwaali gwekuusa ku kibiinja kya PRA n'ogw'abayeekera ba [[:en:Lord's_Resistance_Army|Lord's Resistance Army]] abaali bamazze mu mubukiika ddyo bwa Uganda emyaka 20. Ogw'obuliisa maanyi gwaali gwekuusa ku musango gwebaali bamulumiriza mu 1997 ku eyali muwala wa mukwano gwe eyali yafa. Okukwatibwa kwe kwaviirako obwegugungo mu Kampala n'okwetoloola eggwanga. Museveni baali bamulumiriza okubeera nga yali ayogera kalebule eri omusajja eyali asinga okumuvuganya n'ekigendererwa ky'okwonoona ekifanannyi kya Besigye n'okumulemesa okwesimbawo mu kalulu ka bonna. Abantu mu ggwanga ne kumuntendera gw'ensi yonna baavaayo nebavumirira engeri Munseveni gyeyali adukanyamu emirimu, nga bamukubiriza okumuyimbula Besigye ku kakalu ka poliisi. Gavumeenti yayanukula ng'ewera enkungaana z'abantu zonna, obwegugungo, enkungaana z'ekika kyonna ezaali zeekuusa ku kukwatibwa kwa Besigye. Baayongerako nga bawera emikutu gy'amawulire okukubaganya ebirowoozo ku kukwatibwa kuno, nebatiisatiisa kampuni z'amawulire zonna nga webagya okusazaamu ebisaanyizo byazo ebizikiriza okuwereza singa bagaana okugondera okuwerebwa kuno. Nga 25 ogwekuminoogumu, kkooti ya [[:en:Uganda|Uganda]] enkulu yakiriza Besigye okuteebwa nga bw'alindirira okuwozesebwa, wabula nadizibwayo mubunaabiro mu kkomera, ng'amaggye gamulumiriza okwenyigira mu butujju n'okubeera n'eby'okulwanyisa mu bumenyi bw'amateeka. Besigye yeegaana byonna byebaali bamulumiriza era n'agamba ng'eyawumula amaggye, yali tagwanidde kuwozesebwa mu kkooti y'amaggye. Kkooti yamuta nga bw'alindirira okuwozesebwa nga 6 ogwolubereberye. Wadde nga byebaali bamuvunaana byali bikyaliwo, Besigye yalina ekirubirirwa ky'okufuuka pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] addako. == Okulonda kw'ogwokubbiri mu 2006 == [[:en:2006_Ugandan_general_election|Okulonda kwa bonna okwa 2006]] kwalaba FDC ng'ekibiina ekyali kivuganya, nga Besigye y'asinga okuvuganya Museveni ku bwa pulezidenti. Yeesimbawo ne Miria Kalule Obote, omukyala eyasooka okwesimbawo ku bwa pulezidenti ng'ava mu kibiina kya [[:en:Uganda_People's_Congress|Uganda People's Congress]] (UPC), Abed Bwanika talina kibiina, [[:en:John_Ssebana_Kizito|John Ssebana Kizito]] ku lwa Democratic Party ([[:en:Democratic_Party_(Uganda)|DP]]). Museveni yalondebwa ku kisanja ekirala eky'emyaka etaano ng'awangudde n'ebitundu 59 ku 100 ku bululu bweyasingisa ng'ate Besigye eyalina ebintu 37 ku 100. Besigye yeyali alumiriza ebikyamu ebyakolwa mu kulonda kuno yagaana ebyali bivuddemu. Kkooti enkulu eya [[:en:Uganda|Uganda]] yakifulumya oluvannyuma ng'okulonda kuno bwekwalimu okutiisatiisa, okutulugunya, okulemesa abantu okulonda, ne kiremya omulala. Wabula kkooti neeronda 4-3 okukiriziganya n'ebyali bivudde mu kulonda.<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm</ref> == Okulonda kw'ogw'okubiri mu 2011 n'ebyavaamu == Mu [[:en:2011_Ugandan_general_election|kulonda kwa 2011]] Besigye omulundi ogw'okusatu ogw'omudiringanwa yavuganya Yoweri Museveni eyali, aserebye okusinziira ku bululu bweyali azze afuna emabega, kuba yalemererwa okuwangula ekitundu n'ekimu. Wadde ng'okulonda baakutendereza ng'okwali okw'emirembe n'amazima mu byafaayo bya Uganda,<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm "Uganda's Museveni wins election"], ''BBC'', 25 February 2006</ref>  Besigye yalumiriza gweyali avuganya nti yakozesa okutiisatiisa n'okubba okusobola okuwangula ekisanja eky'okunna mu woofiisi. Olw'okuba yakola bubi mu kulonda kw'obwa pulezidenti mu 2011, Besigye yalagira ba memba b'ekibiina kye abaali balondeddwa mu palamenti ey'omwenda, okubigaana. Kino kyagaanibwa ababaka ba palamenti abaali bakalondebwa, nga bagamba obuwanguzi mu kulonda kuno bwali buvudde mungalo zaabwe, nga sibibyali mu za Besigye oba ez'ekibiina, ekyaleetawo obutali butebenkevu mu FDC. <ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm "Uganda's Museveni wins election"], ''BBC'', 25 February 2006</ref> Besigye yakwatibwa omulundi ogwokuna nga 28 ogwokuna bweyali atambula okugenda ku mulimu, mungeri y'okuwakanya ebeeyi y'emere n'amafuta. Baamufuuyira kamulali, <ref>https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13255025</ref> era poliisi neemusikambula okuva mu mmotoka ye.<ref>https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13222227</ref> Eno yali entandikwa y'obwegugungo ekyavirako okwekalakaasa okwetoloola [[:en:Kampala|Kampala]], omwafiira abantu babiri ate abantu 120 nebafuna ebisago ekyaletera abalala 360 okukwatibwa.<ref>https://www.theguardian.com/world/2011/apr/29/uganda-riots-kampala-museveni</ref> == Eteeka erigaana obuli bw'ebisiyaga == Besigye yawakanya okukomyawo e[[:en:Uganda_Anti-Homosexuality_Bill|teeka eryali liwakanya obuli bw'ebisiyaga mu Uganda]] mu palamenti ya [[:en:Uganda|Uganda]] ey'omwenda eryali likolebwa omubaka [[:en:David_Bahati|David Bahati]] eyali atuula emabega. Besigye okubeera nga yali awagira abali b'ebisiyaga, yali nsonga eyaletawo obutakaanya mu [[:en:Uganda|Uganda]] kuba okulya ebisiyaga musango wansi wagubeera musango mu kawaayiro k'amateeka ga Uganda<ref>{{cite web |title=Uganda's Opposition Leader: Prosecuting Homosexuality a Waste of Resources |url=http://www.care2.com/causes/ugandas-opposition-leader-prosecuting-homosexuality-a-waste-of-resources.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707210126/http://www.care2.com/causes/ugandas-opposition-leader-prosecuting-homosexuality-a-waste-of-resources.html |archive-date=7 July 2017 |access-date=16 March 2012}}</ref>. == Okukwatibwa mu 2012 == Besigye yakwatibwa nga 1 ogwekumi mu 2012 oluvannyuma lw'okwagala okwogerako eri abatembeeyi mu katale k'ewa Kiseka mu [[:en:Kampala|Kampala]], [[:en:Uganda|Uganda]]. Yatwalibwa ku kitebe kya poliisi ekikulu ekya central police station mu kibuga.<ref name="ALL">http://allafrica.com/stories/201210011085.html</ref> Mukusooka, poliisi yali eyiye abasirikale baayo mu maka ga Besigye okumulemesa okugenda mu kabuga okubeera n'olukungaana lwe, naye yasobola okutoloka ku b'eby'okwerinda n'agenda mu kifo ekitayogerwa paka poliisi bweyamukwata ng'ali mu katale k'omu kibuga oluvannyuma lw'esaawa.<ref name="ALL" /> == Okulonda kwa 2016 == Mu [[:en:2016_Ugandan_general_election|kulonda kwa 2016,]] Besigye yaddamu okwesimabwo ku bwa pulezidenti ng'agidde mu FDC ng'avuganya abaali beesimbyeyo nga bamannyikiddwa nga Amama Mbabazi ne [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]],eyali pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] okumala emyaka 30. Besigye neera yawangulwa Museveni, ng'afunye obululu ebitundu 34 ku 100, ate Museveni n'awangulira ku bitundu 62 ku 100.<ref>http://www.cnn.com/2016/02/20/africa/uganda-election/index.html</ref> Ebyava mu kulonda kuno, yategeeza abawagizi bbe okwegugunga mungeri y'emirembe nga bawakanya ebyali bifuddemu, nga bagamba okulonda kuno kwalimu obubbi, okutiisatiisa abalonzi, okuteeka ab'oludda olwali luvuganya mu makomera, okutataganya enkungaana z'abalonzi, ebikozesebwa mukulonda byatusibwa kikerezi mu bifo gyebalondera, obululu obukyamu mu bifo gyebalondera ebitayogerwa, okuwa enguzi, ssaako n'ebintu ebirala ebyali bimenya amateeka<ref>https://web.archive.org/web/20160223023648/http://www.ugandadiasporap10.org/</ref><ref>http://www.aljazeera.com/news/2016/02/uganda-elections-besigye-held-march-planned-160222065601088.html</ref> Mu ogwokutaano nga 11 mu 2016 yeerayiza ng'omukulembezze wa [[:en:Uganda|Uganda]] mu kyama ng'ebula olunaku lumu omukolo gw'okulayizibwa kwa pulezidenti [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]] okutongole kubeerewo. Yakwatibwa amaggye ga Uganda mukaseera katono nga tanagenda mukulayizibwa kwe. Oluvannyuma ennyo yatandikawo ekibiina kya "The peoples government" oba gavumenti y'abantu, n'alangirira gavumenti nga bweyali akiriza nti yeyali omuwanguzi omutuufu mu kulonda kwa 2016.<ref>https://thetowerpost.com/2019/02/15/besigye-unveils-peoples-government-cabinet-assembly/</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=3qPYdLK66Nk</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=AYfJLsmqmQQ</ref> == Okulonda kwa 2021 == Besigye yasalawo obutesimbawo ku bwa pulezidenti mu kulonda okwali kujja ng'agamba agya kukulmebera oludda oluvuganga muntegeka ‘B’ okuleetawo enkyuka kyuka mu ggwanga.<ref>https://www.newvision.co.ug/news/1535901/lose-hope-elections-dr-besigye-tumukunde-tells-ugandans</ref><ref>https://www.independent.co.ug/will-fdc-maintain-grip-on-teso-without-besigye/</ref> Agenda okwegata ne [[:en:Bobi_Wine|Bobi Wine]] eyali asinga okuvuganya Museveni amuyambe okuwangula okulonda kwa 2021.<ref>https://www.europapress.es/internacional/noticia-principal-candidato-opositor-uganda-suspende-campana-morir-guardaespaldas-manos-policia-20201228135651.html</ref> Oluvannyuma lw'okulonda kwa 2021, Besigye yatongoza ekibiina kya people's front for transition, ekibiina ekyali kyegatidde awamu n'ekirubirirwa ekimu eky'okukyusa Uganda.<ref>https://www.newvision.co.ug/articledetails/120836</ref><ref>https://www.independent.co.ug/peoples-front-for-transition-kicks-off-countrywide-mobilization/</ref><ref>https://www.independent.co.ug/peoples-front-for-transition-to-kick-off-countrywide-mobilization-next-week/</ref> == Okukwatibwa mu 2022 == Mu ogwokutaana mu 2022, Besigye yakwatibwa nga yeegugunga olw'ebeeyi y'ebintu mu Uganda eyali erinyira ku sipiidi.<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/pictorial/besigye-arrested-in-downtown-kampala-3826206</ref> Yateebwa omulamuzi wa kkooti esooka eya Buganda Road, nga bwalindirira okuwozesebwa, wabula kakwakulizo nti yali wakusasula [[:en:Ugandan_shilling|ssente za Uganda]] 30,000,000/= nga ssente z'okumweyimirira mu kooti. Mu kwegugunga ku by'ebeeyi y'ebintu eyali erinya, Besigye yagaana ekyaali kimugambiddwa, n'asaba okutwalibwa mu kkomera.<ref>https://softpower.ug/besigye-refuses-to-pay-shs30m-bail-sent-to-luzira/</ref> Banamateeka bbe nga bakulembeddwa [[:en:Erias_Lukwago|Erias Lukwago]] baasaba okukedeezebbwa kwa ssente ezaali zimusabiddwa mukweyimirirwa, ekyakirizibwa nga ekintu kyakirizibwa, nga Besigye yategezebwa okusasula 3,000,000/=.<ref>https://softpower.ug/court-revises-besigyes-bail-from-shs30m-to-shs3m/</ref> Yakirizibwa okweyimirirwa era n'avaayo mu komera. Oluvannyuma lw'enaku entono ng'atekeddwa okuva mu kkomera nga bw'alindirira okuwozesebwa mu kkooti, Besigye yaddamu okwegugunga kunguudo z'omu Kampala ekyaleetera nga [[:en:Uganda_National_Police|poliisi ya Uganda]] okumwanguyira nga n'emukwata.<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-arrested-again-for-protesting-high-commodity-prices--3848008</ref> Yakwatibwa ne munywanyi we we Samuel Lubega Makaku, nebsindikibwa mu kkomera. Okusaba kw'okweyimirirwa kwaganibwa esaawa z'ekooti zaali ziyiseeko nga banamateeka bbe balina okusaba okweyimirirwa olunaku oludako. Engeri ekkooti gyeyali yeeyisaamu yawakanyizibwa banamateeka ba Besigye abaalemerako nga bagamba gwebaali balumiriza yali akoleddwako omulamuzi eyali mubuyinza nga wayise esaawa gy'emiriu emitongole egy'e kkooti. Okusaba kwabwe okw'okweyimirirwa okwajuzibwa, wabula nekuganibwa era nekugobebwa omulamuzi w'edaala erisooka Asuman Muhumuza owa kkooti ya Buganda road ng'agamba yali teyeekakasa oba Besigye taddemu n'akola ebintu byebimu, singa anaateebwa nga yeeyimiriddwa neera.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.ntv.co.ug/ug/news/court-denies-kizza-besigye-bail-sends-him-to-luzira-3851552 |access-date=2022-11-20 |archive-date=2022-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221120200058/https://www.ntv.co.ug/ug/news/court-denies-kizza-besigye-bail-sends-him-to-luzira-3851552 |url-status=dead }}</ref> == Laba ne == * [[:en:Elections_in_Uganda|Elections in Uganda]] * [[:en:Politics_of_Uganda|Politics of Uganda]] * [[:en:Political_parties_of_Uganda|Political parties of Uganda]] == Ebijuliziddwa == [[Category:Bannabyabufuzi]] [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] [[Category:Buganda]] [[Category:Bannayuganda bannamagye]] sneywyx93c78fg0f55e93pb661xnypf 76888 76887 2026-10-18T09:05:00Z Ami Abdul-rahman 11993 I added a citation and removed a green in text linking #WUCSU26 76888 wikitext text/x-wiki [[File:Kizza Besigye.png|thumb|Kizza Besigye]]   '''Warren Kizza Besigye Kifefe yazaalibwa''' nga 22 Ogwokuna mu 1956 ng'asinga amanyiddwa nga Colonel. Dr. Kizza Besigye, [[:en:Uganda|Munayuganda]] eyakuguka by'okujanjaba abantu, munnabyabufuzi, eyaliko [[:en:Military_officer|munnamaggye]] mu [[:en:Uganda_People's_Defence_Force|Uganda People's Defence Force.]] Yaweerezaako nga pulezidenti w'ekibiina ky'ebyobufuzi ekya [[:en:Forum_for_Democratic_Change|Forum for Democratic Change]] (FDC) nga yeesimbawo ku bwa pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] mu kulonda kwa bonna mu 2001, 2006, 2011 ne 2016 wabula gyonna nga [[:en:President_of_Uganda|pulezidenti wa Uganda]] [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Kaguta Museveni]] okuva nga 26 Ogwolubereberye mu 1986 yamuwangula. Ebyaava mu kulonda kwa 2006 byawakanyizibwa mu kkooti z'amateeka, ng'era kkooti yakizuula nga bwemwalimu okukyusakyusa obululu n'okulemesa abantu okulonda. Yakkiriza okulonda okw'amangu munda mu FDC okulaba amudira mu bigere nga pulezidenti, nga kino kyaliwo nga 24 Ogwekuminoogumu mu 2012<ref>{{Cite news |date=2011-02-14|title=Uganda's Kizza Besigye - veteran opposition leader profiled|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-12431180|access-date=2025-07-28|work=BBC News|language=en-GB}}</ref>. [[Category:Pages using infobox officeholder with unknown parameters|image sizeKizza Besigye]] == Obulamu bwe ne famire == Warren Kizza Besigye Kifefe yazaalibwa mu Rwakabengo, mu munisipaali ye [[:en:Rukungiri|Rukungiri]] mu disitulikiti ye [[:en:Rukungiri|Rukungiri]] mu bukiika kkono bwabugwanjuba bwa [[:en:Uganda|Uganda]] nga 22 ogwokuna 1956. Ye mwaana ow'okubiri mu famire abya baana mukaaga, wabula bazadde be bombi baafa nga tanamaliriza kusoma pulayimale. Kitaawe yali musirikale wa poliisi. Pulayimale yagisomera ku Kinyasano Primary School ne Mbarara Junior School. Oluvannyuma yeegata ku Kitante High School gyeyatulira [[:en:Ordinary_Level|siniya ey'okuna,]] gyeyava okugenda ku [[:en:Kigezi_High_School|Kigezi High School]] mu disitulikiti ye [[:en:Kabale|Kabale]] gyeyatuulira [[:en:Advanced_Level|siniya ey'omukaaga]]<ref>{{Cite web |date=2026-09-18|title=Besigye trial: Key witness admits working for govt|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-trial-key-witness-admits-working-for-govt-5599280|access-date=2026-10-10|website=Monitor|language=en}}</ref>[[:en:Advanced_Level|.]] Besigye yeeyongerayo ku yunivasite e Makerere mu 1975 gyeyafunira diguli mu by'okujanjaba abantu mu 1980<ref>{{Cite web |date=2021-01-09|title=The men running for president in 2016|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/the-men-running-for-president-in-2016-1626788|access-date=2026-10-15|website=Monitor|language=en}}</ref>. Bweyali munsiko yeeyali omujanjabi wa [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]] ow'okulusegere. Ng'ekibiina kya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] n'amaggye (NRM/A) webyajja mu buyinza mu gwolubereberye nga 26 mu 1986, yaaweebwa obwa minista omubeezi avunaanyizibwa kunsonga z'omunda ng'alina emyaka 29. Oluvannyuma yafuna ekifo kya minista omubeezi avunaanyizibwa kunsonga za pulezidenti, n'okuyigiriza wamu n'okusomesa ebikwata ku kibiina okulaba ng'abantu babeera beesiimbu gyekiri. Mu 1991, yafuuka aduumira amaggye mu [[:en:Masaka|Masaka]] mu masekati ga [[:en:Uganda|Uganda]], nga mu 1993 yaweebwa ogw'okukulira amaggye, era nga y'avunaanyizibwa ku by'entambula y'eby'amaguzi okutuuka gyebirina okukozesebwa wamu n'obwa yinginiya. Nga 7 ogwomusanvu mu 1999, Besigye yawasa [[:en:Winnie_Byanyima|Winnie Byanyima]], eyali omubaka wa palamenti, e [[:en:Nsambya|Nsambya]], Kampala.<ref>{{cite news|last1=Tumusiime|first1=James|last2=Nsigaye|first2=Sarah|title=Winnie weds Col. Besigye|newspaper=The Monitor|issue=189|pages=1–2|date=8 July 1999}}</ref> == Emirimu gye == Ng'amazze okutikirwa, Besigye yakolerako mu ddwaliro ly'e ggwanga erye Mulago<ref>{{Cite web |date=2026-07-30|title=Besigye unconscious after court collapse, says wife Byanyima|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-unconscious-after-court-collapse-says-wife-byanyima-5541176|access-date=2026-10-15|website=Monitor|language=en}}</ref>. Oluvannyuma yagenda mu buwanganguse ku mulirwano e [[:en:Kenya|Kenya]]. Bweyali eyo, yasaba akakiiko akavunaanyizibwa ku by'okwewandiisa ku by'eddagala okukola ng'omusawo, yasaba omulimu mu ddwaliro lya [[:en:Aga_Khan_University_Hospital,_Nairobi|Aga Khan Hospital]] ogwamuweebwa n'atandika okukola ng'omusawo, ate oluvannyuma ku [[:en:Kenyatta_National_Hospital|Kenyatta National Hospital]] nga gombi gali mu mu kibuga kya [[:en:Kenyan|Kenya]] ekikulu ekya [[:en:Nairobi|Nairobi]] nga tanaba kwegatta ku bayeekera ba Museveni aba [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] / amaggye (NRM/A) mu 1982<ref>{{Cite web |date=2026-07-30 |title=Besigye unconscious after court collapse, says wife Byanyima |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-unconscious-after-court-collapse-says-wife-byanyima-5541176 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> == Obulamu bwe mu by'obufuzi == Mu 1999, Besigye yakola ekiwandiiko ekirumba gavumenti kyebayita "An Insider's View of How the NRM Lost the Broad Base". Ekiwandiiko kyali kirumiriza NRM okubeera nga ekozesa eby'obufuzi okulya enguzi, n'okubeera nga yafuuka ya musajja omu nakyemalira. Besigye baamutwala mu kkooti y'amagye nga bamuvunaana okufulumya endowooza zze ku mukutu mungeri enkyamu. Oluvannyuma baategeka okukaanya mu 2000 nga muno byebaali bamuvunaana byamusonyiyibwa singa yeetonda olw'okufulumya ekiwandiiko.<ref>{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2008-11-06 |title=TODAY IN HISTORY: Besigye dossier November 6, 1999 |url=https://www.independent.co.ug/today-in-history-besigye-dossier-november-6-1999/ |access-date=2026-10-18 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref> Mu gwekumi nga 28 2000, Besigye yalangirira nga bweyali agenda okwesiimba ku Museveni mu kulonda kwa bonna okwa 2001. Yawummula okuva mu magye ga Uganda People's Defence Forces mu 2001, ng'ali kudaala lya koloneeri. Mu kakuyege we, Besigye, eyali asinga okuvuganya Museveni, yalumiriza gavumenti olw'obuli bw'enguzi obwali buyitiridde, n'asindikiriza okukomekerezebwa kw'obukulembezze bwa Museveni, bweyali agamba bwali bumazze okuwereza omugaso bwago mu nkyuka nkyuka y'eby'obufuzi bwa[[:en:Uganda|Uganda]] omwali okuleeta ebibiina by'obufuzi eby'enjawulo.<ref>{{Cite web |last=Katusiime |first=Ian |date=2019-12-10 |title=THIRTY YEARS: Museveni vs Besigye |url=https://www.independent.co.ug/thirty-years-museveni-vs-besigye/3/ |access-date=2026-10-18 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref> Yalemwa okuwangula okulonda kuno,<ref>{{Cite web |date=2021-01-09 |title=How Besigye lost 2001, 2006 election petitions |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/how-besigye-lost-2001-2006-election-petitions-1638770 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> kwebagamba nti kwaliwmu okubba obululu, obutabanguko n'okulemesa abalonzi wamu n'okubatiisatiisa. Mu gwokusatu 2001, Besigye yawaayo okusaba kwe mu kkooti enkulu baddemu okutunula mu byava mu kulonda. Akabinja k'abalamuzi bataano bakaanya 5-0 nti waliwo okubbira, naye nebasalawo 3-2, kuleme kuddibwamu.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Besigye Files Petition |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-10-18 |website=New Vision}}</ref> Mu ogwomukaaga 2001, Besigye baamusoya ebibuuzo oluvannyuma lwa poliisi okumukwata nga bamulumiriza okulya munsi ye olukwe. Gavumenti yali emulumiriza okubeera emabega w'akabinja k'ekisikirize kebaayitanga [[:en:People's_Redemption_Army|People's Redemption Army]] (PRA) akaalina amakanda mu [[:en:Democratic_Republic_of_the_Congo|Democratic Republic of the Congo]] (DRC). Abawagizi ba Besigye baagamba gavumenti yatondawo okubeerawo kw'abayekera okwonoona ekifannanyi kye mu [[:en:Ugandans|banayuganda]] n'ensi yonna.<ref>{{Cite web |date=2006-02-15 |title=Profile of main opposition leader Kiiza Besigye |url=https://www.thenewhumanitarian.org/report/58147/uganda-profile-main-opposition-leader-kiiza-besigye |access-date=2026-10-18 |website=www.thenewhumanitarian.org |language=en}}</ref> Mu gwomunaana 2001, Besigye yadduka mu ggwanga ng'agamba baali baagala kumuteeka kukalabba.<ref>{{Cite web |date=2022-02-13 |title=The grim choice of exile, jail or torture for activists |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/the-grim-choice-of-exile-jail-or-torture-for-activists--3714986 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yagamba nti yali atya okufiirwa obulamu bwe. Yabeera mu [[:en:South_Africa|South Afrika]] okumala emyaka enna, ng'eno yasigala ovumirira gavumenti ya Museveni. Besigye yakomawo mu Uganda nga 26 ogwekumi mu 2005 mukaseera akaali ak'okwewandiisa ng'omulonzi mu kulonda kwa bonna okwa 2006. Yayanirizibwa namungi w'omuntu era n'atandikirawo kakuyege, ng'ayogerako eri enkumi n'ekumi z'abawagizibe okwetoloola eggwanga. Mu 2005 ogwekuminoogumu, William Lacy Swing, eyali akulira akiikirira ekibiina ky'amawanga amagatte [[:en:United_Nations|United Nations]] mu bitundu bya Great Lakes region, omuli amawanga 10 okuli; Burundi, the Democratic Republic of the Congo (DRC), Ethiopia, Kenya, Malawi, Mozambique, Rwanda, Zambia, Tanzania ne Uganda. yakakasa okubeerawo kwa PRA, n'akayita akamu kububiinja bw'ebweru obwalina eby'okulwanyisa eby'okulwanyisa obwali bukolera mu buvanjuba bwa DRC. Kakuyege wa Besigye yayimirizibwamu mubunambiro nga 14 ogwekuminoogumu oluvannyuma lw'okukwatibwa nga bamuvunaana okulya munsi ye olukwe n'ogw'obuliisa maanyi. Ogw'okulya munsi ye olukwe gwaali gwekuusa ku kibiinja kya PRA n'ogw'abayeekera ba [[:en:Lord's_Resistance_Army|Lord's Resistance Army]] abaali bamazze mu mubukiika ddyo bwa Uganda emyaka 20. Ogw'obuliisa maanyi gwaali gwekuusa ku musango gwebaali bamulumiriza mu 1997 ku eyali muwala wa mukwano gwe eyali yafa. Okukwatibwa kwe kwaviirako obwegugungo mu Kampala n'okwetoloola eggwanga. Museveni baali bamulumiriza okubeera nga yali ayogera kalebule eri omusajja eyali asinga okumuvuganya n'ekigendererwa ky'okwonoona ekifanannyi kya Besigye n'okumulemesa okwesimbawo mu kalulu ka bonna. Abantu mu ggwanga ne kumuntendera gw'ensi yonna baavaayo nebavumirira engeri Munseveni gyeyali adukanyamu emirimu, nga bamukubiriza okumuyimbula Besigye ku kakalu ka poliisi. Gavumeenti yayanukula ng'ewera enkungaana z'abantu zonna, obwegugungo, enkungaana z'ekika kyonna ezaali zeekuusa ku kukwatibwa kwa Besigye. Baayongerako nga bawera emikutu gy'amawulire okukubaganya ebirowoozo ku kukwatibwa kuno, nebatiisatiisa kampuni z'amawulire zonna nga webagya okusazaamu ebisaanyizo byazo ebizikiriza okuwereza singa bagaana okugondera okuwerebwa kuno. Nga 25 ogwekuminoogumu, kkooti ya [[:en:Uganda|Uganda]] enkulu yakiriza Besigye okuteebwa nga bw'alindirira okuwozesebwa, wabula nadizibwayo mubunaabiro mu kkomera, ng'amaggye gamulumiriza okwenyigira mu butujju n'okubeera n'eby'okulwanyisa mu bumenyi bw'amateeka. Besigye yeegaana byonna byebaali bamulumiriza era n'agamba ng'eyawumula amaggye, yali tagwanidde kuwozesebwa mu kkooti y'amaggye. Kkooti yamuta nga bw'alindirira okuwozesebwa nga 6 ogwolubereberye. Wadde nga byebaali bamuvunaana byali bikyaliwo, Besigye yalina ekirubirirwa ky'okufuuka pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] addako. == Okulonda kw'ogwokubbiri mu 2006 == [[:en:2006_Ugandan_general_election|Okulonda kwa bonna okwa 2006]] kwalaba FDC ng'ekibiina ekyali kivuganya, nga Besigye y'asinga okuvuganya Museveni ku bwa pulezidenti. Yeesimbawo ne Miria Kalule Obote, omukyala eyasooka okwesimbawo ku bwa pulezidenti ng'ava mu kibiina kya [[:en:Uganda_People's_Congress|Uganda People's Congress]] (UPC), Abed Bwanika talina kibiina, [[:en:John_Ssebana_Kizito|John Ssebana Kizito]] ku lwa Democratic Party ([[:en:Democratic_Party_(Uganda)|DP]]). Museveni yalondebwa ku kisanja ekirala eky'emyaka etaano ng'awangudde n'ebitundu 59 ku 100 ku bululu bweyasingisa ng'ate Besigye eyalina ebintu 37 ku 100. Besigye yeyali alumiriza ebikyamu ebyakolwa mu kulonda kuno yagaana ebyali bivuddemu. Kkooti enkulu eya [[:en:Uganda|Uganda]] yakifulumya oluvannyuma ng'okulonda kuno bwekwalimu okutiisatiisa, okutulugunya, okulemesa abantu okulonda, ne kiremya omulala. Wabula kkooti neeronda 4-3 okukiriziganya n'ebyali bivudde mu kulonda.<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm</ref> == Okulonda kw'ogw'okubiri mu 2011 n'ebyavaamu == Mu [[:en:2011_Ugandan_general_election|kulonda kwa 2011]] Besigye omulundi ogw'okusatu ogw'omudiringanwa yavuganya Yoweri Museveni eyali, aserebye okusinziira ku bululu bweyali azze afuna emabega, kuba yalemererwa okuwangula ekitundu n'ekimu. Wadde ng'okulonda baakutendereza ng'okwali okw'emirembe n'amazima mu byafaayo bya Uganda,<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm "Uganda's Museveni wins election"], ''BBC'', 25 February 2006</ref>  Besigye yalumiriza gweyali avuganya nti yakozesa okutiisatiisa n'okubba okusobola okuwangula ekisanja eky'okunna mu woofiisi. Olw'okuba yakola bubi mu kulonda kw'obwa pulezidenti mu 2011, Besigye yalagira ba memba b'ekibiina kye abaali balondeddwa mu palamenti ey'omwenda, okubigaana. Kino kyagaanibwa ababaka ba palamenti abaali bakalondebwa, nga bagamba obuwanguzi mu kulonda kuno bwali buvudde mungalo zaabwe, nga sibibyali mu za Besigye oba ez'ekibiina, ekyaleetawo obutali butebenkevu mu FDC. <ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm "Uganda's Museveni wins election"], ''BBC'', 25 February 2006</ref> Besigye yakwatibwa omulundi ogwokuna nga 28 ogwokuna bweyali atambula okugenda ku mulimu, mungeri y'okuwakanya ebeeyi y'emere n'amafuta. Baamufuuyira kamulali, <ref>https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13255025</ref> era poliisi neemusikambula okuva mu mmotoka ye.<ref>https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13222227</ref> Eno yali entandikwa y'obwegugungo ekyavirako okwekalakaasa okwetoloola [[:en:Kampala|Kampala]], omwafiira abantu babiri ate abantu 120 nebafuna ebisago ekyaletera abalala 360 okukwatibwa.<ref>https://www.theguardian.com/world/2011/apr/29/uganda-riots-kampala-museveni</ref> == Eteeka erigaana obuli bw'ebisiyaga == Besigye yawakanya okukomyawo e[[:en:Uganda_Anti-Homosexuality_Bill|teeka eryali liwakanya obuli bw'ebisiyaga mu Uganda]] mu palamenti ya [[:en:Uganda|Uganda]] ey'omwenda eryali likolebwa omubaka [[:en:David_Bahati|David Bahati]] eyali atuula emabega. Besigye okubeera nga yali awagira abali b'ebisiyaga, yali nsonga eyaletawo obutakaanya mu [[:en:Uganda|Uganda]] kuba okulya ebisiyaga musango wansi wagubeera musango mu kawaayiro k'amateeka ga Uganda<ref>{{cite web |title=Uganda's Opposition Leader: Prosecuting Homosexuality a Waste of Resources |url=http://www.care2.com/causes/ugandas-opposition-leader-prosecuting-homosexuality-a-waste-of-resources.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707210126/http://www.care2.com/causes/ugandas-opposition-leader-prosecuting-homosexuality-a-waste-of-resources.html |archive-date=7 July 2017 |access-date=16 March 2012}}</ref>. == Okukwatibwa mu 2012 == Besigye yakwatibwa nga 1 ogwekumi mu 2012 oluvannyuma lw'okwagala okwogerako eri abatembeeyi mu katale k'ewa Kiseka mu [[:en:Kampala|Kampala]], [[:en:Uganda|Uganda]]. Yatwalibwa ku kitebe kya poliisi ekikulu ekya central police station mu kibuga.<ref name="ALL">http://allafrica.com/stories/201210011085.html</ref> Mukusooka, poliisi yali eyiye abasirikale baayo mu maka ga Besigye okumulemesa okugenda mu kabuga okubeera n'olukungaana lwe, naye yasobola okutoloka ku b'eby'okwerinda n'agenda mu kifo ekitayogerwa paka poliisi bweyamukwata ng'ali mu katale k'omu kibuga oluvannyuma lw'esaawa.<ref name="ALL" /> == Okulonda kwa 2016 == Mu [[:en:2016_Ugandan_general_election|kulonda kwa 2016,]] Besigye yaddamu okwesimabwo ku bwa pulezidenti ng'agidde mu FDC ng'avuganya abaali beesimbyeyo nga bamannyikiddwa nga Amama Mbabazi ne [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]],eyali pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] okumala emyaka 30. Besigye neera yawangulwa Museveni, ng'afunye obululu ebitundu 34 ku 100, ate Museveni n'awangulira ku bitundu 62 ku 100.<ref>http://www.cnn.com/2016/02/20/africa/uganda-election/index.html</ref> Ebyava mu kulonda kuno, yategeeza abawagizi bbe okwegugunga mungeri y'emirembe nga bawakanya ebyali bifuddemu, nga bagamba okulonda kuno kwalimu obubbi, okutiisatiisa abalonzi, okuteeka ab'oludda olwali luvuganya mu makomera, okutataganya enkungaana z'abalonzi, ebikozesebwa mukulonda byatusibwa kikerezi mu bifo gyebalondera, obululu obukyamu mu bifo gyebalondera ebitayogerwa, okuwa enguzi, ssaako n'ebintu ebirala ebyali bimenya amateeka<ref>https://web.archive.org/web/20160223023648/http://www.ugandadiasporap10.org/</ref><ref>http://www.aljazeera.com/news/2016/02/uganda-elections-besigye-held-march-planned-160222065601088.html</ref> Mu ogwokutaano nga 11 mu 2016 yeerayiza ng'omukulembezze wa [[:en:Uganda|Uganda]] mu kyama ng'ebula olunaku lumu omukolo gw'okulayizibwa kwa pulezidenti [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]] okutongole kubeerewo. Yakwatibwa amaggye ga Uganda mukaseera katono nga tanagenda mukulayizibwa kwe. Oluvannyuma ennyo yatandikawo ekibiina kya "The peoples government" oba gavumenti y'abantu, n'alangirira gavumenti nga bweyali akiriza nti yeyali omuwanguzi omutuufu mu kulonda kwa 2016.<ref>https://thetowerpost.com/2019/02/15/besigye-unveils-peoples-government-cabinet-assembly/</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=3qPYdLK66Nk</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=AYfJLsmqmQQ</ref> == Okulonda kwa 2021 == Besigye yasalawo obutesimbawo ku bwa pulezidenti mu kulonda okwali kujja ng'agamba agya kukulmebera oludda oluvuganga muntegeka ‘B’ okuleetawo enkyuka kyuka mu ggwanga.<ref>https://www.newvision.co.ug/news/1535901/lose-hope-elections-dr-besigye-tumukunde-tells-ugandans</ref><ref>https://www.independent.co.ug/will-fdc-maintain-grip-on-teso-without-besigye/</ref> Agenda okwegata ne [[:en:Bobi_Wine|Bobi Wine]] eyali asinga okuvuganya Museveni amuyambe okuwangula okulonda kwa 2021.<ref>https://www.europapress.es/internacional/noticia-principal-candidato-opositor-uganda-suspende-campana-morir-guardaespaldas-manos-policia-20201228135651.html</ref> Oluvannyuma lw'okulonda kwa 2021, Besigye yatongoza ekibiina kya people's front for transition, ekibiina ekyali kyegatidde awamu n'ekirubirirwa ekimu eky'okukyusa Uganda.<ref>https://www.newvision.co.ug/articledetails/120836</ref><ref>https://www.independent.co.ug/peoples-front-for-transition-kicks-off-countrywide-mobilization/</ref><ref>https://www.independent.co.ug/peoples-front-for-transition-to-kick-off-countrywide-mobilization-next-week/</ref> == Okukwatibwa mu 2022 == Mu ogwokutaana mu 2022, Besigye yakwatibwa nga yeegugunga olw'ebeeyi y'ebintu mu Uganda eyali erinyira ku sipiidi.<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/pictorial/besigye-arrested-in-downtown-kampala-3826206</ref> Yateebwa omulamuzi wa kkooti esooka eya Buganda Road, nga bwalindirira okuwozesebwa, wabula kakwakulizo nti yali wakusasula [[:en:Ugandan_shilling|ssente za Uganda]] 30,000,000/= nga ssente z'okumweyimirira mu kooti. Mu kwegugunga ku by'ebeeyi y'ebintu eyali erinya, Besigye yagaana ekyaali kimugambiddwa, n'asaba okutwalibwa mu kkomera.<ref>https://softpower.ug/besigye-refuses-to-pay-shs30m-bail-sent-to-luzira/</ref> Banamateeka bbe nga bakulembeddwa [[:en:Erias_Lukwago|Erias Lukwago]] baasaba okukedeezebbwa kwa ssente ezaali zimusabiddwa mukweyimirirwa, ekyakirizibwa nga ekintu kyakirizibwa, nga Besigye yategezebwa okusasula 3,000,000/=.<ref>https://softpower.ug/court-revises-besigyes-bail-from-shs30m-to-shs3m/</ref> Yakirizibwa okweyimirirwa era n'avaayo mu komera. Oluvannyuma lw'enaku entono ng'atekeddwa okuva mu kkomera nga bw'alindirira okuwozesebwa mu kkooti, Besigye yaddamu okwegugunga kunguudo z'omu Kampala ekyaleetera nga [[:en:Uganda_National_Police|poliisi ya Uganda]] okumwanguyira nga n'emukwata.<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-arrested-again-for-protesting-high-commodity-prices--3848008</ref> Yakwatibwa ne munywanyi we we Samuel Lubega Makaku, nebsindikibwa mu kkomera. Okusaba kw'okweyimirirwa kwaganibwa esaawa z'ekooti zaali ziyiseeko nga banamateeka bbe balina okusaba okweyimirirwa olunaku oludako. Engeri ekkooti gyeyali yeeyisaamu yawakanyizibwa banamateeka ba Besigye abaalemerako nga bagamba gwebaali balumiriza yali akoleddwako omulamuzi eyali mubuyinza nga wayise esaawa gy'emiriu emitongole egy'e kkooti. Okusaba kwabwe okw'okweyimirirwa okwajuzibwa, wabula nekuganibwa era nekugobebwa omulamuzi w'edaala erisooka Asuman Muhumuza owa kkooti ya Buganda road ng'agamba yali teyeekakasa oba Besigye taddemu n'akola ebintu byebimu, singa anaateebwa nga yeeyimiriddwa neera.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.ntv.co.ug/ug/news/court-denies-kizza-besigye-bail-sends-him-to-luzira-3851552 |access-date=2022-11-20 |archive-date=2022-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221120200058/https://www.ntv.co.ug/ug/news/court-denies-kizza-besigye-bail-sends-him-to-luzira-3851552 |url-status=dead }}</ref> == Laba ne == * [[:en:Elections_in_Uganda|Elections in Uganda]] * [[:en:Politics_of_Uganda|Politics of Uganda]] * [[:en:Political_parties_of_Uganda|Political parties of Uganda]] == Ebijuliziddwa == [[Category:Bannabyabufuzi]] [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] [[Category:Buganda]] [[Category:Bannayuganda bannamagye]] 03dv9vleh7bd1oq82ef68ml7h4vtujp 76889 76888 2026-10-18T09:06:37Z Ami Abdul-rahman 11993 I added a citation #WUCSU26 76889 wikitext text/x-wiki [[File:Kizza Besigye.png|thumb|Kizza Besigye]]   '''Warren Kizza Besigye Kifefe yazaalibwa''' nga 22 Ogwokuna mu 1956 ng'asinga amanyiddwa nga Colonel. Dr. Kizza Besigye, [[:en:Uganda|Munayuganda]] eyakuguka by'okujanjaba abantu, munnabyabufuzi, eyaliko [[:en:Military_officer|munnamaggye]] mu [[:en:Uganda_People's_Defence_Force|Uganda People's Defence Force.]] Yaweerezaako nga pulezidenti w'ekibiina ky'ebyobufuzi ekya [[:en:Forum_for_Democratic_Change|Forum for Democratic Change]] (FDC) nga yeesimbawo ku bwa pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] mu kulonda kwa bonna mu 2001, 2006, 2011 ne 2016 wabula gyonna nga [[:en:President_of_Uganda|pulezidenti wa Uganda]] [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Kaguta Museveni]] okuva nga 26 Ogwolubereberye mu 1986 yamuwangula. Ebyaava mu kulonda kwa 2006 byawakanyizibwa mu kkooti z'amateeka, ng'era kkooti yakizuula nga bwemwalimu okukyusakyusa obululu n'okulemesa abantu okulonda. Yakkiriza okulonda okw'amangu munda mu FDC okulaba amudira mu bigere nga pulezidenti, nga kino kyaliwo nga 24 Ogwekuminoogumu mu 2012<ref>{{Cite news |date=2011-02-14|title=Uganda's Kizza Besigye - veteran opposition leader profiled|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-12431180|access-date=2025-07-28|work=BBC News|language=en-GB}}</ref>. [[Category:Pages using infobox officeholder with unknown parameters|image sizeKizza Besigye]] == Obulamu bwe ne famire == Warren Kizza Besigye Kifefe yazaalibwa mu Rwakabengo, mu munisipaali ye [[:en:Rukungiri|Rukungiri]] mu disitulikiti ye [[:en:Rukungiri|Rukungiri]] mu bukiika kkono bwabugwanjuba bwa [[:en:Uganda|Uganda]] nga 22 ogwokuna 1956. Ye mwaana ow'okubiri mu famire abya baana mukaaga, wabula bazadde be bombi baafa nga tanamaliriza kusoma pulayimale. Kitaawe yali musirikale wa poliisi. Pulayimale yagisomera ku Kinyasano Primary School ne Mbarara Junior School. Oluvannyuma yeegata ku Kitante High School gyeyatulira [[:en:Ordinary_Level|siniya ey'okuna,]] gyeyava okugenda ku [[:en:Kigezi_High_School|Kigezi High School]] mu disitulikiti ye [[:en:Kabale|Kabale]] gyeyatuulira [[:en:Advanced_Level|siniya ey'omukaaga]]<ref>{{Cite web |date=2026-09-18|title=Besigye trial: Key witness admits working for govt|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-trial-key-witness-admits-working-for-govt-5599280|access-date=2026-10-10|website=Monitor|language=en}}</ref>[[:en:Advanced_Level|.]] Besigye yeeyongerayo ku yunivasite e Makerere mu 1975 gyeyafunira diguli mu by'okujanjaba abantu mu 1980<ref>{{Cite web |date=2021-01-09|title=The men running for president in 2016|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/the-men-running-for-president-in-2016-1626788|access-date=2026-10-15|website=Monitor|language=en}}</ref>. Bweyali munsiko yeeyali omujanjabi wa [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]] ow'okulusegere. Ng'ekibiina kya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] n'amaggye (NRM/A) webyajja mu buyinza mu gwolubereberye nga 26 mu 1986, yaaweebwa obwa minista omubeezi avunaanyizibwa kunsonga z'omunda ng'alina emyaka 29. Oluvannyuma yafuna ekifo kya minista omubeezi avunaanyizibwa kunsonga za pulezidenti, n'okuyigiriza wamu n'okusomesa ebikwata ku kibiina okulaba ng'abantu babeera beesiimbu gyekiri. Mu 1991, yafuuka aduumira amaggye mu [[:en:Masaka|Masaka]] mu masekati ga [[:en:Uganda|Uganda]], nga mu 1993 yaweebwa ogw'okukulira amaggye, era nga y'avunaanyizibwa ku by'entambula y'eby'amaguzi okutuuka gyebirina okukozesebwa wamu n'obwa yinginiya. Nga 7 ogwomusanvu mu 1999, Besigye yawasa [[:en:Winnie_Byanyima|Winnie Byanyima]], eyali omubaka wa palamenti, e [[:en:Nsambya|Nsambya]], Kampala.<ref>{{cite news|last1=Tumusiime|first1=James|last2=Nsigaye|first2=Sarah|title=Winnie weds Col. Besigye|newspaper=The Monitor|issue=189|pages=1–2|date=8 July 1999}}</ref> == Emirimu gye == Ng'amazze okutikirwa, Besigye yakolerako mu ddwaliro ly'e ggwanga erye Mulago<ref>{{Cite web |date=2026-07-30|title=Besigye unconscious after court collapse, says wife Byanyima|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-unconscious-after-court-collapse-says-wife-byanyima-5541176|access-date=2026-10-15|website=Monitor|language=en}}</ref>. Oluvannyuma yagenda mu buwanganguse ku mulirwano e [[:en:Kenya|Kenya]]. Bweyali eyo, yasaba akakiiko akavunaanyizibwa ku by'okwewandiisa ku by'eddagala okukola ng'omusawo, yasaba omulimu mu ddwaliro lya [[:en:Aga_Khan_University_Hospital,_Nairobi|Aga Khan Hospital]] ogwamuweebwa n'atandika okukola ng'omusawo, ate oluvannyuma ku [[:en:Kenyatta_National_Hospital|Kenyatta National Hospital]] nga gombi gali mu mu kibuga kya [[:en:Kenyan|Kenya]] ekikulu ekya [[:en:Nairobi|Nairobi]] nga tanaba kwegatta ku bayeekera ba Museveni aba [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] / amaggye (NRM/A) mu 1982<ref>{{Cite web |date=2026-07-30 |title=Besigye unconscious after court collapse, says wife Byanyima |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-unconscious-after-court-collapse-says-wife-byanyima-5541176 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> == Obulamu bwe mu by'obufuzi == Mu 1999, Besigye yakola ekiwandiiko ekirumba gavumenti kyebayita "An Insider's View of How the NRM Lost the Broad Base". Ekiwandiiko kyali kirumiriza NRM okubeera nga ekozesa eby'obufuzi okulya enguzi, n'okubeera nga yafuuka ya musajja omu nakyemalira. Besigye baamutwala mu kkooti y'amagye nga bamuvunaana okufulumya endowooza zze ku mukutu mungeri enkyamu. Oluvannyuma baategeka okukaanya mu 2000 nga muno byebaali bamuvunaana byamusonyiyibwa singa yeetonda olw'okufulumya ekiwandiiko.<ref>{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2008-11-06 |title=TODAY IN HISTORY: Besigye dossier November 6, 1999 |url=https://www.independent.co.ug/today-in-history-besigye-dossier-november-6-1999/ |access-date=2026-10-18 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref> Mu gwekumi nga 28 2000, Besigye yalangirira nga bweyali agenda okwesiimba ku Museveni mu kulonda kwa bonna okwa 2001. Yawummula okuva mu magye ga Uganda People's Defence Forces mu 2001, ng'ali kudaala lya koloneeri. Mu kakuyege we, Besigye, eyali asinga okuvuganya Museveni, yalumiriza gavumenti olw'obuli bw'enguzi obwali buyitiridde, n'asindikiriza okukomekerezebwa kw'obukulembezze bwa Museveni, bweyali agamba bwali bumazze okuwereza omugaso bwago mu nkyuka nkyuka y'eby'obufuzi bwa[[:en:Uganda|Uganda]] omwali okuleeta ebibiina by'obufuzi eby'enjawulo.<ref>{{Cite web |last=Katusiime |first=Ian |date=2019-12-10 |title=THIRTY YEARS: Museveni vs Besigye |url=https://www.independent.co.ug/thirty-years-museveni-vs-besigye/3/ |access-date=2026-10-18 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref> Yalemwa okuwangula okulonda kuno,<ref>{{Cite web |date=2021-01-09 |title=How Besigye lost 2001, 2006 election petitions |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/how-besigye-lost-2001-2006-election-petitions-1638770 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> kwebagamba nti kwaliwmu okubba obululu, obutabanguko n'okulemesa abalonzi wamu n'okubatiisatiisa. Mu gwokusatu 2001, Besigye yawaayo okusaba kwe mu kkooti enkulu baddemu okutunula mu byava mu kulonda. Akabinja k'abalamuzi bataano bakaanya 5-0 nti waliwo okubbira, naye nebasalawo 3-2, kuleme kuddibwamu.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Besigye Files Petition |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-10-18 |website=New Vision}}</ref> Mu ogwomukaaga 2001, Besigye baamusoya ebibuuzo oluvannyuma lwa poliisi okumukwata nga bamulumiriza okulya munsi ye olukwe. Gavumenti yali emulumiriza okubeera emabega w'akabinja k'ekisikirize kebaayitanga [[:en:People's_Redemption_Army|People's Redemption Army]] (PRA) akaalina amakanda mu [[:en:Democratic_Republic_of_the_Congo|Democratic Republic of the Congo]] (DRC). Abawagizi ba Besigye baagamba gavumenti yatondawo okubeerawo kw'abayekera okwonoona ekifannanyi kye mu [[:en:Ugandans|banayuganda]] n'ensi yonna.<ref>{{Cite web |date=2006-02-15 |title=Profile of main opposition leader Kiiza Besigye |url=https://www.thenewhumanitarian.org/report/58147/uganda-profile-main-opposition-leader-kiiza-besigye |access-date=2026-10-18 |website=www.thenewhumanitarian.org |language=en}}</ref> Mu gwomunaana 2001, Besigye yadduka mu ggwanga ng'agamba baali baagala kumuteeka kukalabba.<ref>{{Cite web |date=2022-02-13 |title=The grim choice of exile, jail or torture for activists |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/the-grim-choice-of-exile-jail-or-torture-for-activists--3714986 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yagamba nti yali atya okufiirwa obulamu bwe. Yabeera mu [[:en:South_Africa|South Afrika]] okumala emyaka enna, ng'eno yasigala ovumirira gavumenti ya Museveni. Besigye yakomawo mu Uganda nga 26 ogwekumi mu 2005 mukaseera akaali ak'okwewandiisa ng'omulonzi mu kulonda kwa bonna okwa 2006. Yayanirizibwa namungi w'omuntu era n'atandikirawo kakuyege, ng'ayogerako eri enkumi n'ekumi z'abawagizibe okwetoloola eggwanga. Mu 2005 ogwekuminoogumu, William Lacy Swing, eyali akulira akiikirira ekibiina ky'amawanga amagatte [[:en:United_Nations|United Nations]] mu bitundu bya Great Lakes region, omuli amawanga 10 okuli; Burundi, the Democratic Republic of the Congo (DRC), Ethiopia, Kenya, Malawi, Mozambique, Rwanda, Zambia, Tanzania ne Uganda. yakakasa okubeerawo kwa PRA, n'akayita akamu kububiinja bw'ebweru obwalina eby'okulwanyisa eby'okulwanyisa obwali bukolera mu buvanjuba bwa DRC.<ref>{{Cite web |date=2006-02-15 |title=Profile of main opposition leader Kiiza Besigye |url=https://www.thenewhumanitarian.org/report/58147/uganda-profile-main-opposition-leader-kiiza-besigye |access-date=2026-10-18 |website=www.thenewhumanitarian.org |language=en}}</ref> Kakuyege wa Besigye yayimirizibwamu mubunambiro nga 14 ogwekuminoogumu oluvannyuma lw'okukwatibwa nga bamuvunaana okulya munsi ye olukwe n'ogw'obuliisa maanyi. Ogw'okulya munsi ye olukwe gwaali gwekuusa ku kibiinja kya PRA n'ogw'abayeekera ba [[:en:Lord's_Resistance_Army|Lord's Resistance Army]] abaali bamazze mu mubukiika ddyo bwa Uganda emyaka 20. Ogw'obuliisa maanyi gwaali gwekuusa ku musango gwebaali bamulumiriza mu 1997 ku eyali muwala wa mukwano gwe eyali yafa. Okukwatibwa kwe kwaviirako obwegugungo mu Kampala n'okwetoloola eggwanga. Museveni baali bamulumiriza okubeera nga yali ayogera kalebule eri omusajja eyali asinga okumuvuganya n'ekigendererwa ky'okwonoona ekifanannyi kya Besigye n'okumulemesa okwesimbawo mu kalulu ka bonna. Abantu mu ggwanga ne kumuntendera gw'ensi yonna baavaayo nebavumirira engeri Munseveni gyeyali adukanyamu emirimu, nga bamukubiriza okumuyimbula Besigye ku kakalu ka poliisi. Gavumeenti yayanukula ng'ewera enkungaana z'abantu zonna, obwegugungo, enkungaana z'ekika kyonna ezaali zeekuusa ku kukwatibwa kwa Besigye. Baayongerako nga bawera emikutu gy'amawulire okukubaganya ebirowoozo ku kukwatibwa kuno, nebatiisatiisa kampuni z'amawulire zonna nga webagya okusazaamu ebisaanyizo byazo ebizikiriza okuwereza singa bagaana okugondera okuwerebwa kuno. Nga 25 ogwekuminoogumu, kkooti ya [[:en:Uganda|Uganda]] enkulu yakiriza Besigye okuteebwa nga bw'alindirira okuwozesebwa, wabula nadizibwayo mubunaabiro mu kkomera, ng'amaggye gamulumiriza okwenyigira mu butujju n'okubeera n'eby'okulwanyisa mu bumenyi bw'amateeka. Besigye yeegaana byonna byebaali bamulumiriza era n'agamba ng'eyawumula amaggye, yali tagwanidde kuwozesebwa mu kkooti y'amaggye. Kkooti yamuta nga bw'alindirira okuwozesebwa nga 6 ogwolubereberye. Wadde nga byebaali bamuvunaana byali bikyaliwo, Besigye yalina ekirubirirwa ky'okufuuka pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] addako. == Okulonda kw'ogwokubbiri mu 2006 == [[:en:2006_Ugandan_general_election|Okulonda kwa bonna okwa 2006]] kwalaba FDC ng'ekibiina ekyali kivuganya, nga Besigye y'asinga okuvuganya Museveni ku bwa pulezidenti. Yeesimbawo ne Miria Kalule Obote, omukyala eyasooka okwesimbawo ku bwa pulezidenti ng'ava mu kibiina kya [[:en:Uganda_People's_Congress|Uganda People's Congress]] (UPC), Abed Bwanika talina kibiina, [[:en:John_Ssebana_Kizito|John Ssebana Kizito]] ku lwa Democratic Party ([[:en:Democratic_Party_(Uganda)|DP]]). Museveni yalondebwa ku kisanja ekirala eky'emyaka etaano ng'awangudde n'ebitundu 59 ku 100 ku bululu bweyasingisa ng'ate Besigye eyalina ebintu 37 ku 100. Besigye yeyali alumiriza ebikyamu ebyakolwa mu kulonda kuno yagaana ebyali bivuddemu. Kkooti enkulu eya [[:en:Uganda|Uganda]] yakifulumya oluvannyuma ng'okulonda kuno bwekwalimu okutiisatiisa, okutulugunya, okulemesa abantu okulonda, ne kiremya omulala. Wabula kkooti neeronda 4-3 okukiriziganya n'ebyali bivudde mu kulonda.<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm</ref> == Okulonda kw'ogw'okubiri mu 2011 n'ebyavaamu == Mu [[:en:2011_Ugandan_general_election|kulonda kwa 2011]] Besigye omulundi ogw'okusatu ogw'omudiringanwa yavuganya Yoweri Museveni eyali, aserebye okusinziira ku bululu bweyali azze afuna emabega, kuba yalemererwa okuwangula ekitundu n'ekimu. Wadde ng'okulonda baakutendereza ng'okwali okw'emirembe n'amazima mu byafaayo bya Uganda,<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm "Uganda's Museveni wins election"], ''BBC'', 25 February 2006</ref>  Besigye yalumiriza gweyali avuganya nti yakozesa okutiisatiisa n'okubba okusobola okuwangula ekisanja eky'okunna mu woofiisi. Olw'okuba yakola bubi mu kulonda kw'obwa pulezidenti mu 2011, Besigye yalagira ba memba b'ekibiina kye abaali balondeddwa mu palamenti ey'omwenda, okubigaana. Kino kyagaanibwa ababaka ba palamenti abaali bakalondebwa, nga bagamba obuwanguzi mu kulonda kuno bwali buvudde mungalo zaabwe, nga sibibyali mu za Besigye oba ez'ekibiina, ekyaleetawo obutali butebenkevu mu FDC. <ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm "Uganda's Museveni wins election"], ''BBC'', 25 February 2006</ref> Besigye yakwatibwa omulundi ogwokuna nga 28 ogwokuna bweyali atambula okugenda ku mulimu, mungeri y'okuwakanya ebeeyi y'emere n'amafuta. Baamufuuyira kamulali, <ref>https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13255025</ref> era poliisi neemusikambula okuva mu mmotoka ye.<ref>https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13222227</ref> Eno yali entandikwa y'obwegugungo ekyavirako okwekalakaasa okwetoloola [[:en:Kampala|Kampala]], omwafiira abantu babiri ate abantu 120 nebafuna ebisago ekyaletera abalala 360 okukwatibwa.<ref>https://www.theguardian.com/world/2011/apr/29/uganda-riots-kampala-museveni</ref> == Eteeka erigaana obuli bw'ebisiyaga == Besigye yawakanya okukomyawo e[[:en:Uganda_Anti-Homosexuality_Bill|teeka eryali liwakanya obuli bw'ebisiyaga mu Uganda]] mu palamenti ya [[:en:Uganda|Uganda]] ey'omwenda eryali likolebwa omubaka [[:en:David_Bahati|David Bahati]] eyali atuula emabega. Besigye okubeera nga yali awagira abali b'ebisiyaga, yali nsonga eyaletawo obutakaanya mu [[:en:Uganda|Uganda]] kuba okulya ebisiyaga musango wansi wagubeera musango mu kawaayiro k'amateeka ga Uganda<ref>{{cite web |title=Uganda's Opposition Leader: Prosecuting Homosexuality a Waste of Resources |url=http://www.care2.com/causes/ugandas-opposition-leader-prosecuting-homosexuality-a-waste-of-resources.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707210126/http://www.care2.com/causes/ugandas-opposition-leader-prosecuting-homosexuality-a-waste-of-resources.html |archive-date=7 July 2017 |access-date=16 March 2012}}</ref>. == Okukwatibwa mu 2012 == Besigye yakwatibwa nga 1 ogwekumi mu 2012 oluvannyuma lw'okwagala okwogerako eri abatembeeyi mu katale k'ewa Kiseka mu [[:en:Kampala|Kampala]], [[:en:Uganda|Uganda]]. Yatwalibwa ku kitebe kya poliisi ekikulu ekya central police station mu kibuga.<ref name="ALL">http://allafrica.com/stories/201210011085.html</ref> Mukusooka, poliisi yali eyiye abasirikale baayo mu maka ga Besigye okumulemesa okugenda mu kabuga okubeera n'olukungaana lwe, naye yasobola okutoloka ku b'eby'okwerinda n'agenda mu kifo ekitayogerwa paka poliisi bweyamukwata ng'ali mu katale k'omu kibuga oluvannyuma lw'esaawa.<ref name="ALL" /> == Okulonda kwa 2016 == Mu [[:en:2016_Ugandan_general_election|kulonda kwa 2016,]] Besigye yaddamu okwesimabwo ku bwa pulezidenti ng'agidde mu FDC ng'avuganya abaali beesimbyeyo nga bamannyikiddwa nga Amama Mbabazi ne [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]],eyali pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] okumala emyaka 30. Besigye neera yawangulwa Museveni, ng'afunye obululu ebitundu 34 ku 100, ate Museveni n'awangulira ku bitundu 62 ku 100.<ref>http://www.cnn.com/2016/02/20/africa/uganda-election/index.html</ref> Ebyava mu kulonda kuno, yategeeza abawagizi bbe okwegugunga mungeri y'emirembe nga bawakanya ebyali bifuddemu, nga bagamba okulonda kuno kwalimu obubbi, okutiisatiisa abalonzi, okuteeka ab'oludda olwali luvuganya mu makomera, okutataganya enkungaana z'abalonzi, ebikozesebwa mukulonda byatusibwa kikerezi mu bifo gyebalondera, obululu obukyamu mu bifo gyebalondera ebitayogerwa, okuwa enguzi, ssaako n'ebintu ebirala ebyali bimenya amateeka<ref>https://web.archive.org/web/20160223023648/http://www.ugandadiasporap10.org/</ref><ref>http://www.aljazeera.com/news/2016/02/uganda-elections-besigye-held-march-planned-160222065601088.html</ref> Mu ogwokutaano nga 11 mu 2016 yeerayiza ng'omukulembezze wa [[:en:Uganda|Uganda]] mu kyama ng'ebula olunaku lumu omukolo gw'okulayizibwa kwa pulezidenti [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]] okutongole kubeerewo. Yakwatibwa amaggye ga Uganda mukaseera katono nga tanagenda mukulayizibwa kwe. Oluvannyuma ennyo yatandikawo ekibiina kya "The peoples government" oba gavumenti y'abantu, n'alangirira gavumenti nga bweyali akiriza nti yeyali omuwanguzi omutuufu mu kulonda kwa 2016.<ref>https://thetowerpost.com/2019/02/15/besigye-unveils-peoples-government-cabinet-assembly/</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=3qPYdLK66Nk</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=AYfJLsmqmQQ</ref> == Okulonda kwa 2021 == Besigye yasalawo obutesimbawo ku bwa pulezidenti mu kulonda okwali kujja ng'agamba agya kukulmebera oludda oluvuganga muntegeka ‘B’ okuleetawo enkyuka kyuka mu ggwanga.<ref>https://www.newvision.co.ug/news/1535901/lose-hope-elections-dr-besigye-tumukunde-tells-ugandans</ref><ref>https://www.independent.co.ug/will-fdc-maintain-grip-on-teso-without-besigye/</ref> Agenda okwegata ne [[:en:Bobi_Wine|Bobi Wine]] eyali asinga okuvuganya Museveni amuyambe okuwangula okulonda kwa 2021.<ref>https://www.europapress.es/internacional/noticia-principal-candidato-opositor-uganda-suspende-campana-morir-guardaespaldas-manos-policia-20201228135651.html</ref> Oluvannyuma lw'okulonda kwa 2021, Besigye yatongoza ekibiina kya people's front for transition, ekibiina ekyali kyegatidde awamu n'ekirubirirwa ekimu eky'okukyusa Uganda.<ref>https://www.newvision.co.ug/articledetails/120836</ref><ref>https://www.independent.co.ug/peoples-front-for-transition-kicks-off-countrywide-mobilization/</ref><ref>https://www.independent.co.ug/peoples-front-for-transition-to-kick-off-countrywide-mobilization-next-week/</ref> == Okukwatibwa mu 2022 == Mu ogwokutaana mu 2022, Besigye yakwatibwa nga yeegugunga olw'ebeeyi y'ebintu mu Uganda eyali erinyira ku sipiidi.<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/pictorial/besigye-arrested-in-downtown-kampala-3826206</ref> Yateebwa omulamuzi wa kkooti esooka eya Buganda Road, nga bwalindirira okuwozesebwa, wabula kakwakulizo nti yali wakusasula [[:en:Ugandan_shilling|ssente za Uganda]] 30,000,000/= nga ssente z'okumweyimirira mu kooti. Mu kwegugunga ku by'ebeeyi y'ebintu eyali erinya, Besigye yagaana ekyaali kimugambiddwa, n'asaba okutwalibwa mu kkomera.<ref>https://softpower.ug/besigye-refuses-to-pay-shs30m-bail-sent-to-luzira/</ref> Banamateeka bbe nga bakulembeddwa [[:en:Erias_Lukwago|Erias Lukwago]] baasaba okukedeezebbwa kwa ssente ezaali zimusabiddwa mukweyimirirwa, ekyakirizibwa nga ekintu kyakirizibwa, nga Besigye yategezebwa okusasula 3,000,000/=.<ref>https://softpower.ug/court-revises-besigyes-bail-from-shs30m-to-shs3m/</ref> Yakirizibwa okweyimirirwa era n'avaayo mu komera. Oluvannyuma lw'enaku entono ng'atekeddwa okuva mu kkomera nga bw'alindirira okuwozesebwa mu kkooti, Besigye yaddamu okwegugunga kunguudo z'omu Kampala ekyaleetera nga [[:en:Uganda_National_Police|poliisi ya Uganda]] okumwanguyira nga n'emukwata.<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-arrested-again-for-protesting-high-commodity-prices--3848008</ref> Yakwatibwa ne munywanyi we we Samuel Lubega Makaku, nebsindikibwa mu kkomera. Okusaba kw'okweyimirirwa kwaganibwa esaawa z'ekooti zaali ziyiseeko nga banamateeka bbe balina okusaba okweyimirirwa olunaku oludako. Engeri ekkooti gyeyali yeeyisaamu yawakanyizibwa banamateeka ba Besigye abaalemerako nga bagamba gwebaali balumiriza yali akoleddwako omulamuzi eyali mubuyinza nga wayise esaawa gy'emiriu emitongole egy'e kkooti. Okusaba kwabwe okw'okweyimirirwa okwajuzibwa, wabula nekuganibwa era nekugobebwa omulamuzi w'edaala erisooka Asuman Muhumuza owa kkooti ya Buganda road ng'agamba yali teyeekakasa oba Besigye taddemu n'akola ebintu byebimu, singa anaateebwa nga yeeyimiriddwa neera.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.ntv.co.ug/ug/news/court-denies-kizza-besigye-bail-sends-him-to-luzira-3851552 |access-date=2022-11-20 |archive-date=2022-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221120200058/https://www.ntv.co.ug/ug/news/court-denies-kizza-besigye-bail-sends-him-to-luzira-3851552 |url-status=dead }}</ref> == Laba ne == * [[:en:Elections_in_Uganda|Elections in Uganda]] * [[:en:Politics_of_Uganda|Politics of Uganda]] * [[:en:Political_parties_of_Uganda|Political parties of Uganda]] == Ebijuliziddwa == [[Category:Bannabyabufuzi]] [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] [[Category:Buganda]] [[Category:Bannayuganda bannamagye]] qfsjfxvgbfbtmt8l0dtd240mtmjfz06 76890 76889 2026-10-18T09:08:32Z Ami Abdul-rahman 11993 I added a citation #WUCSU26 76890 wikitext text/x-wiki [[File:Kizza Besigye.png|thumb|Kizza Besigye]]   '''Warren Kizza Besigye Kifefe yazaalibwa''' nga 22 Ogwokuna mu 1956 ng'asinga amanyiddwa nga Colonel. Dr. Kizza Besigye, [[:en:Uganda|Munayuganda]] eyakuguka by'okujanjaba abantu, munnabyabufuzi, eyaliko [[:en:Military_officer|munnamaggye]] mu [[:en:Uganda_People's_Defence_Force|Uganda People's Defence Force.]] Yaweerezaako nga pulezidenti w'ekibiina ky'ebyobufuzi ekya [[:en:Forum_for_Democratic_Change|Forum for Democratic Change]] (FDC) nga yeesimbawo ku bwa pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] mu kulonda kwa bonna mu 2001, 2006, 2011 ne 2016 wabula gyonna nga [[:en:President_of_Uganda|pulezidenti wa Uganda]] [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Kaguta Museveni]] okuva nga 26 Ogwolubereberye mu 1986 yamuwangula. Ebyaava mu kulonda kwa 2006 byawakanyizibwa mu kkooti z'amateeka, ng'era kkooti yakizuula nga bwemwalimu okukyusakyusa obululu n'okulemesa abantu okulonda. Yakkiriza okulonda okw'amangu munda mu FDC okulaba amudira mu bigere nga pulezidenti, nga kino kyaliwo nga 24 Ogwekuminoogumu mu 2012<ref>{{Cite news |date=2011-02-14|title=Uganda's Kizza Besigye - veteran opposition leader profiled|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-12431180|access-date=2025-07-28|work=BBC News|language=en-GB}}</ref>. [[Category:Pages using infobox officeholder with unknown parameters|image sizeKizza Besigye]] == Obulamu bwe ne famire == Warren Kizza Besigye Kifefe yazaalibwa mu Rwakabengo, mu munisipaali ye [[:en:Rukungiri|Rukungiri]] mu disitulikiti ye [[:en:Rukungiri|Rukungiri]] mu bukiika kkono bwabugwanjuba bwa [[:en:Uganda|Uganda]] nga 22 ogwokuna 1956. Ye mwaana ow'okubiri mu famire abya baana mukaaga, wabula bazadde be bombi baafa nga tanamaliriza kusoma pulayimale. Kitaawe yali musirikale wa poliisi. Pulayimale yagisomera ku Kinyasano Primary School ne Mbarara Junior School. Oluvannyuma yeegata ku Kitante High School gyeyatulira [[:en:Ordinary_Level|siniya ey'okuna,]] gyeyava okugenda ku [[:en:Kigezi_High_School|Kigezi High School]] mu disitulikiti ye [[:en:Kabale|Kabale]] gyeyatuulira [[:en:Advanced_Level|siniya ey'omukaaga]]<ref>{{Cite web |date=2026-09-18|title=Besigye trial: Key witness admits working for govt|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-trial-key-witness-admits-working-for-govt-5599280|access-date=2026-10-10|website=Monitor|language=en}}</ref>[[:en:Advanced_Level|.]] Besigye yeeyongerayo ku yunivasite e Makerere mu 1975 gyeyafunira diguli mu by'okujanjaba abantu mu 1980<ref>{{Cite web |date=2021-01-09|title=The men running for president in 2016|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/the-men-running-for-president-in-2016-1626788|access-date=2026-10-15|website=Monitor|language=en}}</ref>. Bweyali munsiko yeeyali omujanjabi wa [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]] ow'okulusegere. Ng'ekibiina kya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] n'amaggye (NRM/A) webyajja mu buyinza mu gwolubereberye nga 26 mu 1986, yaaweebwa obwa minista omubeezi avunaanyizibwa kunsonga z'omunda ng'alina emyaka 29. Oluvannyuma yafuna ekifo kya minista omubeezi avunaanyizibwa kunsonga za pulezidenti, n'okuyigiriza wamu n'okusomesa ebikwata ku kibiina okulaba ng'abantu babeera beesiimbu gyekiri. Mu 1991, yafuuka aduumira amaggye mu [[:en:Masaka|Masaka]] mu masekati ga [[:en:Uganda|Uganda]], nga mu 1993 yaweebwa ogw'okukulira amaggye, era nga y'avunaanyizibwa ku by'entambula y'eby'amaguzi okutuuka gyebirina okukozesebwa wamu n'obwa yinginiya. Nga 7 ogwomusanvu mu 1999, Besigye yawasa [[:en:Winnie_Byanyima|Winnie Byanyima]], eyali omubaka wa palamenti, e [[:en:Nsambya|Nsambya]], Kampala.<ref>{{cite news|last1=Tumusiime|first1=James|last2=Nsigaye|first2=Sarah|title=Winnie weds Col. Besigye|newspaper=The Monitor|issue=189|pages=1–2|date=8 July 1999}}</ref> == Emirimu gye == Ng'amazze okutikirwa, Besigye yakolerako mu ddwaliro ly'e ggwanga erye Mulago<ref>{{Cite web |date=2026-07-30|title=Besigye unconscious after court collapse, says wife Byanyima|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-unconscious-after-court-collapse-says-wife-byanyima-5541176|access-date=2026-10-15|website=Monitor|language=en}}</ref>. Oluvannyuma yagenda mu buwanganguse ku mulirwano e [[:en:Kenya|Kenya]]. Bweyali eyo, yasaba akakiiko akavunaanyizibwa ku by'okwewandiisa ku by'eddagala okukola ng'omusawo, yasaba omulimu mu ddwaliro lya [[:en:Aga_Khan_University_Hospital,_Nairobi|Aga Khan Hospital]] ogwamuweebwa n'atandika okukola ng'omusawo, ate oluvannyuma ku [[:en:Kenyatta_National_Hospital|Kenyatta National Hospital]] nga gombi gali mu mu kibuga kya [[:en:Kenyan|Kenya]] ekikulu ekya [[:en:Nairobi|Nairobi]] nga tanaba kwegatta ku bayeekera ba Museveni aba [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] / amaggye (NRM/A) mu 1982<ref>{{Cite web |date=2026-07-30 |title=Besigye unconscious after court collapse, says wife Byanyima |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-unconscious-after-court-collapse-says-wife-byanyima-5541176 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> == Obulamu bwe mu by'obufuzi == Mu 1999, Besigye yakola ekiwandiiko ekirumba gavumenti kyebayita "An Insider's View of How the NRM Lost the Broad Base". Ekiwandiiko kyali kirumiriza NRM okubeera nga ekozesa eby'obufuzi okulya enguzi, n'okubeera nga yafuuka ya musajja omu nakyemalira. Besigye baamutwala mu kkooti y'amagye nga bamuvunaana okufulumya endowooza zze ku mukutu mungeri enkyamu. Oluvannyuma baategeka okukaanya mu 2000 nga muno byebaali bamuvunaana byamusonyiyibwa singa yeetonda olw'okufulumya ekiwandiiko.<ref>{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2008-11-06 |title=TODAY IN HISTORY: Besigye dossier November 6, 1999 |url=https://www.independent.co.ug/today-in-history-besigye-dossier-november-6-1999/ |access-date=2026-10-18 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref> Mu gwekumi nga 28 2000, Besigye yalangirira nga bweyali agenda okwesiimba ku Museveni mu kulonda kwa bonna okwa 2001. Yawummula okuva mu magye ga Uganda People's Defence Forces mu 2001, ng'ali kudaala lya koloneeri. Mu kakuyege we, Besigye, eyali asinga okuvuganya Museveni, yalumiriza gavumenti olw'obuli bw'enguzi obwali buyitiridde, n'asindikiriza okukomekerezebwa kw'obukulembezze bwa Museveni, bweyali agamba bwali bumazze okuwereza omugaso bwago mu nkyuka nkyuka y'eby'obufuzi bwa[[:en:Uganda|Uganda]] omwali okuleeta ebibiina by'obufuzi eby'enjawulo.<ref>{{Cite web |last=Katusiime |first=Ian |date=2019-12-10 |title=THIRTY YEARS: Museveni vs Besigye |url=https://www.independent.co.ug/thirty-years-museveni-vs-besigye/3/ |access-date=2026-10-18 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref> Yalemwa okuwangula okulonda kuno,<ref>{{Cite web |date=2021-01-09 |title=How Besigye lost 2001, 2006 election petitions |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/how-besigye-lost-2001-2006-election-petitions-1638770 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> kwebagamba nti kwaliwmu okubba obululu, obutabanguko n'okulemesa abalonzi wamu n'okubatiisatiisa. Mu gwokusatu 2001, Besigye yawaayo okusaba kwe mu kkooti enkulu baddemu okutunula mu byava mu kulonda. Akabinja k'abalamuzi bataano bakaanya 5-0 nti waliwo okubbira, naye nebasalawo 3-2, kuleme kuddibwamu.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Besigye Files Petition |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-10-18 |website=New Vision}}</ref> Mu ogwomukaaga 2001, Besigye baamusoya ebibuuzo oluvannyuma lwa poliisi okumukwata nga bamulumiriza okulya munsi ye olukwe. Gavumenti yali emulumiriza okubeera emabega w'akabinja k'ekisikirize kebaayitanga [[:en:People's_Redemption_Army|People's Redemption Army]] (PRA) akaalina amakanda mu [[:en:Democratic_Republic_of_the_Congo|Democratic Republic of the Congo]] (DRC). Abawagizi ba Besigye baagamba gavumenti yatondawo okubeerawo kw'abayekera okwonoona ekifannanyi kye mu [[:en:Ugandans|banayuganda]] n'ensi yonna.<ref>{{Cite web |date=2006-02-15 |title=Profile of main opposition leader Kiiza Besigye |url=https://www.thenewhumanitarian.org/report/58147/uganda-profile-main-opposition-leader-kiiza-besigye |access-date=2026-10-18 |website=www.thenewhumanitarian.org |language=en}}</ref> Mu gwomunaana 2001, Besigye yadduka mu ggwanga ng'agamba baali baagala kumuteeka kukalabba.<ref>{{Cite web |date=2022-02-13 |title=The grim choice of exile, jail or torture for activists |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/the-grim-choice-of-exile-jail-or-torture-for-activists--3714986 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yagamba nti yali atya okufiirwa obulamu bwe. Yabeera mu [[:en:South_Africa|South Afrika]] okumala emyaka enna, ng'eno yasigala ovumirira gavumenti ya Museveni. Besigye yakomawo mu Uganda nga 26 ogwekumi mu 2005 mukaseera akaali ak'okwewandiisa ng'omulonzi mu kulonda kwa bonna okwa 2006. Yayanirizibwa namungi w'omuntu era n'atandikirawo kakuyege, ng'ayogerako eri enkumi n'ekumi z'abawagizibe okwetoloola eggwanga. Mu 2005 ogwekuminoogumu, William Lacy Swing, eyali akulira akiikirira ekibiina ky'amawanga amagatte [[:en:United_Nations|United Nations]] mu bitundu bya Great Lakes region, omuli amawanga 10 okuli; Burundi, the Democratic Republic of the Congo (DRC), Ethiopia, Kenya, Malawi, Mozambique, Rwanda, Zambia, Tanzania ne Uganda. yakakasa okubeerawo kwa PRA, n'akayita akamu kububiinja bw'ebweru obwalina eby'okulwanyisa eby'okulwanyisa obwali bukolera mu buvanjuba bwa DRC.<ref>{{Cite web |date=2006-02-15 |title=Profile of main opposition leader Kiiza Besigye |url=https://www.thenewhumanitarian.org/report/58147/uganda-profile-main-opposition-leader-kiiza-besigye |access-date=2026-10-18 |website=www.thenewhumanitarian.org |language=en}}</ref> Kakuyege wa Besigye yayimirizibwamu mubunambiro nga 14 ogwekuminoogumu oluvannyuma lw'okukwatibwa nga bamuvunaana okulya munsi ye olukwe n'ogw'obuliisa maanyi.<ref>{{Cite web |date=2005-12-19 |title=Uganda: Respect Opposition Right to Campaign {{!}} Human Rights Watch |url=https://www.hrw.org/news/2005/12/20/uganda-respect-opposition-right-campaign |access-date=2026-10-18 |language=en}}</ref> Ogw'okulya munsi ye olukwe gwaali gwekuusa ku kibiinja kya PRA n'ogw'abayeekera ba [[:en:Lord's_Resistance_Army|Lord's Resistance Army]] abaali bamazze mu mubukiika ddyo bwa Uganda emyaka 20. Ogw'obuliisa maanyi gwaali gwekuusa ku musango gwebaali bamulumiriza mu 1997 ku eyali muwala wa mukwano gwe eyali yafa. Okukwatibwa kwe kwaviirako obwegugungo mu Kampala n'okwetoloola eggwanga. Museveni baali bamulumiriza okubeera nga yali ayogera kalebule eri omusajja eyali asinga okumuvuganya n'ekigendererwa ky'okwonoona ekifanannyi kya Besigye n'okumulemesa okwesimbawo mu kalulu ka bonna. Abantu mu ggwanga ne kumuntendera gw'ensi yonna baavaayo nebavumirira engeri Munseveni gyeyali adukanyamu emirimu, nga bamukubiriza okumuyimbula Besigye ku kakalu ka poliisi. Gavumeenti yayanukula ng'ewera enkungaana z'abantu zonna, obwegugungo, enkungaana z'ekika kyonna ezaali zeekuusa ku kukwatibwa kwa Besigye. Baayongerako nga bawera emikutu gy'amawulire okukubaganya ebirowoozo ku kukwatibwa kuno, nebatiisatiisa kampuni z'amawulire zonna nga webagya okusazaamu ebisaanyizo byazo ebizikiriza okuwereza singa bagaana okugondera okuwerebwa kuno. Nga 25 ogwekuminoogumu, kkooti ya [[:en:Uganda|Uganda]] enkulu yakiriza Besigye okuteebwa nga bw'alindirira okuwozesebwa, wabula nadizibwayo mubunaabiro mu kkomera, ng'amaggye gamulumiriza okwenyigira mu butujju n'okubeera n'eby'okulwanyisa mu bumenyi bw'amateeka. Besigye yeegaana byonna byebaali bamulumiriza era n'agamba ng'eyawumula amaggye, yali tagwanidde kuwozesebwa mu kkooti y'amaggye. Kkooti yamuta nga bw'alindirira okuwozesebwa nga 6 ogwolubereberye. Wadde nga byebaali bamuvunaana byali bikyaliwo, Besigye yalina ekirubirirwa ky'okufuuka pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] addako. == Okulonda kw'ogwokubbiri mu 2006 == [[:en:2006_Ugandan_general_election|Okulonda kwa bonna okwa 2006]] kwalaba FDC ng'ekibiina ekyali kivuganya, nga Besigye y'asinga okuvuganya Museveni ku bwa pulezidenti. Yeesimbawo ne Miria Kalule Obote, omukyala eyasooka okwesimbawo ku bwa pulezidenti ng'ava mu kibiina kya [[:en:Uganda_People's_Congress|Uganda People's Congress]] (UPC), Abed Bwanika talina kibiina, [[:en:John_Ssebana_Kizito|John Ssebana Kizito]] ku lwa Democratic Party ([[:en:Democratic_Party_(Uganda)|DP]]). Museveni yalondebwa ku kisanja ekirala eky'emyaka etaano ng'awangudde n'ebitundu 59 ku 100 ku bululu bweyasingisa ng'ate Besigye eyalina ebintu 37 ku 100. Besigye yeyali alumiriza ebikyamu ebyakolwa mu kulonda kuno yagaana ebyali bivuddemu. Kkooti enkulu eya [[:en:Uganda|Uganda]] yakifulumya oluvannyuma ng'okulonda kuno bwekwalimu okutiisatiisa, okutulugunya, okulemesa abantu okulonda, ne kiremya omulala. Wabula kkooti neeronda 4-3 okukiriziganya n'ebyali bivudde mu kulonda.<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm</ref> == Okulonda kw'ogw'okubiri mu 2011 n'ebyavaamu == Mu [[:en:2011_Ugandan_general_election|kulonda kwa 2011]] Besigye omulundi ogw'okusatu ogw'omudiringanwa yavuganya Yoweri Museveni eyali, aserebye okusinziira ku bululu bweyali azze afuna emabega, kuba yalemererwa okuwangula ekitundu n'ekimu. Wadde ng'okulonda baakutendereza ng'okwali okw'emirembe n'amazima mu byafaayo bya Uganda,<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm "Uganda's Museveni wins election"], ''BBC'', 25 February 2006</ref>  Besigye yalumiriza gweyali avuganya nti yakozesa okutiisatiisa n'okubba okusobola okuwangula ekisanja eky'okunna mu woofiisi. Olw'okuba yakola bubi mu kulonda kw'obwa pulezidenti mu 2011, Besigye yalagira ba memba b'ekibiina kye abaali balondeddwa mu palamenti ey'omwenda, okubigaana. Kino kyagaanibwa ababaka ba palamenti abaali bakalondebwa, nga bagamba obuwanguzi mu kulonda kuno bwali buvudde mungalo zaabwe, nga sibibyali mu za Besigye oba ez'ekibiina, ekyaleetawo obutali butebenkevu mu FDC. <ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm "Uganda's Museveni wins election"], ''BBC'', 25 February 2006</ref> Besigye yakwatibwa omulundi ogwokuna nga 28 ogwokuna bweyali atambula okugenda ku mulimu, mungeri y'okuwakanya ebeeyi y'emere n'amafuta. Baamufuuyira kamulali, <ref>https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13255025</ref> era poliisi neemusikambula okuva mu mmotoka ye.<ref>https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13222227</ref> Eno yali entandikwa y'obwegugungo ekyavirako okwekalakaasa okwetoloola [[:en:Kampala|Kampala]], omwafiira abantu babiri ate abantu 120 nebafuna ebisago ekyaletera abalala 360 okukwatibwa.<ref>https://www.theguardian.com/world/2011/apr/29/uganda-riots-kampala-museveni</ref> == Eteeka erigaana obuli bw'ebisiyaga == Besigye yawakanya okukomyawo e[[:en:Uganda_Anti-Homosexuality_Bill|teeka eryali liwakanya obuli bw'ebisiyaga mu Uganda]] mu palamenti ya [[:en:Uganda|Uganda]] ey'omwenda eryali likolebwa omubaka [[:en:David_Bahati|David Bahati]] eyali atuula emabega. Besigye okubeera nga yali awagira abali b'ebisiyaga, yali nsonga eyaletawo obutakaanya mu [[:en:Uganda|Uganda]] kuba okulya ebisiyaga musango wansi wagubeera musango mu kawaayiro k'amateeka ga Uganda<ref>{{cite web |title=Uganda's Opposition Leader: Prosecuting Homosexuality a Waste of Resources |url=http://www.care2.com/causes/ugandas-opposition-leader-prosecuting-homosexuality-a-waste-of-resources.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707210126/http://www.care2.com/causes/ugandas-opposition-leader-prosecuting-homosexuality-a-waste-of-resources.html |archive-date=7 July 2017 |access-date=16 March 2012}}</ref>. == Okukwatibwa mu 2012 == Besigye yakwatibwa nga 1 ogwekumi mu 2012 oluvannyuma lw'okwagala okwogerako eri abatembeeyi mu katale k'ewa Kiseka mu [[:en:Kampala|Kampala]], [[:en:Uganda|Uganda]]. Yatwalibwa ku kitebe kya poliisi ekikulu ekya central police station mu kibuga.<ref name="ALL">http://allafrica.com/stories/201210011085.html</ref> Mukusooka, poliisi yali eyiye abasirikale baayo mu maka ga Besigye okumulemesa okugenda mu kabuga okubeera n'olukungaana lwe, naye yasobola okutoloka ku b'eby'okwerinda n'agenda mu kifo ekitayogerwa paka poliisi bweyamukwata ng'ali mu katale k'omu kibuga oluvannyuma lw'esaawa.<ref name="ALL" /> == Okulonda kwa 2016 == Mu [[:en:2016_Ugandan_general_election|kulonda kwa 2016,]] Besigye yaddamu okwesimabwo ku bwa pulezidenti ng'agidde mu FDC ng'avuganya abaali beesimbyeyo nga bamannyikiddwa nga Amama Mbabazi ne [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]],eyali pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] okumala emyaka 30. Besigye neera yawangulwa Museveni, ng'afunye obululu ebitundu 34 ku 100, ate Museveni n'awangulira ku bitundu 62 ku 100.<ref>http://www.cnn.com/2016/02/20/africa/uganda-election/index.html</ref> Ebyava mu kulonda kuno, yategeeza abawagizi bbe okwegugunga mungeri y'emirembe nga bawakanya ebyali bifuddemu, nga bagamba okulonda kuno kwalimu obubbi, okutiisatiisa abalonzi, okuteeka ab'oludda olwali luvuganya mu makomera, okutataganya enkungaana z'abalonzi, ebikozesebwa mukulonda byatusibwa kikerezi mu bifo gyebalondera, obululu obukyamu mu bifo gyebalondera ebitayogerwa, okuwa enguzi, ssaako n'ebintu ebirala ebyali bimenya amateeka<ref>https://web.archive.org/web/20160223023648/http://www.ugandadiasporap10.org/</ref><ref>http://www.aljazeera.com/news/2016/02/uganda-elections-besigye-held-march-planned-160222065601088.html</ref> Mu ogwokutaano nga 11 mu 2016 yeerayiza ng'omukulembezze wa [[:en:Uganda|Uganda]] mu kyama ng'ebula olunaku lumu omukolo gw'okulayizibwa kwa pulezidenti [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]] okutongole kubeerewo. Yakwatibwa amaggye ga Uganda mukaseera katono nga tanagenda mukulayizibwa kwe. Oluvannyuma ennyo yatandikawo ekibiina kya "The peoples government" oba gavumenti y'abantu, n'alangirira gavumenti nga bweyali akiriza nti yeyali omuwanguzi omutuufu mu kulonda kwa 2016.<ref>https://thetowerpost.com/2019/02/15/besigye-unveils-peoples-government-cabinet-assembly/</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=3qPYdLK66Nk</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=AYfJLsmqmQQ</ref> == Okulonda kwa 2021 == Besigye yasalawo obutesimbawo ku bwa pulezidenti mu kulonda okwali kujja ng'agamba agya kukulmebera oludda oluvuganga muntegeka ‘B’ okuleetawo enkyuka kyuka mu ggwanga.<ref>https://www.newvision.co.ug/news/1535901/lose-hope-elections-dr-besigye-tumukunde-tells-ugandans</ref><ref>https://www.independent.co.ug/will-fdc-maintain-grip-on-teso-without-besigye/</ref> Agenda okwegata ne [[:en:Bobi_Wine|Bobi Wine]] eyali asinga okuvuganya Museveni amuyambe okuwangula okulonda kwa 2021.<ref>https://www.europapress.es/internacional/noticia-principal-candidato-opositor-uganda-suspende-campana-morir-guardaespaldas-manos-policia-20201228135651.html</ref> Oluvannyuma lw'okulonda kwa 2021, Besigye yatongoza ekibiina kya people's front for transition, ekibiina ekyali kyegatidde awamu n'ekirubirirwa ekimu eky'okukyusa Uganda.<ref>https://www.newvision.co.ug/articledetails/120836</ref><ref>https://www.independent.co.ug/peoples-front-for-transition-kicks-off-countrywide-mobilization/</ref><ref>https://www.independent.co.ug/peoples-front-for-transition-to-kick-off-countrywide-mobilization-next-week/</ref> == Okukwatibwa mu 2022 == Mu ogwokutaana mu 2022, Besigye yakwatibwa nga yeegugunga olw'ebeeyi y'ebintu mu Uganda eyali erinyira ku sipiidi.<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/pictorial/besigye-arrested-in-downtown-kampala-3826206</ref> Yateebwa omulamuzi wa kkooti esooka eya Buganda Road, nga bwalindirira okuwozesebwa, wabula kakwakulizo nti yali wakusasula [[:en:Ugandan_shilling|ssente za Uganda]] 30,000,000/= nga ssente z'okumweyimirira mu kooti. Mu kwegugunga ku by'ebeeyi y'ebintu eyali erinya, Besigye yagaana ekyaali kimugambiddwa, n'asaba okutwalibwa mu kkomera.<ref>https://softpower.ug/besigye-refuses-to-pay-shs30m-bail-sent-to-luzira/</ref> Banamateeka bbe nga bakulembeddwa [[:en:Erias_Lukwago|Erias Lukwago]] baasaba okukedeezebbwa kwa ssente ezaali zimusabiddwa mukweyimirirwa, ekyakirizibwa nga ekintu kyakirizibwa, nga Besigye yategezebwa okusasula 3,000,000/=.<ref>https://softpower.ug/court-revises-besigyes-bail-from-shs30m-to-shs3m/</ref> Yakirizibwa okweyimirirwa era n'avaayo mu komera. Oluvannyuma lw'enaku entono ng'atekeddwa okuva mu kkomera nga bw'alindirira okuwozesebwa mu kkooti, Besigye yaddamu okwegugunga kunguudo z'omu Kampala ekyaleetera nga [[:en:Uganda_National_Police|poliisi ya Uganda]] okumwanguyira nga n'emukwata.<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-arrested-again-for-protesting-high-commodity-prices--3848008</ref> Yakwatibwa ne munywanyi we we Samuel Lubega Makaku, nebsindikibwa mu kkomera. Okusaba kw'okweyimirirwa kwaganibwa esaawa z'ekooti zaali ziyiseeko nga banamateeka bbe balina okusaba okweyimirirwa olunaku oludako. Engeri ekkooti gyeyali yeeyisaamu yawakanyizibwa banamateeka ba Besigye abaalemerako nga bagamba gwebaali balumiriza yali akoleddwako omulamuzi eyali mubuyinza nga wayise esaawa gy'emiriu emitongole egy'e kkooti. Okusaba kwabwe okw'okweyimirirwa okwajuzibwa, wabula nekuganibwa era nekugobebwa omulamuzi w'edaala erisooka Asuman Muhumuza owa kkooti ya Buganda road ng'agamba yali teyeekakasa oba Besigye taddemu n'akola ebintu byebimu, singa anaateebwa nga yeeyimiriddwa neera.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.ntv.co.ug/ug/news/court-denies-kizza-besigye-bail-sends-him-to-luzira-3851552 |access-date=2022-11-20 |archive-date=2022-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221120200058/https://www.ntv.co.ug/ug/news/court-denies-kizza-besigye-bail-sends-him-to-luzira-3851552 |url-status=dead }}</ref> == Laba ne == * [[:en:Elections_in_Uganda|Elections in Uganda]] * [[:en:Politics_of_Uganda|Politics of Uganda]] * [[:en:Political_parties_of_Uganda|Political parties of Uganda]] == Ebijuliziddwa == [[Category:Bannabyabufuzi]] [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] [[Category:Buganda]] [[Category:Bannayuganda bannamagye]] 772k4u5dxy323g8gp8xf0ucmf5s546a 76891 76890 2026-10-18T09:09:55Z Ami Abdul-rahman 11993 I added a citation #WUCSU26 76891 wikitext text/x-wiki [[File:Kizza Besigye.png|thumb|Kizza Besigye]]   '''Warren Kizza Besigye Kifefe yazaalibwa''' nga 22 Ogwokuna mu 1956 ng'asinga amanyiddwa nga Colonel. Dr. Kizza Besigye, [[:en:Uganda|Munayuganda]] eyakuguka by'okujanjaba abantu, munnabyabufuzi, eyaliko [[:en:Military_officer|munnamaggye]] mu [[:en:Uganda_People's_Defence_Force|Uganda People's Defence Force.]] Yaweerezaako nga pulezidenti w'ekibiina ky'ebyobufuzi ekya [[:en:Forum_for_Democratic_Change|Forum for Democratic Change]] (FDC) nga yeesimbawo ku bwa pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] mu kulonda kwa bonna mu 2001, 2006, 2011 ne 2016 wabula gyonna nga [[:en:President_of_Uganda|pulezidenti wa Uganda]] [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Kaguta Museveni]] okuva nga 26 Ogwolubereberye mu 1986 yamuwangula. Ebyaava mu kulonda kwa 2006 byawakanyizibwa mu kkooti z'amateeka, ng'era kkooti yakizuula nga bwemwalimu okukyusakyusa obululu n'okulemesa abantu okulonda. Yakkiriza okulonda okw'amangu munda mu FDC okulaba amudira mu bigere nga pulezidenti, nga kino kyaliwo nga 24 Ogwekuminoogumu mu 2012<ref>{{Cite news |date=2011-02-14|title=Uganda's Kizza Besigye - veteran opposition leader profiled|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-12431180|access-date=2025-07-28|work=BBC News|language=en-GB}}</ref>. [[Category:Pages using infobox officeholder with unknown parameters|image sizeKizza Besigye]] == Obulamu bwe ne famire == Warren Kizza Besigye Kifefe yazaalibwa mu Rwakabengo, mu munisipaali ye [[:en:Rukungiri|Rukungiri]] mu disitulikiti ye [[:en:Rukungiri|Rukungiri]] mu bukiika kkono bwabugwanjuba bwa [[:en:Uganda|Uganda]] nga 22 ogwokuna 1956. Ye mwaana ow'okubiri mu famire abya baana mukaaga, wabula bazadde be bombi baafa nga tanamaliriza kusoma pulayimale. Kitaawe yali musirikale wa poliisi. Pulayimale yagisomera ku Kinyasano Primary School ne Mbarara Junior School. Oluvannyuma yeegata ku Kitante High School gyeyatulira [[:en:Ordinary_Level|siniya ey'okuna,]] gyeyava okugenda ku [[:en:Kigezi_High_School|Kigezi High School]] mu disitulikiti ye [[:en:Kabale|Kabale]] gyeyatuulira [[:en:Advanced_Level|siniya ey'omukaaga]]<ref>{{Cite web |date=2026-09-18|title=Besigye trial: Key witness admits working for govt|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-trial-key-witness-admits-working-for-govt-5599280|access-date=2026-10-10|website=Monitor|language=en}}</ref>[[:en:Advanced_Level|.]] Besigye yeeyongerayo ku yunivasite e Makerere mu 1975 gyeyafunira diguli mu by'okujanjaba abantu mu 1980<ref>{{Cite web |date=2021-01-09|title=The men running for president in 2016|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/the-men-running-for-president-in-2016-1626788|access-date=2026-10-15|website=Monitor|language=en}}</ref>. Bweyali munsiko yeeyali omujanjabi wa [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]] ow'okulusegere. Ng'ekibiina kya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] n'amaggye (NRM/A) webyajja mu buyinza mu gwolubereberye nga 26 mu 1986, yaaweebwa obwa minista omubeezi avunaanyizibwa kunsonga z'omunda ng'alina emyaka 29. Oluvannyuma yafuna ekifo kya minista omubeezi avunaanyizibwa kunsonga za pulezidenti, n'okuyigiriza wamu n'okusomesa ebikwata ku kibiina okulaba ng'abantu babeera beesiimbu gyekiri. Mu 1991, yafuuka aduumira amaggye mu [[:en:Masaka|Masaka]] mu masekati ga [[:en:Uganda|Uganda]], nga mu 1993 yaweebwa ogw'okukulira amaggye, era nga y'avunaanyizibwa ku by'entambula y'eby'amaguzi okutuuka gyebirina okukozesebwa wamu n'obwa yinginiya. Nga 7 ogwomusanvu mu 1999, Besigye yawasa [[:en:Winnie_Byanyima|Winnie Byanyima]], eyali omubaka wa palamenti, e [[:en:Nsambya|Nsambya]], Kampala.<ref>{{cite news|last1=Tumusiime|first1=James|last2=Nsigaye|first2=Sarah|title=Winnie weds Col. Besigye|newspaper=The Monitor|issue=189|pages=1–2|date=8 July 1999}}</ref> == Emirimu gye == Ng'amazze okutikirwa, Besigye yakolerako mu ddwaliro ly'e ggwanga erye Mulago<ref>{{Cite web |date=2026-07-30|title=Besigye unconscious after court collapse, says wife Byanyima|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-unconscious-after-court-collapse-says-wife-byanyima-5541176|access-date=2026-10-15|website=Monitor|language=en}}</ref>. Oluvannyuma yagenda mu buwanganguse ku mulirwano e [[:en:Kenya|Kenya]]. Bweyali eyo, yasaba akakiiko akavunaanyizibwa ku by'okwewandiisa ku by'eddagala okukola ng'omusawo, yasaba omulimu mu ddwaliro lya [[:en:Aga_Khan_University_Hospital,_Nairobi|Aga Khan Hospital]] ogwamuweebwa n'atandika okukola ng'omusawo, ate oluvannyuma ku [[:en:Kenyatta_National_Hospital|Kenyatta National Hospital]] nga gombi gali mu mu kibuga kya [[:en:Kenyan|Kenya]] ekikulu ekya [[:en:Nairobi|Nairobi]] nga tanaba kwegatta ku bayeekera ba Museveni aba [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] / amaggye (NRM/A) mu 1982<ref>{{Cite web |date=2026-07-30 |title=Besigye unconscious after court collapse, says wife Byanyima |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-unconscious-after-court-collapse-says-wife-byanyima-5541176 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> == Obulamu bwe mu by'obufuzi == Mu 1999, Besigye yakola ekiwandiiko ekirumba gavumenti kyebayita "An Insider's View of How the NRM Lost the Broad Base". Ekiwandiiko kyali kirumiriza NRM okubeera nga ekozesa eby'obufuzi okulya enguzi, n'okubeera nga yafuuka ya musajja omu nakyemalira. Besigye baamutwala mu kkooti y'amagye nga bamuvunaana okufulumya endowooza zze ku mukutu mungeri enkyamu. Oluvannyuma baategeka okukaanya mu 2000 nga muno byebaali bamuvunaana byamusonyiyibwa singa yeetonda olw'okufulumya ekiwandiiko.<ref>{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2008-11-06 |title=TODAY IN HISTORY: Besigye dossier November 6, 1999 |url=https://www.independent.co.ug/today-in-history-besigye-dossier-november-6-1999/ |access-date=2026-10-18 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref> Mu gwekumi nga 28 2000, Besigye yalangirira nga bweyali agenda okwesiimba ku Museveni mu kulonda kwa bonna okwa 2001. Yawummula okuva mu magye ga Uganda People's Defence Forces mu 2001, ng'ali kudaala lya koloneeri. Mu kakuyege we, Besigye, eyali asinga okuvuganya Museveni, yalumiriza gavumenti olw'obuli bw'enguzi obwali buyitiridde, n'asindikiriza okukomekerezebwa kw'obukulembezze bwa Museveni, bweyali agamba bwali bumazze okuwereza omugaso bwago mu nkyuka nkyuka y'eby'obufuzi bwa[[:en:Uganda|Uganda]] omwali okuleeta ebibiina by'obufuzi eby'enjawulo.<ref>{{Cite web |last=Katusiime |first=Ian |date=2019-12-10 |title=THIRTY YEARS: Museveni vs Besigye |url=https://www.independent.co.ug/thirty-years-museveni-vs-besigye/3/ |access-date=2026-10-18 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref> Yalemwa okuwangula okulonda kuno,<ref>{{Cite web |date=2021-01-09 |title=How Besigye lost 2001, 2006 election petitions |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/how-besigye-lost-2001-2006-election-petitions-1638770 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> kwebagamba nti kwaliwmu okubba obululu, obutabanguko n'okulemesa abalonzi wamu n'okubatiisatiisa. Mu gwokusatu 2001, Besigye yawaayo okusaba kwe mu kkooti enkulu baddemu okutunula mu byava mu kulonda. Akabinja k'abalamuzi bataano bakaanya 5-0 nti waliwo okubbira, naye nebasalawo 3-2, kuleme kuddibwamu.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Besigye Files Petition |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-10-18 |website=New Vision}}</ref> Mu ogwomukaaga 2001, Besigye baamusoya ebibuuzo oluvannyuma lwa poliisi okumukwata nga bamulumiriza okulya munsi ye olukwe. Gavumenti yali emulumiriza okubeera emabega w'akabinja k'ekisikirize kebaayitanga [[:en:People's_Redemption_Army|People's Redemption Army]] (PRA) akaalina amakanda mu [[:en:Democratic_Republic_of_the_Congo|Democratic Republic of the Congo]] (DRC). Abawagizi ba Besigye baagamba gavumenti yatondawo okubeerawo kw'abayekera okwonoona ekifannanyi kye mu [[:en:Ugandans|banayuganda]] n'ensi yonna.<ref>{{Cite web |date=2006-02-15 |title=Profile of main opposition leader Kiiza Besigye |url=https://www.thenewhumanitarian.org/report/58147/uganda-profile-main-opposition-leader-kiiza-besigye |access-date=2026-10-18 |website=www.thenewhumanitarian.org |language=en}}</ref> Mu gwomunaana 2001, Besigye yadduka mu ggwanga ng'agamba baali baagala kumuteeka kukalabba.<ref>{{Cite web |date=2022-02-13 |title=The grim choice of exile, jail or torture for activists |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/the-grim-choice-of-exile-jail-or-torture-for-activists--3714986 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yagamba nti yali atya okufiirwa obulamu bwe. Yabeera mu [[:en:South_Africa|South Afrika]] okumala emyaka enna, ng'eno yasigala ovumirira gavumenti ya Museveni. Besigye yakomawo mu Uganda nga 26 ogwekumi mu 2005 mukaseera akaali ak'okwewandiisa ng'omulonzi mu kulonda kwa bonna okwa 2006. Yayanirizibwa namungi w'omuntu era n'atandikirawo kakuyege, ng'ayogerako eri enkumi n'ekumi z'abawagizibe okwetoloola eggwanga. Mu 2005 ogwekuminoogumu, William Lacy Swing, eyali akulira akiikirira ekibiina ky'amawanga amagatte [[:en:United_Nations|United Nations]] mu bitundu bya Great Lakes region, omuli amawanga 10 okuli; Burundi, the Democratic Republic of the Congo (DRC), Ethiopia, Kenya, Malawi, Mozambique, Rwanda, Zambia, Tanzania ne Uganda. yakakasa okubeerawo kwa PRA, n'akayita akamu kububiinja bw'ebweru obwalina eby'okulwanyisa eby'okulwanyisa obwali bukolera mu buvanjuba bwa DRC.<ref>{{Cite web |date=2006-02-15 |title=Profile of main opposition leader Kiiza Besigye |url=https://www.thenewhumanitarian.org/report/58147/uganda-profile-main-opposition-leader-kiiza-besigye |access-date=2026-10-18 |website=www.thenewhumanitarian.org |language=en}}</ref> Kakuyege wa Besigye yayimirizibwamu mubunambiro nga 14 ogwekuminoogumu oluvannyuma lw'okukwatibwa nga bamuvunaana okulya munsi ye olukwe n'ogw'obuliisa maanyi.<ref>{{Cite web |date=2005-12-19 |title=Uganda: Respect Opposition Right to Campaign {{!}} Human Rights Watch |url=https://www.hrw.org/news/2005/12/20/uganda-respect-opposition-right-campaign |access-date=2026-10-18 |language=en}}</ref> Ogw'okulya munsi ye olukwe gwaali gwekuusa ku kibiinja kya PRA n'ogw'abayeekera ba [[:en:Lord's_Resistance_Army|Lord's Resistance Army]] abaali bamazze mu mubukiika ddyo bwa Uganda emyaka 20. Ogw'obuliisa maanyi gwaali gwekuusa ku musango gwebaali bamulumiriza mu 1997 ku eyali muwala wa mukwano gwe eyali yafa. Okukwatibwa kwe kwaviirako obwegugungo mu Kampala n'okwetoloola eggwanga. Museveni baali bamulumiriza okubeera nga yali ayogera kalebule eri omusajja eyali asinga okumuvuganya n'ekigendererwa ky'okwonoona ekifanannyi kya Besigye n'okumulemesa okwesimbawo mu kalulu ka bonna. Abantu mu ggwanga ne kumuntendera gw'ensi yonna baavaayo nebavumirira engeri Munseveni gyeyali adukanyamu emirimu, nga bamukubiriza okumuyimbula Besigye ku kakalu ka poliisi. Gavumeenti yayanukula ng'ewera enkungaana z'abantu zonna, obwegugungo, enkungaana z'ekika kyonna ezaali zeekuusa ku kukwatibwa kwa Besigye. Baayongerako nga bawera emikutu gy'amawulire okukubaganya ebirowoozo ku kukwatibwa kuno, nebatiisatiisa kampuni z'amawulire zonna nga webagya okusazaamu ebisaanyizo byazo ebizikiriza okuwereza singa bagaana okugondera okuwerebwa kuno.<ref>{{Cite web |date=2006-02-15 |title=Profile of main opposition leader Kiiza Besigye |url=https://www.thenewhumanitarian.org/report/58147/uganda-profile-main-opposition-leader-kiiza-besigye |access-date=2026-10-18 |website=www.thenewhumanitarian.org |language=en}}</ref> Nga 25 ogwekuminoogumu, kkooti ya [[:en:Uganda|Uganda]] enkulu yakiriza Besigye okuteebwa nga bw'alindirira okuwozesebwa, wabula nadizibwayo mubunaabiro mu kkomera, ng'amaggye gamulumiriza okwenyigira mu butujju n'okubeera n'eby'okulwanyisa mu bumenyi bw'amateeka. Besigye yeegaana byonna byebaali bamulumiriza era n'agamba ng'eyawumula amaggye, yali tagwanidde kuwozesebwa mu kkooti y'amaggye. Kkooti yamuta nga bw'alindirira okuwozesebwa nga 6 ogwolubereberye. Wadde nga byebaali bamuvunaana byali bikyaliwo, Besigye yalina ekirubirirwa ky'okufuuka pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] addako. == Okulonda kw'ogwokubbiri mu 2006 == [[:en:2006_Ugandan_general_election|Okulonda kwa bonna okwa 2006]] kwalaba FDC ng'ekibiina ekyali kivuganya, nga Besigye y'asinga okuvuganya Museveni ku bwa pulezidenti. Yeesimbawo ne Miria Kalule Obote, omukyala eyasooka okwesimbawo ku bwa pulezidenti ng'ava mu kibiina kya [[:en:Uganda_People's_Congress|Uganda People's Congress]] (UPC), Abed Bwanika talina kibiina, [[:en:John_Ssebana_Kizito|John Ssebana Kizito]] ku lwa Democratic Party ([[:en:Democratic_Party_(Uganda)|DP]]). Museveni yalondebwa ku kisanja ekirala eky'emyaka etaano ng'awangudde n'ebitundu 59 ku 100 ku bululu bweyasingisa ng'ate Besigye eyalina ebintu 37 ku 100. Besigye yeyali alumiriza ebikyamu ebyakolwa mu kulonda kuno yagaana ebyali bivuddemu. Kkooti enkulu eya [[:en:Uganda|Uganda]] yakifulumya oluvannyuma ng'okulonda kuno bwekwalimu okutiisatiisa, okutulugunya, okulemesa abantu okulonda, ne kiremya omulala. Wabula kkooti neeronda 4-3 okukiriziganya n'ebyali bivudde mu kulonda.<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm</ref> == Okulonda kw'ogw'okubiri mu 2011 n'ebyavaamu == Mu [[:en:2011_Ugandan_general_election|kulonda kwa 2011]] Besigye omulundi ogw'okusatu ogw'omudiringanwa yavuganya Yoweri Museveni eyali, aserebye okusinziira ku bululu bweyali azze afuna emabega, kuba yalemererwa okuwangula ekitundu n'ekimu. Wadde ng'okulonda baakutendereza ng'okwali okw'emirembe n'amazima mu byafaayo bya Uganda,<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm "Uganda's Museveni wins election"], ''BBC'', 25 February 2006</ref>  Besigye yalumiriza gweyali avuganya nti yakozesa okutiisatiisa n'okubba okusobola okuwangula ekisanja eky'okunna mu woofiisi. Olw'okuba yakola bubi mu kulonda kw'obwa pulezidenti mu 2011, Besigye yalagira ba memba b'ekibiina kye abaali balondeddwa mu palamenti ey'omwenda, okubigaana. Kino kyagaanibwa ababaka ba palamenti abaali bakalondebwa, nga bagamba obuwanguzi mu kulonda kuno bwali buvudde mungalo zaabwe, nga sibibyali mu za Besigye oba ez'ekibiina, ekyaleetawo obutali butebenkevu mu FDC. <ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm "Uganda's Museveni wins election"], ''BBC'', 25 February 2006</ref> Besigye yakwatibwa omulundi ogwokuna nga 28 ogwokuna bweyali atambula okugenda ku mulimu, mungeri y'okuwakanya ebeeyi y'emere n'amafuta. Baamufuuyira kamulali, <ref>https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13255025</ref> era poliisi neemusikambula okuva mu mmotoka ye.<ref>https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13222227</ref> Eno yali entandikwa y'obwegugungo ekyavirako okwekalakaasa okwetoloola [[:en:Kampala|Kampala]], omwafiira abantu babiri ate abantu 120 nebafuna ebisago ekyaletera abalala 360 okukwatibwa.<ref>https://www.theguardian.com/world/2011/apr/29/uganda-riots-kampala-museveni</ref> == Eteeka erigaana obuli bw'ebisiyaga == Besigye yawakanya okukomyawo e[[:en:Uganda_Anti-Homosexuality_Bill|teeka eryali liwakanya obuli bw'ebisiyaga mu Uganda]] mu palamenti ya [[:en:Uganda|Uganda]] ey'omwenda eryali likolebwa omubaka [[:en:David_Bahati|David Bahati]] eyali atuula emabega. Besigye okubeera nga yali awagira abali b'ebisiyaga, yali nsonga eyaletawo obutakaanya mu [[:en:Uganda|Uganda]] kuba okulya ebisiyaga musango wansi wagubeera musango mu kawaayiro k'amateeka ga Uganda<ref>{{cite web |title=Uganda's Opposition Leader: Prosecuting Homosexuality a Waste of Resources |url=http://www.care2.com/causes/ugandas-opposition-leader-prosecuting-homosexuality-a-waste-of-resources.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707210126/http://www.care2.com/causes/ugandas-opposition-leader-prosecuting-homosexuality-a-waste-of-resources.html |archive-date=7 July 2017 |access-date=16 March 2012}}</ref>. == Okukwatibwa mu 2012 == Besigye yakwatibwa nga 1 ogwekumi mu 2012 oluvannyuma lw'okwagala okwogerako eri abatembeeyi mu katale k'ewa Kiseka mu [[:en:Kampala|Kampala]], [[:en:Uganda|Uganda]]. Yatwalibwa ku kitebe kya poliisi ekikulu ekya central police station mu kibuga.<ref name="ALL">http://allafrica.com/stories/201210011085.html</ref> Mukusooka, poliisi yali eyiye abasirikale baayo mu maka ga Besigye okumulemesa okugenda mu kabuga okubeera n'olukungaana lwe, naye yasobola okutoloka ku b'eby'okwerinda n'agenda mu kifo ekitayogerwa paka poliisi bweyamukwata ng'ali mu katale k'omu kibuga oluvannyuma lw'esaawa.<ref name="ALL" /> == Okulonda kwa 2016 == Mu [[:en:2016_Ugandan_general_election|kulonda kwa 2016,]] Besigye yaddamu okwesimabwo ku bwa pulezidenti ng'agidde mu FDC ng'avuganya abaali beesimbyeyo nga bamannyikiddwa nga Amama Mbabazi ne [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]],eyali pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] okumala emyaka 30. Besigye neera yawangulwa Museveni, ng'afunye obululu ebitundu 34 ku 100, ate Museveni n'awangulira ku bitundu 62 ku 100.<ref>http://www.cnn.com/2016/02/20/africa/uganda-election/index.html</ref> Ebyava mu kulonda kuno, yategeeza abawagizi bbe okwegugunga mungeri y'emirembe nga bawakanya ebyali bifuddemu, nga bagamba okulonda kuno kwalimu obubbi, okutiisatiisa abalonzi, okuteeka ab'oludda olwali luvuganya mu makomera, okutataganya enkungaana z'abalonzi, ebikozesebwa mukulonda byatusibwa kikerezi mu bifo gyebalondera, obululu obukyamu mu bifo gyebalondera ebitayogerwa, okuwa enguzi, ssaako n'ebintu ebirala ebyali bimenya amateeka<ref>https://web.archive.org/web/20160223023648/http://www.ugandadiasporap10.org/</ref><ref>http://www.aljazeera.com/news/2016/02/uganda-elections-besigye-held-march-planned-160222065601088.html</ref> Mu ogwokutaano nga 11 mu 2016 yeerayiza ng'omukulembezze wa [[:en:Uganda|Uganda]] mu kyama ng'ebula olunaku lumu omukolo gw'okulayizibwa kwa pulezidenti [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]] okutongole kubeerewo. Yakwatibwa amaggye ga Uganda mukaseera katono nga tanagenda mukulayizibwa kwe. Oluvannyuma ennyo yatandikawo ekibiina kya "The peoples government" oba gavumenti y'abantu, n'alangirira gavumenti nga bweyali akiriza nti yeyali omuwanguzi omutuufu mu kulonda kwa 2016.<ref>https://thetowerpost.com/2019/02/15/besigye-unveils-peoples-government-cabinet-assembly/</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=3qPYdLK66Nk</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=AYfJLsmqmQQ</ref> == Okulonda kwa 2021 == Besigye yasalawo obutesimbawo ku bwa pulezidenti mu kulonda okwali kujja ng'agamba agya kukulmebera oludda oluvuganga muntegeka ‘B’ okuleetawo enkyuka kyuka mu ggwanga.<ref>https://www.newvision.co.ug/news/1535901/lose-hope-elections-dr-besigye-tumukunde-tells-ugandans</ref><ref>https://www.independent.co.ug/will-fdc-maintain-grip-on-teso-without-besigye/</ref> Agenda okwegata ne [[:en:Bobi_Wine|Bobi Wine]] eyali asinga okuvuganya Museveni amuyambe okuwangula okulonda kwa 2021.<ref>https://www.europapress.es/internacional/noticia-principal-candidato-opositor-uganda-suspende-campana-morir-guardaespaldas-manos-policia-20201228135651.html</ref> Oluvannyuma lw'okulonda kwa 2021, Besigye yatongoza ekibiina kya people's front for transition, ekibiina ekyali kyegatidde awamu n'ekirubirirwa ekimu eky'okukyusa Uganda.<ref>https://www.newvision.co.ug/articledetails/120836</ref><ref>https://www.independent.co.ug/peoples-front-for-transition-kicks-off-countrywide-mobilization/</ref><ref>https://www.independent.co.ug/peoples-front-for-transition-to-kick-off-countrywide-mobilization-next-week/</ref> == Okukwatibwa mu 2022 == Mu ogwokutaana mu 2022, Besigye yakwatibwa nga yeegugunga olw'ebeeyi y'ebintu mu Uganda eyali erinyira ku sipiidi.<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/pictorial/besigye-arrested-in-downtown-kampala-3826206</ref> Yateebwa omulamuzi wa kkooti esooka eya Buganda Road, nga bwalindirira okuwozesebwa, wabula kakwakulizo nti yali wakusasula [[:en:Ugandan_shilling|ssente za Uganda]] 30,000,000/= nga ssente z'okumweyimirira mu kooti. Mu kwegugunga ku by'ebeeyi y'ebintu eyali erinya, Besigye yagaana ekyaali kimugambiddwa, n'asaba okutwalibwa mu kkomera.<ref>https://softpower.ug/besigye-refuses-to-pay-shs30m-bail-sent-to-luzira/</ref> Banamateeka bbe nga bakulembeddwa [[:en:Erias_Lukwago|Erias Lukwago]] baasaba okukedeezebbwa kwa ssente ezaali zimusabiddwa mukweyimirirwa, ekyakirizibwa nga ekintu kyakirizibwa, nga Besigye yategezebwa okusasula 3,000,000/=.<ref>https://softpower.ug/court-revises-besigyes-bail-from-shs30m-to-shs3m/</ref> Yakirizibwa okweyimirirwa era n'avaayo mu komera. Oluvannyuma lw'enaku entono ng'atekeddwa okuva mu kkomera nga bw'alindirira okuwozesebwa mu kkooti, Besigye yaddamu okwegugunga kunguudo z'omu Kampala ekyaleetera nga [[:en:Uganda_National_Police|poliisi ya Uganda]] okumwanguyira nga n'emukwata.<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-arrested-again-for-protesting-high-commodity-prices--3848008</ref> Yakwatibwa ne munywanyi we we Samuel Lubega Makaku, nebsindikibwa mu kkomera. Okusaba kw'okweyimirirwa kwaganibwa esaawa z'ekooti zaali ziyiseeko nga banamateeka bbe balina okusaba okweyimirirwa olunaku oludako. Engeri ekkooti gyeyali yeeyisaamu yawakanyizibwa banamateeka ba Besigye abaalemerako nga bagamba gwebaali balumiriza yali akoleddwako omulamuzi eyali mubuyinza nga wayise esaawa gy'emiriu emitongole egy'e kkooti. Okusaba kwabwe okw'okweyimirirwa okwajuzibwa, wabula nekuganibwa era nekugobebwa omulamuzi w'edaala erisooka Asuman Muhumuza owa kkooti ya Buganda road ng'agamba yali teyeekakasa oba Besigye taddemu n'akola ebintu byebimu, singa anaateebwa nga yeeyimiriddwa neera.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.ntv.co.ug/ug/news/court-denies-kizza-besigye-bail-sends-him-to-luzira-3851552 |access-date=2022-11-20 |archive-date=2022-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221120200058/https://www.ntv.co.ug/ug/news/court-denies-kizza-besigye-bail-sends-him-to-luzira-3851552 |url-status=dead }}</ref> == Laba ne == * [[:en:Elections_in_Uganda|Elections in Uganda]] * [[:en:Politics_of_Uganda|Politics of Uganda]] * [[:en:Political_parties_of_Uganda|Political parties of Uganda]] == Ebijuliziddwa == [[Category:Bannabyabufuzi]] [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] [[Category:Buganda]] [[Category:Bannayuganda bannamagye]] tevsq2274zzmauxvuj2f6v13oejkeah 76892 76891 2026-10-18T09:11:59Z Ami Abdul-rahman 11993 I added a citation #WUCSU26 76892 wikitext text/x-wiki [[File:Kizza Besigye.png|thumb|Kizza Besigye]]   '''Warren Kizza Besigye Kifefe yazaalibwa''' nga 22 Ogwokuna mu 1956 ng'asinga amanyiddwa nga Colonel. Dr. Kizza Besigye, [[:en:Uganda|Munayuganda]] eyakuguka by'okujanjaba abantu, munnabyabufuzi, eyaliko [[:en:Military_officer|munnamaggye]] mu [[:en:Uganda_People's_Defence_Force|Uganda People's Defence Force.]] Yaweerezaako nga pulezidenti w'ekibiina ky'ebyobufuzi ekya [[:en:Forum_for_Democratic_Change|Forum for Democratic Change]] (FDC) nga yeesimbawo ku bwa pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] mu kulonda kwa bonna mu 2001, 2006, 2011 ne 2016 wabula gyonna nga [[:en:President_of_Uganda|pulezidenti wa Uganda]] [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Kaguta Museveni]] okuva nga 26 Ogwolubereberye mu 1986 yamuwangula. Ebyaava mu kulonda kwa 2006 byawakanyizibwa mu kkooti z'amateeka, ng'era kkooti yakizuula nga bwemwalimu okukyusakyusa obululu n'okulemesa abantu okulonda. Yakkiriza okulonda okw'amangu munda mu FDC okulaba amudira mu bigere nga pulezidenti, nga kino kyaliwo nga 24 Ogwekuminoogumu mu 2012<ref>{{Cite news |date=2011-02-14|title=Uganda's Kizza Besigye - veteran opposition leader profiled|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-12431180|access-date=2025-07-28|work=BBC News|language=en-GB}}</ref>. [[Category:Pages using infobox officeholder with unknown parameters|image sizeKizza Besigye]] == Obulamu bwe ne famire == Warren Kizza Besigye Kifefe yazaalibwa mu Rwakabengo, mu munisipaali ye [[:en:Rukungiri|Rukungiri]] mu disitulikiti ye [[:en:Rukungiri|Rukungiri]] mu bukiika kkono bwabugwanjuba bwa [[:en:Uganda|Uganda]] nga 22 ogwokuna 1956. Ye mwaana ow'okubiri mu famire abya baana mukaaga, wabula bazadde be bombi baafa nga tanamaliriza kusoma pulayimale. Kitaawe yali musirikale wa poliisi. Pulayimale yagisomera ku Kinyasano Primary School ne Mbarara Junior School. Oluvannyuma yeegata ku Kitante High School gyeyatulira [[:en:Ordinary_Level|siniya ey'okuna,]] gyeyava okugenda ku [[:en:Kigezi_High_School|Kigezi High School]] mu disitulikiti ye [[:en:Kabale|Kabale]] gyeyatuulira [[:en:Advanced_Level|siniya ey'omukaaga]]<ref>{{Cite web |date=2026-09-18|title=Besigye trial: Key witness admits working for govt|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-trial-key-witness-admits-working-for-govt-5599280|access-date=2026-10-10|website=Monitor|language=en}}</ref>[[:en:Advanced_Level|.]] Besigye yeeyongerayo ku yunivasite e Makerere mu 1975 gyeyafunira diguli mu by'okujanjaba abantu mu 1980<ref>{{Cite web |date=2021-01-09|title=The men running for president in 2016|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/the-men-running-for-president-in-2016-1626788|access-date=2026-10-15|website=Monitor|language=en}}</ref>. Bweyali munsiko yeeyali omujanjabi wa [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]] ow'okulusegere. Ng'ekibiina kya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] n'amaggye (NRM/A) webyajja mu buyinza mu gwolubereberye nga 26 mu 1986, yaaweebwa obwa minista omubeezi avunaanyizibwa kunsonga z'omunda ng'alina emyaka 29. Oluvannyuma yafuna ekifo kya minista omubeezi avunaanyizibwa kunsonga za pulezidenti, n'okuyigiriza wamu n'okusomesa ebikwata ku kibiina okulaba ng'abantu babeera beesiimbu gyekiri. Mu 1991, yafuuka aduumira amaggye mu [[:en:Masaka|Masaka]] mu masekati ga [[:en:Uganda|Uganda]], nga mu 1993 yaweebwa ogw'okukulira amaggye, era nga y'avunaanyizibwa ku by'entambula y'eby'amaguzi okutuuka gyebirina okukozesebwa wamu n'obwa yinginiya. Nga 7 ogwomusanvu mu 1999, Besigye yawasa [[:en:Winnie_Byanyima|Winnie Byanyima]], eyali omubaka wa palamenti, e [[:en:Nsambya|Nsambya]], Kampala.<ref>{{cite news|last1=Tumusiime|first1=James|last2=Nsigaye|first2=Sarah|title=Winnie weds Col. Besigye|newspaper=The Monitor|issue=189|pages=1–2|date=8 July 1999}}</ref> == Emirimu gye == Ng'amazze okutikirwa, Besigye yakolerako mu ddwaliro ly'e ggwanga erye Mulago<ref>{{Cite web |date=2026-07-30|title=Besigye unconscious after court collapse, says wife Byanyima|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-unconscious-after-court-collapse-says-wife-byanyima-5541176|access-date=2026-10-15|website=Monitor|language=en}}</ref>. Oluvannyuma yagenda mu buwanganguse ku mulirwano e [[:en:Kenya|Kenya]]. Bweyali eyo, yasaba akakiiko akavunaanyizibwa ku by'okwewandiisa ku by'eddagala okukola ng'omusawo, yasaba omulimu mu ddwaliro lya [[:en:Aga_Khan_University_Hospital,_Nairobi|Aga Khan Hospital]] ogwamuweebwa n'atandika okukola ng'omusawo, ate oluvannyuma ku [[:en:Kenyatta_National_Hospital|Kenyatta National Hospital]] nga gombi gali mu mu kibuga kya [[:en:Kenyan|Kenya]] ekikulu ekya [[:en:Nairobi|Nairobi]] nga tanaba kwegatta ku bayeekera ba Museveni aba [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] / amaggye (NRM/A) mu 1982<ref>{{Cite web |date=2026-07-30 |title=Besigye unconscious after court collapse, says wife Byanyima |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-unconscious-after-court-collapse-says-wife-byanyima-5541176 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> == Obulamu bwe mu by'obufuzi == Mu 1999, Besigye yakola ekiwandiiko ekirumba gavumenti kyebayita "An Insider's View of How the NRM Lost the Broad Base". Ekiwandiiko kyali kirumiriza NRM okubeera nga ekozesa eby'obufuzi okulya enguzi, n'okubeera nga yafuuka ya musajja omu nakyemalira. Besigye baamutwala mu kkooti y'amagye nga bamuvunaana okufulumya endowooza zze ku mukutu mungeri enkyamu. Oluvannyuma baategeka okukaanya mu 2000 nga muno byebaali bamuvunaana byamusonyiyibwa singa yeetonda olw'okufulumya ekiwandiiko.<ref>{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2008-11-06 |title=TODAY IN HISTORY: Besigye dossier November 6, 1999 |url=https://www.independent.co.ug/today-in-history-besigye-dossier-november-6-1999/ |access-date=2026-10-18 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref> Mu gwekumi nga 28 2000, Besigye yalangirira nga bweyali agenda okwesiimba ku Museveni mu kulonda kwa bonna okwa 2001. Yawummula okuva mu magye ga Uganda People's Defence Forces mu 2001, ng'ali kudaala lya koloneeri. Mu kakuyege we, Besigye, eyali asinga okuvuganya Museveni, yalumiriza gavumenti olw'obuli bw'enguzi obwali buyitiridde, n'asindikiriza okukomekerezebwa kw'obukulembezze bwa Museveni, bweyali agamba bwali bumazze okuwereza omugaso bwago mu nkyuka nkyuka y'eby'obufuzi bwa[[:en:Uganda|Uganda]] omwali okuleeta ebibiina by'obufuzi eby'enjawulo.<ref>{{Cite web |last=Katusiime |first=Ian |date=2019-12-10 |title=THIRTY YEARS: Museveni vs Besigye |url=https://www.independent.co.ug/thirty-years-museveni-vs-besigye/3/ |access-date=2026-10-18 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref> Yalemwa okuwangula okulonda kuno,<ref>{{Cite web |date=2021-01-09 |title=How Besigye lost 2001, 2006 election petitions |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/how-besigye-lost-2001-2006-election-petitions-1638770 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> kwebagamba nti kwaliwmu okubba obululu, obutabanguko n'okulemesa abalonzi wamu n'okubatiisatiisa. Mu gwokusatu 2001, Besigye yawaayo okusaba kwe mu kkooti enkulu baddemu okutunula mu byava mu kulonda. Akabinja k'abalamuzi bataano bakaanya 5-0 nti waliwo okubbira, naye nebasalawo 3-2, kuleme kuddibwamu.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Besigye Files Petition |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-10-18 |website=New Vision}}</ref> Mu ogwomukaaga 2001, Besigye baamusoya ebibuuzo oluvannyuma lwa poliisi okumukwata nga bamulumiriza okulya munsi ye olukwe. Gavumenti yali emulumiriza okubeera emabega w'akabinja k'ekisikirize kebaayitanga [[:en:People's_Redemption_Army|People's Redemption Army]] (PRA) akaalina amakanda mu [[:en:Democratic_Republic_of_the_Congo|Democratic Republic of the Congo]] (DRC). Abawagizi ba Besigye baagamba gavumenti yatondawo okubeerawo kw'abayekera okwonoona ekifannanyi kye mu [[:en:Ugandans|banayuganda]] n'ensi yonna.<ref>{{Cite web |date=2006-02-15 |title=Profile of main opposition leader Kiiza Besigye |url=https://www.thenewhumanitarian.org/report/58147/uganda-profile-main-opposition-leader-kiiza-besigye |access-date=2026-10-18 |website=www.thenewhumanitarian.org |language=en}}</ref> Mu gwomunaana 2001, Besigye yadduka mu ggwanga ng'agamba baali baagala kumuteeka kukalabba.<ref>{{Cite web |date=2022-02-13 |title=The grim choice of exile, jail or torture for activists |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/the-grim-choice-of-exile-jail-or-torture-for-activists--3714986 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yagamba nti yali atya okufiirwa obulamu bwe. Yabeera mu [[:en:South_Africa|South Afrika]] okumala emyaka enna, ng'eno yasigala ovumirira gavumenti ya Museveni. Besigye yakomawo mu Uganda nga 26 ogwekumi mu 2005 mukaseera akaali ak'okwewandiisa ng'omulonzi mu kulonda kwa bonna okwa 2006. Yayanirizibwa namungi w'omuntu era n'atandikirawo kakuyege, ng'ayogerako eri enkumi n'ekumi z'abawagizibe okwetoloola eggwanga. Mu 2005 ogwekuminoogumu, William Lacy Swing, eyali akulira akiikirira ekibiina ky'amawanga amagatte [[:en:United_Nations|United Nations]] mu bitundu bya Great Lakes region, omuli amawanga 10 okuli; Burundi, the Democratic Republic of the Congo (DRC), Ethiopia, Kenya, Malawi, Mozambique, Rwanda, Zambia, Tanzania ne Uganda. yakakasa okubeerawo kwa PRA, n'akayita akamu kububiinja bw'ebweru obwalina eby'okulwanyisa eby'okulwanyisa obwali bukolera mu buvanjuba bwa DRC.<ref>{{Cite web |date=2006-02-15 |title=Profile of main opposition leader Kiiza Besigye |url=https://www.thenewhumanitarian.org/report/58147/uganda-profile-main-opposition-leader-kiiza-besigye |access-date=2026-10-18 |website=www.thenewhumanitarian.org |language=en}}</ref> Kakuyege wa Besigye yayimirizibwamu mubunambiro nga 14 ogwekuminoogumu oluvannyuma lw'okukwatibwa nga bamuvunaana okulya munsi ye olukwe n'ogw'obuliisa maanyi.<ref>{{Cite web |date=2005-12-19 |title=Uganda: Respect Opposition Right to Campaign {{!}} Human Rights Watch |url=https://www.hrw.org/news/2005/12/20/uganda-respect-opposition-right-campaign |access-date=2026-10-18 |language=en}}</ref> Ogw'okulya munsi ye olukwe gwaali gwekuusa ku kibiinja kya PRA n'ogw'abayeekera ba [[:en:Lord's_Resistance_Army|Lord's Resistance Army]] abaali bamazze mu mubukiika ddyo bwa Uganda emyaka 20. Ogw'obuliisa maanyi gwaali gwekuusa ku musango gwebaali bamulumiriza mu 1997 ku eyali muwala wa mukwano gwe eyali yafa. Okukwatibwa kwe kwaviirako obwegugungo mu Kampala n'okwetoloola eggwanga. Museveni baali bamulumiriza okubeera nga yali ayogera kalebule eri omusajja eyali asinga okumuvuganya n'ekigendererwa ky'okwonoona ekifanannyi kya Besigye n'okumulemesa okwesimbawo mu kalulu ka bonna. Abantu mu ggwanga ne kumuntendera gw'ensi yonna baavaayo nebavumirira engeri Munseveni gyeyali adukanyamu emirimu, nga bamukubiriza okumuyimbula Besigye ku kakalu ka poliisi. Gavumeenti yayanukula ng'ewera enkungaana z'abantu zonna, obwegugungo, enkungaana z'ekika kyonna ezaali zeekuusa ku kukwatibwa kwa Besigye. Baayongerako nga bawera emikutu gy'amawulire okukubaganya ebirowoozo ku kukwatibwa kuno, nebatiisatiisa kampuni z'amawulire zonna nga webagya okusazaamu ebisaanyizo byazo ebizikiriza okuwereza singa bagaana okugondera okuwerebwa kuno.<ref>{{Cite web |date=2006-02-15 |title=Profile of main opposition leader Kiiza Besigye |url=https://www.thenewhumanitarian.org/report/58147/uganda-profile-main-opposition-leader-kiiza-besigye |access-date=2026-10-18 |website=www.thenewhumanitarian.org |language=en}}</ref> Nga 25 ogwekuminoogumu, kkooti ya [[:en:Uganda|Uganda]] enkulu yakiriza Besigye okuteebwa nga bw'alindirira okuwozesebwa, wabula nadizibwayo mubunaabiro mu kkomera, ng'amaggye gamulumiriza okwenyigira mu butujju n'okubeera n'eby'okulwanyisa mu bumenyi bw'amateeka.<ref>{{Cite web |date=2006-02-15 |title=Profile of main opposition leader Kiiza Besigye |url=https://www.thenewhumanitarian.org/report/58147/uganda-profile-main-opposition-leader-kiiza-besigye |access-date=2026-10-18 |website=www.thenewhumanitarian.org |language=en}}</ref> Besigye yeegaana byonna byebaali bamulumiriza era n'agamba ng'eyawumula amaggye, yali tagwanidde kuwozesebwa mu kkooti y'amaggye. Kkooti yamuta nga bw'alindirira okuwozesebwa nga 6 ogwolubereberye. Wadde nga byebaali bamuvunaana byali bikyaliwo, Besigye yalina ekirubirirwa ky'okufuuka pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] addako. == Okulonda kw'ogwokubbiri mu 2006 == [[:en:2006_Ugandan_general_election|Okulonda kwa bonna okwa 2006]] kwalaba FDC ng'ekibiina ekyali kivuganya, nga Besigye y'asinga okuvuganya Museveni ku bwa pulezidenti. Yeesimbawo ne Miria Kalule Obote, omukyala eyasooka okwesimbawo ku bwa pulezidenti ng'ava mu kibiina kya [[:en:Uganda_People's_Congress|Uganda People's Congress]] (UPC), Abed Bwanika talina kibiina, [[:en:John_Ssebana_Kizito|John Ssebana Kizito]] ku lwa Democratic Party ([[:en:Democratic_Party_(Uganda)|DP]]). Museveni yalondebwa ku kisanja ekirala eky'emyaka etaano ng'awangudde n'ebitundu 59 ku 100 ku bululu bweyasingisa ng'ate Besigye eyalina ebintu 37 ku 100. Besigye yeyali alumiriza ebikyamu ebyakolwa mu kulonda kuno yagaana ebyali bivuddemu. Kkooti enkulu eya [[:en:Uganda|Uganda]] yakifulumya oluvannyuma ng'okulonda kuno bwekwalimu okutiisatiisa, okutulugunya, okulemesa abantu okulonda, ne kiremya omulala. Wabula kkooti neeronda 4-3 okukiriziganya n'ebyali bivudde mu kulonda.<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm</ref> == Okulonda kw'ogw'okubiri mu 2011 n'ebyavaamu == Mu [[:en:2011_Ugandan_general_election|kulonda kwa 2011]] Besigye omulundi ogw'okusatu ogw'omudiringanwa yavuganya Yoweri Museveni eyali, aserebye okusinziira ku bululu bweyali azze afuna emabega, kuba yalemererwa okuwangula ekitundu n'ekimu. Wadde ng'okulonda baakutendereza ng'okwali okw'emirembe n'amazima mu byafaayo bya Uganda,<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm "Uganda's Museveni wins election"], ''BBC'', 25 February 2006</ref>  Besigye yalumiriza gweyali avuganya nti yakozesa okutiisatiisa n'okubba okusobola okuwangula ekisanja eky'okunna mu woofiisi. Olw'okuba yakola bubi mu kulonda kw'obwa pulezidenti mu 2011, Besigye yalagira ba memba b'ekibiina kye abaali balondeddwa mu palamenti ey'omwenda, okubigaana. Kino kyagaanibwa ababaka ba palamenti abaali bakalondebwa, nga bagamba obuwanguzi mu kulonda kuno bwali buvudde mungalo zaabwe, nga sibibyali mu za Besigye oba ez'ekibiina, ekyaleetawo obutali butebenkevu mu FDC. <ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm "Uganda's Museveni wins election"], ''BBC'', 25 February 2006</ref> Besigye yakwatibwa omulundi ogwokuna nga 28 ogwokuna bweyali atambula okugenda ku mulimu, mungeri y'okuwakanya ebeeyi y'emere n'amafuta. Baamufuuyira kamulali, <ref>https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13255025</ref> era poliisi neemusikambula okuva mu mmotoka ye.<ref>https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13222227</ref> Eno yali entandikwa y'obwegugungo ekyavirako okwekalakaasa okwetoloola [[:en:Kampala|Kampala]], omwafiira abantu babiri ate abantu 120 nebafuna ebisago ekyaletera abalala 360 okukwatibwa.<ref>https://www.theguardian.com/world/2011/apr/29/uganda-riots-kampala-museveni</ref> == Eteeka erigaana obuli bw'ebisiyaga == Besigye yawakanya okukomyawo e[[:en:Uganda_Anti-Homosexuality_Bill|teeka eryali liwakanya obuli bw'ebisiyaga mu Uganda]] mu palamenti ya [[:en:Uganda|Uganda]] ey'omwenda eryali likolebwa omubaka [[:en:David_Bahati|David Bahati]] eyali atuula emabega. Besigye okubeera nga yali awagira abali b'ebisiyaga, yali nsonga eyaletawo obutakaanya mu [[:en:Uganda|Uganda]] kuba okulya ebisiyaga musango wansi wagubeera musango mu kawaayiro k'amateeka ga Uganda<ref>{{cite web |title=Uganda's Opposition Leader: Prosecuting Homosexuality a Waste of Resources |url=http://www.care2.com/causes/ugandas-opposition-leader-prosecuting-homosexuality-a-waste-of-resources.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707210126/http://www.care2.com/causes/ugandas-opposition-leader-prosecuting-homosexuality-a-waste-of-resources.html |archive-date=7 July 2017 |access-date=16 March 2012}}</ref>. == Okukwatibwa mu 2012 == Besigye yakwatibwa nga 1 ogwekumi mu 2012 oluvannyuma lw'okwagala okwogerako eri abatembeeyi mu katale k'ewa Kiseka mu [[:en:Kampala|Kampala]], [[:en:Uganda|Uganda]]. Yatwalibwa ku kitebe kya poliisi ekikulu ekya central police station mu kibuga.<ref name="ALL">http://allafrica.com/stories/201210011085.html</ref> Mukusooka, poliisi yali eyiye abasirikale baayo mu maka ga Besigye okumulemesa okugenda mu kabuga okubeera n'olukungaana lwe, naye yasobola okutoloka ku b'eby'okwerinda n'agenda mu kifo ekitayogerwa paka poliisi bweyamukwata ng'ali mu katale k'omu kibuga oluvannyuma lw'esaawa.<ref name="ALL" /> == Okulonda kwa 2016 == Mu [[:en:2016_Ugandan_general_election|kulonda kwa 2016,]] Besigye yaddamu okwesimabwo ku bwa pulezidenti ng'agidde mu FDC ng'avuganya abaali beesimbyeyo nga bamannyikiddwa nga Amama Mbabazi ne [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]],eyali pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] okumala emyaka 30. Besigye neera yawangulwa Museveni, ng'afunye obululu ebitundu 34 ku 100, ate Museveni n'awangulira ku bitundu 62 ku 100.<ref>http://www.cnn.com/2016/02/20/africa/uganda-election/index.html</ref> Ebyava mu kulonda kuno, yategeeza abawagizi bbe okwegugunga mungeri y'emirembe nga bawakanya ebyali bifuddemu, nga bagamba okulonda kuno kwalimu obubbi, okutiisatiisa abalonzi, okuteeka ab'oludda olwali luvuganya mu makomera, okutataganya enkungaana z'abalonzi, ebikozesebwa mukulonda byatusibwa kikerezi mu bifo gyebalondera, obululu obukyamu mu bifo gyebalondera ebitayogerwa, okuwa enguzi, ssaako n'ebintu ebirala ebyali bimenya amateeka<ref>https://web.archive.org/web/20160223023648/http://www.ugandadiasporap10.org/</ref><ref>http://www.aljazeera.com/news/2016/02/uganda-elections-besigye-held-march-planned-160222065601088.html</ref> Mu ogwokutaano nga 11 mu 2016 yeerayiza ng'omukulembezze wa [[:en:Uganda|Uganda]] mu kyama ng'ebula olunaku lumu omukolo gw'okulayizibwa kwa pulezidenti [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]] okutongole kubeerewo. Yakwatibwa amaggye ga Uganda mukaseera katono nga tanagenda mukulayizibwa kwe. Oluvannyuma ennyo yatandikawo ekibiina kya "The peoples government" oba gavumenti y'abantu, n'alangirira gavumenti nga bweyali akiriza nti yeyali omuwanguzi omutuufu mu kulonda kwa 2016.<ref>https://thetowerpost.com/2019/02/15/besigye-unveils-peoples-government-cabinet-assembly/</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=3qPYdLK66Nk</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=AYfJLsmqmQQ</ref> == Okulonda kwa 2021 == Besigye yasalawo obutesimbawo ku bwa pulezidenti mu kulonda okwali kujja ng'agamba agya kukulmebera oludda oluvuganga muntegeka ‘B’ okuleetawo enkyuka kyuka mu ggwanga.<ref>https://www.newvision.co.ug/news/1535901/lose-hope-elections-dr-besigye-tumukunde-tells-ugandans</ref><ref>https://www.independent.co.ug/will-fdc-maintain-grip-on-teso-without-besigye/</ref> Agenda okwegata ne [[:en:Bobi_Wine|Bobi Wine]] eyali asinga okuvuganya Museveni amuyambe okuwangula okulonda kwa 2021.<ref>https://www.europapress.es/internacional/noticia-principal-candidato-opositor-uganda-suspende-campana-morir-guardaespaldas-manos-policia-20201228135651.html</ref> Oluvannyuma lw'okulonda kwa 2021, Besigye yatongoza ekibiina kya people's front for transition, ekibiina ekyali kyegatidde awamu n'ekirubirirwa ekimu eky'okukyusa Uganda.<ref>https://www.newvision.co.ug/articledetails/120836</ref><ref>https://www.independent.co.ug/peoples-front-for-transition-kicks-off-countrywide-mobilization/</ref><ref>https://www.independent.co.ug/peoples-front-for-transition-to-kick-off-countrywide-mobilization-next-week/</ref> == Okukwatibwa mu 2022 == Mu ogwokutaana mu 2022, Besigye yakwatibwa nga yeegugunga olw'ebeeyi y'ebintu mu Uganda eyali erinyira ku sipiidi.<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/pictorial/besigye-arrested-in-downtown-kampala-3826206</ref> Yateebwa omulamuzi wa kkooti esooka eya Buganda Road, nga bwalindirira okuwozesebwa, wabula kakwakulizo nti yali wakusasula [[:en:Ugandan_shilling|ssente za Uganda]] 30,000,000/= nga ssente z'okumweyimirira mu kooti. Mu kwegugunga ku by'ebeeyi y'ebintu eyali erinya, Besigye yagaana ekyaali kimugambiddwa, n'asaba okutwalibwa mu kkomera.<ref>https://softpower.ug/besigye-refuses-to-pay-shs30m-bail-sent-to-luzira/</ref> Banamateeka bbe nga bakulembeddwa [[:en:Erias_Lukwago|Erias Lukwago]] baasaba okukedeezebbwa kwa ssente ezaali zimusabiddwa mukweyimirirwa, ekyakirizibwa nga ekintu kyakirizibwa, nga Besigye yategezebwa okusasula 3,000,000/=.<ref>https://softpower.ug/court-revises-besigyes-bail-from-shs30m-to-shs3m/</ref> Yakirizibwa okweyimirirwa era n'avaayo mu komera. Oluvannyuma lw'enaku entono ng'atekeddwa okuva mu kkomera nga bw'alindirira okuwozesebwa mu kkooti, Besigye yaddamu okwegugunga kunguudo z'omu Kampala ekyaleetera nga [[:en:Uganda_National_Police|poliisi ya Uganda]] okumwanguyira nga n'emukwata.<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-arrested-again-for-protesting-high-commodity-prices--3848008</ref> Yakwatibwa ne munywanyi we we Samuel Lubega Makaku, nebsindikibwa mu kkomera. Okusaba kw'okweyimirirwa kwaganibwa esaawa z'ekooti zaali ziyiseeko nga banamateeka bbe balina okusaba okweyimirirwa olunaku oludako. Engeri ekkooti gyeyali yeeyisaamu yawakanyizibwa banamateeka ba Besigye abaalemerako nga bagamba gwebaali balumiriza yali akoleddwako omulamuzi eyali mubuyinza nga wayise esaawa gy'emiriu emitongole egy'e kkooti. Okusaba kwabwe okw'okweyimirirwa okwajuzibwa, wabula nekuganibwa era nekugobebwa omulamuzi w'edaala erisooka Asuman Muhumuza owa kkooti ya Buganda road ng'agamba yali teyeekakasa oba Besigye taddemu n'akola ebintu byebimu, singa anaateebwa nga yeeyimiriddwa neera.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.ntv.co.ug/ug/news/court-denies-kizza-besigye-bail-sends-him-to-luzira-3851552 |access-date=2022-11-20 |archive-date=2022-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221120200058/https://www.ntv.co.ug/ug/news/court-denies-kizza-besigye-bail-sends-him-to-luzira-3851552 |url-status=dead }}</ref> == Laba ne == * [[:en:Elections_in_Uganda|Elections in Uganda]] * [[:en:Politics_of_Uganda|Politics of Uganda]] * [[:en:Political_parties_of_Uganda|Political parties of Uganda]] == Ebijuliziddwa == [[Category:Bannabyabufuzi]] [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] [[Category:Buganda]] [[Category:Bannayuganda bannamagye]] 6bx6vdsx2ovwvgibzq7bk2r0ariqyv9 76893 76892 2026-10-18T09:13:07Z Ami Abdul-rahman 11993 I added a citation #WUCSU26 76893 wikitext text/x-wiki [[File:Kizza Besigye.png|thumb|Kizza Besigye]]   '''Warren Kizza Besigye Kifefe yazaalibwa''' nga 22 Ogwokuna mu 1956 ng'asinga amanyiddwa nga Colonel. Dr. Kizza Besigye, [[:en:Uganda|Munayuganda]] eyakuguka by'okujanjaba abantu, munnabyabufuzi, eyaliko [[:en:Military_officer|munnamaggye]] mu [[:en:Uganda_People's_Defence_Force|Uganda People's Defence Force.]] Yaweerezaako nga pulezidenti w'ekibiina ky'ebyobufuzi ekya [[:en:Forum_for_Democratic_Change|Forum for Democratic Change]] (FDC) nga yeesimbawo ku bwa pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] mu kulonda kwa bonna mu 2001, 2006, 2011 ne 2016 wabula gyonna nga [[:en:President_of_Uganda|pulezidenti wa Uganda]] [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Kaguta Museveni]] okuva nga 26 Ogwolubereberye mu 1986 yamuwangula. Ebyaava mu kulonda kwa 2006 byawakanyizibwa mu kkooti z'amateeka, ng'era kkooti yakizuula nga bwemwalimu okukyusakyusa obululu n'okulemesa abantu okulonda. Yakkiriza okulonda okw'amangu munda mu FDC okulaba amudira mu bigere nga pulezidenti, nga kino kyaliwo nga 24 Ogwekuminoogumu mu 2012<ref>{{Cite news |date=2011-02-14|title=Uganda's Kizza Besigye - veteran opposition leader profiled|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-12431180|access-date=2025-07-28|work=BBC News|language=en-GB}}</ref>. [[Category:Pages using infobox officeholder with unknown parameters|image sizeKizza Besigye]] == Obulamu bwe ne famire == Warren Kizza Besigye Kifefe yazaalibwa mu Rwakabengo, mu munisipaali ye [[:en:Rukungiri|Rukungiri]] mu disitulikiti ye [[:en:Rukungiri|Rukungiri]] mu bukiika kkono bwabugwanjuba bwa [[:en:Uganda|Uganda]] nga 22 ogwokuna 1956. Ye mwaana ow'okubiri mu famire abya baana mukaaga, wabula bazadde be bombi baafa nga tanamaliriza kusoma pulayimale. Kitaawe yali musirikale wa poliisi. Pulayimale yagisomera ku Kinyasano Primary School ne Mbarara Junior School. Oluvannyuma yeegata ku Kitante High School gyeyatulira [[:en:Ordinary_Level|siniya ey'okuna,]] gyeyava okugenda ku [[:en:Kigezi_High_School|Kigezi High School]] mu disitulikiti ye [[:en:Kabale|Kabale]] gyeyatuulira [[:en:Advanced_Level|siniya ey'omukaaga]]<ref>{{Cite web |date=2026-09-18|title=Besigye trial: Key witness admits working for govt|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-trial-key-witness-admits-working-for-govt-5599280|access-date=2026-10-10|website=Monitor|language=en}}</ref>[[:en:Advanced_Level|.]] Besigye yeeyongerayo ku yunivasite e Makerere mu 1975 gyeyafunira diguli mu by'okujanjaba abantu mu 1980<ref>{{Cite web |date=2021-01-09|title=The men running for president in 2016|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/the-men-running-for-president-in-2016-1626788|access-date=2026-10-15|website=Monitor|language=en}}</ref>. Bweyali munsiko yeeyali omujanjabi wa [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]] ow'okulusegere. Ng'ekibiina kya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] n'amaggye (NRM/A) webyajja mu buyinza mu gwolubereberye nga 26 mu 1986, yaaweebwa obwa minista omubeezi avunaanyizibwa kunsonga z'omunda ng'alina emyaka 29. Oluvannyuma yafuna ekifo kya minista omubeezi avunaanyizibwa kunsonga za pulezidenti, n'okuyigiriza wamu n'okusomesa ebikwata ku kibiina okulaba ng'abantu babeera beesiimbu gyekiri. Mu 1991, yafuuka aduumira amaggye mu [[:en:Masaka|Masaka]] mu masekati ga [[:en:Uganda|Uganda]], nga mu 1993 yaweebwa ogw'okukulira amaggye, era nga y'avunaanyizibwa ku by'entambula y'eby'amaguzi okutuuka gyebirina okukozesebwa wamu n'obwa yinginiya. Nga 7 ogwomusanvu mu 1999, Besigye yawasa [[:en:Winnie_Byanyima|Winnie Byanyima]], eyali omubaka wa palamenti, e [[:en:Nsambya|Nsambya]], Kampala.<ref>{{cite news|last1=Tumusiime|first1=James|last2=Nsigaye|first2=Sarah|title=Winnie weds Col. Besigye|newspaper=The Monitor|issue=189|pages=1–2|date=8 July 1999}}</ref> == Emirimu gye == Ng'amazze okutikirwa, Besigye yakolerako mu ddwaliro ly'e ggwanga erye Mulago<ref>{{Cite web |date=2026-07-30|title=Besigye unconscious after court collapse, says wife Byanyima|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-unconscious-after-court-collapse-says-wife-byanyima-5541176|access-date=2026-10-15|website=Monitor|language=en}}</ref>. Oluvannyuma yagenda mu buwanganguse ku mulirwano e [[:en:Kenya|Kenya]]. Bweyali eyo, yasaba akakiiko akavunaanyizibwa ku by'okwewandiisa ku by'eddagala okukola ng'omusawo, yasaba omulimu mu ddwaliro lya [[:en:Aga_Khan_University_Hospital,_Nairobi|Aga Khan Hospital]] ogwamuweebwa n'atandika okukola ng'omusawo, ate oluvannyuma ku [[:en:Kenyatta_National_Hospital|Kenyatta National Hospital]] nga gombi gali mu mu kibuga kya [[:en:Kenyan|Kenya]] ekikulu ekya [[:en:Nairobi|Nairobi]] nga tanaba kwegatta ku bayeekera ba Museveni aba [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] / amaggye (NRM/A) mu 1982<ref>{{Cite web |date=2026-07-30 |title=Besigye unconscious after court collapse, says wife Byanyima |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-unconscious-after-court-collapse-says-wife-byanyima-5541176 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> == Obulamu bwe mu by'obufuzi == Mu 1999, Besigye yakola ekiwandiiko ekirumba gavumenti kyebayita "An Insider's View of How the NRM Lost the Broad Base". Ekiwandiiko kyali kirumiriza NRM okubeera nga ekozesa eby'obufuzi okulya enguzi, n'okubeera nga yafuuka ya musajja omu nakyemalira. Besigye baamutwala mu kkooti y'amagye nga bamuvunaana okufulumya endowooza zze ku mukutu mungeri enkyamu. Oluvannyuma baategeka okukaanya mu 2000 nga muno byebaali bamuvunaana byamusonyiyibwa singa yeetonda olw'okufulumya ekiwandiiko.<ref>{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2008-11-06 |title=TODAY IN HISTORY: Besigye dossier November 6, 1999 |url=https://www.independent.co.ug/today-in-history-besigye-dossier-november-6-1999/ |access-date=2026-10-18 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref> Mu gwekumi nga 28 2000, Besigye yalangirira nga bweyali agenda okwesiimba ku Museveni mu kulonda kwa bonna okwa 2001. Yawummula okuva mu magye ga Uganda People's Defence Forces mu 2001, ng'ali kudaala lya koloneeri. Mu kakuyege we, Besigye, eyali asinga okuvuganya Museveni, yalumiriza gavumenti olw'obuli bw'enguzi obwali buyitiridde, n'asindikiriza okukomekerezebwa kw'obukulembezze bwa Museveni, bweyali agamba bwali bumazze okuwereza omugaso bwago mu nkyuka nkyuka y'eby'obufuzi bwa[[:en:Uganda|Uganda]] omwali okuleeta ebibiina by'obufuzi eby'enjawulo.<ref>{{Cite web |last=Katusiime |first=Ian |date=2019-12-10 |title=THIRTY YEARS: Museveni vs Besigye |url=https://www.independent.co.ug/thirty-years-museveni-vs-besigye/3/ |access-date=2026-10-18 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref> Yalemwa okuwangula okulonda kuno,<ref>{{Cite web |date=2021-01-09 |title=How Besigye lost 2001, 2006 election petitions |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/how-besigye-lost-2001-2006-election-petitions-1638770 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> kwebagamba nti kwaliwmu okubba obululu, obutabanguko n'okulemesa abalonzi wamu n'okubatiisatiisa. Mu gwokusatu 2001, Besigye yawaayo okusaba kwe mu kkooti enkulu baddemu okutunula mu byava mu kulonda. Akabinja k'abalamuzi bataano bakaanya 5-0 nti waliwo okubbira, naye nebasalawo 3-2, kuleme kuddibwamu.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Besigye Files Petition |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-10-18 |website=New Vision}}</ref> Mu ogwomukaaga 2001, Besigye baamusoya ebibuuzo oluvannyuma lwa poliisi okumukwata nga bamulumiriza okulya munsi ye olukwe. Gavumenti yali emulumiriza okubeera emabega w'akabinja k'ekisikirize kebaayitanga [[:en:People's_Redemption_Army|People's Redemption Army]] (PRA) akaalina amakanda mu [[:en:Democratic_Republic_of_the_Congo|Democratic Republic of the Congo]] (DRC). Abawagizi ba Besigye baagamba gavumenti yatondawo okubeerawo kw'abayekera okwonoona ekifannanyi kye mu [[:en:Ugandans|banayuganda]] n'ensi yonna.<ref>{{Cite web |date=2006-02-15 |title=Profile of main opposition leader Kiiza Besigye |url=https://www.thenewhumanitarian.org/report/58147/uganda-profile-main-opposition-leader-kiiza-besigye |access-date=2026-10-18 |website=www.thenewhumanitarian.org |language=en}}</ref> Mu gwomunaana 2001, Besigye yadduka mu ggwanga ng'agamba baali baagala kumuteeka kukalabba.<ref>{{Cite web |date=2022-02-13 |title=The grim choice of exile, jail or torture for activists |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/the-grim-choice-of-exile-jail-or-torture-for-activists--3714986 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yagamba nti yali atya okufiirwa obulamu bwe. Yabeera mu [[:en:South_Africa|South Afrika]] okumala emyaka enna, ng'eno yasigala ovumirira gavumenti ya Museveni. Besigye yakomawo mu Uganda nga 26 ogwekumi mu 2005 mukaseera akaali ak'okwewandiisa ng'omulonzi mu kulonda kwa bonna okwa 2006. Yayanirizibwa namungi w'omuntu era n'atandikirawo kakuyege, ng'ayogerako eri enkumi n'ekumi z'abawagizibe okwetoloola eggwanga. Mu 2005 ogwekuminoogumu, William Lacy Swing, eyali akulira akiikirira ekibiina ky'amawanga amagatte [[:en:United_Nations|United Nations]] mu bitundu bya Great Lakes region, omuli amawanga 10 okuli; Burundi, the Democratic Republic of the Congo (DRC), Ethiopia, Kenya, Malawi, Mozambique, Rwanda, Zambia, Tanzania ne Uganda. yakakasa okubeerawo kwa PRA, n'akayita akamu kububiinja bw'ebweru obwalina eby'okulwanyisa eby'okulwanyisa obwali bukolera mu buvanjuba bwa DRC.<ref>{{Cite web |date=2006-02-15 |title=Profile of main opposition leader Kiiza Besigye |url=https://www.thenewhumanitarian.org/report/58147/uganda-profile-main-opposition-leader-kiiza-besigye |access-date=2026-10-18 |website=www.thenewhumanitarian.org |language=en}}</ref> Kakuyege wa Besigye yayimirizibwamu mubunambiro nga 14 ogwekuminoogumu oluvannyuma lw'okukwatibwa nga bamuvunaana okulya munsi ye olukwe n'ogw'obuliisa maanyi.<ref>{{Cite web |date=2005-12-19 |title=Uganda: Respect Opposition Right to Campaign {{!}} Human Rights Watch |url=https://www.hrw.org/news/2005/12/20/uganda-respect-opposition-right-campaign |access-date=2026-10-18 |language=en}}</ref> Ogw'okulya munsi ye olukwe gwaali gwekuusa ku kibiinja kya PRA n'ogw'abayeekera ba [[:en:Lord's_Resistance_Army|Lord's Resistance Army]] abaali bamazze mu mubukiika ddyo bwa Uganda emyaka 20. Ogw'obuliisa maanyi gwaali gwekuusa ku musango gwebaali bamulumiriza mu 1997 ku eyali muwala wa mukwano gwe eyali yafa. Okukwatibwa kwe kwaviirako obwegugungo mu Kampala n'okwetoloola eggwanga. Museveni baali bamulumiriza okubeera nga yali ayogera kalebule eri omusajja eyali asinga okumuvuganya n'ekigendererwa ky'okwonoona ekifanannyi kya Besigye n'okumulemesa okwesimbawo mu kalulu ka bonna. Abantu mu ggwanga ne kumuntendera gw'ensi yonna baavaayo nebavumirira engeri Munseveni gyeyali adukanyamu emirimu, nga bamukubiriza okumuyimbula Besigye ku kakalu ka poliisi. Gavumeenti yayanukula ng'ewera enkungaana z'abantu zonna, obwegugungo, enkungaana z'ekika kyonna ezaali zeekuusa ku kukwatibwa kwa Besigye. Baayongerako nga bawera emikutu gy'amawulire okukubaganya ebirowoozo ku kukwatibwa kuno, nebatiisatiisa kampuni z'amawulire zonna nga webagya okusazaamu ebisaanyizo byazo ebizikiriza okuwereza singa bagaana okugondera okuwerebwa kuno.<ref>{{Cite web |date=2006-02-15 |title=Profile of main opposition leader Kiiza Besigye |url=https://www.thenewhumanitarian.org/report/58147/uganda-profile-main-opposition-leader-kiiza-besigye |access-date=2026-10-18 |website=www.thenewhumanitarian.org |language=en}}</ref> Nga 25 ogwekuminoogumu, kkooti ya [[:en:Uganda|Uganda]] enkulu yakiriza Besigye okuteebwa nga bw'alindirira okuwozesebwa, wabula nadizibwayo mubunaabiro mu kkomera, ng'amaggye gamulumiriza okwenyigira mu butujju n'okubeera n'eby'okulwanyisa mu bumenyi bw'amateeka.<ref>{{Cite web |date=2006-02-15 |title=Profile of main opposition leader Kiiza Besigye |url=https://www.thenewhumanitarian.org/report/58147/uganda-profile-main-opposition-leader-kiiza-besigye |access-date=2026-10-18 |website=www.thenewhumanitarian.org |language=en}}</ref> Besigye yeegaana byonna byebaali bamulumiriza era n'agamba ng'eyawumula amaggye, yali tagwanidde kuwozesebwa mu kkooti y'amaggye. Kkooti yamuta nga bw'alindirira okuwozesebwa nga 6 ogwolubereberye. Wadde nga byebaali bamuvunaana byali bikyaliwo, Besigye yalina ekirubirirwa ky'okufuuka pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] addako.<ref>{{Cite news |date=2011-04-27 |title=Uganda's Kizza Besigye freed on bail |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-13213434 |access-date=2026-10-18 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> == Okulonda kw'ogwokubbiri mu 2006 == [[:en:2006_Ugandan_general_election|Okulonda kwa bonna okwa 2006]] kwalaba FDC ng'ekibiina ekyali kivuganya, nga Besigye y'asinga okuvuganya Museveni ku bwa pulezidenti. Yeesimbawo ne Miria Kalule Obote, omukyala eyasooka okwesimbawo ku bwa pulezidenti ng'ava mu kibiina kya [[:en:Uganda_People's_Congress|Uganda People's Congress]] (UPC), Abed Bwanika talina kibiina, [[:en:John_Ssebana_Kizito|John Ssebana Kizito]] ku lwa Democratic Party ([[:en:Democratic_Party_(Uganda)|DP]]). Museveni yalondebwa ku kisanja ekirala eky'emyaka etaano ng'awangudde n'ebitundu 59 ku 100 ku bululu bweyasingisa ng'ate Besigye eyalina ebintu 37 ku 100. Besigye yeyali alumiriza ebikyamu ebyakolwa mu kulonda kuno yagaana ebyali bivuddemu. Kkooti enkulu eya [[:en:Uganda|Uganda]] yakifulumya oluvannyuma ng'okulonda kuno bwekwalimu okutiisatiisa, okutulugunya, okulemesa abantu okulonda, ne kiremya omulala. Wabula kkooti neeronda 4-3 okukiriziganya n'ebyali bivudde mu kulonda.<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm</ref> == Okulonda kw'ogw'okubiri mu 2011 n'ebyavaamu == Mu [[:en:2011_Ugandan_general_election|kulonda kwa 2011]] Besigye omulundi ogw'okusatu ogw'omudiringanwa yavuganya Yoweri Museveni eyali, aserebye okusinziira ku bululu bweyali azze afuna emabega, kuba yalemererwa okuwangula ekitundu n'ekimu. Wadde ng'okulonda baakutendereza ng'okwali okw'emirembe n'amazima mu byafaayo bya Uganda,<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm "Uganda's Museveni wins election"], ''BBC'', 25 February 2006</ref>  Besigye yalumiriza gweyali avuganya nti yakozesa okutiisatiisa n'okubba okusobola okuwangula ekisanja eky'okunna mu woofiisi. Olw'okuba yakola bubi mu kulonda kw'obwa pulezidenti mu 2011, Besigye yalagira ba memba b'ekibiina kye abaali balondeddwa mu palamenti ey'omwenda, okubigaana. Kino kyagaanibwa ababaka ba palamenti abaali bakalondebwa, nga bagamba obuwanguzi mu kulonda kuno bwali buvudde mungalo zaabwe, nga sibibyali mu za Besigye oba ez'ekibiina, ekyaleetawo obutali butebenkevu mu FDC. <ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm "Uganda's Museveni wins election"], ''BBC'', 25 February 2006</ref> Besigye yakwatibwa omulundi ogwokuna nga 28 ogwokuna bweyali atambula okugenda ku mulimu, mungeri y'okuwakanya ebeeyi y'emere n'amafuta. Baamufuuyira kamulali, <ref>https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13255025</ref> era poliisi neemusikambula okuva mu mmotoka ye.<ref>https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13222227</ref> Eno yali entandikwa y'obwegugungo ekyavirako okwekalakaasa okwetoloola [[:en:Kampala|Kampala]], omwafiira abantu babiri ate abantu 120 nebafuna ebisago ekyaletera abalala 360 okukwatibwa.<ref>https://www.theguardian.com/world/2011/apr/29/uganda-riots-kampala-museveni</ref> == Eteeka erigaana obuli bw'ebisiyaga == Besigye yawakanya okukomyawo e[[:en:Uganda_Anti-Homosexuality_Bill|teeka eryali liwakanya obuli bw'ebisiyaga mu Uganda]] mu palamenti ya [[:en:Uganda|Uganda]] ey'omwenda eryali likolebwa omubaka [[:en:David_Bahati|David Bahati]] eyali atuula emabega. Besigye okubeera nga yali awagira abali b'ebisiyaga, yali nsonga eyaletawo obutakaanya mu [[:en:Uganda|Uganda]] kuba okulya ebisiyaga musango wansi wagubeera musango mu kawaayiro k'amateeka ga Uganda<ref>{{cite web |title=Uganda's Opposition Leader: Prosecuting Homosexuality a Waste of Resources |url=http://www.care2.com/causes/ugandas-opposition-leader-prosecuting-homosexuality-a-waste-of-resources.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707210126/http://www.care2.com/causes/ugandas-opposition-leader-prosecuting-homosexuality-a-waste-of-resources.html |archive-date=7 July 2017 |access-date=16 March 2012}}</ref>. == Okukwatibwa mu 2012 == Besigye yakwatibwa nga 1 ogwekumi mu 2012 oluvannyuma lw'okwagala okwogerako eri abatembeeyi mu katale k'ewa Kiseka mu [[:en:Kampala|Kampala]], [[:en:Uganda|Uganda]]. Yatwalibwa ku kitebe kya poliisi ekikulu ekya central police station mu kibuga.<ref name="ALL">http://allafrica.com/stories/201210011085.html</ref> Mukusooka, poliisi yali eyiye abasirikale baayo mu maka ga Besigye okumulemesa okugenda mu kabuga okubeera n'olukungaana lwe, naye yasobola okutoloka ku b'eby'okwerinda n'agenda mu kifo ekitayogerwa paka poliisi bweyamukwata ng'ali mu katale k'omu kibuga oluvannyuma lw'esaawa.<ref name="ALL" /> == Okulonda kwa 2016 == Mu [[:en:2016_Ugandan_general_election|kulonda kwa 2016,]] Besigye yaddamu okwesimabwo ku bwa pulezidenti ng'agidde mu FDC ng'avuganya abaali beesimbyeyo nga bamannyikiddwa nga Amama Mbabazi ne [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]],eyali pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] okumala emyaka 30. Besigye neera yawangulwa Museveni, ng'afunye obululu ebitundu 34 ku 100, ate Museveni n'awangulira ku bitundu 62 ku 100.<ref>http://www.cnn.com/2016/02/20/africa/uganda-election/index.html</ref> Ebyava mu kulonda kuno, yategeeza abawagizi bbe okwegugunga mungeri y'emirembe nga bawakanya ebyali bifuddemu, nga bagamba okulonda kuno kwalimu obubbi, okutiisatiisa abalonzi, okuteeka ab'oludda olwali luvuganya mu makomera, okutataganya enkungaana z'abalonzi, ebikozesebwa mukulonda byatusibwa kikerezi mu bifo gyebalondera, obululu obukyamu mu bifo gyebalondera ebitayogerwa, okuwa enguzi, ssaako n'ebintu ebirala ebyali bimenya amateeka<ref>https://web.archive.org/web/20160223023648/http://www.ugandadiasporap10.org/</ref><ref>http://www.aljazeera.com/news/2016/02/uganda-elections-besigye-held-march-planned-160222065601088.html</ref> Mu ogwokutaano nga 11 mu 2016 yeerayiza ng'omukulembezze wa [[:en:Uganda|Uganda]] mu kyama ng'ebula olunaku lumu omukolo gw'okulayizibwa kwa pulezidenti [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]] okutongole kubeerewo. Yakwatibwa amaggye ga Uganda mukaseera katono nga tanagenda mukulayizibwa kwe. Oluvannyuma ennyo yatandikawo ekibiina kya "The peoples government" oba gavumenti y'abantu, n'alangirira gavumenti nga bweyali akiriza nti yeyali omuwanguzi omutuufu mu kulonda kwa 2016.<ref>https://thetowerpost.com/2019/02/15/besigye-unveils-peoples-government-cabinet-assembly/</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=3qPYdLK66Nk</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=AYfJLsmqmQQ</ref> == Okulonda kwa 2021 == Besigye yasalawo obutesimbawo ku bwa pulezidenti mu kulonda okwali kujja ng'agamba agya kukulmebera oludda oluvuganga muntegeka ‘B’ okuleetawo enkyuka kyuka mu ggwanga.<ref>https://www.newvision.co.ug/news/1535901/lose-hope-elections-dr-besigye-tumukunde-tells-ugandans</ref><ref>https://www.independent.co.ug/will-fdc-maintain-grip-on-teso-without-besigye/</ref> Agenda okwegata ne [[:en:Bobi_Wine|Bobi Wine]] eyali asinga okuvuganya Museveni amuyambe okuwangula okulonda kwa 2021.<ref>https://www.europapress.es/internacional/noticia-principal-candidato-opositor-uganda-suspende-campana-morir-guardaespaldas-manos-policia-20201228135651.html</ref> Oluvannyuma lw'okulonda kwa 2021, Besigye yatongoza ekibiina kya people's front for transition, ekibiina ekyali kyegatidde awamu n'ekirubirirwa ekimu eky'okukyusa Uganda.<ref>https://www.newvision.co.ug/articledetails/120836</ref><ref>https://www.independent.co.ug/peoples-front-for-transition-kicks-off-countrywide-mobilization/</ref><ref>https://www.independent.co.ug/peoples-front-for-transition-to-kick-off-countrywide-mobilization-next-week/</ref> == Okukwatibwa mu 2022 == Mu ogwokutaana mu 2022, Besigye yakwatibwa nga yeegugunga olw'ebeeyi y'ebintu mu Uganda eyali erinyira ku sipiidi.<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/pictorial/besigye-arrested-in-downtown-kampala-3826206</ref> Yateebwa omulamuzi wa kkooti esooka eya Buganda Road, nga bwalindirira okuwozesebwa, wabula kakwakulizo nti yali wakusasula [[:en:Ugandan_shilling|ssente za Uganda]] 30,000,000/= nga ssente z'okumweyimirira mu kooti. Mu kwegugunga ku by'ebeeyi y'ebintu eyali erinya, Besigye yagaana ekyaali kimugambiddwa, n'asaba okutwalibwa mu kkomera.<ref>https://softpower.ug/besigye-refuses-to-pay-shs30m-bail-sent-to-luzira/</ref> Banamateeka bbe nga bakulembeddwa [[:en:Erias_Lukwago|Erias Lukwago]] baasaba okukedeezebbwa kwa ssente ezaali zimusabiddwa mukweyimirirwa, ekyakirizibwa nga ekintu kyakirizibwa, nga Besigye yategezebwa okusasula 3,000,000/=.<ref>https://softpower.ug/court-revises-besigyes-bail-from-shs30m-to-shs3m/</ref> Yakirizibwa okweyimirirwa era n'avaayo mu komera. Oluvannyuma lw'enaku entono ng'atekeddwa okuva mu kkomera nga bw'alindirira okuwozesebwa mu kkooti, Besigye yaddamu okwegugunga kunguudo z'omu Kampala ekyaleetera nga [[:en:Uganda_National_Police|poliisi ya Uganda]] okumwanguyira nga n'emukwata.<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-arrested-again-for-protesting-high-commodity-prices--3848008</ref> Yakwatibwa ne munywanyi we we Samuel Lubega Makaku, nebsindikibwa mu kkomera. Okusaba kw'okweyimirirwa kwaganibwa esaawa z'ekooti zaali ziyiseeko nga banamateeka bbe balina okusaba okweyimirirwa olunaku oludako. Engeri ekkooti gyeyali yeeyisaamu yawakanyizibwa banamateeka ba Besigye abaalemerako nga bagamba gwebaali balumiriza yali akoleddwako omulamuzi eyali mubuyinza nga wayise esaawa gy'emiriu emitongole egy'e kkooti. Okusaba kwabwe okw'okweyimirirwa okwajuzibwa, wabula nekuganibwa era nekugobebwa omulamuzi w'edaala erisooka Asuman Muhumuza owa kkooti ya Buganda road ng'agamba yali teyeekakasa oba Besigye taddemu n'akola ebintu byebimu, singa anaateebwa nga yeeyimiriddwa neera.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.ntv.co.ug/ug/news/court-denies-kizza-besigye-bail-sends-him-to-luzira-3851552 |access-date=2022-11-20 |archive-date=2022-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221120200058/https://www.ntv.co.ug/ug/news/court-denies-kizza-besigye-bail-sends-him-to-luzira-3851552 |url-status=dead }}</ref> == Laba ne == * [[:en:Elections_in_Uganda|Elections in Uganda]] * [[:en:Politics_of_Uganda|Politics of Uganda]] * [[:en:Political_parties_of_Uganda|Political parties of Uganda]] == Ebijuliziddwa == [[Category:Bannabyabufuzi]] [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] [[Category:Buganda]] [[Category:Bannayuganda bannamagye]] fs1fcex6zo567j5ubyienkcgnbhxxsk 76894 76893 2026-10-18T09:15:47Z Ami Abdul-rahman 11993 I converted a reference #WUCSU26 76894 wikitext text/x-wiki [[File:Kizza Besigye.png|thumb|Kizza Besigye]]   '''Warren Kizza Besigye Kifefe yazaalibwa''' nga 22 Ogwokuna mu 1956 ng'asinga amanyiddwa nga Colonel. Dr. Kizza Besigye, [[:en:Uganda|Munayuganda]] eyakuguka by'okujanjaba abantu, munnabyabufuzi, eyaliko [[:en:Military_officer|munnamaggye]] mu [[:en:Uganda_People's_Defence_Force|Uganda People's Defence Force.]] Yaweerezaako nga pulezidenti w'ekibiina ky'ebyobufuzi ekya [[:en:Forum_for_Democratic_Change|Forum for Democratic Change]] (FDC) nga yeesimbawo ku bwa pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] mu kulonda kwa bonna mu 2001, 2006, 2011 ne 2016 wabula gyonna nga [[:en:President_of_Uganda|pulezidenti wa Uganda]] [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Kaguta Museveni]] okuva nga 26 Ogwolubereberye mu 1986 yamuwangula. Ebyaava mu kulonda kwa 2006 byawakanyizibwa mu kkooti z'amateeka, ng'era kkooti yakizuula nga bwemwalimu okukyusakyusa obululu n'okulemesa abantu okulonda. Yakkiriza okulonda okw'amangu munda mu FDC okulaba amudira mu bigere nga pulezidenti, nga kino kyaliwo nga 24 Ogwekuminoogumu mu 2012<ref>{{Cite news |date=2011-02-14|title=Uganda's Kizza Besigye - veteran opposition leader profiled|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-12431180|access-date=2025-07-28|work=BBC News|language=en-GB}}</ref>. [[Category:Pages using infobox officeholder with unknown parameters|image sizeKizza Besigye]] == Obulamu bwe ne famire == Warren Kizza Besigye Kifefe yazaalibwa mu Rwakabengo, mu munisipaali ye [[:en:Rukungiri|Rukungiri]] mu disitulikiti ye [[:en:Rukungiri|Rukungiri]] mu bukiika kkono bwabugwanjuba bwa [[:en:Uganda|Uganda]] nga 22 ogwokuna 1956. Ye mwaana ow'okubiri mu famire abya baana mukaaga, wabula bazadde be bombi baafa nga tanamaliriza kusoma pulayimale. Kitaawe yali musirikale wa poliisi. Pulayimale yagisomera ku Kinyasano Primary School ne Mbarara Junior School. Oluvannyuma yeegata ku Kitante High School gyeyatulira [[:en:Ordinary_Level|siniya ey'okuna,]] gyeyava okugenda ku [[:en:Kigezi_High_School|Kigezi High School]] mu disitulikiti ye [[:en:Kabale|Kabale]] gyeyatuulira [[:en:Advanced_Level|siniya ey'omukaaga]]<ref>{{Cite web |date=2026-09-18|title=Besigye trial: Key witness admits working for govt|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-trial-key-witness-admits-working-for-govt-5599280|access-date=2026-10-10|website=Monitor|language=en}}</ref>[[:en:Advanced_Level|.]] Besigye yeeyongerayo ku yunivasite e Makerere mu 1975 gyeyafunira diguli mu by'okujanjaba abantu mu 1980<ref>{{Cite web |date=2021-01-09|title=The men running for president in 2016|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/the-men-running-for-president-in-2016-1626788|access-date=2026-10-15|website=Monitor|language=en}}</ref>. Bweyali munsiko yeeyali omujanjabi wa [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]] ow'okulusegere. Ng'ekibiina kya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] n'amaggye (NRM/A) webyajja mu buyinza mu gwolubereberye nga 26 mu 1986, yaaweebwa obwa minista omubeezi avunaanyizibwa kunsonga z'omunda ng'alina emyaka 29. Oluvannyuma yafuna ekifo kya minista omubeezi avunaanyizibwa kunsonga za pulezidenti, n'okuyigiriza wamu n'okusomesa ebikwata ku kibiina okulaba ng'abantu babeera beesiimbu gyekiri. Mu 1991, yafuuka aduumira amaggye mu [[:en:Masaka|Masaka]] mu masekati ga [[:en:Uganda|Uganda]], nga mu 1993 yaweebwa ogw'okukulira amaggye, era nga y'avunaanyizibwa ku by'entambula y'eby'amaguzi okutuuka gyebirina okukozesebwa wamu n'obwa yinginiya. Nga 7 ogwomusanvu mu 1999, Besigye yawasa [[:en:Winnie_Byanyima|Winnie Byanyima]], eyali omubaka wa palamenti, e [[:en:Nsambya|Nsambya]], Kampala.<ref>{{cite news|last1=Tumusiime|first1=James|last2=Nsigaye|first2=Sarah|title=Winnie weds Col. Besigye|newspaper=The Monitor|issue=189|pages=1–2|date=8 July 1999}}</ref> == Emirimu gye == Ng'amazze okutikirwa, Besigye yakolerako mu ddwaliro ly'e ggwanga erye Mulago<ref>{{Cite web |date=2026-07-30|title=Besigye unconscious after court collapse, says wife Byanyima|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-unconscious-after-court-collapse-says-wife-byanyima-5541176|access-date=2026-10-15|website=Monitor|language=en}}</ref>. Oluvannyuma yagenda mu buwanganguse ku mulirwano e [[:en:Kenya|Kenya]]. Bweyali eyo, yasaba akakiiko akavunaanyizibwa ku by'okwewandiisa ku by'eddagala okukola ng'omusawo, yasaba omulimu mu ddwaliro lya [[:en:Aga_Khan_University_Hospital,_Nairobi|Aga Khan Hospital]] ogwamuweebwa n'atandika okukola ng'omusawo, ate oluvannyuma ku [[:en:Kenyatta_National_Hospital|Kenyatta National Hospital]] nga gombi gali mu mu kibuga kya [[:en:Kenyan|Kenya]] ekikulu ekya [[:en:Nairobi|Nairobi]] nga tanaba kwegatta ku bayeekera ba Museveni aba [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] / amaggye (NRM/A) mu 1982<ref>{{Cite web |date=2026-07-30 |title=Besigye unconscious after court collapse, says wife Byanyima |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-unconscious-after-court-collapse-says-wife-byanyima-5541176 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> == Obulamu bwe mu by'obufuzi == Mu 1999, Besigye yakola ekiwandiiko ekirumba gavumenti kyebayita "An Insider's View of How the NRM Lost the Broad Base". Ekiwandiiko kyali kirumiriza NRM okubeera nga ekozesa eby'obufuzi okulya enguzi, n'okubeera nga yafuuka ya musajja omu nakyemalira. Besigye baamutwala mu kkooti y'amagye nga bamuvunaana okufulumya endowooza zze ku mukutu mungeri enkyamu. Oluvannyuma baategeka okukaanya mu 2000 nga muno byebaali bamuvunaana byamusonyiyibwa singa yeetonda olw'okufulumya ekiwandiiko.<ref>{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2008-11-06 |title=TODAY IN HISTORY: Besigye dossier November 6, 1999 |url=https://www.independent.co.ug/today-in-history-besigye-dossier-november-6-1999/ |access-date=2026-10-18 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref> Mu gwekumi nga 28 2000, Besigye yalangirira nga bweyali agenda okwesiimba ku Museveni mu kulonda kwa bonna okwa 2001. Yawummula okuva mu magye ga Uganda People's Defence Forces mu 2001, ng'ali kudaala lya koloneeri. Mu kakuyege we, Besigye, eyali asinga okuvuganya Museveni, yalumiriza gavumenti olw'obuli bw'enguzi obwali buyitiridde, n'asindikiriza okukomekerezebwa kw'obukulembezze bwa Museveni, bweyali agamba bwali bumazze okuwereza omugaso bwago mu nkyuka nkyuka y'eby'obufuzi bwa[[:en:Uganda|Uganda]] omwali okuleeta ebibiina by'obufuzi eby'enjawulo.<ref>{{Cite web |last=Katusiime |first=Ian |date=2019-12-10 |title=THIRTY YEARS: Museveni vs Besigye |url=https://www.independent.co.ug/thirty-years-museveni-vs-besigye/3/ |access-date=2026-10-18 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref> Yalemwa okuwangula okulonda kuno,<ref>{{Cite web |date=2021-01-09 |title=How Besigye lost 2001, 2006 election petitions |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/how-besigye-lost-2001-2006-election-petitions-1638770 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> kwebagamba nti kwaliwmu okubba obululu, obutabanguko n'okulemesa abalonzi wamu n'okubatiisatiisa. Mu gwokusatu 2001, Besigye yawaayo okusaba kwe mu kkooti enkulu baddemu okutunula mu byava mu kulonda. Akabinja k'abalamuzi bataano bakaanya 5-0 nti waliwo okubbira, naye nebasalawo 3-2, kuleme kuddibwamu.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Besigye Files Petition |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-10-18 |website=New Vision}}</ref> Mu ogwomukaaga 2001, Besigye baamusoya ebibuuzo oluvannyuma lwa poliisi okumukwata nga bamulumiriza okulya munsi ye olukwe. Gavumenti yali emulumiriza okubeera emabega w'akabinja k'ekisikirize kebaayitanga [[:en:People's_Redemption_Army|People's Redemption Army]] (PRA) akaalina amakanda mu [[:en:Democratic_Republic_of_the_Congo|Democratic Republic of the Congo]] (DRC). Abawagizi ba Besigye baagamba gavumenti yatondawo okubeerawo kw'abayekera okwonoona ekifannanyi kye mu [[:en:Ugandans|banayuganda]] n'ensi yonna.<ref>{{Cite web |date=2006-02-15 |title=Profile of main opposition leader Kiiza Besigye |url=https://www.thenewhumanitarian.org/report/58147/uganda-profile-main-opposition-leader-kiiza-besigye |access-date=2026-10-18 |website=www.thenewhumanitarian.org |language=en}}</ref> Mu gwomunaana 2001, Besigye yadduka mu ggwanga ng'agamba baali baagala kumuteeka kukalabba.<ref>{{Cite web |date=2022-02-13 |title=The grim choice of exile, jail or torture for activists |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/the-grim-choice-of-exile-jail-or-torture-for-activists--3714986 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yagamba nti yali atya okufiirwa obulamu bwe. Yabeera mu [[:en:South_Africa|South Afrika]] okumala emyaka enna, ng'eno yasigala ovumirira gavumenti ya Museveni. Besigye yakomawo mu Uganda nga 26 ogwekumi mu 2005 mukaseera akaali ak'okwewandiisa ng'omulonzi mu kulonda kwa bonna okwa 2006. Yayanirizibwa namungi w'omuntu era n'atandikirawo kakuyege, ng'ayogerako eri enkumi n'ekumi z'abawagizibe okwetoloola eggwanga. Mu 2005 ogwekuminoogumu, William Lacy Swing, eyali akulira akiikirira ekibiina ky'amawanga amagatte [[:en:United_Nations|United Nations]] mu bitundu bya Great Lakes region, omuli amawanga 10 okuli; Burundi, the Democratic Republic of the Congo (DRC), Ethiopia, Kenya, Malawi, Mozambique, Rwanda, Zambia, Tanzania ne Uganda. yakakasa okubeerawo kwa PRA, n'akayita akamu kububiinja bw'ebweru obwalina eby'okulwanyisa eby'okulwanyisa obwali bukolera mu buvanjuba bwa DRC.<ref>{{Cite web |date=2006-02-15 |title=Profile of main opposition leader Kiiza Besigye |url=https://www.thenewhumanitarian.org/report/58147/uganda-profile-main-opposition-leader-kiiza-besigye |access-date=2026-10-18 |website=www.thenewhumanitarian.org |language=en}}</ref> Kakuyege wa Besigye yayimirizibwamu mubunambiro nga 14 ogwekuminoogumu oluvannyuma lw'okukwatibwa nga bamuvunaana okulya munsi ye olukwe n'ogw'obuliisa maanyi.<ref>{{Cite web |date=2005-12-19 |title=Uganda: Respect Opposition Right to Campaign {{!}} Human Rights Watch |url=https://www.hrw.org/news/2005/12/20/uganda-respect-opposition-right-campaign |access-date=2026-10-18 |language=en}}</ref> Ogw'okulya munsi ye olukwe gwaali gwekuusa ku kibiinja kya PRA n'ogw'abayeekera ba [[:en:Lord's_Resistance_Army|Lord's Resistance Army]] abaali bamazze mu mubukiika ddyo bwa Uganda emyaka 20. Ogw'obuliisa maanyi gwaali gwekuusa ku musango gwebaali bamulumiriza mu 1997 ku eyali muwala wa mukwano gwe eyali yafa. Okukwatibwa kwe kwaviirako obwegugungo mu Kampala n'okwetoloola eggwanga. Museveni baali bamulumiriza okubeera nga yali ayogera kalebule eri omusajja eyali asinga okumuvuganya n'ekigendererwa ky'okwonoona ekifanannyi kya Besigye n'okumulemesa okwesimbawo mu kalulu ka bonna. Abantu mu ggwanga ne kumuntendera gw'ensi yonna baavaayo nebavumirira engeri Munseveni gyeyali adukanyamu emirimu, nga bamukubiriza okumuyimbula Besigye ku kakalu ka poliisi. Gavumeenti yayanukula ng'ewera enkungaana z'abantu zonna, obwegugungo, enkungaana z'ekika kyonna ezaali zeekuusa ku kukwatibwa kwa Besigye. Baayongerako nga bawera emikutu gy'amawulire okukubaganya ebirowoozo ku kukwatibwa kuno, nebatiisatiisa kampuni z'amawulire zonna nga webagya okusazaamu ebisaanyizo byazo ebizikiriza okuwereza singa bagaana okugondera okuwerebwa kuno.<ref>{{Cite web |date=2006-02-15 |title=Profile of main opposition leader Kiiza Besigye |url=https://www.thenewhumanitarian.org/report/58147/uganda-profile-main-opposition-leader-kiiza-besigye |access-date=2026-10-18 |website=www.thenewhumanitarian.org |language=en}}</ref> Nga 25 ogwekuminoogumu, kkooti ya [[:en:Uganda|Uganda]] enkulu yakiriza Besigye okuteebwa nga bw'alindirira okuwozesebwa, wabula nadizibwayo mubunaabiro mu kkomera, ng'amaggye gamulumiriza okwenyigira mu butujju n'okubeera n'eby'okulwanyisa mu bumenyi bw'amateeka.<ref>{{Cite web |date=2006-02-15 |title=Profile of main opposition leader Kiiza Besigye |url=https://www.thenewhumanitarian.org/report/58147/uganda-profile-main-opposition-leader-kiiza-besigye |access-date=2026-10-18 |website=www.thenewhumanitarian.org |language=en}}</ref> Besigye yeegaana byonna byebaali bamulumiriza era n'agamba ng'eyawumula amaggye, yali tagwanidde kuwozesebwa mu kkooti y'amaggye. Kkooti yamuta nga bw'alindirira okuwozesebwa nga 6 ogwolubereberye. Wadde nga byebaali bamuvunaana byali bikyaliwo, Besigye yalina ekirubirirwa ky'okufuuka pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] addako.<ref>{{Cite news |date=2011-04-27 |title=Uganda's Kizza Besigye freed on bail |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-13213434 |access-date=2026-10-18 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> == Okulonda kw'ogwokubbiri mu 2006 == [[:en:2006_Ugandan_general_election|Okulonda kwa bonna okwa 2006]] kwalaba FDC ng'ekibiina ekyali kivuganya, nga Besigye y'asinga okuvuganya Museveni ku bwa pulezidenti. Yeesimbawo ne Miria Kalule Obote, omukyala eyasooka okwesimbawo ku bwa pulezidenti ng'ava mu kibiina kya [[:en:Uganda_People's_Congress|Uganda People's Congress]] (UPC), Abed Bwanika talina kibiina, [[:en:John_Ssebana_Kizito|John Ssebana Kizito]] ku lwa Democratic Party ([[:en:Democratic_Party_(Uganda)|DP]]). Museveni yalondebwa ku kisanja ekirala eky'emyaka etaano ng'awangudde n'ebitundu 59 ku 100 ku bululu bweyasingisa ng'ate Besigye eyalina ebintu 37 ku 100. Besigye yeyali alumiriza ebikyamu ebyakolwa mu kulonda kuno yagaana ebyali bivuddemu. Kkooti enkulu eya [[:en:Uganda|Uganda]] yakifulumya oluvannyuma ng'okulonda kuno bwekwalimu okutiisatiisa, okutulugunya, okulemesa abantu okulonda, ne kiremya omulala. Wabula kkooti neeronda 4-3 okukiriziganya n'ebyali bivudde mu kulonda.<ref>{{Cite news |date=2006-02-25 |title=Uganda's Museveni wins election |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm |access-date=2026-10-18 |language=en-GB}}</ref> == Okulonda kw'ogw'okubiri mu 2011 n'ebyavaamu == Mu [[:en:2011_Ugandan_general_election|kulonda kwa 2011]] Besigye omulundi ogw'okusatu ogw'omudiringanwa yavuganya Yoweri Museveni eyali, aserebye okusinziira ku bululu bweyali azze afuna emabega, kuba yalemererwa okuwangula ekitundu n'ekimu. Wadde ng'okulonda baakutendereza ng'okwali okw'emirembe n'amazima mu byafaayo bya Uganda,<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm "Uganda's Museveni wins election"], ''BBC'', 25 February 2006</ref>  Besigye yalumiriza gweyali avuganya nti yakozesa okutiisatiisa n'okubba okusobola okuwangula ekisanja eky'okunna mu woofiisi. Olw'okuba yakola bubi mu kulonda kw'obwa pulezidenti mu 2011, Besigye yalagira ba memba b'ekibiina kye abaali balondeddwa mu palamenti ey'omwenda, okubigaana. Kino kyagaanibwa ababaka ba palamenti abaali bakalondebwa, nga bagamba obuwanguzi mu kulonda kuno bwali buvudde mungalo zaabwe, nga sibibyali mu za Besigye oba ez'ekibiina, ekyaleetawo obutali butebenkevu mu FDC. <ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm "Uganda's Museveni wins election"], ''BBC'', 25 February 2006</ref> Besigye yakwatibwa omulundi ogwokuna nga 28 ogwokuna bweyali atambula okugenda ku mulimu, mungeri y'okuwakanya ebeeyi y'emere n'amafuta. Baamufuuyira kamulali, <ref>https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13255025</ref> era poliisi neemusikambula okuva mu mmotoka ye.<ref>https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13222227</ref> Eno yali entandikwa y'obwegugungo ekyavirako okwekalakaasa okwetoloola [[:en:Kampala|Kampala]], omwafiira abantu babiri ate abantu 120 nebafuna ebisago ekyaletera abalala 360 okukwatibwa.<ref>https://www.theguardian.com/world/2011/apr/29/uganda-riots-kampala-museveni</ref> == Eteeka erigaana obuli bw'ebisiyaga == Besigye yawakanya okukomyawo e[[:en:Uganda_Anti-Homosexuality_Bill|teeka eryali liwakanya obuli bw'ebisiyaga mu Uganda]] mu palamenti ya [[:en:Uganda|Uganda]] ey'omwenda eryali likolebwa omubaka [[:en:David_Bahati|David Bahati]] eyali atuula emabega. Besigye okubeera nga yali awagira abali b'ebisiyaga, yali nsonga eyaletawo obutakaanya mu [[:en:Uganda|Uganda]] kuba okulya ebisiyaga musango wansi wagubeera musango mu kawaayiro k'amateeka ga Uganda<ref>{{cite web |title=Uganda's Opposition Leader: Prosecuting Homosexuality a Waste of Resources |url=http://www.care2.com/causes/ugandas-opposition-leader-prosecuting-homosexuality-a-waste-of-resources.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707210126/http://www.care2.com/causes/ugandas-opposition-leader-prosecuting-homosexuality-a-waste-of-resources.html |archive-date=7 July 2017 |access-date=16 March 2012}}</ref>. == Okukwatibwa mu 2012 == Besigye yakwatibwa nga 1 ogwekumi mu 2012 oluvannyuma lw'okwagala okwogerako eri abatembeeyi mu katale k'ewa Kiseka mu [[:en:Kampala|Kampala]], [[:en:Uganda|Uganda]]. Yatwalibwa ku kitebe kya poliisi ekikulu ekya central police station mu kibuga.<ref name="ALL">http://allafrica.com/stories/201210011085.html</ref> Mukusooka, poliisi yali eyiye abasirikale baayo mu maka ga Besigye okumulemesa okugenda mu kabuga okubeera n'olukungaana lwe, naye yasobola okutoloka ku b'eby'okwerinda n'agenda mu kifo ekitayogerwa paka poliisi bweyamukwata ng'ali mu katale k'omu kibuga oluvannyuma lw'esaawa.<ref name="ALL" /> == Okulonda kwa 2016 == Mu [[:en:2016_Ugandan_general_election|kulonda kwa 2016,]] Besigye yaddamu okwesimabwo ku bwa pulezidenti ng'agidde mu FDC ng'avuganya abaali beesimbyeyo nga bamannyikiddwa nga Amama Mbabazi ne [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]],eyali pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] okumala emyaka 30. Besigye neera yawangulwa Museveni, ng'afunye obululu ebitundu 34 ku 100, ate Museveni n'awangulira ku bitundu 62 ku 100.<ref>http://www.cnn.com/2016/02/20/africa/uganda-election/index.html</ref> Ebyava mu kulonda kuno, yategeeza abawagizi bbe okwegugunga mungeri y'emirembe nga bawakanya ebyali bifuddemu, nga bagamba okulonda kuno kwalimu obubbi, okutiisatiisa abalonzi, okuteeka ab'oludda olwali luvuganya mu makomera, okutataganya enkungaana z'abalonzi, ebikozesebwa mukulonda byatusibwa kikerezi mu bifo gyebalondera, obululu obukyamu mu bifo gyebalondera ebitayogerwa, okuwa enguzi, ssaako n'ebintu ebirala ebyali bimenya amateeka<ref>https://web.archive.org/web/20160223023648/http://www.ugandadiasporap10.org/</ref><ref>http://www.aljazeera.com/news/2016/02/uganda-elections-besigye-held-march-planned-160222065601088.html</ref> Mu ogwokutaano nga 11 mu 2016 yeerayiza ng'omukulembezze wa [[:en:Uganda|Uganda]] mu kyama ng'ebula olunaku lumu omukolo gw'okulayizibwa kwa pulezidenti [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]] okutongole kubeerewo. Yakwatibwa amaggye ga Uganda mukaseera katono nga tanagenda mukulayizibwa kwe. Oluvannyuma ennyo yatandikawo ekibiina kya "The peoples government" oba gavumenti y'abantu, n'alangirira gavumenti nga bweyali akiriza nti yeyali omuwanguzi omutuufu mu kulonda kwa 2016.<ref>https://thetowerpost.com/2019/02/15/besigye-unveils-peoples-government-cabinet-assembly/</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=3qPYdLK66Nk</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=AYfJLsmqmQQ</ref> == Okulonda kwa 2021 == Besigye yasalawo obutesimbawo ku bwa pulezidenti mu kulonda okwali kujja ng'agamba agya kukulmebera oludda oluvuganga muntegeka ‘B’ okuleetawo enkyuka kyuka mu ggwanga.<ref>https://www.newvision.co.ug/news/1535901/lose-hope-elections-dr-besigye-tumukunde-tells-ugandans</ref><ref>https://www.independent.co.ug/will-fdc-maintain-grip-on-teso-without-besigye/</ref> Agenda okwegata ne [[:en:Bobi_Wine|Bobi Wine]] eyali asinga okuvuganya Museveni amuyambe okuwangula okulonda kwa 2021.<ref>https://www.europapress.es/internacional/noticia-principal-candidato-opositor-uganda-suspende-campana-morir-guardaespaldas-manos-policia-20201228135651.html</ref> Oluvannyuma lw'okulonda kwa 2021, Besigye yatongoza ekibiina kya people's front for transition, ekibiina ekyali kyegatidde awamu n'ekirubirirwa ekimu eky'okukyusa Uganda.<ref>https://www.newvision.co.ug/articledetails/120836</ref><ref>https://www.independent.co.ug/peoples-front-for-transition-kicks-off-countrywide-mobilization/</ref><ref>https://www.independent.co.ug/peoples-front-for-transition-to-kick-off-countrywide-mobilization-next-week/</ref> == Okukwatibwa mu 2022 == Mu ogwokutaana mu 2022, Besigye yakwatibwa nga yeegugunga olw'ebeeyi y'ebintu mu Uganda eyali erinyira ku sipiidi.<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/pictorial/besigye-arrested-in-downtown-kampala-3826206</ref> Yateebwa omulamuzi wa kkooti esooka eya Buganda Road, nga bwalindirira okuwozesebwa, wabula kakwakulizo nti yali wakusasula [[:en:Ugandan_shilling|ssente za Uganda]] 30,000,000/= nga ssente z'okumweyimirira mu kooti. Mu kwegugunga ku by'ebeeyi y'ebintu eyali erinya, Besigye yagaana ekyaali kimugambiddwa, n'asaba okutwalibwa mu kkomera.<ref>https://softpower.ug/besigye-refuses-to-pay-shs30m-bail-sent-to-luzira/</ref> Banamateeka bbe nga bakulembeddwa [[:en:Erias_Lukwago|Erias Lukwago]] baasaba okukedeezebbwa kwa ssente ezaali zimusabiddwa mukweyimirirwa, ekyakirizibwa nga ekintu kyakirizibwa, nga Besigye yategezebwa okusasula 3,000,000/=.<ref>https://softpower.ug/court-revises-besigyes-bail-from-shs30m-to-shs3m/</ref> Yakirizibwa okweyimirirwa era n'avaayo mu komera. Oluvannyuma lw'enaku entono ng'atekeddwa okuva mu kkomera nga bw'alindirira okuwozesebwa mu kkooti, Besigye yaddamu okwegugunga kunguudo z'omu Kampala ekyaleetera nga [[:en:Uganda_National_Police|poliisi ya Uganda]] okumwanguyira nga n'emukwata.<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-arrested-again-for-protesting-high-commodity-prices--3848008</ref> Yakwatibwa ne munywanyi we we Samuel Lubega Makaku, nebsindikibwa mu kkomera. Okusaba kw'okweyimirirwa kwaganibwa esaawa z'ekooti zaali ziyiseeko nga banamateeka bbe balina okusaba okweyimirirwa olunaku oludako. Engeri ekkooti gyeyali yeeyisaamu yawakanyizibwa banamateeka ba Besigye abaalemerako nga bagamba gwebaali balumiriza yali akoleddwako omulamuzi eyali mubuyinza nga wayise esaawa gy'emiriu emitongole egy'e kkooti. Okusaba kwabwe okw'okweyimirirwa okwajuzibwa, wabula nekuganibwa era nekugobebwa omulamuzi w'edaala erisooka Asuman Muhumuza owa kkooti ya Buganda road ng'agamba yali teyeekakasa oba Besigye taddemu n'akola ebintu byebimu, singa anaateebwa nga yeeyimiriddwa neera.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.ntv.co.ug/ug/news/court-denies-kizza-besigye-bail-sends-him-to-luzira-3851552 |access-date=2022-11-20 |archive-date=2022-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221120200058/https://www.ntv.co.ug/ug/news/court-denies-kizza-besigye-bail-sends-him-to-luzira-3851552 |url-status=dead }}</ref> == Laba ne == * [[:en:Elections_in_Uganda|Elections in Uganda]] * [[:en:Politics_of_Uganda|Politics of Uganda]] * [[:en:Political_parties_of_Uganda|Political parties of Uganda]] == Ebijuliziddwa == [[Category:Bannabyabufuzi]] [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] [[Category:Buganda]] [[Category:Bannayuganda bannamagye]] 5j1f26oiysybmcg6cb5at1cypug61p7 76895 76894 2026-10-18T09:19:41Z Ami Abdul-rahman 11993 I converted references #WUCSU26 76895 wikitext text/x-wiki [[File:Kizza Besigye.png|thumb|Kizza Besigye]]   '''Warren Kizza Besigye Kifefe yazaalibwa''' nga 22 Ogwokuna mu 1956 ng'asinga amanyiddwa nga Colonel. Dr. Kizza Besigye, [[:en:Uganda|Munayuganda]] eyakuguka by'okujanjaba abantu, munnabyabufuzi, eyaliko [[:en:Military_officer|munnamaggye]] mu [[:en:Uganda_People's_Defence_Force|Uganda People's Defence Force.]] Yaweerezaako nga pulezidenti w'ekibiina ky'ebyobufuzi ekya [[:en:Forum_for_Democratic_Change|Forum for Democratic Change]] (FDC) nga yeesimbawo ku bwa pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] mu kulonda kwa bonna mu 2001, 2006, 2011 ne 2016 wabula gyonna nga [[:en:President_of_Uganda|pulezidenti wa Uganda]] [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Kaguta Museveni]] okuva nga 26 Ogwolubereberye mu 1986 yamuwangula. Ebyaava mu kulonda kwa 2006 byawakanyizibwa mu kkooti z'amateeka, ng'era kkooti yakizuula nga bwemwalimu okukyusakyusa obululu n'okulemesa abantu okulonda. Yakkiriza okulonda okw'amangu munda mu FDC okulaba amudira mu bigere nga pulezidenti, nga kino kyaliwo nga 24 Ogwekuminoogumu mu 2012<ref>{{Cite news |date=2011-02-14|title=Uganda's Kizza Besigye - veteran opposition leader profiled|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-12431180|access-date=2025-07-28|work=BBC News|language=en-GB}}</ref>. [[Category:Pages using infobox officeholder with unknown parameters|image sizeKizza Besigye]] == Obulamu bwe ne famire == Warren Kizza Besigye Kifefe yazaalibwa mu Rwakabengo, mu munisipaali ye [[:en:Rukungiri|Rukungiri]] mu disitulikiti ye [[:en:Rukungiri|Rukungiri]] mu bukiika kkono bwabugwanjuba bwa [[:en:Uganda|Uganda]] nga 22 ogwokuna 1956. Ye mwaana ow'okubiri mu famire abya baana mukaaga, wabula bazadde be bombi baafa nga tanamaliriza kusoma pulayimale. Kitaawe yali musirikale wa poliisi. Pulayimale yagisomera ku Kinyasano Primary School ne Mbarara Junior School. Oluvannyuma yeegata ku Kitante High School gyeyatulira [[:en:Ordinary_Level|siniya ey'okuna,]] gyeyava okugenda ku [[:en:Kigezi_High_School|Kigezi High School]] mu disitulikiti ye [[:en:Kabale|Kabale]] gyeyatuulira [[:en:Advanced_Level|siniya ey'omukaaga]]<ref>{{Cite web |date=2026-09-18|title=Besigye trial: Key witness admits working for govt|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-trial-key-witness-admits-working-for-govt-5599280|access-date=2026-10-10|website=Monitor|language=en}}</ref>[[:en:Advanced_Level|.]] Besigye yeeyongerayo ku yunivasite e Makerere mu 1975 gyeyafunira diguli mu by'okujanjaba abantu mu 1980<ref>{{Cite web |date=2021-01-09|title=The men running for president in 2016|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/the-men-running-for-president-in-2016-1626788|access-date=2026-10-15|website=Monitor|language=en}}</ref>. Bweyali munsiko yeeyali omujanjabi wa [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]] ow'okulusegere. Ng'ekibiina kya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] n'amaggye (NRM/A) webyajja mu buyinza mu gwolubereberye nga 26 mu 1986, yaaweebwa obwa minista omubeezi avunaanyizibwa kunsonga z'omunda ng'alina emyaka 29. Oluvannyuma yafuna ekifo kya minista omubeezi avunaanyizibwa kunsonga za pulezidenti, n'okuyigiriza wamu n'okusomesa ebikwata ku kibiina okulaba ng'abantu babeera beesiimbu gyekiri. Mu 1991, yafuuka aduumira amaggye mu [[:en:Masaka|Masaka]] mu masekati ga [[:en:Uganda|Uganda]], nga mu 1993 yaweebwa ogw'okukulira amaggye, era nga y'avunaanyizibwa ku by'entambula y'eby'amaguzi okutuuka gyebirina okukozesebwa wamu n'obwa yinginiya. Nga 7 ogwomusanvu mu 1999, Besigye yawasa [[:en:Winnie_Byanyima|Winnie Byanyima]], eyali omubaka wa palamenti, e [[:en:Nsambya|Nsambya]], Kampala.<ref>{{cite news|last1=Tumusiime|first1=James|last2=Nsigaye|first2=Sarah|title=Winnie weds Col. Besigye|newspaper=The Monitor|issue=189|pages=1–2|date=8 July 1999}}</ref> == Emirimu gye == Ng'amazze okutikirwa, Besigye yakolerako mu ddwaliro ly'e ggwanga erye Mulago<ref>{{Cite web |date=2026-07-30|title=Besigye unconscious after court collapse, says wife Byanyima|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-unconscious-after-court-collapse-says-wife-byanyima-5541176|access-date=2026-10-15|website=Monitor|language=en}}</ref>. Oluvannyuma yagenda mu buwanganguse ku mulirwano e [[:en:Kenya|Kenya]]. Bweyali eyo, yasaba akakiiko akavunaanyizibwa ku by'okwewandiisa ku by'eddagala okukola ng'omusawo, yasaba omulimu mu ddwaliro lya [[:en:Aga_Khan_University_Hospital,_Nairobi|Aga Khan Hospital]] ogwamuweebwa n'atandika okukola ng'omusawo, ate oluvannyuma ku [[:en:Kenyatta_National_Hospital|Kenyatta National Hospital]] nga gombi gali mu mu kibuga kya [[:en:Kenyan|Kenya]] ekikulu ekya [[:en:Nairobi|Nairobi]] nga tanaba kwegatta ku bayeekera ba Museveni aba [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] / amaggye (NRM/A) mu 1982<ref>{{Cite web |date=2026-07-30 |title=Besigye unconscious after court collapse, says wife Byanyima |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-unconscious-after-court-collapse-says-wife-byanyima-5541176 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> == Obulamu bwe mu by'obufuzi == Mu 1999, Besigye yakola ekiwandiiko ekirumba gavumenti kyebayita "An Insider's View of How the NRM Lost the Broad Base". Ekiwandiiko kyali kirumiriza NRM okubeera nga ekozesa eby'obufuzi okulya enguzi, n'okubeera nga yafuuka ya musajja omu nakyemalira. Besigye baamutwala mu kkooti y'amagye nga bamuvunaana okufulumya endowooza zze ku mukutu mungeri enkyamu. Oluvannyuma baategeka okukaanya mu 2000 nga muno byebaali bamuvunaana byamusonyiyibwa singa yeetonda olw'okufulumya ekiwandiiko.<ref>{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2008-11-06 |title=TODAY IN HISTORY: Besigye dossier November 6, 1999 |url=https://www.independent.co.ug/today-in-history-besigye-dossier-november-6-1999/ |access-date=2026-10-18 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref> Mu gwekumi nga 28 2000, Besigye yalangirira nga bweyali agenda okwesiimba ku Museveni mu kulonda kwa bonna okwa 2001. Yawummula okuva mu magye ga Uganda People's Defence Forces mu 2001, ng'ali kudaala lya koloneeri. Mu kakuyege we, Besigye, eyali asinga okuvuganya Museveni, yalumiriza gavumenti olw'obuli bw'enguzi obwali buyitiridde, n'asindikiriza okukomekerezebwa kw'obukulembezze bwa Museveni, bweyali agamba bwali bumazze okuwereza omugaso bwago mu nkyuka nkyuka y'eby'obufuzi bwa[[:en:Uganda|Uganda]] omwali okuleeta ebibiina by'obufuzi eby'enjawulo.<ref>{{Cite web |last=Katusiime |first=Ian |date=2019-12-10 |title=THIRTY YEARS: Museveni vs Besigye |url=https://www.independent.co.ug/thirty-years-museveni-vs-besigye/3/ |access-date=2026-10-18 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref> Yalemwa okuwangula okulonda kuno,<ref>{{Cite web |date=2021-01-09 |title=How Besigye lost 2001, 2006 election petitions |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/how-besigye-lost-2001-2006-election-petitions-1638770 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> kwebagamba nti kwaliwmu okubba obululu, obutabanguko n'okulemesa abalonzi wamu n'okubatiisatiisa. Mu gwokusatu 2001, Besigye yawaayo okusaba kwe mu kkooti enkulu baddemu okutunula mu byava mu kulonda. Akabinja k'abalamuzi bataano bakaanya 5-0 nti waliwo okubbira, naye nebasalawo 3-2, kuleme kuddibwamu.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Besigye Files Petition |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-10-18 |website=New Vision}}</ref> Mu ogwomukaaga 2001, Besigye baamusoya ebibuuzo oluvannyuma lwa poliisi okumukwata nga bamulumiriza okulya munsi ye olukwe. Gavumenti yali emulumiriza okubeera emabega w'akabinja k'ekisikirize kebaayitanga [[:en:People's_Redemption_Army|People's Redemption Army]] (PRA) akaalina amakanda mu [[:en:Democratic_Republic_of_the_Congo|Democratic Republic of the Congo]] (DRC). Abawagizi ba Besigye baagamba gavumenti yatondawo okubeerawo kw'abayekera okwonoona ekifannanyi kye mu [[:en:Ugandans|banayuganda]] n'ensi yonna.<ref>{{Cite web |date=2006-02-15 |title=Profile of main opposition leader Kiiza Besigye |url=https://www.thenewhumanitarian.org/report/58147/uganda-profile-main-opposition-leader-kiiza-besigye |access-date=2026-10-18 |website=www.thenewhumanitarian.org |language=en}}</ref> Mu gwomunaana 2001, Besigye yadduka mu ggwanga ng'agamba baali baagala kumuteeka kukalabba.<ref>{{Cite web |date=2022-02-13 |title=The grim choice of exile, jail or torture for activists |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/the-grim-choice-of-exile-jail-or-torture-for-activists--3714986 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yagamba nti yali atya okufiirwa obulamu bwe. Yabeera mu [[:en:South_Africa|South Afrika]] okumala emyaka enna, ng'eno yasigala ovumirira gavumenti ya Museveni. Besigye yakomawo mu Uganda nga 26 ogwekumi mu 2005 mukaseera akaali ak'okwewandiisa ng'omulonzi mu kulonda kwa bonna okwa 2006. Yayanirizibwa namungi w'omuntu era n'atandikirawo kakuyege, ng'ayogerako eri enkumi n'ekumi z'abawagizibe okwetoloola eggwanga. Mu 2005 ogwekuminoogumu, William Lacy Swing, eyali akulira akiikirira ekibiina ky'amawanga amagatte [[:en:United_Nations|United Nations]] mu bitundu bya Great Lakes region, omuli amawanga 10 okuli; Burundi, the Democratic Republic of the Congo (DRC), Ethiopia, Kenya, Malawi, Mozambique, Rwanda, Zambia, Tanzania ne Uganda. yakakasa okubeerawo kwa PRA, n'akayita akamu kububiinja bw'ebweru obwalina eby'okulwanyisa eby'okulwanyisa obwali bukolera mu buvanjuba bwa DRC.<ref>{{Cite web |date=2006-02-15 |title=Profile of main opposition leader Kiiza Besigye |url=https://www.thenewhumanitarian.org/report/58147/uganda-profile-main-opposition-leader-kiiza-besigye |access-date=2026-10-18 |website=www.thenewhumanitarian.org |language=en}}</ref> Kakuyege wa Besigye yayimirizibwamu mubunambiro nga 14 ogwekuminoogumu oluvannyuma lw'okukwatibwa nga bamuvunaana okulya munsi ye olukwe n'ogw'obuliisa maanyi.<ref>{{Cite web |date=2005-12-19 |title=Uganda: Respect Opposition Right to Campaign {{!}} Human Rights Watch |url=https://www.hrw.org/news/2005/12/20/uganda-respect-opposition-right-campaign |access-date=2026-10-18 |language=en}}</ref> Ogw'okulya munsi ye olukwe gwaali gwekuusa ku kibiinja kya PRA n'ogw'abayeekera ba [[:en:Lord's_Resistance_Army|Lord's Resistance Army]] abaali bamazze mu mubukiika ddyo bwa Uganda emyaka 20. Ogw'obuliisa maanyi gwaali gwekuusa ku musango gwebaali bamulumiriza mu 1997 ku eyali muwala wa mukwano gwe eyali yafa. Okukwatibwa kwe kwaviirako obwegugungo mu Kampala n'okwetoloola eggwanga. Museveni baali bamulumiriza okubeera nga yali ayogera kalebule eri omusajja eyali asinga okumuvuganya n'ekigendererwa ky'okwonoona ekifanannyi kya Besigye n'okumulemesa okwesimbawo mu kalulu ka bonna. Abantu mu ggwanga ne kumuntendera gw'ensi yonna baavaayo nebavumirira engeri Munseveni gyeyali adukanyamu emirimu, nga bamukubiriza okumuyimbula Besigye ku kakalu ka poliisi. Gavumeenti yayanukula ng'ewera enkungaana z'abantu zonna, obwegugungo, enkungaana z'ekika kyonna ezaali zeekuusa ku kukwatibwa kwa Besigye. Baayongerako nga bawera emikutu gy'amawulire okukubaganya ebirowoozo ku kukwatibwa kuno, nebatiisatiisa kampuni z'amawulire zonna nga webagya okusazaamu ebisaanyizo byazo ebizikiriza okuwereza singa bagaana okugondera okuwerebwa kuno.<ref>{{Cite web |date=2006-02-15 |title=Profile of main opposition leader Kiiza Besigye |url=https://www.thenewhumanitarian.org/report/58147/uganda-profile-main-opposition-leader-kiiza-besigye |access-date=2026-10-18 |website=www.thenewhumanitarian.org |language=en}}</ref> Nga 25 ogwekuminoogumu, kkooti ya [[:en:Uganda|Uganda]] enkulu yakiriza Besigye okuteebwa nga bw'alindirira okuwozesebwa, wabula nadizibwayo mubunaabiro mu kkomera, ng'amaggye gamulumiriza okwenyigira mu butujju n'okubeera n'eby'okulwanyisa mu bumenyi bw'amateeka.<ref>{{Cite web |date=2006-02-15 |title=Profile of main opposition leader Kiiza Besigye |url=https://www.thenewhumanitarian.org/report/58147/uganda-profile-main-opposition-leader-kiiza-besigye |access-date=2026-10-18 |website=www.thenewhumanitarian.org |language=en}}</ref> Besigye yeegaana byonna byebaali bamulumiriza era n'agamba ng'eyawumula amaggye, yali tagwanidde kuwozesebwa mu kkooti y'amaggye. Kkooti yamuta nga bw'alindirira okuwozesebwa nga 6 ogwolubereberye. Wadde nga byebaali bamuvunaana byali bikyaliwo, Besigye yalina ekirubirirwa ky'okufuuka pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] addako.<ref>{{Cite news |date=2011-04-27 |title=Uganda's Kizza Besigye freed on bail |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-13213434 |access-date=2026-10-18 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> == Okulonda kw'ogwokubbiri mu 2006 == [[:en:2006_Ugandan_general_election|Okulonda kwa bonna okwa 2006]] kwalaba FDC ng'ekibiina ekyali kivuganya, nga Besigye y'asinga okuvuganya Museveni ku bwa pulezidenti. Yeesimbawo ne Miria Kalule Obote, omukyala eyasooka okwesimbawo ku bwa pulezidenti ng'ava mu kibiina kya [[:en:Uganda_People's_Congress|Uganda People's Congress]] (UPC), Abed Bwanika talina kibiina, [[:en:John_Ssebana_Kizito|John Ssebana Kizito]] ku lwa Democratic Party ([[:en:Democratic_Party_(Uganda)|DP]]). Museveni yalondebwa ku kisanja ekirala eky'emyaka etaano ng'awangudde n'ebitundu 59 ku 100 ku bululu bweyasingisa ng'ate Besigye eyalina ebintu 37 ku 100. Besigye yeyali alumiriza ebikyamu ebyakolwa mu kulonda kuno yagaana ebyali bivuddemu. Kkooti enkulu eya [[:en:Uganda|Uganda]] yakifulumya oluvannyuma ng'okulonda kuno bwekwalimu okutiisatiisa, okutulugunya, okulemesa abantu okulonda, ne kiremya omulala. Wabula kkooti neeronda 4-3 okukiriziganya n'ebyali bivudde mu kulonda.<ref>{{Cite news |date=2006-02-25 |title=Uganda's Museveni wins election |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm |access-date=2026-10-18 |language=en-GB}}</ref> == Okulonda kw'ogw'okubiri mu 2011 n'ebyavaamu == Mu [[:en:2011_Ugandan_general_election|kulonda kwa 2011]] Besigye omulundi ogw'okusatu ogw'omudiringanwa yavuganya Yoweri Museveni eyali, aserebye okusinziira ku bululu bweyali azze afuna emabega, kuba yalemererwa okuwangula ekitundu n'ekimu. Wadde ng'okulonda baakutendereza ng'okwali okw'emirembe n'amazima mu byafaayo bya Uganda,<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm "Uganda's Museveni wins election"], ''BBC'', 25 February 2006</ref>  Besigye yalumiriza gweyali avuganya nti yakozesa okutiisatiisa n'okubba okusobola okuwangula ekisanja eky'okunna mu woofiisi. Olw'okuba yakola bubi mu kulonda kw'obwa pulezidenti mu 2011, Besigye yalagira ba memba b'ekibiina kye abaali balondeddwa mu palamenti ey'omwenda, okubigaana. Kino kyagaanibwa ababaka ba palamenti abaali bakalondebwa, nga bagamba obuwanguzi mu kulonda kuno bwali buvudde mungalo zaabwe, nga sibibyali mu za Besigye oba ez'ekibiina, ekyaleetawo obutali butebenkevu mu FDC. <ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm "Uganda's Museveni wins election"], ''BBC'', 25 February 2006</ref> Besigye yakwatibwa omulundi ogwokuna nga 28 ogwokuna bweyali atambula okugenda ku mulimu, mungeri y'okuwakanya ebeeyi y'emere n'amafuta. Baamufuuyira kamulali, <ref>{{Cite news |date=2011-05-01 |title=Uganda: Besigye vows protests will continue |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13255025 |access-date=2026-10-18 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> era poliisi neemusikambula okuva mu mmotoka ye.<ref>{{Cite news |date=2011-04-28 |title=Uganda's Kizza Besigye arrested for fourth time |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13222227 |access-date=2026-10-18 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> Eno yali entandikwa y'obwegugungo ekyavirako okwekalakaasa okwetoloola [[:en:Kampala|Kampala]], omwafiira abantu babiri ate abantu 120 nebafuna ebisago ekyaletera abalala 360 okukwatibwa.<ref>{{Cite news |last=Smith |first=David |date=2011-04-29 |title=Uganda riots reach capital as anger against President Museveni grows |url=https://www.theguardian.com/world/2011/apr/29/uganda-riots-kampala-museveni |access-date=2026-10-18 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> == Eteeka erigaana obuli bw'ebisiyaga == Besigye yawakanya okukomyawo e[[:en:Uganda_Anti-Homosexuality_Bill|teeka eryali liwakanya obuli bw'ebisiyaga mu Uganda]] mu palamenti ya [[:en:Uganda|Uganda]] ey'omwenda eryali likolebwa omubaka [[:en:David_Bahati|David Bahati]] eyali atuula emabega. Besigye okubeera nga yali awagira abali b'ebisiyaga, yali nsonga eyaletawo obutakaanya mu [[:en:Uganda|Uganda]] kuba okulya ebisiyaga musango wansi wagubeera musango mu kawaayiro k'amateeka ga Uganda<ref>{{cite web |title=Uganda's Opposition Leader: Prosecuting Homosexuality a Waste of Resources |url=http://www.care2.com/causes/ugandas-opposition-leader-prosecuting-homosexuality-a-waste-of-resources.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707210126/http://www.care2.com/causes/ugandas-opposition-leader-prosecuting-homosexuality-a-waste-of-resources.html |archive-date=7 July 2017 |access-date=16 March 2012}}</ref>. == Okukwatibwa mu 2012 == Besigye yakwatibwa nga 1 ogwekumi mu 2012 oluvannyuma lw'okwagala okwogerako eri abatembeeyi mu katale k'ewa Kiseka mu [[:en:Kampala|Kampala]], [[:en:Uganda|Uganda]]. Yatwalibwa ku kitebe kya poliisi ekikulu ekya central police station mu kibuga.<ref name="ALL">http://allafrica.com/stories/201210011085.html</ref> Mukusooka, poliisi yali eyiye abasirikale baayo mu maka ga Besigye okumulemesa okugenda mu kabuga okubeera n'olukungaana lwe, naye yasobola okutoloka ku b'eby'okwerinda n'agenda mu kifo ekitayogerwa paka poliisi bweyamukwata ng'ali mu katale k'omu kibuga oluvannyuma lw'esaawa.<ref name="ALL" /> == Okulonda kwa 2016 == Mu [[:en:2016_Ugandan_general_election|kulonda kwa 2016,]] Besigye yaddamu okwesimabwo ku bwa pulezidenti ng'agidde mu FDC ng'avuganya abaali beesimbyeyo nga bamannyikiddwa nga Amama Mbabazi ne [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]],eyali pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] okumala emyaka 30. Besigye neera yawangulwa Museveni, ng'afunye obululu ebitundu 34 ku 100, ate Museveni n'awangulira ku bitundu 62 ku 100.<ref>http://www.cnn.com/2016/02/20/africa/uganda-election/index.html</ref> Ebyava mu kulonda kuno, yategeeza abawagizi bbe okwegugunga mungeri y'emirembe nga bawakanya ebyali bifuddemu, nga bagamba okulonda kuno kwalimu obubbi, okutiisatiisa abalonzi, okuteeka ab'oludda olwali luvuganya mu makomera, okutataganya enkungaana z'abalonzi, ebikozesebwa mukulonda byatusibwa kikerezi mu bifo gyebalondera, obululu obukyamu mu bifo gyebalondera ebitayogerwa, okuwa enguzi, ssaako n'ebintu ebirala ebyali bimenya amateeka<ref>https://web.archive.org/web/20160223023648/http://www.ugandadiasporap10.org/</ref><ref>http://www.aljazeera.com/news/2016/02/uganda-elections-besigye-held-march-planned-160222065601088.html</ref> Mu ogwokutaano nga 11 mu 2016 yeerayiza ng'omukulembezze wa [[:en:Uganda|Uganda]] mu kyama ng'ebula olunaku lumu omukolo gw'okulayizibwa kwa pulezidenti [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]] okutongole kubeerewo. Yakwatibwa amaggye ga Uganda mukaseera katono nga tanagenda mukulayizibwa kwe. Oluvannyuma ennyo yatandikawo ekibiina kya "The peoples government" oba gavumenti y'abantu, n'alangirira gavumenti nga bweyali akiriza nti yeyali omuwanguzi omutuufu mu kulonda kwa 2016.<ref>https://thetowerpost.com/2019/02/15/besigye-unveils-peoples-government-cabinet-assembly/</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=3qPYdLK66Nk</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=AYfJLsmqmQQ</ref> == Okulonda kwa 2021 == Besigye yasalawo obutesimbawo ku bwa pulezidenti mu kulonda okwali kujja ng'agamba agya kukulmebera oludda oluvuganga muntegeka ‘B’ okuleetawo enkyuka kyuka mu ggwanga.<ref>https://www.newvision.co.ug/news/1535901/lose-hope-elections-dr-besigye-tumukunde-tells-ugandans</ref><ref>https://www.independent.co.ug/will-fdc-maintain-grip-on-teso-without-besigye/</ref> Agenda okwegata ne [[:en:Bobi_Wine|Bobi Wine]] eyali asinga okuvuganya Museveni amuyambe okuwangula okulonda kwa 2021.<ref>https://www.europapress.es/internacional/noticia-principal-candidato-opositor-uganda-suspende-campana-morir-guardaespaldas-manos-policia-20201228135651.html</ref> Oluvannyuma lw'okulonda kwa 2021, Besigye yatongoza ekibiina kya people's front for transition, ekibiina ekyali kyegatidde awamu n'ekirubirirwa ekimu eky'okukyusa Uganda.<ref>https://www.newvision.co.ug/articledetails/120836</ref><ref>https://www.independent.co.ug/peoples-front-for-transition-kicks-off-countrywide-mobilization/</ref><ref>https://www.independent.co.ug/peoples-front-for-transition-to-kick-off-countrywide-mobilization-next-week/</ref> == Okukwatibwa mu 2022 == Mu ogwokutaana mu 2022, Besigye yakwatibwa nga yeegugunga olw'ebeeyi y'ebintu mu Uganda eyali erinyira ku sipiidi.<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/pictorial/besigye-arrested-in-downtown-kampala-3826206</ref> Yateebwa omulamuzi wa kkooti esooka eya Buganda Road, nga bwalindirira okuwozesebwa, wabula kakwakulizo nti yali wakusasula [[:en:Ugandan_shilling|ssente za Uganda]] 30,000,000/= nga ssente z'okumweyimirira mu kooti. Mu kwegugunga ku by'ebeeyi y'ebintu eyali erinya, Besigye yagaana ekyaali kimugambiddwa, n'asaba okutwalibwa mu kkomera.<ref>https://softpower.ug/besigye-refuses-to-pay-shs30m-bail-sent-to-luzira/</ref> Banamateeka bbe nga bakulembeddwa [[:en:Erias_Lukwago|Erias Lukwago]] baasaba okukedeezebbwa kwa ssente ezaali zimusabiddwa mukweyimirirwa, ekyakirizibwa nga ekintu kyakirizibwa, nga Besigye yategezebwa okusasula 3,000,000/=.<ref>https://softpower.ug/court-revises-besigyes-bail-from-shs30m-to-shs3m/</ref> Yakirizibwa okweyimirirwa era n'avaayo mu komera. Oluvannyuma lw'enaku entono ng'atekeddwa okuva mu kkomera nga bw'alindirira okuwozesebwa mu kkooti, Besigye yaddamu okwegugunga kunguudo z'omu Kampala ekyaleetera nga [[:en:Uganda_National_Police|poliisi ya Uganda]] okumwanguyira nga n'emukwata.<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-arrested-again-for-protesting-high-commodity-prices--3848008</ref> Yakwatibwa ne munywanyi we we Samuel Lubega Makaku, nebsindikibwa mu kkomera. Okusaba kw'okweyimirirwa kwaganibwa esaawa z'ekooti zaali ziyiseeko nga banamateeka bbe balina okusaba okweyimirirwa olunaku oludako. Engeri ekkooti gyeyali yeeyisaamu yawakanyizibwa banamateeka ba Besigye abaalemerako nga bagamba gwebaali balumiriza yali akoleddwako omulamuzi eyali mubuyinza nga wayise esaawa gy'emiriu emitongole egy'e kkooti. Okusaba kwabwe okw'okweyimirirwa okwajuzibwa, wabula nekuganibwa era nekugobebwa omulamuzi w'edaala erisooka Asuman Muhumuza owa kkooti ya Buganda road ng'agamba yali teyeekakasa oba Besigye taddemu n'akola ebintu byebimu, singa anaateebwa nga yeeyimiriddwa neera.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.ntv.co.ug/ug/news/court-denies-kizza-besigye-bail-sends-him-to-luzira-3851552 |access-date=2022-11-20 |archive-date=2022-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221120200058/https://www.ntv.co.ug/ug/news/court-denies-kizza-besigye-bail-sends-him-to-luzira-3851552 |url-status=dead }}</ref> == Laba ne == * [[:en:Elections_in_Uganda|Elections in Uganda]] * [[:en:Politics_of_Uganda|Politics of Uganda]] * [[:en:Political_parties_of_Uganda|Political parties of Uganda]] == Ebijuliziddwa == [[Category:Bannabyabufuzi]] [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] [[Category:Buganda]] [[Category:Bannayuganda bannamagye]] 4g34kgbf11svg72r9ps8xiake0aok38 76896 76895 2026-10-18T09:21:59Z Ami Abdul-rahman 11993 I converted a reference #WUCSU26 76896 wikitext text/x-wiki [[File:Kizza Besigye.png|thumb|Kizza Besigye]]   '''Warren Kizza Besigye Kifefe yazaalibwa''' nga 22 Ogwokuna mu 1956 ng'asinga amanyiddwa nga Colonel. Dr. Kizza Besigye, [[:en:Uganda|Munayuganda]] eyakuguka by'okujanjaba abantu, munnabyabufuzi, eyaliko [[:en:Military_officer|munnamaggye]] mu [[:en:Uganda_People's_Defence_Force|Uganda People's Defence Force.]] Yaweerezaako nga pulezidenti w'ekibiina ky'ebyobufuzi ekya [[:en:Forum_for_Democratic_Change|Forum for Democratic Change]] (FDC) nga yeesimbawo ku bwa pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] mu kulonda kwa bonna mu 2001, 2006, 2011 ne 2016 wabula gyonna nga [[:en:President_of_Uganda|pulezidenti wa Uganda]] [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Kaguta Museveni]] okuva nga 26 Ogwolubereberye mu 1986 yamuwangula. Ebyaava mu kulonda kwa 2006 byawakanyizibwa mu kkooti z'amateeka, ng'era kkooti yakizuula nga bwemwalimu okukyusakyusa obululu n'okulemesa abantu okulonda. Yakkiriza okulonda okw'amangu munda mu FDC okulaba amudira mu bigere nga pulezidenti, nga kino kyaliwo nga 24 Ogwekuminoogumu mu 2012<ref>{{Cite news |date=2011-02-14|title=Uganda's Kizza Besigye - veteran opposition leader profiled|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-12431180|access-date=2025-07-28|work=BBC News|language=en-GB}}</ref>. [[Category:Pages using infobox officeholder with unknown parameters|image sizeKizza Besigye]] == Obulamu bwe ne famire == Warren Kizza Besigye Kifefe yazaalibwa mu Rwakabengo, mu munisipaali ye [[:en:Rukungiri|Rukungiri]] mu disitulikiti ye [[:en:Rukungiri|Rukungiri]] mu bukiika kkono bwabugwanjuba bwa [[:en:Uganda|Uganda]] nga 22 ogwokuna 1956. Ye mwaana ow'okubiri mu famire abya baana mukaaga, wabula bazadde be bombi baafa nga tanamaliriza kusoma pulayimale. Kitaawe yali musirikale wa poliisi. Pulayimale yagisomera ku Kinyasano Primary School ne Mbarara Junior School. Oluvannyuma yeegata ku Kitante High School gyeyatulira [[:en:Ordinary_Level|siniya ey'okuna,]] gyeyava okugenda ku [[:en:Kigezi_High_School|Kigezi High School]] mu disitulikiti ye [[:en:Kabale|Kabale]] gyeyatuulira [[:en:Advanced_Level|siniya ey'omukaaga]]<ref>{{Cite web |date=2026-09-18|title=Besigye trial: Key witness admits working for govt|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-trial-key-witness-admits-working-for-govt-5599280|access-date=2026-10-10|website=Monitor|language=en}}</ref>[[:en:Advanced_Level|.]] Besigye yeeyongerayo ku yunivasite e Makerere mu 1975 gyeyafunira diguli mu by'okujanjaba abantu mu 1980<ref>{{Cite web |date=2021-01-09|title=The men running for president in 2016|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/the-men-running-for-president-in-2016-1626788|access-date=2026-10-15|website=Monitor|language=en}}</ref>. Bweyali munsiko yeeyali omujanjabi wa [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]] ow'okulusegere. Ng'ekibiina kya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] n'amaggye (NRM/A) webyajja mu buyinza mu gwolubereberye nga 26 mu 1986, yaaweebwa obwa minista omubeezi avunaanyizibwa kunsonga z'omunda ng'alina emyaka 29. Oluvannyuma yafuna ekifo kya minista omubeezi avunaanyizibwa kunsonga za pulezidenti, n'okuyigiriza wamu n'okusomesa ebikwata ku kibiina okulaba ng'abantu babeera beesiimbu gyekiri. Mu 1991, yafuuka aduumira amaggye mu [[:en:Masaka|Masaka]] mu masekati ga [[:en:Uganda|Uganda]], nga mu 1993 yaweebwa ogw'okukulira amaggye, era nga y'avunaanyizibwa ku by'entambula y'eby'amaguzi okutuuka gyebirina okukozesebwa wamu n'obwa yinginiya. Nga 7 ogwomusanvu mu 1999, Besigye yawasa [[:en:Winnie_Byanyima|Winnie Byanyima]], eyali omubaka wa palamenti, e [[:en:Nsambya|Nsambya]], Kampala.<ref>{{cite news|last1=Tumusiime|first1=James|last2=Nsigaye|first2=Sarah|title=Winnie weds Col. Besigye|newspaper=The Monitor|issue=189|pages=1–2|date=8 July 1999}}</ref> == Emirimu gye == Ng'amazze okutikirwa, Besigye yakolerako mu ddwaliro ly'e ggwanga erye Mulago<ref>{{Cite web |date=2026-07-30|title=Besigye unconscious after court collapse, says wife Byanyima|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-unconscious-after-court-collapse-says-wife-byanyima-5541176|access-date=2026-10-15|website=Monitor|language=en}}</ref>. Oluvannyuma yagenda mu buwanganguse ku mulirwano e [[:en:Kenya|Kenya]]. Bweyali eyo, yasaba akakiiko akavunaanyizibwa ku by'okwewandiisa ku by'eddagala okukola ng'omusawo, yasaba omulimu mu ddwaliro lya [[:en:Aga_Khan_University_Hospital,_Nairobi|Aga Khan Hospital]] ogwamuweebwa n'atandika okukola ng'omusawo, ate oluvannyuma ku [[:en:Kenyatta_National_Hospital|Kenyatta National Hospital]] nga gombi gali mu mu kibuga kya [[:en:Kenyan|Kenya]] ekikulu ekya [[:en:Nairobi|Nairobi]] nga tanaba kwegatta ku bayeekera ba Museveni aba [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] / amaggye (NRM/A) mu 1982<ref>{{Cite web |date=2026-07-30 |title=Besigye unconscious after court collapse, says wife Byanyima |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-unconscious-after-court-collapse-says-wife-byanyima-5541176 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> == Obulamu bwe mu by'obufuzi == Mu 1999, Besigye yakola ekiwandiiko ekirumba gavumenti kyebayita "An Insider's View of How the NRM Lost the Broad Base". Ekiwandiiko kyali kirumiriza NRM okubeera nga ekozesa eby'obufuzi okulya enguzi, n'okubeera nga yafuuka ya musajja omu nakyemalira. Besigye baamutwala mu kkooti y'amagye nga bamuvunaana okufulumya endowooza zze ku mukutu mungeri enkyamu. Oluvannyuma baategeka okukaanya mu 2000 nga muno byebaali bamuvunaana byamusonyiyibwa singa yeetonda olw'okufulumya ekiwandiiko.<ref>{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2008-11-06 |title=TODAY IN HISTORY: Besigye dossier November 6, 1999 |url=https://www.independent.co.ug/today-in-history-besigye-dossier-november-6-1999/ |access-date=2026-10-18 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref> Mu gwekumi nga 28 2000, Besigye yalangirira nga bweyali agenda okwesiimba ku Museveni mu kulonda kwa bonna okwa 2001. Yawummula okuva mu magye ga Uganda People's Defence Forces mu 2001, ng'ali kudaala lya koloneeri. Mu kakuyege we, Besigye, eyali asinga okuvuganya Museveni, yalumiriza gavumenti olw'obuli bw'enguzi obwali buyitiridde, n'asindikiriza okukomekerezebwa kw'obukulembezze bwa Museveni, bweyali agamba bwali bumazze okuwereza omugaso bwago mu nkyuka nkyuka y'eby'obufuzi bwa[[:en:Uganda|Uganda]] omwali okuleeta ebibiina by'obufuzi eby'enjawulo.<ref>{{Cite web |last=Katusiime |first=Ian |date=2019-12-10 |title=THIRTY YEARS: Museveni vs Besigye |url=https://www.independent.co.ug/thirty-years-museveni-vs-besigye/3/ |access-date=2026-10-18 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref> Yalemwa okuwangula okulonda kuno,<ref>{{Cite web |date=2021-01-09 |title=How Besigye lost 2001, 2006 election petitions |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/how-besigye-lost-2001-2006-election-petitions-1638770 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> kwebagamba nti kwaliwmu okubba obululu, obutabanguko n'okulemesa abalonzi wamu n'okubatiisatiisa. Mu gwokusatu 2001, Besigye yawaayo okusaba kwe mu kkooti enkulu baddemu okutunula mu byava mu kulonda. Akabinja k'abalamuzi bataano bakaanya 5-0 nti waliwo okubbira, naye nebasalawo 3-2, kuleme kuddibwamu.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Besigye Files Petition |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-10-18 |website=New Vision}}</ref> Mu ogwomukaaga 2001, Besigye baamusoya ebibuuzo oluvannyuma lwa poliisi okumukwata nga bamulumiriza okulya munsi ye olukwe. Gavumenti yali emulumiriza okubeera emabega w'akabinja k'ekisikirize kebaayitanga [[:en:People's_Redemption_Army|People's Redemption Army]] (PRA) akaalina amakanda mu [[:en:Democratic_Republic_of_the_Congo|Democratic Republic of the Congo]] (DRC). Abawagizi ba Besigye baagamba gavumenti yatondawo okubeerawo kw'abayekera okwonoona ekifannanyi kye mu [[:en:Ugandans|banayuganda]] n'ensi yonna.<ref>{{Cite web |date=2006-02-15 |title=Profile of main opposition leader Kiiza Besigye |url=https://www.thenewhumanitarian.org/report/58147/uganda-profile-main-opposition-leader-kiiza-besigye |access-date=2026-10-18 |website=www.thenewhumanitarian.org |language=en}}</ref> Mu gwomunaana 2001, Besigye yadduka mu ggwanga ng'agamba baali baagala kumuteeka kukalabba.<ref>{{Cite web |date=2022-02-13 |title=The grim choice of exile, jail or torture for activists |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/the-grim-choice-of-exile-jail-or-torture-for-activists--3714986 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yagamba nti yali atya okufiirwa obulamu bwe. Yabeera mu [[:en:South_Africa|South Afrika]] okumala emyaka enna, ng'eno yasigala ovumirira gavumenti ya Museveni. Besigye yakomawo mu Uganda nga 26 ogwekumi mu 2005 mukaseera akaali ak'okwewandiisa ng'omulonzi mu kulonda kwa bonna okwa 2006. Yayanirizibwa namungi w'omuntu era n'atandikirawo kakuyege, ng'ayogerako eri enkumi n'ekumi z'abawagizibe okwetoloola eggwanga. Mu 2005 ogwekuminoogumu, William Lacy Swing, eyali akulira akiikirira ekibiina ky'amawanga amagatte [[:en:United_Nations|United Nations]] mu bitundu bya Great Lakes region, omuli amawanga 10 okuli; Burundi, the Democratic Republic of the Congo (DRC), Ethiopia, Kenya, Malawi, Mozambique, Rwanda, Zambia, Tanzania ne Uganda. yakakasa okubeerawo kwa PRA, n'akayita akamu kububiinja bw'ebweru obwalina eby'okulwanyisa eby'okulwanyisa obwali bukolera mu buvanjuba bwa DRC.<ref>{{Cite web |date=2006-02-15 |title=Profile of main opposition leader Kiiza Besigye |url=https://www.thenewhumanitarian.org/report/58147/uganda-profile-main-opposition-leader-kiiza-besigye |access-date=2026-10-18 |website=www.thenewhumanitarian.org |language=en}}</ref> Kakuyege wa Besigye yayimirizibwamu mubunambiro nga 14 ogwekuminoogumu oluvannyuma lw'okukwatibwa nga bamuvunaana okulya munsi ye olukwe n'ogw'obuliisa maanyi.<ref>{{Cite web |date=2005-12-19 |title=Uganda: Respect Opposition Right to Campaign {{!}} Human Rights Watch |url=https://www.hrw.org/news/2005/12/20/uganda-respect-opposition-right-campaign |access-date=2026-10-18 |language=en}}</ref> Ogw'okulya munsi ye olukwe gwaali gwekuusa ku kibiinja kya PRA n'ogw'abayeekera ba [[:en:Lord's_Resistance_Army|Lord's Resistance Army]] abaali bamazze mu mubukiika ddyo bwa Uganda emyaka 20. Ogw'obuliisa maanyi gwaali gwekuusa ku musango gwebaali bamulumiriza mu 1997 ku eyali muwala wa mukwano gwe eyali yafa. Okukwatibwa kwe kwaviirako obwegugungo mu Kampala n'okwetoloola eggwanga. Museveni baali bamulumiriza okubeera nga yali ayogera kalebule eri omusajja eyali asinga okumuvuganya n'ekigendererwa ky'okwonoona ekifanannyi kya Besigye n'okumulemesa okwesimbawo mu kalulu ka bonna. Abantu mu ggwanga ne kumuntendera gw'ensi yonna baavaayo nebavumirira engeri Munseveni gyeyali adukanyamu emirimu, nga bamukubiriza okumuyimbula Besigye ku kakalu ka poliisi. Gavumeenti yayanukula ng'ewera enkungaana z'abantu zonna, obwegugungo, enkungaana z'ekika kyonna ezaali zeekuusa ku kukwatibwa kwa Besigye. Baayongerako nga bawera emikutu gy'amawulire okukubaganya ebirowoozo ku kukwatibwa kuno, nebatiisatiisa kampuni z'amawulire zonna nga webagya okusazaamu ebisaanyizo byazo ebizikiriza okuwereza singa bagaana okugondera okuwerebwa kuno.<ref>{{Cite web |date=2006-02-15 |title=Profile of main opposition leader Kiiza Besigye |url=https://www.thenewhumanitarian.org/report/58147/uganda-profile-main-opposition-leader-kiiza-besigye |access-date=2026-10-18 |website=www.thenewhumanitarian.org |language=en}}</ref> Nga 25 ogwekuminoogumu, kkooti ya [[:en:Uganda|Uganda]] enkulu yakiriza Besigye okuteebwa nga bw'alindirira okuwozesebwa, wabula nadizibwayo mubunaabiro mu kkomera, ng'amaggye gamulumiriza okwenyigira mu butujju n'okubeera n'eby'okulwanyisa mu bumenyi bw'amateeka.<ref>{{Cite web |date=2006-02-15 |title=Profile of main opposition leader Kiiza Besigye |url=https://www.thenewhumanitarian.org/report/58147/uganda-profile-main-opposition-leader-kiiza-besigye |access-date=2026-10-18 |website=www.thenewhumanitarian.org |language=en}}</ref> Besigye yeegaana byonna byebaali bamulumiriza era n'agamba ng'eyawumula amaggye, yali tagwanidde kuwozesebwa mu kkooti y'amaggye. Kkooti yamuta nga bw'alindirira okuwozesebwa nga 6 ogwolubereberye. Wadde nga byebaali bamuvunaana byali bikyaliwo, Besigye yalina ekirubirirwa ky'okufuuka pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] addako.<ref>{{Cite news |date=2011-04-27 |title=Uganda's Kizza Besigye freed on bail |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-13213434 |access-date=2026-10-18 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> == Okulonda kw'ogwokubbiri mu 2006 == [[:en:2006_Ugandan_general_election|Okulonda kwa bonna okwa 2006]] kwalaba FDC ng'ekibiina ekyali kivuganya, nga Besigye y'asinga okuvuganya Museveni ku bwa pulezidenti. Yeesimbawo ne Miria Kalule Obote, omukyala eyasooka okwesimbawo ku bwa pulezidenti ng'ava mu kibiina kya [[:en:Uganda_People's_Congress|Uganda People's Congress]] (UPC), Abed Bwanika talina kibiina, [[:en:John_Ssebana_Kizito|John Ssebana Kizito]] ku lwa Democratic Party ([[:en:Democratic_Party_(Uganda)|DP]]). Museveni yalondebwa ku kisanja ekirala eky'emyaka etaano ng'awangudde n'ebitundu 59 ku 100 ku bululu bweyasingisa ng'ate Besigye eyalina ebintu 37 ku 100. Besigye yeyali alumiriza ebikyamu ebyakolwa mu kulonda kuno yagaana ebyali bivuddemu. Kkooti enkulu eya [[:en:Uganda|Uganda]] yakifulumya oluvannyuma ng'okulonda kuno bwekwalimu okutiisatiisa, okutulugunya, okulemesa abantu okulonda, ne kiremya omulala. Wabula kkooti neeronda 4-3 okukiriziganya n'ebyali bivudde mu kulonda.<ref>{{Cite news |date=2006-02-25 |title=Uganda's Museveni wins election |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm |access-date=2026-10-18 |language=en-GB}}</ref> == Okulonda kw'ogw'okubiri mu 2011 n'ebyavaamu == Mu [[:en:2011_Ugandan_general_election|kulonda kwa 2011]] Besigye omulundi ogw'okusatu ogw'omudiringanwa yavuganya Yoweri Museveni eyali, aserebye okusinziira ku bululu bweyali azze afuna emabega, kuba yalemererwa okuwangula ekitundu n'ekimu. Wadde ng'okulonda baakutendereza ng'okwali okw'emirembe n'amazima mu byafaayo bya Uganda,<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm "Uganda's Museveni wins election"], ''BBC'', 25 February 2006</ref>  Besigye yalumiriza gweyali avuganya nti yakozesa okutiisatiisa n'okubba okusobola okuwangula ekisanja eky'okunna mu woofiisi. Olw'okuba yakola bubi mu kulonda kw'obwa pulezidenti mu 2011, Besigye yalagira ba memba b'ekibiina kye abaali balondeddwa mu palamenti ey'omwenda, okubigaana. Kino kyagaanibwa ababaka ba palamenti abaali bakalondebwa, nga bagamba obuwanguzi mu kulonda kuno bwali buvudde mungalo zaabwe, nga sibibyali mu za Besigye oba ez'ekibiina, ekyaleetawo obutali butebenkevu mu FDC. <ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm "Uganda's Museveni wins election"], ''BBC'', 25 February 2006</ref> Besigye yakwatibwa omulundi ogwokuna nga 28 ogwokuna bweyali atambula okugenda ku mulimu, mungeri y'okuwakanya ebeeyi y'emere n'amafuta. Baamufuuyira kamulali, <ref>{{Cite news |date=2011-05-01 |title=Uganda: Besigye vows protests will continue |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13255025 |access-date=2026-10-18 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> era poliisi neemusikambula okuva mu mmotoka ye.<ref>{{Cite news |date=2011-04-28 |title=Uganda's Kizza Besigye arrested for fourth time |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13222227 |access-date=2026-10-18 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> Eno yali entandikwa y'obwegugungo ekyavirako okwekalakaasa okwetoloola [[:en:Kampala|Kampala]], omwafiira abantu babiri ate abantu 120 nebafuna ebisago ekyaletera abalala 360 okukwatibwa.<ref>{{Cite news |last=Smith |first=David |date=2011-04-29 |title=Uganda riots reach capital as anger against President Museveni grows |url=https://www.theguardian.com/world/2011/apr/29/uganda-riots-kampala-museveni |access-date=2026-10-18 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> == Eteeka erigaana obuli bw'ebisiyaga == Besigye yawakanya okukomyawo e[[:en:Uganda_Anti-Homosexuality_Bill|teeka eryali liwakanya obuli bw'ebisiyaga mu Uganda]] mu palamenti ya [[:en:Uganda|Uganda]] ey'omwenda eryali likolebwa omubaka [[:en:David_Bahati|David Bahati]] eyali atuula emabega. Besigye okubeera nga yali awagira abali b'ebisiyaga, yali nsonga eyaletawo obutakaanya mu [[:en:Uganda|Uganda]] kuba okulya ebisiyaga musango wansi wagubeera musango mu kawaayiro k'amateeka ga Uganda<ref>{{cite web |title=Uganda's Opposition Leader: Prosecuting Homosexuality a Waste of Resources |url=http://www.care2.com/causes/ugandas-opposition-leader-prosecuting-homosexuality-a-waste-of-resources.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707210126/http://www.care2.com/causes/ugandas-opposition-leader-prosecuting-homosexuality-a-waste-of-resources.html |archive-date=7 July 2017 |access-date=16 March 2012}}</ref>. == Okukwatibwa mu 2012 == Besigye yakwatibwa nga 1 ogwekumi mu 2012 oluvannyuma lw'okwagala okwogerako eri abatembeeyi mu katale k'ewa Kiseka mu [[:en:Kampala|Kampala]], [[:en:Uganda|Uganda]]. Yatwalibwa ku kitebe kya poliisi ekikulu ekya central police station mu kibuga.<ref name="ALL">{{Cite web |title=allAfrica.com: Uganda: FDC's Kizza Besigye Arrested |url=http://allafrica.com/stories/201210011085.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20130922180144/http://allafrica.com/stories/201210011085.html |archive-date=2013-09-22 |access-date=2026-10-18 |website=allafrica.com |language=en}}</ref> Mukusooka, poliisi yali eyiye abasirikale baayo mu maka ga Besigye okumulemesa okugenda mu kabuga okubeera n'olukungaana lwe, naye yasobola okutoloka ku b'eby'okwerinda n'agenda mu kifo ekitayogerwa paka poliisi bweyamukwata ng'ali mu katale k'omu kibuga oluvannyuma lw'esaawa.<ref name="ALL" /> == Okulonda kwa 2016 == Mu [[:en:2016_Ugandan_general_election|kulonda kwa 2016,]] Besigye yaddamu okwesimabwo ku bwa pulezidenti ng'agidde mu FDC ng'avuganya abaali beesimbyeyo nga bamannyikiddwa nga Amama Mbabazi ne [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]],eyali pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] okumala emyaka 30. Besigye neera yawangulwa Museveni, ng'afunye obululu ebitundu 34 ku 100, ate Museveni n'awangulira ku bitundu 62 ku 100.<ref>http://www.cnn.com/2016/02/20/africa/uganda-election/index.html</ref> Ebyava mu kulonda kuno, yategeeza abawagizi bbe okwegugunga mungeri y'emirembe nga bawakanya ebyali bifuddemu, nga bagamba okulonda kuno kwalimu obubbi, okutiisatiisa abalonzi, okuteeka ab'oludda olwali luvuganya mu makomera, okutataganya enkungaana z'abalonzi, ebikozesebwa mukulonda byatusibwa kikerezi mu bifo gyebalondera, obululu obukyamu mu bifo gyebalondera ebitayogerwa, okuwa enguzi, ssaako n'ebintu ebirala ebyali bimenya amateeka<ref>https://web.archive.org/web/20160223023648/http://www.ugandadiasporap10.org/</ref><ref>http://www.aljazeera.com/news/2016/02/uganda-elections-besigye-held-march-planned-160222065601088.html</ref> Mu ogwokutaano nga 11 mu 2016 yeerayiza ng'omukulembezze wa [[:en:Uganda|Uganda]] mu kyama ng'ebula olunaku lumu omukolo gw'okulayizibwa kwa pulezidenti [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]] okutongole kubeerewo. Yakwatibwa amaggye ga Uganda mukaseera katono nga tanagenda mukulayizibwa kwe. Oluvannyuma ennyo yatandikawo ekibiina kya "The peoples government" oba gavumenti y'abantu, n'alangirira gavumenti nga bweyali akiriza nti yeyali omuwanguzi omutuufu mu kulonda kwa 2016.<ref>https://thetowerpost.com/2019/02/15/besigye-unveils-peoples-government-cabinet-assembly/</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=3qPYdLK66Nk</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=AYfJLsmqmQQ</ref> == Okulonda kwa 2021 == Besigye yasalawo obutesimbawo ku bwa pulezidenti mu kulonda okwali kujja ng'agamba agya kukulmebera oludda oluvuganga muntegeka ‘B’ okuleetawo enkyuka kyuka mu ggwanga.<ref>https://www.newvision.co.ug/news/1535901/lose-hope-elections-dr-besigye-tumukunde-tells-ugandans</ref><ref>https://www.independent.co.ug/will-fdc-maintain-grip-on-teso-without-besigye/</ref> Agenda okwegata ne [[:en:Bobi_Wine|Bobi Wine]] eyali asinga okuvuganya Museveni amuyambe okuwangula okulonda kwa 2021.<ref>https://www.europapress.es/internacional/noticia-principal-candidato-opositor-uganda-suspende-campana-morir-guardaespaldas-manos-policia-20201228135651.html</ref> Oluvannyuma lw'okulonda kwa 2021, Besigye yatongoza ekibiina kya people's front for transition, ekibiina ekyali kyegatidde awamu n'ekirubirirwa ekimu eky'okukyusa Uganda.<ref>https://www.newvision.co.ug/articledetails/120836</ref><ref>https://www.independent.co.ug/peoples-front-for-transition-kicks-off-countrywide-mobilization/</ref><ref>https://www.independent.co.ug/peoples-front-for-transition-to-kick-off-countrywide-mobilization-next-week/</ref> == Okukwatibwa mu 2022 == Mu ogwokutaana mu 2022, Besigye yakwatibwa nga yeegugunga olw'ebeeyi y'ebintu mu Uganda eyali erinyira ku sipiidi.<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/pictorial/besigye-arrested-in-downtown-kampala-3826206</ref> Yateebwa omulamuzi wa kkooti esooka eya Buganda Road, nga bwalindirira okuwozesebwa, wabula kakwakulizo nti yali wakusasula [[:en:Ugandan_shilling|ssente za Uganda]] 30,000,000/= nga ssente z'okumweyimirira mu kooti. Mu kwegugunga ku by'ebeeyi y'ebintu eyali erinya, Besigye yagaana ekyaali kimugambiddwa, n'asaba okutwalibwa mu kkomera.<ref>https://softpower.ug/besigye-refuses-to-pay-shs30m-bail-sent-to-luzira/</ref> Banamateeka bbe nga bakulembeddwa [[:en:Erias_Lukwago|Erias Lukwago]] baasaba okukedeezebbwa kwa ssente ezaali zimusabiddwa mukweyimirirwa, ekyakirizibwa nga ekintu kyakirizibwa, nga Besigye yategezebwa okusasula 3,000,000/=.<ref>https://softpower.ug/court-revises-besigyes-bail-from-shs30m-to-shs3m/</ref> Yakirizibwa okweyimirirwa era n'avaayo mu komera. Oluvannyuma lw'enaku entono ng'atekeddwa okuva mu kkomera nga bw'alindirira okuwozesebwa mu kkooti, Besigye yaddamu okwegugunga kunguudo z'omu Kampala ekyaleetera nga [[:en:Uganda_National_Police|poliisi ya Uganda]] okumwanguyira nga n'emukwata.<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-arrested-again-for-protesting-high-commodity-prices--3848008</ref> Yakwatibwa ne munywanyi we we Samuel Lubega Makaku, nebsindikibwa mu kkomera. Okusaba kw'okweyimirirwa kwaganibwa esaawa z'ekooti zaali ziyiseeko nga banamateeka bbe balina okusaba okweyimirirwa olunaku oludako. Engeri ekkooti gyeyali yeeyisaamu yawakanyizibwa banamateeka ba Besigye abaalemerako nga bagamba gwebaali balumiriza yali akoleddwako omulamuzi eyali mubuyinza nga wayise esaawa gy'emiriu emitongole egy'e kkooti. Okusaba kwabwe okw'okweyimirirwa okwajuzibwa, wabula nekuganibwa era nekugobebwa omulamuzi w'edaala erisooka Asuman Muhumuza owa kkooti ya Buganda road ng'agamba yali teyeekakasa oba Besigye taddemu n'akola ebintu byebimu, singa anaateebwa nga yeeyimiriddwa neera.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.ntv.co.ug/ug/news/court-denies-kizza-besigye-bail-sends-him-to-luzira-3851552 |access-date=2022-11-20 |archive-date=2022-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221120200058/https://www.ntv.co.ug/ug/news/court-denies-kizza-besigye-bail-sends-him-to-luzira-3851552 |url-status=dead }}</ref> == Laba ne == * [[:en:Elections_in_Uganda|Elections in Uganda]] * [[:en:Politics_of_Uganda|Politics of Uganda]] * [[:en:Political_parties_of_Uganda|Political parties of Uganda]] == Ebijuliziddwa == [[Category:Bannabyabufuzi]] [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] [[Category:Buganda]] [[Category:Bannayuganda bannamagye]] t9w7funarqpz6rp1gcakx3b5ruqxi7b 76897 76896 2026-10-18T09:24:36Z Ami Abdul-rahman 11993 I converted a reference #WUCSU26 76897 wikitext text/x-wiki [[File:Kizza Besigye.png|thumb|Kizza Besigye]]   '''Warren Kizza Besigye Kifefe yazaalibwa''' nga 22 Ogwokuna mu 1956 ng'asinga amanyiddwa nga Colonel. Dr. Kizza Besigye, [[:en:Uganda|Munayuganda]] eyakuguka by'okujanjaba abantu, munnabyabufuzi, eyaliko [[:en:Military_officer|munnamaggye]] mu [[:en:Uganda_People's_Defence_Force|Uganda People's Defence Force.]] Yaweerezaako nga pulezidenti w'ekibiina ky'ebyobufuzi ekya [[:en:Forum_for_Democratic_Change|Forum for Democratic Change]] (FDC) nga yeesimbawo ku bwa pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] mu kulonda kwa bonna mu 2001, 2006, 2011 ne 2016 wabula gyonna nga [[:en:President_of_Uganda|pulezidenti wa Uganda]] [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Kaguta Museveni]] okuva nga 26 Ogwolubereberye mu 1986 yamuwangula. Ebyaava mu kulonda kwa 2006 byawakanyizibwa mu kkooti z'amateeka, ng'era kkooti yakizuula nga bwemwalimu okukyusakyusa obululu n'okulemesa abantu okulonda. Yakkiriza okulonda okw'amangu munda mu FDC okulaba amudira mu bigere nga pulezidenti, nga kino kyaliwo nga 24 Ogwekuminoogumu mu 2012<ref>{{Cite news |date=2011-02-14|title=Uganda's Kizza Besigye - veteran opposition leader profiled|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-12431180|access-date=2025-07-28|work=BBC News|language=en-GB}}</ref>. [[Category:Pages using infobox officeholder with unknown parameters|image sizeKizza Besigye]] == Obulamu bwe ne famire == Warren Kizza Besigye Kifefe yazaalibwa mu Rwakabengo, mu munisipaali ye [[:en:Rukungiri|Rukungiri]] mu disitulikiti ye [[:en:Rukungiri|Rukungiri]] mu bukiika kkono bwabugwanjuba bwa [[:en:Uganda|Uganda]] nga 22 ogwokuna 1956. Ye mwaana ow'okubiri mu famire abya baana mukaaga, wabula bazadde be bombi baafa nga tanamaliriza kusoma pulayimale. Kitaawe yali musirikale wa poliisi. Pulayimale yagisomera ku Kinyasano Primary School ne Mbarara Junior School. Oluvannyuma yeegata ku Kitante High School gyeyatulira [[:en:Ordinary_Level|siniya ey'okuna,]] gyeyava okugenda ku [[:en:Kigezi_High_School|Kigezi High School]] mu disitulikiti ye [[:en:Kabale|Kabale]] gyeyatuulira [[:en:Advanced_Level|siniya ey'omukaaga]]<ref>{{Cite web |date=2026-09-18|title=Besigye trial: Key witness admits working for govt|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-trial-key-witness-admits-working-for-govt-5599280|access-date=2026-10-10|website=Monitor|language=en}}</ref>[[:en:Advanced_Level|.]] Besigye yeeyongerayo ku yunivasite e Makerere mu 1975 gyeyafunira diguli mu by'okujanjaba abantu mu 1980<ref>{{Cite web |date=2021-01-09|title=The men running for president in 2016|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/the-men-running-for-president-in-2016-1626788|access-date=2026-10-15|website=Monitor|language=en}}</ref>. Bweyali munsiko yeeyali omujanjabi wa [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]] ow'okulusegere. Ng'ekibiina kya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] n'amaggye (NRM/A) webyajja mu buyinza mu gwolubereberye nga 26 mu 1986, yaaweebwa obwa minista omubeezi avunaanyizibwa kunsonga z'omunda ng'alina emyaka 29. Oluvannyuma yafuna ekifo kya minista omubeezi avunaanyizibwa kunsonga za pulezidenti, n'okuyigiriza wamu n'okusomesa ebikwata ku kibiina okulaba ng'abantu babeera beesiimbu gyekiri. Mu 1991, yafuuka aduumira amaggye mu [[:en:Masaka|Masaka]] mu masekati ga [[:en:Uganda|Uganda]], nga mu 1993 yaweebwa ogw'okukulira amaggye, era nga y'avunaanyizibwa ku by'entambula y'eby'amaguzi okutuuka gyebirina okukozesebwa wamu n'obwa yinginiya. Nga 7 ogwomusanvu mu 1999, Besigye yawasa [[:en:Winnie_Byanyima|Winnie Byanyima]], eyali omubaka wa palamenti, e [[:en:Nsambya|Nsambya]], Kampala.<ref>{{cite news|last1=Tumusiime|first1=James|last2=Nsigaye|first2=Sarah|title=Winnie weds Col. Besigye|newspaper=The Monitor|issue=189|pages=1–2|date=8 July 1999}}</ref> == Emirimu gye == Ng'amazze okutikirwa, Besigye yakolerako mu ddwaliro ly'e ggwanga erye Mulago<ref>{{Cite web |date=2026-07-30|title=Besigye unconscious after court collapse, says wife Byanyima|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-unconscious-after-court-collapse-says-wife-byanyima-5541176|access-date=2026-10-15|website=Monitor|language=en}}</ref>. Oluvannyuma yagenda mu buwanganguse ku mulirwano e [[:en:Kenya|Kenya]]. Bweyali eyo, yasaba akakiiko akavunaanyizibwa ku by'okwewandiisa ku by'eddagala okukola ng'omusawo, yasaba omulimu mu ddwaliro lya [[:en:Aga_Khan_University_Hospital,_Nairobi|Aga Khan Hospital]] ogwamuweebwa n'atandika okukola ng'omusawo, ate oluvannyuma ku [[:en:Kenyatta_National_Hospital|Kenyatta National Hospital]] nga gombi gali mu mu kibuga kya [[:en:Kenyan|Kenya]] ekikulu ekya [[:en:Nairobi|Nairobi]] nga tanaba kwegatta ku bayeekera ba Museveni aba [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] / amaggye (NRM/A) mu 1982<ref>{{Cite web |date=2026-07-30 |title=Besigye unconscious after court collapse, says wife Byanyima |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-unconscious-after-court-collapse-says-wife-byanyima-5541176 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> == Obulamu bwe mu by'obufuzi == Mu 1999, Besigye yakola ekiwandiiko ekirumba gavumenti kyebayita "An Insider's View of How the NRM Lost the Broad Base". Ekiwandiiko kyali kirumiriza NRM okubeera nga ekozesa eby'obufuzi okulya enguzi, n'okubeera nga yafuuka ya musajja omu nakyemalira. Besigye baamutwala mu kkooti y'amagye nga bamuvunaana okufulumya endowooza zze ku mukutu mungeri enkyamu. Oluvannyuma baategeka okukaanya mu 2000 nga muno byebaali bamuvunaana byamusonyiyibwa singa yeetonda olw'okufulumya ekiwandiiko.<ref>{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2008-11-06 |title=TODAY IN HISTORY: Besigye dossier November 6, 1999 |url=https://www.independent.co.ug/today-in-history-besigye-dossier-november-6-1999/ |access-date=2026-10-18 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref> Mu gwekumi nga 28 2000, Besigye yalangirira nga bweyali agenda okwesiimba ku Museveni mu kulonda kwa bonna okwa 2001. Yawummula okuva mu magye ga Uganda People's Defence Forces mu 2001, ng'ali kudaala lya koloneeri. Mu kakuyege we, Besigye, eyali asinga okuvuganya Museveni, yalumiriza gavumenti olw'obuli bw'enguzi obwali buyitiridde, n'asindikiriza okukomekerezebwa kw'obukulembezze bwa Museveni, bweyali agamba bwali bumazze okuwereza omugaso bwago mu nkyuka nkyuka y'eby'obufuzi bwa[[:en:Uganda|Uganda]] omwali okuleeta ebibiina by'obufuzi eby'enjawulo.<ref>{{Cite web |last=Katusiime |first=Ian |date=2019-12-10 |title=THIRTY YEARS: Museveni vs Besigye |url=https://www.independent.co.ug/thirty-years-museveni-vs-besigye/3/ |access-date=2026-10-18 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref> Yalemwa okuwangula okulonda kuno,<ref>{{Cite web |date=2021-01-09 |title=How Besigye lost 2001, 2006 election petitions |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/how-besigye-lost-2001-2006-election-petitions-1638770 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> kwebagamba nti kwaliwmu okubba obululu, obutabanguko n'okulemesa abalonzi wamu n'okubatiisatiisa. Mu gwokusatu 2001, Besigye yawaayo okusaba kwe mu kkooti enkulu baddemu okutunula mu byava mu kulonda. Akabinja k'abalamuzi bataano bakaanya 5-0 nti waliwo okubbira, naye nebasalawo 3-2, kuleme kuddibwamu.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Besigye Files Petition |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-10-18 |website=New Vision}}</ref> Mu ogwomukaaga 2001, Besigye baamusoya ebibuuzo oluvannyuma lwa poliisi okumukwata nga bamulumiriza okulya munsi ye olukwe. Gavumenti yali emulumiriza okubeera emabega w'akabinja k'ekisikirize kebaayitanga [[:en:People's_Redemption_Army|People's Redemption Army]] (PRA) akaalina amakanda mu [[:en:Democratic_Republic_of_the_Congo|Democratic Republic of the Congo]] (DRC). Abawagizi ba Besigye baagamba gavumenti yatondawo okubeerawo kw'abayekera okwonoona ekifannanyi kye mu [[:en:Ugandans|banayuganda]] n'ensi yonna.<ref>{{Cite web |date=2006-02-15 |title=Profile of main opposition leader Kiiza Besigye |url=https://www.thenewhumanitarian.org/report/58147/uganda-profile-main-opposition-leader-kiiza-besigye |access-date=2026-10-18 |website=www.thenewhumanitarian.org |language=en}}</ref> Mu gwomunaana 2001, Besigye yadduka mu ggwanga ng'agamba baali baagala kumuteeka kukalabba.<ref>{{Cite web |date=2022-02-13 |title=The grim choice of exile, jail or torture for activists |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/the-grim-choice-of-exile-jail-or-torture-for-activists--3714986 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yagamba nti yali atya okufiirwa obulamu bwe. Yabeera mu [[:en:South_Africa|South Afrika]] okumala emyaka enna, ng'eno yasigala ovumirira gavumenti ya Museveni. Besigye yakomawo mu Uganda nga 26 ogwekumi mu 2005 mukaseera akaali ak'okwewandiisa ng'omulonzi mu kulonda kwa bonna okwa 2006. Yayanirizibwa namungi w'omuntu era n'atandikirawo kakuyege, ng'ayogerako eri enkumi n'ekumi z'abawagizibe okwetoloola eggwanga. Mu 2005 ogwekuminoogumu, William Lacy Swing, eyali akulira akiikirira ekibiina ky'amawanga amagatte [[:en:United_Nations|United Nations]] mu bitundu bya Great Lakes region, omuli amawanga 10 okuli; Burundi, the Democratic Republic of the Congo (DRC), Ethiopia, Kenya, Malawi, Mozambique, Rwanda, Zambia, Tanzania ne Uganda. yakakasa okubeerawo kwa PRA, n'akayita akamu kububiinja bw'ebweru obwalina eby'okulwanyisa eby'okulwanyisa obwali bukolera mu buvanjuba bwa DRC.<ref>{{Cite web |date=2006-02-15 |title=Profile of main opposition leader Kiiza Besigye |url=https://www.thenewhumanitarian.org/report/58147/uganda-profile-main-opposition-leader-kiiza-besigye |access-date=2026-10-18 |website=www.thenewhumanitarian.org |language=en}}</ref> Kakuyege wa Besigye yayimirizibwamu mubunambiro nga 14 ogwekuminoogumu oluvannyuma lw'okukwatibwa nga bamuvunaana okulya munsi ye olukwe n'ogw'obuliisa maanyi.<ref>{{Cite web |date=2005-12-19 |title=Uganda: Respect Opposition Right to Campaign {{!}} Human Rights Watch |url=https://www.hrw.org/news/2005/12/20/uganda-respect-opposition-right-campaign |access-date=2026-10-18 |language=en}}</ref> Ogw'okulya munsi ye olukwe gwaali gwekuusa ku kibiinja kya PRA n'ogw'abayeekera ba [[:en:Lord's_Resistance_Army|Lord's Resistance Army]] abaali bamazze mu mubukiika ddyo bwa Uganda emyaka 20. Ogw'obuliisa maanyi gwaali gwekuusa ku musango gwebaali bamulumiriza mu 1997 ku eyali muwala wa mukwano gwe eyali yafa. Okukwatibwa kwe kwaviirako obwegugungo mu Kampala n'okwetoloola eggwanga. Museveni baali bamulumiriza okubeera nga yali ayogera kalebule eri omusajja eyali asinga okumuvuganya n'ekigendererwa ky'okwonoona ekifanannyi kya Besigye n'okumulemesa okwesimbawo mu kalulu ka bonna. Abantu mu ggwanga ne kumuntendera gw'ensi yonna baavaayo nebavumirira engeri Munseveni gyeyali adukanyamu emirimu, nga bamukubiriza okumuyimbula Besigye ku kakalu ka poliisi. Gavumeenti yayanukula ng'ewera enkungaana z'abantu zonna, obwegugungo, enkungaana z'ekika kyonna ezaali zeekuusa ku kukwatibwa kwa Besigye. Baayongerako nga bawera emikutu gy'amawulire okukubaganya ebirowoozo ku kukwatibwa kuno, nebatiisatiisa kampuni z'amawulire zonna nga webagya okusazaamu ebisaanyizo byazo ebizikiriza okuwereza singa bagaana okugondera okuwerebwa kuno.<ref>{{Cite web |date=2006-02-15 |title=Profile of main opposition leader Kiiza Besigye |url=https://www.thenewhumanitarian.org/report/58147/uganda-profile-main-opposition-leader-kiiza-besigye |access-date=2026-10-18 |website=www.thenewhumanitarian.org |language=en}}</ref> Nga 25 ogwekuminoogumu, kkooti ya [[:en:Uganda|Uganda]] enkulu yakiriza Besigye okuteebwa nga bw'alindirira okuwozesebwa, wabula nadizibwayo mubunaabiro mu kkomera, ng'amaggye gamulumiriza okwenyigira mu butujju n'okubeera n'eby'okulwanyisa mu bumenyi bw'amateeka.<ref>{{Cite web |date=2006-02-15 |title=Profile of main opposition leader Kiiza Besigye |url=https://www.thenewhumanitarian.org/report/58147/uganda-profile-main-opposition-leader-kiiza-besigye |access-date=2026-10-18 |website=www.thenewhumanitarian.org |language=en}}</ref> Besigye yeegaana byonna byebaali bamulumiriza era n'agamba ng'eyawumula amaggye, yali tagwanidde kuwozesebwa mu kkooti y'amaggye. Kkooti yamuta nga bw'alindirira okuwozesebwa nga 6 ogwolubereberye. Wadde nga byebaali bamuvunaana byali bikyaliwo, Besigye yalina ekirubirirwa ky'okufuuka pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] addako.<ref>{{Cite news |date=2011-04-27 |title=Uganda's Kizza Besigye freed on bail |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-13213434 |access-date=2026-10-18 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> == Okulonda kw'ogwokubbiri mu 2006 == [[:en:2006_Ugandan_general_election|Okulonda kwa bonna okwa 2006]] kwalaba FDC ng'ekibiina ekyali kivuganya, nga Besigye y'asinga okuvuganya Museveni ku bwa pulezidenti. Yeesimbawo ne Miria Kalule Obote, omukyala eyasooka okwesimbawo ku bwa pulezidenti ng'ava mu kibiina kya [[:en:Uganda_People's_Congress|Uganda People's Congress]] (UPC), Abed Bwanika talina kibiina, [[:en:John_Ssebana_Kizito|John Ssebana Kizito]] ku lwa Democratic Party ([[:en:Democratic_Party_(Uganda)|DP]]). Museveni yalondebwa ku kisanja ekirala eky'emyaka etaano ng'awangudde n'ebitundu 59 ku 100 ku bululu bweyasingisa ng'ate Besigye eyalina ebintu 37 ku 100. Besigye yeyali alumiriza ebikyamu ebyakolwa mu kulonda kuno yagaana ebyali bivuddemu. Kkooti enkulu eya [[:en:Uganda|Uganda]] yakifulumya oluvannyuma ng'okulonda kuno bwekwalimu okutiisatiisa, okutulugunya, okulemesa abantu okulonda, ne kiremya omulala. Wabula kkooti neeronda 4-3 okukiriziganya n'ebyali bivudde mu kulonda.<ref>{{Cite news |date=2006-02-25 |title=Uganda's Museveni wins election |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm |access-date=2026-10-18 |language=en-GB}}</ref> == Okulonda kw'ogw'okubiri mu 2011 n'ebyavaamu == Mu [[:en:2011_Ugandan_general_election|kulonda kwa 2011]] Besigye omulundi ogw'okusatu ogw'omudiringanwa yavuganya Yoweri Museveni eyali, aserebye okusinziira ku bululu bweyali azze afuna emabega, kuba yalemererwa okuwangula ekitundu n'ekimu. Wadde ng'okulonda baakutendereza ng'okwali okw'emirembe n'amazima mu byafaayo bya Uganda,<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm "Uganda's Museveni wins election"], ''BBC'', 25 February 2006</ref>  Besigye yalumiriza gweyali avuganya nti yakozesa okutiisatiisa n'okubba okusobola okuwangula ekisanja eky'okunna mu woofiisi. Olw'okuba yakola bubi mu kulonda kw'obwa pulezidenti mu 2011, Besigye yalagira ba memba b'ekibiina kye abaali balondeddwa mu palamenti ey'omwenda, okubigaana. Kino kyagaanibwa ababaka ba palamenti abaali bakalondebwa, nga bagamba obuwanguzi mu kulonda kuno bwali buvudde mungalo zaabwe, nga sibibyali mu za Besigye oba ez'ekibiina, ekyaleetawo obutali butebenkevu mu FDC. <ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm "Uganda's Museveni wins election"], ''BBC'', 25 February 2006</ref> Besigye yakwatibwa omulundi ogwokuna nga 28 ogwokuna bweyali atambula okugenda ku mulimu, mungeri y'okuwakanya ebeeyi y'emere n'amafuta. Baamufuuyira kamulali, <ref>{{Cite news |date=2011-05-01 |title=Uganda: Besigye vows protests will continue |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13255025 |access-date=2026-10-18 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> era poliisi neemusikambula okuva mu mmotoka ye.<ref>{{Cite news |date=2011-04-28 |title=Uganda's Kizza Besigye arrested for fourth time |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13222227 |access-date=2026-10-18 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> Eno yali entandikwa y'obwegugungo ekyavirako okwekalakaasa okwetoloola [[:en:Kampala|Kampala]], omwafiira abantu babiri ate abantu 120 nebafuna ebisago ekyaletera abalala 360 okukwatibwa.<ref>{{Cite news |last=Smith |first=David |date=2011-04-29 |title=Uganda riots reach capital as anger against President Museveni grows |url=https://www.theguardian.com/world/2011/apr/29/uganda-riots-kampala-museveni |access-date=2026-10-18 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> == Eteeka erigaana obuli bw'ebisiyaga == Besigye yawakanya okukomyawo e[[:en:Uganda_Anti-Homosexuality_Bill|teeka eryali liwakanya obuli bw'ebisiyaga mu Uganda]] mu palamenti ya [[:en:Uganda|Uganda]] ey'omwenda eryali likolebwa omubaka [[:en:David_Bahati|David Bahati]] eyali atuula emabega. Besigye okubeera nga yali awagira abali b'ebisiyaga, yali nsonga eyaletawo obutakaanya mu [[:en:Uganda|Uganda]] kuba okulya ebisiyaga musango wansi wagubeera musango mu kawaayiro k'amateeka ga Uganda<ref>{{cite web |title=Uganda's Opposition Leader: Prosecuting Homosexuality a Waste of Resources |url=http://www.care2.com/causes/ugandas-opposition-leader-prosecuting-homosexuality-a-waste-of-resources.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707210126/http://www.care2.com/causes/ugandas-opposition-leader-prosecuting-homosexuality-a-waste-of-resources.html |archive-date=7 July 2017 |access-date=16 March 2012}}</ref>. == Okukwatibwa mu 2012 == Besigye yakwatibwa nga 1 ogwekumi mu 2012 oluvannyuma lw'okwagala okwogerako eri abatembeeyi mu katale k'ewa Kiseka mu [[:en:Kampala|Kampala]], [[:en:Uganda|Uganda]]. Yatwalibwa ku kitebe kya poliisi ekikulu ekya central police station mu kibuga.<ref name="ALL">{{Cite web |title=allAfrica.com: Uganda: FDC's Kizza Besigye Arrested |url=http://allafrica.com/stories/201210011085.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20130922180144/http://allafrica.com/stories/201210011085.html |archive-date=2013-09-22 |access-date=2026-10-18 |website=allafrica.com |language=en}}</ref> Mukusooka, poliisi yali eyiye abasirikale baayo mu maka ga Besigye okumulemesa okugenda mu kabuga okubeera n'olukungaana lwe, naye yasobola okutoloka ku b'eby'okwerinda n'agenda mu kifo ekitayogerwa paka poliisi bweyamukwata ng'ali mu katale k'omu kibuga oluvannyuma lw'esaawa.<ref name="ALL" /> == Okulonda kwa 2016 == Mu [[:en:2016_Ugandan_general_election|kulonda kwa 2016,]] Besigye yaddamu okwesimabwo ku bwa pulezidenti ng'agidde mu FDC ng'avuganya abaali beesimbyeyo nga bamannyikiddwa nga Amama Mbabazi ne [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]],eyali pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] okumala emyaka 30. Besigye neera yawangulwa Museveni, ng'afunye obululu ebitundu 34 ku 100, ate Museveni n'awangulira ku bitundu 62 ku 100.<ref>{{Cite news |last=Faith Karimi,Samson Ntale,Greg Botelho |date=2016-02-20 |title=Uganda leader Museveni declared winner – despite issues, tensions {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2016/02/20/africa/uganda-election/index.html |access-date=2026-10-18 |work=CNN |language=en}}</ref> Ebyava mu kulonda kuno, yategeeza abawagizi bbe okwegugunga mungeri y'emirembe nga bawakanya ebyali bifuddemu, nga bagamba okulonda kuno kwalimu obubbi, okutiisatiisa abalonzi, okuteeka ab'oludda olwali luvuganya mu makomera, okutataganya enkungaana z'abalonzi, ebikozesebwa mukulonda byatusibwa kikerezi mu bifo gyebalondera, obululu obukyamu mu bifo gyebalondera ebitayogerwa, okuwa enguzi, ssaako n'ebintu ebirala ebyali bimenya amateeka<ref>https://web.archive.org/web/20160223023648/http://www.ugandadiasporap10.org/</ref><ref>http://www.aljazeera.com/news/2016/02/uganda-elections-besigye-held-march-planned-160222065601088.html</ref> Mu ogwokutaano nga 11 mu 2016 yeerayiza ng'omukulembezze wa [[:en:Uganda|Uganda]] mu kyama ng'ebula olunaku lumu omukolo gw'okulayizibwa kwa pulezidenti [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]] okutongole kubeerewo. Yakwatibwa amaggye ga Uganda mukaseera katono nga tanagenda mukulayizibwa kwe. Oluvannyuma ennyo yatandikawo ekibiina kya "The peoples government" oba gavumenti y'abantu, n'alangirira gavumenti nga bweyali akiriza nti yeyali omuwanguzi omutuufu mu kulonda kwa 2016.<ref>https://thetowerpost.com/2019/02/15/besigye-unveils-peoples-government-cabinet-assembly/</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=3qPYdLK66Nk</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=AYfJLsmqmQQ</ref> == Okulonda kwa 2021 == Besigye yasalawo obutesimbawo ku bwa pulezidenti mu kulonda okwali kujja ng'agamba agya kukulmebera oludda oluvuganga muntegeka ‘B’ okuleetawo enkyuka kyuka mu ggwanga.<ref>https://www.newvision.co.ug/news/1535901/lose-hope-elections-dr-besigye-tumukunde-tells-ugandans</ref><ref>https://www.independent.co.ug/will-fdc-maintain-grip-on-teso-without-besigye/</ref> Agenda okwegata ne [[:en:Bobi_Wine|Bobi Wine]] eyali asinga okuvuganya Museveni amuyambe okuwangula okulonda kwa 2021.<ref>https://www.europapress.es/internacional/noticia-principal-candidato-opositor-uganda-suspende-campana-morir-guardaespaldas-manos-policia-20201228135651.html</ref> Oluvannyuma lw'okulonda kwa 2021, Besigye yatongoza ekibiina kya people's front for transition, ekibiina ekyali kyegatidde awamu n'ekirubirirwa ekimu eky'okukyusa Uganda.<ref>https://www.newvision.co.ug/articledetails/120836</ref><ref>https://www.independent.co.ug/peoples-front-for-transition-kicks-off-countrywide-mobilization/</ref><ref>https://www.independent.co.ug/peoples-front-for-transition-to-kick-off-countrywide-mobilization-next-week/</ref> == Okukwatibwa mu 2022 == Mu ogwokutaana mu 2022, Besigye yakwatibwa nga yeegugunga olw'ebeeyi y'ebintu mu Uganda eyali erinyira ku sipiidi.<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/pictorial/besigye-arrested-in-downtown-kampala-3826206</ref> Yateebwa omulamuzi wa kkooti esooka eya Buganda Road, nga bwalindirira okuwozesebwa, wabula kakwakulizo nti yali wakusasula [[:en:Ugandan_shilling|ssente za Uganda]] 30,000,000/= nga ssente z'okumweyimirira mu kooti. Mu kwegugunga ku by'ebeeyi y'ebintu eyali erinya, Besigye yagaana ekyaali kimugambiddwa, n'asaba okutwalibwa mu kkomera.<ref>https://softpower.ug/besigye-refuses-to-pay-shs30m-bail-sent-to-luzira/</ref> Banamateeka bbe nga bakulembeddwa [[:en:Erias_Lukwago|Erias Lukwago]] baasaba okukedeezebbwa kwa ssente ezaali zimusabiddwa mukweyimirirwa, ekyakirizibwa nga ekintu kyakirizibwa, nga Besigye yategezebwa okusasula 3,000,000/=.<ref>https://softpower.ug/court-revises-besigyes-bail-from-shs30m-to-shs3m/</ref> Yakirizibwa okweyimirirwa era n'avaayo mu komera. Oluvannyuma lw'enaku entono ng'atekeddwa okuva mu kkomera nga bw'alindirira okuwozesebwa mu kkooti, Besigye yaddamu okwegugunga kunguudo z'omu Kampala ekyaleetera nga [[:en:Uganda_National_Police|poliisi ya Uganda]] okumwanguyira nga n'emukwata.<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-arrested-again-for-protesting-high-commodity-prices--3848008</ref> Yakwatibwa ne munywanyi we we Samuel Lubega Makaku, nebsindikibwa mu kkomera. Okusaba kw'okweyimirirwa kwaganibwa esaawa z'ekooti zaali ziyiseeko nga banamateeka bbe balina okusaba okweyimirirwa olunaku oludako. Engeri ekkooti gyeyali yeeyisaamu yawakanyizibwa banamateeka ba Besigye abaalemerako nga bagamba gwebaali balumiriza yali akoleddwako omulamuzi eyali mubuyinza nga wayise esaawa gy'emiriu emitongole egy'e kkooti. Okusaba kwabwe okw'okweyimirirwa okwajuzibwa, wabula nekuganibwa era nekugobebwa omulamuzi w'edaala erisooka Asuman Muhumuza owa kkooti ya Buganda road ng'agamba yali teyeekakasa oba Besigye taddemu n'akola ebintu byebimu, singa anaateebwa nga yeeyimiriddwa neera.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.ntv.co.ug/ug/news/court-denies-kizza-besigye-bail-sends-him-to-luzira-3851552 |access-date=2022-11-20 |archive-date=2022-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221120200058/https://www.ntv.co.ug/ug/news/court-denies-kizza-besigye-bail-sends-him-to-luzira-3851552 |url-status=dead }}</ref> == Laba ne == * [[:en:Elections_in_Uganda|Elections in Uganda]] * [[:en:Politics_of_Uganda|Politics of Uganda]] * [[:en:Political_parties_of_Uganda|Political parties of Uganda]] == Ebijuliziddwa == [[Category:Bannabyabufuzi]] [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] [[Category:Buganda]] [[Category:Bannayuganda bannamagye]] dg2ncz1ie41esal6bn25ejbp0403gyk 76898 76897 2026-10-18T09:26:25Z Ami Abdul-rahman 11993 I converted references #WUCSU26 76898 wikitext text/x-wiki [[File:Kizza Besigye.png|thumb|Kizza Besigye]]   '''Warren Kizza Besigye Kifefe yazaalibwa''' nga 22 Ogwokuna mu 1956 ng'asinga amanyiddwa nga Colonel. Dr. Kizza Besigye, [[:en:Uganda|Munayuganda]] eyakuguka by'okujanjaba abantu, munnabyabufuzi, eyaliko [[:en:Military_officer|munnamaggye]] mu [[:en:Uganda_People's_Defence_Force|Uganda People's Defence Force.]] Yaweerezaako nga pulezidenti w'ekibiina ky'ebyobufuzi ekya [[:en:Forum_for_Democratic_Change|Forum for Democratic Change]] (FDC) nga yeesimbawo ku bwa pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] mu kulonda kwa bonna mu 2001, 2006, 2011 ne 2016 wabula gyonna nga [[:en:President_of_Uganda|pulezidenti wa Uganda]] [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Kaguta Museveni]] okuva nga 26 Ogwolubereberye mu 1986 yamuwangula. Ebyaava mu kulonda kwa 2006 byawakanyizibwa mu kkooti z'amateeka, ng'era kkooti yakizuula nga bwemwalimu okukyusakyusa obululu n'okulemesa abantu okulonda. Yakkiriza okulonda okw'amangu munda mu FDC okulaba amudira mu bigere nga pulezidenti, nga kino kyaliwo nga 24 Ogwekuminoogumu mu 2012<ref>{{Cite news |date=2011-02-14|title=Uganda's Kizza Besigye - veteran opposition leader profiled|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-12431180|access-date=2025-07-28|work=BBC News|language=en-GB}}</ref>. [[Category:Pages using infobox officeholder with unknown parameters|image sizeKizza Besigye]] == Obulamu bwe ne famire == Warren Kizza Besigye Kifefe yazaalibwa mu Rwakabengo, mu munisipaali ye [[:en:Rukungiri|Rukungiri]] mu disitulikiti ye [[:en:Rukungiri|Rukungiri]] mu bukiika kkono bwabugwanjuba bwa [[:en:Uganda|Uganda]] nga 22 ogwokuna 1956. Ye mwaana ow'okubiri mu famire abya baana mukaaga, wabula bazadde be bombi baafa nga tanamaliriza kusoma pulayimale. Kitaawe yali musirikale wa poliisi. Pulayimale yagisomera ku Kinyasano Primary School ne Mbarara Junior School. Oluvannyuma yeegata ku Kitante High School gyeyatulira [[:en:Ordinary_Level|siniya ey'okuna,]] gyeyava okugenda ku [[:en:Kigezi_High_School|Kigezi High School]] mu disitulikiti ye [[:en:Kabale|Kabale]] gyeyatuulira [[:en:Advanced_Level|siniya ey'omukaaga]]<ref>{{Cite web |date=2026-09-18|title=Besigye trial: Key witness admits working for govt|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-trial-key-witness-admits-working-for-govt-5599280|access-date=2026-10-10|website=Monitor|language=en}}</ref>[[:en:Advanced_Level|.]] Besigye yeeyongerayo ku yunivasite e Makerere mu 1975 gyeyafunira diguli mu by'okujanjaba abantu mu 1980<ref>{{Cite web |date=2021-01-09|title=The men running for president in 2016|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/the-men-running-for-president-in-2016-1626788|access-date=2026-10-15|website=Monitor|language=en}}</ref>. Bweyali munsiko yeeyali omujanjabi wa [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]] ow'okulusegere. Ng'ekibiina kya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] n'amaggye (NRM/A) webyajja mu buyinza mu gwolubereberye nga 26 mu 1986, yaaweebwa obwa minista omubeezi avunaanyizibwa kunsonga z'omunda ng'alina emyaka 29. Oluvannyuma yafuna ekifo kya minista omubeezi avunaanyizibwa kunsonga za pulezidenti, n'okuyigiriza wamu n'okusomesa ebikwata ku kibiina okulaba ng'abantu babeera beesiimbu gyekiri. Mu 1991, yafuuka aduumira amaggye mu [[:en:Masaka|Masaka]] mu masekati ga [[:en:Uganda|Uganda]], nga mu 1993 yaweebwa ogw'okukulira amaggye, era nga y'avunaanyizibwa ku by'entambula y'eby'amaguzi okutuuka gyebirina okukozesebwa wamu n'obwa yinginiya. Nga 7 ogwomusanvu mu 1999, Besigye yawasa [[:en:Winnie_Byanyima|Winnie Byanyima]], eyali omubaka wa palamenti, e [[:en:Nsambya|Nsambya]], Kampala.<ref>{{cite news|last1=Tumusiime|first1=James|last2=Nsigaye|first2=Sarah|title=Winnie weds Col. Besigye|newspaper=The Monitor|issue=189|pages=1–2|date=8 July 1999}}</ref> == Emirimu gye == Ng'amazze okutikirwa, Besigye yakolerako mu ddwaliro ly'e ggwanga erye Mulago<ref>{{Cite web |date=2026-07-30|title=Besigye unconscious after court collapse, says wife Byanyima|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-unconscious-after-court-collapse-says-wife-byanyima-5541176|access-date=2026-10-15|website=Monitor|language=en}}</ref>. Oluvannyuma yagenda mu buwanganguse ku mulirwano e [[:en:Kenya|Kenya]]. Bweyali eyo, yasaba akakiiko akavunaanyizibwa ku by'okwewandiisa ku by'eddagala okukola ng'omusawo, yasaba omulimu mu ddwaliro lya [[:en:Aga_Khan_University_Hospital,_Nairobi|Aga Khan Hospital]] ogwamuweebwa n'atandika okukola ng'omusawo, ate oluvannyuma ku [[:en:Kenyatta_National_Hospital|Kenyatta National Hospital]] nga gombi gali mu mu kibuga kya [[:en:Kenyan|Kenya]] ekikulu ekya [[:en:Nairobi|Nairobi]] nga tanaba kwegatta ku bayeekera ba Museveni aba [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] / amaggye (NRM/A) mu 1982<ref>{{Cite web |date=2026-07-30 |title=Besigye unconscious after court collapse, says wife Byanyima |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-unconscious-after-court-collapse-says-wife-byanyima-5541176 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> == Obulamu bwe mu by'obufuzi == Mu 1999, Besigye yakola ekiwandiiko ekirumba gavumenti kyebayita "An Insider's View of How the NRM Lost the Broad Base". Ekiwandiiko kyali kirumiriza NRM okubeera nga ekozesa eby'obufuzi okulya enguzi, n'okubeera nga yafuuka ya musajja omu nakyemalira. Besigye baamutwala mu kkooti y'amagye nga bamuvunaana okufulumya endowooza zze ku mukutu mungeri enkyamu. Oluvannyuma baategeka okukaanya mu 2000 nga muno byebaali bamuvunaana byamusonyiyibwa singa yeetonda olw'okufulumya ekiwandiiko.<ref>{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2008-11-06 |title=TODAY IN HISTORY: Besigye dossier November 6, 1999 |url=https://www.independent.co.ug/today-in-history-besigye-dossier-november-6-1999/ |access-date=2026-10-18 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref> Mu gwekumi nga 28 2000, Besigye yalangirira nga bweyali agenda okwesiimba ku Museveni mu kulonda kwa bonna okwa 2001. Yawummula okuva mu magye ga Uganda People's Defence Forces mu 2001, ng'ali kudaala lya koloneeri. Mu kakuyege we, Besigye, eyali asinga okuvuganya Museveni, yalumiriza gavumenti olw'obuli bw'enguzi obwali buyitiridde, n'asindikiriza okukomekerezebwa kw'obukulembezze bwa Museveni, bweyali agamba bwali bumazze okuwereza omugaso bwago mu nkyuka nkyuka y'eby'obufuzi bwa[[:en:Uganda|Uganda]] omwali okuleeta ebibiina by'obufuzi eby'enjawulo.<ref>{{Cite web |last=Katusiime |first=Ian |date=2019-12-10 |title=THIRTY YEARS: Museveni vs Besigye |url=https://www.independent.co.ug/thirty-years-museveni-vs-besigye/3/ |access-date=2026-10-18 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref> Yalemwa okuwangula okulonda kuno,<ref>{{Cite web |date=2021-01-09 |title=How Besigye lost 2001, 2006 election petitions |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/how-besigye-lost-2001-2006-election-petitions-1638770 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> kwebagamba nti kwaliwmu okubba obululu, obutabanguko n'okulemesa abalonzi wamu n'okubatiisatiisa. Mu gwokusatu 2001, Besigye yawaayo okusaba kwe mu kkooti enkulu baddemu okutunula mu byava mu kulonda. Akabinja k'abalamuzi bataano bakaanya 5-0 nti waliwo okubbira, naye nebasalawo 3-2, kuleme kuddibwamu.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Besigye Files Petition |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-10-18 |website=New Vision}}</ref> Mu ogwomukaaga 2001, Besigye baamusoya ebibuuzo oluvannyuma lwa poliisi okumukwata nga bamulumiriza okulya munsi ye olukwe. Gavumenti yali emulumiriza okubeera emabega w'akabinja k'ekisikirize kebaayitanga [[:en:People's_Redemption_Army|People's Redemption Army]] (PRA) akaalina amakanda mu [[:en:Democratic_Republic_of_the_Congo|Democratic Republic of the Congo]] (DRC). Abawagizi ba Besigye baagamba gavumenti yatondawo okubeerawo kw'abayekera okwonoona ekifannanyi kye mu [[:en:Ugandans|banayuganda]] n'ensi yonna.<ref>{{Cite web |date=2006-02-15 |title=Profile of main opposition leader Kiiza Besigye |url=https://www.thenewhumanitarian.org/report/58147/uganda-profile-main-opposition-leader-kiiza-besigye |access-date=2026-10-18 |website=www.thenewhumanitarian.org |language=en}}</ref> Mu gwomunaana 2001, Besigye yadduka mu ggwanga ng'agamba baali baagala kumuteeka kukalabba.<ref>{{Cite web |date=2022-02-13 |title=The grim choice of exile, jail or torture for activists |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/the-grim-choice-of-exile-jail-or-torture-for-activists--3714986 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yagamba nti yali atya okufiirwa obulamu bwe. Yabeera mu [[:en:South_Africa|South Afrika]] okumala emyaka enna, ng'eno yasigala ovumirira gavumenti ya Museveni. Besigye yakomawo mu Uganda nga 26 ogwekumi mu 2005 mukaseera akaali ak'okwewandiisa ng'omulonzi mu kulonda kwa bonna okwa 2006. Yayanirizibwa namungi w'omuntu era n'atandikirawo kakuyege, ng'ayogerako eri enkumi n'ekumi z'abawagizibe okwetoloola eggwanga. Mu 2005 ogwekuminoogumu, William Lacy Swing, eyali akulira akiikirira ekibiina ky'amawanga amagatte [[:en:United_Nations|United Nations]] mu bitundu bya Great Lakes region, omuli amawanga 10 okuli; Burundi, the Democratic Republic of the Congo (DRC), Ethiopia, Kenya, Malawi, Mozambique, Rwanda, Zambia, Tanzania ne Uganda. yakakasa okubeerawo kwa PRA, n'akayita akamu kububiinja bw'ebweru obwalina eby'okulwanyisa eby'okulwanyisa obwali bukolera mu buvanjuba bwa DRC.<ref>{{Cite web |date=2006-02-15 |title=Profile of main opposition leader Kiiza Besigye |url=https://www.thenewhumanitarian.org/report/58147/uganda-profile-main-opposition-leader-kiiza-besigye |access-date=2026-10-18 |website=www.thenewhumanitarian.org |language=en}}</ref> Kakuyege wa Besigye yayimirizibwamu mubunambiro nga 14 ogwekuminoogumu oluvannyuma lw'okukwatibwa nga bamuvunaana okulya munsi ye olukwe n'ogw'obuliisa maanyi.<ref>{{Cite web |date=2005-12-19 |title=Uganda: Respect Opposition Right to Campaign {{!}} Human Rights Watch |url=https://www.hrw.org/news/2005/12/20/uganda-respect-opposition-right-campaign |access-date=2026-10-18 |language=en}}</ref> Ogw'okulya munsi ye olukwe gwaali gwekuusa ku kibiinja kya PRA n'ogw'abayeekera ba [[:en:Lord's_Resistance_Army|Lord's Resistance Army]] abaali bamazze mu mubukiika ddyo bwa Uganda emyaka 20. Ogw'obuliisa maanyi gwaali gwekuusa ku musango gwebaali bamulumiriza mu 1997 ku eyali muwala wa mukwano gwe eyali yafa. Okukwatibwa kwe kwaviirako obwegugungo mu Kampala n'okwetoloola eggwanga. Museveni baali bamulumiriza okubeera nga yali ayogera kalebule eri omusajja eyali asinga okumuvuganya n'ekigendererwa ky'okwonoona ekifanannyi kya Besigye n'okumulemesa okwesimbawo mu kalulu ka bonna. Abantu mu ggwanga ne kumuntendera gw'ensi yonna baavaayo nebavumirira engeri Munseveni gyeyali adukanyamu emirimu, nga bamukubiriza okumuyimbula Besigye ku kakalu ka poliisi. Gavumeenti yayanukula ng'ewera enkungaana z'abantu zonna, obwegugungo, enkungaana z'ekika kyonna ezaali zeekuusa ku kukwatibwa kwa Besigye. Baayongerako nga bawera emikutu gy'amawulire okukubaganya ebirowoozo ku kukwatibwa kuno, nebatiisatiisa kampuni z'amawulire zonna nga webagya okusazaamu ebisaanyizo byazo ebizikiriza okuwereza singa bagaana okugondera okuwerebwa kuno.<ref>{{Cite web |date=2006-02-15 |title=Profile of main opposition leader Kiiza Besigye |url=https://www.thenewhumanitarian.org/report/58147/uganda-profile-main-opposition-leader-kiiza-besigye |access-date=2026-10-18 |website=www.thenewhumanitarian.org |language=en}}</ref> Nga 25 ogwekuminoogumu, kkooti ya [[:en:Uganda|Uganda]] enkulu yakiriza Besigye okuteebwa nga bw'alindirira okuwozesebwa, wabula nadizibwayo mubunaabiro mu kkomera, ng'amaggye gamulumiriza okwenyigira mu butujju n'okubeera n'eby'okulwanyisa mu bumenyi bw'amateeka.<ref>{{Cite web |date=2006-02-15 |title=Profile of main opposition leader Kiiza Besigye |url=https://www.thenewhumanitarian.org/report/58147/uganda-profile-main-opposition-leader-kiiza-besigye |access-date=2026-10-18 |website=www.thenewhumanitarian.org |language=en}}</ref> Besigye yeegaana byonna byebaali bamulumiriza era n'agamba ng'eyawumula amaggye, yali tagwanidde kuwozesebwa mu kkooti y'amaggye. Kkooti yamuta nga bw'alindirira okuwozesebwa nga 6 ogwolubereberye. Wadde nga byebaali bamuvunaana byali bikyaliwo, Besigye yalina ekirubirirwa ky'okufuuka pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] addako.<ref>{{Cite news |date=2011-04-27 |title=Uganda's Kizza Besigye freed on bail |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-13213434 |access-date=2026-10-18 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> == Okulonda kw'ogwokubbiri mu 2006 == [[:en:2006_Ugandan_general_election|Okulonda kwa bonna okwa 2006]] kwalaba FDC ng'ekibiina ekyali kivuganya, nga Besigye y'asinga okuvuganya Museveni ku bwa pulezidenti. Yeesimbawo ne Miria Kalule Obote, omukyala eyasooka okwesimbawo ku bwa pulezidenti ng'ava mu kibiina kya [[:en:Uganda_People's_Congress|Uganda People's Congress]] (UPC), Abed Bwanika talina kibiina, [[:en:John_Ssebana_Kizito|John Ssebana Kizito]] ku lwa Democratic Party ([[:en:Democratic_Party_(Uganda)|DP]]). Museveni yalondebwa ku kisanja ekirala eky'emyaka etaano ng'awangudde n'ebitundu 59 ku 100 ku bululu bweyasingisa ng'ate Besigye eyalina ebintu 37 ku 100. Besigye yeyali alumiriza ebikyamu ebyakolwa mu kulonda kuno yagaana ebyali bivuddemu. Kkooti enkulu eya [[:en:Uganda|Uganda]] yakifulumya oluvannyuma ng'okulonda kuno bwekwalimu okutiisatiisa, okutulugunya, okulemesa abantu okulonda, ne kiremya omulala. Wabula kkooti neeronda 4-3 okukiriziganya n'ebyali bivudde mu kulonda.<ref>{{Cite news |date=2006-02-25 |title=Uganda's Museveni wins election |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm |access-date=2026-10-18 |language=en-GB}}</ref> == Okulonda kw'ogw'okubiri mu 2011 n'ebyavaamu == Mu [[:en:2011_Ugandan_general_election|kulonda kwa 2011]] Besigye omulundi ogw'okusatu ogw'omudiringanwa yavuganya Yoweri Museveni eyali, aserebye okusinziira ku bululu bweyali azze afuna emabega, kuba yalemererwa okuwangula ekitundu n'ekimu. Wadde ng'okulonda baakutendereza ng'okwali okw'emirembe n'amazima mu byafaayo bya Uganda,<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm "Uganda's Museveni wins election"], ''BBC'', 25 February 2006</ref>  Besigye yalumiriza gweyali avuganya nti yakozesa okutiisatiisa n'okubba okusobola okuwangula ekisanja eky'okunna mu woofiisi. Olw'okuba yakola bubi mu kulonda kw'obwa pulezidenti mu 2011, Besigye yalagira ba memba b'ekibiina kye abaali balondeddwa mu palamenti ey'omwenda, okubigaana. Kino kyagaanibwa ababaka ba palamenti abaali bakalondebwa, nga bagamba obuwanguzi mu kulonda kuno bwali buvudde mungalo zaabwe, nga sibibyali mu za Besigye oba ez'ekibiina, ekyaleetawo obutali butebenkevu mu FDC. <ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm "Uganda's Museveni wins election"], ''BBC'', 25 February 2006</ref> Besigye yakwatibwa omulundi ogwokuna nga 28 ogwokuna bweyali atambula okugenda ku mulimu, mungeri y'okuwakanya ebeeyi y'emere n'amafuta. Baamufuuyira kamulali, <ref>{{Cite news |date=2011-05-01 |title=Uganda: Besigye vows protests will continue |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13255025 |access-date=2026-10-18 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> era poliisi neemusikambula okuva mu mmotoka ye.<ref>{{Cite news |date=2011-04-28 |title=Uganda's Kizza Besigye arrested for fourth time |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13222227 |access-date=2026-10-18 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> Eno yali entandikwa y'obwegugungo ekyavirako okwekalakaasa okwetoloola [[:en:Kampala|Kampala]], omwafiira abantu babiri ate abantu 120 nebafuna ebisago ekyaletera abalala 360 okukwatibwa.<ref>{{Cite news |last=Smith |first=David |date=2011-04-29 |title=Uganda riots reach capital as anger against President Museveni grows |url=https://www.theguardian.com/world/2011/apr/29/uganda-riots-kampala-museveni |access-date=2026-10-18 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> == Eteeka erigaana obuli bw'ebisiyaga == Besigye yawakanya okukomyawo e[[:en:Uganda_Anti-Homosexuality_Bill|teeka eryali liwakanya obuli bw'ebisiyaga mu Uganda]] mu palamenti ya [[:en:Uganda|Uganda]] ey'omwenda eryali likolebwa omubaka [[:en:David_Bahati|David Bahati]] eyali atuula emabega. Besigye okubeera nga yali awagira abali b'ebisiyaga, yali nsonga eyaletawo obutakaanya mu [[:en:Uganda|Uganda]] kuba okulya ebisiyaga musango wansi wagubeera musango mu kawaayiro k'amateeka ga Uganda<ref>{{cite web |title=Uganda's Opposition Leader: Prosecuting Homosexuality a Waste of Resources |url=http://www.care2.com/causes/ugandas-opposition-leader-prosecuting-homosexuality-a-waste-of-resources.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707210126/http://www.care2.com/causes/ugandas-opposition-leader-prosecuting-homosexuality-a-waste-of-resources.html |archive-date=7 July 2017 |access-date=16 March 2012}}</ref>. == Okukwatibwa mu 2012 == Besigye yakwatibwa nga 1 ogwekumi mu 2012 oluvannyuma lw'okwagala okwogerako eri abatembeeyi mu katale k'ewa Kiseka mu [[:en:Kampala|Kampala]], [[:en:Uganda|Uganda]]. Yatwalibwa ku kitebe kya poliisi ekikulu ekya central police station mu kibuga.<ref name="ALL">{{Cite web |title=allAfrica.com: Uganda: FDC's Kizza Besigye Arrested |url=http://allafrica.com/stories/201210011085.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20130922180144/http://allafrica.com/stories/201210011085.html |archive-date=2013-09-22 |access-date=2026-10-18 |website=allafrica.com |language=en}}</ref> Mukusooka, poliisi yali eyiye abasirikale baayo mu maka ga Besigye okumulemesa okugenda mu kabuga okubeera n'olukungaana lwe, naye yasobola okutoloka ku b'eby'okwerinda n'agenda mu kifo ekitayogerwa paka poliisi bweyamukwata ng'ali mu katale k'omu kibuga oluvannyuma lw'esaawa.<ref name="ALL" /> == Okulonda kwa 2016 == Mu [[:en:2016_Ugandan_general_election|kulonda kwa 2016,]] Besigye yaddamu okwesimabwo ku bwa pulezidenti ng'agidde mu FDC ng'avuganya abaali beesimbyeyo nga bamannyikiddwa nga Amama Mbabazi ne [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]],eyali pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] okumala emyaka 30. Besigye neera yawangulwa Museveni, ng'afunye obululu ebitundu 34 ku 100, ate Museveni n'awangulira ku bitundu 62 ku 100.<ref>{{Cite news |last=Faith Karimi,Samson Ntale,Greg Botelho |date=2016-02-20 |title=Uganda leader Museveni declared winner – despite issues, tensions {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2016/02/20/africa/uganda-election/index.html |access-date=2026-10-18 |work=CNN |language=en}}</ref> Ebyava mu kulonda kuno, yategeeza abawagizi bbe okwegugunga mungeri y'emirembe nga bawakanya ebyali bifuddemu, nga bagamba okulonda kuno kwalimu obubbi, okutiisatiisa abalonzi, okuteeka ab'oludda olwali luvuganya mu makomera, okutataganya enkungaana z'abalonzi, ebikozesebwa mukulonda byatusibwa kikerezi mu bifo gyebalondera, obululu obukyamu mu bifo gyebalondera ebitayogerwa, okuwa enguzi, ssaako n'ebintu ebirala ebyali bimenya amateeka<ref>{{Cite web |title=» My Message to The Youth of Uganda: |url=http://www.ugandadiasporap10.org/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160223023648/http://www.ugandadiasporap10.org/ |archive-date=2016-02-23 |access-date=2026-10-18 |website=www.ugandadiasporap10.org |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Uganda’s Besigye bundled into van as march planned |url=https://www.aljazeera.com/news/2016/2/22/uganda-elections-besigye-held-again-as-march-planned |access-date=2026-10-18 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> Mu ogwokutaano nga 11 mu 2016 yeerayiza ng'omukulembezze wa [[:en:Uganda|Uganda]] mu kyama ng'ebula olunaku lumu omukolo gw'okulayizibwa kwa pulezidenti [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]] okutongole kubeerewo. Yakwatibwa amaggye ga Uganda mukaseera katono nga tanagenda mukulayizibwa kwe. Oluvannyuma ennyo yatandikawo ekibiina kya "The peoples government" oba gavumenti y'abantu, n'alangirira gavumenti nga bweyali akiriza nti yeyali omuwanguzi omutuufu mu kulonda kwa 2016.<ref>https://thetowerpost.com/2019/02/15/besigye-unveils-peoples-government-cabinet-assembly/</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=3qPYdLK66Nk</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=AYfJLsmqmQQ</ref> == Okulonda kwa 2021 == Besigye yasalawo obutesimbawo ku bwa pulezidenti mu kulonda okwali kujja ng'agamba agya kukulmebera oludda oluvuganga muntegeka ‘B’ okuleetawo enkyuka kyuka mu ggwanga.<ref>https://www.newvision.co.ug/news/1535901/lose-hope-elections-dr-besigye-tumukunde-tells-ugandans</ref><ref>https://www.independent.co.ug/will-fdc-maintain-grip-on-teso-without-besigye/</ref> Agenda okwegata ne [[:en:Bobi_Wine|Bobi Wine]] eyali asinga okuvuganya Museveni amuyambe okuwangula okulonda kwa 2021.<ref>https://www.europapress.es/internacional/noticia-principal-candidato-opositor-uganda-suspende-campana-morir-guardaespaldas-manos-policia-20201228135651.html</ref> Oluvannyuma lw'okulonda kwa 2021, Besigye yatongoza ekibiina kya people's front for transition, ekibiina ekyali kyegatidde awamu n'ekirubirirwa ekimu eky'okukyusa Uganda.<ref>https://www.newvision.co.ug/articledetails/120836</ref><ref>https://www.independent.co.ug/peoples-front-for-transition-kicks-off-countrywide-mobilization/</ref><ref>https://www.independent.co.ug/peoples-front-for-transition-to-kick-off-countrywide-mobilization-next-week/</ref> == Okukwatibwa mu 2022 == Mu ogwokutaana mu 2022, Besigye yakwatibwa nga yeegugunga olw'ebeeyi y'ebintu mu Uganda eyali erinyira ku sipiidi.<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/pictorial/besigye-arrested-in-downtown-kampala-3826206</ref> Yateebwa omulamuzi wa kkooti esooka eya Buganda Road, nga bwalindirira okuwozesebwa, wabula kakwakulizo nti yali wakusasula [[:en:Ugandan_shilling|ssente za Uganda]] 30,000,000/= nga ssente z'okumweyimirira mu kooti. Mu kwegugunga ku by'ebeeyi y'ebintu eyali erinya, Besigye yagaana ekyaali kimugambiddwa, n'asaba okutwalibwa mu kkomera.<ref>https://softpower.ug/besigye-refuses-to-pay-shs30m-bail-sent-to-luzira/</ref> Banamateeka bbe nga bakulembeddwa [[:en:Erias_Lukwago|Erias Lukwago]] baasaba okukedeezebbwa kwa ssente ezaali zimusabiddwa mukweyimirirwa, ekyakirizibwa nga ekintu kyakirizibwa, nga Besigye yategezebwa okusasula 3,000,000/=.<ref>https://softpower.ug/court-revises-besigyes-bail-from-shs30m-to-shs3m/</ref> Yakirizibwa okweyimirirwa era n'avaayo mu komera. Oluvannyuma lw'enaku entono ng'atekeddwa okuva mu kkomera nga bw'alindirira okuwozesebwa mu kkooti, Besigye yaddamu okwegugunga kunguudo z'omu Kampala ekyaleetera nga [[:en:Uganda_National_Police|poliisi ya Uganda]] okumwanguyira nga n'emukwata.<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-arrested-again-for-protesting-high-commodity-prices--3848008</ref> Yakwatibwa ne munywanyi we we Samuel Lubega Makaku, nebsindikibwa mu kkomera. Okusaba kw'okweyimirirwa kwaganibwa esaawa z'ekooti zaali ziyiseeko nga banamateeka bbe balina okusaba okweyimirirwa olunaku oludako. Engeri ekkooti gyeyali yeeyisaamu yawakanyizibwa banamateeka ba Besigye abaalemerako nga bagamba gwebaali balumiriza yali akoleddwako omulamuzi eyali mubuyinza nga wayise esaawa gy'emiriu emitongole egy'e kkooti. Okusaba kwabwe okw'okweyimirirwa okwajuzibwa, wabula nekuganibwa era nekugobebwa omulamuzi w'edaala erisooka Asuman Muhumuza owa kkooti ya Buganda road ng'agamba yali teyeekakasa oba Besigye taddemu n'akola ebintu byebimu, singa anaateebwa nga yeeyimiriddwa neera.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.ntv.co.ug/ug/news/court-denies-kizza-besigye-bail-sends-him-to-luzira-3851552 |access-date=2022-11-20 |archive-date=2022-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221120200058/https://www.ntv.co.ug/ug/news/court-denies-kizza-besigye-bail-sends-him-to-luzira-3851552 |url-status=dead }}</ref> == Laba ne == * [[:en:Elections_in_Uganda|Elections in Uganda]] * [[:en:Politics_of_Uganda|Politics of Uganda]] * [[:en:Political_parties_of_Uganda|Political parties of Uganda]] == Ebijuliziddwa == [[Category:Bannabyabufuzi]] [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] [[Category:Buganda]] [[Category:Bannayuganda bannamagye]] 16tsjsuzgjg6eesju80665x0stfouy9 76899 76898 2026-10-18T09:31:19Z Ami Abdul-rahman 11993 I converted references #WUCSU26 76899 wikitext text/x-wiki [[File:Kizza Besigye.png|thumb|Kizza Besigye]]   '''Warren Kizza Besigye Kifefe yazaalibwa''' nga 22 Ogwokuna mu 1956 ng'asinga amanyiddwa nga Colonel. Dr. Kizza Besigye, [[:en:Uganda|Munayuganda]] eyakuguka by'okujanjaba abantu, munnabyabufuzi, eyaliko [[:en:Military_officer|munnamaggye]] mu [[:en:Uganda_People's_Defence_Force|Uganda People's Defence Force.]] Yaweerezaako nga pulezidenti w'ekibiina ky'ebyobufuzi ekya [[:en:Forum_for_Democratic_Change|Forum for Democratic Change]] (FDC) nga yeesimbawo ku bwa pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] mu kulonda kwa bonna mu 2001, 2006, 2011 ne 2016 wabula gyonna nga [[:en:President_of_Uganda|pulezidenti wa Uganda]] [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Kaguta Museveni]] okuva nga 26 Ogwolubereberye mu 1986 yamuwangula. Ebyaava mu kulonda kwa 2006 byawakanyizibwa mu kkooti z'amateeka, ng'era kkooti yakizuula nga bwemwalimu okukyusakyusa obululu n'okulemesa abantu okulonda. Yakkiriza okulonda okw'amangu munda mu FDC okulaba amudira mu bigere nga pulezidenti, nga kino kyaliwo nga 24 Ogwekuminoogumu mu 2012<ref>{{Cite news |date=2011-02-14|title=Uganda's Kizza Besigye - veteran opposition leader profiled|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-12431180|access-date=2025-07-28|work=BBC News|language=en-GB}}</ref>. [[Category:Pages using infobox officeholder with unknown parameters|image sizeKizza Besigye]] == Obulamu bwe ne famire == Warren Kizza Besigye Kifefe yazaalibwa mu Rwakabengo, mu munisipaali ye [[:en:Rukungiri|Rukungiri]] mu disitulikiti ye [[:en:Rukungiri|Rukungiri]] mu bukiika kkono bwabugwanjuba bwa [[:en:Uganda|Uganda]] nga 22 ogwokuna 1956. Ye mwaana ow'okubiri mu famire abya baana mukaaga, wabula bazadde be bombi baafa nga tanamaliriza kusoma pulayimale. Kitaawe yali musirikale wa poliisi. Pulayimale yagisomera ku Kinyasano Primary School ne Mbarara Junior School. Oluvannyuma yeegata ku Kitante High School gyeyatulira [[:en:Ordinary_Level|siniya ey'okuna,]] gyeyava okugenda ku [[:en:Kigezi_High_School|Kigezi High School]] mu disitulikiti ye [[:en:Kabale|Kabale]] gyeyatuulira [[:en:Advanced_Level|siniya ey'omukaaga]]<ref>{{Cite web |date=2026-09-18|title=Besigye trial: Key witness admits working for govt|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-trial-key-witness-admits-working-for-govt-5599280|access-date=2026-10-10|website=Monitor|language=en}}</ref>[[:en:Advanced_Level|.]] Besigye yeeyongerayo ku yunivasite e Makerere mu 1975 gyeyafunira diguli mu by'okujanjaba abantu mu 1980<ref>{{Cite web |date=2021-01-09|title=The men running for president in 2016|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/the-men-running-for-president-in-2016-1626788|access-date=2026-10-15|website=Monitor|language=en}}</ref>. Bweyali munsiko yeeyali omujanjabi wa [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]] ow'okulusegere. Ng'ekibiina kya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] n'amaggye (NRM/A) webyajja mu buyinza mu gwolubereberye nga 26 mu 1986, yaaweebwa obwa minista omubeezi avunaanyizibwa kunsonga z'omunda ng'alina emyaka 29. Oluvannyuma yafuna ekifo kya minista omubeezi avunaanyizibwa kunsonga za pulezidenti, n'okuyigiriza wamu n'okusomesa ebikwata ku kibiina okulaba ng'abantu babeera beesiimbu gyekiri. Mu 1991, yafuuka aduumira amaggye mu [[:en:Masaka|Masaka]] mu masekati ga [[:en:Uganda|Uganda]], nga mu 1993 yaweebwa ogw'okukulira amaggye, era nga y'avunaanyizibwa ku by'entambula y'eby'amaguzi okutuuka gyebirina okukozesebwa wamu n'obwa yinginiya. Nga 7 ogwomusanvu mu 1999, Besigye yawasa [[:en:Winnie_Byanyima|Winnie Byanyima]], eyali omubaka wa palamenti, e [[:en:Nsambya|Nsambya]], Kampala.<ref>{{cite news|last1=Tumusiime|first1=James|last2=Nsigaye|first2=Sarah|title=Winnie weds Col. Besigye|newspaper=The Monitor|issue=189|pages=1–2|date=8 July 1999}}</ref> == Emirimu gye == Ng'amazze okutikirwa, Besigye yakolerako mu ddwaliro ly'e ggwanga erye Mulago<ref>{{Cite web |date=2026-07-30|title=Besigye unconscious after court collapse, says wife Byanyima|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-unconscious-after-court-collapse-says-wife-byanyima-5541176|access-date=2026-10-15|website=Monitor|language=en}}</ref>. Oluvannyuma yagenda mu buwanganguse ku mulirwano e [[:en:Kenya|Kenya]]. Bweyali eyo, yasaba akakiiko akavunaanyizibwa ku by'okwewandiisa ku by'eddagala okukola ng'omusawo, yasaba omulimu mu ddwaliro lya [[:en:Aga_Khan_University_Hospital,_Nairobi|Aga Khan Hospital]] ogwamuweebwa n'atandika okukola ng'omusawo, ate oluvannyuma ku [[:en:Kenyatta_National_Hospital|Kenyatta National Hospital]] nga gombi gali mu mu kibuga kya [[:en:Kenyan|Kenya]] ekikulu ekya [[:en:Nairobi|Nairobi]] nga tanaba kwegatta ku bayeekera ba Museveni aba [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] / amaggye (NRM/A) mu 1982<ref>{{Cite web |date=2026-07-30 |title=Besigye unconscious after court collapse, says wife Byanyima |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-unconscious-after-court-collapse-says-wife-byanyima-5541176 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> == Obulamu bwe mu by'obufuzi == Mu 1999, Besigye yakola ekiwandiiko ekirumba gavumenti kyebayita "An Insider's View of How the NRM Lost the Broad Base". Ekiwandiiko kyali kirumiriza NRM okubeera nga ekozesa eby'obufuzi okulya enguzi, n'okubeera nga yafuuka ya musajja omu nakyemalira. Besigye baamutwala mu kkooti y'amagye nga bamuvunaana okufulumya endowooza zze ku mukutu mungeri enkyamu. Oluvannyuma baategeka okukaanya mu 2000 nga muno byebaali bamuvunaana byamusonyiyibwa singa yeetonda olw'okufulumya ekiwandiiko.<ref>{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2008-11-06 |title=TODAY IN HISTORY: Besigye dossier November 6, 1999 |url=https://www.independent.co.ug/today-in-history-besigye-dossier-november-6-1999/ |access-date=2026-10-18 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref> Mu gwekumi nga 28 2000, Besigye yalangirira nga bweyali agenda okwesiimba ku Museveni mu kulonda kwa bonna okwa 2001. Yawummula okuva mu magye ga Uganda People's Defence Forces mu 2001, ng'ali kudaala lya koloneeri. Mu kakuyege we, Besigye, eyali asinga okuvuganya Museveni, yalumiriza gavumenti olw'obuli bw'enguzi obwali buyitiridde, n'asindikiriza okukomekerezebwa kw'obukulembezze bwa Museveni, bweyali agamba bwali bumazze okuwereza omugaso bwago mu nkyuka nkyuka y'eby'obufuzi bwa[[:en:Uganda|Uganda]] omwali okuleeta ebibiina by'obufuzi eby'enjawulo.<ref>{{Cite web |last=Katusiime |first=Ian |date=2019-12-10 |title=THIRTY YEARS: Museveni vs Besigye |url=https://www.independent.co.ug/thirty-years-museveni-vs-besigye/3/ |access-date=2026-10-18 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref> Yalemwa okuwangula okulonda kuno,<ref>{{Cite web |date=2021-01-09 |title=How Besigye lost 2001, 2006 election petitions |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/how-besigye-lost-2001-2006-election-petitions-1638770 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> kwebagamba nti kwaliwmu okubba obululu, obutabanguko n'okulemesa abalonzi wamu n'okubatiisatiisa. Mu gwokusatu 2001, Besigye yawaayo okusaba kwe mu kkooti enkulu baddemu okutunula mu byava mu kulonda. Akabinja k'abalamuzi bataano bakaanya 5-0 nti waliwo okubbira, naye nebasalawo 3-2, kuleme kuddibwamu.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Besigye Files Petition |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-10-18 |website=New Vision}}</ref> Mu ogwomukaaga 2001, Besigye baamusoya ebibuuzo oluvannyuma lwa poliisi okumukwata nga bamulumiriza okulya munsi ye olukwe. Gavumenti yali emulumiriza okubeera emabega w'akabinja k'ekisikirize kebaayitanga [[:en:People's_Redemption_Army|People's Redemption Army]] (PRA) akaalina amakanda mu [[:en:Democratic_Republic_of_the_Congo|Democratic Republic of the Congo]] (DRC). Abawagizi ba Besigye baagamba gavumenti yatondawo okubeerawo kw'abayekera okwonoona ekifannanyi kye mu [[:en:Ugandans|banayuganda]] n'ensi yonna.<ref>{{Cite web |date=2006-02-15 |title=Profile of main opposition leader Kiiza Besigye |url=https://www.thenewhumanitarian.org/report/58147/uganda-profile-main-opposition-leader-kiiza-besigye |access-date=2026-10-18 |website=www.thenewhumanitarian.org |language=en}}</ref> Mu gwomunaana 2001, Besigye yadduka mu ggwanga ng'agamba baali baagala kumuteeka kukalabba.<ref>{{Cite web |date=2022-02-13 |title=The grim choice of exile, jail or torture for activists |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/the-grim-choice-of-exile-jail-or-torture-for-activists--3714986 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yagamba nti yali atya okufiirwa obulamu bwe. Yabeera mu [[:en:South_Africa|South Afrika]] okumala emyaka enna, ng'eno yasigala ovumirira gavumenti ya Museveni. Besigye yakomawo mu Uganda nga 26 ogwekumi mu 2005 mukaseera akaali ak'okwewandiisa ng'omulonzi mu kulonda kwa bonna okwa 2006. Yayanirizibwa namungi w'omuntu era n'atandikirawo kakuyege, ng'ayogerako eri enkumi n'ekumi z'abawagizibe okwetoloola eggwanga. Mu 2005 ogwekuminoogumu, William Lacy Swing, eyali akulira akiikirira ekibiina ky'amawanga amagatte [[:en:United_Nations|United Nations]] mu bitundu bya Great Lakes region, omuli amawanga 10 okuli; Burundi, the Democratic Republic of the Congo (DRC), Ethiopia, Kenya, Malawi, Mozambique, Rwanda, Zambia, Tanzania ne Uganda. yakakasa okubeerawo kwa PRA, n'akayita akamu kububiinja bw'ebweru obwalina eby'okulwanyisa eby'okulwanyisa obwali bukolera mu buvanjuba bwa DRC.<ref>{{Cite web |date=2006-02-15 |title=Profile of main opposition leader Kiiza Besigye |url=https://www.thenewhumanitarian.org/report/58147/uganda-profile-main-opposition-leader-kiiza-besigye |access-date=2026-10-18 |website=www.thenewhumanitarian.org |language=en}}</ref> Kakuyege wa Besigye yayimirizibwamu mubunambiro nga 14 ogwekuminoogumu oluvannyuma lw'okukwatibwa nga bamuvunaana okulya munsi ye olukwe n'ogw'obuliisa maanyi.<ref>{{Cite web |date=2005-12-19 |title=Uganda: Respect Opposition Right to Campaign {{!}} Human Rights Watch |url=https://www.hrw.org/news/2005/12/20/uganda-respect-opposition-right-campaign |access-date=2026-10-18 |language=en}}</ref> Ogw'okulya munsi ye olukwe gwaali gwekuusa ku kibiinja kya PRA n'ogw'abayeekera ba [[:en:Lord's_Resistance_Army|Lord's Resistance Army]] abaali bamazze mu mubukiika ddyo bwa Uganda emyaka 20. Ogw'obuliisa maanyi gwaali gwekuusa ku musango gwebaali bamulumiriza mu 1997 ku eyali muwala wa mukwano gwe eyali yafa. Okukwatibwa kwe kwaviirako obwegugungo mu Kampala n'okwetoloola eggwanga. Museveni baali bamulumiriza okubeera nga yali ayogera kalebule eri omusajja eyali asinga okumuvuganya n'ekigendererwa ky'okwonoona ekifanannyi kya Besigye n'okumulemesa okwesimbawo mu kalulu ka bonna. Abantu mu ggwanga ne kumuntendera gw'ensi yonna baavaayo nebavumirira engeri Munseveni gyeyali adukanyamu emirimu, nga bamukubiriza okumuyimbula Besigye ku kakalu ka poliisi. Gavumeenti yayanukula ng'ewera enkungaana z'abantu zonna, obwegugungo, enkungaana z'ekika kyonna ezaali zeekuusa ku kukwatibwa kwa Besigye. Baayongerako nga bawera emikutu gy'amawulire okukubaganya ebirowoozo ku kukwatibwa kuno, nebatiisatiisa kampuni z'amawulire zonna nga webagya okusazaamu ebisaanyizo byazo ebizikiriza okuwereza singa bagaana okugondera okuwerebwa kuno.<ref>{{Cite web |date=2006-02-15 |title=Profile of main opposition leader Kiiza Besigye |url=https://www.thenewhumanitarian.org/report/58147/uganda-profile-main-opposition-leader-kiiza-besigye |access-date=2026-10-18 |website=www.thenewhumanitarian.org |language=en}}</ref> Nga 25 ogwekuminoogumu, kkooti ya [[:en:Uganda|Uganda]] enkulu yakiriza Besigye okuteebwa nga bw'alindirira okuwozesebwa, wabula nadizibwayo mubunaabiro mu kkomera, ng'amaggye gamulumiriza okwenyigira mu butujju n'okubeera n'eby'okulwanyisa mu bumenyi bw'amateeka.<ref>{{Cite web |date=2006-02-15 |title=Profile of main opposition leader Kiiza Besigye |url=https://www.thenewhumanitarian.org/report/58147/uganda-profile-main-opposition-leader-kiiza-besigye |access-date=2026-10-18 |website=www.thenewhumanitarian.org |language=en}}</ref> Besigye yeegaana byonna byebaali bamulumiriza era n'agamba ng'eyawumula amaggye, yali tagwanidde kuwozesebwa mu kkooti y'amaggye. Kkooti yamuta nga bw'alindirira okuwozesebwa nga 6 ogwolubereberye. Wadde nga byebaali bamuvunaana byali bikyaliwo, Besigye yalina ekirubirirwa ky'okufuuka pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] addako.<ref>{{Cite news |date=2011-04-27 |title=Uganda's Kizza Besigye freed on bail |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-13213434 |access-date=2026-10-18 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> == Okulonda kw'ogwokubbiri mu 2006 == [[:en:2006_Ugandan_general_election|Okulonda kwa bonna okwa 2006]] kwalaba FDC ng'ekibiina ekyali kivuganya, nga Besigye y'asinga okuvuganya Museveni ku bwa pulezidenti. Yeesimbawo ne Miria Kalule Obote, omukyala eyasooka okwesimbawo ku bwa pulezidenti ng'ava mu kibiina kya [[:en:Uganda_People's_Congress|Uganda People's Congress]] (UPC), Abed Bwanika talina kibiina, [[:en:John_Ssebana_Kizito|John Ssebana Kizito]] ku lwa Democratic Party ([[:en:Democratic_Party_(Uganda)|DP]]). Museveni yalondebwa ku kisanja ekirala eky'emyaka etaano ng'awangudde n'ebitundu 59 ku 100 ku bululu bweyasingisa ng'ate Besigye eyalina ebintu 37 ku 100. Besigye yeyali alumiriza ebikyamu ebyakolwa mu kulonda kuno yagaana ebyali bivuddemu. Kkooti enkulu eya [[:en:Uganda|Uganda]] yakifulumya oluvannyuma ng'okulonda kuno bwekwalimu okutiisatiisa, okutulugunya, okulemesa abantu okulonda, ne kiremya omulala. Wabula kkooti neeronda 4-3 okukiriziganya n'ebyali bivudde mu kulonda.<ref>{{Cite news |date=2006-02-25 |title=Uganda's Museveni wins election |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm |access-date=2026-10-18 |language=en-GB}}</ref> == Okulonda kw'ogw'okubiri mu 2011 n'ebyavaamu == Mu [[:en:2011_Ugandan_general_election|kulonda kwa 2011]] Besigye omulundi ogw'okusatu ogw'omudiringanwa yavuganya Yoweri Museveni eyali, aserebye okusinziira ku bululu bweyali azze afuna emabega, kuba yalemererwa okuwangula ekitundu n'ekimu. Wadde ng'okulonda baakutendereza ng'okwali okw'emirembe n'amazima mu byafaayo bya Uganda,<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm "Uganda's Museveni wins election"], ''BBC'', 25 February 2006</ref>  Besigye yalumiriza gweyali avuganya nti yakozesa okutiisatiisa n'okubba okusobola okuwangula ekisanja eky'okunna mu woofiisi. Olw'okuba yakola bubi mu kulonda kw'obwa pulezidenti mu 2011, Besigye yalagira ba memba b'ekibiina kye abaali balondeddwa mu palamenti ey'omwenda, okubigaana. Kino kyagaanibwa ababaka ba palamenti abaali bakalondebwa, nga bagamba obuwanguzi mu kulonda kuno bwali buvudde mungalo zaabwe, nga sibibyali mu za Besigye oba ez'ekibiina, ekyaleetawo obutali butebenkevu mu FDC. <ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm "Uganda's Museveni wins election"], ''BBC'', 25 February 2006</ref> Besigye yakwatibwa omulundi ogwokuna nga 28 ogwokuna bweyali atambula okugenda ku mulimu, mungeri y'okuwakanya ebeeyi y'emere n'amafuta. Baamufuuyira kamulali, <ref>{{Cite news |date=2011-05-01 |title=Uganda: Besigye vows protests will continue |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13255025 |access-date=2026-10-18 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> era poliisi neemusikambula okuva mu mmotoka ye.<ref>{{Cite news |date=2011-04-28 |title=Uganda's Kizza Besigye arrested for fourth time |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13222227 |access-date=2026-10-18 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> Eno yali entandikwa y'obwegugungo ekyavirako okwekalakaasa okwetoloola [[:en:Kampala|Kampala]], omwafiira abantu babiri ate abantu 120 nebafuna ebisago ekyaletera abalala 360 okukwatibwa.<ref>{{Cite news |last=Smith |first=David |date=2011-04-29 |title=Uganda riots reach capital as anger against President Museveni grows |url=https://www.theguardian.com/world/2011/apr/29/uganda-riots-kampala-museveni |access-date=2026-10-18 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> == Eteeka erigaana obuli bw'ebisiyaga == Besigye yawakanya okukomyawo e[[:en:Uganda_Anti-Homosexuality_Bill|teeka eryali liwakanya obuli bw'ebisiyaga mu Uganda]] mu palamenti ya [[:en:Uganda|Uganda]] ey'omwenda eryali likolebwa omubaka [[:en:David_Bahati|David Bahati]] eyali atuula emabega. Besigye okubeera nga yali awagira abali b'ebisiyaga, yali nsonga eyaletawo obutakaanya mu [[:en:Uganda|Uganda]] kuba okulya ebisiyaga musango wansi wagubeera musango mu kawaayiro k'amateeka ga Uganda<ref>{{cite web |title=Uganda's Opposition Leader: Prosecuting Homosexuality a Waste of Resources |url=http://www.care2.com/causes/ugandas-opposition-leader-prosecuting-homosexuality-a-waste-of-resources.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707210126/http://www.care2.com/causes/ugandas-opposition-leader-prosecuting-homosexuality-a-waste-of-resources.html |archive-date=7 July 2017 |access-date=16 March 2012}}</ref>. == Okukwatibwa mu 2012 == Besigye yakwatibwa nga 1 ogwekumi mu 2012 oluvannyuma lw'okwagala okwogerako eri abatembeeyi mu katale k'ewa Kiseka mu [[:en:Kampala|Kampala]], [[:en:Uganda|Uganda]]. Yatwalibwa ku kitebe kya poliisi ekikulu ekya central police station mu kibuga.<ref name="ALL">{{Cite web |title=allAfrica.com: Uganda: FDC's Kizza Besigye Arrested |url=http://allafrica.com/stories/201210011085.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20130922180144/http://allafrica.com/stories/201210011085.html |archive-date=2013-09-22 |access-date=2026-10-18 |website=allafrica.com |language=en}}</ref> Mukusooka, poliisi yali eyiye abasirikale baayo mu maka ga Besigye okumulemesa okugenda mu kabuga okubeera n'olukungaana lwe, naye yasobola okutoloka ku b'eby'okwerinda n'agenda mu kifo ekitayogerwa paka poliisi bweyamukwata ng'ali mu katale k'omu kibuga oluvannyuma lw'esaawa.<ref name="ALL" /> == Okulonda kwa 2016 == Mu [[:en:2016_Ugandan_general_election|kulonda kwa 2016,]] Besigye yaddamu okwesimabwo ku bwa pulezidenti ng'agidde mu FDC ng'avuganya abaali beesimbyeyo nga bamannyikiddwa nga Amama Mbabazi ne [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]],eyali pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] okumala emyaka 30. Besigye neera yawangulwa Museveni, ng'afunye obululu ebitundu 34 ku 100, ate Museveni n'awangulira ku bitundu 62 ku 100.<ref>{{Cite news |last=Faith Karimi,Samson Ntale,Greg Botelho |date=2016-02-20 |title=Uganda leader Museveni declared winner – despite issues, tensions {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2016/02/20/africa/uganda-election/index.html |access-date=2026-10-18 |work=CNN |language=en}}</ref> Ebyava mu kulonda kuno, yategeeza abawagizi bbe okwegugunga mungeri y'emirembe nga bawakanya ebyali bifuddemu, nga bagamba okulonda kuno kwalimu obubbi, okutiisatiisa abalonzi, okuteeka ab'oludda olwali luvuganya mu makomera, okutataganya enkungaana z'abalonzi, ebikozesebwa mukulonda byatusibwa kikerezi mu bifo gyebalondera, obululu obukyamu mu bifo gyebalondera ebitayogerwa, okuwa enguzi, ssaako n'ebintu ebirala ebyali bimenya amateeka<ref>{{Cite web |title=» My Message to The Youth of Uganda: |url=http://www.ugandadiasporap10.org/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160223023648/http://www.ugandadiasporap10.org/ |archive-date=2016-02-23 |access-date=2026-10-18 |website=www.ugandadiasporap10.org |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Uganda’s Besigye bundled into van as march planned |url=https://www.aljazeera.com/news/2016/2/22/uganda-elections-besigye-held-again-as-march-planned |access-date=2026-10-18 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> Mu ogwokutaano nga 11 mu 2016 yeerayiza ng'omukulembezze wa [[:en:Uganda|Uganda]] mu kyama ng'ebula olunaku lumu omukolo gw'okulayizibwa kwa pulezidenti [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]] okutongole kubeerewo. Yakwatibwa amaggye ga Uganda mukaseera katono nga tanagenda mukulayizibwa kwe. Oluvannyuma ennyo yatandikawo ekibiina kya "The peoples government" oba gavumenti y'abantu, n'alangirira gavumenti nga bweyali akiriza nti yeyali omuwanguzi omutuufu mu kulonda kwa 2016.<ref>{{Cite web |last=Kayigwa |first=Moses |date=2019-02-15 |title=Besigye Unveils 'People's Government' Cabinet, Assembly |url=https://thetowerpost.com/2019/02/15/besigye-unveils-peoples-government-cabinet-assembly/ |access-date=2026-10-18 |website=TowerPostNews |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=NTVUganda |date=2021-09-16 |title=The People’s Government has run its course - Besigye |url=https://www.youtube.com/watch?v=3qPYdLK66Nk |access-date=2026-10-18}}</ref> == Okulonda kwa 2021 == Besigye yasalawo obutesimbawo ku bwa pulezidenti mu kulonda okwali kujja ng'agamba agya kukulmebera oludda oluvuganga muntegeka ‘B’ okuleetawo enkyuka kyuka mu ggwanga.<ref>https://www.newvision.co.ug/news/1535901/lose-hope-elections-dr-besigye-tumukunde-tells-ugandans</ref><ref>https://www.independent.co.ug/will-fdc-maintain-grip-on-teso-without-besigye/</ref> Agenda okwegata ne [[:en:Bobi_Wine|Bobi Wine]] eyali asinga okuvuganya Museveni amuyambe okuwangula okulonda kwa 2021.<ref>https://www.europapress.es/internacional/noticia-principal-candidato-opositor-uganda-suspende-campana-morir-guardaespaldas-manos-policia-20201228135651.html</ref> Oluvannyuma lw'okulonda kwa 2021, Besigye yatongoza ekibiina kya people's front for transition, ekibiina ekyali kyegatidde awamu n'ekirubirirwa ekimu eky'okukyusa Uganda.<ref>https://www.newvision.co.ug/articledetails/120836</ref><ref>https://www.independent.co.ug/peoples-front-for-transition-kicks-off-countrywide-mobilization/</ref><ref>https://www.independent.co.ug/peoples-front-for-transition-to-kick-off-countrywide-mobilization-next-week/</ref> == Okukwatibwa mu 2022 == Mu ogwokutaana mu 2022, Besigye yakwatibwa nga yeegugunga olw'ebeeyi y'ebintu mu Uganda eyali erinyira ku sipiidi.<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/pictorial/besigye-arrested-in-downtown-kampala-3826206</ref> Yateebwa omulamuzi wa kkooti esooka eya Buganda Road, nga bwalindirira okuwozesebwa, wabula kakwakulizo nti yali wakusasula [[:en:Ugandan_shilling|ssente za Uganda]] 30,000,000/= nga ssente z'okumweyimirira mu kooti. Mu kwegugunga ku by'ebeeyi y'ebintu eyali erinya, Besigye yagaana ekyaali kimugambiddwa, n'asaba okutwalibwa mu kkomera.<ref>https://softpower.ug/besigye-refuses-to-pay-shs30m-bail-sent-to-luzira/</ref> Banamateeka bbe nga bakulembeddwa [[:en:Erias_Lukwago|Erias Lukwago]] baasaba okukedeezebbwa kwa ssente ezaali zimusabiddwa mukweyimirirwa, ekyakirizibwa nga ekintu kyakirizibwa, nga Besigye yategezebwa okusasula 3,000,000/=.<ref>https://softpower.ug/court-revises-besigyes-bail-from-shs30m-to-shs3m/</ref> Yakirizibwa okweyimirirwa era n'avaayo mu komera. Oluvannyuma lw'enaku entono ng'atekeddwa okuva mu kkomera nga bw'alindirira okuwozesebwa mu kkooti, Besigye yaddamu okwegugunga kunguudo z'omu Kampala ekyaleetera nga [[:en:Uganda_National_Police|poliisi ya Uganda]] okumwanguyira nga n'emukwata.<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-arrested-again-for-protesting-high-commodity-prices--3848008</ref> Yakwatibwa ne munywanyi we we Samuel Lubega Makaku, nebsindikibwa mu kkomera. Okusaba kw'okweyimirirwa kwaganibwa esaawa z'ekooti zaali ziyiseeko nga banamateeka bbe balina okusaba okweyimirirwa olunaku oludako. Engeri ekkooti gyeyali yeeyisaamu yawakanyizibwa banamateeka ba Besigye abaalemerako nga bagamba gwebaali balumiriza yali akoleddwako omulamuzi eyali mubuyinza nga wayise esaawa gy'emiriu emitongole egy'e kkooti. Okusaba kwabwe okw'okweyimirirwa okwajuzibwa, wabula nekuganibwa era nekugobebwa omulamuzi w'edaala erisooka Asuman Muhumuza owa kkooti ya Buganda road ng'agamba yali teyeekakasa oba Besigye taddemu n'akola ebintu byebimu, singa anaateebwa nga yeeyimiriddwa neera.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.ntv.co.ug/ug/news/court-denies-kizza-besigye-bail-sends-him-to-luzira-3851552 |access-date=2022-11-20 |archive-date=2022-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221120200058/https://www.ntv.co.ug/ug/news/court-denies-kizza-besigye-bail-sends-him-to-luzira-3851552 |url-status=dead }}</ref> == Laba ne == * [[:en:Elections_in_Uganda|Elections in Uganda]] * [[:en:Politics_of_Uganda|Politics of Uganda]] * [[:en:Political_parties_of_Uganda|Political parties of Uganda]] == Ebijuliziddwa == [[Category:Bannabyabufuzi]] [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] [[Category:Buganda]] [[Category:Bannayuganda bannamagye]] tgeeq2yl2rjgjjvdij7nwy2u0mvejdg 76900 76899 2026-10-18T09:43:46Z Ami Abdul-rahman 11993 I converted references #WUCSU26 76900 wikitext text/x-wiki [[File:Kizza Besigye.png|thumb|Kizza Besigye]]   '''Warren Kizza Besigye Kifefe yazaalibwa''' nga 22 Ogwokuna mu 1956 ng'asinga amanyiddwa nga Colonel. Dr. Kizza Besigye, [[:en:Uganda|Munayuganda]] eyakuguka by'okujanjaba abantu, munnabyabufuzi, eyaliko [[:en:Military_officer|munnamaggye]] mu [[:en:Uganda_People's_Defence_Force|Uganda People's Defence Force.]] Yaweerezaako nga pulezidenti w'ekibiina ky'ebyobufuzi ekya [[:en:Forum_for_Democratic_Change|Forum for Democratic Change]] (FDC) nga yeesimbawo ku bwa pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] mu kulonda kwa bonna mu 2001, 2006, 2011 ne 2016 wabula gyonna nga [[:en:President_of_Uganda|pulezidenti wa Uganda]] [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Kaguta Museveni]] okuva nga 26 Ogwolubereberye mu 1986 yamuwangula. Ebyaava mu kulonda kwa 2006 byawakanyizibwa mu kkooti z'amateeka, ng'era kkooti yakizuula nga bwemwalimu okukyusakyusa obululu n'okulemesa abantu okulonda. Yakkiriza okulonda okw'amangu munda mu FDC okulaba amudira mu bigere nga pulezidenti, nga kino kyaliwo nga 24 Ogwekuminoogumu mu 2012<ref>{{Cite news |date=2011-02-14|title=Uganda's Kizza Besigye - veteran opposition leader profiled|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-12431180|access-date=2025-07-28|work=BBC News|language=en-GB}}</ref>. [[Category:Pages using infobox officeholder with unknown parameters|image sizeKizza Besigye]] == Obulamu bwe ne famire == Warren Kizza Besigye Kifefe yazaalibwa mu Rwakabengo, mu munisipaali ye [[:en:Rukungiri|Rukungiri]] mu disitulikiti ye [[:en:Rukungiri|Rukungiri]] mu bukiika kkono bwabugwanjuba bwa [[:en:Uganda|Uganda]] nga 22 ogwokuna 1956. Ye mwaana ow'okubiri mu famire abya baana mukaaga, wabula bazadde be bombi baafa nga tanamaliriza kusoma pulayimale. Kitaawe yali musirikale wa poliisi. Pulayimale yagisomera ku Kinyasano Primary School ne Mbarara Junior School. Oluvannyuma yeegata ku Kitante High School gyeyatulira [[:en:Ordinary_Level|siniya ey'okuna,]] gyeyava okugenda ku [[:en:Kigezi_High_School|Kigezi High School]] mu disitulikiti ye [[:en:Kabale|Kabale]] gyeyatuulira [[:en:Advanced_Level|siniya ey'omukaaga]]<ref>{{Cite web |date=2026-09-18|title=Besigye trial: Key witness admits working for govt|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-trial-key-witness-admits-working-for-govt-5599280|access-date=2026-10-10|website=Monitor|language=en}}</ref>[[:en:Advanced_Level|.]] Besigye yeeyongerayo ku yunivasite e Makerere mu 1975 gyeyafunira diguli mu by'okujanjaba abantu mu 1980<ref>{{Cite web |date=2021-01-09|title=The men running for president in 2016|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/the-men-running-for-president-in-2016-1626788|access-date=2026-10-15|website=Monitor|language=en}}</ref>. Bweyali munsiko yeeyali omujanjabi wa [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]] ow'okulusegere. Ng'ekibiina kya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] n'amaggye (NRM/A) webyajja mu buyinza mu gwolubereberye nga 26 mu 1986, yaaweebwa obwa minista omubeezi avunaanyizibwa kunsonga z'omunda ng'alina emyaka 29. Oluvannyuma yafuna ekifo kya minista omubeezi avunaanyizibwa kunsonga za pulezidenti, n'okuyigiriza wamu n'okusomesa ebikwata ku kibiina okulaba ng'abantu babeera beesiimbu gyekiri. Mu 1991, yafuuka aduumira amaggye mu [[:en:Masaka|Masaka]] mu masekati ga [[:en:Uganda|Uganda]], nga mu 1993 yaweebwa ogw'okukulira amaggye, era nga y'avunaanyizibwa ku by'entambula y'eby'amaguzi okutuuka gyebirina okukozesebwa wamu n'obwa yinginiya. Nga 7 ogwomusanvu mu 1999, Besigye yawasa [[:en:Winnie_Byanyima|Winnie Byanyima]], eyali omubaka wa palamenti, e [[:en:Nsambya|Nsambya]], Kampala.<ref>{{cite news|last1=Tumusiime|first1=James|last2=Nsigaye|first2=Sarah|title=Winnie weds Col. Besigye|newspaper=The Monitor|issue=189|pages=1–2|date=8 July 1999}}</ref> == Emirimu gye == Ng'amazze okutikirwa, Besigye yakolerako mu ddwaliro ly'e ggwanga erye Mulago<ref>{{Cite web |date=2026-07-30|title=Besigye unconscious after court collapse, says wife Byanyima|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-unconscious-after-court-collapse-says-wife-byanyima-5541176|access-date=2026-10-15|website=Monitor|language=en}}</ref>. Oluvannyuma yagenda mu buwanganguse ku mulirwano e [[:en:Kenya|Kenya]]. Bweyali eyo, yasaba akakiiko akavunaanyizibwa ku by'okwewandiisa ku by'eddagala okukola ng'omusawo, yasaba omulimu mu ddwaliro lya [[:en:Aga_Khan_University_Hospital,_Nairobi|Aga Khan Hospital]] ogwamuweebwa n'atandika okukola ng'omusawo, ate oluvannyuma ku [[:en:Kenyatta_National_Hospital|Kenyatta National Hospital]] nga gombi gali mu mu kibuga kya [[:en:Kenyan|Kenya]] ekikulu ekya [[:en:Nairobi|Nairobi]] nga tanaba kwegatta ku bayeekera ba Museveni aba [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] / amaggye (NRM/A) mu 1982<ref>{{Cite web |date=2026-07-30 |title=Besigye unconscious after court collapse, says wife Byanyima |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-unconscious-after-court-collapse-says-wife-byanyima-5541176 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> == Obulamu bwe mu by'obufuzi == Mu 1999, Besigye yakola ekiwandiiko ekirumba gavumenti kyebayita "An Insider's View of How the NRM Lost the Broad Base". Ekiwandiiko kyali kirumiriza NRM okubeera nga ekozesa eby'obufuzi okulya enguzi, n'okubeera nga yafuuka ya musajja omu nakyemalira. Besigye baamutwala mu kkooti y'amagye nga bamuvunaana okufulumya endowooza zze ku mukutu mungeri enkyamu. Oluvannyuma baategeka okukaanya mu 2000 nga muno byebaali bamuvunaana byamusonyiyibwa singa yeetonda olw'okufulumya ekiwandiiko.<ref>{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2008-11-06 |title=TODAY IN HISTORY: Besigye dossier November 6, 1999 |url=https://www.independent.co.ug/today-in-history-besigye-dossier-november-6-1999/ |access-date=2026-10-18 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref> Mu gwekumi nga 28 2000, Besigye yalangirira nga bweyali agenda okwesiimba ku Museveni mu kulonda kwa bonna okwa 2001. Yawummula okuva mu magye ga Uganda People's Defence Forces mu 2001, ng'ali kudaala lya koloneeri. Mu kakuyege we, Besigye, eyali asinga okuvuganya Museveni, yalumiriza gavumenti olw'obuli bw'enguzi obwali buyitiridde, n'asindikiriza okukomekerezebwa kw'obukulembezze bwa Museveni, bweyali agamba bwali bumazze okuwereza omugaso bwago mu nkyuka nkyuka y'eby'obufuzi bwa[[:en:Uganda|Uganda]] omwali okuleeta ebibiina by'obufuzi eby'enjawulo.<ref>{{Cite web |last=Katusiime |first=Ian |date=2019-12-10 |title=THIRTY YEARS: Museveni vs Besigye |url=https://www.independent.co.ug/thirty-years-museveni-vs-besigye/3/ |access-date=2026-10-18 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref> Yalemwa okuwangula okulonda kuno,<ref>{{Cite web |date=2021-01-09 |title=How Besigye lost 2001, 2006 election petitions |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/how-besigye-lost-2001-2006-election-petitions-1638770 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> kwebagamba nti kwaliwmu okubba obululu, obutabanguko n'okulemesa abalonzi wamu n'okubatiisatiisa. Mu gwokusatu 2001, Besigye yawaayo okusaba kwe mu kkooti enkulu baddemu okutunula mu byava mu kulonda. Akabinja k'abalamuzi bataano bakaanya 5-0 nti waliwo okubbira, naye nebasalawo 3-2, kuleme kuddibwamu.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Besigye Files Petition |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-10-18 |website=New Vision}}</ref> Mu ogwomukaaga 2001, Besigye baamusoya ebibuuzo oluvannyuma lwa poliisi okumukwata nga bamulumiriza okulya munsi ye olukwe. Gavumenti yali emulumiriza okubeera emabega w'akabinja k'ekisikirize kebaayitanga [[:en:People's_Redemption_Army|People's Redemption Army]] (PRA) akaalina amakanda mu [[:en:Democratic_Republic_of_the_Congo|Democratic Republic of the Congo]] (DRC). Abawagizi ba Besigye baagamba gavumenti yatondawo okubeerawo kw'abayekera okwonoona ekifannanyi kye mu [[:en:Ugandans|banayuganda]] n'ensi yonna.<ref>{{Cite web |date=2006-02-15 |title=Profile of main opposition leader Kiiza Besigye |url=https://www.thenewhumanitarian.org/report/58147/uganda-profile-main-opposition-leader-kiiza-besigye |access-date=2026-10-18 |website=www.thenewhumanitarian.org |language=en}}</ref> Mu gwomunaana 2001, Besigye yadduka mu ggwanga ng'agamba baali baagala kumuteeka kukalabba.<ref>{{Cite web |date=2022-02-13 |title=The grim choice of exile, jail or torture for activists |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/the-grim-choice-of-exile-jail-or-torture-for-activists--3714986 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yagamba nti yali atya okufiirwa obulamu bwe. Yabeera mu [[:en:South_Africa|South Afrika]] okumala emyaka enna, ng'eno yasigala ovumirira gavumenti ya Museveni. Besigye yakomawo mu Uganda nga 26 ogwekumi mu 2005 mukaseera akaali ak'okwewandiisa ng'omulonzi mu kulonda kwa bonna okwa 2006. Yayanirizibwa namungi w'omuntu era n'atandikirawo kakuyege, ng'ayogerako eri enkumi n'ekumi z'abawagizibe okwetoloola eggwanga. Mu 2005 ogwekuminoogumu, William Lacy Swing, eyali akulira akiikirira ekibiina ky'amawanga amagatte [[:en:United_Nations|United Nations]] mu bitundu bya Great Lakes region, omuli amawanga 10 okuli; Burundi, the Democratic Republic of the Congo (DRC), Ethiopia, Kenya, Malawi, Mozambique, Rwanda, Zambia, Tanzania ne Uganda. yakakasa okubeerawo kwa PRA, n'akayita akamu kububiinja bw'ebweru obwalina eby'okulwanyisa eby'okulwanyisa obwali bukolera mu buvanjuba bwa DRC.<ref>{{Cite web |date=2006-02-15 |title=Profile of main opposition leader Kiiza Besigye |url=https://www.thenewhumanitarian.org/report/58147/uganda-profile-main-opposition-leader-kiiza-besigye |access-date=2026-10-18 |website=www.thenewhumanitarian.org |language=en}}</ref> Kakuyege wa Besigye yayimirizibwamu mubunambiro nga 14 ogwekuminoogumu oluvannyuma lw'okukwatibwa nga bamuvunaana okulya munsi ye olukwe n'ogw'obuliisa maanyi.<ref>{{Cite web |date=2005-12-19 |title=Uganda: Respect Opposition Right to Campaign {{!}} Human Rights Watch |url=https://www.hrw.org/news/2005/12/20/uganda-respect-opposition-right-campaign |access-date=2026-10-18 |language=en}}</ref> Ogw'okulya munsi ye olukwe gwaali gwekuusa ku kibiinja kya PRA n'ogw'abayeekera ba [[:en:Lord's_Resistance_Army|Lord's Resistance Army]] abaali bamazze mu mubukiika ddyo bwa Uganda emyaka 20. Ogw'obuliisa maanyi gwaali gwekuusa ku musango gwebaali bamulumiriza mu 1997 ku eyali muwala wa mukwano gwe eyali yafa. Okukwatibwa kwe kwaviirako obwegugungo mu Kampala n'okwetoloola eggwanga. Museveni baali bamulumiriza okubeera nga yali ayogera kalebule eri omusajja eyali asinga okumuvuganya n'ekigendererwa ky'okwonoona ekifanannyi kya Besigye n'okumulemesa okwesimbawo mu kalulu ka bonna. Abantu mu ggwanga ne kumuntendera gw'ensi yonna baavaayo nebavumirira engeri Munseveni gyeyali adukanyamu emirimu, nga bamukubiriza okumuyimbula Besigye ku kakalu ka poliisi. Gavumeenti yayanukula ng'ewera enkungaana z'abantu zonna, obwegugungo, enkungaana z'ekika kyonna ezaali zeekuusa ku kukwatibwa kwa Besigye. Baayongerako nga bawera emikutu gy'amawulire okukubaganya ebirowoozo ku kukwatibwa kuno, nebatiisatiisa kampuni z'amawulire zonna nga webagya okusazaamu ebisaanyizo byazo ebizikiriza okuwereza singa bagaana okugondera okuwerebwa kuno.<ref>{{Cite web |date=2006-02-15 |title=Profile of main opposition leader Kiiza Besigye |url=https://www.thenewhumanitarian.org/report/58147/uganda-profile-main-opposition-leader-kiiza-besigye |access-date=2026-10-18 |website=www.thenewhumanitarian.org |language=en}}</ref> Nga 25 ogwekuminoogumu, kkooti ya [[:en:Uganda|Uganda]] enkulu yakiriza Besigye okuteebwa nga bw'alindirira okuwozesebwa, wabula nadizibwayo mubunaabiro mu kkomera, ng'amaggye gamulumiriza okwenyigira mu butujju n'okubeera n'eby'okulwanyisa mu bumenyi bw'amateeka.<ref>{{Cite web |date=2006-02-15 |title=Profile of main opposition leader Kiiza Besigye |url=https://www.thenewhumanitarian.org/report/58147/uganda-profile-main-opposition-leader-kiiza-besigye |access-date=2026-10-18 |website=www.thenewhumanitarian.org |language=en}}</ref> Besigye yeegaana byonna byebaali bamulumiriza era n'agamba ng'eyawumula amaggye, yali tagwanidde kuwozesebwa mu kkooti y'amaggye. Kkooti yamuta nga bw'alindirira okuwozesebwa nga 6 ogwolubereberye. Wadde nga byebaali bamuvunaana byali bikyaliwo, Besigye yalina ekirubirirwa ky'okufuuka pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] addako.<ref>{{Cite news |date=2011-04-27 |title=Uganda's Kizza Besigye freed on bail |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-13213434 |access-date=2026-10-18 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> == Okulonda kw'ogwokubbiri mu 2006 == [[:en:2006_Ugandan_general_election|Okulonda kwa bonna okwa 2006]] kwalaba FDC ng'ekibiina ekyali kivuganya, nga Besigye y'asinga okuvuganya Museveni ku bwa pulezidenti. Yeesimbawo ne Miria Kalule Obote, omukyala eyasooka okwesimbawo ku bwa pulezidenti ng'ava mu kibiina kya [[:en:Uganda_People's_Congress|Uganda People's Congress]] (UPC), Abed Bwanika talina kibiina, [[:en:John_Ssebana_Kizito|John Ssebana Kizito]] ku lwa Democratic Party ([[:en:Democratic_Party_(Uganda)|DP]]). Museveni yalondebwa ku kisanja ekirala eky'emyaka etaano ng'awangudde n'ebitundu 59 ku 100 ku bululu bweyasingisa ng'ate Besigye eyalina ebintu 37 ku 100. Besigye yeyali alumiriza ebikyamu ebyakolwa mu kulonda kuno yagaana ebyali bivuddemu. Kkooti enkulu eya [[:en:Uganda|Uganda]] yakifulumya oluvannyuma ng'okulonda kuno bwekwalimu okutiisatiisa, okutulugunya, okulemesa abantu okulonda, ne kiremya omulala. Wabula kkooti neeronda 4-3 okukiriziganya n'ebyali bivudde mu kulonda.<ref>{{Cite news |date=2006-02-25 |title=Uganda's Museveni wins election |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm |access-date=2026-10-18 |language=en-GB}}</ref> == Okulonda kw'ogw'okubiri mu 2011 n'ebyavaamu == Mu [[:en:2011_Ugandan_general_election|kulonda kwa 2011]] Besigye omulundi ogw'okusatu ogw'omudiringanwa yavuganya Yoweri Museveni eyali, aserebye okusinziira ku bululu bweyali azze afuna emabega, kuba yalemererwa okuwangula ekitundu n'ekimu. Wadde ng'okulonda baakutendereza ng'okwali okw'emirembe n'amazima mu byafaayo bya Uganda,<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm "Uganda's Museveni wins election"], ''BBC'', 25 February 2006</ref>  Besigye yalumiriza gweyali avuganya nti yakozesa okutiisatiisa n'okubba okusobola okuwangula ekisanja eky'okunna mu woofiisi. Olw'okuba yakola bubi mu kulonda kw'obwa pulezidenti mu 2011, Besigye yalagira ba memba b'ekibiina kye abaali balondeddwa mu palamenti ey'omwenda, okubigaana. Kino kyagaanibwa ababaka ba palamenti abaali bakalondebwa, nga bagamba obuwanguzi mu kulonda kuno bwali buvudde mungalo zaabwe, nga sibibyali mu za Besigye oba ez'ekibiina, ekyaleetawo obutali butebenkevu mu FDC. <ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm "Uganda's Museveni wins election"], ''BBC'', 25 February 2006</ref> Besigye yakwatibwa omulundi ogwokuna nga 28 ogwokuna bweyali atambula okugenda ku mulimu, mungeri y'okuwakanya ebeeyi y'emere n'amafuta. Baamufuuyira kamulali, <ref>{{Cite news |date=2011-05-01 |title=Uganda: Besigye vows protests will continue |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13255025 |access-date=2026-10-18 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> era poliisi neemusikambula okuva mu mmotoka ye.<ref>{{Cite news |date=2011-04-28 |title=Uganda's Kizza Besigye arrested for fourth time |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13222227 |access-date=2026-10-18 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> Eno yali entandikwa y'obwegugungo ekyavirako okwekalakaasa okwetoloola [[:en:Kampala|Kampala]], omwafiira abantu babiri ate abantu 120 nebafuna ebisago ekyaletera abalala 360 okukwatibwa.<ref>{{Cite news |last=Smith |first=David |date=2011-04-29 |title=Uganda riots reach capital as anger against President Museveni grows |url=https://www.theguardian.com/world/2011/apr/29/uganda-riots-kampala-museveni |access-date=2026-10-18 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> == Eteeka erigaana obuli bw'ebisiyaga == Besigye yawakanya okukomyawo e[[:en:Uganda_Anti-Homosexuality_Bill|teeka eryali liwakanya obuli bw'ebisiyaga mu Uganda]] mu palamenti ya [[:en:Uganda|Uganda]] ey'omwenda eryali likolebwa omubaka [[:en:David_Bahati|David Bahati]] eyali atuula emabega. Besigye okubeera nga yali awagira abali b'ebisiyaga, yali nsonga eyaletawo obutakaanya mu [[:en:Uganda|Uganda]] kuba okulya ebisiyaga musango wansi wagubeera musango mu kawaayiro k'amateeka ga Uganda<ref>{{cite web |title=Uganda's Opposition Leader: Prosecuting Homosexuality a Waste of Resources |url=http://www.care2.com/causes/ugandas-opposition-leader-prosecuting-homosexuality-a-waste-of-resources.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707210126/http://www.care2.com/causes/ugandas-opposition-leader-prosecuting-homosexuality-a-waste-of-resources.html |archive-date=7 July 2017 |access-date=16 March 2012}}</ref>. == Okukwatibwa mu 2012 == Besigye yakwatibwa nga 1 ogwekumi mu 2012 oluvannyuma lw'okwagala okwogerako eri abatembeeyi mu katale k'ewa Kiseka mu [[:en:Kampala|Kampala]], [[:en:Uganda|Uganda]]. Yatwalibwa ku kitebe kya poliisi ekikulu ekya central police station mu kibuga.<ref name="ALL">{{Cite web |title=allAfrica.com: Uganda: FDC's Kizza Besigye Arrested |url=http://allafrica.com/stories/201210011085.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20130922180144/http://allafrica.com/stories/201210011085.html |archive-date=2013-09-22 |access-date=2026-10-18 |website=allafrica.com |language=en}}</ref> Mukusooka, poliisi yali eyiye abasirikale baayo mu maka ga Besigye okumulemesa okugenda mu kabuga okubeera n'olukungaana lwe, naye yasobola okutoloka ku b'eby'okwerinda n'agenda mu kifo ekitayogerwa paka poliisi bweyamukwata ng'ali mu katale k'omu kibuga oluvannyuma lw'esaawa.<ref name="ALL" /> == Okulonda kwa 2016 == Mu [[:en:2016_Ugandan_general_election|kulonda kwa 2016,]] Besigye yaddamu okwesimabwo ku bwa pulezidenti ng'agidde mu FDC ng'avuganya abaali beesimbyeyo nga bamannyikiddwa nga Amama Mbabazi ne [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]],eyali pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] okumala emyaka 30. Besigye neera yawangulwa Museveni, ng'afunye obululu ebitundu 34 ku 100, ate Museveni n'awangulira ku bitundu 62 ku 100.<ref>{{Cite news |last=Faith Karimi,Samson Ntale,Greg Botelho |date=2016-02-20 |title=Uganda leader Museveni declared winner – despite issues, tensions {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2016/02/20/africa/uganda-election/index.html |access-date=2026-10-18 |work=CNN |language=en}}</ref> Ebyava mu kulonda kuno, yategeeza abawagizi bbe okwegugunga mungeri y'emirembe nga bawakanya ebyali bifuddemu, nga bagamba okulonda kuno kwalimu obubbi, okutiisatiisa abalonzi, okuteeka ab'oludda olwali luvuganya mu makomera, okutataganya enkungaana z'abalonzi, ebikozesebwa mukulonda byatusibwa kikerezi mu bifo gyebalondera, obululu obukyamu mu bifo gyebalondera ebitayogerwa, okuwa enguzi, ssaako n'ebintu ebirala ebyali bimenya amateeka<ref>{{Cite web |title=» My Message to The Youth of Uganda: |url=http://www.ugandadiasporap10.org/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160223023648/http://www.ugandadiasporap10.org/ |archive-date=2016-02-23 |access-date=2026-10-18 |website=www.ugandadiasporap10.org |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Uganda’s Besigye bundled into van as march planned |url=https://www.aljazeera.com/news/2016/2/22/uganda-elections-besigye-held-again-as-march-planned |access-date=2026-10-18 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> Mu ogwokutaano nga 11 mu 2016 yeerayiza ng'omukulembezze wa [[:en:Uganda|Uganda]] mu kyama ng'ebula olunaku lumu omukolo gw'okulayizibwa kwa pulezidenti [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]] okutongole kubeerewo. Yakwatibwa amaggye ga Uganda mukaseera katono nga tanagenda mukulayizibwa kwe. Oluvannyuma ennyo yatandikawo ekibiina kya "The peoples government" oba gavumenti y'abantu, n'alangirira gavumenti nga bweyali akiriza nti yeyali omuwanguzi omutuufu mu kulonda kwa 2016.<ref>{{Cite web |last=Kayigwa |first=Moses |date=2019-02-15 |title=Besigye Unveils 'People's Government' Cabinet, Assembly |url=https://thetowerpost.com/2019/02/15/besigye-unveils-peoples-government-cabinet-assembly/ |access-date=2026-10-18 |website=TowerPostNews |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=NTVUganda |date=2021-09-16 |title=The People’s Government has run its course - Besigye |url=https://www.youtube.com/watch?v=3qPYdLK66Nk |access-date=2026-10-18}}</ref> == Okulonda kwa 2021 == Besigye yasalawo obutesimbawo ku bwa pulezidenti mu kulonda okwali kujja ng'agamba agya kukulmebera oludda oluvuganga muntegeka ‘B’ okuleetawo enkyuka kyuka mu ggwanga.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Don't lose hope on elections like Besigye - Tumukunde |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-10-18 |website=New Vision}}</ref><ref>{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2020-12-27 |title=Will FDC maintain grip on Teso without Besigye? |url=https://www.independent.co.ug/will-fdc-maintain-grip-on-teso-without-besigye/ |access-date=2026-10-18 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref> Agenda okwegata ne [[:en:Bobi_Wine|Bobi Wine]] eyali asinga okuvuganya Museveni amuyambe okuwangula okulonda kwa 2021.<ref>{{Cite web |last=Press |first=Europa |date=2020-12-28 |title=El principal candidato opositor de Uganda suspende su campaña tras morir uno de sus guardaespaldas a manos de la Policía |url=https://www.europapress.es/internacional/noticia-principal-candidato-opositor-uganda-suspende-campana-morir-guardaespaldas-manos-policia-20201228135651.html |access-date=2026-10-18 |website=www.europapress.es |publisher=Europa Press}}</ref> Oluvannyuma lw'okulonda kwa 2021, Besigye yatongoza ekibiina kya people's front for transition, ekibiina ekyali kyegatidde awamu n'ekirubirirwa ekimu eky'okukyusa Uganda.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=NewVision |date=2021-11-26 |title=Politics: Besigye launches People’s Front for Transition in Gulu |url=https://www.newvision.co.ug/category/politics/besigye-launches-peoples-front-for-transition-NV_120836_092026 |access-date=2026-10-18 |website=New Vision}}</ref><ref>{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2022-01-27 |title=People’s Front for Transition kicks off countrywide mobilization |url=https://www.independent.co.ug/peoples-front-for-transition-kicks-off-countrywide-mobilization/ |access-date=2026-10-18 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2021-11-02 |title=People’s Front for Transition to kick off countrywide mobilization next week |url=https://www.independent.co.ug/peoples-front-for-transition-to-kick-off-countrywide-mobilization-next-week/ |access-date=2026-10-18 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref> == Okukwatibwa mu 2022 == Mu ogwokutaana mu 2022, Besigye yakwatibwa nga yeegugunga olw'ebeeyi y'ebintu mu Uganda eyali erinyira ku sipiidi.<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/pictorial/besigye-arrested-in-downtown-kampala-3826206</ref> Yateebwa omulamuzi wa kkooti esooka eya Buganda Road, nga bwalindirira okuwozesebwa, wabula kakwakulizo nti yali wakusasula [[:en:Ugandan_shilling|ssente za Uganda]] 30,000,000/= nga ssente z'okumweyimirira mu kooti. Mu kwegugunga ku by'ebeeyi y'ebintu eyali erinya, Besigye yagaana ekyaali kimugambiddwa, n'asaba okutwalibwa mu kkomera.<ref>https://softpower.ug/besigye-refuses-to-pay-shs30m-bail-sent-to-luzira/</ref> Banamateeka bbe nga bakulembeddwa [[:en:Erias_Lukwago|Erias Lukwago]] baasaba okukedeezebbwa kwa ssente ezaali zimusabiddwa mukweyimirirwa, ekyakirizibwa nga ekintu kyakirizibwa, nga Besigye yategezebwa okusasula 3,000,000/=.<ref>https://softpower.ug/court-revises-besigyes-bail-from-shs30m-to-shs3m/</ref> Yakirizibwa okweyimirirwa era n'avaayo mu komera. Oluvannyuma lw'enaku entono ng'atekeddwa okuva mu kkomera nga bw'alindirira okuwozesebwa mu kkooti, Besigye yaddamu okwegugunga kunguudo z'omu Kampala ekyaleetera nga [[:en:Uganda_National_Police|poliisi ya Uganda]] okumwanguyira nga n'emukwata.<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-arrested-again-for-protesting-high-commodity-prices--3848008</ref> Yakwatibwa ne munywanyi we we Samuel Lubega Makaku, nebsindikibwa mu kkomera. Okusaba kw'okweyimirirwa kwaganibwa esaawa z'ekooti zaali ziyiseeko nga banamateeka bbe balina okusaba okweyimirirwa olunaku oludako. Engeri ekkooti gyeyali yeeyisaamu yawakanyizibwa banamateeka ba Besigye abaalemerako nga bagamba gwebaali balumiriza yali akoleddwako omulamuzi eyali mubuyinza nga wayise esaawa gy'emiriu emitongole egy'e kkooti. Okusaba kwabwe okw'okweyimirirwa okwajuzibwa, wabula nekuganibwa era nekugobebwa omulamuzi w'edaala erisooka Asuman Muhumuza owa kkooti ya Buganda road ng'agamba yali teyeekakasa oba Besigye taddemu n'akola ebintu byebimu, singa anaateebwa nga yeeyimiriddwa neera.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.ntv.co.ug/ug/news/court-denies-kizza-besigye-bail-sends-him-to-luzira-3851552 |access-date=2022-11-20 |archive-date=2022-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221120200058/https://www.ntv.co.ug/ug/news/court-denies-kizza-besigye-bail-sends-him-to-luzira-3851552 |url-status=dead }}</ref> == Laba ne == * [[:en:Elections_in_Uganda|Elections in Uganda]] * [[:en:Politics_of_Uganda|Politics of Uganda]] * [[:en:Political_parties_of_Uganda|Political parties of Uganda]] == Ebijuliziddwa == [[Category:Bannabyabufuzi]] [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] [[Category:Buganda]] [[Category:Bannayuganda bannamagye]] 7y5l5j7ldaw7decznt2y805565g78u6 76901 76900 2026-10-18T09:55:09Z Ami Abdul-rahman 11993 I converted references #WUCSU26 76901 wikitext text/x-wiki [[File:Kizza Besigye.png|thumb|Kizza Besigye]]   '''Warren Kizza Besigye Kifefe yazaalibwa''' nga 22 Ogwokuna mu 1956 ng'asinga amanyiddwa nga Colonel. Dr. Kizza Besigye, [[:en:Uganda|Munayuganda]] eyakuguka by'okujanjaba abantu, munnabyabufuzi, eyaliko [[:en:Military_officer|munnamaggye]] mu [[:en:Uganda_People's_Defence_Force|Uganda People's Defence Force.]] Yaweerezaako nga pulezidenti w'ekibiina ky'ebyobufuzi ekya [[:en:Forum_for_Democratic_Change|Forum for Democratic Change]] (FDC) nga yeesimbawo ku bwa pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] mu kulonda kwa bonna mu 2001, 2006, 2011 ne 2016 wabula gyonna nga [[:en:President_of_Uganda|pulezidenti wa Uganda]] [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Kaguta Museveni]] okuva nga 26 Ogwolubereberye mu 1986 yamuwangula. Ebyaava mu kulonda kwa 2006 byawakanyizibwa mu kkooti z'amateeka, ng'era kkooti yakizuula nga bwemwalimu okukyusakyusa obululu n'okulemesa abantu okulonda. Yakkiriza okulonda okw'amangu munda mu FDC okulaba amudira mu bigere nga pulezidenti, nga kino kyaliwo nga 24 Ogwekuminoogumu mu 2012<ref>{{Cite news |date=2011-02-14|title=Uganda's Kizza Besigye - veteran opposition leader profiled|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-12431180|access-date=2025-07-28|work=BBC News|language=en-GB}}</ref>. [[Category:Pages using infobox officeholder with unknown parameters|image sizeKizza Besigye]] == Obulamu bwe ne famire == Warren Kizza Besigye Kifefe yazaalibwa mu Rwakabengo, mu munisipaali ye [[:en:Rukungiri|Rukungiri]] mu disitulikiti ye [[:en:Rukungiri|Rukungiri]] mu bukiika kkono bwabugwanjuba bwa [[:en:Uganda|Uganda]] nga 22 ogwokuna 1956. Ye mwaana ow'okubiri mu famire abya baana mukaaga, wabula bazadde be bombi baafa nga tanamaliriza kusoma pulayimale. Kitaawe yali musirikale wa poliisi. Pulayimale yagisomera ku Kinyasano Primary School ne Mbarara Junior School. Oluvannyuma yeegata ku Kitante High School gyeyatulira [[:en:Ordinary_Level|siniya ey'okuna,]] gyeyava okugenda ku [[:en:Kigezi_High_School|Kigezi High School]] mu disitulikiti ye [[:en:Kabale|Kabale]] gyeyatuulira [[:en:Advanced_Level|siniya ey'omukaaga]]<ref>{{Cite web |date=2026-09-18|title=Besigye trial: Key witness admits working for govt|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-trial-key-witness-admits-working-for-govt-5599280|access-date=2026-10-10|website=Monitor|language=en}}</ref>[[:en:Advanced_Level|.]] Besigye yeeyongerayo ku yunivasite e Makerere mu 1975 gyeyafunira diguli mu by'okujanjaba abantu mu 1980<ref>{{Cite web |date=2021-01-09|title=The men running for president in 2016|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/the-men-running-for-president-in-2016-1626788|access-date=2026-10-15|website=Monitor|language=en}}</ref>. Bweyali munsiko yeeyali omujanjabi wa [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]] ow'okulusegere. Ng'ekibiina kya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] n'amaggye (NRM/A) webyajja mu buyinza mu gwolubereberye nga 26 mu 1986, yaaweebwa obwa minista omubeezi avunaanyizibwa kunsonga z'omunda ng'alina emyaka 29. Oluvannyuma yafuna ekifo kya minista omubeezi avunaanyizibwa kunsonga za pulezidenti, n'okuyigiriza wamu n'okusomesa ebikwata ku kibiina okulaba ng'abantu babeera beesiimbu gyekiri. Mu 1991, yafuuka aduumira amaggye mu [[:en:Masaka|Masaka]] mu masekati ga [[:en:Uganda|Uganda]], nga mu 1993 yaweebwa ogw'okukulira amaggye, era nga y'avunaanyizibwa ku by'entambula y'eby'amaguzi okutuuka gyebirina okukozesebwa wamu n'obwa yinginiya. Nga 7 ogwomusanvu mu 1999, Besigye yawasa [[:en:Winnie_Byanyima|Winnie Byanyima]], eyali omubaka wa palamenti, e [[:en:Nsambya|Nsambya]], Kampala.<ref>{{cite news|last1=Tumusiime|first1=James|last2=Nsigaye|first2=Sarah|title=Winnie weds Col. Besigye|newspaper=The Monitor|issue=189|pages=1–2|date=8 July 1999}}</ref> == Emirimu gye == Ng'amazze okutikirwa, Besigye yakolerako mu ddwaliro ly'e ggwanga erye Mulago<ref>{{Cite web |date=2026-07-30|title=Besigye unconscious after court collapse, says wife Byanyima|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-unconscious-after-court-collapse-says-wife-byanyima-5541176|access-date=2026-10-15|website=Monitor|language=en}}</ref>. Oluvannyuma yagenda mu buwanganguse ku mulirwano e [[:en:Kenya|Kenya]]. Bweyali eyo, yasaba akakiiko akavunaanyizibwa ku by'okwewandiisa ku by'eddagala okukola ng'omusawo, yasaba omulimu mu ddwaliro lya [[:en:Aga_Khan_University_Hospital,_Nairobi|Aga Khan Hospital]] ogwamuweebwa n'atandika okukola ng'omusawo, ate oluvannyuma ku [[:en:Kenyatta_National_Hospital|Kenyatta National Hospital]] nga gombi gali mu mu kibuga kya [[:en:Kenyan|Kenya]] ekikulu ekya [[:en:Nairobi|Nairobi]] nga tanaba kwegatta ku bayeekera ba Museveni aba [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] / amaggye (NRM/A) mu 1982<ref>{{Cite web |date=2026-07-30 |title=Besigye unconscious after court collapse, says wife Byanyima |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-unconscious-after-court-collapse-says-wife-byanyima-5541176 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> == Obulamu bwe mu by'obufuzi == Mu 1999, Besigye yakola ekiwandiiko ekirumba gavumenti kyebayita "An Insider's View of How the NRM Lost the Broad Base". Ekiwandiiko kyali kirumiriza NRM okubeera nga ekozesa eby'obufuzi okulya enguzi, n'okubeera nga yafuuka ya musajja omu nakyemalira. Besigye baamutwala mu kkooti y'amagye nga bamuvunaana okufulumya endowooza zze ku mukutu mungeri enkyamu. Oluvannyuma baategeka okukaanya mu 2000 nga muno byebaali bamuvunaana byamusonyiyibwa singa yeetonda olw'okufulumya ekiwandiiko.<ref>{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2008-11-06 |title=TODAY IN HISTORY: Besigye dossier November 6, 1999 |url=https://www.independent.co.ug/today-in-history-besigye-dossier-november-6-1999/ |access-date=2026-10-18 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref> Mu gwekumi nga 28 2000, Besigye yalangirira nga bweyali agenda okwesiimba ku Museveni mu kulonda kwa bonna okwa 2001. Yawummula okuva mu magye ga Uganda People's Defence Forces mu 2001, ng'ali kudaala lya koloneeri. Mu kakuyege we, Besigye, eyali asinga okuvuganya Museveni, yalumiriza gavumenti olw'obuli bw'enguzi obwali buyitiridde, n'asindikiriza okukomekerezebwa kw'obukulembezze bwa Museveni, bweyali agamba bwali bumazze okuwereza omugaso bwago mu nkyuka nkyuka y'eby'obufuzi bwa[[:en:Uganda|Uganda]] omwali okuleeta ebibiina by'obufuzi eby'enjawulo.<ref>{{Cite web |last=Katusiime |first=Ian |date=2019-12-10 |title=THIRTY YEARS: Museveni vs Besigye |url=https://www.independent.co.ug/thirty-years-museveni-vs-besigye/3/ |access-date=2026-10-18 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref> Yalemwa okuwangula okulonda kuno,<ref>{{Cite web |date=2021-01-09 |title=How Besigye lost 2001, 2006 election petitions |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/how-besigye-lost-2001-2006-election-petitions-1638770 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> kwebagamba nti kwaliwmu okubba obululu, obutabanguko n'okulemesa abalonzi wamu n'okubatiisatiisa. Mu gwokusatu 2001, Besigye yawaayo okusaba kwe mu kkooti enkulu baddemu okutunula mu byava mu kulonda. Akabinja k'abalamuzi bataano bakaanya 5-0 nti waliwo okubbira, naye nebasalawo 3-2, kuleme kuddibwamu.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Besigye Files Petition |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-10-18 |website=New Vision}}</ref> Mu ogwomukaaga 2001, Besigye baamusoya ebibuuzo oluvannyuma lwa poliisi okumukwata nga bamulumiriza okulya munsi ye olukwe. Gavumenti yali emulumiriza okubeera emabega w'akabinja k'ekisikirize kebaayitanga [[:en:People's_Redemption_Army|People's Redemption Army]] (PRA) akaalina amakanda mu [[:en:Democratic_Republic_of_the_Congo|Democratic Republic of the Congo]] (DRC). Abawagizi ba Besigye baagamba gavumenti yatondawo okubeerawo kw'abayekera okwonoona ekifannanyi kye mu [[:en:Ugandans|banayuganda]] n'ensi yonna.<ref>{{Cite web |date=2006-02-15 |title=Profile of main opposition leader Kiiza Besigye |url=https://www.thenewhumanitarian.org/report/58147/uganda-profile-main-opposition-leader-kiiza-besigye |access-date=2026-10-18 |website=www.thenewhumanitarian.org |language=en}}</ref> Mu gwomunaana 2001, Besigye yadduka mu ggwanga ng'agamba baali baagala kumuteeka kukalabba.<ref>{{Cite web |date=2022-02-13 |title=The grim choice of exile, jail or torture for activists |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/the-grim-choice-of-exile-jail-or-torture-for-activists--3714986 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yagamba nti yali atya okufiirwa obulamu bwe. Yabeera mu [[:en:South_Africa|South Afrika]] okumala emyaka enna, ng'eno yasigala ovumirira gavumenti ya Museveni. Besigye yakomawo mu Uganda nga 26 ogwekumi mu 2005 mukaseera akaali ak'okwewandiisa ng'omulonzi mu kulonda kwa bonna okwa 2006. Yayanirizibwa namungi w'omuntu era n'atandikirawo kakuyege, ng'ayogerako eri enkumi n'ekumi z'abawagizibe okwetoloola eggwanga. Mu 2005 ogwekuminoogumu, William Lacy Swing, eyali akulira akiikirira ekibiina ky'amawanga amagatte [[:en:United_Nations|United Nations]] mu bitundu bya Great Lakes region, omuli amawanga 10 okuli; Burundi, the Democratic Republic of the Congo (DRC), Ethiopia, Kenya, Malawi, Mozambique, Rwanda, Zambia, Tanzania ne Uganda. yakakasa okubeerawo kwa PRA, n'akayita akamu kububiinja bw'ebweru obwalina eby'okulwanyisa eby'okulwanyisa obwali bukolera mu buvanjuba bwa DRC.<ref>{{Cite web |date=2006-02-15 |title=Profile of main opposition leader Kiiza Besigye |url=https://www.thenewhumanitarian.org/report/58147/uganda-profile-main-opposition-leader-kiiza-besigye |access-date=2026-10-18 |website=www.thenewhumanitarian.org |language=en}}</ref> Kakuyege wa Besigye yayimirizibwamu mubunambiro nga 14 ogwekuminoogumu oluvannyuma lw'okukwatibwa nga bamuvunaana okulya munsi ye olukwe n'ogw'obuliisa maanyi.<ref>{{Cite web |date=2005-12-19 |title=Uganda: Respect Opposition Right to Campaign {{!}} Human Rights Watch |url=https://www.hrw.org/news/2005/12/20/uganda-respect-opposition-right-campaign |access-date=2026-10-18 |language=en}}</ref> Ogw'okulya munsi ye olukwe gwaali gwekuusa ku kibiinja kya PRA n'ogw'abayeekera ba [[:en:Lord's_Resistance_Army|Lord's Resistance Army]] abaali bamazze mu mubukiika ddyo bwa Uganda emyaka 20. Ogw'obuliisa maanyi gwaali gwekuusa ku musango gwebaali bamulumiriza mu 1997 ku eyali muwala wa mukwano gwe eyali yafa. Okukwatibwa kwe kwaviirako obwegugungo mu Kampala n'okwetoloola eggwanga. Museveni baali bamulumiriza okubeera nga yali ayogera kalebule eri omusajja eyali asinga okumuvuganya n'ekigendererwa ky'okwonoona ekifanannyi kya Besigye n'okumulemesa okwesimbawo mu kalulu ka bonna. Abantu mu ggwanga ne kumuntendera gw'ensi yonna baavaayo nebavumirira engeri Munseveni gyeyali adukanyamu emirimu, nga bamukubiriza okumuyimbula Besigye ku kakalu ka poliisi. Gavumeenti yayanukula ng'ewera enkungaana z'abantu zonna, obwegugungo, enkungaana z'ekika kyonna ezaali zeekuusa ku kukwatibwa kwa Besigye. Baayongerako nga bawera emikutu gy'amawulire okukubaganya ebirowoozo ku kukwatibwa kuno, nebatiisatiisa kampuni z'amawulire zonna nga webagya okusazaamu ebisaanyizo byazo ebizikiriza okuwereza singa bagaana okugondera okuwerebwa kuno.<ref>{{Cite web |date=2006-02-15 |title=Profile of main opposition leader Kiiza Besigye |url=https://www.thenewhumanitarian.org/report/58147/uganda-profile-main-opposition-leader-kiiza-besigye |access-date=2026-10-18 |website=www.thenewhumanitarian.org |language=en}}</ref> Nga 25 ogwekuminoogumu, kkooti ya [[:en:Uganda|Uganda]] enkulu yakiriza Besigye okuteebwa nga bw'alindirira okuwozesebwa, wabula nadizibwayo mubunaabiro mu kkomera, ng'amaggye gamulumiriza okwenyigira mu butujju n'okubeera n'eby'okulwanyisa mu bumenyi bw'amateeka.<ref>{{Cite web |date=2006-02-15 |title=Profile of main opposition leader Kiiza Besigye |url=https://www.thenewhumanitarian.org/report/58147/uganda-profile-main-opposition-leader-kiiza-besigye |access-date=2026-10-18 |website=www.thenewhumanitarian.org |language=en}}</ref> Besigye yeegaana byonna byebaali bamulumiriza era n'agamba ng'eyawumula amaggye, yali tagwanidde kuwozesebwa mu kkooti y'amaggye. Kkooti yamuta nga bw'alindirira okuwozesebwa nga 6 ogwolubereberye. Wadde nga byebaali bamuvunaana byali bikyaliwo, Besigye yalina ekirubirirwa ky'okufuuka pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] addako.<ref>{{Cite news |date=2011-04-27 |title=Uganda's Kizza Besigye freed on bail |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-13213434 |access-date=2026-10-18 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> == Okulonda kw'ogwokubbiri mu 2006 == [[:en:2006_Ugandan_general_election|Okulonda kwa bonna okwa 2006]] kwalaba FDC ng'ekibiina ekyali kivuganya, nga Besigye y'asinga okuvuganya Museveni ku bwa pulezidenti. Yeesimbawo ne Miria Kalule Obote, omukyala eyasooka okwesimbawo ku bwa pulezidenti ng'ava mu kibiina kya [[:en:Uganda_People's_Congress|Uganda People's Congress]] (UPC), Abed Bwanika talina kibiina, [[:en:John_Ssebana_Kizito|John Ssebana Kizito]] ku lwa Democratic Party ([[:en:Democratic_Party_(Uganda)|DP]]). Museveni yalondebwa ku kisanja ekirala eky'emyaka etaano ng'awangudde n'ebitundu 59 ku 100 ku bululu bweyasingisa ng'ate Besigye eyalina ebintu 37 ku 100. Besigye yeyali alumiriza ebikyamu ebyakolwa mu kulonda kuno yagaana ebyali bivuddemu. Kkooti enkulu eya [[:en:Uganda|Uganda]] yakifulumya oluvannyuma ng'okulonda kuno bwekwalimu okutiisatiisa, okutulugunya, okulemesa abantu okulonda, ne kiremya omulala. Wabula kkooti neeronda 4-3 okukiriziganya n'ebyali bivudde mu kulonda.<ref>{{Cite news |date=2006-02-25 |title=Uganda's Museveni wins election |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm |access-date=2026-10-18 |language=en-GB}}</ref> == Okulonda kw'ogw'okubiri mu 2011 n'ebyavaamu == Mu [[:en:2011_Ugandan_general_election|kulonda kwa 2011]] Besigye omulundi ogw'okusatu ogw'omudiringanwa yavuganya Yoweri Museveni eyali, aserebye okusinziira ku bululu bweyali azze afuna emabega, kuba yalemererwa okuwangula ekitundu n'ekimu. Wadde ng'okulonda baakutendereza ng'okwali okw'emirembe n'amazima mu byafaayo bya Uganda,<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm "Uganda's Museveni wins election"], ''BBC'', 25 February 2006</ref>  Besigye yalumiriza gweyali avuganya nti yakozesa okutiisatiisa n'okubba okusobola okuwangula ekisanja eky'okunna mu woofiisi. Olw'okuba yakola bubi mu kulonda kw'obwa pulezidenti mu 2011, Besigye yalagira ba memba b'ekibiina kye abaali balondeddwa mu palamenti ey'omwenda, okubigaana. Kino kyagaanibwa ababaka ba palamenti abaali bakalondebwa, nga bagamba obuwanguzi mu kulonda kuno bwali buvudde mungalo zaabwe, nga sibibyali mu za Besigye oba ez'ekibiina, ekyaleetawo obutali butebenkevu mu FDC. <ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm "Uganda's Museveni wins election"], ''BBC'', 25 February 2006</ref> Besigye yakwatibwa omulundi ogwokuna nga 28 ogwokuna bweyali atambula okugenda ku mulimu, mungeri y'okuwakanya ebeeyi y'emere n'amafuta. Baamufuuyira kamulali, <ref>{{Cite news |date=2011-05-01 |title=Uganda: Besigye vows protests will continue |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13255025 |access-date=2026-10-18 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> era poliisi neemusikambula okuva mu mmotoka ye.<ref>{{Cite news |date=2011-04-28 |title=Uganda's Kizza Besigye arrested for fourth time |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13222227 |access-date=2026-10-18 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> Eno yali entandikwa y'obwegugungo ekyavirako okwekalakaasa okwetoloola [[:en:Kampala|Kampala]], omwafiira abantu babiri ate abantu 120 nebafuna ebisago ekyaletera abalala 360 okukwatibwa.<ref>{{Cite news |last=Smith |first=David |date=2011-04-29 |title=Uganda riots reach capital as anger against President Museveni grows |url=https://www.theguardian.com/world/2011/apr/29/uganda-riots-kampala-museveni |access-date=2026-10-18 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> == Eteeka erigaana obuli bw'ebisiyaga == Besigye yawakanya okukomyawo e[[:en:Uganda_Anti-Homosexuality_Bill|teeka eryali liwakanya obuli bw'ebisiyaga mu Uganda]] mu palamenti ya [[:en:Uganda|Uganda]] ey'omwenda eryali likolebwa omubaka [[:en:David_Bahati|David Bahati]] eyali atuula emabega. Besigye okubeera nga yali awagira abali b'ebisiyaga, yali nsonga eyaletawo obutakaanya mu [[:en:Uganda|Uganda]] kuba okulya ebisiyaga musango wansi wagubeera musango mu kawaayiro k'amateeka ga Uganda<ref>{{cite web |title=Uganda's Opposition Leader: Prosecuting Homosexuality a Waste of Resources |url=http://www.care2.com/causes/ugandas-opposition-leader-prosecuting-homosexuality-a-waste-of-resources.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707210126/http://www.care2.com/causes/ugandas-opposition-leader-prosecuting-homosexuality-a-waste-of-resources.html |archive-date=7 July 2017 |access-date=16 March 2012}}</ref>. == Okukwatibwa mu 2012 == Besigye yakwatibwa nga 1 ogwekumi mu 2012 oluvannyuma lw'okwagala okwogerako eri abatembeeyi mu katale k'ewa Kiseka mu [[:en:Kampala|Kampala]], [[:en:Uganda|Uganda]]. Yatwalibwa ku kitebe kya poliisi ekikulu ekya central police station mu kibuga.<ref name="ALL">{{Cite web |title=allAfrica.com: Uganda: FDC's Kizza Besigye Arrested |url=http://allafrica.com/stories/201210011085.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20130922180144/http://allafrica.com/stories/201210011085.html |archive-date=2013-09-22 |access-date=2026-10-18 |website=allafrica.com |language=en}}</ref> Mukusooka, poliisi yali eyiye abasirikale baayo mu maka ga Besigye okumulemesa okugenda mu kabuga okubeera n'olukungaana lwe, naye yasobola okutoloka ku b'eby'okwerinda n'agenda mu kifo ekitayogerwa paka poliisi bweyamukwata ng'ali mu katale k'omu kibuga oluvannyuma lw'esaawa.<ref name="ALL" /> == Okulonda kwa 2016 == Mu [[:en:2016_Ugandan_general_election|kulonda kwa 2016,]] Besigye yaddamu okwesimabwo ku bwa pulezidenti ng'agidde mu FDC ng'avuganya abaali beesimbyeyo nga bamannyikiddwa nga Amama Mbabazi ne [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]],eyali pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] okumala emyaka 30. Besigye neera yawangulwa Museveni, ng'afunye obululu ebitundu 34 ku 100, ate Museveni n'awangulira ku bitundu 62 ku 100.<ref>{{Cite news |last=Faith Karimi,Samson Ntale,Greg Botelho |date=2016-02-20 |title=Uganda leader Museveni declared winner – despite issues, tensions {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2016/02/20/africa/uganda-election/index.html |access-date=2026-10-18 |work=CNN |language=en}}</ref> Ebyava mu kulonda kuno, yategeeza abawagizi bbe okwegugunga mungeri y'emirembe nga bawakanya ebyali bifuddemu, nga bagamba okulonda kuno kwalimu obubbi, okutiisatiisa abalonzi, okuteeka ab'oludda olwali luvuganya mu makomera, okutataganya enkungaana z'abalonzi, ebikozesebwa mukulonda byatusibwa kikerezi mu bifo gyebalondera, obululu obukyamu mu bifo gyebalondera ebitayogerwa, okuwa enguzi, ssaako n'ebintu ebirala ebyali bimenya amateeka<ref>{{Cite web |title=» My Message to The Youth of Uganda: |url=http://www.ugandadiasporap10.org/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160223023648/http://www.ugandadiasporap10.org/ |archive-date=2016-02-23 |access-date=2026-10-18 |website=www.ugandadiasporap10.org |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Uganda’s Besigye bundled into van as march planned |url=https://www.aljazeera.com/news/2016/2/22/uganda-elections-besigye-held-again-as-march-planned |access-date=2026-10-18 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> Mu ogwokutaano nga 11 mu 2016 yeerayiza ng'omukulembezze wa [[:en:Uganda|Uganda]] mu kyama ng'ebula olunaku lumu omukolo gw'okulayizibwa kwa pulezidenti [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]] okutongole kubeerewo. Yakwatibwa amaggye ga Uganda mukaseera katono nga tanagenda mukulayizibwa kwe. Oluvannyuma ennyo yatandikawo ekibiina kya "The peoples government" oba gavumenti y'abantu, n'alangirira gavumenti nga bweyali akiriza nti yeyali omuwanguzi omutuufu mu kulonda kwa 2016.<ref>{{Cite web |last=Kayigwa |first=Moses |date=2019-02-15 |title=Besigye Unveils 'People's Government' Cabinet, Assembly |url=https://thetowerpost.com/2019/02/15/besigye-unveils-peoples-government-cabinet-assembly/ |access-date=2026-10-18 |website=TowerPostNews |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=NTVUganda |date=2021-09-16 |title=The People’s Government has run its course - Besigye |url=https://www.youtube.com/watch?v=3qPYdLK66Nk |access-date=2026-10-18}}</ref> == Okulonda kwa 2021 == Besigye yasalawo obutesimbawo ku bwa pulezidenti mu kulonda okwali kujja ng'agamba agya kukulmebera oludda oluvuganga muntegeka ‘B’ okuleetawo enkyuka kyuka mu ggwanga.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Don't lose hope on elections like Besigye - Tumukunde |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-10-18 |website=New Vision}}</ref><ref>{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2020-12-27 |title=Will FDC maintain grip on Teso without Besigye? |url=https://www.independent.co.ug/will-fdc-maintain-grip-on-teso-without-besigye/ |access-date=2026-10-18 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref> Agenda okwegata ne [[:en:Bobi_Wine|Bobi Wine]] eyali asinga okuvuganya Museveni amuyambe okuwangula okulonda kwa 2021.<ref>{{Cite web |last=Press |first=Europa |date=2020-12-28 |title=El principal candidato opositor de Uganda suspende su campaña tras morir uno de sus guardaespaldas a manos de la Policía |url=https://www.europapress.es/internacional/noticia-principal-candidato-opositor-uganda-suspende-campana-morir-guardaespaldas-manos-policia-20201228135651.html |access-date=2026-10-18 |website=www.europapress.es |publisher=Europa Press}}</ref> Oluvannyuma lw'okulonda kwa 2021, Besigye yatongoza ekibiina kya people's front for transition, ekibiina ekyali kyegatidde awamu n'ekirubirirwa ekimu eky'okukyusa Uganda.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=NewVision |date=2021-11-26 |title=Politics: Besigye launches People’s Front for Transition in Gulu |url=https://www.newvision.co.ug/category/politics/besigye-launches-peoples-front-for-transition-NV_120836_092026 |access-date=2026-10-18 |website=New Vision}}</ref><ref>{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2022-01-27 |title=People’s Front for Transition kicks off countrywide mobilization |url=https://www.independent.co.ug/peoples-front-for-transition-kicks-off-countrywide-mobilization/ |access-date=2026-10-18 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2021-11-02 |title=People’s Front for Transition to kick off countrywide mobilization next week |url=https://www.independent.co.ug/peoples-front-for-transition-to-kick-off-countrywide-mobilization-next-week/ |access-date=2026-10-18 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref> == Okukwatibwa mu 2022 == Mu ogwokutaana mu 2022, Besigye yakwatibwa nga yeegugunga olw'ebeeyi y'ebintu mu Uganda eyali erinyira ku sipiidi.<ref>{{Cite web |date=2022-05-12 |title=Besigye under house arrest after attempt to protest skyrocketing commodity prices |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-under-house-arrest-after-attempt-to-protest-skyrocketing-commodity-prices--3813048 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yateebwa omulamuzi wa kkooti esooka eya Buganda Road, nga bwalindirira okuwozesebwa, wabula kakwakulizo nti yali wakusasula [[:en:Ugandan_shilling|ssente za Uganda]] 30,000,000/= nga ssente z'okumweyimirira mu kooti. Mu kwegugunga ku by'ebeeyi y'ebintu eyali erinya, Besigye yagaana ekyaali kimugambiddwa, n'asaba okutwalibwa mu kkomera.<ref>{{Cite web |date=2024-12-05 |title=Court orders Luzira prison to present Besigye over inciting violence |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/court-orders-luzira-prison-to-present-besigye-over-inciting-violence--4846992 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> Banamateeka bbe nga bakulembeddwa [[:en:Erias_Lukwago|Erias Lukwago]] baasaba okukedeezebbwa kwa ssente ezaali zimusabiddwa mukweyimirirwa, ekyakirizibwa nga ekintu kyakirizibwa, nga Besigye yategezebwa okusasula 3,000,000/=.<ref>{{Cite web |date=2024-12-05 |title=Court orders Luzira prison to present Besigye over inciting violence |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/court-orders-luzira-prison-to-present-besigye-over-inciting-violence--4846992 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yakirizibwa okweyimirirwa era n'avaayo mu komera. Oluvannyuma lw'enaku entono ng'atekeddwa okuva mu kkomera nga bw'alindirira okuwozesebwa mu kkooti, Besigye yaddamu okwegugunga kunguudo z'omu Kampala ekyaleetera nga [[:en:Uganda_National_Police|poliisi ya Uganda]] okumwanguyira nga n'emukwata.<ref>{{Cite news |title=Court denies Kizza Besigye bail, sends him to Luzira |url=https://www.ntv.co.ug/ug/news/court-denies-kizza-besigye-bail-sends-him-to-luzira-3851552 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221120200058/https://www.ntv.co.ug/ug/news/court-denies-kizza-besigye-bail-sends-him-to-luzira-3851552 |archive-date=2022-11-20 |access-date=2026-10-18 |work=NTV Uganda |language=en}}</ref> Yakwatibwa ne munywanyi we we Samuel Lubega Makaku, nebsindikibwa mu kkomera. Okusaba kw'okweyimirirwa kwaganibwa esaawa z'ekooti zaali ziyiseeko nga banamateeka bbe balina okusaba okweyimirirwa olunaku oludako. Engeri ekkooti gyeyali yeeyisaamu yawakanyizibwa banamateeka ba Besigye abaalemerako nga bagamba gwebaali balumiriza yali akoleddwako omulamuzi eyali mubuyinza nga wayise esaawa gy'emiriu emitongole egy'e kkooti. Okusaba kwabwe okw'okweyimirirwa okwajuzibwa, wabula nekuganibwa era nekugobebwa omulamuzi w'edaala erisooka Asuman Muhumuza owa kkooti ya Buganda road ng'agamba yali teyeekakasa oba Besigye taddemu n'akola ebintu byebimu, singa anaateebwa nga yeeyimiriddwa neera.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.ntv.co.ug/ug/news/court-denies-kizza-besigye-bail-sends-him-to-luzira-3851552 |access-date=2022-11-20 |archive-date=2022-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221120200058/https://www.ntv.co.ug/ug/news/court-denies-kizza-besigye-bail-sends-him-to-luzira-3851552 |url-status=dead }}</ref> == Laba ne == * [[:en:Elections_in_Uganda|Elections in Uganda]] * [[:en:Politics_of_Uganda|Politics of Uganda]] * [[:en:Political_parties_of_Uganda|Political parties of Uganda]] == Ebijuliziddwa == [[Category:Bannabyabufuzi]] [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] [[Category:Buganda]] [[Category:Bannayuganda bannamagye]] hzuqr02q3pei4575hoyhg4qa22s94fd DJ Mavious 0 8418 76874 75564 2026-10-18T04:48:24Z Ajambo Bridget 11873 remove the external link 76874 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Enock Mukiibi''' (yazaalibwa nga 6 Ogwomukaaga 1991) nga amanyikiddwa nga '''DJ Mavious''' (Omwana w’eka) [[:en:Uganda|Munnayuganda]] omuwandiisi w'ennyimba awangalira mu USA, mukubi w'abivuga era DJ.<ref name="auto3">{{Cite news |last=Samilu |first=Busein |date=2021-11-29 |title=Meet Mavious, US-Based Ugandan DJ Flying Uganda’s Flag High |url=https://chimpreports.com/meet-mavious-us-based-ugandan-dj-flying-ugandas-flag-high/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250423082812/https://chimpreports.com/meet-mavious-us-based-ugandan-dj-flying-ugandas-flag-high/ |archive-date=2025-04-23 |access-date=2026-09-26 |work=ChimpReports |language=en-US |url-status=live}}</ref><ref name="auto1">{{Cite web |url=https://www.matookerepublic.com/2021/09/29/dj-mavious-a-journey-from-namasuba-to-the-international-stage/ |title=Archive copy |access-date=2022-12-06 |archive-date=2021-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211130192551/https://www.matookerepublic.com/2021/09/29/dj-mavious-a-journey-from-namasuba-to-the-international-stage/ |url-status=dead }}</ref><ref name="auto9">{{Cite web |url=https://pearlpost.co.ug/entertainment/ugandan-born-dj-mavious-shining-on-the-international-stage/ |title=Archive copy |access-date=2022-12-06 |archive-date=2021-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211130194109/https://pearlpost.co.ug/entertainment/ugandan-born-dj-mavious-shining-on-the-international-stage/ |url-status=dead }}</ref><ref name="auto6">{{Cite web |url=https://www.matookerepublic.com/2021/06/07/song-review-dj-mavious-pours-out-heart-in-maiden-song-bantuma/ |title=Archive copy |access-date=2022-12-06 |archive-date=2021-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211130215819/https://www.matookerepublic.com/2021/06/07/song-review-dj-mavious-pours-out-heart-in-maiden-song-bantuma/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.matookerepublic.com/2021/09/06/song-review-dj-mavious-returns-with-new-song-kakuba/ |title=Archive copy |access-date=2022-12-06 |archive-date=2021-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211209101622/https://www.matookerepublic.com/2021/09/06/song-review-dj-mavious-returns-with-new-song-kakuba/ |url-status=dead }}</ref> == Emirimu bye == Ku myaka 14, yayingira mu kisaawe ky'okuyimba nga DJ<ref name="auto5">{{Cite web |last=BigEyeAdmin |date=2021-11-26 |title=Ugandan born DJ Mavious shining on the International stage |url=https://bigeye.ug/ugandan-born-dj-mavious-shining-on-the-international-stage/ |access-date=2026-09-26 |website=BigEye.UG |language=en-US}}</ref> akola ku bubaga bw'awaka, n'emikolo egyenjawulo mu USA mu ntandikwa y'emirimu gye.<ref name="auto1"/><ref name="auto2">{{Cite web |last=Ssejjombwe |first=Isaac |date=2021-11-27 |title=The pandemic was the right time for me to make music – DJ Mavious - Sqoop - Get Uganda entertainment news, celebrity gossip, videos and photos |url=https://www.sqoop.co.ug/202111/audio-visual/music/the-pandemic-was-the-right-time-for-me-to-make-music-dj-mavious.html |access-date=2026-09-26 |language=en-US}}</ref><ref name="auto3"/><ref name="auto8">{{Cite web |title=Archive copy |url=https://dailymedia.co.ug/2021/08/07/omwana-weka-dj-mavious-bantuma-everything-we-know-about-new-song/ |access-date=2022-12-06 |archive-date=2021-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211130195640/https://dailymedia.co.ug/2021/08/07/omwana-weka-dj-mavious-bantuma-everything-we-know-about-new-song/ |url-status=dead }}</ref> Mu 2018 yatandika okuwandiika ennyimba n'okuyimba nga yamanyika nnyo olw'ennyimba ze nga Bantuma, Kakuba, Boss n'endala nnyingi.<ref name="auto3" /><ref name="auto6"/><ref name="auto9"/><ref name="galaxyfm.co.ug">{{Cite web |last=Baddest |first=B. B. |date=2021-12-06 |title=Dj Mavious works with producer monster pan on his new song ‘Kakuba’ |url=https://www.galaxyfm.co.ug/2021/12/06/dj-mavious-works-with-producer-monster-pan-on-his-new-song-kakuba/ |access-date=2026-09-26 |website=Galaxy FM 100.2 |language=en-US}}</ref> == Ennyimba ze y'ayimba ==   == Ebikwata ku bulamu bwe == DJ Mavious yazaalibwa mu Kampala, yasomero ku Hilltop Academy, Shimoni Demonstration School naye oluvanyuma y'atwalibwa mu USA ku myaka 14<ref name="auto5"/><ref name="auto1"/><ref name="galaxyfm.co.ug"/> == Ebijuliziddwamu == {{Reflist}} == Ebijuliziddwamu eby'ebweru wa Wikipediya == * Sisinkana Mavious, Munnayuganda awangalira mu US nga DJ awanika bendera ya Uganda mu bwengula * DJ Mavious enzalwa ya Uganda ayakayakanira ku siteegi y'ensi yonna * Omwana Weka Dj Mavious’ ‘Bantuma’: Everything We Know About New Song . * Omwana Weka Dj Mavious afulumya vidiyo y'oluyimba lwe ‘Bantuma’ Gilabire wano! pj21o0bklt2rcv81m58j7z2mzbbrqti Jemimah Sanyu 0 8538 76871 31638 2026-10-17T13:55:13Z Ajambo Bridget 11873 convert conference 76871 wikitext text/x-wiki   [[Category:Articles with hCards]] '''Jemimah Sanyu''', amanyiddwa nga ''Stage Gladiator'', [[Yuganda|munnagandan]] omuyimbi, omuzannyi, omufulumya wennyimba era omutendesi waamaloboozi. Alina eddoboozi ery'amanyi era edddungi ku siteegi.<ref>{{Cite web |last=Mirembe |first=JaneJustine |date=2014-09-22 |title=JEMIMA SANYU, AN ADORABLE THIEF |url=https://confessions256.wordpress.com/2014/09/22/jemima-sanyu-an-adorable-thief/ |access-date=2026-10-17 |website=CONFESSIONS256 |language=en}}</ref> Sanyu asisinkanye abantu nga President [[Yoweri Museveni]] lwe yali atongoza olutambi lwe olwa ''I am a Ugandan. Ayimbyeko naabayimbi ab'amanyi mu Africa omuli;'' Habib Koite, Navio, [[Joanita Kawalya]] owa [[Afrigo Band]], ne [[Juliana Kanyomozi]].<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.hipipo.com/music/news/2147/Friends-Of-Peter-Nawe-In-Webale-Video |access-date=2022-12-12 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304220432/http://www.hipipo.com/music/news/2147/Friends-Of-Peter-Nawe-In-Webale-Video |url-status=dead }}</ref> awamu naabayimbi abalala ab'amanyi mu Africa.<ref>{{Cite web |title=Selam {{!}} Jemimah Sanyu (Uganda) |url=https://selam.se/artists/jemimah-sanyu-uganda/ |access-date=2026-10-17 |language=en}}</ref> Sanyu yali mu kifo kya 4 ku lukalala lw'ennyimba azookya olwa HiPipo charts olw'oluyimba lwe olwa ''Ziba Amaaso'' mu wiiki ey'okutaano mu 2012. Ennyimba ze endala ezaali zivuga ennyo mwalimu ''I am a Ugandan'' peaking olwali ku kifo #8 ne ''Kankusute ku'' #17. Zombi zaali mu lukalala luno mu 2011. Ennyimba zino zaazannyibwa nnyo lu mpewo zaaleediyo. == Ennyimba ze == Sanyu, omuyimbi eyalondebwa emirundi ebiri okwetaba mu mpaka za Diva Awards, yatandika okuyimba okuvaamu ssente mu 2007 bwe yeegatta ku Grayce Records. Yafuna ettuttumu mu bwangu nga kyava ku nnyimba ze zeyayimba nga mu sitayiro ya Afro pop ne dance music okusinga olweddoboozi ery'amanyi bwaba ayimba mu buliwo.<ref>http://www.newvision.co.ug/news/648828-uganda-s-top-female-voices.html</ref> Ayimba buli Lw'akuna ekiro nga pulogulaamu eno yagituuma ''Sanyu Talks'' nga akolera ku Jazzville Bugolobi nga awerekeddwako bbandi ye eya band UNIT 446.<ref>https://proggie.ug/sanyu-talks-at-jazz-ville/</ref> Sanyu yoomu ku bawala abalondebwa okuyimba ku Serena Hotel ku kivvulu ekyali kiyitibwa Qwela junction ky'ebatuuma "Divas' Junction". Yali wamu naabayimbi abalala omwali omuyimbi omukadde ali mu kibiina kya Afrigo Band omwali [[:en:Rachael_Magoola|Rachael Magoola]], Solome, Rita Sabiiti, Naava Grey, Maureen Rutabingwa, ne [[Sandra Suubi]]. Yeewuunyisa abalabi bwe yali azinira waggulu ku mmeeza nga azina akozesa obukodyo nga aka Bebe keyajja ku muyimbi Bebe Cool keyakola ku mwoleso gw'aba Miss Uganda.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.observer.ug/lifestyle/42-entertainment/41373-star-trail-jemimah-does-a-bebe |access-date=2022-12-12 |archive-date=2015-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208172849/http://www.observer.ug/lifestyle/42-entertainment/41373-star-trail-jemimah-does-a-bebe |url-status=dead }}</ref> Jemimah Sanyu yali mu kibiina kya [[:en:Janzi_Band|Janzi Band]] okuva mu 2010 okutuusa 2012 nga ye muyimbi omukulu oluvannyuma lw'okuva mu Zawee Band gyeyali ayambako obuyambi ku bayimbi.<ref>{{Cite web |date=2021-01-09 |title=A vocally gifted songstress |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/life/a-vocally-gifted-songstress-1631518 |access-date=2026-10-17 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref>https://www.musicinafrica.net/magazine/5-female-artists-redefining-ugandan-music-scene</ref> == Ennyimba ze == Sanyu azze ayimba mu buliwo okwetoloola Africa,om<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.hipipo.com/music/news/529/I-Am-A-Ugandan-Album-Launched |access-date=2022-12-12 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304222517/http://www.hipipo.com/music/news/529/I-Am-A-Ugandan-Album-Launched |url-status=dead }}</ref>uli ne ku bijaguzo<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.observer.ug/component/content/article?id=33967:-local-artistes-shine-at-bayimba-arts-festival |access-date=2022-12-12 |archive-date=2022-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221212204334/https://www.observer.ug/component/content/article?id=33967:-local-artistes-shine-at-bayimba-arts-festival |url-status=dead }}</ref> ne ku mikolo egy'ekikungu. Akoze olutambi okuli ''Amaaso go googera'', olwamuviirako okwatiikirira mu bantu mu East Africa.<ref>{{Cite web |title=Jemimah Sanyu |url=https://musicinafrica.net/directory/jemimah-sanyu/ |access-date=2026-10-17 |language=en-US}}</ref> === Entambi ze === * ''Amaaso go googera''<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.hipipo.com/music/news/1397/Jemimah-Sanyu-And-Navio-In-Amaaso-Go-Googera-Song |access-date=2022-12-12 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304112405/http://www.hipipo.com/music/news/1397/Jemimah-Sanyu-And-Navio-In-Amaaso-Go-Googera-Song |url-status=dead }}</ref> === Ennyimba ze === The songs include;<ref>http://allafrica.com/stories/201511231467.html</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://soundcloud.com/user-994524907 |access-date=2022-12-12 |archive-date=2016-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161116230958/https://soundcloud.com/user-994524907 |url-status=dead }}</ref> * ''Ziba amaaso'' * ''Sitya'' * ''I am a Ugandan'' * ''This Love'' * ''Yakubedha'' * ''Amaaso go googera'' === Okuyimba mu buliwo === Sanyu ayimbidde ku siteegi eziwerako okusanyusa abantu. Ayimbidde mu mawanga okwetoloola Africa, okusukka amawanga ga Uganda, Rwanda, Ethiopia, Kenya, ne Tanzania. Sanyu yalondebwa okuyimba ku lunaku Lwennyimba mu nsi yonna olwa [[:en:Fête_de_la_Musique|World Music Day]] mu 2015 mu Uganda nga ali wamu ne ba Undercover Brothers Ug, Sandy Soul, ne[[Ruyonga]].<ref>{{Cite web |date=2021-01-04 |title=When the world spoke musically |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/entertainment/when-the-world-spoke-musically-1615924 |access-date=2026-10-17 |website=Monitor |language=en}}</ref> Sanyu yayimbirako: * DoaDoa<ref>{{Cite web |date=2021-01-04 |title=Jinja fans enjoy an artful week |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/entertainment/jinja-fans-enjoy-an-artful-week-1611086 |access-date=2026-10-17 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Our |date=2015-04-30 |title=DOADOA, developing, connecting and exporting East African talent |url=https://eagle.co.ug/2015/04/30/doadoa-developing-connecting-and-exporting-east-african-talent/ |access-date=2026-10-17 |website=Eagle Online |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Our |date=2015-04-30 |title=DOADOA, developing, connecting and exporting East African talent |url=https://eagle.co.ug/2015/04/30/doadoa-developing-connecting-and-exporting-east-african-talent/ |access-date=2026-10-17 |website=Eagle Online |language=en-GB}}</ref> * Selam Festival Ethiopia<ref>http://addisstandard.com/selam-unveils-artists-for-the-forth-selam-festival-addis-sfa/</ref><ref>{{Cite web |title=Selam {{!}} Jemimah Sanyu (Uganda) |url=https://selam.se/artists/jemimah-sanyu-uganda/ |access-date=2026-10-17 |language=en}}</ref> * Bayimba Festival Uganda 2014<ref>{{Cite web |title=Selam {{!}} Jemimah Sanyu (Uganda) |url=https://selam.se/artists/jemimah-sanyu-uganda/ |access-date=2026-10-17 |language=en}}</ref><ref>http://bayimbafestival.com/wp-content/uploads/2014/09/FestivalpaperSunday2014.pdf</ref> * [[:en:Fête_de_la_Musique|World Music Day]] Uganda 2015 * Sondeka (Kenya)<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.businessdailyafrica.com/Weekend-of-live-music-from-Sondeka-Festival-/-/1248928/2865644/-/item/1/-/6ritd9/-/index.html |access-date=2022-12-12 |archive-date=2019-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190323191338/https://www.businessdailyafrica.com/Weekend-of-live-music-from-Sondeka-Festival-/-/1248928/2865644/-/item/1/-/6ritd9/-/index.html |url-status=dead }}</ref> * Visa for Music<ref>{{Cite web |date=2015-11-11 |title=Visa For Music kicks off in Morocco |url=https://musicinafrica.net/magazine/visa-music-kicks-morocco/ |access-date=2026-10-17 |language=en-US}}</ref> == Obulamu bwe == Jemimah abadd<ref>{{Cite web |date=2015-11-11 |title=Visa For Music kicks off in Morocco |url=https://musicinafrica.net/magazine/visa-music-kicks-morocco/ |access-date=2026-10-17 |language=en-US}}</ref>e aganza omufulumya wennyimba ze Legend P era baazaala omwana ow'obuwala mu Gw'okusatu, 2017. Jemimah azze nga ayimba buli week ku Sheraton Hotel ne Serena Kyigo ne siteegi endala nga akyali lubuto okutuusa lwe yazaala. == Ebirabo by'awangudde == {| class="wikitable" width="90%" ! colspan="4" style="background: #FBFC8A;" |Ekirabo |- style="background:#ccc; text-align:center;" !Mwaka !Kirabo !Ettuluba !Eby'avaamu !Gye bisimbuddwa |- |2011 | rowspan="2" |Diva Music Awards Uganda |Rising Diva |{{nom}} | rowspan="2" |<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.hipipo.com/home/2011/01/11/diva-awards-2011-all-nominees-2/ |access-date=2022-12-12 |archive-date=2019-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190323185834/https://www.hipipo.com/home/2011/01/11/diva-awards-2011-all-nominees-2/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-04-02 |title=Clash of giant at East Africa vibes gig |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/magazines/clash-of-giant-at-east-africa-vibes-gig-2563544 |access-date=2026-10-17 |website=The Citizen |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.sqoop.co.ug/features-profiles/seven-divas-to-share-stage-at-qwela-junction.html |access-date=2022-12-12 |archive-date=2017-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170510102055/http://www.sqoop.co.ug/features-profiles/seven-divas-to-share-stage-at-qwela-junction.html |url-status=dead }}</ref> |- |2010 |Afro-beat Diva "I am a Ugandan" |{{nom}} |- |} == Laba ne bino == * List of Ugandan musicians * [[Isaiah Katumwa]] * [[Giovanni Kiyingi]] * [[Suzan Kerunen]] == Ebijiliziddwa == <references responsive="0"></references> c2fec6d5ovra4ofezey0tj62c823p8r Irene Linda Mugisha 0 10438 76873 61228 2026-10-17T17:52:09Z Ajambo Bridget 11873 convert conference 76873 wikitext text/x-wiki   {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed infobox biography vcard" |+[[File:Linda Irene.jpg|thumb|Linda Irene]] ! colspan="2" class="infobox-above" style="font-size:125%;" |<div class="fn" style="display:inline-block">Irene Linda Mugisha</div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |Eggwanga | class="infobox-data category" |Uganda |- ! class="infobox-label" scope="row" |Obutuuze | class="infobox-data category" |Munnayuganda |- ! class="infobox-label" scope="row" |Obuyigirize | class="infobox-data" |Yunivasite ya Moon <br /><br />Yunivasite ya Uganda Martyrs |- ! class="infobox-label" scope="row" |Emirimu | class="infobox-data role" |Munnabyabufuzi, era mujjanjabi wa bwongo |- ! class="infobox-label" scope="row" |Gyakoledde | class="infobox-data org" |Kabarole Local Government Council<br /><br />Kasusu Cell, Fort Portal City<br /><br />Obukiikaddyo bwa Munisipalite ya Fort Portal<br />Paalamenti ya Uganda |- ! class="infobox-label" scope="row" |Ekimututumusiza | class="infobox-data" |Byabufuzi |- ! class="infobox-label" scope="row" |Ekitiibwa kye | class="infobox-data title" |Mmemba wa Paalamenti |- ! class="infobox-label" scope="row" |Ekibiina ky'ebyobufuzi | class="infobox-data org" |National Resistance Movement |} '''Irene Linda Mugisa''', Mukyala Munnayuganda, munnabyabufuzi, [[:en:Psychologist|musawo wa bwongo]] era Omubaka mu Paalamenti akiikirira ekiuga ky'e Fort Potal mu[[:en:Parliament_of_Uganda|Paalamenti ya Uganda]] 11 nga akiikirira ekibiina ky'ebyobufuzi ekya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]].<ref>{{Cite web |title=Irene Linda Declared Winner of Fort Portal City MP Race : |url=https://ugandaradionetwork.net/story/irene-linda-declared-winner-of-fort-portal-city-mp-race |access-date=2026-10-17 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref> == Ebimukwatako n'emisomo gye == Mugisa Diguli ye mu misomo gya social and community development yagifunira ku Yunivasite ya Mountain of the Moon, Dipuloma mu kubudaabuda abantu n'agifunira ku Yunivasite ya Uganda Martyrs, saako ne Satifikeeti okuva mu masomo ag'enjawulo omuli (gender and development, policy making and implementation in local government, finance business and customer management).<ref>{{Cite web |title=Mountains of the Moon University, Uganda |url=https://www.alluniversity.info/uganda/mountains-of-the-moon-university/ |access-date=2026-10-17 |website=www.alluniversity.info |language=en-us}}</ref> == Ebikwata ku mirimu gye == Mugisa alina obumanyirivu mu by'obufuzi bwa myaka 20, ng'abudaabuda abantu saako n'obuwandiisi ku kakiiko ka Gavumenti ey'awakati mu Kabarole. Era mukyala mukugu mu by'enkulakulana n'obumanyrivu mu kubudaabuda abantu era akoze n'[[:en:Organization|ebitongole]] by'obwannanyini ebiwerako.<ref name=":0">https://www.independent.co.ug/fort-portal-city-woman-mp-elect-roots-for-adequate-funding-for-youth-women/</ref> Mu 1997 Mugisa yaweereza ng'akulembera [[:en:Kasusu|Kasusu]] cell mu Divizoni y'ekibuga kya Fort Portal. Era yaliko omuwandiisi mukitongole ekikwasaganya ekikula ky'abantu mu Divizoni y'obukiikaddyo bwa Munisipalite y'e Fort Portal.<ref name=":0">{{Cite web}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFIndependent2021">Independent, The (29 January 2021). [https://www.independent.co.ug/fort-portal-city-woman-mp-elect-roots-for-adequate-funding-for-youth-women/ "Fort Portal city woman MP elect roots for adequate funding for youth, women"]. ''The Independent Uganda''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">8 March</span> 2021</span>.</cite></ref> Mu 2001, yalondebwa ku bwa Kansala w'abavubuka mu Disitulikiti y'e Kabarole n'oluvanyuma n'alondebwa ku bw'omuwandiisi mu kitongole ky'ebyensimbi n'okuteekeratekera Disitulikitiku myaka 24 era yeyali omuto ku bakulembeze abalala.<ref>https://kabarole.go.ug/</ref> Mu 2021, Mugisa yawangula eky'omubaka omukyala ow'ekibuga ky'e Fort Portal City Woman MP race. == Ebijuliziddwamu == {{Reflist}}  [[Category:Abasawo mu Uganda]] [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] dnqwp81bi2lh7r7olywhceeft9d5tno Joan Namutaawe 0 10739 76872 34184 2026-10-17T14:15:17Z Ajambo Bridget 11873 convert conference 76872 wikitext text/x-wiki [[File:Namutaawe Joan.jpg|thumb|Namutaawe Joan.]] '''Joan Namutaawe''' Mubaka wa Paalamenti ya Uganda.<ref name=":0">{{Cite web |date=2021-10-29 |title=Govt delivers relief to Masaka rainstorm victims |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/govt-delivers-relief-to-masaka-rainstorm-victims-3600658 |access-date=2026-10-17 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yaakiikirira abakyala ba [[Masaka (disitulikit)|disitulikiti ye Masaka]] mu Paalamenti y'ekkumi n'emu.<ref name=":0" /> == Eby'obufuzi == Nga 27 April 2023, Joan Namutaawe n'ababaka abakyala abalala10 baakwatibwa police okuva wabweru wa wankaaki ya Paalamenti nebatwalibwa ku Kampala Central Police station bwe baali bakumba nga bagenda ku Ministule y'ensoga z'omunda nga balaga obutali bumativu bwabwe ku kukwatibwa kw'ababaka ba Palamenti abakyala okwetolola eggwanga lyonna abaali bagenze mu bitundu byabwe okweebuza ku balonzi ku nsonga ezitali zimu.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=NewVision |date=2023-04-27 |title=News: Parliament condemns brutal arrest of MPs |url=https://www.newvision.co.ug/category/news/parliament-condemns-brutal-arrest-of-mps-NV_159109_102026 |access-date=2026-10-17 |website=New Vision}}</ref><ref>{{Cite news |date=2023-04-27 |title=Uganda police arrest 11 female lawmakers during protest |url=https://www.reuters.com/world/africa/uganda-police-arrest-11-female-lawmakers-during-protest-2023-04-27/ |access-date=2026-10-17 |work=Reuters |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-04-27 |title=Uganda police arrest 11 female lawmakers during protest |url=https://www.inkl.com/news/uganda-police-arrest-11-female-lawmakers-during-protest |access-date=2026-10-17 |website=inkl |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kazibwe |first=Kenneth |date=2023-04-27 |title=Inside the arrest, release of opposition Women MPs |url=https://nilepost.co.ug/news/159067/inside-the-arrest-release-of-opposition-women-mps |access-date=2026-10-17 |website=Nilepost News |language=en}}</ref> == Laba nabino == [[Olukalala lw'abakiise b'olukiiko lw'eggwanga olw'ekkumi n'olumu olw'e Uganda|List of members of the eleventh Parliament of Uganda]] == Ebijjuliziddwamu == {{Reflist}} [[Category:WikiForHumanRightsUG]] 36v52ef5yww7sm337xvsflratysrpzi Evelyn Nakabira Lagu 0 12263 76875 76752 2026-10-18T07:44:09Z Berniter 10779 76875 wikitext text/x-wiki '''Evelyn Nakabira Lagu''' Eyali amanyiddwa ennyo nga Evelyn Love oba Evelyn Lagu yali MunnaUganda  omuyimbi ow'ettutumu,omuyimbi eyayambangako abayimbi abalala mu kuyimba era yali muzannyi wa firimuYafuna ettutumu olw’eddoboozi lye ery’amaanyi era eddungi, obusobozi bwe okukola obulungi mu kuyimba n'okuzannya firimu, Obuvumu  n'obumalirivu bweyalina wadde nga yalina ebimusomoza mumbela y'obulamu.<ref name=":0">https://en.wikipedia.org/wiki/Evelyn_Nakabira_Lagu#cite_note-:0-1</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Atuhairwe |first=Ivan |date=2023-09-18 |title=Evelyn Lagu’s son was ready to donate his kidney to her |url=https://mbu.ug/2023/09/18/evelyn-lagus-son-was-ready-to-donate-his-kidney-to-her/ |access-date=2024-11-30 |website=MBU |language=en-US}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=Asiteza |first=Remmy |date=2023-09-18 |title=Singer Evelyn Lagu is dead |url=https://dailyexpress.co.ug/2023/09/18/singer-evelyn-lagu-is-dead/ |access-date=2024-11-30 |website=Daily Express |language=en-GB}}</ref><ref name=":3">https://en.wikipedia.org/wiki/Evelyn_Nakabira_Lagu#cite_note-:3-4</ref> == Ebyafaayo n'obuyigirize bwe == Evelyn Nakabira Lagu yazaalibwa nga 1 Ogw'omukaaga, 1982, mu [[Kalungu (disitulikit)|Disitulikiti y’e Kalungu]], Yuganda. <ref name=":1">{{Cite web |last=Atuhairwe |first=Ivan |date=2023-09-18 |title=Evelyn Lagu’s son was ready to donate his kidney to her |url=https://mbu.ug/2023/09/18/evelyn-lagus-son-was-ready-to-donate-his-kidney-to-her/ |access-date=2024-11-30 |website=MBU |language=en-US}}</ref> <ref name=":2">{{Cite web |last=Asiteza |first=Remmy |date=2023-09-18 |title=Singer Evelyn Lagu is dead |url=https://dailyexpress.co.ug/2023/09/18/singer-evelyn-lagu-is-dead/ |access-date=2024-11-30 |website=Daily Express |language=en-GB}}</ref> <ref name=":4">https://en.wikipedia.org/wiki/Evelyn_Nakabira_Lagu#cite_note-:4-5</ref> Oluvannyuma lw'okufiirwa bazadde be bombi ku myaka emito, yakuzibwa ssenga we ne bbawe George W Lubega. George W Lubega yalabirira Evelyn Lagu ng'amusasulira fiizi era Evelyn Lagu yasomera mu masomero agawerako, omuli [[:en:Aga_Khan_Education_Services|Aga Khan Primary School]], Mityana Secondary School, ne Pride Secondary School e Mityana kumutendera gwa [[:en:O'_Level|O’ Level]]. Yamaliriza emisomo gye egya [[:en:A-level|A' Level]] ku ssomero lya St. Peter's Busubizi mu mwaka gwa 1999. <ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Omulimu == Evelyn Lagu yatandika ng’omuyimbi omuyambi eri abamu ku bayimbi abasinga okumanyika mu Uganda. Evelyn Lagu amanyiddwa nnyo olw’obusobozi bwe obw’amaanyi mu kuyimba, era yafuna okusiimibwa mu nsiike y’okuyimba mu Uganda naddala mu bika bya [[:en:Afrobeat|Afrobeat]], [[:en:Pop_music|Pop]], ne [[:en:Dancehall|Dancehall]] . Ng’oggyeeko obuwanguzi bwe mu kuyimba, Evelyn Lagu yeenyigira mu kuzannya katemba, era y’azannya firimu eziwerako awamu n'emizannyo gya ttivvi.<ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Okufa kwe == Evelyn Nakabira Lagu yafa nga 18 Ogw'omwenda 2023 oluvannyuma lw’okulwala obulwadde bw’omutima n’ensigo okumala ebbanga.Muyimbi munne [[Eddy Kenzo]] ne munnamawulire [[:en:Gabriel_Bullet|Gabriel Buule]] be bamu ku baawa obubaka obw'okusaasira. <ref name=":5">{{Cite web |date=2023-09-18 |title=Ugandan musician Evelyn Lagu dies |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/entertainment/ugandan-musician-evelyn-lagu-dies-4372370 |access-date=2024-11-30 |website=Monitor |language=en}}</ref> <ref name=":4" /><ref name=":3" /><ref name=":0" /> == Ebiwandiiko ebikozesebwa == 46pygw1madvwg5gjiuz6wez2nho2ipt 76876 76875 2026-10-18T07:50:58Z Berniter 10779 76876 wikitext text/x-wiki '''Evelyn Nakabira Lagu''' Eyali amanyiddwa ennyo nga Evelyn Love oba Evelyn Lagu yali MunnaUganda  omuyimbi ow'ettutumu,omuyimbi eyayambangako abayimbi abalala mu kuyimba era yali muzannyi wa firimuYafuna ettutumu olw’eddoboozi lye ery’amaanyi era eddungi, obusobozi bwe okukola obulungi mu kuyimba n'okuzannya firimu, Obuvumu  n'obumalirivu bweyalina wadde nga yalina ebimusomoza mumbela y'obulamu.Evelyn Lagu yafa nga 18 Ogwomunaana 2023 (emyaka:41)oluvannyuma  lw'okutawannyizibwa obulwadde bw’ensigo.<ref name=":0">https://en.wikipedia.org/wiki/Evelyn_Nakabira_Lagu#cite_note-:0-1</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Atuhairwe |first=Ivan |date=2023-09-18 |title=Evelyn Lagu’s son was ready to donate his kidney to her |url=https://mbu.ug/2023/09/18/evelyn-lagus-son-was-ready-to-donate-his-kidney-to-her/ |access-date=2024-11-30 |website=MBU |language=en-US}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=Asiteza |first=Remmy |date=2023-09-18 |title=Singer Evelyn Lagu is dead |url=https://dailyexpress.co.ug/2023/09/18/singer-evelyn-lagu-is-dead/ |access-date=2024-11-30 |website=Daily Express |language=en-GB}}</ref><ref name=":3">https://en.wikipedia.org/wiki/Evelyn_Nakabira_Lagu#cite_note-:3-4</ref> == Ebyafaayo n'obuyigirize bwe == Evelyn Nakabira Lagu yazaalibwa nga 1 Ogw'omukaaga, 1982, mu [[Kalungu (disitulikit)|Disitulikiti y’e Kalungu]], Yuganda. <ref name=":1">{{Cite web |last=Atuhairwe |first=Ivan |date=2023-09-18 |title=Evelyn Lagu’s son was ready to donate his kidney to her |url=https://mbu.ug/2023/09/18/evelyn-lagus-son-was-ready-to-donate-his-kidney-to-her/ |access-date=2024-11-30 |website=MBU |language=en-US}}</ref> <ref name=":2">{{Cite web |last=Asiteza |first=Remmy |date=2023-09-18 |title=Singer Evelyn Lagu is dead |url=https://dailyexpress.co.ug/2023/09/18/singer-evelyn-lagu-is-dead/ |access-date=2024-11-30 |website=Daily Express |language=en-GB}}</ref> <ref name=":4">https://en.wikipedia.org/wiki/Evelyn_Nakabira_Lagu#cite_note-:4-5</ref> Oluvannyuma lw'okufiirwa bazadde be bombi ku myaka emito, yakuzibwa ssenga we ne bbawe George W Lubega. George W Lubega yalabirira Evelyn Lagu ng'amusasulira fiizi era Evelyn Lagu yasomera mu masomero agawerako, omuli [[:en:Aga_Khan_Education_Services|Aga Khan Primary School]], Mityana Secondary School, ne Pride Secondary School e Mityana kumutendera gwa [[:en:O'_Level|O’ Level]]. Yamaliriza emisomo gye egya [[:en:A-level|A' Level]] ku ssomero lya St. Peter's Busubizi mu mwaka gwa 1999. <ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Omulimu == Evelyn Lagu yatandika ng’omuyimbi omuyambi eri abamu ku bayimbi abasinga okumanyika mu Uganda. Evelyn Lagu amanyiddwa nnyo olw’obusobozi bwe obw’amaanyi mu kuyimba, era yafuna okusiimibwa mu nsiike y’okuyimba mu Uganda naddala mu bika bya [[:en:Afrobeat|Afrobeat]], [[:en:Pop_music|Pop]], ne [[:en:Dancehall|Dancehall]] . Ng’oggyeeko obuwanguzi bwe mu kuyimba, Evelyn Lagu yeenyigira mu kuzannya katemba, era y’azannya firimu eziwerako awamu n'emizannyo gya ttivvi.<ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Okufa kwe == Evelyn Nakabira Lagu yafa nga 18 Ogw'omwenda 2023 oluvannyuma lw’okulwala obulwadde bw’omutima n’ensigo okumala ebbanga.Muyimbi munne [[Eddy Kenzo]] ne munnamawulire [[:en:Gabriel_Bullet|Gabriel Buule]] be bamu ku baawa obubaka obw'okusaasira. <ref name=":5">{{Cite web |date=2023-09-18 |title=Ugandan musician Evelyn Lagu dies |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/entertainment/ugandan-musician-evelyn-lagu-dies-4372370 |access-date=2024-11-30 |website=Monitor |language=en}}</ref> <ref name=":4" /><ref name=":3" /><ref name=":0" /> == Ebiwandiiko ebikozesebwa == hr8r8cwhaguu8qcz0mq14kyb0ofng9c 76877 76876 2026-10-18T07:54:03Z Berniter 10779 Ngasseko databox 76877 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Evelyn Nakabira Lagu''' Eyali amanyiddwa ennyo nga Evelyn Love oba Evelyn Lagu yali MunnaUganda  omuyimbi ow'ettutumu,omuyimbi eyayambangako abayimbi abalala mu kuyimba era yali muzannyi wa firimuYafuna ettutumu olw’eddoboozi lye ery’amaanyi era eddungi, obusobozi bwe okukola obulungi mu kuyimba n'okuzannya firimu, Obuvumu  n'obumalirivu bweyalina wadde nga yalina ebimusomoza mumbela y'obulamu.Evelyn Lagu yafa nga 18 Ogwomunaana 2023 (emyaka:41)oluvannyuma  lw'okutawannyizibwa obulwadde bw’ensigo.<ref name=":0">https://en.wikipedia.org/wiki/Evelyn_Nakabira_Lagu#cite_note-:0-1</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Atuhairwe |first=Ivan |date=2023-09-18 |title=Evelyn Lagu’s son was ready to donate his kidney to her |url=https://mbu.ug/2023/09/18/evelyn-lagus-son-was-ready-to-donate-his-kidney-to-her/ |access-date=2024-11-30 |website=MBU |language=en-US}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=Asiteza |first=Remmy |date=2023-09-18 |title=Singer Evelyn Lagu is dead |url=https://dailyexpress.co.ug/2023/09/18/singer-evelyn-lagu-is-dead/ |access-date=2024-11-30 |website=Daily Express |language=en-GB}}</ref><ref name=":3">https://en.wikipedia.org/wiki/Evelyn_Nakabira_Lagu#cite_note-:3-4</ref> == Ebyafaayo n'obuyigirize bwe == Evelyn Nakabira Lagu yazaalibwa nga 1 Ogw'omukaaga, 1982, mu [[Kalungu (disitulikit)|Disitulikiti y’e Kalungu]], Yuganda. <ref name=":1">{{Cite web |last=Atuhairwe |first=Ivan |date=2023-09-18 |title=Evelyn Lagu’s son was ready to donate his kidney to her |url=https://mbu.ug/2023/09/18/evelyn-lagus-son-was-ready-to-donate-his-kidney-to-her/ |access-date=2024-11-30 |website=MBU |language=en-US}}</ref> <ref name=":2">{{Cite web |last=Asiteza |first=Remmy |date=2023-09-18 |title=Singer Evelyn Lagu is dead |url=https://dailyexpress.co.ug/2023/09/18/singer-evelyn-lagu-is-dead/ |access-date=2024-11-30 |website=Daily Express |language=en-GB}}</ref> <ref name=":4">https://en.wikipedia.org/wiki/Evelyn_Nakabira_Lagu#cite_note-:4-5</ref> Oluvannyuma lw'okufiirwa bazadde be bombi ku myaka emito, yakuzibwa ssenga we ne bbawe George W Lubega. George W Lubega yalabirira Evelyn Lagu ng'amusasulira fiizi era Evelyn Lagu yasomera mu masomero agawerako, omuli [[:en:Aga_Khan_Education_Services|Aga Khan Primary School]], Mityana Secondary School, ne Pride Secondary School e Mityana kumutendera gwa [[:en:O'_Level|O’ Level]]. Yamaliriza emisomo gye egya [[:en:A-level|A' Level]] ku ssomero lya St. Peter's Busubizi mu mwaka gwa 1999. <ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Omulimu == Evelyn Lagu yatandika ng’omuyimbi omuyambi eri abamu ku bayimbi abasinga okumanyika mu Uganda. Evelyn Lagu amanyiddwa nnyo olw’obusobozi bwe obw’amaanyi mu kuyimba, era yafuna okusiimibwa mu nsiike y’okuyimba mu Uganda naddala mu bika bya [[:en:Afrobeat|Afrobeat]], [[:en:Pop_music|Pop]], ne [[:en:Dancehall|Dancehall]] . Ng’oggyeeko obuwanguzi bwe mu kuyimba, Evelyn Lagu yeenyigira mu kuzannya katemba, era y’azannya firimu eziwerako awamu n'emizannyo gya ttivvi.<ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Okufa kwe == Evelyn Nakabira Lagu yafa nga 18 Ogw'omwenda 2023 oluvannyuma lw’okulwala obulwadde bw’omutima n’ensigo okumala ebbanga.Muyimbi munne [[Eddy Kenzo]] ne munnamawulire [[:en:Gabriel_Bullet|Gabriel Buule]] be bamu ku baawa obubaka obw'okusaasira. <ref name=":5">{{Cite web |date=2023-09-18 |title=Ugandan musician Evelyn Lagu dies |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/entertainment/ugandan-musician-evelyn-lagu-dies-4372370 |access-date=2024-11-30 |website=Monitor |language=en}}</ref> <ref name=":4" /><ref name=":3" /><ref name=":0" /> == Ebiwandiiko ebikozesebwa == nemgvf9nvdvgwo03ivqxgz97my970o6 76878 76877 2026-10-18T07:55:38Z Berniter 10779 76878 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Evelyn Nakabira Lagu''' Eyali amanyiddwa ennyo nga Evelyn Love oba Evelyn Lagu yali MunnaUganda  omuyimbi ow'ettutumu,omuyimbi eyayambangako abayimbi abalala mu kuyimba era yali muzannyi wa firimuYafuna ettutumu olw’eddoboozi lye ery’amaanyi era eddungi, obusobozi bwe okukola obulungi mu kuyimba n'okuzannya firimu, Obuvumu  n'obumalirivu bweyalina wadde nga yalina ebimusomoza mumbela y'obulamu.Evelyn Lagu yafa nga 18 Ogwomwenda 2023 (emyaka:41)oluvannyuma  lw'okutawannyizibwa obulwadde bw’ensigo.<ref name=":0">https://en.wikipedia.org/wiki/Evelyn_Nakabira_Lagu#cite_note-:0-1</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Atuhairwe |first=Ivan |date=2023-09-18 |title=Evelyn Lagu’s son was ready to donate his kidney to her |url=https://mbu.ug/2023/09/18/evelyn-lagus-son-was-ready-to-donate-his-kidney-to-her/ |access-date=2024-11-30 |website=MBU |language=en-US}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=Asiteza |first=Remmy |date=2023-09-18 |title=Singer Evelyn Lagu is dead |url=https://dailyexpress.co.ug/2023/09/18/singer-evelyn-lagu-is-dead/ |access-date=2024-11-30 |website=Daily Express |language=en-GB}}</ref><ref name=":3">https://en.wikipedia.org/wiki/Evelyn_Nakabira_Lagu#cite_note-:3-4</ref> == Ebyafaayo n'obuyigirize bwe == Evelyn Nakabira Lagu yazaalibwa nga 1 Ogw'omukaaga, 1982, mu [[Kalungu (disitulikit)|Disitulikiti y’e Kalungu]], Yuganda. <ref name=":1">{{Cite web |last=Atuhairwe |first=Ivan |date=2023-09-18 |title=Evelyn Lagu’s son was ready to donate his kidney to her |url=https://mbu.ug/2023/09/18/evelyn-lagus-son-was-ready-to-donate-his-kidney-to-her/ |access-date=2024-11-30 |website=MBU |language=en-US}}</ref> <ref name=":2">{{Cite web |last=Asiteza |first=Remmy |date=2023-09-18 |title=Singer Evelyn Lagu is dead |url=https://dailyexpress.co.ug/2023/09/18/singer-evelyn-lagu-is-dead/ |access-date=2024-11-30 |website=Daily Express |language=en-GB}}</ref> <ref name=":4">https://en.wikipedia.org/wiki/Evelyn_Nakabira_Lagu#cite_note-:4-5</ref> Oluvannyuma lw'okufiirwa bazadde be bombi ku myaka emito, yakuzibwa ssenga we ne bbawe George W Lubega. George W Lubega yalabirira Evelyn Lagu ng'amusasulira fiizi era Evelyn Lagu yasomera mu masomero agawerako, omuli [[:en:Aga_Khan_Education_Services|Aga Khan Primary School]], Mityana Secondary School, ne Pride Secondary School e Mityana kumutendera gwa [[:en:O'_Level|O’ Level]]. Yamaliriza emisomo gye egya [[:en:A-level|A' Level]] ku ssomero lya St. Peter's Busubizi mu mwaka gwa 1999. <ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Omulimu == Evelyn Lagu yatandika ng’omuyimbi omuyambi eri abamu ku bayimbi abasinga okumanyika mu Uganda. Evelyn Lagu amanyiddwa nnyo olw’obusobozi bwe obw’amaanyi mu kuyimba, era yafuna okusiimibwa mu nsiike y’okuyimba mu Uganda naddala mu bika bya [[:en:Afrobeat|Afrobeat]], [[:en:Pop_music|Pop]], ne [[:en:Dancehall|Dancehall]] . Ng’oggyeeko obuwanguzi bwe mu kuyimba, Evelyn Lagu yeenyigira mu kuzannya katemba, era y’azannya firimu eziwerako awamu n'emizannyo gya ttivvi.<ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Okufa kwe == Evelyn Nakabira Lagu yafa nga 18 Ogw'omwenda 2023 oluvannyuma lw’okulwala obulwadde bw’omutima n’ensigo okumala ebbanga.Muyimbi munne [[Eddy Kenzo]] ne munnamawulire [[:en:Gabriel_Bullet|Gabriel Buule]] be bamu ku baawa obubaka obw'okusaasira. <ref name=":5">{{Cite web |date=2023-09-18 |title=Ugandan musician Evelyn Lagu dies |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/entertainment/ugandan-musician-evelyn-lagu-dies-4372370 |access-date=2024-11-30 |website=Monitor |language=en}}</ref> <ref name=":4" /><ref name=":3" /><ref name=":0" /> == Ebiwandiiko ebikozesebwa == qaah2sgjyujjmv6utkjuivyuebhbmay 76879 76878 2026-10-18T07:58:02Z Berniter 10779 /* Ebyafaayo n'obuyigirize bwe */ 76879 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Evelyn Nakabira Lagu''' Eyali amanyiddwa ennyo nga Evelyn Love oba Evelyn Lagu yali MunnaUganda  omuyimbi ow'ettutumu,omuyimbi eyayambangako abayimbi abalala mu kuyimba era yali muzannyi wa firimuYafuna ettutumu olw’eddoboozi lye ery’amaanyi era eddungi, obusobozi bwe okukola obulungi mu kuyimba n'okuzannya firimu, Obuvumu  n'obumalirivu bweyalina wadde nga yalina ebimusomoza mumbela y'obulamu.Evelyn Lagu yafa nga 18 Ogwomwenda 2023 (emyaka:41)oluvannyuma  lw'okutawannyizibwa obulwadde bw’ensigo.<ref name=":0">https://en.wikipedia.org/wiki/Evelyn_Nakabira_Lagu#cite_note-:0-1</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Atuhairwe |first=Ivan |date=2023-09-18 |title=Evelyn Lagu’s son was ready to donate his kidney to her |url=https://mbu.ug/2023/09/18/evelyn-lagus-son-was-ready-to-donate-his-kidney-to-her/ |access-date=2024-11-30 |website=MBU |language=en-US}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=Asiteza |first=Remmy |date=2023-09-18 |title=Singer Evelyn Lagu is dead |url=https://dailyexpress.co.ug/2023/09/18/singer-evelyn-lagu-is-dead/ |access-date=2024-11-30 |website=Daily Express |language=en-GB}}</ref><ref name=":3">https://en.wikipedia.org/wiki/Evelyn_Nakabira_Lagu#cite_note-:3-4</ref> == Onulamubwe Obw'omunda == Evelyn Nakabira Lagu yazaalibwa nga 1 Ogw'omukaaga, 1982, mu [[Kalungu (disitulikit)|Disitulikiti y’e Kalungu]], Yuganda. <ref name=":1">{{Cite web |last=Atuhairwe |first=Ivan |date=2023-09-18 |title=Evelyn Lagu’s son was ready to donate his kidney to her |url=https://mbu.ug/2023/09/18/evelyn-lagus-son-was-ready-to-donate-his-kidney-to-her/ |access-date=2024-11-30 |website=MBU |language=en-US}}</ref> <ref name=":2">{{Cite web |last=Asiteza |first=Remmy |date=2023-09-18 |title=Singer Evelyn Lagu is dead |url=https://dailyexpress.co.ug/2023/09/18/singer-evelyn-lagu-is-dead/ |access-date=2024-11-30 |website=Daily Express |language=en-GB}}</ref> <ref name=":4">https://en.wikipedia.org/wiki/Evelyn_Nakabira_Lagu#cite_note-:4-5</ref> Oluvannyuma lw'okufiirwa bazadde be bombi ku myaka emito, yakuzibwa ssenga we ne bbawe George W Lubega. George W Lubega yalabirira Evelyn Lagu ng'amusasulira fiizi era Evelyn Lagu yasomera mu masomero agawerako, omuli [[:en:Aga_Khan_Education_Services|Aga Khan Primary School]], Mityana Secondary School, ne Pride Secondary School e Mityana kumutendera gwa [[:en:O'_Level|O’ Level]]. Yamaliriza emisomo gye egya [[:en:A-level|A' Level]] ku ssomero lya St. Peter's Busubizi mu mwaka gwa 1999. <ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Omulimu == Evelyn Lagu yatandika ng’omuyimbi omuyambi eri abamu ku bayimbi abasinga okumanyika mu Uganda. Evelyn Lagu amanyiddwa nnyo olw’obusobozi bwe obw’amaanyi mu kuyimba, era yafuna okusiimibwa mu nsiike y’okuyimba mu Uganda naddala mu bika bya [[:en:Afrobeat|Afrobeat]], [[:en:Pop_music|Pop]], ne [[:en:Dancehall|Dancehall]] . Ng’oggyeeko obuwanguzi bwe mu kuyimba, Evelyn Lagu yeenyigira mu kuzannya katemba, era y’azannya firimu eziwerako awamu n'emizannyo gya ttivvi.<ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Okufa kwe == Evelyn Nakabira Lagu yafa nga 18 Ogw'omwenda 2023 oluvannyuma lw’okulwala obulwadde bw’omutima n’ensigo okumala ebbanga.Muyimbi munne [[Eddy Kenzo]] ne munnamawulire [[:en:Gabriel_Bullet|Gabriel Buule]] be bamu ku baawa obubaka obw'okusaasira. <ref name=":5">{{Cite web |date=2023-09-18 |title=Ugandan musician Evelyn Lagu dies |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/entertainment/ugandan-musician-evelyn-lagu-dies-4372370 |access-date=2024-11-30 |website=Monitor |language=en}}</ref> <ref name=":4" /><ref name=":3" /><ref name=":0" /> == Ebiwandiiko ebikozesebwa == dnrl09a3z1bgtmhpv55wjwkw4ccju2y 76880 76879 2026-10-18T07:58:14Z Berniter 10779 /* Onulamubwe Obw'omunda */ 76880 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Evelyn Nakabira Lagu''' Eyali amanyiddwa ennyo nga Evelyn Love oba Evelyn Lagu yali MunnaUganda  omuyimbi ow'ettutumu,omuyimbi eyayambangako abayimbi abalala mu kuyimba era yali muzannyi wa firimuYafuna ettutumu olw’eddoboozi lye ery’amaanyi era eddungi, obusobozi bwe okukola obulungi mu kuyimba n'okuzannya firimu, Obuvumu  n'obumalirivu bweyalina wadde nga yalina ebimusomoza mumbela y'obulamu.Evelyn Lagu yafa nga 18 Ogwomwenda 2023 (emyaka:41)oluvannyuma  lw'okutawannyizibwa obulwadde bw’ensigo.<ref name=":0">https://en.wikipedia.org/wiki/Evelyn_Nakabira_Lagu#cite_note-:0-1</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Atuhairwe |first=Ivan |date=2023-09-18 |title=Evelyn Lagu’s son was ready to donate his kidney to her |url=https://mbu.ug/2023/09/18/evelyn-lagus-son-was-ready-to-donate-his-kidney-to-her/ |access-date=2024-11-30 |website=MBU |language=en-US}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=Asiteza |first=Remmy |date=2023-09-18 |title=Singer Evelyn Lagu is dead |url=https://dailyexpress.co.ug/2023/09/18/singer-evelyn-lagu-is-dead/ |access-date=2024-11-30 |website=Daily Express |language=en-GB}}</ref><ref name=":3">https://en.wikipedia.org/wiki/Evelyn_Nakabira_Lagu#cite_note-:3-4</ref> == Obulamubwe Obw'omunda == Evelyn Nakabira Lagu yazaalibwa nga 1 Ogw'omukaaga, 1982, mu [[Kalungu (disitulikit)|Disitulikiti y’e Kalungu]], Yuganda. <ref name=":1">{{Cite web |last=Atuhairwe |first=Ivan |date=2023-09-18 |title=Evelyn Lagu’s son was ready to donate his kidney to her |url=https://mbu.ug/2023/09/18/evelyn-lagus-son-was-ready-to-donate-his-kidney-to-her/ |access-date=2024-11-30 |website=MBU |language=en-US}}</ref> <ref name=":2">{{Cite web |last=Asiteza |first=Remmy |date=2023-09-18 |title=Singer Evelyn Lagu is dead |url=https://dailyexpress.co.ug/2023/09/18/singer-evelyn-lagu-is-dead/ |access-date=2024-11-30 |website=Daily Express |language=en-GB}}</ref> <ref name=":4">https://en.wikipedia.org/wiki/Evelyn_Nakabira_Lagu#cite_note-:4-5</ref> Oluvannyuma lw'okufiirwa bazadde be bombi ku myaka emito, yakuzibwa ssenga we ne bbawe George W Lubega. George W Lubega yalabirira Evelyn Lagu ng'amusasulira fiizi era Evelyn Lagu yasomera mu masomero agawerako, omuli [[:en:Aga_Khan_Education_Services|Aga Khan Primary School]], Mityana Secondary School, ne Pride Secondary School e Mityana kumutendera gwa [[:en:O'_Level|O’ Level]]. Yamaliriza emisomo gye egya [[:en:A-level|A' Level]] ku ssomero lya St. Peter's Busubizi mu mwaka gwa 1999. <ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Omulimu == Evelyn Lagu yatandika ng’omuyimbi omuyambi eri abamu ku bayimbi abasinga okumanyika mu Uganda. Evelyn Lagu amanyiddwa nnyo olw’obusobozi bwe obw’amaanyi mu kuyimba, era yafuna okusiimibwa mu nsiike y’okuyimba mu Uganda naddala mu bika bya [[:en:Afrobeat|Afrobeat]], [[:en:Pop_music|Pop]], ne [[:en:Dancehall|Dancehall]] . Ng’oggyeeko obuwanguzi bwe mu kuyimba, Evelyn Lagu yeenyigira mu kuzannya katemba, era y’azannya firimu eziwerako awamu n'emizannyo gya ttivvi.<ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Okufa kwe == Evelyn Nakabira Lagu yafa nga 18 Ogw'omwenda 2023 oluvannyuma lw’okulwala obulwadde bw’omutima n’ensigo okumala ebbanga.Muyimbi munne [[Eddy Kenzo]] ne munnamawulire [[:en:Gabriel_Bullet|Gabriel Buule]] be bamu ku baawa obubaka obw'okusaasira. <ref name=":5">{{Cite web |date=2023-09-18 |title=Ugandan musician Evelyn Lagu dies |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/entertainment/ugandan-musician-evelyn-lagu-dies-4372370 |access-date=2024-11-30 |website=Monitor |language=en}}</ref> <ref name=":4" /><ref name=":3" /><ref name=":0" /> == Ebiwandiiko ebikozesebwa == q4mffupb87y9f09bvi1eyhswzan4gzw 76881 76880 2026-10-18T07:58:56Z Berniter 10779 /* Obulamubwe Obw'omunda */ 76881 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Evelyn Nakabira Lagu''' Eyali amanyiddwa ennyo nga Evelyn Love oba Evelyn Lagu yali MunnaUganda  omuyimbi ow'ettutumu,omuyimbi eyayambangako abayimbi abalala mu kuyimba era yali muzannyi wa firimuYafuna ettutumu olw’eddoboozi lye ery’amaanyi era eddungi, obusobozi bwe okukola obulungi mu kuyimba n'okuzannya firimu, Obuvumu  n'obumalirivu bweyalina wadde nga yalina ebimusomoza mumbela y'obulamu.Evelyn Lagu yafa nga 18 Ogwomwenda 2023 (emyaka:41)oluvannyuma  lw'okutawannyizibwa obulwadde bw’ensigo.<ref name=":0">https://en.wikipedia.org/wiki/Evelyn_Nakabira_Lagu#cite_note-:0-1</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Atuhairwe |first=Ivan |date=2023-09-18 |title=Evelyn Lagu’s son was ready to donate his kidney to her |url=https://mbu.ug/2023/09/18/evelyn-lagus-son-was-ready-to-donate-his-kidney-to-her/ |access-date=2024-11-30 |website=MBU |language=en-US}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=Asiteza |first=Remmy |date=2023-09-18 |title=Singer Evelyn Lagu is dead |url=https://dailyexpress.co.ug/2023/09/18/singer-evelyn-lagu-is-dead/ |access-date=2024-11-30 |website=Daily Express |language=en-GB}}</ref><ref name=":3">https://en.wikipedia.org/wiki/Evelyn_Nakabira_Lagu#cite_note-:3-4</ref> == Obulamubwe Obw'omunda == == Omulimu == Evelyn Lagu yatandika ng’omuyimbi omuyambi eri abamu ku bayimbi abasinga okumanyika mu Uganda. Evelyn Lagu amanyiddwa nnyo olw’obusobozi bwe obw’amaanyi mu kuyimba, era yafuna okusiimibwa mu nsiike y’okuyimba mu Uganda naddala mu bika bya [[:en:Afrobeat|Afrobeat]], [[:en:Pop_music|Pop]], ne [[:en:Dancehall|Dancehall]] . Ng’oggyeeko obuwanguzi bwe mu kuyimba, Evelyn Lagu yeenyigira mu kuzannya katemba, era y’azannya firimu eziwerako awamu n'emizannyo gya ttivvi.<ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Okufa kwe == Evelyn Nakabira Lagu yafa nga 18 Ogw'omwenda 2023 oluvannyuma lw’okulwala obulwadde bw’omutima n’ensigo okumala ebbanga.Muyimbi munne [[Eddy Kenzo]] ne munnamawulire [[:en:Gabriel_Bullet|Gabriel Buule]] be bamu ku baawa obubaka obw'okusaasira. <ref name=":5">{{Cite web |date=2023-09-18 |title=Ugandan musician Evelyn Lagu dies |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/entertainment/ugandan-musician-evelyn-lagu-dies-4372370 |access-date=2024-11-30 |website=Monitor |language=en}}</ref> <ref name=":4">https://en.wikipedia.org/wiki/Evelyn_Nakabira_Lagu#cite_note-:4-5</ref><ref name=":3" /><ref name=":0" /> == Ebiwandiiko ebikozesebwa == 7nelyrrl29lll9zfi99izlrqsjttif4