Wikipedia
lgwiki
https://lg.wikipedia.org/wiki/Olupapula_Olusooka
MediaWiki 1.47.0-wmf.24
first-letter
Media
Special
Talk
User
User talk
Wikipedia
Wikipedia talk
File
File talk
MediaWiki
MediaWiki talk
Template
Template talk
Help
Help talk
Category
Category talk
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
0
0
2778
76918
43958
2026-10-18T18:40:18Z
Kinenkey
10423
Added a picture
76918
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''0 (Zeero)''', [[ennamba]] (nsuusuuba).
[[File:"0"_-_geograph.org.uk_-_2112765.jpg]]
[[Category:Ennamba]]
7v455v003793dxdcv7nyg2a4kjptbju
11 (ennamba)
0
2801
76921
55151
2026-10-18T18:44:35Z
Kinenkey
10423
Added a picture
76921
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}'''11''' ('''kkumi n’emu''' oba '''kkumi n’emu''') namba, wakati wa [[10]] ne [[Kkumi na bbiri|12]].
[[File:Eleven_Pinhead_icon.svg]]
[[Category:Ennamba]]
s0yzm6qfya95yji27c1ry71gvgjh430
12 (ennamba)
0
2802
76922
55181
2026-10-18T18:45:16Z
Kinenkey
10423
Added a picture
76922
wikitext
text/x-wiki
{| class="infobox" style="width: 20em;"
|-
! colspan="2" style="text-align:center; font:10em verdana; background:#ccc;"| 12
|-
|}
'''Kkumi na bbiri (12)''', [[ennamba]] (amakumi n'ensuusuuba).
[[File:DJCTQ_-_12.svg]], [[File:Kijkwijzer_12.svg]]
[[Category:Ennamba]]
gfelkux05t7mslu0ccy9mh5b90725kb
14 (ennamba)
0
2808
76923
75534
2026-10-18T18:46:03Z
Kinenkey
10423
Added a picture
76923
wikitext
text/x-wiki
{| class="infobox" style="width: 20em;"
|-
! colspan="2" style="text-align:center; font:10em verdana; background:#ccc;"| 14
|-
|}
'''Kkumi na nnya (14)''', [[ennamba]] (amakumi n'ensuusuuba).<ref>{{Cite web |title=https://byjus.com/maths/numbers/ |url=https://byjus.com/maths/numbers/ |access-date=2026-09-26 |website=BYJUS |language=en}}</ref>
[[File:DJCTQ_-_14.svg]]
[[Category:Ennamba]]
f5bkq86dna2xedk6djc0le97zwoz1xh
17 (ennamba)
0
2811
76924
55185
2026-10-18T18:47:51Z
Kinenkey
10423
Added a picture
76924
wikitext
text/x-wiki
{| class="infobox" style="width: 20em;"
|-
! colspan="2" style="text-align:center; font:10em verdana; background:#ccc;"| 17
|-
|}
'''Kkumi na musanvu (17)''', [[ennamba]] (amakumi n'ensuusuuba).
[[File:Dix-sept.svg|406x406px]]
[[Category:Ennamba]]
3i3dijbznbz05ay7aa3oxo6xokz9kcz
18 (ennamba)
0
2812
76925
55183
2026-10-18T18:49:11Z
Kinenkey
10423
Added a picture
76925
wikitext
text/x-wiki
{| class="infobox" style="width: 20em;"
|-
! colspan="2" style="text-align:center; font:10em verdana; background:#ccc;"| 18
|-
|}
'''Kkumi na munaana (18)''', [[ennamba]] (amakumi n'ensuusuuba).
[[File:IFCO_18.svg]], [[File:Tarta_de_cumpleaños_(RPS_10-09-2014)_18_años.png]]
[[Category:Ennamba]]
3oyhv8uwxpwlrcpn5amkmg0whcpp1ac
19 (ennamba)
0
2813
76926
55187
2026-10-18T18:51:03Z
Kinenkey
10423
Added a picture
76926
wikitext
text/x-wiki
{| class="infobox" style="width: 20em;"
|-
! colspan="2" style="text-align:center; font:10em verdana; background:#ccc;"| 19
|-
|}
'''Kkumi na mwenda (19)''', [[ennamba]] (amakumi n'ensuusuuba).
[[File:19_Strada_General_Henri_Mathias_Berthelot,_Bucharest_(08).jpg|355x355px]]
[[Category:Ennamba]]
h4uqqp772gtecsks62bpeiztk46yv2q
1000 (ennamba)
0
2817
76919
44293
2026-10-18T18:42:50Z
Kinenkey
10423
Added a picture
76919
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''1000 (Lukumi)''', [[ennamba]] (nkumi).
[[File:Golden_number_10000.png|301x301px]]
[[Category:Ennamba]]
8pxcrpxlbf03y1fwcdsphodw0y6e7mp
11
0
2858
76920
56109
2026-10-18T18:43:43Z
Kinenkey
10423
Added a picture
76920
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}'''Kkumi n’emu''' oba '''11''' ziyinza okuba:
* [[11 (ennamba)]], omuwendo mu butonde ogujja nga 10 tennabaawo n’oluvannyuma lwa 12.
* omu ku myaka [[AD 11|11 AD]] ">11 BCE, AD 11, 1911, 2011, oba omwaka gwonna ogukoma mu 11.[[File:Eleven_Pinhead_icon.svg]]
dlrggrvmlvem7ug4p4cj749qpvwj37j
33 (ennamba)
0
2906
76930
55172
2026-10-18T18:58:00Z
Kinenkey
10423
Added a picture
76930
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{| class="infobox" style="width: 20em;"
|-
! colspan="2" style="text-align:center; font:10em verdana; background:#ccc;"| 33
|-
|}
'''Amakumi asatu mu ssatu (33)''', [[ennamba]] (amakumi n'ensuusuuba).
[[File:Montpellier_t_33.png]], [[File:Regular_quadrilateral_with_33.png]]
[[Category:Ennamba]]
q0e6poedjl4gyqqp3jpwg45klkozjtp
34 (ennamba)
0
2908
76931
55170
2026-10-18T18:59:12Z
Kinenkey
10423
Added a picture
76931
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{| class="infobox" style="width: 20em;"
|-
! colspan="2" style="text-align:center; font:10em verdana; background:#ccc;"| 34
|-
|}
'''Amakumi asatu mu nnya (34)''', [[ennamba]] (amakumi n'ensuusuuba).
[[File:Go_34.svg]]
[[Category:Ennamba]]
ijppk6q45jrcan3st2yqihep6f2ntvv
Emisuwa egikaluba
0
4373
76910
33135
2026-10-18T18:08:54Z
Ajambo Bridget
11873
remove duplicated link
76910
wikitext
text/x-wiki
[[File:Atherosclerosis, aorta, gross pathology PHIL 846 lores.jpg|thumb|Arteriosclerosis]]
==[[Emisuwa]] egikaluba== [[Arteriosclerosis]]
Buno obulwadde bw’emisuwa egikaluba, bureera bwakabi nnyo. Laba mangu omusawo era kozesa ne ku ddagala nga,
#[[Katunguluccumu]]
<ref:allium sativum/>
0rahtjbld89rhn80wgoclg8jcxsrpmb
Mozambique
0
5684
76992
71100
2026-10-19T08:59:05Z
Nassaka32
12002
added a citation
76992
wikitext
text/x-wiki
{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|+<big><big>'''Mozambique'''</big></big><br/>(pt) ''República de Moçambique''<br>
|-
| style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 |
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0"
|-
| align="center" width="140px" | [[File:Flag_of Mozambique.svg|125px]]
| align="center" width="140px" | [[File:Coat of arms of Mozambique.svg|125px]]
|-
| align="center" width="140px" | ([[Flag of Mozambique|Flag]])
| align="center" width="140px" | ([[Coat of Arms of Mozambique|Coat of Arms]])
|}
|-
| align="center" colspan=2 |
|-
| align=center colspan=2 | [[File:Location Mozambique AU Africa.svg|300px]]
|}
'''Mozambique''' ggwanga mu [[Afirika]]. Ekibuga ky'ensi ekikulu kiyitibwa [[Maputo]].<ref>{{Cite web |title=Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA |url=https://www.cia.gov/stories/story/spotlighting-the-world-factbook-as-we-bid-a-fond-farewell/ |access-date=2026-10-19 |website=www.cia.gov}}</ref>
* Awamu: 801.590 km²
* Abantu: 28.829.476 (2016)
* Ekibangirizi n'abantu: 28,7/km²
{{Amawanga g'Afirika}}
[[Category:Ensi za Afirika]]
kgj675az092npmdrn1vslch1hmmelvy
Eddagala erigema endwadde ya kkolera
0
6002
76902
33825
2026-10-18T17:24:49Z
Ajambo Bridget
11873
convert conference
76902
wikitext
text/x-wiki
[[File:ZOSTAVAX (shingles (herpes zoster) vaccine (live)) (United Kingdom).jpg|thumb|eddagala erigema]]
Eddagala erigema endwadde ya Cholera lya mugaso nnyo mu kuziyiza okukwatibwa n'okusaasaana kwa Cholera.<ref>{{Cite book |date=2025-07-04 |title=Ekirwadde kya Cholera |url=https://lg.wikipedia.org/w/index.php?title=Ekirwadde_kya_Cholera&oldid=37782 |language=lg}}</ref>
Eddagala lino liba lya mugaso nnyo era likola ebitundu kinaana mu bitaano ku buli kikumi(85%) singa omwana agemebwa mu myezi omukaaga egisooka ng'amaze okuzaalibwa. Wabula singa omwana agemebwa obulwadde bwa cholera mu myezi emirala omukaaga egiba gisigaddeyo okuweza omwaka gumu, eddagala lino likolera wakati w'ebitundu ataano n'enkaaga ku buli kikumi(50-60%).
Naye singa omwana agemebwa ng'awezezza emyaka ebiri olwo eddagala lino liba lijja kukola ku bitundu ebitasukka makumi ataano ku buli kikumi.
Buli okugemesebwa kw'abaana abangi mu kitundu lwe kukolebwa , kiyamba n'abo abatagemeseddwa, anti baba tebalina gye banaabuggya kubanga abasinga baba baagemesebwa nga kizibu okubakwata.
Ekitongole ky'ebyobulamu munsi yonna (World Health Organisation) kikubiriza era kiwagira enkozesa y'eddagala lino erigema cholera, nga kwekuli eritonnyezebwa mu kamwa [ddoozi bbiri oba ssatu] nga kw'otadde n'ery'akayiso (naye eddagala ery'akayiso terirabikalabika nnyo, era ery'okutonnyeza mu kamwa lye lisinga okweyambisibwa).
Eddagala lino erigema cholera eritonnyezebwa mu kamwa teriyina bulabe bwonna, era likkirizibwa okukozesebwa ne ku bakyala abalina embuto, era n'abo abalina emibiri eminafunafu. Kyokka omuntu nga yaakalimira yandifunamuuko obulumi obutonotono mu lubuto, oba oluusi n'okuddukana, naye nga si bya bulabe nnyo eri obulamu bwe.
Eddagala erigema cholera ery'okutonnyeza mu kamwa lyatandika okukozesebwa eyo mu myaka gy'ekyenda, era liri ku lukalala lw'ekitongole ky'ebyobulamu munsi yonna olw'eddagala ery'omugaso ennyo era eryetaagibwa mu byobulamu obwa bulijjo.
cjtyztdqv1cxblfqexftkyh61ygohl1
Ekibulungulo
0
6259
76971
33293
2026-10-19T06:35:02Z
Waisman12
12007
A citation about satellite
76971
wikitext
text/x-wiki
[[File:OrbView-2 Satellite.jpg|thumb|'''Satellite''']]
Weetegereze:
(i) '''Ekibulungulo''' (satellite)
(ii)Ekyebulungulo (magnetic or gravitational field)<ref>{{Cite web |title=Luganda To English Translator – Apps on Google Play |url=https://play.google.com/store/apps/details/luganda+to+english+translation?id=com.translation.lugandatotnglishtranslator&hl=en_NZ |access-date=2026-10-19 |website=play.google.com |language=en-NZ}}</ref>
Ekibulungulo ky’obutonde” (natural satellite)ye seng'endo entono eyetoloola seng'endo ennene eri mu nsengekera (system) ya seng’endo ennene oba giyite senkulungo.
Mu bungi ekibulungulo kiyitibwa bibulungulo (satellites) ate ekyebulungulo (field) ne kiyitibwa ebyebulungulo (fields) mu bungi. Waliwo ebibulungulo ebikolebwa omuntu naddala ebyo ebikolebwa mu byuma bikalimagezi ebyetoloola nga byebulungula enkulungo oba [[omwezi]], naddala okukozesebwa mu mpuliziganya ku nsi.
Ebibulungulo by’obutonde ebyetoloola nga byebulungula [[enjuba]] biyitibwa nkulungo (planets) ate ekibulungulo ky’obutonde ekyetoloola nga kyebulungula enkulungo kiyitibwa omwezi.
Ensi yaffe erina omwezi gumu gwokka oguyitibwa omweezi gwa kaluuna (lunar moon), kyokka enkulungo endala zirina emyezi mingiko. Buli nkulungo eri mu mugendo ogutakoma okwetoloola enjuba yaayo okumalako ebbanga lya mwaka ate era ne yetoloola ku “kisiisi” (axis) kyayo okumalako olunaku awatali kuyimiriramu. Enkulungo y’Ensi yetoloola enjuba okumalako ennaku 365 ate ne yetoloola ku kisiisi kyayo okumala essaawa abiri mu nnya (olunaku lumu).
Kakensa [[Johannes Kepler]] yakizuula nti enkulungo mu nsengekera yazo, enjuba zigondera amateeka gano:
(i) Enkulungo zetoloola (orbit) enjuba mu kiripuso (ellipse), so si mu ntoloozo (circle) yennyini nga bwe kyali kirowoozebwa okusooka. Enjuba ebeera wakati mu kiripuso kino. Kino kitegeeza nti buli nkulungo waliwo ekiseera w’ebeerera okumpi ennyo n’enjuba. Enkulungo bweba eri kumpi n’enjuba edduka emisinde mingiko okusinga ng’eri walako nayo olw’ okuba nga okuliraana enjuba akanyigirizo (pressure) keyongera okukka, ekintu ekiddusa enjuba okusingako.
(ii) Enkulungo gy’ekoma okuba ewala okuva ku njuba yayo gy’ekoma okulwaawo okumalako okwetoloola kwayo era gy’ekoma okuba n’omwaka omuwanvu. Kitegeeza nti buli nkulungo erina obuwanvu bw’omwaka bwa njawulo okuva ku ndala.
{{Charles Muwanga}}
[[Category:Essomabwengula]]
bqxjranpjox6hp4a0by5liuwrl938ca
76973
76971
2026-10-19T06:52:46Z
Waisman12
12007
Adding a citation about a what is a satellite
76973
wikitext
text/x-wiki
[[File:OrbView-2 Satellite.jpg|thumb|'''Satellite''']]
Weetegereze:
(i) '''Ekibulungulo''' (satellite)
(ii)Ekyebulungulo (magnetic or gravitational field)<ref>{{Cite web |title=Luganda To English Translator – Apps on Google Play |url=https://play.google.com/store/apps/details/luganda+to+english+translation?id=com.translation.lugandatotnglishtranslator&hl=en_NZ |access-date=2026-10-19 |website=play.google.com |language=en-NZ}}</ref>
Ekibulungulo ky’obutonde” (natural satellite)ye seng'endo entono eyetoloola seng'endo ennene eri mu nsengekera (system) ya seng’endo ennene oba giyite senkulungo.<ref>{{Cite web |title=What Is a Satellite? {{!}} NASA Space Place – NASA Science for Kids |url=https://spaceplace.nasa.gov/satellite/en/ |access-date=2026-10-19 |website=spaceplace.nasa.gov}}</ref>
Mu bungi ekibulungulo kiyitibwa bibulungulo (satellites) ate ekyebulungulo (field) ne kiyitibwa ebyebulungulo (fields) mu bungi. Waliwo ebibulungulo ebikolebwa omuntu naddala ebyo ebikolebwa mu byuma bikalimagezi ebyetoloola nga byebulungula enkulungo oba [[omwezi]], naddala okukozesebwa mu mpuliziganya ku nsi.
Ebibulungulo by’obutonde ebyetoloola nga byebulungula [[enjuba]] biyitibwa nkulungo (planets) ate ekibulungulo ky’obutonde ekyetoloola nga kyebulungula enkulungo kiyitibwa omwezi.
Ensi yaffe erina omwezi gumu gwokka oguyitibwa omweezi gwa kaluuna (lunar moon), kyokka enkulungo endala zirina emyezi mingiko. Buli nkulungo eri mu mugendo ogutakoma okwetoloola enjuba yaayo okumalako ebbanga lya mwaka ate era ne yetoloola ku “kisiisi” (axis) kyayo okumalako olunaku awatali kuyimiriramu. Enkulungo y’Ensi yetoloola enjuba okumalako ennaku 365 ate ne yetoloola ku kisiisi kyayo okumala essaawa abiri mu nnya (olunaku lumu).
Kakensa [[Johannes Kepler]] yakizuula nti enkulungo mu nsengekera yazo, enjuba zigondera amateeka gano:
(i) Enkulungo zetoloola (orbit) enjuba mu kiripuso (ellipse), so si mu ntoloozo (circle) yennyini nga bwe kyali kirowoozebwa okusooka. Enjuba ebeera wakati mu kiripuso kino. Kino kitegeeza nti buli nkulungo waliwo ekiseera w’ebeerera okumpi ennyo n’enjuba. Enkulungo bweba eri kumpi n’enjuba edduka emisinde mingiko okusinga ng’eri walako nayo olw’ okuba nga okuliraana enjuba akanyigirizo (pressure) keyongera okukka, ekintu ekiddusa enjuba okusingako.
(ii) Enkulungo gy’ekoma okuba ewala okuva ku njuba yayo gy’ekoma okulwaawo okumalako okwetoloola kwayo era gy’ekoma okuba n’omwaka omuwanvu. Kitegeeza nti buli nkulungo erina obuwanvu bw’omwaka bwa njawulo okuva ku ndala.
{{Charles Muwanga}}
[[Category:Essomabwengula]]
opnmrkwfyhyeo2poqpei39ifmkdbxvh
76974
76973
2026-10-19T06:59:26Z
Waisman12
12007
76974
wikitext
text/x-wiki
[[File:OrbView-2 Satellite.jpg|thumb|'''Satellite''']]
Weetegereze:
(i) '''Ekibulungulo''' (satellite)
(ii)Ekyebulungulo (magnetic or gravitational field)<ref>{{Cite web |title=Luganda To English Translator – Apps on Google Play |url=https://play.google.com/store/apps/details/luganda+to+english+translation?id=com.translation.lugandatotnglishtranslator&hl=en_NZ |access-date=2026-10-19 |website=play.google.com |language=en-NZ}}</ref>
Ekibulungulo ky’obutonde” (natural satellite)ye seng'endo entono eyetoloola seng'endo ennene eri mu nsengekera (system) ya seng’endo ennene oba giyite senkulungo.<ref>{{Cite web |title=What Is a Satellite? {{!}} NASA Space Place – NASA Science for Kids |url=https://spaceplace.nasa.gov/satellite/en/ |access-date=2026-10-19 |website=spaceplace.nasa.gov}}</ref>
Mu bungi ekibulungulo kiyitibwa bibulungulo (satellites) ate ekyebulungulo (field) ne kiyitibwa ebyebulungulo (fields) mu bungi. Waliwo ebibulungulo ebikolebwa omuntu naddala ebyo ebikolebwa mu byuma bikalimagezi ebyetoloola nga byebulungula enkulungo oba [[omwezi]], naddala okukozesebwa mu mpuliziganya ku nsi.<ref>{{Cite web |title=Luganda To English Translator – Apps on Google Play |url=https://play.google.com/store/apps/details/luganda+to+english+translation?id=com.translation.lugandatotnglishtranslator&hl=en_NZ |access-date=2026-10-19 |website=play.google.com |language=en-NZ}}</ref>
Ebibulungulo by’obutonde ebyetoloola nga byebulungula [[enjuba]] biyitibwa nkulungo (planets) ate ekibulungulo ky’obutonde ekyetoloola nga kyebulungula enkulungo kiyitibwa omwezi.
Ensi yaffe erina omwezi gumu gwokka oguyitibwa omweezi gwa kaluuna (lunar moon), kyokka enkulungo endala zirina emyezi mingiko. Buli nkulungo eri mu mugendo ogutakoma okwetoloola enjuba yaayo okumalako ebbanga lya mwaka ate era ne yetoloola ku “kisiisi” (axis) kyayo okumalako olunaku awatali kuyimiriramu. Enkulungo y’Ensi yetoloola enjuba okumalako ennaku 365 ate ne yetoloola ku kisiisi kyayo okumala essaawa abiri mu nnya (olunaku lumu).
Kakensa [[Johannes Kepler]] yakizuula nti enkulungo mu nsengekera yazo, enjuba zigondera amateeka gano:
(i) Enkulungo zetoloola (orbit) enjuba mu kiripuso (ellipse), so si mu ntoloozo (circle) yennyini nga bwe kyali kirowoozebwa okusooka. Enjuba ebeera wakati mu kiripuso kino. Kino kitegeeza nti buli nkulungo waliwo ekiseera w’ebeerera okumpi ennyo n’enjuba. Enkulungo bweba eri kumpi n’enjuba edduka emisinde mingiko okusinga ng’eri walako nayo olw’ okuba nga okuliraana enjuba akanyigirizo (pressure) keyongera okukka, ekintu ekiddusa enjuba okusingako.
(ii) Enkulungo gy’ekoma okuba ewala okuva ku njuba yayo gy’ekoma okulwaawo okumalako okwetoloola kwayo era gy’ekoma okuba n’omwaka omuwanvu. Kitegeeza nti buli nkulungo erina obuwanvu bw’omwaka bwa njawulo okuva ku ndala.
{{Charles Muwanga}}
[[Category:Essomabwengula]]
790duosniqnd9x2kv6cioou2nwxqiny
77020
76974
2026-10-19T11:08:23Z
Waisman12
12007
A citation about the moon and planes
77020
wikitext
text/x-wiki
[[File:OrbView-2 Satellite.jpg|thumb|'''Satellite''']]
Weetegereze:
(i) '''Ekibulungulo''' (satellite)
(ii)Ekyebulungulo (magnetic or gravitational field)<ref>{{Cite web |title=Luganda To English Translator – Apps on Google Play |url=https://play.google.com/store/apps/details/luganda+to+english+translation?id=com.translation.lugandatotnglishtranslator&hl=en_NZ |access-date=2026-10-19 |website=play.google.com |language=en-NZ}}</ref>
Ekibulungulo ky’obutonde” (natural satellite)ye seng'endo entono eyetoloola seng'endo ennene eri mu nsengekera (system) ya seng’endo ennene oba giyite senkulungo.<ref>{{Cite web |title=What Is a Satellite? {{!}} NASA Space Place – NASA Science for Kids |url=https://spaceplace.nasa.gov/satellite/en/ |access-date=2026-10-19 |website=spaceplace.nasa.gov}}</ref>
Mu bungi ekibulungulo kiyitibwa bibulungulo (satellites) ate ekyebulungulo (field) ne kiyitibwa ebyebulungulo (fields) mu bungi. Waliwo ebibulungulo ebikolebwa omuntu naddala ebyo ebikolebwa mu byuma bikalimagezi ebyetoloola nga byebulungula enkulungo oba [[omwezi]], naddala okukozesebwa mu mpuliziganya ku nsi.<ref>{{Cite web |title=Luganda To English Translator – Apps on Google Play |url=https://play.google.com/store/apps/details/luganda+to+english+translation?id=com.translation.lugandatotnglishtranslator&hl=en_NZ |access-date=2026-10-19 |website=play.google.com |language=en-NZ}}</ref>
Ebibulungulo by’obutonde ebyetoloola nga byebulungula [[enjuba]] biyitibwa nkulungo (planets) ate ekibulungulo ky’obutonde ekyetoloola nga kyebulungula enkulungo kiyitibwa omwezi.<ref>{{Cite web |title=What Is a Satellite? {{!}} NASA Space Place – NASA Science for Kids |url=https://spaceplace.nasa.gov/satellite/en/ |access-date=2026-10-19 |website=spaceplace.nasa.gov}}</ref>
Ensi yaffe erina omwezi gumu gwokka oguyitibwa omweezi gwa kaluuna (lunar moon), kyokka enkulungo endala zirina emyezi mingiko. Buli nkulungo eri mu mugendo ogutakoma okwetoloola enjuba yaayo okumalako ebbanga lya mwaka ate era ne yetoloola ku “kisiisi” (axis) kyayo okumalako olunaku awatali kuyimiriramu. Enkulungo y’Ensi yetoloola enjuba okumalako ennaku 365 ate ne yetoloola ku kisiisi kyayo okumala essaawa abiri mu nnya (olunaku lumu).
Kakensa [[Johannes Kepler]] yakizuula nti enkulungo mu nsengekera yazo, enjuba zigondera amateeka gano:
(i) Enkulungo zetoloola (orbit) enjuba mu kiripuso (ellipse), so si mu ntoloozo (circle) yennyini nga bwe kyali kirowoozebwa okusooka. Enjuba ebeera wakati mu kiripuso kino. Kino kitegeeza nti buli nkulungo waliwo ekiseera w’ebeerera okumpi ennyo n’enjuba. Enkulungo bweba eri kumpi n’enjuba edduka emisinde mingiko okusinga ng’eri walako nayo olw’ okuba nga okuliraana enjuba akanyigirizo (pressure) keyongera okukka, ekintu ekiddusa enjuba okusingako.
(ii) Enkulungo gy’ekoma okuba ewala okuva ku njuba yayo gy’ekoma okulwaawo okumalako okwetoloola kwayo era gy’ekoma okuba n’omwaka omuwanvu. Kitegeeza nti buli nkulungo erina obuwanvu bw’omwaka bwa njawulo okuva ku ndala.
{{Charles Muwanga}}
[[Category:Essomabwengula]]
gycv6tg38qhacfb94i80rjae9ztakjw
77022
77020
2026-10-19T11:13:28Z
Waisman12
12007
A citation of how long does the earth take to rotate aroun the sun
77022
wikitext
text/x-wiki
[[File:OrbView-2 Satellite.jpg|thumb|'''Satellite''']]
Weetegereze:
(i) '''Ekibulungulo''' (satellite)
(ii)Ekyebulungulo (magnetic or gravitational field)<ref>{{Cite web |title=Luganda To English Translator – Apps on Google Play |url=https://play.google.com/store/apps/details/luganda+to+english+translation?id=com.translation.lugandatotnglishtranslator&hl=en_NZ |access-date=2026-10-19 |website=play.google.com |language=en-NZ}}</ref>
Ekibulungulo ky’obutonde” (natural satellite)ye seng'endo entono eyetoloola seng'endo ennene eri mu nsengekera (system) ya seng’endo ennene oba giyite senkulungo.<ref>{{Cite web |title=What Is a Satellite? {{!}} NASA Space Place – NASA Science for Kids |url=https://spaceplace.nasa.gov/satellite/en/ |access-date=2026-10-19 |website=spaceplace.nasa.gov}}</ref>
Mu bungi ekibulungulo kiyitibwa bibulungulo (satellites) ate ekyebulungulo (field) ne kiyitibwa ebyebulungulo (fields) mu bungi. Waliwo ebibulungulo ebikolebwa omuntu naddala ebyo ebikolebwa mu byuma bikalimagezi ebyetoloola nga byebulungula enkulungo oba [[omwezi]], naddala okukozesebwa mu mpuliziganya ku nsi.<ref>{{Cite web |title=Luganda To English Translator – Apps on Google Play |url=https://play.google.com/store/apps/details/luganda+to+english+translation?id=com.translation.lugandatotnglishtranslator&hl=en_NZ |access-date=2026-10-19 |website=play.google.com |language=en-NZ}}</ref>
Ebibulungulo by’obutonde ebyetoloola nga byebulungula [[enjuba]] biyitibwa nkulungo (planets) ate ekibulungulo ky’obutonde ekyetoloola nga kyebulungula enkulungo kiyitibwa omwezi.<ref>{{Cite web |title=What Is a Satellite? {{!}} NASA Space Place – NASA Science for Kids |url=https://spaceplace.nasa.gov/satellite/en/ |access-date=2026-10-19 |website=spaceplace.nasa.gov}}</ref>
Ensi yaffe erina omwezi gumu gwokka oguyitibwa omweezi gwa kaluuna (lunar moon), kyokka enkulungo endala zirina emyezi mingiko. Buli nkulungo eri mu mugendo ogutakoma okwetoloola enjuba yaayo okumalako ebbanga lya mwaka ate era ne yetoloola ku “kisiisi” (axis) kyayo okumalako olunaku awatali kuyimiriramu. Enkulungo y’Ensi yetoloola enjuba okumalako ennaku 365 ate ne yetoloola ku kisiisi kyayo okumala essaawa abiri mu nnya (olunaku lumu).<ref>{{Cite web |date=2023-07-20 |title=Chapter 2: Reference Systems - NASA Science |url=https://science.nasa.gov/learn/basics-of-space-flight/chapter2-1/ |access-date=2026-10-19 |language=en-US}}</ref>
Kakensa [[Johannes Kepler]] yakizuula nti enkulungo mu nsengekera yazo, enjuba zigondera amateeka gano:
(i) Enkulungo zetoloola (orbit) enjuba mu kiripuso (ellipse), so si mu ntoloozo (circle) yennyini nga bwe kyali kirowoozebwa okusooka. Enjuba ebeera wakati mu kiripuso kino. Kino kitegeeza nti buli nkulungo waliwo ekiseera w’ebeerera okumpi ennyo n’enjuba. Enkulungo bweba eri kumpi n’enjuba edduka emisinde mingiko okusinga ng’eri walako nayo olw’ okuba nga okuliraana enjuba akanyigirizo (pressure) keyongera okukka, ekintu ekiddusa enjuba okusingako.
(ii) Enkulungo gy’ekoma okuba ewala okuva ku njuba yayo gy’ekoma okulwaawo okumalako okwetoloola kwayo era gy’ekoma okuba n’omwaka omuwanvu. Kitegeeza nti buli nkulungo erina obuwanvu bw’omwaka bwa njawulo okuva ku ndala.
{{Charles Muwanga}}
[[Category:Essomabwengula]]
iavpf58jl7nxedmwqu8079ym5hckgg8
77026
77022
2026-10-19T11:20:08Z
Waisman12
12007
A citation about Kepler's Laws
77026
wikitext
text/x-wiki
[[File:OrbView-2 Satellite.jpg|thumb|'''Satellite''']]
Weetegereze:
(i) '''Ekibulungulo''' (satellite)
(ii)Ekyebulungulo (magnetic or gravitational field)<ref>{{Cite web |title=Luganda To English Translator – Apps on Google Play |url=https://play.google.com/store/apps/details/luganda+to+english+translation?id=com.translation.lugandatotnglishtranslator&hl=en_NZ |access-date=2026-10-19 |website=play.google.com |language=en-NZ}}</ref>
Ekibulungulo ky’obutonde” (natural satellite)ye seng'endo entono eyetoloola seng'endo ennene eri mu nsengekera (system) ya seng’endo ennene oba giyite senkulungo.<ref>{{Cite web |title=What Is a Satellite? {{!}} NASA Space Place – NASA Science for Kids |url=https://spaceplace.nasa.gov/satellite/en/ |access-date=2026-10-19 |website=spaceplace.nasa.gov}}</ref>
Mu bungi ekibulungulo kiyitibwa bibulungulo (satellites) ate ekyebulungulo (field) ne kiyitibwa ebyebulungulo (fields) mu bungi. Waliwo ebibulungulo ebikolebwa omuntu naddala ebyo ebikolebwa mu byuma bikalimagezi ebyetoloola nga byebulungula enkulungo oba [[omwezi]], naddala okukozesebwa mu mpuliziganya ku nsi.<ref>{{Cite web |title=Luganda To English Translator – Apps on Google Play |url=https://play.google.com/store/apps/details/luganda+to+english+translation?id=com.translation.lugandatotnglishtranslator&hl=en_NZ |access-date=2026-10-19 |website=play.google.com |language=en-NZ}}</ref>
Ebibulungulo by’obutonde ebyetoloola nga byebulungula [[enjuba]] biyitibwa nkulungo (planets) ate ekibulungulo ky’obutonde ekyetoloola nga kyebulungula enkulungo kiyitibwa omwezi.<ref>{{Cite web |title=What Is a Satellite? {{!}} NASA Space Place – NASA Science for Kids |url=https://spaceplace.nasa.gov/satellite/en/ |access-date=2026-10-19 |website=spaceplace.nasa.gov}}</ref>
Ensi yaffe erina omwezi gumu gwokka oguyitibwa omweezi gwa kaluuna (lunar moon), kyokka enkulungo endala zirina emyezi mingiko. Buli nkulungo eri mu mugendo ogutakoma okwetoloola enjuba yaayo okumalako ebbanga lya mwaka ate era ne yetoloola ku “kisiisi” (axis) kyayo okumalako olunaku awatali kuyimiriramu. Enkulungo y’Ensi yetoloola enjuba okumalako ennaku 365 ate ne yetoloola ku kisiisi kyayo okumala essaawa abiri mu nnya (olunaku lumu).<ref>{{Cite web |date=2023-07-20 |title=Chapter 2: Reference Systems - NASA Science |url=https://science.nasa.gov/learn/basics-of-space-flight/chapter2-1/ |access-date=2026-10-19 |language=en-US}}</ref>
Kakensa [[Johannes Kepler]] yakizuula nti enkulungo mu nsengekera yazo, enjuba zigondera amateeka gano:<ref>{{Cite web |date=2026-09-26 |title=Kepler’s laws of planetary motion {{!}} Definition, Diagrams, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/science/Keplers-laws-of-planetary-motion |access-date=2026-10-19 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref>
(i) Enkulungo zetoloola (orbit) enjuba mu kiripuso (ellipse), so si mu ntoloozo (circle) yennyini nga bwe kyali kirowoozebwa okusooka. Enjuba ebeera wakati mu kiripuso kino. Kino kitegeeza nti buli nkulungo waliwo ekiseera w’ebeerera okumpi ennyo n’enjuba. Enkulungo bweba eri kumpi n’enjuba edduka emisinde mingiko okusinga ng’eri walako nayo olw’ okuba nga okuliraana enjuba akanyigirizo (pressure) keyongera okukka, ekintu ekiddusa enjuba okusingako.
(ii) Enkulungo gy’ekoma okuba ewala okuva ku njuba yayo gy’ekoma okulwaawo okumalako okwetoloola kwayo era gy’ekoma okuba n’omwaka omuwanvu. Kitegeeza nti buli nkulungo erina obuwanvu bw’omwaka bwa njawulo okuva ku ndala.
{{Charles Muwanga}}
[[Category:Essomabwengula]]
o6w8fl63ygjx6zu0if9f48f7c2eg6p5
77028
77026
2026-10-19T11:24:06Z
Waisman12
12007
A citation about kepler's first law
77028
wikitext
text/x-wiki
[[File:OrbView-2 Satellite.jpg|thumb|'''Satellite''']]
Weetegereze:
(i) '''Ekibulungulo''' (satellite)
(ii)Ekyebulungulo (magnetic or gravitational field)<ref>{{Cite web |title=Luganda To English Translator – Apps on Google Play |url=https://play.google.com/store/apps/details/luganda+to+english+translation?id=com.translation.lugandatotnglishtranslator&hl=en_NZ |access-date=2026-10-19 |website=play.google.com |language=en-NZ}}</ref>
Ekibulungulo ky’obutonde” (natural satellite)ye seng'endo entono eyetoloola seng'endo ennene eri mu nsengekera (system) ya seng’endo ennene oba giyite senkulungo.<ref>{{Cite web |title=What Is a Satellite? {{!}} NASA Space Place – NASA Science for Kids |url=https://spaceplace.nasa.gov/satellite/en/ |access-date=2026-10-19 |website=spaceplace.nasa.gov}}</ref>
Mu bungi ekibulungulo kiyitibwa bibulungulo (satellites) ate ekyebulungulo (field) ne kiyitibwa ebyebulungulo (fields) mu bungi. Waliwo ebibulungulo ebikolebwa omuntu naddala ebyo ebikolebwa mu byuma bikalimagezi ebyetoloola nga byebulungula enkulungo oba [[omwezi]], naddala okukozesebwa mu mpuliziganya ku nsi.<ref>{{Cite web |title=Luganda To English Translator – Apps on Google Play |url=https://play.google.com/store/apps/details/luganda+to+english+translation?id=com.translation.lugandatotnglishtranslator&hl=en_NZ |access-date=2026-10-19 |website=play.google.com |language=en-NZ}}</ref>
Ebibulungulo by’obutonde ebyetoloola nga byebulungula [[enjuba]] biyitibwa nkulungo (planets) ate ekibulungulo ky’obutonde ekyetoloola nga kyebulungula enkulungo kiyitibwa omwezi.<ref>{{Cite web |title=What Is a Satellite? {{!}} NASA Space Place – NASA Science for Kids |url=https://spaceplace.nasa.gov/satellite/en/ |access-date=2026-10-19 |website=spaceplace.nasa.gov}}</ref>
Ensi yaffe erina omwezi gumu gwokka oguyitibwa omweezi gwa kaluuna (lunar moon), kyokka enkulungo endala zirina emyezi mingiko. Buli nkulungo eri mu mugendo ogutakoma okwetoloola enjuba yaayo okumalako ebbanga lya mwaka ate era ne yetoloola ku “kisiisi” (axis) kyayo okumalako olunaku awatali kuyimiriramu. Enkulungo y’Ensi yetoloola enjuba okumalako ennaku 365 ate ne yetoloola ku kisiisi kyayo okumala essaawa abiri mu nnya (olunaku lumu).<ref>{{Cite web |date=2023-07-20 |title=Chapter 2: Reference Systems - NASA Science |url=https://science.nasa.gov/learn/basics-of-space-flight/chapter2-1/ |access-date=2026-10-19 |language=en-US}}</ref>
Kakensa [[Johannes Kepler]] yakizuula nti enkulungo mu nsengekera yazo, enjuba zigondera amateeka gano:<ref>{{Cite web |date=2026-09-26 |title=Kepler’s laws of planetary motion {{!}} Definition, Diagrams, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/science/Keplers-laws-of-planetary-motion |access-date=2026-10-19 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref>
(i) Enkulungo zetoloola (orbit) enjuba mu kiripuso (ellipse), so si mu ntoloozo (circle) yennyini nga bwe kyali kirowoozebwa okusooka. Enjuba ebeera wakati mu kiripuso kino. Kino kitegeeza nti buli nkulungo waliwo ekiseera w’ebeerera okumpi ennyo n’enjuba. Enkulungo bweba eri kumpi n’enjuba edduka emisinde mingiko okusinga ng’eri walako nayo olw’ okuba nga okuliraana enjuba akanyigirizo (pressure) keyongera okukka, ekintu ekiddusa enjuba okusingako.<ref>{{Cite web |title=What does Kepler’s first law mean? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-does-Keplers-first-law-mean |access-date=2026-10-19 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref>
(ii) Enkulungo gy’ekoma okuba ewala okuva ku njuba yayo gy’ekoma okulwaawo okumalako okwetoloola kwayo era gy’ekoma okuba n’omwaka omuwanvu. Kitegeeza nti buli nkulungo erina obuwanvu bw’omwaka bwa njawulo okuva ku ndala.
{{Charles Muwanga}}
[[Category:Essomabwengula]]
39l1sjb6nfpucejrgoqjr1tqcqr2tub
Kizuna AI
0
7490
76913
26832
2026-10-18T18:15:26Z
Ajambo Bridget
11873
remove duplicated link
76913
wikitext
text/x-wiki
[[File:Kizuna AI - SCP Foundation.png|thumb|Kizuna AI]]
'''Kizuna AI''' (キズナアイ)- Visual Youtube wa Japan. Piyano mu 2017.
== Ezenyongeza ==
* Official Website
3bzum0b752bktvs7oplht6un3vlo5xr
Yusuf Lule
0
7701
76980
71825
2026-10-19T08:00:28Z
Ami Abdul-rahman
11993
I added a citation #WUCSU26
76980
wikitext
text/x-wiki
'''Yusuf Kironde Lule''' (10 Ogwokuna 1912 – 21 Ogwolubereberye 1985) yali Pulofeesa era [[munnabyabufuzi]] mu Uganda era nga ye [[President of Uganda|pulezidenti wa Uganda]] owokuna wakati wa 13 Ogwokuna ne 20 Ogwomukaaga 1979.<ref>{{Cite news |last=Ap |date=1985-01-23 |title=YUSUFU LULU DIES; EX-UGANDA LEADER |url=https://www.nytimes.com/1985/01/23/world/yusufu-lulu-dies-ex-uganda-leader.html |access-date=2026-10-19 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-08-01 |title=President Yusuf Kironde Lule - State House Uganda |url=https://statehouse.go.ug/the-state-house/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule/ |access-date=2026-10-19 |language=en-US}}</ref>
== Obulamu obuto n’emirimu ==
'''Yusuf Lule''' yazaalibwa nga 10 Ogwokuna 1912 mu [[Kampala|Kampala.]] Yasomera mu ttendekero lya [[King's College, Budo|King's College Budo]] (1929–34), [[Makerere University, Uganda|Makerere University College]], Kampala (1934–36), Yunivasite ya Fort Hare e Alice, South Afrika (1936–39) ne Yunivasite y'e Edinburgh.<ref>{{Cite web |date=30 April 2021 |title=Uncovering University of Edinburgh's black history |url=https://www.race.ed.ac.uk/uncovering-university-of-edinburghs-black-history/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230921094719/https://www.race.ed.ac.uk/uncovering-university-of-edinburghs-black-history/ |archive-date=21 September 2023 |access-date=29 April 2022 |website=RACE.ED}}</ref> Mu kusooka, yali Musiraamu kyokka n’akyuka n’adda mu ddiini y’Ekikristaayo ng’ali mu King’s College Budo.
Mu 1947 Lule yawasa Hannah Namuli Wamala mu kkanisa ya Kings College Budo, gye yali omusomesa ate nga ye muwala omukulu.<ref>{{Cite web |last=Okech |first=Jennifer A. |date=5 June 2011 |title=Farewell to Hannah Namuli Lule |url=https://www.monitor.co.ug/News/National/688334-1174668-am0ra6z/index.html |access-date=5 April 2020 |website=Daily Monitor}}</ref>
Mu 1959 [[Ekibiina kya Democratic Party(Uganda)|ekibiina kya Democratic Party]] (DP) kyalonda Lule okufuuka [[Katikkiro wa Buganda|Kattikiro]] (Ssaabaminisita) w’obwakabaka bwa [[Buganda]] obutono. Abakulu bangi mu bwakabaka tebaali beesigwa oba mu ngeri endala tebaawagira Lule olw’ensibuko ye ey’Obusiraamu wadde nga yakyuka n’afuuka Omukristaayo, era [[Michael Kintu]] okukkakkana ng’awangula akalulu. Uganda bwe yafuna obwetwaze mu 1962, yafuuka ssentebe w'akakiiko k'abakozi ba gavumenti.
Lule yaweereza ng’omuddugavu <ref name=":0">{{Cite web |date=2014-02-10 |title=President Yusuf Kironde Lule {{!}} State House Uganda |url=http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule |archive-url=https://web.archive.org/web/20140210014820/http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule |archive-date=10 February 2014 |access-date=2022-10-14}}</ref> eyasooka omukulu w’essomero lya [[Makerere University College]] okuva mu 1964 okutuuka mu 1970, era yali muyambi wa ssaabawandiisi w’ekibiina ekigatta yunivasite za Afrika, mu Accra, Ghana, wakati wa 1973 ne 1978. Lule yaweereza nga minisita mu gavumenti ya Uganda ey’amatwale ga Bungereza nga tennafuna bwetwaze n’oluvannyuma nga omuyambi w’omuwandiisi omukulu ow’ekibiina kya [[Commonwealth ku secretariate]]. Yagenda mu buwanganguse nga [[Idi Amin]] amaze okujja mu buyinza.
Oluvannyuma lw’olutalo lwa [[Olutalo lwa Uganda ne Tanzania|Uganda–Tanzania]] okutandika, abayeekera ba Uganda n’abawanganguse baatandika okukola enteekateeka z’okussaawo gavumenti empya eneddawo oluvanyuma lw'obufuzi bwa Idi Amin. Oluvannyuma lw’eggye lya Tanzania People’s Defence Force (TPDF) okuwamba ebitundu ebiwererako ddala, Pulezidenti [[Julius Nyerere]] owa Tanzania yalagira liyimirize kiwe abayeekera ba Uganda obudde okwekumakuma n’okuddamu okwetegeka. Abayeekera ba Uganda baakola enteekateeka ezisaanidde, okusinga nga bakulembeddwamu eyali pulezidenti [[Milton Obote]] n’omukenkufu [[Dani Wadada Nabudere]] mu nnyiriri zaabwe. Nga Abatanzania batandika okutegeka olukungaana lw'abayeekera n'abawanganguse, Nyerere yali addamu okwetegereza omulimu gwa Obote mu kibiina kino. Yali tayagala kirabike nga nti Tanzania yali egenda kussaawo gavumenti yaayo mu Uganda ng’eyanguyira Obote okutwala obukulembeze bw’ekibiina ky’abayeekera, era waaliwo okuwakanya ekya Obote okuva mu [[Baganda]] mu maserengeta ga Uganda awamu n’amawanga amalala nga Kenya. Nyerere era yatya nti Obote yandiziyizza enkolagana mu lukiiko luno n’okugireetera okusasika nga tewali buwanguzi. Yatuuka n’okumatiza Obote okwewala okujja. Mu kifo kya Obote, bangi ku Bannayuganda abaali mu buwanganguse baatandika okwettanira Lule, eyali Omuganda era nga amannyiddwa okubeera omutetenkanya mu by’obufuzi era ng’omukozi wa gavumenti ataayonoonebwa mivuyo oba obuweereza obw’obuli bw’enguzi mu gavumenti ya Uganda eyayita. <ref name="womakuyu">{{Cite web |last=Womakuyu |first=Frederick |date=19 January 2012 |title=Lule, the president for 68 days |url=https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1299060/lule-president-68-days |access-date=27 March 2020 |website=New Vision}}</ref>
Olukungaana lwa Moshi lwaggulwawo nga 24 Ogwokusatu 1979 mu kibuga mu Tanzania, oluvannyuma lw’okukubaganya ebirowoozo okw’amaanyi ku biwayi n’abantu ki abayinza okulwetabamu. Akawungeezi ako ababaka baalangirira okutondebwawo kw’ekibiina kya Uganda National Liberation Front (UNLF), ekyalina okufugibwa akakiiko k’eggwanga ak’okwebuuza ku bantu (NCC) akalimu abantu 30 n’akakiiko akafuzi ak’eggwanga akalimu abantu 11, akasembayo nga kalimu obukiiko obw’enjawulo busatu — Ak'ensimbi n’emirimu, eby’obufuzi, n’ensonga z’amagye. Ennaku ebbiri ezaddirira baazimala nga bakubaganya birowoozo ku ngeri y'okutebenkezamu obuyinza mu bitongole ebifuzi n’okulonda ssentebe w’ekibiina kino, ekyavuganyizibwako ennyo wakati wa Lule ne [[Paulo Muwanga]], omuwagizi wa Obote. Oluvannyuma lw’akafubo, waaliwo okukkaanya nga Lule yaweebwa obwa ssentebe ate Muwanga n’afuulibwa akulira akakiiko akavunaanyizibwa ku nsonga z’amagye.
== Pulezidenti wa Uganda ==
=== Okutongoza amatikkira ===
Mukukwatiba nga teyeetegese [[okugwa kwa Kampala|olw’okugwa kwa Kampala]], Lule yayanguwa okukola olukalala lwa baminisita nga ekigendelerwa kwali kulaba nga bannayugandabonna bakiikirirwa. Nga 12 Ogwokuna 1979, Lule ne kabineti ye baalinnya ennyonyi okuva e Dar es Salaam okuda Entebbe kulw'okutongozebwajwe. Nga ennyonyi eyimiriziddwa e [[Mwanza]], abakungu ba Tanzania baasalawo okugikeleya okutuusa bwebakakasa nti waliwo obukuumi obulungi ku mukolo ogutegekebwa mu Kampala. Enkeera Lule ne baminisita be baatuuka Entebbe ne baleetebwa mu Kampala mu mmotoka ya TPDF akawungeezi. Olwo Lule n’alayizibwa ku bwa Pulezidenti wa Uganda mu maaso g’ekizimbe kya Palamenti n’awa okwogera mu bufunze nga yeeyama okuzza amateeka n’obutebenkevu. Lule yakomekkereza ng'agamba mu [[Luganda]], "Kati lwe lwaffe" Nga bakyawulira nti Kampala taliimu butebenkevu, abakungu aba Tanzania bayanguwa okuggya Lule mu Palamenti ne bamuteeka mu Entebbe State House.
Lule yayingira ofiisi mu kiseera ng’ebitongole by’eggwanga lya Uganda tebikola bulungi era ng’eggwanga lirimu obumenyi bw’amateeka n’effujjo. Yakubiriza eggwanga eryalemererwa . Lule teyafaayo ku ndagaano y'e Moshi ezaalambika obuyinza bwa pulezidenti obunafu era n’agezaako okukakasa obusobozi bwe okukolera wansi w’obuyinza obw’amaanyi obwaweebwa ssemateeka eyali akola mu Uganda nga Amin tannawamba gavumenti. Mu nnaku ntono oluvannyuma lw’okuyingira ofiisi Lule n’abawabuzi be baatandika okusalawo ebikulu nga tebeebuuzizza ku NCC. Era yalengezza ab'akakiiko kano bw'ataalabika ku kutongoza kwabwe ate ne bwegwakyusibwa asobole okubeerawo, yawa okwogera kwe n’agenda nga tabalayiza, ekyabennyamiza ennyo. Lule olwo n’alonda baminisita n’abamyuka ba minisita mu kabineti ye nga NCC tekisembye. Abakiise ba kabineti beegatta ku NCC ''ex officio'', era okukkakkana ng’alonze baminisita 24 n’abamyuka 20, oluvannyuma ne basuka mubungi ku bakansala abaaliwo. Wadde nga waliwo okwemulugunya okuva mu NCC, Lule yagenda mu maaso n’okulonda abantu n’okuddamu okutunula mu nsengeka ya kabineti ye. Era yalangirira okuddamu okutegeka enzirukanya ya Uganda, n’agabanyaamu eggwanga mu bitundu bina buli kimu nga kigoberera obuyinza bwa kaminsona w’ekitundu.
Lule yayongera okunyiiza aba NCC, kabineti ye bwe yawa bammemba baayo bennyini ssente z'ebweru ezibalirirwamu ddoola 5,000 nga "ensako y'okwedaabiriza" wadde ng'eggwanika lyarina ssente ntono nnyo. Lule yayanukula obusungu bwa bakansala nga abawa ensako y’emu, gye baagaana. Era teyeesiga kibiina kya UNLA, kye yali atwala nti kirimu abawagizi ba Obote ne [[Yoweri Museveni]] abeesigwa. Gavumenti ya Lule yaziyiza amagye ssente olw’ensonga eyo, era teyarina kyeyakola mu kuwangulwa kw’amagye ga Amin agaali gasigaddewo. Yateekateeka okusatulula UNLA n'okugikyusa okufuuka "Eggye ly'Eggwanga" eppya, ekyanyiiza abakulembeze mu kyo.<ref name="womakuyu">{{Cite web |last=Womakuyu |first=Frederick |date=19 January 2012 |title=Lule, the president for 68 days |url=https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1299060/lule-president-68-days |access-date=27 March 2020 |website=New Vision}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWomakuyu2012">Womakuyu, Frederick (19 January 2012). [https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1299060/lule-president-68-days "Lule, the president for 68 days"]. ''New Vision''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">27 March</span> 2020</span>.</cite></ref> Amagye gaali okukiikirira ebitundu bya Uganda byonna mu kigerageranyi era nga gassaawo ebisaanyizo by’obuyigirize eri abasaba okugayingira.
Lule yafuna enteekateeka y’obuyambi bw'obukade bwa pawundi 100 okuva mu mawanga g’obugwanjuba, n’aggyawo aba kkono abaali batya nti agenda kuguza eggwanga lino eri abasuubuzi b’ensi yonna. Kaweefube wa gavumenti ye okuziyiza ebbeeyi y’ebintu okulinnya n’okukomya amagendo yali mutono era teyafuna buwanguzi, era mu kiseera kye embeera y’ebyenfuna ya Uganda yeeyongera okusebengerera okuva ku bufuzi bwa Amin.
Abaganda bangi baasanyuka nnyo olwa Lule okutuuka ku bwa pulezidenti, nga basuubira nti ajja kukuuma ensonga z'ekitundu kya Buganda n’okukuuma Obote obutadda mu buyinza. Lule okukkakkana ng’akoze entekateeka ezasanyusa Abaganda, gamba ng’okuzza obumu mu by’obufuzi mu Buganda, okuwa gavumenti ya Buganda obuyinza obusingako, okwogera eri eggwanga mu lujjudde mu Luganda, okulonda abakulembeze ab’obwakabaka bwa Baganda abamanyiddwa mu ofiisi ez’oku ntikko, n’okuwa abasuubuzi b’Abaganda endagaano z’eggwanga ezimu. Mu kuddamu okugabanya ebintu n’ebitongole ebyakwatibwa ku banne ba Amin, gavumenti ya Lule yagaba ssente ezitasaana eri Abaganda ne banne ab’okulusegere. Abantu b’amawanga amalala mu Uganda tebeesiga Lule wadde okumuwa ekitiibwa, okuva bwe baali bawulira nti agenda okusosowaza Buganda okussuka kubitundu ebirala. Bannayuganda abamu baali batya nti enteekateeka ye ey’amagye yandiviirako okutondawo eggye eriyitiriddemu Abaganda, okusinziira nti Buganda yalina abantu bangi okusinga ebitundu ebirala byonna mu ggwanga. Abamuvumirira baamusambagya nti "monarchist" era "feudalist".
=== Okuggwaawo n’okuggyibwa mu ofiisi ===
Engeri Lule gye yakwatamu kabineti ye yaleetawo obusungu mu NCC naddala bwe yagoba Muwanga mu ofiisi. Pulezidenti Nyerere owa Tanzania yategeeza Lule nti Tanzania egenda kunywerera ku ndagaano ezikwata ku buyinza mu Uganda ezaakolebwa e Moshi. Yalina okulowooza nti Tanzania yawannyo obuyambi eri abo abataali ku luuyi lwe mu by'obufuzi, era n'ayagala okulaba nga akendeeza
enkola ya TPDF eyasigala mu ggwanga olw'okuuma obutebenkevu oluvannyuma lw'okumamulako Amin. Yakubiriza nnyo empapula ezivumirira amagye ga Tanzania, ekyanyiiza Bannayuganda abamu wamu n'ekibiina kya UNLA ekyalowooza nti si kya bwenkanya okulumba amagye agaali "ganunnude" eggwanga lino. Nga 8 Ogwomukaaga, bammemba ba NCC abataali bamativu baakuŋŋaana mu Kampala ne bayisa ekiteeso nga baagala Lule ayanjule okulonda kwe kwonna mu by'obufuzi eri akakiiko okwekeneenyezebwa. Lule teyaddamu, bwebatyo nga 12 Ogwomukaaga aba NCC baddamu okutuula ne balangirira nti yalina ennaku musanvu okugondera ebyo bye baali baagala. Pulezidenti nate yalemererwa okuddamu, bwebatyo akawungeezi ka 19 Ogwomukaaga NCC yatuula mu Entebbe State House mu kubeerawo kwa Lule. Ssentebe wa NCC, [[Edward Rugumayo]] ye yaggulawo olukiiko olwo nga yeekenneenya okwegayirira kw'ekibiina kino eri Pulezidenti okuwaayo abantu beyalonda okukakasibwa. Lule yayanukula n'ategeeza nti si mwetegefu kugenda mu kafubo ku "nsonga ng'ezo enkulu nga za ssemateeka" ng'akkiriza okuwaayo abaalondebwa mu NCC. Era n'agamba nti okulonda kwe mu kabineti kwamanyibwa mu lujjudde era nti akakiiko kasobola "okutwala okulondebwa nga bwe mwagala".
Okwogera kwa Lule kwaddirirwa NCC okukubaganya ebirowoozo okumala essaawa eziwera ku kugabanya obuyinza okwakkaanyizibwaako e Moshi. Oluvannyuma Lule yasituka n’agamba nti tannamenya ndagaano ezaakolebwa e Moshi n’agamba nti tannafuna biragiro bikulu ebigambibwa nti byamusindikibwa okuva mu NCC. Rugumayo yaddamu nti empuliziganya eyogerwako yaweerezebwa omuwandiisi wa Pulezidenti mu buntu. Akaseera katono oluvannyuma lw'okuwanyisiganya, kansala Paulo Wangoola yasituka n’awa okwogera okuwanvu. Yalangirira nti Lule si mwetegefu kukkiriza bukulu bwa nfuga ya UNLF era n’amaliriza ng’ateeka mu butongole ekiteeso ky’okuggya obwesige mu Pulezidenti. Kino kyaddirira okukubaganya ebirowoozo okw’amaanyi nga bakansala ab’enjawulo bawaayo okwewozaako okw’amaanyi n’okunenya Lule. Ku ssaawa 1:00 nga 20 Ogwomukaaga NCC yakuba akalulu ak’ekyama ku kiteeso ekyo. Ebyava mu kulonda byalangirirwa nga wayise eddakiika 35 nga bakansala 18 be baagagira ate 14 ne bawakanya. Bwatyo Lule yaggyibwa ku bwapulezidenti, n’afuluma ekisenge ne bakansala abalala mwenda Rugumayo bwe yategeeza nti n’okumugoba kwe kuviiriddeko n’okuggyibwako kwa kabineti ye.
Lule yakwata obwapulezidenti bwa Uganda okumala ennaku 68 zokka, ekiseera ekitono okusinga Pulezidenti wa Uganda yenna.<ref name="statehouse">{{Cite web |title=President Yusuf Kironde Lule |url=https://www.statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule |access-date=27 March 2020 |website=The State House of Uganda |publisher=Presidency of Uganda}}</ref> [[Godfrey Binaisa]], eyali Ssaabawolereza wa Uganda ku mulembe gwa Obote eyali awakanya bombi ne Amin era nga talina kifo kyonna mu kakiiko kano, olwo n’alondebwa okubeera pulezidenti. Binaisa yasigaza abamu ku baminisita ba Lule kyokka n’aggyawo abawagizi be abakulu mu kabineti n’azzaawo enkyukakyuka ze yakola mu nzirukanya y’emirimu mu Buganda.
Abaganda bangi baawulira nga Lule aggyiddwa mu buyinza kubanga yali akuumye ebirubirirwa bya Buganda ebikakafu. Okugobwa kwe kwaleetawo okwekalakaasa okunene mu Kampala n'okulwanagana wakati w'abeekalakaasi n'amagye ga Tanzania nga bagezaako okukuuma obutebenkevu. Abekalakaasi mu Baganda baziba enguudo n’okusaanyaawo loole ate abakozi mu b’ebyentambula ne beediima era abasuubuzi ne basikambula emiwendo gy’ebintu ebikulu mu bugenderevu. Ebibinja by’abakwata mundu Abaganda byatandikawo oluvannyuma lwa Lule okugenda ne bilumba poliisi n’abajaasi ekyaleeta obutafugika mu Buganda. Nga 21 Ogwekkumi 1980 [[Kkooti ya Uganda ejulirwamu|kkooti ejulirwamu mu Uganda]] yasalawo nti okugobwa kwa Lule kwali kumenya mateeka, ng’egamba nti Lule yalina obuyinza okulonda baminisita nga NCC temukkirizza. Wadde ensala eno mu by’ekikugu yali etegeeza nti Lule yali akyayinza okweyita Pulezidenti wa Uganda, bannansi abasinga baasalawo okubuusa amaaso okusalawo kuno, okuva embeera y’ebyobufuzi mu ggwanga bwe yali ekyuuse amangu okuva Lule lwe yaggyibwawo.
== Obulamu obw’oluvannyuma ==
[[File:The_grave_for_Yusuf_Kironde_Lule_at_kololo_independence_grounds_in_Uganda.jpg|thumb|Ekijjukizo ky'omuzira e Kololo-Ekijjukizo ky'omugenzi Pulofeesa Yusuf Kironde Lule]]
Lule bwe yava mu ofiisi y’atwalibwa mu nnyonyi e [[Tanzania]], gye yasibirwa ng’akuumibwa n’emmundu nga tannakkirizibwa kulinnya nnyonyi okugenda e London. Oluvannyuma yagenda e Nairobi, Kenya. Mu 1980, Uganda yategeka [[Okulonda kwa bonna okwa Uganda 1980|okulonda kwa bonna]] okulonda gavumenti empya. Nga basuubira okuvuganya, Abaganda bangi baatandika okuwagira DP ng’engeri y’okuwakanya Obote ne UPC. Lule yategeka okwetaba mu ttabamiruka wa DP mu Gwomukaaga ng'ekibiina kilonda abakulembeze baakyo abapya. Obukulembeze obwali mu ntebe bwatya nti obuwagizi bwe obwa Baganda bujja kumusindika ku ntikko y’ekibiina kyabwe n’okubasengula, era bwe batyo ne bamulemesa okudda mu Uganda. Wadde nga waliwo okweraliikirira olw’obufere n’obutali bwenkanya, UPC yalangirirwa ng’omuwanguzi asembayo mu kulonda era Obote n’afuuka Pulezidenti wa Uganda. Olw’okutya Obote okukwata obuyinza, Lule ng’ali wamu n’abalala nga Bernard Kibuuka Musoke yatandikawo era n'afuuka akulira ekibiina ky’abayeekera ekya [[Uganda Freedom Fighters]] (UFF). Nga 8 Ogwomukaaga 1981 UFF yeegatta ku ggye lya Museveni erya Popular Resistance Army ne kifuuka ekibiina kya [[Uganda Patriotic Movement]] (UPM). Lule yafuuka ssentebe w’ekibiina kya UPM, ate Museveni n’afuuka omumyuka wa ssentebe waakyo era ssentebe w’ekitongole ekiduumira eggye lya National Resistance Army, ekiwawaatiro ky’ekibiina kino ekikwasi ky'emmundu. Okwegatta okwo kwanyweza nnyo obuwagizi bw’abayeekera abaali balwanyisa Obote mu Buganda. Lule yafuuka omuvumirira omukulu owa Obote <ref name="Obituary" /> era n'awandiika ekitabo, ''Human Rights Violations in Uganda under Obote'', ekyasaasaanyizibwa ennyo ebibiina ebitali bya gavumenti.
Mu myaka mukaaga egyasembayo mu bulamu bwe, Lule yafuna obujjanjabi olw’obuzibu bw’ensigo mu [[Hammersmith Hospital]] e London. Yafiirayo nga 21 Ogwolubereberye 1985 oluvannyuma lw’okulongoosebwa. Yaziikibwa mu kibuga London.<ref name="africanguardian" /> NRA yafulumya ekiwandiiko nga afudde, nga kigamba nti "eyagala okukakasa bammemba baayo, abawagizi, abasaasira ne Bannayuganda bonna nti olutalo Professor Lule lwe yayimiriddeko lugenda kugenda mu maaso." <ref name="Obituary" /> NRA okukkakkana ng'ewangudde [[olutalo lw'ensiko]], n'ewamba Kampala mu Gwolubereberye 1986. Oluvanyuma lwa Museveni okuwamba obuyinza, gavumenti ye yasaba omulambo gwa Lule guddizibwe. Ebisigalira byategekebwa ne biretebwa Entebbe nga 22 Ogwolubereberye 1987. Omulambo gwa Lule gwayanirizibwa ku kisaawe ky’ennyonyi, ne gutwalibwa e Kampala gye gwagalamizibwa mu mbeera okumala ennaku bbiri ne guddamu okuziikibwa mu Kampala mu kifo ewawanikirwa bendera y’eggwanga eya Uganda eyasooka ku lunaku lw’ameefuga.
== Ekitiibwa ==
Munnabyafaayo Phares Mukasa Mutibwa yayogerako ku nkola ya Lule mu bwapulezidenti nti yali ‘amateurish’.
Mutabani we Wasswa Lule yafuuka omubaka wa Rubaga North. <ref name=":0">{{Cite web |date=2014-02-10 |title=President Yusuf Kironde Lule {{!}} State House Uganda |url=http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule |archive-url=https://web.archive.org/web/20140210014820/http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule |archive-date=10 February 2014 |access-date=2022-10-14}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20140210014820/http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule "President Yusuf Kironde Lule | State House Uganda"]. 10 February 2014. Archived from [http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule the original] on 10 February 2014<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 October</span> 2022</span>.</cite></ref>
== Ebijuliziddwako ==
<templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}}
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
[[Category:Buganda]]
pjoonxsgn892ni21znafe16xf7dgh24
76981
76980
2026-10-19T08:05:02Z
Ami Abdul-rahman
11993
I added a citation #WUCSU26
76981
wikitext
text/x-wiki
'''Yusuf Kironde Lule''' (10 Ogwokuna 1912 – 21 Ogwolubereberye 1985) yali Pulofeesa era [[munnabyabufuzi]] mu Uganda era nga ye [[President of Uganda|pulezidenti wa Uganda]] owokuna wakati wa 13 Ogwokuna ne 20 Ogwomukaaga 1979.<ref>{{Cite news |last=Ap |date=1985-01-23 |title=YUSUFU LULU DIES; EX-UGANDA LEADER |url=https://www.nytimes.com/1985/01/23/world/yusufu-lulu-dies-ex-uganda-leader.html |access-date=2026-10-19 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-08-01 |title=President Yusuf Kironde Lule - State House Uganda |url=https://statehouse.go.ug/the-state-house/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule/ |access-date=2026-10-19 |language=en-US}}</ref>
== Obulamu obuto n’emirimu ==
'''Yusuf Lule''' yazaalibwa nga 10 Ogwokuna 1912 mu [[Kampala|Kampala.]]<ref>{{Cite web |date=2023-08-01 |title=President Yusuf Kironde Lule - State House Uganda |url=https://statehouse.go.ug/the-state-house/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule/ |access-date=2026-10-19 |language=en-US}}</ref> Yasomera mu ttendekero lya [[King's College, Budo|King's College Budo]] (1929–34), [[Makerere University, Uganda|Makerere University College]], Kampala (1934–36), Yunivasite ya Fort Hare e Alice, South Afrika (1936–39) ne Yunivasite y'e Edinburgh.<ref>{{Cite web |date=30 April 2021 |title=Uncovering University of Edinburgh's black history |url=https://www.race.ed.ac.uk/uncovering-university-of-edinburghs-black-history/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230921094719/https://www.race.ed.ac.uk/uncovering-university-of-edinburghs-black-history/ |archive-date=21 September 2023 |access-date=29 April 2022 |website=RACE.ED}}</ref> Mu kusooka, yali Musiraamu kyokka n’akyuka n’adda mu ddiini y’Ekikristaayo ng’ali mu King’s College Budo.<ref>{{Cite news |last=joomlasupport |title=They stand tall in new found faith |url=https://observer.ug/lifestyle/sizzling-faith/16612-they-stand-tall-in-new-found-faith |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815235417/https://observer.ug/lifestyle/sizzling-faith/16612-they-stand-tall-in-new-found-faith |archive-date=2021-08-15 |access-date=2026-10-19 |work=The Observer - Uganda |language=en-gb}}</ref>
Mu 1947 Lule yawasa Hannah Namuli Wamala mu kkanisa ya Kings College Budo, gye yali omusomesa ate nga ye muwala omukulu.<ref>{{Cite web |last=Okech |first=Jennifer A. |date=5 June 2011 |title=Farewell to Hannah Namuli Lule |url=https://www.monitor.co.ug/News/National/688334-1174668-am0ra6z/index.html |access-date=5 April 2020 |website=Daily Monitor}}</ref>
Mu 1959 [[Ekibiina kya Democratic Party(Uganda)|ekibiina kya Democratic Party]] (DP) kyalonda Lule okufuuka [[Katikkiro wa Buganda|Kattikiro]] (Ssaabaminisita) w’obwakabaka bwa [[Buganda]] obutono. Abakulu bangi mu bwakabaka tebaali beesigwa oba mu ngeri endala tebaawagira Lule olw’ensibuko ye ey’Obusiraamu wadde nga yakyuka n’afuuka Omukristaayo, era [[Michael Kintu]] okukkakkana ng’awangula akalulu. Uganda bwe yafuna obwetwaze mu 1962, yafuuka ssentebe w'akakiiko k'abakozi ba gavumenti.
Lule yaweereza ng’omuddugavu <ref name=":0">{{Cite web |date=2014-02-10 |title=President Yusuf Kironde Lule {{!}} State House Uganda |url=http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule |archive-url=https://web.archive.org/web/20140210014820/http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule |archive-date=10 February 2014 |access-date=2022-10-14}}</ref> eyasooka omukulu w’essomero lya [[Makerere University College]] okuva mu 1964 okutuuka mu 1970, era yali muyambi wa ssaabawandiisi w’ekibiina ekigatta yunivasite za Afrika, mu Accra, Ghana, wakati wa 1973 ne 1978. Lule yaweereza nga minisita mu gavumenti ya Uganda ey’amatwale ga Bungereza nga tennafuna bwetwaze n’oluvannyuma nga omuyambi w’omuwandiisi omukulu ow’ekibiina kya [[Commonwealth ku secretariate]]. Yagenda mu buwanganguse nga [[Idi Amin]] amaze okujja mu buyinza.
Oluvannyuma lw’olutalo lwa [[Olutalo lwa Uganda ne Tanzania|Uganda–Tanzania]] okutandika, abayeekera ba Uganda n’abawanganguse baatandika okukola enteekateeka z’okussaawo gavumenti empya eneddawo oluvanyuma lw'obufuzi bwa Idi Amin. Oluvannyuma lw’eggye lya Tanzania People’s Defence Force (TPDF) okuwamba ebitundu ebiwererako ddala, Pulezidenti [[Julius Nyerere]] owa Tanzania yalagira liyimirize kiwe abayeekera ba Uganda obudde okwekumakuma n’okuddamu okwetegeka. Abayeekera ba Uganda baakola enteekateeka ezisaanidde, okusinga nga bakulembeddwamu eyali pulezidenti [[Milton Obote]] n’omukenkufu [[Dani Wadada Nabudere]] mu nnyiriri zaabwe. Nga Abatanzania batandika okutegeka olukungaana lw'abayeekera n'abawanganguse, Nyerere yali addamu okwetegereza omulimu gwa Obote mu kibiina kino. Yali tayagala kirabike nga nti Tanzania yali egenda kussaawo gavumenti yaayo mu Uganda ng’eyanguyira Obote okutwala obukulembeze bw’ekibiina ky’abayeekera, era waaliwo okuwakanya ekya Obote okuva mu [[Baganda]] mu maserengeta ga Uganda awamu n’amawanga amalala nga Kenya. Nyerere era yatya nti Obote yandiziyizza enkolagana mu lukiiko luno n’okugireetera okusasika nga tewali buwanguzi. Yatuuka n’okumatiza Obote okwewala okujja. Mu kifo kya Obote, bangi ku Bannayuganda abaali mu buwanganguse baatandika okwettanira Lule, eyali Omuganda era nga amannyiddwa okubeera omutetenkanya mu by’obufuzi era ng’omukozi wa gavumenti ataayonoonebwa mivuyo oba obuweereza obw’obuli bw’enguzi mu gavumenti ya Uganda eyayita. <ref name="womakuyu">{{Cite web |last=Womakuyu |first=Frederick |date=19 January 2012 |title=Lule, the president for 68 days |url=https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1299060/lule-president-68-days |access-date=27 March 2020 |website=New Vision}}</ref>
Olukungaana lwa Moshi lwaggulwawo nga 24 Ogwokusatu 1979 mu kibuga mu Tanzania, oluvannyuma lw’okukubaganya ebirowoozo okw’amaanyi ku biwayi n’abantu ki abayinza okulwetabamu. Akawungeezi ako ababaka baalangirira okutondebwawo kw’ekibiina kya Uganda National Liberation Front (UNLF), ekyalina okufugibwa akakiiko k’eggwanga ak’okwebuuza ku bantu (NCC) akalimu abantu 30 n’akakiiko akafuzi ak’eggwanga akalimu abantu 11, akasembayo nga kalimu obukiiko obw’enjawulo busatu — Ak'ensimbi n’emirimu, eby’obufuzi, n’ensonga z’amagye. Ennaku ebbiri ezaddirira baazimala nga bakubaganya birowoozo ku ngeri y'okutebenkezamu obuyinza mu bitongole ebifuzi n’okulonda ssentebe w’ekibiina kino, ekyavuganyizibwako ennyo wakati wa Lule ne [[Paulo Muwanga]], omuwagizi wa Obote. Oluvannyuma lw’akafubo, waaliwo okukkaanya nga Lule yaweebwa obwa ssentebe ate Muwanga n’afuulibwa akulira akakiiko akavunaanyizibwa ku nsonga z’amagye.
== Pulezidenti wa Uganda ==
=== Okutongoza amatikkira ===
Mukukwatiba nga teyeetegese [[okugwa kwa Kampala|olw’okugwa kwa Kampala]], Lule yayanguwa okukola olukalala lwa baminisita nga ekigendelerwa kwali kulaba nga bannayugandabonna bakiikirirwa. Nga 12 Ogwokuna 1979, Lule ne kabineti ye baalinnya ennyonyi okuva e Dar es Salaam okuda Entebbe kulw'okutongozebwajwe. Nga ennyonyi eyimiriziddwa e [[Mwanza]], abakungu ba Tanzania baasalawo okugikeleya okutuusa bwebakakasa nti waliwo obukuumi obulungi ku mukolo ogutegekebwa mu Kampala. Enkeera Lule ne baminisita be baatuuka Entebbe ne baleetebwa mu Kampala mu mmotoka ya TPDF akawungeezi. Olwo Lule n’alayizibwa ku bwa Pulezidenti wa Uganda mu maaso g’ekizimbe kya Palamenti n’awa okwogera mu bufunze nga yeeyama okuzza amateeka n’obutebenkevu. Lule yakomekkereza ng'agamba mu [[Luganda]], "Kati lwe lwaffe" Nga bakyawulira nti Kampala taliimu butebenkevu, abakungu aba Tanzania bayanguwa okuggya Lule mu Palamenti ne bamuteeka mu Entebbe State House.
Lule yayingira ofiisi mu kiseera ng’ebitongole by’eggwanga lya Uganda tebikola bulungi era ng’eggwanga lirimu obumenyi bw’amateeka n’effujjo. Yakubiriza eggwanga eryalemererwa . Lule teyafaayo ku ndagaano y'e Moshi ezaalambika obuyinza bwa pulezidenti obunafu era n’agezaako okukakasa obusobozi bwe okukolera wansi w’obuyinza obw’amaanyi obwaweebwa ssemateeka eyali akola mu Uganda nga Amin tannawamba gavumenti. Mu nnaku ntono oluvannyuma lw’okuyingira ofiisi Lule n’abawabuzi be baatandika okusalawo ebikulu nga tebeebuuzizza ku NCC. Era yalengezza ab'akakiiko kano bw'ataalabika ku kutongoza kwabwe ate ne bwegwakyusibwa asobole okubeerawo, yawa okwogera kwe n’agenda nga tabalayiza, ekyabennyamiza ennyo. Lule olwo n’alonda baminisita n’abamyuka ba minisita mu kabineti ye nga NCC tekisembye. Abakiise ba kabineti beegatta ku NCC ''ex officio'', era okukkakkana ng’alonze baminisita 24 n’abamyuka 20, oluvannyuma ne basuka mubungi ku bakansala abaaliwo. Wadde nga waliwo okwemulugunya okuva mu NCC, Lule yagenda mu maaso n’okulonda abantu n’okuddamu okutunula mu nsengeka ya kabineti ye. Era yalangirira okuddamu okutegeka enzirukanya ya Uganda, n’agabanyaamu eggwanga mu bitundu bina buli kimu nga kigoberera obuyinza bwa kaminsona w’ekitundu.
Lule yayongera okunyiiza aba NCC, kabineti ye bwe yawa bammemba baayo bennyini ssente z'ebweru ezibalirirwamu ddoola 5,000 nga "ensako y'okwedaabiriza" wadde ng'eggwanika lyarina ssente ntono nnyo. Lule yayanukula obusungu bwa bakansala nga abawa ensako y’emu, gye baagaana. Era teyeesiga kibiina kya UNLA, kye yali atwala nti kirimu abawagizi ba Obote ne [[Yoweri Museveni]] abeesigwa. Gavumenti ya Lule yaziyiza amagye ssente olw’ensonga eyo, era teyarina kyeyakola mu kuwangulwa kw’amagye ga Amin agaali gasigaddewo. Yateekateeka okusatulula UNLA n'okugikyusa okufuuka "Eggye ly'Eggwanga" eppya, ekyanyiiza abakulembeze mu kyo.<ref name="womakuyu">{{Cite web |last=Womakuyu |first=Frederick |date=19 January 2012 |title=Lule, the president for 68 days |url=https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1299060/lule-president-68-days |access-date=27 March 2020 |website=New Vision}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWomakuyu2012">Womakuyu, Frederick (19 January 2012). [https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1299060/lule-president-68-days "Lule, the president for 68 days"]. ''New Vision''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">27 March</span> 2020</span>.</cite></ref> Amagye gaali okukiikirira ebitundu bya Uganda byonna mu kigerageranyi era nga gassaawo ebisaanyizo by’obuyigirize eri abasaba okugayingira.
Lule yafuna enteekateeka y’obuyambi bw'obukade bwa pawundi 100 okuva mu mawanga g’obugwanjuba, n’aggyawo aba kkono abaali batya nti agenda kuguza eggwanga lino eri abasuubuzi b’ensi yonna. Kaweefube wa gavumenti ye okuziyiza ebbeeyi y’ebintu okulinnya n’okukomya amagendo yali mutono era teyafuna buwanguzi, era mu kiseera kye embeera y’ebyenfuna ya Uganda yeeyongera okusebengerera okuva ku bufuzi bwa Amin.
Abaganda bangi baasanyuka nnyo olwa Lule okutuuka ku bwa pulezidenti, nga basuubira nti ajja kukuuma ensonga z'ekitundu kya Buganda n’okukuuma Obote obutadda mu buyinza. Lule okukkakkana ng’akoze entekateeka ezasanyusa Abaganda, gamba ng’okuzza obumu mu by’obufuzi mu Buganda, okuwa gavumenti ya Buganda obuyinza obusingako, okwogera eri eggwanga mu lujjudde mu Luganda, okulonda abakulembeze ab’obwakabaka bwa Baganda abamanyiddwa mu ofiisi ez’oku ntikko, n’okuwa abasuubuzi b’Abaganda endagaano z’eggwanga ezimu. Mu kuddamu okugabanya ebintu n’ebitongole ebyakwatibwa ku banne ba Amin, gavumenti ya Lule yagaba ssente ezitasaana eri Abaganda ne banne ab’okulusegere. Abantu b’amawanga amalala mu Uganda tebeesiga Lule wadde okumuwa ekitiibwa, okuva bwe baali bawulira nti agenda okusosowaza Buganda okussuka kubitundu ebirala. Bannayuganda abamu baali batya nti enteekateeka ye ey’amagye yandiviirako okutondawo eggye eriyitiriddemu Abaganda, okusinziira nti Buganda yalina abantu bangi okusinga ebitundu ebirala byonna mu ggwanga. Abamuvumirira baamusambagya nti "monarchist" era "feudalist".
=== Okuggwaawo n’okuggyibwa mu ofiisi ===
Engeri Lule gye yakwatamu kabineti ye yaleetawo obusungu mu NCC naddala bwe yagoba Muwanga mu ofiisi. Pulezidenti Nyerere owa Tanzania yategeeza Lule nti Tanzania egenda kunywerera ku ndagaano ezikwata ku buyinza mu Uganda ezaakolebwa e Moshi. Yalina okulowooza nti Tanzania yawannyo obuyambi eri abo abataali ku luuyi lwe mu by'obufuzi, era n'ayagala okulaba nga akendeeza
enkola ya TPDF eyasigala mu ggwanga olw'okuuma obutebenkevu oluvannyuma lw'okumamulako Amin. Yakubiriza nnyo empapula ezivumirira amagye ga Tanzania, ekyanyiiza Bannayuganda abamu wamu n'ekibiina kya UNLA ekyalowooza nti si kya bwenkanya okulumba amagye agaali "ganunnude" eggwanga lino. Nga 8 Ogwomukaaga, bammemba ba NCC abataali bamativu baakuŋŋaana mu Kampala ne bayisa ekiteeso nga baagala Lule ayanjule okulonda kwe kwonna mu by'obufuzi eri akakiiko okwekeneenyezebwa. Lule teyaddamu, bwebatyo nga 12 Ogwomukaaga aba NCC baddamu okutuula ne balangirira nti yalina ennaku musanvu okugondera ebyo bye baali baagala. Pulezidenti nate yalemererwa okuddamu, bwebatyo akawungeezi ka 19 Ogwomukaaga NCC yatuula mu Entebbe State House mu kubeerawo kwa Lule. Ssentebe wa NCC, [[Edward Rugumayo]] ye yaggulawo olukiiko olwo nga yeekenneenya okwegayirira kw'ekibiina kino eri Pulezidenti okuwaayo abantu beyalonda okukakasibwa. Lule yayanukula n'ategeeza nti si mwetegefu kugenda mu kafubo ku "nsonga ng'ezo enkulu nga za ssemateeka" ng'akkiriza okuwaayo abaalondebwa mu NCC. Era n'agamba nti okulonda kwe mu kabineti kwamanyibwa mu lujjudde era nti akakiiko kasobola "okutwala okulondebwa nga bwe mwagala".
Okwogera kwa Lule kwaddirirwa NCC okukubaganya ebirowoozo okumala essaawa eziwera ku kugabanya obuyinza okwakkaanyizibwaako e Moshi. Oluvannyuma Lule yasituka n’agamba nti tannamenya ndagaano ezaakolebwa e Moshi n’agamba nti tannafuna biragiro bikulu ebigambibwa nti byamusindikibwa okuva mu NCC. Rugumayo yaddamu nti empuliziganya eyogerwako yaweerezebwa omuwandiisi wa Pulezidenti mu buntu. Akaseera katono oluvannyuma lw'okuwanyisiganya, kansala Paulo Wangoola yasituka n’awa okwogera okuwanvu. Yalangirira nti Lule si mwetegefu kukkiriza bukulu bwa nfuga ya UNLF era n’amaliriza ng’ateeka mu butongole ekiteeso ky’okuggya obwesige mu Pulezidenti. Kino kyaddirira okukubaganya ebirowoozo okw’amaanyi nga bakansala ab’enjawulo bawaayo okwewozaako okw’amaanyi n’okunenya Lule. Ku ssaawa 1:00 nga 20 Ogwomukaaga NCC yakuba akalulu ak’ekyama ku kiteeso ekyo. Ebyava mu kulonda byalangirirwa nga wayise eddakiika 35 nga bakansala 18 be baagagira ate 14 ne bawakanya. Bwatyo Lule yaggyibwa ku bwapulezidenti, n’afuluma ekisenge ne bakansala abalala mwenda Rugumayo bwe yategeeza nti n’okumugoba kwe kuviiriddeko n’okuggyibwako kwa kabineti ye.
Lule yakwata obwapulezidenti bwa Uganda okumala ennaku 68 zokka, ekiseera ekitono okusinga Pulezidenti wa Uganda yenna.<ref name="statehouse">{{Cite web |title=President Yusuf Kironde Lule |url=https://www.statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule |access-date=27 March 2020 |website=The State House of Uganda |publisher=Presidency of Uganda}}</ref> [[Godfrey Binaisa]], eyali Ssaabawolereza wa Uganda ku mulembe gwa Obote eyali awakanya bombi ne Amin era nga talina kifo kyonna mu kakiiko kano, olwo n’alondebwa okubeera pulezidenti. Binaisa yasigaza abamu ku baminisita ba Lule kyokka n’aggyawo abawagizi be abakulu mu kabineti n’azzaawo enkyukakyuka ze yakola mu nzirukanya y’emirimu mu Buganda.
Abaganda bangi baawulira nga Lule aggyiddwa mu buyinza kubanga yali akuumye ebirubirirwa bya Buganda ebikakafu. Okugobwa kwe kwaleetawo okwekalakaasa okunene mu Kampala n'okulwanagana wakati w'abeekalakaasi n'amagye ga Tanzania nga bagezaako okukuuma obutebenkevu. Abekalakaasi mu Baganda baziba enguudo n’okusaanyaawo loole ate abakozi mu b’ebyentambula ne beediima era abasuubuzi ne basikambula emiwendo gy’ebintu ebikulu mu bugenderevu. Ebibinja by’abakwata mundu Abaganda byatandikawo oluvannyuma lwa Lule okugenda ne bilumba poliisi n’abajaasi ekyaleeta obutafugika mu Buganda. Nga 21 Ogwekkumi 1980 [[Kkooti ya Uganda ejulirwamu|kkooti ejulirwamu mu Uganda]] yasalawo nti okugobwa kwa Lule kwali kumenya mateeka, ng’egamba nti Lule yalina obuyinza okulonda baminisita nga NCC temukkirizza. Wadde ensala eno mu by’ekikugu yali etegeeza nti Lule yali akyayinza okweyita Pulezidenti wa Uganda, bannansi abasinga baasalawo okubuusa amaaso okusalawo kuno, okuva embeera y’ebyobufuzi mu ggwanga bwe yali ekyuuse amangu okuva Lule lwe yaggyibwawo.
== Obulamu obw’oluvannyuma ==
[[File:The_grave_for_Yusuf_Kironde_Lule_at_kololo_independence_grounds_in_Uganda.jpg|thumb|Ekijjukizo ky'omuzira e Kololo-Ekijjukizo ky'omugenzi Pulofeesa Yusuf Kironde Lule]]
Lule bwe yava mu ofiisi y’atwalibwa mu nnyonyi e [[Tanzania]], gye yasibirwa ng’akuumibwa n’emmundu nga tannakkirizibwa kulinnya nnyonyi okugenda e London. Oluvannyuma yagenda e Nairobi, Kenya. Mu 1980, Uganda yategeka [[Okulonda kwa bonna okwa Uganda 1980|okulonda kwa bonna]] okulonda gavumenti empya. Nga basuubira okuvuganya, Abaganda bangi baatandika okuwagira DP ng’engeri y’okuwakanya Obote ne UPC. Lule yategeka okwetaba mu ttabamiruka wa DP mu Gwomukaaga ng'ekibiina kilonda abakulembeze baakyo abapya. Obukulembeze obwali mu ntebe bwatya nti obuwagizi bwe obwa Baganda bujja kumusindika ku ntikko y’ekibiina kyabwe n’okubasengula, era bwe batyo ne bamulemesa okudda mu Uganda. Wadde nga waliwo okweraliikirira olw’obufere n’obutali bwenkanya, UPC yalangirirwa ng’omuwanguzi asembayo mu kulonda era Obote n’afuuka Pulezidenti wa Uganda. Olw’okutya Obote okukwata obuyinza, Lule ng’ali wamu n’abalala nga Bernard Kibuuka Musoke yatandikawo era n'afuuka akulira ekibiina ky’abayeekera ekya [[Uganda Freedom Fighters]] (UFF). Nga 8 Ogwomukaaga 1981 UFF yeegatta ku ggye lya Museveni erya Popular Resistance Army ne kifuuka ekibiina kya [[Uganda Patriotic Movement]] (UPM). Lule yafuuka ssentebe w’ekibiina kya UPM, ate Museveni n’afuuka omumyuka wa ssentebe waakyo era ssentebe w’ekitongole ekiduumira eggye lya National Resistance Army, ekiwawaatiro ky’ekibiina kino ekikwasi ky'emmundu. Okwegatta okwo kwanyweza nnyo obuwagizi bw’abayeekera abaali balwanyisa Obote mu Buganda. Lule yafuuka omuvumirira omukulu owa Obote <ref name="Obituary" /> era n'awandiika ekitabo, ''Human Rights Violations in Uganda under Obote'', ekyasaasaanyizibwa ennyo ebibiina ebitali bya gavumenti.
Mu myaka mukaaga egyasembayo mu bulamu bwe, Lule yafuna obujjanjabi olw’obuzibu bw’ensigo mu [[Hammersmith Hospital]] e London. Yafiirayo nga 21 Ogwolubereberye 1985 oluvannyuma lw’okulongoosebwa. Yaziikibwa mu kibuga London.<ref name="africanguardian" /> NRA yafulumya ekiwandiiko nga afudde, nga kigamba nti "eyagala okukakasa bammemba baayo, abawagizi, abasaasira ne Bannayuganda bonna nti olutalo Professor Lule lwe yayimiriddeko lugenda kugenda mu maaso." <ref name="Obituary" /> NRA okukkakkana ng'ewangudde [[olutalo lw'ensiko]], n'ewamba Kampala mu Gwolubereberye 1986. Oluvanyuma lwa Museveni okuwamba obuyinza, gavumenti ye yasaba omulambo gwa Lule guddizibwe. Ebisigalira byategekebwa ne biretebwa Entebbe nga 22 Ogwolubereberye 1987. Omulambo gwa Lule gwayanirizibwa ku kisaawe ky’ennyonyi, ne gutwalibwa e Kampala gye gwagalamizibwa mu mbeera okumala ennaku bbiri ne guddamu okuziikibwa mu Kampala mu kifo ewawanikirwa bendera y’eggwanga eya Uganda eyasooka ku lunaku lw’ameefuga.
== Ekitiibwa ==
Munnabyafaayo Phares Mukasa Mutibwa yayogerako ku nkola ya Lule mu bwapulezidenti nti yali ‘amateurish’.
Mutabani we Wasswa Lule yafuuka omubaka wa Rubaga North. <ref name=":0">{{Cite web |date=2014-02-10 |title=President Yusuf Kironde Lule {{!}} State House Uganda |url=http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule |archive-url=https://web.archive.org/web/20140210014820/http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule |archive-date=10 February 2014 |access-date=2022-10-14}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20140210014820/http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule "President Yusuf Kironde Lule | State House Uganda"]. 10 February 2014. Archived from [http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule the original] on 10 February 2014<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 October</span> 2022</span>.</cite></ref>
== Ebijuliziddwako ==
<templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}}
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
[[Category:Buganda]]
k836ntr7gp4w15vzetemolht6viiwy5
76982
76981
2026-10-19T08:08:26Z
Ami Abdul-rahman
11993
I added a citation #WUCSU26
76982
wikitext
text/x-wiki
'''Yusuf Kironde Lule''' (10 Ogwokuna 1912 – 21 Ogwolubereberye 1985) yali Pulofeesa era [[munnabyabufuzi]] mu Uganda era nga ye [[President of Uganda|pulezidenti wa Uganda]] owokuna wakati wa 13 Ogwokuna ne 20 Ogwomukaaga 1979.<ref>{{Cite news |last=Ap |date=1985-01-23 |title=YUSUFU LULU DIES; EX-UGANDA LEADER |url=https://www.nytimes.com/1985/01/23/world/yusufu-lulu-dies-ex-uganda-leader.html |access-date=2026-10-19 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-08-01 |title=President Yusuf Kironde Lule - State House Uganda |url=https://statehouse.go.ug/the-state-house/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule/ |access-date=2026-10-19 |language=en-US}}</ref>
== Obulamu obuto n’emirimu ==
'''Yusuf Lule''' yazaalibwa nga 10 Ogwokuna 1912 mu [[Kampala|Kampala.]]<ref>{{Cite web |date=2023-08-01 |title=President Yusuf Kironde Lule - State House Uganda |url=https://statehouse.go.ug/the-state-house/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule/ |access-date=2026-10-19 |language=en-US}}</ref> Yasomera mu ttendekero lya [[King's College, Budo|King's College Budo]] (1929–34), [[Makerere University, Uganda|Makerere University College]], Kampala (1934–36), Yunivasite ya Fort Hare e Alice, South Afrika (1936–39) ne Yunivasite y'e Edinburgh.<ref>{{Cite web |date=30 April 2021 |title=Uncovering University of Edinburgh's black history |url=https://www.race.ed.ac.uk/uncovering-university-of-edinburghs-black-history/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230921094719/https://www.race.ed.ac.uk/uncovering-university-of-edinburghs-black-history/ |archive-date=21 September 2023 |access-date=29 April 2022 |website=RACE.ED}}</ref> Mu kusooka, yali Musiraamu kyokka n’akyuka n’adda mu ddiini y’Ekikristaayo ng’ali mu King’s College Budo.<ref>{{Cite news |last=joomlasupport |title=They stand tall in new found faith |url=https://observer.ug/lifestyle/sizzling-faith/16612-they-stand-tall-in-new-found-faith |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815235417/https://observer.ug/lifestyle/sizzling-faith/16612-they-stand-tall-in-new-found-faith |archive-date=2021-08-15 |access-date=2026-10-19 |work=The Observer - Uganda |language=en-gb}}</ref>
Mu 1947 Lule yawasa Hannah Namuli Wamala mu kkanisa ya Kings College Budo, gye yali omusomesa ate nga ye muwala omukulu.<ref>{{Cite web |last=Okech |first=Jennifer A. |date=5 June 2011 |title=Farewell to Hannah Namuli Lule |url=https://www.monitor.co.ug/News/National/688334-1174668-am0ra6z/index.html |access-date=5 April 2020 |website=Daily Monitor}}</ref>
Mu 1959 [[Ekibiina kya Democratic Party(Uganda)|ekibiina kya Democratic Party]] (DP) kyalonda Lule okufuuka [[Katikkiro wa Buganda|Kattikiro]] (Ssaabaminisita) w’obwakabaka bwa [[Buganda]] obutono. Abakulu bangi mu bwakabaka tebaali beesigwa oba mu ngeri endala tebaawagira Lule olw’ensibuko ye ey’Obusiraamu wadde nga yakyuka n’afuuka Omukristaayo, era [[Michael Kintu]] okukkakkana ng’awangula akalulu.<ref>{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref> Uganda bwe yafuna obwetwaze mu 1962, yafuuka ssentebe w'akakiiko k'abakozi ba gavumenti.<ref>{{Cite news |last=Ap |date=1985-01-23 |title=YUSUFU LULU DIES; EX-UGANDA LEADER |url=https://www.nytimes.com/1985/01/23/world/yusufu-lulu-dies-ex-uganda-leader.html |access-date=2026-10-19 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref>
Lule yaweereza ng’omuddugavu <ref name=":0">{{Cite web |date=2014-02-10 |title=President Yusuf Kironde Lule {{!}} State House Uganda |url=http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule |archive-url=https://web.archive.org/web/20140210014820/http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule |archive-date=10 February 2014 |access-date=2022-10-14}}</ref> eyasooka omukulu w’essomero lya [[Makerere University College]] okuva mu 1964 okutuuka mu 1970, era yali muyambi wa ssaabawandiisi w’ekibiina ekigatta yunivasite za Afrika, mu Accra, Ghana, wakati wa 1973 ne 1978. Lule yaweereza nga minisita mu gavumenti ya Uganda ey’amatwale ga Bungereza nga tennafuna bwetwaze n’oluvannyuma nga omuyambi w’omuwandiisi omukulu ow’ekibiina kya [[Commonwealth ku secretariate]]. Yagenda mu buwanganguse nga [[Idi Amin]] amaze okujja mu buyinza.
Oluvannyuma lw’olutalo lwa [[Olutalo lwa Uganda ne Tanzania|Uganda–Tanzania]] okutandika, abayeekera ba Uganda n’abawanganguse baatandika okukola enteekateeka z’okussaawo gavumenti empya eneddawo oluvanyuma lw'obufuzi bwa Idi Amin. Oluvannyuma lw’eggye lya Tanzania People’s Defence Force (TPDF) okuwamba ebitundu ebiwererako ddala, Pulezidenti [[Julius Nyerere]] owa Tanzania yalagira liyimirize kiwe abayeekera ba Uganda obudde okwekumakuma n’okuddamu okwetegeka. Abayeekera ba Uganda baakola enteekateeka ezisaanidde, okusinga nga bakulembeddwamu eyali pulezidenti [[Milton Obote]] n’omukenkufu [[Dani Wadada Nabudere]] mu nnyiriri zaabwe. Nga Abatanzania batandika okutegeka olukungaana lw'abayeekera n'abawanganguse, Nyerere yali addamu okwetegereza omulimu gwa Obote mu kibiina kino. Yali tayagala kirabike nga nti Tanzania yali egenda kussaawo gavumenti yaayo mu Uganda ng’eyanguyira Obote okutwala obukulembeze bw’ekibiina ky’abayeekera, era waaliwo okuwakanya ekya Obote okuva mu [[Baganda]] mu maserengeta ga Uganda awamu n’amawanga amalala nga Kenya. Nyerere era yatya nti Obote yandiziyizza enkolagana mu lukiiko luno n’okugireetera okusasika nga tewali buwanguzi. Yatuuka n’okumatiza Obote okwewala okujja. Mu kifo kya Obote, bangi ku Bannayuganda abaali mu buwanganguse baatandika okwettanira Lule, eyali Omuganda era nga amannyiddwa okubeera omutetenkanya mu by’obufuzi era ng’omukozi wa gavumenti ataayonoonebwa mivuyo oba obuweereza obw’obuli bw’enguzi mu gavumenti ya Uganda eyayita. <ref name="womakuyu">{{Cite web |last=Womakuyu |first=Frederick |date=19 January 2012 |title=Lule, the president for 68 days |url=https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1299060/lule-president-68-days |access-date=27 March 2020 |website=New Vision}}</ref>
Olukungaana lwa Moshi lwaggulwawo nga 24 Ogwokusatu 1979 mu kibuga mu Tanzania, oluvannyuma lw’okukubaganya ebirowoozo okw’amaanyi ku biwayi n’abantu ki abayinza okulwetabamu. Akawungeezi ako ababaka baalangirira okutondebwawo kw’ekibiina kya Uganda National Liberation Front (UNLF), ekyalina okufugibwa akakiiko k’eggwanga ak’okwebuuza ku bantu (NCC) akalimu abantu 30 n’akakiiko akafuzi ak’eggwanga akalimu abantu 11, akasembayo nga kalimu obukiiko obw’enjawulo busatu — Ak'ensimbi n’emirimu, eby’obufuzi, n’ensonga z’amagye. Ennaku ebbiri ezaddirira baazimala nga bakubaganya birowoozo ku ngeri y'okutebenkezamu obuyinza mu bitongole ebifuzi n’okulonda ssentebe w’ekibiina kino, ekyavuganyizibwako ennyo wakati wa Lule ne [[Paulo Muwanga]], omuwagizi wa Obote. Oluvannyuma lw’akafubo, waaliwo okukkaanya nga Lule yaweebwa obwa ssentebe ate Muwanga n’afuulibwa akulira akakiiko akavunaanyizibwa ku nsonga z’amagye.
== Pulezidenti wa Uganda ==
=== Okutongoza amatikkira ===
Mukukwatiba nga teyeetegese [[okugwa kwa Kampala|olw’okugwa kwa Kampala]], Lule yayanguwa okukola olukalala lwa baminisita nga ekigendelerwa kwali kulaba nga bannayugandabonna bakiikirirwa. Nga 12 Ogwokuna 1979, Lule ne kabineti ye baalinnya ennyonyi okuva e Dar es Salaam okuda Entebbe kulw'okutongozebwajwe. Nga ennyonyi eyimiriziddwa e [[Mwanza]], abakungu ba Tanzania baasalawo okugikeleya okutuusa bwebakakasa nti waliwo obukuumi obulungi ku mukolo ogutegekebwa mu Kampala. Enkeera Lule ne baminisita be baatuuka Entebbe ne baleetebwa mu Kampala mu mmotoka ya TPDF akawungeezi. Olwo Lule n’alayizibwa ku bwa Pulezidenti wa Uganda mu maaso g’ekizimbe kya Palamenti n’awa okwogera mu bufunze nga yeeyama okuzza amateeka n’obutebenkevu. Lule yakomekkereza ng'agamba mu [[Luganda]], "Kati lwe lwaffe" Nga bakyawulira nti Kampala taliimu butebenkevu, abakungu aba Tanzania bayanguwa okuggya Lule mu Palamenti ne bamuteeka mu Entebbe State House.
Lule yayingira ofiisi mu kiseera ng’ebitongole by’eggwanga lya Uganda tebikola bulungi era ng’eggwanga lirimu obumenyi bw’amateeka n’effujjo. Yakubiriza eggwanga eryalemererwa . Lule teyafaayo ku ndagaano y'e Moshi ezaalambika obuyinza bwa pulezidenti obunafu era n’agezaako okukakasa obusobozi bwe okukolera wansi w’obuyinza obw’amaanyi obwaweebwa ssemateeka eyali akola mu Uganda nga Amin tannawamba gavumenti. Mu nnaku ntono oluvannyuma lw’okuyingira ofiisi Lule n’abawabuzi be baatandika okusalawo ebikulu nga tebeebuuzizza ku NCC. Era yalengezza ab'akakiiko kano bw'ataalabika ku kutongoza kwabwe ate ne bwegwakyusibwa asobole okubeerawo, yawa okwogera kwe n’agenda nga tabalayiza, ekyabennyamiza ennyo. Lule olwo n’alonda baminisita n’abamyuka ba minisita mu kabineti ye nga NCC tekisembye. Abakiise ba kabineti beegatta ku NCC ''ex officio'', era okukkakkana ng’alonze baminisita 24 n’abamyuka 20, oluvannyuma ne basuka mubungi ku bakansala abaaliwo. Wadde nga waliwo okwemulugunya okuva mu NCC, Lule yagenda mu maaso n’okulonda abantu n’okuddamu okutunula mu nsengeka ya kabineti ye. Era yalangirira okuddamu okutegeka enzirukanya ya Uganda, n’agabanyaamu eggwanga mu bitundu bina buli kimu nga kigoberera obuyinza bwa kaminsona w’ekitundu.
Lule yayongera okunyiiza aba NCC, kabineti ye bwe yawa bammemba baayo bennyini ssente z'ebweru ezibalirirwamu ddoola 5,000 nga "ensako y'okwedaabiriza" wadde ng'eggwanika lyarina ssente ntono nnyo. Lule yayanukula obusungu bwa bakansala nga abawa ensako y’emu, gye baagaana. Era teyeesiga kibiina kya UNLA, kye yali atwala nti kirimu abawagizi ba Obote ne [[Yoweri Museveni]] abeesigwa. Gavumenti ya Lule yaziyiza amagye ssente olw’ensonga eyo, era teyarina kyeyakola mu kuwangulwa kw’amagye ga Amin agaali gasigaddewo. Yateekateeka okusatulula UNLA n'okugikyusa okufuuka "Eggye ly'Eggwanga" eppya, ekyanyiiza abakulembeze mu kyo.<ref name="womakuyu">{{Cite web |last=Womakuyu |first=Frederick |date=19 January 2012 |title=Lule, the president for 68 days |url=https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1299060/lule-president-68-days |access-date=27 March 2020 |website=New Vision}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWomakuyu2012">Womakuyu, Frederick (19 January 2012). [https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1299060/lule-president-68-days "Lule, the president for 68 days"]. ''New Vision''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">27 March</span> 2020</span>.</cite></ref> Amagye gaali okukiikirira ebitundu bya Uganda byonna mu kigerageranyi era nga gassaawo ebisaanyizo by’obuyigirize eri abasaba okugayingira.
Lule yafuna enteekateeka y’obuyambi bw'obukade bwa pawundi 100 okuva mu mawanga g’obugwanjuba, n’aggyawo aba kkono abaali batya nti agenda kuguza eggwanga lino eri abasuubuzi b’ensi yonna. Kaweefube wa gavumenti ye okuziyiza ebbeeyi y’ebintu okulinnya n’okukomya amagendo yali mutono era teyafuna buwanguzi, era mu kiseera kye embeera y’ebyenfuna ya Uganda yeeyongera okusebengerera okuva ku bufuzi bwa Amin.
Abaganda bangi baasanyuka nnyo olwa Lule okutuuka ku bwa pulezidenti, nga basuubira nti ajja kukuuma ensonga z'ekitundu kya Buganda n’okukuuma Obote obutadda mu buyinza. Lule okukkakkana ng’akoze entekateeka ezasanyusa Abaganda, gamba ng’okuzza obumu mu by’obufuzi mu Buganda, okuwa gavumenti ya Buganda obuyinza obusingako, okwogera eri eggwanga mu lujjudde mu Luganda, okulonda abakulembeze ab’obwakabaka bwa Baganda abamanyiddwa mu ofiisi ez’oku ntikko, n’okuwa abasuubuzi b’Abaganda endagaano z’eggwanga ezimu. Mu kuddamu okugabanya ebintu n’ebitongole ebyakwatibwa ku banne ba Amin, gavumenti ya Lule yagaba ssente ezitasaana eri Abaganda ne banne ab’okulusegere. Abantu b’amawanga amalala mu Uganda tebeesiga Lule wadde okumuwa ekitiibwa, okuva bwe baali bawulira nti agenda okusosowaza Buganda okussuka kubitundu ebirala. Bannayuganda abamu baali batya nti enteekateeka ye ey’amagye yandiviirako okutondawo eggye eriyitiriddemu Abaganda, okusinziira nti Buganda yalina abantu bangi okusinga ebitundu ebirala byonna mu ggwanga. Abamuvumirira baamusambagya nti "monarchist" era "feudalist".
=== Okuggwaawo n’okuggyibwa mu ofiisi ===
Engeri Lule gye yakwatamu kabineti ye yaleetawo obusungu mu NCC naddala bwe yagoba Muwanga mu ofiisi. Pulezidenti Nyerere owa Tanzania yategeeza Lule nti Tanzania egenda kunywerera ku ndagaano ezikwata ku buyinza mu Uganda ezaakolebwa e Moshi. Yalina okulowooza nti Tanzania yawannyo obuyambi eri abo abataali ku luuyi lwe mu by'obufuzi, era n'ayagala okulaba nga akendeeza
enkola ya TPDF eyasigala mu ggwanga olw'okuuma obutebenkevu oluvannyuma lw'okumamulako Amin. Yakubiriza nnyo empapula ezivumirira amagye ga Tanzania, ekyanyiiza Bannayuganda abamu wamu n'ekibiina kya UNLA ekyalowooza nti si kya bwenkanya okulumba amagye agaali "ganunnude" eggwanga lino. Nga 8 Ogwomukaaga, bammemba ba NCC abataali bamativu baakuŋŋaana mu Kampala ne bayisa ekiteeso nga baagala Lule ayanjule okulonda kwe kwonna mu by'obufuzi eri akakiiko okwekeneenyezebwa. Lule teyaddamu, bwebatyo nga 12 Ogwomukaaga aba NCC baddamu okutuula ne balangirira nti yalina ennaku musanvu okugondera ebyo bye baali baagala. Pulezidenti nate yalemererwa okuddamu, bwebatyo akawungeezi ka 19 Ogwomukaaga NCC yatuula mu Entebbe State House mu kubeerawo kwa Lule. Ssentebe wa NCC, [[Edward Rugumayo]] ye yaggulawo olukiiko olwo nga yeekenneenya okwegayirira kw'ekibiina kino eri Pulezidenti okuwaayo abantu beyalonda okukakasibwa. Lule yayanukula n'ategeeza nti si mwetegefu kugenda mu kafubo ku "nsonga ng'ezo enkulu nga za ssemateeka" ng'akkiriza okuwaayo abaalondebwa mu NCC. Era n'agamba nti okulonda kwe mu kabineti kwamanyibwa mu lujjudde era nti akakiiko kasobola "okutwala okulondebwa nga bwe mwagala".
Okwogera kwa Lule kwaddirirwa NCC okukubaganya ebirowoozo okumala essaawa eziwera ku kugabanya obuyinza okwakkaanyizibwaako e Moshi. Oluvannyuma Lule yasituka n’agamba nti tannamenya ndagaano ezaakolebwa e Moshi n’agamba nti tannafuna biragiro bikulu ebigambibwa nti byamusindikibwa okuva mu NCC. Rugumayo yaddamu nti empuliziganya eyogerwako yaweerezebwa omuwandiisi wa Pulezidenti mu buntu. Akaseera katono oluvannyuma lw'okuwanyisiganya, kansala Paulo Wangoola yasituka n’awa okwogera okuwanvu. Yalangirira nti Lule si mwetegefu kukkiriza bukulu bwa nfuga ya UNLF era n’amaliriza ng’ateeka mu butongole ekiteeso ky’okuggya obwesige mu Pulezidenti. Kino kyaddirira okukubaganya ebirowoozo okw’amaanyi nga bakansala ab’enjawulo bawaayo okwewozaako okw’amaanyi n’okunenya Lule. Ku ssaawa 1:00 nga 20 Ogwomukaaga NCC yakuba akalulu ak’ekyama ku kiteeso ekyo. Ebyava mu kulonda byalangirirwa nga wayise eddakiika 35 nga bakansala 18 be baagagira ate 14 ne bawakanya. Bwatyo Lule yaggyibwa ku bwapulezidenti, n’afuluma ekisenge ne bakansala abalala mwenda Rugumayo bwe yategeeza nti n’okumugoba kwe kuviiriddeko n’okuggyibwako kwa kabineti ye.
Lule yakwata obwapulezidenti bwa Uganda okumala ennaku 68 zokka, ekiseera ekitono okusinga Pulezidenti wa Uganda yenna.<ref name="statehouse">{{Cite web |title=President Yusuf Kironde Lule |url=https://www.statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule |access-date=27 March 2020 |website=The State House of Uganda |publisher=Presidency of Uganda}}</ref> [[Godfrey Binaisa]], eyali Ssaabawolereza wa Uganda ku mulembe gwa Obote eyali awakanya bombi ne Amin era nga talina kifo kyonna mu kakiiko kano, olwo n’alondebwa okubeera pulezidenti. Binaisa yasigaza abamu ku baminisita ba Lule kyokka n’aggyawo abawagizi be abakulu mu kabineti n’azzaawo enkyukakyuka ze yakola mu nzirukanya y’emirimu mu Buganda.
Abaganda bangi baawulira nga Lule aggyiddwa mu buyinza kubanga yali akuumye ebirubirirwa bya Buganda ebikakafu. Okugobwa kwe kwaleetawo okwekalakaasa okunene mu Kampala n'okulwanagana wakati w'abeekalakaasi n'amagye ga Tanzania nga bagezaako okukuuma obutebenkevu. Abekalakaasi mu Baganda baziba enguudo n’okusaanyaawo loole ate abakozi mu b’ebyentambula ne beediima era abasuubuzi ne basikambula emiwendo gy’ebintu ebikulu mu bugenderevu. Ebibinja by’abakwata mundu Abaganda byatandikawo oluvannyuma lwa Lule okugenda ne bilumba poliisi n’abajaasi ekyaleeta obutafugika mu Buganda. Nga 21 Ogwekkumi 1980 [[Kkooti ya Uganda ejulirwamu|kkooti ejulirwamu mu Uganda]] yasalawo nti okugobwa kwa Lule kwali kumenya mateeka, ng’egamba nti Lule yalina obuyinza okulonda baminisita nga NCC temukkirizza. Wadde ensala eno mu by’ekikugu yali etegeeza nti Lule yali akyayinza okweyita Pulezidenti wa Uganda, bannansi abasinga baasalawo okubuusa amaaso okusalawo kuno, okuva embeera y’ebyobufuzi mu ggwanga bwe yali ekyuuse amangu okuva Lule lwe yaggyibwawo.
== Obulamu obw’oluvannyuma ==
[[File:The_grave_for_Yusuf_Kironde_Lule_at_kololo_independence_grounds_in_Uganda.jpg|thumb|Ekijjukizo ky'omuzira e Kololo-Ekijjukizo ky'omugenzi Pulofeesa Yusuf Kironde Lule]]
Lule bwe yava mu ofiisi y’atwalibwa mu nnyonyi e [[Tanzania]], gye yasibirwa ng’akuumibwa n’emmundu nga tannakkirizibwa kulinnya nnyonyi okugenda e London. Oluvannyuma yagenda e Nairobi, Kenya. Mu 1980, Uganda yategeka [[Okulonda kwa bonna okwa Uganda 1980|okulonda kwa bonna]] okulonda gavumenti empya. Nga basuubira okuvuganya, Abaganda bangi baatandika okuwagira DP ng’engeri y’okuwakanya Obote ne UPC. Lule yategeka okwetaba mu ttabamiruka wa DP mu Gwomukaaga ng'ekibiina kilonda abakulembeze baakyo abapya. Obukulembeze obwali mu ntebe bwatya nti obuwagizi bwe obwa Baganda bujja kumusindika ku ntikko y’ekibiina kyabwe n’okubasengula, era bwe batyo ne bamulemesa okudda mu Uganda. Wadde nga waliwo okweraliikirira olw’obufere n’obutali bwenkanya, UPC yalangirirwa ng’omuwanguzi asembayo mu kulonda era Obote n’afuuka Pulezidenti wa Uganda. Olw’okutya Obote okukwata obuyinza, Lule ng’ali wamu n’abalala nga Bernard Kibuuka Musoke yatandikawo era n'afuuka akulira ekibiina ky’abayeekera ekya [[Uganda Freedom Fighters]] (UFF). Nga 8 Ogwomukaaga 1981 UFF yeegatta ku ggye lya Museveni erya Popular Resistance Army ne kifuuka ekibiina kya [[Uganda Patriotic Movement]] (UPM). Lule yafuuka ssentebe w’ekibiina kya UPM, ate Museveni n’afuuka omumyuka wa ssentebe waakyo era ssentebe w’ekitongole ekiduumira eggye lya National Resistance Army, ekiwawaatiro ky’ekibiina kino ekikwasi ky'emmundu. Okwegatta okwo kwanyweza nnyo obuwagizi bw’abayeekera abaali balwanyisa Obote mu Buganda. Lule yafuuka omuvumirira omukulu owa Obote <ref name="Obituary" /> era n'awandiika ekitabo, ''Human Rights Violations in Uganda under Obote'', ekyasaasaanyizibwa ennyo ebibiina ebitali bya gavumenti.
Mu myaka mukaaga egyasembayo mu bulamu bwe, Lule yafuna obujjanjabi olw’obuzibu bw’ensigo mu [[Hammersmith Hospital]] e London. Yafiirayo nga 21 Ogwolubereberye 1985 oluvannyuma lw’okulongoosebwa. Yaziikibwa mu kibuga London.<ref name="africanguardian" /> NRA yafulumya ekiwandiiko nga afudde, nga kigamba nti "eyagala okukakasa bammemba baayo, abawagizi, abasaasira ne Bannayuganda bonna nti olutalo Professor Lule lwe yayimiriddeko lugenda kugenda mu maaso." <ref name="Obituary" /> NRA okukkakkana ng'ewangudde [[olutalo lw'ensiko]], n'ewamba Kampala mu Gwolubereberye 1986. Oluvanyuma lwa Museveni okuwamba obuyinza, gavumenti ye yasaba omulambo gwa Lule guddizibwe. Ebisigalira byategekebwa ne biretebwa Entebbe nga 22 Ogwolubereberye 1987. Omulambo gwa Lule gwayanirizibwa ku kisaawe ky’ennyonyi, ne gutwalibwa e Kampala gye gwagalamizibwa mu mbeera okumala ennaku bbiri ne guddamu okuziikibwa mu Kampala mu kifo ewawanikirwa bendera y’eggwanga eya Uganda eyasooka ku lunaku lw’ameefuga.
== Ekitiibwa ==
Munnabyafaayo Phares Mukasa Mutibwa yayogerako ku nkola ya Lule mu bwapulezidenti nti yali ‘amateurish’.
Mutabani we Wasswa Lule yafuuka omubaka wa Rubaga North. <ref name=":0">{{Cite web |date=2014-02-10 |title=President Yusuf Kironde Lule {{!}} State House Uganda |url=http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule |archive-url=https://web.archive.org/web/20140210014820/http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule |archive-date=10 February 2014 |access-date=2022-10-14}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20140210014820/http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule "President Yusuf Kironde Lule | State House Uganda"]. 10 February 2014. Archived from [http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule the original] on 10 February 2014<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 October</span> 2022</span>.</cite></ref>
== Ebijuliziddwako ==
<templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}}
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
[[Category:Buganda]]
cjfwije89x5hd4um9nm7m9ea0ynboe6
76983
76982
2026-10-19T08:11:54Z
Ami Abdul-rahman
11993
I added citations #WUCSU26
76983
wikitext
text/x-wiki
'''Yusuf Kironde Lule''' (10 Ogwokuna 1912 – 21 Ogwolubereberye 1985) yali Pulofeesa era [[munnabyabufuzi]] mu Uganda era nga ye [[President of Uganda|pulezidenti wa Uganda]] owokuna wakati wa 13 Ogwokuna ne 20 Ogwomukaaga 1979.<ref>{{Cite news |last=Ap |date=1985-01-23 |title=YUSUFU LULU DIES; EX-UGANDA LEADER |url=https://www.nytimes.com/1985/01/23/world/yusufu-lulu-dies-ex-uganda-leader.html |access-date=2026-10-19 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-08-01 |title=President Yusuf Kironde Lule - State House Uganda |url=https://statehouse.go.ug/the-state-house/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule/ |access-date=2026-10-19 |language=en-US}}</ref>
== Obulamu obuto n’emirimu ==
'''Yusuf Lule''' yazaalibwa nga 10 Ogwokuna 1912 mu [[Kampala|Kampala.]]<ref>{{Cite web |date=2023-08-01 |title=President Yusuf Kironde Lule - State House Uganda |url=https://statehouse.go.ug/the-state-house/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule/ |access-date=2026-10-19 |language=en-US}}</ref> Yasomera mu ttendekero lya [[King's College, Budo|King's College Budo]] (1929–34), [[Makerere University, Uganda|Makerere University College]], Kampala (1934–36), Yunivasite ya Fort Hare e Alice, South Afrika (1936–39) ne Yunivasite y'e Edinburgh.<ref>{{Cite web |date=30 April 2021 |title=Uncovering University of Edinburgh's black history |url=https://www.race.ed.ac.uk/uncovering-university-of-edinburghs-black-history/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230921094719/https://www.race.ed.ac.uk/uncovering-university-of-edinburghs-black-history/ |archive-date=21 September 2023 |access-date=29 April 2022 |website=RACE.ED}}</ref> Mu kusooka, yali Musiraamu kyokka n’akyuka n’adda mu ddiini y’Ekikristaayo ng’ali mu King’s College Budo.<ref>{{Cite news |last=joomlasupport |title=They stand tall in new found faith |url=https://observer.ug/lifestyle/sizzling-faith/16612-they-stand-tall-in-new-found-faith |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815235417/https://observer.ug/lifestyle/sizzling-faith/16612-they-stand-tall-in-new-found-faith |archive-date=2021-08-15 |access-date=2026-10-19 |work=The Observer - Uganda |language=en-gb}}</ref>
Mu 1947 Lule yawasa Hannah Namuli Wamala mu kkanisa ya Kings College Budo, gye yali omusomesa ate nga ye muwala omukulu.<ref>{{Cite web |last=Okech |first=Jennifer A. |date=5 June 2011 |title=Farewell to Hannah Namuli Lule |url=https://www.monitor.co.ug/News/National/688334-1174668-am0ra6z/index.html |access-date=5 April 2020 |website=Daily Monitor}}</ref>
Mu 1959 [[Ekibiina kya Democratic Party(Uganda)|ekibiina kya Democratic Party]] (DP) kyalonda Lule okufuuka [[Katikkiro wa Buganda|Kattikiro]] (Ssaabaminisita) w’obwakabaka bwa [[Buganda]] obutono. Abakulu bangi mu bwakabaka tebaali beesigwa oba mu ngeri endala tebaawagira Lule olw’ensibuko ye ey’Obusiraamu wadde nga yakyuka n’afuuka Omukristaayo, era [[Michael Kintu]] okukkakkana ng’awangula akalulu.<ref>{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref> Uganda bwe yafuna obwetwaze mu 1962, yafuuka ssentebe w'akakiiko k'abakozi ba gavumenti.<ref>{{Cite news |last=Ap |date=1985-01-23 |title=YUSUFU LULU DIES; EX-UGANDA LEADER |url=https://www.nytimes.com/1985/01/23/world/yusufu-lulu-dies-ex-uganda-leader.html |access-date=2026-10-19 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref>
Lule yaweereza ng’omuddugavu <ref name=":0">{{Cite web |date=2014-02-10 |title=President Yusuf Kironde Lule {{!}} State House Uganda |url=http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule |archive-url=https://web.archive.org/web/20140210014820/http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule |archive-date=10 February 2014 |access-date=2022-10-14}}</ref> eyasooka omukulu w’essomero lya [[Makerere University College]] okuva mu 1964 okutuuka mu 1970, era yali muyambi wa ssaabawandiisi w’ekibiina ekigatta yunivasite za Afrika, mu Accra, Ghana, wakati wa 1973 ne 1978. Lule yaweereza nga minisita mu gavumenti ya Uganda ey’amatwale ga Bungereza nga tennafuna bwetwaze n’oluvannyuma nga omuyambi w’omuwandiisi omukulu ow’ekibiina kya [[Commonwealth ku secretariate]]. Yagenda mu buwanganguse nga [[Idi Amin]] amaze okujja mu buyinza.
Oluvannyuma lw’olutalo lwa [[Olutalo lwa Uganda ne Tanzania|Uganda–Tanzania]] okutandika, abayeekera ba Uganda n’abawanganguse baatandika okukola enteekateeka z’okussaawo gavumenti empya eneddawo oluvanyuma lw'obufuzi bwa Idi Amin. Oluvannyuma lw’eggye lya Tanzania People’s Defence Force (TPDF) okuwamba ebitundu ebiwererako ddala, Pulezidenti [[Julius Nyerere]] owa Tanzania yalagira liyimirize kiwe abayeekera ba Uganda obudde okwekumakuma n’okuddamu okwetegeka. Abayeekera ba Uganda baakola enteekateeka ezisaanidde, okusinga nga bakulembeddwamu eyali pulezidenti [[Milton Obote]] n’omukenkufu [[Dani Wadada Nabudere]] mu nnyiriri zaabwe. Nga Abatanzania batandika okutegeka olukungaana lw'abayeekera n'abawanganguse, Nyerere yali addamu okwetegereza omulimu gwa Obote mu kibiina kino. Yali tayagala kirabike nga nti Tanzania yali egenda kussaawo gavumenti yaayo mu Uganda ng’eyanguyira Obote okutwala obukulembeze bw’ekibiina ky’abayeekera, era waaliwo okuwakanya ekya Obote okuva mu [[Baganda]] mu maserengeta ga Uganda awamu n’amawanga amalala nga Kenya. Nyerere era yatya nti Obote yandiziyizza enkolagana mu lukiiko luno n’okugireetera okusasika nga tewali buwanguzi. Yatuuka n’okumatiza Obote okwewala okujja. Mu kifo kya Obote, bangi ku Bannayuganda abaali mu buwanganguse baatandika okwettanira Lule, eyali Omuganda era nga amannyiddwa okubeera omutetenkanya mu by’obufuzi era ng’omukozi wa gavumenti ataayonoonebwa mivuyo oba obuweereza obw’obuli bw’enguzi mu gavumenti ya Uganda eyayita. <ref name="womakuyu">{{Cite web |last=Womakuyu |first=Frederick |date=19 January 2012 |title=Lule, the president for 68 days |url=https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1299060/lule-president-68-days |access-date=27 March 2020 |website=New Vision}}</ref>
Olukungaana lwa Moshi lwaggulwawo nga 24 Ogwokusatu 1979 mu kibuga mu Tanzania, oluvannyuma lw’okukubaganya ebirowoozo okw’amaanyi ku biwayi n’abantu ki abayinza okulwetabamu.<ref>{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref> Akawungeezi ako ababaka baalangirira okutondebwawo kw’ekibiina kya Uganda National Liberation Front (UNLF), ekyalina okufugibwa akakiiko k’eggwanga ak’okwebuuza ku bantu (NCC) akalimu abantu 30 n’akakiiko akafuzi ak’eggwanga akalimu abantu 11, akasembayo nga kalimu obukiiko obw’enjawulo busatu — Ak'ensimbi n’emirimu, eby’obufuzi, n’ensonga z’amagye.<ref>{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref> Ennaku ebbiri ezaddirira baazimala nga bakubaganya birowoozo ku ngeri y'okutebenkezamu obuyinza mu bitongole ebifuzi n’okulonda ssentebe w’ekibiina kino, ekyavuganyizibwako ennyo wakati wa Lule ne [[Paulo Muwanga]], omuwagizi wa Obote. Oluvannyuma lw’akafubo, waaliwo okukkaanya nga Lule yaweebwa obwa ssentebe ate Muwanga n’afuulibwa akulira akakiiko akavunaanyizibwa ku nsonga z’amagye.<ref>{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref>
== Pulezidenti wa Uganda ==
=== Okutongoza amatikkira ===
Mukukwatiba nga teyeetegese [[okugwa kwa Kampala|olw’okugwa kwa Kampala]], Lule yayanguwa okukola olukalala lwa baminisita nga ekigendelerwa kwali kulaba nga bannayugandabonna bakiikirirwa. Nga 12 Ogwokuna 1979, Lule ne kabineti ye baalinnya ennyonyi okuva e Dar es Salaam okuda Entebbe kulw'okutongozebwajwe. Nga ennyonyi eyimiriziddwa e [[Mwanza]], abakungu ba Tanzania baasalawo okugikeleya okutuusa bwebakakasa nti waliwo obukuumi obulungi ku mukolo ogutegekebwa mu Kampala. Enkeera Lule ne baminisita be baatuuka Entebbe ne baleetebwa mu Kampala mu mmotoka ya TPDF akawungeezi. Olwo Lule n’alayizibwa ku bwa Pulezidenti wa Uganda mu maaso g’ekizimbe kya Palamenti n’awa okwogera mu bufunze nga yeeyama okuzza amateeka n’obutebenkevu. Lule yakomekkereza ng'agamba mu [[Luganda]], "Kati lwe lwaffe" Nga bakyawulira nti Kampala taliimu butebenkevu, abakungu aba Tanzania bayanguwa okuggya Lule mu Palamenti ne bamuteeka mu Entebbe State House.
Lule yayingira ofiisi mu kiseera ng’ebitongole by’eggwanga lya Uganda tebikola bulungi era ng’eggwanga lirimu obumenyi bw’amateeka n’effujjo. Yakubiriza eggwanga eryalemererwa . Lule teyafaayo ku ndagaano y'e Moshi ezaalambika obuyinza bwa pulezidenti obunafu era n’agezaako okukakasa obusobozi bwe okukolera wansi w’obuyinza obw’amaanyi obwaweebwa ssemateeka eyali akola mu Uganda nga Amin tannawamba gavumenti. Mu nnaku ntono oluvannyuma lw’okuyingira ofiisi Lule n’abawabuzi be baatandika okusalawo ebikulu nga tebeebuuzizza ku NCC. Era yalengezza ab'akakiiko kano bw'ataalabika ku kutongoza kwabwe ate ne bwegwakyusibwa asobole okubeerawo, yawa okwogera kwe n’agenda nga tabalayiza, ekyabennyamiza ennyo. Lule olwo n’alonda baminisita n’abamyuka ba minisita mu kabineti ye nga NCC tekisembye. Abakiise ba kabineti beegatta ku NCC ''ex officio'', era okukkakkana ng’alonze baminisita 24 n’abamyuka 20, oluvannyuma ne basuka mubungi ku bakansala abaaliwo. Wadde nga waliwo okwemulugunya okuva mu NCC, Lule yagenda mu maaso n’okulonda abantu n’okuddamu okutunula mu nsengeka ya kabineti ye. Era yalangirira okuddamu okutegeka enzirukanya ya Uganda, n’agabanyaamu eggwanga mu bitundu bina buli kimu nga kigoberera obuyinza bwa kaminsona w’ekitundu.
Lule yayongera okunyiiza aba NCC, kabineti ye bwe yawa bammemba baayo bennyini ssente z'ebweru ezibalirirwamu ddoola 5,000 nga "ensako y'okwedaabiriza" wadde ng'eggwanika lyarina ssente ntono nnyo. Lule yayanukula obusungu bwa bakansala nga abawa ensako y’emu, gye baagaana. Era teyeesiga kibiina kya UNLA, kye yali atwala nti kirimu abawagizi ba Obote ne [[Yoweri Museveni]] abeesigwa. Gavumenti ya Lule yaziyiza amagye ssente olw’ensonga eyo, era teyarina kyeyakola mu kuwangulwa kw’amagye ga Amin agaali gasigaddewo. Yateekateeka okusatulula UNLA n'okugikyusa okufuuka "Eggye ly'Eggwanga" eppya, ekyanyiiza abakulembeze mu kyo.<ref name="womakuyu">{{Cite web |last=Womakuyu |first=Frederick |date=19 January 2012 |title=Lule, the president for 68 days |url=https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1299060/lule-president-68-days |access-date=27 March 2020 |website=New Vision}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWomakuyu2012">Womakuyu, Frederick (19 January 2012). [https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1299060/lule-president-68-days "Lule, the president for 68 days"]. ''New Vision''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">27 March</span> 2020</span>.</cite></ref> Amagye gaali okukiikirira ebitundu bya Uganda byonna mu kigerageranyi era nga gassaawo ebisaanyizo by’obuyigirize eri abasaba okugayingira.
Lule yafuna enteekateeka y’obuyambi bw'obukade bwa pawundi 100 okuva mu mawanga g’obugwanjuba, n’aggyawo aba kkono abaali batya nti agenda kuguza eggwanga lino eri abasuubuzi b’ensi yonna. Kaweefube wa gavumenti ye okuziyiza ebbeeyi y’ebintu okulinnya n’okukomya amagendo yali mutono era teyafuna buwanguzi, era mu kiseera kye embeera y’ebyenfuna ya Uganda yeeyongera okusebengerera okuva ku bufuzi bwa Amin.
Abaganda bangi baasanyuka nnyo olwa Lule okutuuka ku bwa pulezidenti, nga basuubira nti ajja kukuuma ensonga z'ekitundu kya Buganda n’okukuuma Obote obutadda mu buyinza. Lule okukkakkana ng’akoze entekateeka ezasanyusa Abaganda, gamba ng’okuzza obumu mu by’obufuzi mu Buganda, okuwa gavumenti ya Buganda obuyinza obusingako, okwogera eri eggwanga mu lujjudde mu Luganda, okulonda abakulembeze ab’obwakabaka bwa Baganda abamanyiddwa mu ofiisi ez’oku ntikko, n’okuwa abasuubuzi b’Abaganda endagaano z’eggwanga ezimu. Mu kuddamu okugabanya ebintu n’ebitongole ebyakwatibwa ku banne ba Amin, gavumenti ya Lule yagaba ssente ezitasaana eri Abaganda ne banne ab’okulusegere. Abantu b’amawanga amalala mu Uganda tebeesiga Lule wadde okumuwa ekitiibwa, okuva bwe baali bawulira nti agenda okusosowaza Buganda okussuka kubitundu ebirala. Bannayuganda abamu baali batya nti enteekateeka ye ey’amagye yandiviirako okutondawo eggye eriyitiriddemu Abaganda, okusinziira nti Buganda yalina abantu bangi okusinga ebitundu ebirala byonna mu ggwanga. Abamuvumirira baamusambagya nti "monarchist" era "feudalist".
=== Okuggwaawo n’okuggyibwa mu ofiisi ===
Engeri Lule gye yakwatamu kabineti ye yaleetawo obusungu mu NCC naddala bwe yagoba Muwanga mu ofiisi. Pulezidenti Nyerere owa Tanzania yategeeza Lule nti Tanzania egenda kunywerera ku ndagaano ezikwata ku buyinza mu Uganda ezaakolebwa e Moshi. Yalina okulowooza nti Tanzania yawannyo obuyambi eri abo abataali ku luuyi lwe mu by'obufuzi, era n'ayagala okulaba nga akendeeza
enkola ya TPDF eyasigala mu ggwanga olw'okuuma obutebenkevu oluvannyuma lw'okumamulako Amin. Yakubiriza nnyo empapula ezivumirira amagye ga Tanzania, ekyanyiiza Bannayuganda abamu wamu n'ekibiina kya UNLA ekyalowooza nti si kya bwenkanya okulumba amagye agaali "ganunnude" eggwanga lino. Nga 8 Ogwomukaaga, bammemba ba NCC abataali bamativu baakuŋŋaana mu Kampala ne bayisa ekiteeso nga baagala Lule ayanjule okulonda kwe kwonna mu by'obufuzi eri akakiiko okwekeneenyezebwa. Lule teyaddamu, bwebatyo nga 12 Ogwomukaaga aba NCC baddamu okutuula ne balangirira nti yalina ennaku musanvu okugondera ebyo bye baali baagala. Pulezidenti nate yalemererwa okuddamu, bwebatyo akawungeezi ka 19 Ogwomukaaga NCC yatuula mu Entebbe State House mu kubeerawo kwa Lule. Ssentebe wa NCC, [[Edward Rugumayo]] ye yaggulawo olukiiko olwo nga yeekenneenya okwegayirira kw'ekibiina kino eri Pulezidenti okuwaayo abantu beyalonda okukakasibwa. Lule yayanukula n'ategeeza nti si mwetegefu kugenda mu kafubo ku "nsonga ng'ezo enkulu nga za ssemateeka" ng'akkiriza okuwaayo abaalondebwa mu NCC. Era n'agamba nti okulonda kwe mu kabineti kwamanyibwa mu lujjudde era nti akakiiko kasobola "okutwala okulondebwa nga bwe mwagala".
Okwogera kwa Lule kwaddirirwa NCC okukubaganya ebirowoozo okumala essaawa eziwera ku kugabanya obuyinza okwakkaanyizibwaako e Moshi. Oluvannyuma Lule yasituka n’agamba nti tannamenya ndagaano ezaakolebwa e Moshi n’agamba nti tannafuna biragiro bikulu ebigambibwa nti byamusindikibwa okuva mu NCC. Rugumayo yaddamu nti empuliziganya eyogerwako yaweerezebwa omuwandiisi wa Pulezidenti mu buntu. Akaseera katono oluvannyuma lw'okuwanyisiganya, kansala Paulo Wangoola yasituka n’awa okwogera okuwanvu. Yalangirira nti Lule si mwetegefu kukkiriza bukulu bwa nfuga ya UNLF era n’amaliriza ng’ateeka mu butongole ekiteeso ky’okuggya obwesige mu Pulezidenti. Kino kyaddirira okukubaganya ebirowoozo okw’amaanyi nga bakansala ab’enjawulo bawaayo okwewozaako okw’amaanyi n’okunenya Lule. Ku ssaawa 1:00 nga 20 Ogwomukaaga NCC yakuba akalulu ak’ekyama ku kiteeso ekyo. Ebyava mu kulonda byalangirirwa nga wayise eddakiika 35 nga bakansala 18 be baagagira ate 14 ne bawakanya. Bwatyo Lule yaggyibwa ku bwapulezidenti, n’afuluma ekisenge ne bakansala abalala mwenda Rugumayo bwe yategeeza nti n’okumugoba kwe kuviiriddeko n’okuggyibwako kwa kabineti ye.
Lule yakwata obwapulezidenti bwa Uganda okumala ennaku 68 zokka, ekiseera ekitono okusinga Pulezidenti wa Uganda yenna.<ref name="statehouse">{{Cite web |title=President Yusuf Kironde Lule |url=https://www.statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule |access-date=27 March 2020 |website=The State House of Uganda |publisher=Presidency of Uganda}}</ref> [[Godfrey Binaisa]], eyali Ssaabawolereza wa Uganda ku mulembe gwa Obote eyali awakanya bombi ne Amin era nga talina kifo kyonna mu kakiiko kano, olwo n’alondebwa okubeera pulezidenti. Binaisa yasigaza abamu ku baminisita ba Lule kyokka n’aggyawo abawagizi be abakulu mu kabineti n’azzaawo enkyukakyuka ze yakola mu nzirukanya y’emirimu mu Buganda.
Abaganda bangi baawulira nga Lule aggyiddwa mu buyinza kubanga yali akuumye ebirubirirwa bya Buganda ebikakafu. Okugobwa kwe kwaleetawo okwekalakaasa okunene mu Kampala n'okulwanagana wakati w'abeekalakaasi n'amagye ga Tanzania nga bagezaako okukuuma obutebenkevu. Abekalakaasi mu Baganda baziba enguudo n’okusaanyaawo loole ate abakozi mu b’ebyentambula ne beediima era abasuubuzi ne basikambula emiwendo gy’ebintu ebikulu mu bugenderevu. Ebibinja by’abakwata mundu Abaganda byatandikawo oluvannyuma lwa Lule okugenda ne bilumba poliisi n’abajaasi ekyaleeta obutafugika mu Buganda. Nga 21 Ogwekkumi 1980 [[Kkooti ya Uganda ejulirwamu|kkooti ejulirwamu mu Uganda]] yasalawo nti okugobwa kwa Lule kwali kumenya mateeka, ng’egamba nti Lule yalina obuyinza okulonda baminisita nga NCC temukkirizza. Wadde ensala eno mu by’ekikugu yali etegeeza nti Lule yali akyayinza okweyita Pulezidenti wa Uganda, bannansi abasinga baasalawo okubuusa amaaso okusalawo kuno, okuva embeera y’ebyobufuzi mu ggwanga bwe yali ekyuuse amangu okuva Lule lwe yaggyibwawo.
== Obulamu obw’oluvannyuma ==
[[File:The_grave_for_Yusuf_Kironde_Lule_at_kololo_independence_grounds_in_Uganda.jpg|thumb|Ekijjukizo ky'omuzira e Kololo-Ekijjukizo ky'omugenzi Pulofeesa Yusuf Kironde Lule]]
Lule bwe yava mu ofiisi y’atwalibwa mu nnyonyi e [[Tanzania]], gye yasibirwa ng’akuumibwa n’emmundu nga tannakkirizibwa kulinnya nnyonyi okugenda e London. Oluvannyuma yagenda e Nairobi, Kenya. Mu 1980, Uganda yategeka [[Okulonda kwa bonna okwa Uganda 1980|okulonda kwa bonna]] okulonda gavumenti empya. Nga basuubira okuvuganya, Abaganda bangi baatandika okuwagira DP ng’engeri y’okuwakanya Obote ne UPC. Lule yategeka okwetaba mu ttabamiruka wa DP mu Gwomukaaga ng'ekibiina kilonda abakulembeze baakyo abapya. Obukulembeze obwali mu ntebe bwatya nti obuwagizi bwe obwa Baganda bujja kumusindika ku ntikko y’ekibiina kyabwe n’okubasengula, era bwe batyo ne bamulemesa okudda mu Uganda. Wadde nga waliwo okweraliikirira olw’obufere n’obutali bwenkanya, UPC yalangirirwa ng’omuwanguzi asembayo mu kulonda era Obote n’afuuka Pulezidenti wa Uganda. Olw’okutya Obote okukwata obuyinza, Lule ng’ali wamu n’abalala nga Bernard Kibuuka Musoke yatandikawo era n'afuuka akulira ekibiina ky’abayeekera ekya [[Uganda Freedom Fighters]] (UFF). Nga 8 Ogwomukaaga 1981 UFF yeegatta ku ggye lya Museveni erya Popular Resistance Army ne kifuuka ekibiina kya [[Uganda Patriotic Movement]] (UPM). Lule yafuuka ssentebe w’ekibiina kya UPM, ate Museveni n’afuuka omumyuka wa ssentebe waakyo era ssentebe w’ekitongole ekiduumira eggye lya National Resistance Army, ekiwawaatiro ky’ekibiina kino ekikwasi ky'emmundu. Okwegatta okwo kwanyweza nnyo obuwagizi bw’abayeekera abaali balwanyisa Obote mu Buganda. Lule yafuuka omuvumirira omukulu owa Obote <ref name="Obituary" /> era n'awandiika ekitabo, ''Human Rights Violations in Uganda under Obote'', ekyasaasaanyizibwa ennyo ebibiina ebitali bya gavumenti.
Mu myaka mukaaga egyasembayo mu bulamu bwe, Lule yafuna obujjanjabi olw’obuzibu bw’ensigo mu [[Hammersmith Hospital]] e London. Yafiirayo nga 21 Ogwolubereberye 1985 oluvannyuma lw’okulongoosebwa. Yaziikibwa mu kibuga London.<ref name="africanguardian" /> NRA yafulumya ekiwandiiko nga afudde, nga kigamba nti "eyagala okukakasa bammemba baayo, abawagizi, abasaasira ne Bannayuganda bonna nti olutalo Professor Lule lwe yayimiriddeko lugenda kugenda mu maaso." <ref name="Obituary" /> NRA okukkakkana ng'ewangudde [[olutalo lw'ensiko]], n'ewamba Kampala mu Gwolubereberye 1986. Oluvanyuma lwa Museveni okuwamba obuyinza, gavumenti ye yasaba omulambo gwa Lule guddizibwe. Ebisigalira byategekebwa ne biretebwa Entebbe nga 22 Ogwolubereberye 1987. Omulambo gwa Lule gwayanirizibwa ku kisaawe ky’ennyonyi, ne gutwalibwa e Kampala gye gwagalamizibwa mu mbeera okumala ennaku bbiri ne guddamu okuziikibwa mu Kampala mu kifo ewawanikirwa bendera y’eggwanga eya Uganda eyasooka ku lunaku lw’ameefuga.
== Ekitiibwa ==
Munnabyafaayo Phares Mukasa Mutibwa yayogerako ku nkola ya Lule mu bwapulezidenti nti yali ‘amateurish’.
Mutabani we Wasswa Lule yafuuka omubaka wa Rubaga North. <ref name=":0">{{Cite web |date=2014-02-10 |title=President Yusuf Kironde Lule {{!}} State House Uganda |url=http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule |archive-url=https://web.archive.org/web/20140210014820/http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule |archive-date=10 February 2014 |access-date=2022-10-14}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20140210014820/http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule "President Yusuf Kironde Lule | State House Uganda"]. 10 February 2014. Archived from [http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule the original] on 10 February 2014<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 October</span> 2022</span>.</cite></ref>
== Ebijuliziddwako ==
<templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}}
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
[[Category:Buganda]]
3kf2kl2il471u6gurr6vx9a25hsjf2q
76984
76983
2026-10-19T08:14:22Z
Ami Abdul-rahman
11993
I added citations #WUCSU26
76984
wikitext
text/x-wiki
'''Yusuf Kironde Lule''' (10 Ogwokuna 1912 – 21 Ogwolubereberye 1985) yali Pulofeesa era [[munnabyabufuzi]] mu Uganda era nga ye [[President of Uganda|pulezidenti wa Uganda]] owokuna wakati wa 13 Ogwokuna ne 20 Ogwomukaaga 1979.<ref>{{Cite news |last=Ap |date=1985-01-23 |title=YUSUFU LULU DIES; EX-UGANDA LEADER |url=https://www.nytimes.com/1985/01/23/world/yusufu-lulu-dies-ex-uganda-leader.html |access-date=2026-10-19 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-08-01 |title=President Yusuf Kironde Lule - State House Uganda |url=https://statehouse.go.ug/the-state-house/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule/ |access-date=2026-10-19 |language=en-US}}</ref>
== Obulamu obuto n’emirimu ==
'''Yusuf Lule''' yazaalibwa nga 10 Ogwokuna 1912 mu [[Kampala|Kampala.]]<ref>{{Cite web |date=2023-08-01 |title=President Yusuf Kironde Lule - State House Uganda |url=https://statehouse.go.ug/the-state-house/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule/ |access-date=2026-10-19 |language=en-US}}</ref> Yasomera mu ttendekero lya [[King's College, Budo|King's College Budo]] (1929–34), [[Makerere University, Uganda|Makerere University College]], Kampala (1934–36), Yunivasite ya Fort Hare e Alice, South Afrika (1936–39) ne Yunivasite y'e Edinburgh.<ref>{{Cite web |date=30 April 2021 |title=Uncovering University of Edinburgh's black history |url=https://www.race.ed.ac.uk/uncovering-university-of-edinburghs-black-history/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230921094719/https://www.race.ed.ac.uk/uncovering-university-of-edinburghs-black-history/ |archive-date=21 September 2023 |access-date=29 April 2022 |website=RACE.ED}}</ref> Mu kusooka, yali Musiraamu kyokka n’akyuka n’adda mu ddiini y’Ekikristaayo ng’ali mu King’s College Budo.<ref>{{Cite news |last=joomlasupport |title=They stand tall in new found faith |url=https://observer.ug/lifestyle/sizzling-faith/16612-they-stand-tall-in-new-found-faith |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815235417/https://observer.ug/lifestyle/sizzling-faith/16612-they-stand-tall-in-new-found-faith |archive-date=2021-08-15 |access-date=2026-10-19 |work=The Observer - Uganda |language=en-gb}}</ref>
Mu 1947 Lule yawasa Hannah Namuli Wamala mu kkanisa ya Kings College Budo, gye yali omusomesa ate nga ye muwala omukulu.<ref>{{Cite web |last=Okech |first=Jennifer A. |date=5 June 2011 |title=Farewell to Hannah Namuli Lule |url=https://www.monitor.co.ug/News/National/688334-1174668-am0ra6z/index.html |access-date=5 April 2020 |website=Daily Monitor}}</ref>
Mu 1959 [[Ekibiina kya Democratic Party(Uganda)|ekibiina kya Democratic Party]] (DP) kyalonda Lule okufuuka [[Katikkiro wa Buganda|Kattikiro]] (Ssaabaminisita) w’obwakabaka bwa [[Buganda]] obutono. Abakulu bangi mu bwakabaka tebaali beesigwa oba mu ngeri endala tebaawagira Lule olw’ensibuko ye ey’Obusiraamu wadde nga yakyuka n’afuuka Omukristaayo, era [[Michael Kintu]] okukkakkana ng’awangula akalulu.<ref>{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref> Uganda bwe yafuna obwetwaze mu 1962, yafuuka ssentebe w'akakiiko k'abakozi ba gavumenti.<ref>{{Cite news |last=Ap |date=1985-01-23 |title=YUSUFU LULU DIES; EX-UGANDA LEADER |url=https://www.nytimes.com/1985/01/23/world/yusufu-lulu-dies-ex-uganda-leader.html |access-date=2026-10-19 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref>
Lule yaweereza ng’omuddugavu <ref name=":0">{{Cite web |date=2014-02-10 |title=President Yusuf Kironde Lule {{!}} State House Uganda |url=http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule |archive-url=https://web.archive.org/web/20140210014820/http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule |archive-date=10 February 2014 |access-date=2022-10-14}}</ref> eyasooka omukulu w’essomero lya [[Makerere University College]] okuva mu 1964 okutuuka mu 1970, era yali muyambi wa ssaabawandiisi w’ekibiina ekigatta yunivasite za Afrika, mu Accra, Ghana, wakati wa 1973 ne 1978. Lule yaweereza nga minisita mu gavumenti ya Uganda ey’amatwale ga Bungereza nga tennafuna bwetwaze n’oluvannyuma nga omuyambi w’omuwandiisi omukulu ow’ekibiina kya [[Commonwealth ku secretariate]]. Yagenda mu buwanganguse nga [[Idi Amin]] amaze okujja mu buyinza.
Oluvannyuma lw’olutalo lwa [[Olutalo lwa Uganda ne Tanzania|Uganda–Tanzania]] okutandika, abayeekera ba Uganda n’abawanganguse baatandika okukola enteekateeka z’okussaawo gavumenti empya eneddawo oluvanyuma lw'obufuzi bwa Idi Amin. Oluvannyuma lw’eggye lya Tanzania People’s Defence Force (TPDF) okuwamba ebitundu ebiwererako ddala, Pulezidenti [[Julius Nyerere]] owa Tanzania yalagira liyimirize kiwe abayeekera ba Uganda obudde okwekumakuma n’okuddamu okwetegeka. Abayeekera ba Uganda baakola enteekateeka ezisaanidde, okusinga nga bakulembeddwamu eyali pulezidenti [[Milton Obote]] n’omukenkufu [[Dani Wadada Nabudere]] mu nnyiriri zaabwe. Nga Abatanzania batandika okutegeka olukungaana lw'abayeekera n'abawanganguse, Nyerere yali addamu okwetegereza omulimu gwa Obote mu kibiina kino. Yali tayagala kirabike nga nti Tanzania yali egenda kussaawo gavumenti yaayo mu Uganda ng’eyanguyira Obote okutwala obukulembeze bw’ekibiina ky’abayeekera, era waaliwo okuwakanya ekya Obote okuva mu [[Baganda]] mu maserengeta ga Uganda awamu n’amawanga amalala nga Kenya. Nyerere era yatya nti Obote yandiziyizza enkolagana mu lukiiko luno n’okugireetera okusasika nga tewali buwanguzi. Yatuuka n’okumatiza Obote okwewala okujja. Mu kifo kya Obote, bangi ku Bannayuganda abaali mu buwanganguse baatandika okwettanira Lule, eyali Omuganda era nga amannyiddwa okubeera omutetenkanya mu by’obufuzi era ng’omukozi wa gavumenti ataayonoonebwa mivuyo oba obuweereza obw’obuli bw’enguzi mu gavumenti ya Uganda eyayita. <ref name="womakuyu">{{Cite web |last=Womakuyu |first=Frederick |date=19 January 2012 |title=Lule, the president for 68 days |url=https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1299060/lule-president-68-days |access-date=27 March 2020 |website=New Vision}}</ref>
Olukungaana lwa Moshi lwaggulwawo nga 24 Ogwokusatu 1979 mu kibuga mu Tanzania, oluvannyuma lw’okukubaganya ebirowoozo okw’amaanyi ku biwayi n’abantu ki abayinza okulwetabamu.<ref>{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref> Akawungeezi ako ababaka baalangirira okutondebwawo kw’ekibiina kya Uganda National Liberation Front (UNLF), ekyalina okufugibwa akakiiko k’eggwanga ak’okwebuuza ku bantu (NCC) akalimu abantu 30 n’akakiiko akafuzi ak’eggwanga akalimu abantu 11, akasembayo nga kalimu obukiiko obw’enjawulo busatu — Ak'ensimbi n’emirimu, eby’obufuzi, n’ensonga z’amagye.<ref>{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref> Ennaku ebbiri ezaddirira baazimala nga bakubaganya birowoozo ku ngeri y'okutebenkezamu obuyinza mu bitongole ebifuzi n’okulonda ssentebe w’ekibiina kino, ekyavuganyizibwako ennyo wakati wa Lule ne [[Paulo Muwanga]], omuwagizi wa Obote. Oluvannyuma lw’akafubo, waaliwo okukkaanya nga Lule yaweebwa obwa ssentebe ate Muwanga n’afuulibwa akulira akakiiko akavunaanyizibwa ku nsonga z’amagye.<ref>{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref>
== Pulezidenti wa Uganda ==
=== Okutongoza amatikkira ===
Mukukwatiba nga teyeetegese [[okugwa kwa Kampala|olw’okugwa kwa Kampala]], Lule yayanguwa okukola olukalala lwa baminisita nga ekigendelerwa kwali kulaba nga bannayugandabonna bakiikirirwa.<ref>{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref> Nga 12 Ogwokuna 1979, Lule ne kabineti ye baalinnya ennyonyi okuva e Dar es Salaam okuda Entebbe kulw'okutongozebwajwe. Nga ennyonyi eyimiriziddwa e [[Mwanza]], abakungu ba Tanzania baasalawo okugikeleya okutuusa bwebakakasa nti waliwo obukuumi obulungi ku mukolo ogutegekebwa mu Kampala. Enkeera Lule ne baminisita be baatuuka Entebbe ne baleetebwa mu Kampala mu mmotoka ya TPDF akawungeezi. Olwo Lule n’alayizibwa ku bwa Pulezidenti wa Uganda mu maaso g’ekizimbe kya Palamenti n’awa okwogera mu bufunze nga yeeyama okuzza amateeka n’obutebenkevu.<ref>{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref> Lule yakomekkereza ng'agamba mu [[Luganda]], "Kati lwe lwaffe" Nga bakyawulira nti Kampala taliimu butebenkevu, abakungu aba Tanzania bayanguwa okuggya Lule mu Palamenti ne bamuteeka mu Entebbe State House.<ref>{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref>
Lule yayingira ofiisi mu kiseera ng’ebitongole by’eggwanga lya Uganda tebikola bulungi era ng’eggwanga lirimu obumenyi bw’amateeka n’effujjo. Yakubiriza eggwanga eryalemererwa . Lule teyafaayo ku ndagaano y'e Moshi ezaalambika obuyinza bwa pulezidenti obunafu era n’agezaako okukakasa obusobozi bwe okukolera wansi w’obuyinza obw’amaanyi obwaweebwa ssemateeka eyali akola mu Uganda nga Amin tannawamba gavumenti. Mu nnaku ntono oluvannyuma lw’okuyingira ofiisi Lule n’abawabuzi be baatandika okusalawo ebikulu nga tebeebuuzizza ku NCC. Era yalengezza ab'akakiiko kano bw'ataalabika ku kutongoza kwabwe ate ne bwegwakyusibwa asobole okubeerawo, yawa okwogera kwe n’agenda nga tabalayiza, ekyabennyamiza ennyo. Lule olwo n’alonda baminisita n’abamyuka ba minisita mu kabineti ye nga NCC tekisembye. Abakiise ba kabineti beegatta ku NCC ''ex officio'', era okukkakkana ng’alonze baminisita 24 n’abamyuka 20, oluvannyuma ne basuka mubungi ku bakansala abaaliwo. Wadde nga waliwo okwemulugunya okuva mu NCC, Lule yagenda mu maaso n’okulonda abantu n’okuddamu okutunula mu nsengeka ya kabineti ye. Era yalangirira okuddamu okutegeka enzirukanya ya Uganda, n’agabanyaamu eggwanga mu bitundu bina buli kimu nga kigoberera obuyinza bwa kaminsona w’ekitundu.
Lule yayongera okunyiiza aba NCC, kabineti ye bwe yawa bammemba baayo bennyini ssente z'ebweru ezibalirirwamu ddoola 5,000 nga "ensako y'okwedaabiriza" wadde ng'eggwanika lyarina ssente ntono nnyo. Lule yayanukula obusungu bwa bakansala nga abawa ensako y’emu, gye baagaana. Era teyeesiga kibiina kya UNLA, kye yali atwala nti kirimu abawagizi ba Obote ne [[Yoweri Museveni]] abeesigwa. Gavumenti ya Lule yaziyiza amagye ssente olw’ensonga eyo, era teyarina kyeyakola mu kuwangulwa kw’amagye ga Amin agaali gasigaddewo. Yateekateeka okusatulula UNLA n'okugikyusa okufuuka "Eggye ly'Eggwanga" eppya, ekyanyiiza abakulembeze mu kyo.<ref name="womakuyu">{{Cite web |last=Womakuyu |first=Frederick |date=19 January 2012 |title=Lule, the president for 68 days |url=https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1299060/lule-president-68-days |access-date=27 March 2020 |website=New Vision}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWomakuyu2012">Womakuyu, Frederick (19 January 2012). [https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1299060/lule-president-68-days "Lule, the president for 68 days"]. ''New Vision''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">27 March</span> 2020</span>.</cite></ref> Amagye gaali okukiikirira ebitundu bya Uganda byonna mu kigerageranyi era nga gassaawo ebisaanyizo by’obuyigirize eri abasaba okugayingira.
Lule yafuna enteekateeka y’obuyambi bw'obukade bwa pawundi 100 okuva mu mawanga g’obugwanjuba, n’aggyawo aba kkono abaali batya nti agenda kuguza eggwanga lino eri abasuubuzi b’ensi yonna. Kaweefube wa gavumenti ye okuziyiza ebbeeyi y’ebintu okulinnya n’okukomya amagendo yali mutono era teyafuna buwanguzi, era mu kiseera kye embeera y’ebyenfuna ya Uganda yeeyongera okusebengerera okuva ku bufuzi bwa Amin.
Abaganda bangi baasanyuka nnyo olwa Lule okutuuka ku bwa pulezidenti, nga basuubira nti ajja kukuuma ensonga z'ekitundu kya Buganda n’okukuuma Obote obutadda mu buyinza. Lule okukkakkana ng’akoze entekateeka ezasanyusa Abaganda, gamba ng’okuzza obumu mu by’obufuzi mu Buganda, okuwa gavumenti ya Buganda obuyinza obusingako, okwogera eri eggwanga mu lujjudde mu Luganda, okulonda abakulembeze ab’obwakabaka bwa Baganda abamanyiddwa mu ofiisi ez’oku ntikko, n’okuwa abasuubuzi b’Abaganda endagaano z’eggwanga ezimu. Mu kuddamu okugabanya ebintu n’ebitongole ebyakwatibwa ku banne ba Amin, gavumenti ya Lule yagaba ssente ezitasaana eri Abaganda ne banne ab’okulusegere. Abantu b’amawanga amalala mu Uganda tebeesiga Lule wadde okumuwa ekitiibwa, okuva bwe baali bawulira nti agenda okusosowaza Buganda okussuka kubitundu ebirala. Bannayuganda abamu baali batya nti enteekateeka ye ey’amagye yandiviirako okutondawo eggye eriyitiriddemu Abaganda, okusinziira nti Buganda yalina abantu bangi okusinga ebitundu ebirala byonna mu ggwanga. Abamuvumirira baamusambagya nti "monarchist" era "feudalist".
=== Okuggwaawo n’okuggyibwa mu ofiisi ===
Engeri Lule gye yakwatamu kabineti ye yaleetawo obusungu mu NCC naddala bwe yagoba Muwanga mu ofiisi. Pulezidenti Nyerere owa Tanzania yategeeza Lule nti Tanzania egenda kunywerera ku ndagaano ezikwata ku buyinza mu Uganda ezaakolebwa e Moshi. Yalina okulowooza nti Tanzania yawannyo obuyambi eri abo abataali ku luuyi lwe mu by'obufuzi, era n'ayagala okulaba nga akendeeza
enkola ya TPDF eyasigala mu ggwanga olw'okuuma obutebenkevu oluvannyuma lw'okumamulako Amin. Yakubiriza nnyo empapula ezivumirira amagye ga Tanzania, ekyanyiiza Bannayuganda abamu wamu n'ekibiina kya UNLA ekyalowooza nti si kya bwenkanya okulumba amagye agaali "ganunnude" eggwanga lino. Nga 8 Ogwomukaaga, bammemba ba NCC abataali bamativu baakuŋŋaana mu Kampala ne bayisa ekiteeso nga baagala Lule ayanjule okulonda kwe kwonna mu by'obufuzi eri akakiiko okwekeneenyezebwa. Lule teyaddamu, bwebatyo nga 12 Ogwomukaaga aba NCC baddamu okutuula ne balangirira nti yalina ennaku musanvu okugondera ebyo bye baali baagala. Pulezidenti nate yalemererwa okuddamu, bwebatyo akawungeezi ka 19 Ogwomukaaga NCC yatuula mu Entebbe State House mu kubeerawo kwa Lule. Ssentebe wa NCC, [[Edward Rugumayo]] ye yaggulawo olukiiko olwo nga yeekenneenya okwegayirira kw'ekibiina kino eri Pulezidenti okuwaayo abantu beyalonda okukakasibwa. Lule yayanukula n'ategeeza nti si mwetegefu kugenda mu kafubo ku "nsonga ng'ezo enkulu nga za ssemateeka" ng'akkiriza okuwaayo abaalondebwa mu NCC. Era n'agamba nti okulonda kwe mu kabineti kwamanyibwa mu lujjudde era nti akakiiko kasobola "okutwala okulondebwa nga bwe mwagala".
Okwogera kwa Lule kwaddirirwa NCC okukubaganya ebirowoozo okumala essaawa eziwera ku kugabanya obuyinza okwakkaanyizibwaako e Moshi. Oluvannyuma Lule yasituka n’agamba nti tannamenya ndagaano ezaakolebwa e Moshi n’agamba nti tannafuna biragiro bikulu ebigambibwa nti byamusindikibwa okuva mu NCC. Rugumayo yaddamu nti empuliziganya eyogerwako yaweerezebwa omuwandiisi wa Pulezidenti mu buntu. Akaseera katono oluvannyuma lw'okuwanyisiganya, kansala Paulo Wangoola yasituka n’awa okwogera okuwanvu. Yalangirira nti Lule si mwetegefu kukkiriza bukulu bwa nfuga ya UNLF era n’amaliriza ng’ateeka mu butongole ekiteeso ky’okuggya obwesige mu Pulezidenti. Kino kyaddirira okukubaganya ebirowoozo okw’amaanyi nga bakansala ab’enjawulo bawaayo okwewozaako okw’amaanyi n’okunenya Lule. Ku ssaawa 1:00 nga 20 Ogwomukaaga NCC yakuba akalulu ak’ekyama ku kiteeso ekyo. Ebyava mu kulonda byalangirirwa nga wayise eddakiika 35 nga bakansala 18 be baagagira ate 14 ne bawakanya. Bwatyo Lule yaggyibwa ku bwapulezidenti, n’afuluma ekisenge ne bakansala abalala mwenda Rugumayo bwe yategeeza nti n’okumugoba kwe kuviiriddeko n’okuggyibwako kwa kabineti ye.
Lule yakwata obwapulezidenti bwa Uganda okumala ennaku 68 zokka, ekiseera ekitono okusinga Pulezidenti wa Uganda yenna.<ref name="statehouse">{{Cite web |title=President Yusuf Kironde Lule |url=https://www.statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule |access-date=27 March 2020 |website=The State House of Uganda |publisher=Presidency of Uganda}}</ref> [[Godfrey Binaisa]], eyali Ssaabawolereza wa Uganda ku mulembe gwa Obote eyali awakanya bombi ne Amin era nga talina kifo kyonna mu kakiiko kano, olwo n’alondebwa okubeera pulezidenti. Binaisa yasigaza abamu ku baminisita ba Lule kyokka n’aggyawo abawagizi be abakulu mu kabineti n’azzaawo enkyukakyuka ze yakola mu nzirukanya y’emirimu mu Buganda.
Abaganda bangi baawulira nga Lule aggyiddwa mu buyinza kubanga yali akuumye ebirubirirwa bya Buganda ebikakafu. Okugobwa kwe kwaleetawo okwekalakaasa okunene mu Kampala n'okulwanagana wakati w'abeekalakaasi n'amagye ga Tanzania nga bagezaako okukuuma obutebenkevu. Abekalakaasi mu Baganda baziba enguudo n’okusaanyaawo loole ate abakozi mu b’ebyentambula ne beediima era abasuubuzi ne basikambula emiwendo gy’ebintu ebikulu mu bugenderevu. Ebibinja by’abakwata mundu Abaganda byatandikawo oluvannyuma lwa Lule okugenda ne bilumba poliisi n’abajaasi ekyaleeta obutafugika mu Buganda. Nga 21 Ogwekkumi 1980 [[Kkooti ya Uganda ejulirwamu|kkooti ejulirwamu mu Uganda]] yasalawo nti okugobwa kwa Lule kwali kumenya mateeka, ng’egamba nti Lule yalina obuyinza okulonda baminisita nga NCC temukkirizza. Wadde ensala eno mu by’ekikugu yali etegeeza nti Lule yali akyayinza okweyita Pulezidenti wa Uganda, bannansi abasinga baasalawo okubuusa amaaso okusalawo kuno, okuva embeera y’ebyobufuzi mu ggwanga bwe yali ekyuuse amangu okuva Lule lwe yaggyibwawo.
== Obulamu obw’oluvannyuma ==
[[File:The_grave_for_Yusuf_Kironde_Lule_at_kololo_independence_grounds_in_Uganda.jpg|thumb|Ekijjukizo ky'omuzira e Kololo-Ekijjukizo ky'omugenzi Pulofeesa Yusuf Kironde Lule]]
Lule bwe yava mu ofiisi y’atwalibwa mu nnyonyi e [[Tanzania]], gye yasibirwa ng’akuumibwa n’emmundu nga tannakkirizibwa kulinnya nnyonyi okugenda e London. Oluvannyuma yagenda e Nairobi, Kenya. Mu 1980, Uganda yategeka [[Okulonda kwa bonna okwa Uganda 1980|okulonda kwa bonna]] okulonda gavumenti empya. Nga basuubira okuvuganya, Abaganda bangi baatandika okuwagira DP ng’engeri y’okuwakanya Obote ne UPC. Lule yategeka okwetaba mu ttabamiruka wa DP mu Gwomukaaga ng'ekibiina kilonda abakulembeze baakyo abapya. Obukulembeze obwali mu ntebe bwatya nti obuwagizi bwe obwa Baganda bujja kumusindika ku ntikko y’ekibiina kyabwe n’okubasengula, era bwe batyo ne bamulemesa okudda mu Uganda. Wadde nga waliwo okweraliikirira olw’obufere n’obutali bwenkanya, UPC yalangirirwa ng’omuwanguzi asembayo mu kulonda era Obote n’afuuka Pulezidenti wa Uganda. Olw’okutya Obote okukwata obuyinza, Lule ng’ali wamu n’abalala nga Bernard Kibuuka Musoke yatandikawo era n'afuuka akulira ekibiina ky’abayeekera ekya [[Uganda Freedom Fighters]] (UFF). Nga 8 Ogwomukaaga 1981 UFF yeegatta ku ggye lya Museveni erya Popular Resistance Army ne kifuuka ekibiina kya [[Uganda Patriotic Movement]] (UPM). Lule yafuuka ssentebe w’ekibiina kya UPM, ate Museveni n’afuuka omumyuka wa ssentebe waakyo era ssentebe w’ekitongole ekiduumira eggye lya National Resistance Army, ekiwawaatiro ky’ekibiina kino ekikwasi ky'emmundu. Okwegatta okwo kwanyweza nnyo obuwagizi bw’abayeekera abaali balwanyisa Obote mu Buganda. Lule yafuuka omuvumirira omukulu owa Obote <ref name="Obituary" /> era n'awandiika ekitabo, ''Human Rights Violations in Uganda under Obote'', ekyasaasaanyizibwa ennyo ebibiina ebitali bya gavumenti.
Mu myaka mukaaga egyasembayo mu bulamu bwe, Lule yafuna obujjanjabi olw’obuzibu bw’ensigo mu [[Hammersmith Hospital]] e London. Yafiirayo nga 21 Ogwolubereberye 1985 oluvannyuma lw’okulongoosebwa. Yaziikibwa mu kibuga London.<ref name="africanguardian" /> NRA yafulumya ekiwandiiko nga afudde, nga kigamba nti "eyagala okukakasa bammemba baayo, abawagizi, abasaasira ne Bannayuganda bonna nti olutalo Professor Lule lwe yayimiriddeko lugenda kugenda mu maaso." <ref name="Obituary" /> NRA okukkakkana ng'ewangudde [[olutalo lw'ensiko]], n'ewamba Kampala mu Gwolubereberye 1986. Oluvanyuma lwa Museveni okuwamba obuyinza, gavumenti ye yasaba omulambo gwa Lule guddizibwe. Ebisigalira byategekebwa ne biretebwa Entebbe nga 22 Ogwolubereberye 1987. Omulambo gwa Lule gwayanirizibwa ku kisaawe ky’ennyonyi, ne gutwalibwa e Kampala gye gwagalamizibwa mu mbeera okumala ennaku bbiri ne guddamu okuziikibwa mu Kampala mu kifo ewawanikirwa bendera y’eggwanga eya Uganda eyasooka ku lunaku lw’ameefuga.
== Ekitiibwa ==
Munnabyafaayo Phares Mukasa Mutibwa yayogerako ku nkola ya Lule mu bwapulezidenti nti yali ‘amateurish’.
Mutabani we Wasswa Lule yafuuka omubaka wa Rubaga North. <ref name=":0">{{Cite web |date=2014-02-10 |title=President Yusuf Kironde Lule {{!}} State House Uganda |url=http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule |archive-url=https://web.archive.org/web/20140210014820/http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule |archive-date=10 February 2014 |access-date=2022-10-14}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20140210014820/http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule "President Yusuf Kironde Lule | State House Uganda"]. 10 February 2014. Archived from [http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule the original] on 10 February 2014<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 October</span> 2022</span>.</cite></ref>
== Ebijuliziddwako ==
<templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}}
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
[[Category:Buganda]]
mafxegyhair5zwafpcnhpdbq94p0wdj
76986
76984
2026-10-19T08:20:26Z
Ami Abdul-rahman
11993
I added citations #WUCSU26
76986
wikitext
text/x-wiki
'''Yusuf Kironde Lule''' (10 Ogwokuna 1912 – 21 Ogwolubereberye 1985) yali Pulofeesa era [[munnabyabufuzi]] mu Uganda era nga ye [[President of Uganda|pulezidenti wa Uganda]] owokuna wakati wa 13 Ogwokuna ne 20 Ogwomukaaga 1979.<ref>{{Cite news |last=Ap |date=1985-01-23 |title=YUSUFU LULU DIES; EX-UGANDA LEADER |url=https://www.nytimes.com/1985/01/23/world/yusufu-lulu-dies-ex-uganda-leader.html |access-date=2026-10-19 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-08-01 |title=President Yusuf Kironde Lule - State House Uganda |url=https://statehouse.go.ug/the-state-house/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule/ |access-date=2026-10-19 |language=en-US}}</ref>
== Obulamu obuto n’emirimu ==
'''Yusuf Lule''' yazaalibwa nga 10 Ogwokuna 1912 mu [[Kampala|Kampala.]]<ref>{{Cite web |date=2023-08-01 |title=President Yusuf Kironde Lule - State House Uganda |url=https://statehouse.go.ug/the-state-house/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule/ |access-date=2026-10-19 |language=en-US}}</ref> Yasomera mu ttendekero lya [[King's College, Budo|King's College Budo]] (1929–34), [[Makerere University, Uganda|Makerere University College]], Kampala (1934–36), Yunivasite ya Fort Hare e Alice, South Afrika (1936–39) ne Yunivasite y'e Edinburgh.<ref>{{Cite web |date=30 April 2021 |title=Uncovering University of Edinburgh's black history |url=https://www.race.ed.ac.uk/uncovering-university-of-edinburghs-black-history/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230921094719/https://www.race.ed.ac.uk/uncovering-university-of-edinburghs-black-history/ |archive-date=21 September 2023 |access-date=29 April 2022 |website=RACE.ED}}</ref> Mu kusooka, yali Musiraamu kyokka n’akyuka n’adda mu ddiini y’Ekikristaayo ng’ali mu King’s College Budo.<ref>{{Cite news |last=joomlasupport |title=They stand tall in new found faith |url=https://observer.ug/lifestyle/sizzling-faith/16612-they-stand-tall-in-new-found-faith |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815235417/https://observer.ug/lifestyle/sizzling-faith/16612-they-stand-tall-in-new-found-faith |archive-date=2021-08-15 |access-date=2026-10-19 |work=The Observer - Uganda |language=en-gb}}</ref>
Mu 1947 Lule yawasa Hannah Namuli Wamala mu kkanisa ya Kings College Budo, gye yali omusomesa ate nga ye muwala omukulu.<ref>{{Cite web |last=Okech |first=Jennifer A. |date=5 June 2011 |title=Farewell to Hannah Namuli Lule |url=https://www.monitor.co.ug/News/National/688334-1174668-am0ra6z/index.html |access-date=5 April 2020 |website=Daily Monitor}}</ref>
Mu 1959 [[Ekibiina kya Democratic Party(Uganda)|ekibiina kya Democratic Party]] (DP) kyalonda Lule okufuuka [[Katikkiro wa Buganda|Kattikiro]] (Ssaabaminisita) w’obwakabaka bwa [[Buganda]] obutono. Abakulu bangi mu bwakabaka tebaali beesigwa oba mu ngeri endala tebaawagira Lule olw’ensibuko ye ey’Obusiraamu wadde nga yakyuka n’afuuka Omukristaayo, era [[Michael Kintu]] okukkakkana ng’awangula akalulu.<ref>{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref> Uganda bwe yafuna obwetwaze mu 1962, yafuuka ssentebe w'akakiiko k'abakozi ba gavumenti.<ref>{{Cite news |last=Ap |date=1985-01-23 |title=YUSUFU LULU DIES; EX-UGANDA LEADER |url=https://www.nytimes.com/1985/01/23/world/yusufu-lulu-dies-ex-uganda-leader.html |access-date=2026-10-19 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref>
Lule yaweereza ng’omuddugavu <ref name=":0">{{Cite web |date=2014-02-10 |title=President Yusuf Kironde Lule {{!}} State House Uganda |url=http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule |archive-url=https://web.archive.org/web/20140210014820/http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule |archive-date=10 February 2014 |access-date=2022-10-14}}</ref> eyasooka omukulu w’essomero lya Makerere University College okuva mu 1964 okutuuka mu 1970, era yali muyambi wa ssaabawandiisi w’ekibiina ekigatta yunivasite za Afrika, mu Accra, Ghana, wakati wa 1973 ne 1978. Lule yaweereza nga minisita mu gavumenti ya Uganda ey’amatwale ga Bungereza nga tennafuna bwetwaze n’oluvannyuma nga omuyambi w’omuwandiisi omukulu ow’ekibiina kya Commonwealth ku secretariate. Yagenda mu buwanganguse nga [[Idi Amin]] amaze okujja mu buyinza.
Oluvannyuma lw’olutalo lwa [[Olutalo lwa Uganda ne Tanzania|Uganda–Tanzania]] okutandika, abayeekera ba Uganda n’abawanganguse baatandika okukola enteekateeka z’okussaawo gavumenti empya eneddawo oluvanyuma lw'obufuzi bwa Idi Amin. Oluvannyuma lw’eggye lya Tanzania People’s Defence Force (TPDF) okuwamba ebitundu ebiwererako ddala, Pulezidenti Julius Nyerere owa Tanzania yalagira liyimirize kiwe abayeekera ba Uganda obudde okwekumakuma n’okuddamu okwetegeka. Abayeekera ba Uganda baakola enteekateeka ezisaanidde, okusinga nga bakulembeddwamu eyali pulezidenti [[Milton Obote]] n’omukenkufu [[Dani Wadada Nabudere]] mu nnyiriri zaabwe. Nga Abatanzania batandika okutegeka olukungaana lw'abayeekera n'abawanganguse, Nyerere yali addamu okwetegereza omulimu gwa Obote mu kibiina kino. Yali tayagala kirabike nga nti Tanzania yali egenda kussaawo gavumenti yaayo mu Uganda ng’eyanguyira Obote okutwala obukulembeze bw’ekibiina ky’abayeekera, era waaliwo okuwakanya ekya Obote okuva mu [[Baganda]] mu maserengeta ga Uganda awamu n’amawanga amalala nga Kenya. Nyerere era yatya nti Obote yandiziyizza enkolagana mu lukiiko luno n’okugireetera okusasika nga tewali buwanguzi. Yatuuka n’okumatiza Obote okwewala okujja. Mu kifo kya Obote, bangi ku Bannayuganda abaali mu buwanganguse baatandika okwettanira Lule, eyali Omuganda era nga amannyiddwa okubeera omutetenkanya mu by’obufuzi era ng’omukozi wa gavumenti ataayonoonebwa mivuyo oba obuweereza obw’obuli bw’enguzi mu gavumenti ya Uganda eyayita. <ref name="womakuyu">{{Cite web |last=Womakuyu |first=Frederick |date=19 January 2012 |title=Lule, the president for 68 days |url=https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1299060/lule-president-68-days |access-date=27 March 2020 |website=New Vision}}</ref>
Olukungaana lwa Moshi lwaggulwawo nga 24 Ogwokusatu 1979 mu kibuga mu Tanzania, oluvannyuma lw’okukubaganya ebirowoozo okw’amaanyi ku biwayi n’abantu ki abayinza okulwetabamu.<ref name="Book-1">{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref> Akawungeezi ako ababaka baalangirira okutondebwawo kw’ekibiina kya Uganda National Liberation Front (UNLF), ekyalina okufugibwa akakiiko k’eggwanga ak’okwebuuza ku bantu (NCC) akalimu abantu 30 n’akakiiko akafuzi ak’eggwanga akalimu abantu 11, akasembayo nga kalimu obukiiko obw’enjawulo busatu — Ak'ensimbi n’emirimu, eby’obufuzi, n’ensonga z’amagye.<ref>{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref> Ennaku ebbiri ezaddirira baazimala nga bakubaganya birowoozo ku ngeri y'okutebenkezamu obuyinza mu bitongole ebifuzi n’okulonda ssentebe w’ekibiina kino, ekyavuganyizibwako ennyo wakati wa Lule ne [[Paulo Muwanga]], omuwagizi wa Obote. Oluvannyuma lw’akafubo, waaliwo okukkaanya nga Lule yaweebwa obwa ssentebe ate Muwanga n’afuulibwa akulira akakiiko akavunaanyizibwa ku nsonga z’amagye.<ref>{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref>
== Pulezidenti wa Uganda ==
=== Okutongoza amatikkira ===
Mukukwatiba nga teyeetegese olw’okugwa kwa Kampala, Lule yayanguwa okukola olukalala lwa baminisita nga ekigendelerwa kwali kulaba nga bannayugandabonna bakiikirirwa.<ref>{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref> Nga 12 Ogwokuna 1979, Lule ne kabineti ye baalinnya ennyonyi okuva e Dar es Salaam okuda Entebbe kulw'okutongozebwajwe. Nga ennyonyi eyimiriziddwa e [[Mwanza]], abakungu ba Tanzania baasalawo okugikeleya okutuusa bwebakakasa nti waliwo obukuumi obulungi ku mukolo ogutegekebwa mu Kampala. Enkeera Lule ne baminisita be baatuuka Entebbe ne baleetebwa mu Kampala mu mmotoka ya TPDF akawungeezi. Olwo Lule n’alayizibwa ku bwa Pulezidenti wa Uganda mu maaso g’ekizimbe kya Palamenti n’awa okwogera mu bufunze nga yeeyama okuzza amateeka n’obutebenkevu.<ref>{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref> Lule yakomekkereza ng'agamba mu [[Luganda]], "Kati lwe lwaffe" Nga bakyawulira nti Kampala taliimu butebenkevu, abakungu aba Tanzania bayanguwa okuggya Lule mu Palamenti ne bamuteeka mu Entebbe State House.<ref>{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref>
Lule yayingira ofiisi mu kiseera ng’ebitongole by’eggwanga lya Uganda tebikola bulungi era ng’eggwanga lirimu obumenyi bw’amateeka n’effujjo. Yakubiriza eggwanga eryalemererwa.<ref>{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref> Lule teyafaayo ku ndagaano y'e Moshi ezaalambika obuyinza bwa pulezidenti obunafu era n’agezaako okukakasa obusobozi bwe okukolera wansi w’obuyinza obw’amaanyi obwaweebwa ssemateeka eyali akola mu Uganda nga Amin tannawamba gavumenti.<ref>{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref> Mu nnaku ntono oluvannyuma lw’okuyingira ofiisi Lule n’abawabuzi be baatandika okusalawo ebikulu nga tebeebuuzizza ku NCC. Era yalengezza ab'akakiiko kano bw'ataalabika ku kutongoza kwabwe ate ne bwegwakyusibwa asobole okubeerawo, yawa okwogera kwe n’agenda nga tabalayiza, ekyabennyamiza ennyo.<ref>{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref> Lule olwo n’alonda baminisita n’abamyuka ba minisita mu kabineti ye nga NCC tekisembye. Abakiise ba kabineti beegatta ku NCC ''ex officio'', era okukkakkana ng’alonze baminisita 24 n’abamyuka 20, oluvannyuma ne basuka mubungi ku bakansala abaaliwo. Wadde nga waliwo okwemulugunya okuva mu NCC, Lule yagenda mu maaso n’okulonda abantu n’okuddamu okutunula mu nsengeka ya kabineti ye.<ref name="Book-1" /> Era yalangirira okuddamu okutegeka enzirukanya ya Uganda, n’agabanyaamu eggwanga mu bitundu bina buli kimu nga kigoberera obuyinza bwa kaminsona w’ekitundu.<ref>{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref>
Lule yayongera okunyiiza aba NCC, kabineti ye bwe yawa bammemba baayo bennyini ssente z'ebweru ezibalirirwamu ddoola 5,000 nga "ensako y'okwedaabiriza" wadde ng'eggwanika lyarina ssente ntono nnyo. Lule yayanukula obusungu bwa bakansala nga abawa ensako y’emu, gye baagaana. Era teyeesiga kibiina kya UNLA, kye yali atwala nti kirimu abawagizi ba Obote ne [[Yoweri Museveni]] abeesigwa. Gavumenti ya Lule yaziyiza amagye ssente olw’ensonga eyo, era teyarina kyeyakola mu kuwangulwa kw’amagye ga Amin agaali gasigaddewo. Yateekateeka okusatulula UNLA n'okugikyusa okufuuka "Eggye ly'Eggwanga" eppya, ekyanyiiza abakulembeze mu kyo.<ref name="womakuyu">{{Cite web |last=Womakuyu |first=Frederick |date=19 January 2012 |title=Lule, the president for 68 days |url=https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1299060/lule-president-68-days |access-date=27 March 2020 |website=New Vision}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWomakuyu2012">Womakuyu, Frederick (19 January 2012). [https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1299060/lule-president-68-days "Lule, the president for 68 days"]. ''New Vision''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">27 March</span> 2020</span>.</cite></ref> Amagye gaali okukiikirira ebitundu bya Uganda byonna mu kigerageranyi era nga gassaawo ebisaanyizo by’obuyigirize eri abasaba okugayingira.
Lule yafuna enteekateeka y’obuyambi bw'obukade bwa pawundi 100 okuva mu mawanga g’obugwanjuba, n’aggyawo aba kkono abaali batya nti agenda kuguza eggwanga lino eri abasuubuzi b’ensi yonna. Kaweefube wa gavumenti ye okuziyiza ebbeeyi y’ebintu okulinnya n’okukomya amagendo yali mutono era teyafuna buwanguzi, era mu kiseera kye embeera y’ebyenfuna ya Uganda yeeyongera okusebengerera okuva ku bufuzi bwa Amin.
Abaganda bangi baasanyuka nnyo olwa Lule okutuuka ku bwa pulezidenti, nga basuubira nti ajja kukuuma ensonga z'ekitundu kya Buganda n’okukuuma Obote obutadda mu buyinza. Lule okukkakkana ng’akoze entekateeka ezasanyusa Abaganda, gamba ng’okuzza obumu mu by’obufuzi mu Buganda, okuwa gavumenti ya Buganda obuyinza obusingako, okwogera eri eggwanga mu lujjudde mu Luganda, okulonda abakulembeze ab’obwakabaka bwa Baganda abamanyiddwa mu ofiisi ez’oku ntikko, n’okuwa abasuubuzi b’Abaganda endagaano z’eggwanga ezimu. Mu kuddamu okugabanya ebintu n’ebitongole ebyakwatibwa ku banne ba Amin, gavumenti ya Lule yagaba ssente ezitasaana eri Abaganda ne banne ab’okulusegere. Abantu b’amawanga amalala mu Uganda tebeesiga Lule wadde okumuwa ekitiibwa, okuva bwe baali bawulira nti agenda okusosowaza Buganda okussuka kubitundu ebirala. Bannayuganda abamu baali batya nti enteekateeka ye ey’amagye yandiviirako okutondawo eggye eriyitiriddemu Abaganda, okusinziira nti Buganda yalina abantu bangi okusinga ebitundu ebirala byonna mu ggwanga. Abamuvumirira baamusambagya nti "monarchist" era "feudalist".
=== Okuggwaawo n’okuggyibwa mu ofiisi ===
Engeri Lule gye yakwatamu kabineti ye yaleetawo obusungu mu NCC naddala bwe yagoba Muwanga mu ofiisi. Pulezidenti Nyerere owa Tanzania yategeeza Lule nti Tanzania egenda kunywerera ku ndagaano ezikwata ku buyinza mu Uganda ezaakolebwa e Moshi. Yalina okulowooza nti Tanzania yawannyo obuyambi eri abo abataali ku luuyi lwe mu by'obufuzi, era n'ayagala okulaba nga akendeeza
enkola ya TPDF eyasigala mu ggwanga olw'okuuma obutebenkevu oluvannyuma lw'okumamulako Amin. Yakubiriza nnyo empapula ezivumirira amagye ga Tanzania, ekyanyiiza Bannayuganda abamu wamu n'ekibiina kya UNLA ekyalowooza nti si kya bwenkanya okulumba amagye agaali "ganunnude" eggwanga lino. Nga 8 Ogwomukaaga, bammemba ba NCC abataali bamativu baakuŋŋaana mu Kampala ne bayisa ekiteeso nga baagala Lule ayanjule okulonda kwe kwonna mu by'obufuzi eri akakiiko okwekeneenyezebwa. Lule teyaddamu, bwebatyo nga 12 Ogwomukaaga aba NCC baddamu okutuula ne balangirira nti yalina ennaku musanvu okugondera ebyo bye baali baagala. Pulezidenti nate yalemererwa okuddamu, bwebatyo akawungeezi ka 19 Ogwomukaaga NCC yatuula mu Entebbe State House mu kubeerawo kwa Lule. Ssentebe wa NCC, [[Edward Rugumayo]] ye yaggulawo olukiiko olwo nga yeekenneenya okwegayirira kw'ekibiina kino eri Pulezidenti okuwaayo abantu beyalonda okukakasibwa. Lule yayanukula n'ategeeza nti si mwetegefu kugenda mu kafubo ku "nsonga ng'ezo enkulu nga za ssemateeka" ng'akkiriza okuwaayo abaalondebwa mu NCC. Era n'agamba nti okulonda kwe mu kabineti kwamanyibwa mu lujjudde era nti akakiiko kasobola "okutwala okulondebwa nga bwe mwagala".
Okwogera kwa Lule kwaddirirwa NCC okukubaganya ebirowoozo okumala essaawa eziwera ku kugabanya obuyinza okwakkaanyizibwaako e Moshi. Oluvannyuma Lule yasituka n’agamba nti tannamenya ndagaano ezaakolebwa e Moshi n’agamba nti tannafuna biragiro bikulu ebigambibwa nti byamusindikibwa okuva mu NCC. Rugumayo yaddamu nti empuliziganya eyogerwako yaweerezebwa omuwandiisi wa Pulezidenti mu buntu. Akaseera katono oluvannyuma lw'okuwanyisiganya, kansala Paulo Wangoola yasituka n’awa okwogera okuwanvu. Yalangirira nti Lule si mwetegefu kukkiriza bukulu bwa nfuga ya UNLF era n’amaliriza ng’ateeka mu butongole ekiteeso ky’okuggya obwesige mu Pulezidenti. Kino kyaddirira okukubaganya ebirowoozo okw’amaanyi nga bakansala ab’enjawulo bawaayo okwewozaako okw’amaanyi n’okunenya Lule. Ku ssaawa 1:00 nga 20 Ogwomukaaga NCC yakuba akalulu ak’ekyama ku kiteeso ekyo. Ebyava mu kulonda byalangirirwa nga wayise eddakiika 35 nga bakansala 18 be baagagira ate 14 ne bawakanya. Bwatyo Lule yaggyibwa ku bwapulezidenti, n’afuluma ekisenge ne bakansala abalala mwenda Rugumayo bwe yategeeza nti n’okumugoba kwe kuviiriddeko n’okuggyibwako kwa kabineti ye.
Lule yakwata obwapulezidenti bwa Uganda okumala ennaku 68 zokka, ekiseera ekitono okusinga Pulezidenti wa Uganda yenna.<ref name="statehouse">{{Cite web |title=President Yusuf Kironde Lule |url=https://www.statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule |access-date=27 March 2020 |website=The State House of Uganda |publisher=Presidency of Uganda}}</ref> [[Godfrey Binaisa]], eyali Ssaabawolereza wa Uganda ku mulembe gwa Obote eyali awakanya bombi ne Amin era nga talina kifo kyonna mu kakiiko kano, olwo n’alondebwa okubeera pulezidenti. Binaisa yasigaza abamu ku baminisita ba Lule kyokka n’aggyawo abawagizi be abakulu mu kabineti n’azzaawo enkyukakyuka ze yakola mu nzirukanya y’emirimu mu Buganda.
Abaganda bangi baawulira nga Lule aggyiddwa mu buyinza kubanga yali akuumye ebirubirirwa bya Buganda ebikakafu. Okugobwa kwe kwaleetawo okwekalakaasa okunene mu Kampala n'okulwanagana wakati w'abeekalakaasi n'amagye ga Tanzania nga bagezaako okukuuma obutebenkevu. Abekalakaasi mu Baganda baziba enguudo n’okusaanyaawo loole ate abakozi mu b’ebyentambula ne beediima era abasuubuzi ne basikambula emiwendo gy’ebintu ebikulu mu bugenderevu. Ebibinja by’abakwata mundu Abaganda byatandikawo oluvannyuma lwa Lule okugenda ne bilumba poliisi n’abajaasi ekyaleeta obutafugika mu Buganda. Nga 21 Ogwekkumi 1980 [[Kkooti ya Uganda ejulirwamu|kkooti ejulirwamu mu Uganda]] yasalawo nti okugobwa kwa Lule kwali kumenya mateeka, ng’egamba nti Lule yalina obuyinza okulonda baminisita nga NCC temukkirizza. Wadde ensala eno mu by’ekikugu yali etegeeza nti Lule yali akyayinza okweyita Pulezidenti wa Uganda, bannansi abasinga baasalawo okubuusa amaaso okusalawo kuno, okuva embeera y’ebyobufuzi mu ggwanga bwe yali ekyuuse amangu okuva Lule lwe yaggyibwawo.
== Obulamu obw’oluvannyuma ==
[[File:The_grave_for_Yusuf_Kironde_Lule_at_kololo_independence_grounds_in_Uganda.jpg|thumb|Ekijjukizo ky'omuzira e Kololo-Ekijjukizo ky'omugenzi Pulofeesa Yusuf Kironde Lule]]
Lule bwe yava mu ofiisi y’atwalibwa mu nnyonyi e [[Tanzania]], gye yasibirwa ng’akuumibwa n’emmundu nga tannakkirizibwa kulinnya nnyonyi okugenda e London. Oluvannyuma yagenda e Nairobi, Kenya. Mu 1980, Uganda yategeka [[Okulonda kwa bonna okwa Uganda 1980|okulonda kwa bonna]] okulonda gavumenti empya. Nga basuubira okuvuganya, Abaganda bangi baatandika okuwagira DP ng’engeri y’okuwakanya Obote ne UPC. Lule yategeka okwetaba mu ttabamiruka wa DP mu Gwomukaaga ng'ekibiina kilonda abakulembeze baakyo abapya. Obukulembeze obwali mu ntebe bwatya nti obuwagizi bwe obwa Baganda bujja kumusindika ku ntikko y’ekibiina kyabwe n’okubasengula, era bwe batyo ne bamulemesa okudda mu Uganda. Wadde nga waliwo okweraliikirira olw’obufere n’obutali bwenkanya, UPC yalangirirwa ng’omuwanguzi asembayo mu kulonda era Obote n’afuuka Pulezidenti wa Uganda. Olw’okutya Obote okukwata obuyinza, Lule ng’ali wamu n’abalala nga Bernard Kibuuka Musoke yatandikawo era n'afuuka akulira ekibiina ky’abayeekera ekya [[Uganda Freedom Fighters]] (UFF). Nga 8 Ogwomukaaga 1981 UFF yeegatta ku ggye lya Museveni erya Popular Resistance Army ne kifuuka ekibiina kya [[Uganda Patriotic Movement]] (UPM). Lule yafuuka ssentebe w’ekibiina kya UPM, ate Museveni n’afuuka omumyuka wa ssentebe waakyo era ssentebe w’ekitongole ekiduumira eggye lya National Resistance Army, ekiwawaatiro ky’ekibiina kino ekikwasi ky'emmundu. Okwegatta okwo kwanyweza nnyo obuwagizi bw’abayeekera abaali balwanyisa Obote mu Buganda. Lule yafuuka omuvumirira omukulu owa Obote <ref name="Obituary" /> era n'awandiika ekitabo, ''Human Rights Violations in Uganda under Obote'', ekyasaasaanyizibwa ennyo ebibiina ebitali bya gavumenti.
Mu myaka mukaaga egyasembayo mu bulamu bwe, Lule yafuna obujjanjabi olw’obuzibu bw’ensigo mu [[Hammersmith Hospital]] e London. Yafiirayo nga 21 Ogwolubereberye 1985 oluvannyuma lw’okulongoosebwa. Yaziikibwa mu kibuga London.<ref name="africanguardian" /> NRA yafulumya ekiwandiiko nga afudde, nga kigamba nti "eyagala okukakasa bammemba baayo, abawagizi, abasaasira ne Bannayuganda bonna nti olutalo Professor Lule lwe yayimiriddeko lugenda kugenda mu maaso." <ref name="Obituary" /> NRA okukkakkana ng'ewangudde [[olutalo lw'ensiko]], n'ewamba Kampala mu Gwolubereberye 1986. Oluvanyuma lwa Museveni okuwamba obuyinza, gavumenti ye yasaba omulambo gwa Lule guddizibwe. Ebisigalira byategekebwa ne biretebwa Entebbe nga 22 Ogwolubereberye 1987. Omulambo gwa Lule gwayanirizibwa ku kisaawe ky’ennyonyi, ne gutwalibwa e Kampala gye gwagalamizibwa mu mbeera okumala ennaku bbiri ne guddamu okuziikibwa mu Kampala mu kifo ewawanikirwa bendera y’eggwanga eya Uganda eyasooka ku lunaku lw’ameefuga.
== Ekitiibwa ==
Munnabyafaayo Phares Mukasa Mutibwa yayogerako ku nkola ya Lule mu bwapulezidenti nti yali ‘amateurish’.
Mutabani we Wasswa Lule yafuuka omubaka wa Rubaga North. <ref name=":0">{{Cite web |date=2014-02-10 |title=President Yusuf Kironde Lule {{!}} State House Uganda |url=http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule |archive-url=https://web.archive.org/web/20140210014820/http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule |archive-date=10 February 2014 |access-date=2022-10-14}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20140210014820/http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule "President Yusuf Kironde Lule | State House Uganda"]. 10 February 2014. Archived from [http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule the original] on 10 February 2014<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 October</span> 2022</span>.</cite></ref>
== Ebijuliziddwako ==
<templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}}
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
[[Category:Buganda]]
iexvs99aa8hifethg1dob0vxkwcdubd
Robinah Nabbanja
0
7918
76979
70198
2026-10-19T07:54:37Z
InternetArchiveBot
6271
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
76979
wikitext
text/x-wiki
'''Robinah Nabbanja''' (yazaalibwa 17 Ogw'ekkumin'ogumu 1969) Munnayuganda [[:en:Teacher|munnabyanjigiriza]] era [[:en:Politician|munnabyabufuzi]]. Ye [[Ssaabaminisita wa Uganda|Katikkiro wa Uganda]] omukyala asoose era aliko.<ref name="1R">{{Cite web |last=Uganda Radio Network |date=9 June 2021 |title=New Cabinet: Museveni drops Kuteesa, 10 ministers |url=https://www.independent.co.ug/new-cabinet-museveni-drops-kutesa-10-ministers/ |access-date=9 June 2021}}</ref> Yakakasibwa mu butongole Palamenti nga 21 Ogw'omukaaga 2021<ref>{{Cite web |title=Xinhua world news summary at 1530 GMT, June 14 |url=https://www.bignewsnetwork.com/news/269892971/xinhua-world--summary-at-1530-gmt-june-14 |access-date=2021-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210616043133/https://www.bignewsnetwork.com/news/269892971/xinhua-world--summary-at-1530-gmt-june-14 |archive-date=2021-06-16 |url-status=dead}}</ref> ng'adda mu bigere bya [[Ruhakana Ruganda|Ruhakana Rugunda]], oluvannyuma eyalondebwa ku kifo ''ky'Omubaka w'Emirimu egy'enjawulo Mu Ofiisi Ya Pulezidenti wa Uganda'' . Yazaalibwa omugenzi John kayiira eyali omulimi era omutunzi awamu ne Muky. Nzeremeri Nakato.
Emabegako, yaliko [[Minisitule Evunaanyizibwa ku By'obulamu mu Uganda|Minisita w’eby'obulamu]] mu [[Cabinet of Uganda|Kabineti ya Uganda]], wakati wa 14 Ogw'ekkumi n'ebiri 2019 <ref name="2R">{{Cite web |last=Monitor Reporter |date=14 December 2019 |title=Museveni Shuffles Cabinet, Drops Muloni, Appoints Magyezi |url=https://www.monitor.co.ug/News/National/Museveni-shuffles-Cabinet-drops-Muloni-Nadduli-Ssekandi/688334-5386130-139sq4lz/index.html |access-date=18 December 2019 |place=Kampala}}</ref> ne 3 Ogw'okutaano 2021.<ref name="3R">{{Cite web |last=The Independent |date=3 May 2021 |title=President Museveni hosts cabinet farewell luncheon |url=https://www.independent.co.ug/president-museveni-dissolves-cabinet/ |access-date=9 June 2021 |place=Kampala}}</ref>
Mu kiseera kye kimu akola [[:en:Parliament_of_Uganda|ng'Omubaka wa Palamenti]] akiikirira abakyaala aba [[:en:Kakumiro_District|disituikiti eye Kakumiro]] mu Palamenti eye 11(2021–2026), obuvunaanyizibwa bw'abaddemu okuva mu Palamenti ey’ekkumi(2016–2021).<ref name="4R">{{Cite web |last=Parliament of Uganda |date=2016 |title=Parliament of Uganda Members of the 10th Parliament: Nabbanja Robinah |url=https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=336 |access-date=30 January 2020 |publisher=[[Parliament of Uganda]] |place=Kampala}}</ref>
== Obulamu obwasooka n’okusoma ==
Nabbanja yazaalibwa nga 17 Ogw'ekkumin'ebiri 1969 mu [[:en:Kakumiro_District|Disitulikiti y'e Kakumiro]]. Yasomera mu ''ssomero lya Nkooko Primary School'' . Oluvannyuma yasomera mu ''St. Edward’s Secondary School, Bukuumi'', gyeyafunira ebbaluwa ze ez'okusoma ezisooka eza [[:en:Uganda_Certificate_of_Education|Uganda Certificate of Education]] ne [[:en:Uganda_Advanced_Certificate_of_Education|Uganda Advanced Certificate of Education]].<ref name="4R"/>
Wakati wa 1990 ne 2000, Nabbanja yafuna satifikeeti ne dipulooma mu [[:en:Leadership|by’obukulembeze]], [[:en:Development_studies|enzirukanya]] y’emirimu n’enkulaakulana okuva mu matendekero ag’enjawulo, omuli [[Uganda Martyrs University]], [[Uganda Management Institute]], [[Islamic University in Uganda]] ne ''National Leadership Institute Kyankwanzi''. [[:en:Democracy|Diguli esooka mu Democracy and Development Studies]] ne Master of Arts mu [[:en:Development_Studies|by’enkulaakulana]] byombi byamuweebwa Uganda Martyrs University.<ref name="4R"/>
Mu Ogw'ekkumi 2023, yatikkirwa diguli ey'okubiri mu [[:en:Monitoring_and_evaluation|kulondoola n’okwekenneenya]] okuva mu [[Nkumba University|yunivasite y’e Nkumba]] . <ref>{{Cite web |last=Simon Peter Tumwine |date=26 October 2023 |title=PM Nabbanja Graduates From Nkumba University |url=https://www.newvision.co.ug/category/news/pm-nabbanja-graduates-from-nkumba-university-NV_173519 |access-date=28 October 2023 |website=[[New Vision]]}}</ref>
== Emirimu ==
Okuva mu 1993 okutuuka mu 1996, Nabbanja yali [[:en:School_teacher|musomesa]]<nowiki/>ku ''Uganda Martyrs Secondary School Kakumiro'' . Oluvannyuma yaweereza nga Kansala wa Disitulikiti, ng’akiikirira ''Nkooko Sub-County'', mu kiseera ekyo ekyali [[Kibaale (disitulikit)|Disitulikiti y’e Kibaale]], okuva mu 1998 okutuuka mu 2001. Mu kiseera kye kimu yaweereza ng’omuwandiisi w’ebyobulamu, ekikula ky’abantu n’obuweereza bw’abantu mu disitulikiti mu kiseera ekyo.<ref name="4R"/>
== Eby'obufuzi n’Omulimu gwe ==
Nabbanja aviira mu maka amakakkamu ag'abaana 11 nayenga ali mu kifo eky’omusanvu eri bazadde be bombi Olwo yamala emyaka kkumi egyaddirira (2001–2010) ng’aweereza ng'Omubaka wa Pulezidenti disitulikiti z’e [[Pallisa (disitulikit)|Pallisa]], [[Disitulikiti ya Busia|Busia]] ne [[Budaka (disitulikit)|Budaka]]. Mu 2011, yeegatta ku by'obufuzi bya Uganda mu by’okulonda bwe yavuganya ku kifo ky’omubaka w’abakyala mu Disitulikiti y’e Kibaale mu Palamenti eya 9(2011–2016). Disitulikiti y’e Kakumiro nga bwe yatondebwawo mu 2016, yavuganya ku kifo ky’abakyala mu disitulikiti empya n’addamu okuwangula. Ye mubaka wa Palamenti aliyo.<ref name="4R"/>
Mu nkyukakyuka za kabineti nga 14 Ogw'ekkumin'ebiri 2019, Nabbanja yalondebwa okubeera Minisita Omubeezi ow’eby'obulamu (General Duties), ng'addira [[Sarah Achieng Opendi]] eyalondebwa okubeera Minisita Omubeezi ow’eby’obugagga eby’omu ttaka.<ref name="2R"/><ref name="5R">{{Cite web |last=The Edge |date=15 December 2019 |title=Kafuuzi, Nabbanja, Adoa Made Ministers Too |url=https://edge.ug/2019/12/15/kafuuzi-nabbanja-adoa-made-ministers-too/ |access-date=30 January 2020 |publisher=The Edge Uganda |place=Kampala |archive-date=1 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200501220832/http://edge.ug/2019/12/15/kafuuzi-nabbanja-adoa-made-ministers-too/ |url-status=dead }}</ref> Oluvannyuma lw'okukakasibwa Palamenti, yalayizibwa nga 13 Ogusooka 2020.<ref name="6R">{{Cite web |last=New Vision |date=13 January 2020 |title=New ministers take office |url=https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1513304/ministers-office |access-date=30 January 2020}}</ref>
Mu kabineti empya eyatuumibwa nga 8 Ogw'omukaaga 2021, Nabbanja yalondebwa nga Ssaabaminisita wa kabineti y’abavubi 82 (2021 okutuuka 2026).<ref name="7R">{{Cite web |last=Daily Monitor |date=8 June 2021 |title=Full cabinet list: Jessica Alupo New Vice President |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/full-cabinet-list-jessica-alupo-new-vice-president-3430616 |access-date=9 June 2021}}</ref><ref name="4R"/>
== Obukuubagano ==
Mu Ogw'ekkumin'ebiri 2021, mu kuddamu okulonda kw’aba LC5 e Kayunga, Robinah Nabbanja yagenda mu kakuyege okumala ennaku 5 era nebamulumiriza okugaba enguzi ya UGX:4,000 okulonda munnakibiina kya NRM Andrew Muwonge.<ref>{{Cite web |last=Uganda Radio Network |date=17 December 2021 |title=NRM's Muwonge declared winner of Kayunga by-election |url=https://observer.ug/news/headlines/72208-nrm-s-muwonge-declared-winner-of-kayunga-by-election |access-date=28 October 2023 |website=[[The Observer (Uganda)]]}}</ref>
== Laba ne ==
* [[:en:Government_of_Uganda|Gavumenti ya Uganda]]
== Ebijuliziddwa ==
10. [https://thecapitaltimes.co.ug/the-rise-of-rt-hon-robinah-nabbanja-biography-tribe-husband-early-life-as-a-taxi-driver-and-education/ https://thecapitaltimes.co.ug/okusituka-kw'obulamu-bwa-rt-hon-robinah-nabbanja-biography-essa-kika-obulamu-buto-nga-omuvuzi-wa-takisi-n'ebyenjigiriza/]{{Reflist}}
== Ebijuliziddwa wabweeru wa Wikipedia ==
* [https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1512132/museveni-shuffles-cabinet Lujjudde Olukalala lwa baminisita ba kabineti ya Uganda December 2019]
{{s-start}}
{{s-off}}
{{s-bef|before=[[Ruhakana Rugunda]]}}
{{s-ttl|title=[[Prime Minister of Uganda]]|years=2021–present}}
{{s-inc}}
{{s-end}}
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
[[Category:Bannabyabufuzi]]
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Baminisita ba Uganda]]
hu02m7thnyrgfphdawrgzjd88u6c3ut
Thomas Tayebwa
0
7940
76990
73036
2026-10-19T08:53:34Z
InternetArchiveBot
6271
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
76990
wikitext
text/x-wiki
{{databox}}
'''Thomas Tayebwa''' [[Munnayuganda]] munnamateeka era munnabyabufuzi, aweereza nga Omumyuka wa Sipiika wa [[Palamenti ya Uganda|Paalamenti ya Uganda]] okuva mu mwaka gwa 2022.<ref name="deputy">{{Cite web |date=2022-03-25|title=I'll use Deputy Speaker's office to serve Ugandans' interests - Tayebwa|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/i-ll-use-deputy-speaker-s-office-to-serve-ugandans-interests-tayebwa-3760482|access-date=2022-03-26|website=www.monitor.co.ug|language=en}}</ref> Akiikirira ekitundu kya Ruhinda North County mu [[Mitooma (disitulikit)|Mitooma Disitulikiti]] mu Paalamenti era yeegattira mu kibiina kya [[National Resistance Movement]] (NRM).<ref>{{Cite web |title=Members of Parliament {{!}} Parliament|url=https://mpsdb.parliament.go.ug/home/mp/eyJpdiI6InVSR3ZXN1ViRTBlZ1hOcUJjK0JDMWc9PSIsInZhbHVlIjoiTWlERXc1Uk56b3VDRnAzODNQYVFXZz09IiwibWFjIjoiYzcwYzU4MDQzMjA4NjM3Y2Y4ZTgxNjNlMzk1Y2IxYTYxMWEyMDIxM2FiMzJhYzA0YjU1ZDBiMmZkMjNmMjhlZCIsInRhZyI6IiJ9?|access-date=2026-05-26|website=mpsdb.parliament.go.ug}}</ref> Mu mwaka gwa 2025, yalondebwa okuba Pulezidenti w'olukiiko lwa Paalamenti olw’Ekibiina ky’Amawanga ga Afrika, Caribbean ne Pacific (Organisation of Africa, Caribbean and Pacific States Parliamentary Assembly).<ref>{{Cite web |title=Tayebwa Elected President of ACP States Joint Parliamentary Assembly|website=Parliament of Uganda|url=https://www.parliament.go.ug/news/3614/tayebwa-elected-president-acp-states-joint-parliamentary-assembly?|access-date=2026-05-26}}</ref>
== Obuto bwe n'okusoma kwe ==
Tayebwa yazaalibwa nga 10 Ogwekkuminoogumu 1980 eri Bangirana Daudi ne Abbie Komuhangi ab'oku Kyalo kya Bitereko mu [[Mitooma (disitulikit)|Mitooma Disitulikiti]].<ref>{{Cite web|url=https://observer.ug/news-headlines/44751-mp-thomas-tayebwa-says-networking-has-propelled-him-this-far|title=MP Thomas Tayebwa says networking has propelled him this far|first=Simon|last=Kasyate|website=The Observer - Uganda}}</ref> Yasomera ku Kigarama Primary School, Kigarama Senior Secondary School, Nganwa High School, ne Ruyonza School bwe yali tanneegatta ku Ssettendekero w'e [[Makerere y'akubiri ku ssemazinga|Makerere University]], gye yafunira Diguli ye esooka eya Bachelor of Arts in Social Sciences mu mwaka gwa 2005 ne Diguli ye esooka mu Mateeka mu mwaka gwa 2012.<ref>{{Cite news|title=Who is who in Deputy Speaker race|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/who-is-who-in-deputy-speaker-race--3410976|archive-url=https://web.archive.org/web/20210523170841/https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/who-is-who-in-deputy-speaker-race--3410976|archive-date=2021-05-23|access-date=2026-05-26|work=Daily Monitor|language=en|url-status=live}}</ref>
== Obuvunaanyizibwa bwe ==
Tayebwa aweereza nga ssenkulu wa Cholmat Investments.<ref>{{Cite web|url=https://theinsider.ug/index.php/2019/01/14/top-10-richest-mps-in-the-10th-parliament-named/|title=EXCLUSIVE: Top 10 Richest MPs in the 10th Parliament Named – theinsider.ug|date=14 January 2019|access-date=11 August 2021|archive-date=13 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513193501/https://theinsider.ug/index.php/2019/01/14/top-10-richest-mps-in-the-10th-parliament-named/|url-status=dead}}</ref>
== Eby'obufuzi ==
Mu Gwekkumi, 2015, Tayebwa yeesogga ebyobufuzi ku kkaadi ya [[National Resistance Movement|NRM]], n'awangula akamyufu k'ekibiina n'obululu 15092<ref>{{Cite web|url=https://croozefm.com/nrm-primaries-list-of-results/|title=NRM primaries: List of results|work=Western Uganda's Biggest radio.|date=October 28, 2015}}</ref> era n'awangula n'akalulu ka Uganda aka bonna aka 2016 olwo n'afuuka omu ku bakiise ba Paalamenti ya Uganda ey’ekkumi.<ref>{{cite web|url=http://ugblizz.com/winners-and-losers-of-uganda-member-of-parliament-mps-elections/|archive-url=https://web.archive.org/web/20180116055516/http://ugblizz.com/winners-and-losers-of-uganda-member-of-parliament-mps-elections/|archive-date=2018-01-16|title=Winners and Losers of Uganda Member of Parliament (MPs) elections}}</ref><ref>{{Cite web |date=October 24, 2019 |title=MPs assure Mitooma residents on water, electricity |url=https://www.pmldaily.com/news/2019/10/mps-assure-mitooma-residents-on-water-electricity.html}}</ref> Yaweerezaako nga mmemba ku kakiiko k’ebyenfuna by’eggwanga wamu ne ku Natural Resources Committee.<ref>{{Cite web |date=April 30, 2020 |title=MP Tayebwa Transfers Shs 20M to Home District |url=https://chimpreports.com/mp-tayebwa-transfers-shs-20m-to-home-district/ |website=ChimpReports}}</ref>
Nga 25 Ogwokusatu 2022, Tayebwa yalondebwa okuba Omumyuka wa Sipiika wa Paalamenti, oluvannyuma lw’okufa kwa Sipiika [[Jacob Oulanyah]] n’okutumbulwa kwa [[Anita Among]] okufuuka Sipiika wa Palamenti.<ref name="deputy" /><ref name=":0">{{Cite web |last=murami |date=2022-03-25 |title=Among, Tayebwa to lead 11th Parliament |url=https://www.parliament.go.ug/news/5783/among-tayebwa-lead-11th-parliament |access-date=2022-04-07 |website=www.parliament.go.ug |language=en}}</ref>
Mu Gwokutaano 2026, Tayebwa yeddiza ekifo ky’Omumyuka wa Sipiika wa Paalamenti mu Palamenti ya Uganda ey’ekkumi n’ebiri (12th Parliament) oluvannyuma lw’okuwangula akalulu k’ababaka akaategekebwa ku Ekisaawe ky'e Kololo ekikolebwamu emikolo.<ref>{{Cite web |date=2026-05-25 |title=Tayebwa wins second term as deputy speaker as NRM tightens grip on Parliament leadership |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/tayebwa-wins-second-term-as-deputy-speaker-as-nrm-tightens-grip-on-parliament-leadership-5472818 |access-date=2026-05-26 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Centre |first=Uganda Media |title=Uganda Media Centre |url=https://mediacentre.go.ug/press-room/oboth-oboth-elected-speaker-tayebwa-deputy-2026 |access-date=2026-05-26 |website=mediacentre.go.ug |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20260526064927/https://mediacentre.go.ug/press-room/oboth-oboth-elected-speaker-tayebwa-deputy-2026 |archive-date=2026-05-26 |url-status=dead}}</ref>
Mu Gwokubiri 2025, Thomas Tayebwa yalondebwa okukulembera Olukiiko lwa Paalamenti olw’Amawanga ga Afrika, Caribbean ne Pacific (OACPS). Okulondebwa kuno kwamuwa n’obuvunaanyizibwa bw’okukolera awamu ng’omukulembeze wa Olukiiko lwa Palamenti olugatta OACPS n’Omukago gwa Bulaaya (EU).<ref>{{Cite web |title=Tayebwa Elected President of ACP States Joint Parliamentary Assembly {{!}} Parliament of Uganda |url=https://www.parliament.go.ug/news/3614/tayebwa-elected-president-acp-states-joint-parliamentary-assembly |access-date=2026-05-26 |website=www.parliament.go.ug}}</ref>
Tayebwa era akiikiridde Uganda mu nkiiko za Paalamenti ez’Omukago gw’Ensi (Inter-Parliamentary Union – IPU) ne mu nkiiko za Paalamenti ez’omu kitundu kya Afrika y’Ebuvanjuba, gy’akubiririzza ku by’obusuubuzi obujjudde obwenkanya, okugatta amawanga g’omukitundu, n’okukuuma obwetwaze bw’amawanga ga Afirika.<ref>{{Cite web |title=Enhance trade between developing countries and the western world- Tayebwa {{!}} Parliament of Uganda |url=https://www.parliament.go.ug/news/740/enhance-trade-between-developing-countries-and-western-world-tayebwa |access-date=2026-05-26 |website=www.parliament.go.ug}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tayebwa calls for respect of African sovereignty {{!}} Parliament of Uganda |url=https://gateway.parliament.go.ug/news/4421/tayebwa-calls-respect-african-sovereignty |access-date=2026-05-26 |website=gateway.parliament.go.ug}}</ref>
== Ebimukwatako eby'omunda ==
Nga 14 Ogwokubiri 2009, Tayebwa yawasa Anita Rukundo ku St Augustine Chapel e [[Makerere]],[[Kampala]]. Balina omwana omu.<ref>{{Cite web |date=March 10, 2019 |title=What you missed on MP Thomas Tayebwa's anniversary |url=https://www.mywedding.co.ug/real-stories/201903/what-you-missed-on-mp-thomas-tayebwas-anniversary-10438.html}}</ref>
== Ebimulumirizibwa ebyekuusa ku kubonyaabonya abantu ==
Nga 21 Ogwomunaana 2020, amaka ga Tayebwa agasangibwa e Busaabala gakyalibwa omukozi wa Umeme, eyategeerekekwa nga Bukenya Bonny, eyali agenze okusalako amasannyalaze mu maka gano. Okusinziira ku baddukanya ekitongole kya Umeme, Tayebwa yali alemereddwa okusasula ebisale by’ensimbi za masannyalaze emirundi egiwerera ddala, era mu ngeri amateeka yazzangako amasannyalaze agaalinga gasaliddwako ku kizimbe kye. Tayebwa yaloopebwa ku poliisi ekitongole kya Umeme, nga kimulumiriza okutulugunya Bonny ku katambi.<ref name="thespy">{{Cite web |last=Reporter |first=Spy |date=2020-08-28 |title=Umeme Opens Up |url=https://www.spyuganda.com/umeme-opens-up-case-against-mp-tayebwa-at-katwe-police-for-assaulting-its-agent-on-official-duty-at-his-busabala-site/ |access-date=2022-04-29 |website=The Spy |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |date=28 August 2020 |title=Umeme torture video troubles Ruhinda MP |url=https://mulengeranews.com/umeme-torture-video-troubles-ruhinda-mp-thormas-tayebwa/ |website=Mulengera News |access-date=16 July 2026 |archive-date=22 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922024729/https://mulengeranews.com/umeme-torture-video-troubles-ruhinda-mp-thormas-tayebwa/ |url-status=dead }}</ref> Mu katambi ako, Tayebwa awulirwa ng’agamba nti: "Ebulayo emiggo emeka? Mumwongereyo emiggo ebiri ng'ennyongeza yange"<ref>{{Cite web |title=Tayebwa canes UMEME employee |url=https://theinformerug.com/2020/08/28/video-ruhinda-north-mp-tayebwa-takes-law-into-his-own-hands-canes-umeme-electrician-for-power-disconnection/ |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20220901094010/https://theinformerug.com/2020/08/28/video-ruhinda-north-mp-tayebwa-takes-law-into-his-own-hands-canes-umeme-electrician-for-power-disconnection/ |archive-date=1 September 2022 |website=The Informer}}</ref> Nga 29 Ogwomunaana 2020, Tayebwa yavaayo ne yeetondera Bukenya mu lujjudde oluvannyuma lw’akatambi okulaga nga yeenyigira mu luyombo olwo.<ref>{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2020-08-30 |title=MP Tayebwa apologizes for beating UMEME contractor |url=https://www.independent.co.ug/mp-tayebwa-apologizes-for-beating-umeme-contractor/ |access-date=2026-05-26 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Mitooma (disitulikit)|Mitooma Disitulikiti]]
* [[Palamenti ya Uganda|Paalamenti ya Uganda]]
* [[National Resistance Movement]]
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Bannabyabufuzi]]
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
<references />
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* [[Ofiicial website]]
* [[Website of the Parliament of Uganda]]
* [[visiblepolls.org]]
* [[www.elections.co.ug]]
[[Category:Abaazaalibwa mu 1980]]
[[Category:Abaasomera ku Yunivasite y'e Makerere]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
[[Category:Ababaka ba Paalamenti ya Uganda ey'ekkumi]]
[[Category:Bannamateeka ba Uganda]]
h5y5ezd6xapqr85w4n6w7rrz5weqxn7
Joyce Nabbosa Ssebugwawo
0
7977
76966
71776
2026-10-19T06:18:06Z
Waisman12
12007
Caption of Joyce Nabbosa Ssebugwawo
76966
wikitext
text/x-wiki
[[File:Joyce Nabbosa Ssebugwawo.jpg|thumb|alt=Portrait of Joyce Nabbosa Ssebugwawo|Joyce Nabbosa Ssbugwawo]]
'''Joyce Nabbosa Ssebugwawo''' munnabyabufuzi mu Uganda, musuubuzi <ref>entrepreneur</ref>era nga yali minisita mu gavumenti ya [[Buganda]].<ref name="observerug">[https://web.archive.org/web/20210828172711/https://observer.ug/features-sp-2084439083/interview/444-edris-kiggundu-and-shifa-mwesigye "Why I am the best candidate" 9 July 2008], observer.ug. Retrieved on 10 August 2018</ref><ref name="bugandacom">[https://web.archive.org/web/20200226005349/http://www.buganda.com/lukiikom.htm "Meet the Members of The Interim Lukiiko " Updated 24 June 1997], buganda.com. Retrieved on 10 August 2018</ref> Yeegatta ku gavumenti ya Buganda ku ntandikwa y'emyaka gya 1980 gye yakolera nga minisita w'abakyala, emirimu gy'ebitundu n'okukunga abantu.<ref name="observerug" /> Yaliko ssentebe w'ekibiina kya Forum for Democratic Change (FDC)<ref>[[:en:Forum_for_Democratic_Change|Forum for Democratic Change]]</ref> mu ggwanga lyonna, yali Meeya wa Rubaga Division mu [[Kampala]]<ref name="monitorcoug">[http://www.monitor.co.ug/News/National/Sserunjogi-bounces-back-as-Kampala-Central-mayor/688334-3102564-11xy6jv/index.html "Sserunjogi bounces back as Kampala Central mayor" Friday 4 March 2016] monitor.co.ug. Retrieved on 10 August 2018</ref> era alina Oluganda ku Sylvia Nagginda Luswata, Nnaabagereka wa Buganda, .<ref name="monitorco">[http://www.monitor.co.ug/News/National/FDC-names-party-chair/688334-2124854-k2grcdz/index.html "FDC names party chair" 25 December 2013], observer.ug. Retrieved on 10 August 2018</ref>
[[Category:Pages using infobox officeholder with unknown parameters|years activeJoyce Nabbosa Ssebugwawo]]
[[Category:Bannabyabufuzi]]
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Baminisita ba Uganda]]
[[Category:Buganda]]
== Laba ne ==
* Forum for Democratic Change
* Divizoni eya Rubaga
* Kampala Capital City Authority
* Divizoni ez'omu Kampala
* Index of Uganda-related articles
s6y6mzl42ouvp92ahc72nc9ru93rjwg
Kizza Besigye
0
8296
76953
76901
2026-10-19T04:43:06Z
InternetArchiveBot
6271
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
76953
wikitext
text/x-wiki
[[File:Kizza Besigye.png|thumb|Kizza Besigye]]
'''Warren Kizza Besigye Kifefe yazaalibwa''' nga 22 Ogwokuna mu 1956 ng'asinga amanyiddwa nga Colonel. Dr. Kizza Besigye, [[:en:Uganda|Munayuganda]] eyakuguka by'okujanjaba abantu, munnabyabufuzi, eyaliko [[:en:Military_officer|munnamaggye]] mu [[:en:Uganda_People's_Defence_Force|Uganda People's Defence Force.]] Yaweerezaako nga pulezidenti w'ekibiina ky'ebyobufuzi ekya [[:en:Forum_for_Democratic_Change|Forum for Democratic Change]] (FDC) nga yeesimbawo ku bwa pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] mu kulonda kwa bonna mu 2001, 2006, 2011 ne 2016 wabula gyonna nga [[:en:President_of_Uganda|pulezidenti wa Uganda]] [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Kaguta Museveni]] okuva nga 26 Ogwolubereberye mu 1986 yamuwangula. Ebyaava mu kulonda kwa 2006 byawakanyizibwa mu kkooti z'amateeka, ng'era kkooti yakizuula nga bwemwalimu okukyusakyusa obululu n'okulemesa abantu okulonda. Yakkiriza okulonda okw'amangu munda mu FDC okulaba amudira mu bigere nga pulezidenti, nga kino kyaliwo nga 24 Ogwekuminoogumu mu 2012<ref>{{Cite news |date=2011-02-14|title=Uganda's Kizza Besigye - veteran opposition leader profiled|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-12431180|access-date=2025-07-28|work=BBC News|language=en-GB}}</ref>.
[[Category:Pages using infobox officeholder with unknown parameters|image sizeKizza Besigye]]
== Obulamu bwe ne famire ==
Warren Kizza Besigye Kifefe yazaalibwa mu Rwakabengo, mu munisipaali ye [[:en:Rukungiri|Rukungiri]] mu disitulikiti ye [[:en:Rukungiri|Rukungiri]] mu bukiika kkono bwabugwanjuba bwa [[:en:Uganda|Uganda]] nga 22 ogwokuna 1956. Ye mwaana ow'okubiri mu famire abya baana mukaaga, wabula bazadde be bombi baafa nga tanamaliriza kusoma pulayimale. Kitaawe yali musirikale wa poliisi. Pulayimale yagisomera ku Kinyasano Primary School ne Mbarara Junior School. Oluvannyuma yeegata ku Kitante High School gyeyatulira [[:en:Ordinary_Level|siniya ey'okuna,]] gyeyava okugenda ku [[:en:Kigezi_High_School|Kigezi High School]] mu disitulikiti ye [[:en:Kabale|Kabale]] gyeyatuulira [[:en:Advanced_Level|siniya ey'omukaaga]]<ref>{{Cite web |date=2026-09-18|title=Besigye trial: Key witness admits working for govt|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-trial-key-witness-admits-working-for-govt-5599280|access-date=2026-10-10|website=Monitor|language=en}}</ref>[[:en:Advanced_Level|.]]
Besigye yeeyongerayo ku yunivasite e Makerere mu 1975 gyeyafunira diguli mu by'okujanjaba abantu mu 1980<ref>{{Cite web |date=2021-01-09|title=The men running for president in 2016|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/the-men-running-for-president-in-2016-1626788|access-date=2026-10-15|website=Monitor|language=en}}</ref>. Bweyali munsiko yeeyali omujanjabi wa [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]] ow'okulusegere. Ng'ekibiina kya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] n'amaggye (NRM/A) webyajja mu buyinza mu gwolubereberye nga 26 mu 1986, yaaweebwa obwa minista omubeezi avunaanyizibwa kunsonga z'omunda ng'alina emyaka 29. Oluvannyuma yafuna ekifo kya minista omubeezi avunaanyizibwa kunsonga za pulezidenti, n'okuyigiriza wamu n'okusomesa ebikwata ku kibiina okulaba ng'abantu babeera beesiimbu gyekiri. Mu 1991, yafuuka aduumira amaggye mu [[:en:Masaka|Masaka]] mu masekati ga [[:en:Uganda|Uganda]], nga mu 1993 yaweebwa ogw'okukulira amaggye, era nga y'avunaanyizibwa ku by'entambula y'eby'amaguzi okutuuka gyebirina okukozesebwa wamu n'obwa yinginiya.
Nga 7 ogwomusanvu mu 1999, Besigye yawasa [[:en:Winnie_Byanyima|Winnie Byanyima]], eyali omubaka wa palamenti, e [[:en:Nsambya|Nsambya]], Kampala.<ref>{{cite news|last1=Tumusiime|first1=James|last2=Nsigaye|first2=Sarah|title=Winnie weds Col. Besigye|newspaper=The Monitor|issue=189|pages=1–2|date=8 July 1999}}</ref>
== Emirimu gye ==
Ng'amazze okutikirwa, Besigye yakolerako mu ddwaliro ly'e ggwanga erye Mulago<ref>{{Cite web |date=2026-07-30|title=Besigye unconscious after court collapse, says wife Byanyima|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-unconscious-after-court-collapse-says-wife-byanyima-5541176|access-date=2026-10-15|website=Monitor|language=en}}</ref>. Oluvannyuma yagenda mu buwanganguse ku mulirwano e [[:en:Kenya|Kenya]].
Bweyali eyo, yasaba akakiiko akavunaanyizibwa ku by'okwewandiisa ku by'eddagala okukola ng'omusawo, yasaba omulimu mu ddwaliro lya [[:en:Aga_Khan_University_Hospital,_Nairobi|Aga Khan Hospital]] ogwamuweebwa n'atandika okukola ng'omusawo, ate oluvannyuma ku [[:en:Kenyatta_National_Hospital|Kenyatta National Hospital]] nga gombi gali mu mu kibuga kya [[:en:Kenyan|Kenya]] ekikulu ekya [[:en:Nairobi|Nairobi]] nga tanaba kwegatta ku bayeekera ba Museveni aba [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] / amaggye (NRM/A) mu 1982<ref>{{Cite web |date=2026-07-30 |title=Besigye unconscious after court collapse, says wife Byanyima |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-unconscious-after-court-collapse-says-wife-byanyima-5541176 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Obulamu bwe mu by'obufuzi ==
Mu 1999, Besigye yakola ekiwandiiko ekirumba gavumenti kyebayita "An Insider's View of How the NRM Lost the Broad Base". Ekiwandiiko kyali kirumiriza NRM okubeera nga ekozesa eby'obufuzi okulya enguzi, n'okubeera nga yafuuka ya musajja omu nakyemalira. Besigye baamutwala mu kkooti y'amagye nga bamuvunaana okufulumya endowooza zze ku mukutu mungeri enkyamu. Oluvannyuma baategeka okukaanya mu 2000 nga muno byebaali bamuvunaana byamusonyiyibwa singa yeetonda olw'okufulumya ekiwandiiko.<ref>{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2008-11-06 |title=TODAY IN HISTORY: Besigye dossier November 6, 1999 |url=https://www.independent.co.ug/today-in-history-besigye-dossier-november-6-1999/ |access-date=2026-10-18 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref>
Mu gwekumi nga 28 2000, Besigye yalangirira nga bweyali agenda okwesiimba ku Museveni mu kulonda kwa bonna okwa 2001. Yawummula okuva mu magye ga Uganda People's Defence Forces mu 2001, ng'ali kudaala lya koloneeri. Mu kakuyege we, Besigye, eyali asinga okuvuganya Museveni, yalumiriza gavumenti olw'obuli bw'enguzi obwali buyitiridde, n'asindikiriza okukomekerezebwa kw'obukulembezze bwa Museveni, bweyali agamba bwali bumazze okuwereza omugaso bwago mu nkyuka nkyuka y'eby'obufuzi bwa[[:en:Uganda|Uganda]] omwali okuleeta ebibiina by'obufuzi eby'enjawulo.<ref>{{Cite web |last=Katusiime |first=Ian |date=2019-12-10 |title=THIRTY YEARS: Museveni vs Besigye |url=https://www.independent.co.ug/thirty-years-museveni-vs-besigye/3/ |access-date=2026-10-18 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref>
Yalemwa okuwangula okulonda kuno,<ref>{{Cite web |date=2021-01-09 |title=How Besigye lost 2001, 2006 election petitions |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/how-besigye-lost-2001-2006-election-petitions-1638770 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> kwebagamba nti kwaliwmu okubba obululu, obutabanguko n'okulemesa abalonzi wamu n'okubatiisatiisa. Mu gwokusatu 2001, Besigye yawaayo okusaba kwe mu kkooti enkulu baddemu okutunula mu byava mu kulonda. Akabinja k'abalamuzi bataano bakaanya 5-0 nti waliwo okubbira, naye nebasalawo 3-2, kuleme kuddibwamu.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Besigye Files Petition |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-10-18 |website=New Vision}}</ref>
Mu ogwomukaaga 2001, Besigye baamusoya ebibuuzo oluvannyuma lwa poliisi okumukwata nga bamulumiriza okulya munsi ye olukwe. Gavumenti yali emulumiriza okubeera emabega w'akabinja k'ekisikirize kebaayitanga [[:en:People's_Redemption_Army|People's Redemption Army]] (PRA) akaalina amakanda mu [[:en:Democratic_Republic_of_the_Congo|Democratic Republic of the Congo]] (DRC). Abawagizi ba Besigye baagamba gavumenti yatondawo okubeerawo kw'abayekera okwonoona ekifannanyi kye mu [[:en:Ugandans|banayuganda]] n'ensi yonna.<ref>{{Cite web |date=2006-02-15 |title=Profile of main opposition leader Kiiza Besigye |url=https://www.thenewhumanitarian.org/report/58147/uganda-profile-main-opposition-leader-kiiza-besigye |access-date=2026-10-18 |website=www.thenewhumanitarian.org |language=en}}</ref>
Mu gwomunaana 2001, Besigye yadduka mu ggwanga ng'agamba baali baagala kumuteeka kukalabba.<ref>{{Cite web |date=2022-02-13 |title=The grim choice of exile, jail or torture for activists |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/the-grim-choice-of-exile-jail-or-torture-for-activists--3714986 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yagamba nti yali atya okufiirwa obulamu bwe. Yabeera mu [[:en:South_Africa|South Afrika]] okumala emyaka enna, ng'eno yasigala ovumirira gavumenti ya Museveni. Besigye yakomawo mu Uganda nga 26 ogwekumi mu 2005 mukaseera akaali ak'okwewandiisa ng'omulonzi mu kulonda kwa bonna okwa 2006. Yayanirizibwa namungi w'omuntu era n'atandikirawo kakuyege, ng'ayogerako eri enkumi n'ekumi z'abawagizibe okwetoloola eggwanga. Mu 2005 ogwekuminoogumu, William Lacy Swing, eyali akulira akiikirira ekibiina ky'amawanga amagatte [[:en:United_Nations|United Nations]] mu bitundu bya Great Lakes region, omuli amawanga 10 okuli; Burundi, the Democratic Republic of the Congo (DRC), Ethiopia, Kenya, Malawi, Mozambique, Rwanda, Zambia, Tanzania ne Uganda. yakakasa okubeerawo kwa PRA, n'akayita akamu kububiinja bw'ebweru obwalina eby'okulwanyisa eby'okulwanyisa obwali bukolera mu buvanjuba bwa DRC.<ref>{{Cite web |date=2006-02-15 |title=Profile of main opposition leader Kiiza Besigye |url=https://www.thenewhumanitarian.org/report/58147/uganda-profile-main-opposition-leader-kiiza-besigye |access-date=2026-10-18 |website=www.thenewhumanitarian.org |language=en}}</ref>
Kakuyege wa Besigye yayimirizibwamu mubunambiro nga 14 ogwekuminoogumu oluvannyuma lw'okukwatibwa nga bamuvunaana okulya munsi ye olukwe n'ogw'obuliisa maanyi.<ref>{{Cite web |date=2005-12-19 |title=Uganda: Respect Opposition Right to Campaign {{!}} Human Rights Watch |url=https://www.hrw.org/news/2005/12/20/uganda-respect-opposition-right-campaign |access-date=2026-10-18 |language=en}}</ref> Ogw'okulya munsi ye olukwe gwaali gwekuusa ku kibiinja kya PRA n'ogw'abayeekera ba [[:en:Lord's_Resistance_Army|Lord's Resistance Army]] abaali bamazze mu mubukiika ddyo bwa Uganda emyaka 20. Ogw'obuliisa maanyi gwaali gwekuusa ku musango gwebaali bamulumiriza mu 1997 ku eyali muwala wa mukwano gwe eyali yafa. Okukwatibwa kwe kwaviirako obwegugungo mu Kampala n'okwetoloola eggwanga. Museveni baali bamulumiriza okubeera nga yali ayogera kalebule eri omusajja eyali asinga okumuvuganya n'ekigendererwa ky'okwonoona ekifanannyi kya Besigye n'okumulemesa okwesimbawo mu kalulu ka bonna. Abantu mu ggwanga ne kumuntendera gw'ensi yonna baavaayo nebavumirira engeri Munseveni gyeyali adukanyamu emirimu, nga bamukubiriza okumuyimbula Besigye ku kakalu ka poliisi. Gavumeenti yayanukula ng'ewera enkungaana z'abantu zonna, obwegugungo, enkungaana z'ekika kyonna ezaali zeekuusa ku kukwatibwa kwa Besigye. Baayongerako nga bawera emikutu gy'amawulire okukubaganya ebirowoozo ku kukwatibwa kuno, nebatiisatiisa kampuni z'amawulire zonna nga webagya okusazaamu ebisaanyizo byazo ebizikiriza okuwereza singa bagaana okugondera okuwerebwa kuno.<ref>{{Cite web |date=2006-02-15 |title=Profile of main opposition leader Kiiza Besigye |url=https://www.thenewhumanitarian.org/report/58147/uganda-profile-main-opposition-leader-kiiza-besigye |access-date=2026-10-18 |website=www.thenewhumanitarian.org |language=en}}</ref>
Nga 25 ogwekuminoogumu, kkooti ya [[:en:Uganda|Uganda]] enkulu yakiriza Besigye okuteebwa nga bw'alindirira okuwozesebwa, wabula nadizibwayo mubunaabiro mu kkomera, ng'amaggye gamulumiriza okwenyigira mu butujju n'okubeera n'eby'okulwanyisa mu bumenyi bw'amateeka.<ref>{{Cite web |date=2006-02-15 |title=Profile of main opposition leader Kiiza Besigye |url=https://www.thenewhumanitarian.org/report/58147/uganda-profile-main-opposition-leader-kiiza-besigye |access-date=2026-10-18 |website=www.thenewhumanitarian.org |language=en}}</ref> Besigye yeegaana byonna byebaali bamulumiriza era n'agamba ng'eyawumula amaggye, yali tagwanidde kuwozesebwa mu kkooti y'amaggye. Kkooti yamuta nga bw'alindirira okuwozesebwa nga 6 ogwolubereberye. Wadde nga byebaali bamuvunaana byali bikyaliwo, Besigye yalina ekirubirirwa ky'okufuuka pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] addako.<ref>{{Cite news |date=2011-04-27 |title=Uganda's Kizza Besigye freed on bail |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-13213434 |access-date=2026-10-18 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref>
== Okulonda kw'ogwokubbiri mu 2006 ==
[[:en:2006_Ugandan_general_election|Okulonda kwa bonna okwa 2006]] kwalaba FDC ng'ekibiina ekyali kivuganya, nga Besigye y'asinga okuvuganya Museveni ku bwa pulezidenti. Yeesimbawo ne Miria Kalule Obote, omukyala eyasooka okwesimbawo ku bwa pulezidenti ng'ava mu kibiina kya [[:en:Uganda_People's_Congress|Uganda People's Congress]] (UPC), Abed Bwanika talina kibiina, [[:en:John_Ssebana_Kizito|John Ssebana Kizito]] ku lwa Democratic Party ([[:en:Democratic_Party_(Uganda)|DP]]). Museveni yalondebwa ku kisanja ekirala eky'emyaka etaano ng'awangudde n'ebitundu 59 ku 100 ku bululu bweyasingisa ng'ate Besigye eyalina ebintu 37 ku 100. Besigye yeyali alumiriza ebikyamu ebyakolwa mu kulonda kuno yagaana ebyali bivuddemu. Kkooti enkulu eya [[:en:Uganda|Uganda]] yakifulumya oluvannyuma ng'okulonda kuno bwekwalimu okutiisatiisa, okutulugunya, okulemesa abantu okulonda, ne kiremya omulala. Wabula kkooti neeronda 4-3 okukiriziganya n'ebyali bivudde mu kulonda.<ref>{{Cite news |date=2006-02-25 |title=Uganda's Museveni wins election |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm |access-date=2026-10-18 |language=en-GB}}</ref>
== Okulonda kw'ogw'okubiri mu 2011 n'ebyavaamu ==
Mu [[:en:2011_Ugandan_general_election|kulonda kwa 2011]] Besigye omulundi ogw'okusatu ogw'omudiringanwa yavuganya Yoweri Museveni eyali, aserebye okusinziira ku bululu bweyali azze afuna emabega, kuba yalemererwa okuwangula ekitundu n'ekimu. Wadde ng'okulonda baakutendereza ng'okwali okw'emirembe n'amazima mu byafaayo bya Uganda,<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm "Uganda's Museveni wins election"], ''BBC'', 25 February 2006</ref> Besigye yalumiriza gweyali avuganya nti yakozesa okutiisatiisa n'okubba okusobola okuwangula ekisanja eky'okunna mu woofiisi.
Olw'okuba yakola bubi mu kulonda kw'obwa pulezidenti mu 2011, Besigye yalagira ba memba b'ekibiina kye abaali balondeddwa mu palamenti ey'omwenda, okubigaana. Kino kyagaanibwa ababaka ba palamenti abaali bakalondebwa, nga bagamba obuwanguzi mu kulonda kuno bwali buvudde mungalo zaabwe, nga sibibyali mu za Besigye oba ez'ekibiina, ekyaleetawo obutali butebenkevu mu FDC. <ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm "Uganda's Museveni wins election"], ''BBC'', 25 February 2006</ref>
Besigye yakwatibwa omulundi ogwokuna nga 28 ogwokuna bweyali atambula okugenda ku mulimu, mungeri y'okuwakanya ebeeyi y'emere n'amafuta. Baamufuuyira kamulali, <ref>{{Cite news |date=2011-05-01 |title=Uganda: Besigye vows protests will continue |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13255025 |access-date=2026-10-18 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> era poliisi neemusikambula okuva mu mmotoka ye.<ref>{{Cite news |date=2011-04-28 |title=Uganda's Kizza Besigye arrested for fourth time |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13222227 |access-date=2026-10-18 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> Eno yali entandikwa y'obwegugungo ekyavirako okwekalakaasa okwetoloola [[:en:Kampala|Kampala]], omwafiira abantu babiri ate abantu 120 nebafuna ebisago ekyaletera abalala 360 okukwatibwa.<ref>{{Cite news |last=Smith |first=David |date=2011-04-29 |title=Uganda riots reach capital as anger against President Museveni grows |url=https://www.theguardian.com/world/2011/apr/29/uganda-riots-kampala-museveni |access-date=2026-10-18 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref>
== Eteeka erigaana obuli bw'ebisiyaga ==
Besigye yawakanya okukomyawo e[[:en:Uganda_Anti-Homosexuality_Bill|teeka eryali liwakanya obuli bw'ebisiyaga mu Uganda]] mu palamenti ya [[:en:Uganda|Uganda]] ey'omwenda eryali likolebwa omubaka [[:en:David_Bahati|David Bahati]] eyali atuula emabega. Besigye okubeera nga yali awagira abali b'ebisiyaga, yali nsonga eyaletawo obutakaanya mu [[:en:Uganda|Uganda]] kuba okulya ebisiyaga musango wansi wagubeera musango mu kawaayiro k'amateeka ga Uganda<ref>{{cite web |title=Uganda's Opposition Leader: Prosecuting Homosexuality a Waste of Resources |url=http://www.care2.com/causes/ugandas-opposition-leader-prosecuting-homosexuality-a-waste-of-resources.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707210126/http://www.care2.com/causes/ugandas-opposition-leader-prosecuting-homosexuality-a-waste-of-resources.html |archive-date=7 July 2017 |access-date=16 March 2012}}</ref>.
== Okukwatibwa mu 2012 ==
Besigye yakwatibwa nga 1 ogwekumi mu 2012 oluvannyuma lw'okwagala okwogerako eri abatembeeyi mu katale k'ewa Kiseka mu [[:en:Kampala|Kampala]], [[:en:Uganda|Uganda]]. Yatwalibwa ku kitebe kya poliisi ekikulu ekya central police station mu kibuga.<ref name="ALL">{{Cite web |title=allAfrica.com: Uganda: FDC's Kizza Besigye Arrested |url=http://allafrica.com/stories/201210011085.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130922180144/http://allafrica.com/stories/201210011085.html |archive-date=2013-09-22 |access-date=2026-10-18 |website=allafrica.com |language=en |url-status=live}}</ref> Mukusooka, poliisi yali eyiye abasirikale baayo mu maka ga Besigye okumulemesa okugenda mu kabuga okubeera n'olukungaana lwe, naye yasobola okutoloka ku b'eby'okwerinda n'agenda mu kifo ekitayogerwa paka poliisi bweyamukwata ng'ali mu katale k'omu kibuga oluvannyuma lw'esaawa.<ref name="ALL" />
== Okulonda kwa 2016 ==
Mu [[:en:2016_Ugandan_general_election|kulonda kwa 2016,]] Besigye yaddamu okwesimabwo ku bwa pulezidenti ng'agidde mu FDC ng'avuganya abaali beesimbyeyo nga bamannyikiddwa nga Amama Mbabazi ne [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]],eyali pulezidenti wa [[:en:Uganda|Uganda]] okumala emyaka 30. Besigye neera yawangulwa Museveni, ng'afunye obululu ebitundu 34 ku 100, ate Museveni n'awangulira ku bitundu 62 ku 100.<ref>{{Cite news |last=Faith Karimi,Samson Ntale,Greg Botelho |date=2016-02-20 |title=Uganda leader Museveni declared winner – despite issues, tensions {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2016/02/20/africa/uganda-election/index.html |access-date=2026-10-18 |work=CNN |language=en}}</ref>
Ebyava mu kulonda kuno, yategeeza abawagizi bbe okwegugunga mungeri y'emirembe nga bawakanya ebyali bifuddemu, nga bagamba okulonda kuno kwalimu obubbi, okutiisatiisa abalonzi, okuteeka ab'oludda olwali luvuganya mu makomera, okutataganya enkungaana z'abalonzi, ebikozesebwa mukulonda byatusibwa kikerezi mu bifo gyebalondera, obululu obukyamu mu bifo gyebalondera ebitayogerwa, okuwa enguzi, ssaako n'ebintu ebirala ebyali bimenya amateeka<ref>{{Cite web |title=» My Message to The Youth of Uganda: |url=http://www.ugandadiasporap10.org/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160223023648/http://www.ugandadiasporap10.org/ |archive-date=2016-02-23 |access-date=2026-10-18 |website=www.ugandadiasporap10.org |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Uganda’s Besigye bundled into van as march planned |url=https://www.aljazeera.com/news/2016/2/22/uganda-elections-besigye-held-again-as-march-planned |access-date=2026-10-18 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref>
Mu ogwokutaano nga 11 mu 2016 yeerayiza ng'omukulembezze wa [[:en:Uganda|Uganda]] mu kyama ng'ebula olunaku lumu omukolo gw'okulayizibwa kwa pulezidenti [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]] okutongole kubeerewo. Yakwatibwa amaggye ga Uganda mukaseera katono nga tanagenda mukulayizibwa kwe. Oluvannyuma ennyo yatandikawo ekibiina kya "The peoples government" oba gavumenti y'abantu, n'alangirira gavumenti nga bweyali akiriza nti yeyali omuwanguzi omutuufu mu kulonda kwa 2016.<ref>{{Cite web |last=Kayigwa |first=Moses |date=2019-02-15 |title=Besigye Unveils 'People's Government' Cabinet, Assembly |url=https://thetowerpost.com/2019/02/15/besigye-unveils-peoples-government-cabinet-assembly/ |access-date=2026-10-18 |website=TowerPostNews |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=NTVUganda |date=2021-09-16 |title=The People’s Government has run its course - Besigye |url=https://www.youtube.com/watch?v=3qPYdLK66Nk |access-date=2026-10-18}}</ref>
== Okulonda kwa 2021 ==
Besigye yasalawo obutesimbawo ku bwa pulezidenti mu kulonda okwali kujja ng'agamba agya kukulmebera oludda oluvuganga muntegeka ‘B’ okuleetawo enkyuka kyuka mu ggwanga.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Don't lose hope on elections like Besigye - Tumukunde |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-10-18 |website=New Vision}}</ref><ref>{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2020-12-27 |title=Will FDC maintain grip on Teso without Besigye? |url=https://www.independent.co.ug/will-fdc-maintain-grip-on-teso-without-besigye/ |access-date=2026-10-18 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref> Agenda okwegata ne [[:en:Bobi_Wine|Bobi Wine]] eyali asinga okuvuganya Museveni amuyambe okuwangula okulonda kwa 2021.<ref>{{Cite web |last=Press |first=Europa |date=2020-12-28 |title=El principal candidato opositor de Uganda suspende su campaña tras morir uno de sus guardaespaldas a manos de la Policía |url=https://www.europapress.es/internacional/noticia-principal-candidato-opositor-uganda-suspende-campana-morir-guardaespaldas-manos-policia-20201228135651.html |access-date=2026-10-18 |website=www.europapress.es |publisher=Europa Press}}</ref> Oluvannyuma lw'okulonda kwa 2021, Besigye yatongoza ekibiina kya people's front for transition, ekibiina ekyali kyegatidde awamu n'ekirubirirwa ekimu eky'okukyusa Uganda.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=NewVision |date=2021-11-26 |title=Politics: Besigye launches People’s Front for Transition in Gulu |url=https://www.newvision.co.ug/category/politics/besigye-launches-peoples-front-for-transition-NV_120836_092026 |access-date=2026-10-18 |website=New Vision}}</ref><ref>{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2022-01-27 |title=People’s Front for Transition kicks off countrywide mobilization |url=https://www.independent.co.ug/peoples-front-for-transition-kicks-off-countrywide-mobilization/ |access-date=2026-10-18 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2021-11-02 |title=People’s Front for Transition to kick off countrywide mobilization next week |url=https://www.independent.co.ug/peoples-front-for-transition-to-kick-off-countrywide-mobilization-next-week/ |access-date=2026-10-18 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref>
== Okukwatibwa mu 2022 ==
Mu ogwokutaana mu 2022, Besigye yakwatibwa nga yeegugunga olw'ebeeyi y'ebintu mu Uganda eyali erinyira ku sipiidi.<ref>{{Cite web |date=2022-05-12 |title=Besigye under house arrest after attempt to protest skyrocketing commodity prices |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-under-house-arrest-after-attempt-to-protest-skyrocketing-commodity-prices--3813048 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yateebwa omulamuzi wa kkooti esooka eya Buganda Road, nga bwalindirira okuwozesebwa, wabula kakwakulizo nti yali wakusasula [[:en:Ugandan_shilling|ssente za Uganda]] 30,000,000/= nga ssente z'okumweyimirira mu kooti. Mu kwegugunga ku by'ebeeyi y'ebintu eyali erinya, Besigye yagaana ekyaali kimugambiddwa, n'asaba okutwalibwa mu kkomera.<ref>{{Cite web |date=2024-12-05 |title=Court orders Luzira prison to present Besigye over inciting violence |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/court-orders-luzira-prison-to-present-besigye-over-inciting-violence--4846992 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> Banamateeka bbe nga bakulembeddwa [[:en:Erias_Lukwago|Erias Lukwago]] baasaba okukedeezebbwa kwa ssente ezaali zimusabiddwa mukweyimirirwa, ekyakirizibwa nga ekintu kyakirizibwa, nga Besigye yategezebwa okusasula 3,000,000/=.<ref>{{Cite web |date=2024-12-05 |title=Court orders Luzira prison to present Besigye over inciting violence |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/court-orders-luzira-prison-to-present-besigye-over-inciting-violence--4846992 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yakirizibwa okweyimirirwa era n'avaayo mu komera.
Oluvannyuma lw'enaku entono ng'atekeddwa okuva mu kkomera nga bw'alindirira okuwozesebwa mu kkooti, Besigye yaddamu okwegugunga kunguudo z'omu Kampala ekyaleetera nga [[:en:Uganda_National_Police|poliisi ya Uganda]] okumwanguyira nga n'emukwata.<ref>{{Cite news |title=Court denies Kizza Besigye bail, sends him to Luzira |url=https://www.ntv.co.ug/ug/news/court-denies-kizza-besigye-bail-sends-him-to-luzira-3851552 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221120200058/https://www.ntv.co.ug/ug/news/court-denies-kizza-besigye-bail-sends-him-to-luzira-3851552 |archive-date=2022-11-20 |access-date=2026-10-18 |work=NTV Uganda |language=en}}</ref> Yakwatibwa ne munywanyi we we Samuel Lubega Makaku, nebsindikibwa mu kkomera. Okusaba kw'okweyimirirwa kwaganibwa esaawa z'ekooti zaali ziyiseeko nga banamateeka bbe balina okusaba okweyimirirwa olunaku oludako. Engeri ekkooti gyeyali yeeyisaamu yawakanyizibwa banamateeka ba Besigye abaalemerako nga bagamba gwebaali balumiriza yali akoleddwako omulamuzi eyali mubuyinza nga wayise esaawa gy'emiriu emitongole egy'e kkooti. Okusaba kwabwe okw'okweyimirirwa okwajuzibwa, wabula nekuganibwa era nekugobebwa omulamuzi w'edaala erisooka Asuman Muhumuza owa kkooti ya Buganda road ng'agamba yali teyeekakasa oba Besigye taddemu n'akola ebintu byebimu, singa anaateebwa nga yeeyimiriddwa neera.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.ntv.co.ug/ug/news/court-denies-kizza-besigye-bail-sends-him-to-luzira-3851552 |access-date=2022-11-20 |archive-date=2022-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221120200058/https://www.ntv.co.ug/ug/news/court-denies-kizza-besigye-bail-sends-him-to-luzira-3851552 |url-status=dead }}</ref>
== Laba ne ==
* [[:en:Elections_in_Uganda|Elections in Uganda]]
* [[:en:Politics_of_Uganda|Politics of Uganda]]
* [[:en:Political_parties_of_Uganda|Political parties of Uganda]]
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Bannabyabufuzi]]
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
[[Category:Buganda]]
[[Category:Bannayuganda bannamagye]]
6dxoj0lw4ngg7uefegkks1j9csuz74w
Fort Lugard, Kampala
0
8422
76941
72885
2026-10-19T02:21:33Z
InternetArchiveBot
6271
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
76941
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''<big>Fort Lugard</big>''' kigo era kkaddiyizo lya bintu eriri mu kibuga [[Kampala|Kampala Uganda]] era kye kifo ekyasoomu Abafuzi b'amatwale mwe baasinziiranga okukulembera ettwale lya Uganda. Ekifo kino oluvannyuma kyatwalibwa Obwakabaka bwa Buganda kyokka Pulezidenti Amin bwe yajja yezza ettaka kwe kiri era n'aligabira aba Uganda Muslim Supreme Council .<ref name=":0">{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.observer.ug/news-headlines/3077-buganda-sued-for-grabbing-fort-lugard- |access-date=2022-12-06 |archive-date=2022-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220928012411/https://www.observer.ug/news-headlines/3077-buganda-sued-for-grabbing-fort-lugard- |url-status=dead }}</ref>
== We kisangibwa ==
Ekigo kino kisangibwa ku luguudo lwa Kampalamukadde (Old Kampala Road ku lusozi Kampalamukadde nga kitunudde mu ssomero lya Old Kampala Primary School era nga kiriraanye omuzikiti gwa [https://web.archive.org/web/20220928012411/https://www.observer.ug/news-headlines/3077-buganda-sued-for-grabbing-fort-lugard- Uganda national Mosque]. Ennamba ekizimbe kino kwe kitundde ziri 0.3170472364181185N, 32.56789748465698E(Latitude:0.3170472364181185, Longitude: 32.56789748465698).<ref>https://www.google.com/maps/place/Fort+Lugard/@0.3162104,32.5679404,15z/data=!4m14!1m7!3m6!1s0x177dbc9d63af8fa1:0x2db76232a866eaca!2sFort+Lugard!8m2!3d0.3162104!4d32.5679404!16s/g/1tp6lw48!3m5!1s0x177dbc9d63af8fa1:0x2db76232a866eaca!8m2!3d0.3162104!4d32.5679404!16s/g/1tp6lw48</ref>
== Ebyafaayoo byakyo ==
Mu 1908, [[:en:Museum|ekkaddiyizo]] eryasooka kigambibwa nti lwe lyaggulwawo mu kigo kino ekya Fort Lugard. Oluvannyuma ekkaddiyizo lino lyasengulwa okuva ku Fort Lugard ne lizzibwa e Makerere mu 1942.<ref name=":0"/> Ekifo kya Fort Lugard kyazimbibwa Sir Frederick Lugard eyasooka okubeera omukulu wa Gavumenti ya Bungereza enkuumi mu Uganda nga yakizimba mu 1890. Lugard yali mujaasi wa Bungereza, Omulambuzi eyabuna Africa, era omufuzi w'amatwale. Okuva mu Gwekkumineebiri nga 26, 1890 okutuusa mu Gwokutaano 1892, Lugard yasindikibwa kkampuni ya Imperial British East African Company(IBECO) okujja e Uganda okubeera munnamagye akulembera Uganda.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://bhtb.or.ug/attraction/2/5 |access-date=2022-12-06 |archive-date=2023-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230201062936/http://bhtb.or.ug/attraction/2/5 |url-status=dead }}</ref> Ku kizimbe kye kimu Lugard kwe yawanikira bendera ya Bungereza eya [[:en:Union_Jack|Union Jack]], ng'akabonero okulaga nti Uganda yali efuuliddwa [[:en:British_protectorate|ettwale erikuumibwa Bungereza]]. Era okumala emyaka egiwera, ekigo kino kye kyali ekizimbe kya Gaviumenti ya Bungerza mu enkuumi mu Uganda.
Kyasooka kuba ku bugazi bwa yiika 12 oluvannyuma ezaafunzibwa ne zifuuka 10. Ekifo kino kyamenyebwako ettundutundu lyakyo mu kuzimba omuzikiti omukulu ogwa Uganda National mosque wansi wa Uganda Muslim Supreme Council ku ttaka eryabaweebwa Pulezidenti [[:en:Idi_Amin|Idi Amin]].<ref name=":0" />
== Laba na bino ==
Uganda Museum
== Ebijuliziddwa ==
<references />
== Ebijuliziddwa okuva ebweru wa Wikipediya ==
* [https://web.archive.org/web/20220924100219/https://tubayo.com/experience/61160510348b176749d0a309 Fort Lugard]
[[Category:Buganda]]
[[Category:Bannayuganda bannamagye]]
aam3d3ctrvqa7gzpenow36xpqay58ja
Madoxx Sematimba Sematimba
0
8470
76988
43942
2026-10-19T08:50:14Z
Lujja256
11991
Nyongedemu infobox nga'elimu nekifaananyi
76988
wikitext
text/x-wiki
{| class="infobox vcard" style="width:22em; text-align:left; font-size:88%; line-height:1.5em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; padding:0.2em;"
|-
| colspan="2" style="text-align:center; font-size:125%; font-weight:bold; background:#eaecf0; padding:0.4em;" class="fn" | Madoxx Ssemanda Sematimba
|-
| colspan="2" style="text-align:center;" | [[File:Maddox Ssematimba.jpg|220px]]<br><span style="font-size:90%; color:#54595d;">Omuyimbi Maddox ku stage</span>
|- style="vertical-align: top;"
| style="font-weight:bold; padding:0.5em 0;" | Omulimu
| style="padding:0.5em 0;" class="role" | Muyimbi
|}
'''David Amon Ssemanda Ssematimba''' (yazaalibwa 1972) amanyiddwa n'[[erinnya lye erya siteegi]], '''Madoxx Ssemanda Sematimba''' [[munnayugand]]<nowiki/>a omuyimbi [[Ow'ennyimba ez'ekika kya Regge|ow'ennyimba ez'ekika kya Legge]] (Raggae genre). <ref name="monitor">{{Cite web |last= |first= |date= |title=Maddox Sematimba: I love music but miss my family |url=http://www.monitor.co.ug/Magazines/Life/Maddox-Sematimba--I-love-music-but-miss-my-family/-/689856/2348510/-/6x3tofz/-/index.html |access-date=15 December 2014 |website=monitor.co.ug |publisher=}}</ref> Amanyiddwa nnyo mu Uganda olw'ennyimba ze ez'ekika kya Legge (Raggae genre) eziri mu [[Luganda]], abeera mu [[Kampala]], [[Yuganda|Uganda]] <ref name="ne-wvisi-on">{{Cite web |last= |first= |date= |title=Reggae made in Uganda |url=http://www.newvision.co.ug/PA/9/38/48173 |access-date=15 December 2014 |website=newvision.co.ug |publisher=}}</ref>
== Obuto bwe n’okusoma kwe ==
'''Ssematimba''' yazaalibwa mu [[Kampala]] mu 1972. Yasomera mu ssomero lya pulayimale erya [[Makonzi Boarding Primary School]] ne siniya [[Busoga College Mwiri.]] Bweyali tannalondawo kkubo lya kuyimba, Ssematimba yakola ng'omusomesa wa pulayimale. Yasenguka n’agenda e [[Stocholm]] [[Swiiden|Sweden]] mu 1991, bweyali aweza emyaka 21 egy’obukulu. Bwe yali ayimba mu bifo ebisanyukirwamu ekiro ( Night clubs) okusasula ssente z'okusoma kompyuta, yasisinkana [[Kenneth "Mafo" Ssejjemba Magoye]],muyimbi munne, eyamwanjula eri Aggrey Ssembatya nnannyini kkampuni ya ''Small Axe Productions'' . Yagenda e [[Gothenburg]] oluvannyuma gye yatandikira okukola ku alubaamu (Album) ze ku kkolero ly'ennyimba / situudiyo ya Small Axe Studios. Yawandiika, yayiiya, yategeka,yasengeka amaloboozi , yutabula era naafulumya ennyimba zonna ku ntambi nga Aggrey bwakola eby'ekikugu n’okuyambako ku kutabula entambi .
== Omulimu gw’okuyimba ==
Madoxx Sematimba muyimbi wa nnyimba ez'ekika kya Legge,(Raggae genre) ayimba mu [[Luganda]] .Alubaamu oba olutambi lwa Madoxx olwasooka olwafuluma mu 2000 ,olwatuumibwa ''Tukolagane'' lwalimu ennyimba "Namagembe", "Tukolagane", "Omukwano Gwafe", "Munakyalo", ne "Eddembe" . <ref>{{Cite web |title=Maddox Sematimba Arrested. – Red Pepper Uganda |url=http://www.redpepper.co.ug/maddox-sematimba-arrested/ |access-date=2016-10-07 |website=www.redpepper.co.ug}}</ref> Yagigobereza mu 2006 n'olutambi ''Abato'', n'ennyimba nga "Nakatudde", "Leka Nkulage", "Easy" ne "Wansonyi"............ <ref name="new-vision">{{Cite web |last= |first= |date= |title=What songs made the hit list in 2007? |url=http://www.newvision.co.ug/D/9/38/604836 |access-date=15 December 2014 |website=newvision.co.ug |publisher=}}</ref> Yakwatibwako [[Gregory Isaac]] ne [[Israel Vibration]] menye ki ndeke ki . Yeeyongera okuyimba okutuusa mu 2009 lwe yakomawo mu Uganda, kyokka kigambibwa nti yava ku by'okuyimba oluvannyuma lw'omwaka gumu. <ref>{{Cite web |last=Eupal |first=Felix |date= |title=Star Trail: Maddox now chapatti seller |url=http://www.observer.ug/index.php?option=com_content&view=article&id=17024:star-trail-maddox-now-chapatti-seller |access-date=2016-10-07 |website=www.observer.ug |publisher=}}</ref> Okuva mu 2014 Maddox abadde ayimba wano awaka mu Uganda. Alina abaana babiri. <ref>{{Cite web |last=Ndyabahika |first=Davidson |date=2016-06-09 |title=Ugandan Music Hero: Madoxx Sematimba the Ugandan reggae Master |url=https://thespynews.wordpress.com/2016/06/09/ugandan-music-hero-madoxx-sematimba-the-ugandan-reggae-master/ |access-date=2016-10-07 |website=TheSpyNews |archive-date=2016-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161014101907/https://thespynews.wordpress.com/2016/06/09/ugandan-music-hero-madoxx-sematimba-the-ugandan-reggae-master/ |url-status=dead }}</ref>
== Olukalala lwa alubaamu (Album) / ennyimba ze ==
* ''Tukolagane'', 2001. Enkola y’okusomesa abantu
* ''Abato'', 2006. Omuwandiisi w’ebitabo
== Ebijuliziddwa ==
# {{cite web |last= |first= |date= |title=Maddox Sematimba: I love music but miss my family |url=http://www.monitor.co.ug/Magazines/Life/Maddox-Sematimba--I-love-music-but-miss-my-family/-/689856/2348510/-/6x3tofz/-/index.html |access-date=15 December 2014 |website=monitor.co.ug |publisher=}}
# {{cite web |last= |first= |date= |title=Reggae made in Uganda |url=http://www.newvision.co.ug/PA/9/38/48173 |access-date=15 December 2014 |website=newvision.co.ug |publisher=}}
# {{Cite web |title=Maddox Sematimba Arrested. – Red Pepper Uganda |url=http://www.redpepper.co.ug/maddox-sematimba-arrested/ |access-date=2016-10-07 |website=www.redpepper.co.ug}}
# {{cite web |last= |first= |date= |title=What songs made the hit list in 2007? |url=http://www.newvision.co.ug/D/9/38/604836 |access-date=15 December 2014 |website=newvision.co.ug |publisher=}}
# {{Citation|title=♫ Abato - Madoxx. Listen @cdbaby|url=http://cdbaby.com/cd/madoxx|access-date=2016-10-07|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009134932/http://www.cdbaby.com/cd/madoxx|url-status=dead}}
# {{Cite news|url=http://www.monitor.co.ug/artsculture/Entertainment/-/812796/707508/-/b93vfi/-/index.html|title=Bayimba festival ready for second round|newspaper=Daily Monitor|language=en-UK|access-date=2016-10-07|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009152056/http://www.monitor.co.ug/artsculture/Entertainment/-/812796/707508/-/b93vfi/-/index.html|url-status=dead}}
# {{Cite web |last=Eupal |first=Felix |date= |title=Star Trail: Maddox now chapatti seller |url=http://www.observer.ug/index.php?option=com_content&view=article&id=17024:star-trail-maddox-now-chapatti-seller |access-date=2016-10-07 |website=www.observer.ug |publisher=}}
# {{Cite news|url=http://www.monitor.co.ug/Magazines/Life/Maddox-Sematimba--I-love-music-but-miss-my-family/689856-2348510-item-02-rt65a4/index.html|title=Maddox Sematimba: I love music but miss my family|newspaper=Daily Monitor|language=en-UK|access-date=2016-10-07}}
# {{Cite web |last=Ndyabahika |first=Davidson |date=2016-06-09 |title=Ugandan Music Hero: Madoxx Sematimba the Ugandan reggae Master |url=https://thespynews.wordpress.com/2016/06/09/ugandan-music-hero-madoxx-sematimba-the-ugandan-reggae-master/ |access-date=2016-10-07 |website=TheSpyNews |archive-date=2016-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161014101907/https://thespynews.wordpress.com/2016/06/09/ugandan-music-hero-madoxx-sematimba-the-ugandan-reggae-master/ |url-status=dead }}{{Reflist}}
{{authority control}}{{DEFAULTSORT:Sematimba, Madoxx Ssemanda}}
kngocwcqwk0t5stbhr0ryea59ocecvx
76989
76988
2026-10-19T08:52:33Z
Lujja256
11991
Nzijemu space etetagissa
76989
wikitext
text/x-wiki
{| class="infobox vcard" style="width:22em; text-align:left; font-size:88%; line-height:1.5em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; padding:0.2em;"
|-
| colspan="2" style="text-align:center; font-size:125%; font-weight:bold; background:#eaecf0; padding:0.4em;" class="fn" | Madoxx Ssemanda Sematimba
|-
| colspan="2" style="text-align:center;" | [[File:Maddox Ssematimba.jpg|220px]]<br><span style="font-size:90%; color:#54595d;">Omuyimbi Maddox ku stage</span>
|- style="vertical-align: top;"
| style="font-weight:bold; padding:0.5em 0;" | Omulimu
| style="padding:0.5em 0;" class="role" | Muyimbi
|}
'''David Amon Ssemanda Ssematimba''' (yazaalibwa 1972) amanyiddwa n'[[erinnya lye erya siteegi]], '''Madoxx Ssemanda Sematimba''' [[munnayugand]]<nowiki/>a omuyimbi [[Ow'ennyimba ez'ekika kya Regge|ow'ennyimba ez'ekika kya Legge]] (Raggae genre). <ref name="monitor">{{Cite web |last= |first= |date= |title=Maddox Sematimba: I love music but miss my family |url=http://www.monitor.co.ug/Magazines/Life/Maddox-Sematimba--I-love-music-but-miss-my-family/-/689856/2348510/-/6x3tofz/-/index.html |access-date=15 December 2014 |website=monitor.co.ug |publisher=}}</ref> Amanyiddwa nnyo mu Uganda olw'ennyimba ze ez'ekika kya Legge (Raggae genre) eziri mu [[Luganda]], abeera mu [[Kampala]], [[Yuganda|Uganda]] <ref name="ne-wvisi-on">{{Cite web |last= |first= |date= |title=Reggae made in Uganda |url=http://www.newvision.co.ug/PA/9/38/48173 |access-date=15 December 2014 |website=newvision.co.ug |publisher=}}</ref>
== Obuto bwe n’okusoma kwe ==
'''Ssematimba''' yazaalibwa mu [[Kampala]] mu 1972. Yasomera mu ssomero lya pulayimale erya [[Makonzi Boarding Primary School]] ne siniya [[Busoga College Mwiri.]] Bweyali tannalondawo kkubo lya kuyimba, Ssematimba yakola ng'omusomesa wa pulayimale. Yasenguka n’agenda e [[Stocholm]] [[Swiiden|Sweden]] mu 1991, bweyali aweza emyaka 21 egy’obukulu. Bwe yali ayimba mu bifo ebisanyukirwamu ekiro ( Night clubs) okusasula ssente z'okusoma kompyuta, yasisinkana [[Kenneth "Mafo" Ssejjemba Magoye]],muyimbi munne, eyamwanjula eri Aggrey Ssembatya nnannyini kkampuni ya ''Small Axe Productions'' . Yagenda e [[Gothenburg]] oluvannyuma gye yatandikira okukola ku alubaamu (Album) ze ku kkolero ly'ennyimba / situudiyo ya Small Axe Studios. Yawandiika, yayiiya, yategeka,yasengeka amaloboozi , yutabula era naafulumya ennyimba zonna ku ntambi nga Aggrey bwakola eby'ekikugu n’okuyambako ku kutabula entambi .
== Omulimu gw’okuyimba ==
Madoxx Sematimba muyimbi wa nnyimba ez'ekika kya Legge,(Raggae genre) ayimba mu [[Luganda]] .Alubaamu oba olutambi lwa Madoxx olwasooka olwafuluma mu 2000 ,olwatuumibwa ''Tukolagane'' lwalimu ennyimba "Namagembe", "Tukolagane", "Omukwano Gwafe", "Munakyalo", ne "Eddembe" . <ref>{{Cite web |title=Maddox Sematimba Arrested. – Red Pepper Uganda |url=http://www.redpepper.co.ug/maddox-sematimba-arrested/ |access-date=2016-10-07 |website=www.redpepper.co.ug}}</ref> Yagigobereza mu 2006 n'olutambi ''Abato'', n'ennyimba nga "Nakatudde", "Leka Nkulage", "Easy" ne "Wansonyi"............ <ref name="new-vision">{{Cite web |last= |first= |date= |title=What songs made the hit list in 2007? |url=http://www.newvision.co.ug/D/9/38/604836 |access-date=15 December 2014 |website=newvision.co.ug |publisher=}}</ref> Yakwatibwako [[Gregory Isaac]] ne [[Israel Vibration]] menye ki ndeke ki . Yeeyongera okuyimba okutuusa mu 2009 lwe yakomawo mu Uganda, kyokka kigambibwa nti yava ku by'okuyimba oluvannyuma lw'omwaka gumu. <ref>{{Cite web |last=Eupal |first=Felix |date= |title=Star Trail: Maddox now chapatti seller |url=http://www.observer.ug/index.php?option=com_content&view=article&id=17024:star-trail-maddox-now-chapatti-seller |access-date=2016-10-07 |website=www.observer.ug |publisher=}}</ref> Okuva mu 2014 Maddox abadde ayimba wano awaka mu Uganda. Alina abaana babiri. <ref>{{Cite web |last=Ndyabahika |first=Davidson |date=2016-06-09 |title=Ugandan Music Hero: Madoxx Sematimba the Ugandan reggae Master |url=https://thespynews.wordpress.com/2016/06/09/ugandan-music-hero-madoxx-sematimba-the-ugandan-reggae-master/ |access-date=2016-10-07 |website=TheSpyNews |archive-date=2016-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161014101907/https://thespynews.wordpress.com/2016/06/09/ugandan-music-hero-madoxx-sematimba-the-ugandan-reggae-master/ |url-status=dead }}</ref>
== Olukalala lwa alubaamu (Album) / ennyimba ze ==
* ''Tukolagane'', 2001. Enkola y’okusomesa abantu
* ''Abato'', 2006. Omuwandiisi w’ebitabo
== Ebijuliziddwa ==
# {{cite web |last= |first= |date= |title=Maddox Sematimba: I love music but miss my family |url=http://www.monitor.co.ug/Magazines/Life/Maddox-Sematimba--I-love-music-but-miss-my-family/-/689856/2348510/-/6x3tofz/-/index.html |access-date=15 December 2014 |website=monitor.co.ug |publisher=}}
# {{cite web |last= |first= |date= |title=Reggae made in Uganda |url=http://www.newvision.co.ug/PA/9/38/48173 |access-date=15 December 2014 |website=newvision.co.ug |publisher=}}
# {{Cite web |title=Maddox Sematimba Arrested. – Red Pepper Uganda |url=http://www.redpepper.co.ug/maddox-sematimba-arrested/ |access-date=2016-10-07 |website=www.redpepper.co.ug}}
# {{cite web |last= |first= |date= |title=What songs made the hit list in 2007? |url=http://www.newvision.co.ug/D/9/38/604836 |access-date=15 December 2014 |website=newvision.co.ug |publisher=}}
# {{Citation|title=♫ Abato - Madoxx. Listen @cdbaby|url=http://cdbaby.com/cd/madoxx|access-date=2016-10-07|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009134932/http://www.cdbaby.com/cd/madoxx|url-status=dead}}
# {{Cite news|url=http://www.monitor.co.ug/artsculture/Entertainment/-/812796/707508/-/b93vfi/-/index.html|title=Bayimba festival ready for second round|newspaper=Daily Monitor|language=en-UK|access-date=2016-10-07|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009152056/http://www.monitor.co.ug/artsculture/Entertainment/-/812796/707508/-/b93vfi/-/index.html|url-status=dead}}
# {{Cite web |last=Eupal |first=Felix |date= |title=Star Trail: Maddox now chapatti seller |url=http://www.observer.ug/index.php?option=com_content&view=article&id=17024:star-trail-maddox-now-chapatti-seller |access-date=2016-10-07 |website=www.observer.ug |publisher=}}
# {{Cite news|url=http://www.monitor.co.ug/Magazines/Life/Maddox-Sematimba--I-love-music-but-miss-my-family/689856-2348510-item-02-rt65a4/index.html|title=Maddox Sematimba: I love music but miss my family|newspaper=Daily Monitor|language=en-UK|access-date=2016-10-07}}
# {{Cite web |last=Ndyabahika |first=Davidson |date=2016-06-09 |title=Ugandan Music Hero: Madoxx Sematimba the Ugandan reggae Master |url=https://thespynews.wordpress.com/2016/06/09/ugandan-music-hero-madoxx-sematimba-the-ugandan-reggae-master/ |access-date=2016-10-07 |website=TheSpyNews |archive-date=2016-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161014101907/https://thespynews.wordpress.com/2016/06/09/ugandan-music-hero-madoxx-sematimba-the-ugandan-reggae-master/ |url-status=dead }}{{Reflist}}
{{authority control}}{{DEFAULTSORT:Sematimba, Madoxx Ssemanda}}
4864cx527npuky1807l9a70t06fqjto
Lucas County, Ohio
0
9536
76964
28937
2026-10-19T06:05:54Z
Waisman12
12007
Adding a citation about Lucas county
76964
wikitext
text/x-wiki
[[File:Ohio in United States.svg|thumb|197x197px|[[Ohio]] munda mu [[United States of Amerika]]]]
'''Lucas County, Ohio''' ye ssaza erisangibwa mu ssaza ly’e [[Ohio]] mu nsi ya [[United States of America]].<ref>{{Cite web |title=Board of County Commissioners {{!}} Lucas County, OH - Official Website |url=https://www.co.lucas.oh.us/62/Board-of-County-Commissioners |access-date=2026-10-19 |website=www.co.lucas.oh.us}}</ref>
{{Amagombolola g’e Ohio}}
[[Category:Amagombolola g’e Ohio]]
[[Category:Ohio, United States]]
[[Category:Ebifo ebisangibwa mu Ohio]]
[[Category:Ohio]]
[[Category:Add maps later]]
o700rs8fgjyi7cf5aaq337fk8fddd5v
Christine Alalo
0
9637
76956
76306
2026-10-19T04:59:31Z
Ajambo Bridget
11873
convert conference
76956
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
[[File:AMISOM Deputy Police Commissioner Christine Inspects The Training Camp Of The SPF In Kismayo 011 (21569864614).jpg|thumb|christine Alalo]]
[[Category:Articles with hCards]]
'''Christine Alalo''' (21 Ogwokusatu 1970–10 Ogwokusatu 2019) yali [[:en:Ugandan|Munnayuganda]] [[:en:Peacekeeping|okukuumi w'emirembe]] eyafuna awaadi y'okulwanirira eddembe ly'obuntu eya EU Human Rights Defenders Award mu 2014. Yali omu ku basaabaze abafiira mu kabenje k'enyonyi eyagwa eya [[:en:Ethiopian_Airlines_Flight_302|Ethiopian Airlines Flight 302]].
== Obuto bwe n'emisomo gye ==
Alalo yazaalibwa mu 1970 eri Stanley Etori ne Jane Apubo mu [[:en:Kalaki_(Uganda)|Kalaki]], [[:en:Kaberamaido_District|Disitulikiti y'e Kaberamaido]]. Yasomera ku Moroto Municipal Council Primary School okutuuka mu kibiina ey'okutaano. Yadda e [[:en:Teso_sub-region|Teso]] ng'eno gye yamalira pulayimale ku Swairia Primary School, [[:en:Soroti_District|Disitukiti y'e Soroti]] mu 1985. Yegatta ku [[:en:Tororo_Girls'_School|Tororo Girls' School]] mu [[:en:O_Levels|O Levo]] n'oluvanyuma neyegatta ku Immaculate Heart Girls' Secondary School, mu [[:en:Rukungiri_District|Disituliti y'e Rukungiri]].<ref name="LIFE">{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=The life and times of officer Christine Alalo |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-10-10 |website=New Vision}}</ref>
== Emirimu gye ==
Alalo yegatta ku [[:en:Uganda_Police|Poliisi ya Uganda]] mu 2001 nga [[:en:Cadet|omusirikale eyali mu kutendekebwa]]<ref name="Eagle">https://eagle.co.ug/2019/03/12/big-loss-to-africa-au-mourns-police-commissioner-christine-alalo.html</ref> oluvannyuma lw'okutikkirwa okuva ku [[:en:Makerere_University|ssetendekero wa Makerere]]. Y'aweerezako nga omukulu wa dipatimenti erwanirira n'okukuuma abaana saako n'obutebenkeve mu famire mu poliisi y'eggwanga eya [[:en:Uganda_National_Police'|Uganda National Police]].<ref name="EUCAP">{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.eucap-som.eu/in-memory-of-christine-alalo/ |access-date=2023-03-19 |archive-date=2022-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220702175409/https://www.eucap-som.eu/in-memory-of-christine-alalo/ |url-status=dead }}</ref> Yali yaweerezaako n'ekitongole ky'amawanga amagate ekya [[:en:United_Nations_Mission_in_South_Sudan|United Nations Mission in South Sudan]]<ref name="EUCAP" /> ng'omuwabuzi mu ttundutundu lye Juba Sector okuva mu 2007-2009. Yalondebwa ng'omumyuka wa Kaminsona wa Polisi nga 9 Ogwomukaaga 2015 nga yadda mu bigere bya Mr. Benson Oyo-Nyeko.<ref>{{Cite web |title=AMISOM |url=https://amisom-au.org/ |access-date=2026-10-19 |website=AMISOM |language=en-US}}</ref> Mu kaseera we yafiira, yalina lanka nga Kaminsona wa poliisi eyaliko wansi wa [[:en:African_Union_Mission_in_Somalia|African Union Mission in Somalia]] (AMISOM), nga yali awerereza mu [[:en:Mogadishu|Mogadishu]], [[:en:Somalia|Somalia]].<ref name="Ethiopian">{{Cite web |last=independent |first=The |date=2019-03-11 |title=ETHIOPIAN: Police commissioner Alalo is dead |url=https://www.independent.co.ug/ethiopian-airlines-accident-police-commissioner-christine-alalo-confirmed-dead/ |access-date=2026-10-10 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref><ref name="Mourn">{{Cite web |last=independent |first=The |date=2019-03-11 |title=ETHIOPIAN: Police commissioner Alalo is dead |url=https://www.independent.co.ug/ethiopian-airlines-accident-police-commissioner-christine-alalo-confirmed-dead/ |access-date=2026-10-19 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}} </ref><ref name="Observer">{{Cite web |last=URN |date=2019-03-18 |title=AMISOM holds memorial service for Christine Alalo |url=https://observer.ug/news/amisom-holds-memorial-service-for-christine-alalo/ |access-date=2026-10-19 |website=The Observer Media Ltd |language=en-US}}</ref>
== Awaadi gye yafuna ==
* 2014 - EU Human Rights Defenders Award<ref name="Atuhairwe">{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Christine Alalo gave Police a human face |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-10-19 |website=New Vision}}</ref>
== Okufa kwe ==
[[File:Ethiopian_Airlines_ET-AVJ_takeoff_from_TLV_(46461974574).jpg|thumb|Ennyonyi ya ET-AVJ eyatomera era n'efiiramu abantu abawera 150 okuliraana [[:en:Bishoftu|Bishoftu]], [[:en:Ethiopia|Ethiopia]].]]
Nga 10 Ogwokusatu 2019, Alalo yali omu bantu 157 abaali ku nyonyi ya [[:en:Ethiopian_Airlines_Flight_302|Ethiopian Airlines Flight 302]], eya[[:en:Boeing_737_MAX_8|Boeing 737 MAX 8]], ng'ennamba mpandiise ye ET-AVJ 302 eyagwa mu [[:en:Bishoftu|Bishoftu]], kilomita 60 (37 mi) mu mu Bukiikakkono bw'ekibuga ekikulu ekya [[:en:Ethiopia|Ethiopia]] [[:en:Addis_Ababa|Addis Ababa]].
Ennyonyi eno yali egenda ku kisaawe kya [[:en:Jomo_Kenyatta_International_Airport|Jomo Kenyatta International Airport]] mu [[:en:Nairobi|Nairobi]], ekibuga ekikulu ekya Kenya.
Abantu bonna 157 abaali ku nyonyi eno bafiira mu kabenje kano.<ref>{{Cite web |date=2019-03-10 |title=ETHIOPIA AIR CRASH: All 157 passengers perish as identity of Ugandan victim remains mysterious |url=https://pmldaily.com/news/2019/03/ethiopia-air-crash-all-157-passengers-perish-as-identity-of-ugandan-victim-remains-mysterious.html |access-date=2026-10-19 |website=PML Daily |language=en-US}}</ref>Nga 11 Ogwokusatu 2019, Poliisi ya Uganda yakakasa okufa kwa Alalo ng'eyita mu kiwandiiko.
== Ebijuliziddwamu ==
<references responsive="1"></references>
cvoo5ut4g2sjpsmuwlli7gz5ibtsmb9
Sylvia Nagginda
0
9685
76906
74398
2026-10-18T17:51:50Z
Ajambo Bridget
11873
convert conference
76906
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Sylvia Nagginda Luswata''' yazaalibwa 9 Ogwekuminoogumu 1962 nga ye Nnaabagereka wa [[:en:Buganda|Buganda]], Obwakaba obw'ebyafaayo mu Masekkati ga Uganda.<ref name="About">{{Cite book |date=2026-09-24 |title=Daily Monitor |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Daily_Monitor&oldid=1376445749 |language=en}}</ref>
== Ebimukwatako ==
Nagginda yazaalibwa mu Bungereza mu 1962 nga John Mulumba Luswata yeeyali kitaawe okuba e [[:en:Entebbe|Nkumba, Entebbe]] , ate maama we ye Rebecca Nakintu Musoke<ref name="About" /> nga yakomawo mu Uganda oluvannyuma n'akuzibwa bajjajja bbe ab'ekika ky'Omusu. Ye muzukulu wa George William Musoke ne Nora Musoke ab'e Nnazigo mu ssaza ly'e Kyaggwe, n'Omutaka Nelson Nkalubo Sebugwawo ne Catherine Sebugwawo ab'e Nkumba. Alina bannyina basatu nebaganda bbe basatu .<ref name="About" /><ref>https://web.archive.org/web/20230129231726/https://www.buganda.or.ug/nnabagereka</ref>
== Emisomo gye ==
Sylvia yasomera ku Lake Victoria Primary School erisinganibwa Entebbe, Gayaza Junior School, ne [[:en:Wanyange_Girls_School|Wanyange Girls School]]. Oluvannyuma lw'okumaliriza [[:en:Secondary_school|okusoma siniya]], yagenda mu ggwanga lya Amerika okweyongerayo n'emisomo gye. Yafuna diguli ye eyasooka nga kuliko ebitiibwa okuva mu setendekero lya [[:en:City_University_of_New_York|City University of New York]], diguli ya 'Arts' okuva mu setendekero lya [[:en:New_York_University|New York University]], ne [[:en:Master_of_Arts|diguli ey'okubiri mu Arts]] mu by'amawulire okuva mutendekero lya [[:en:New_York_Institute_of_Technology|New York Institute of Technology]].
== Obukugu bwe mu by'okukola ==
Sylvia yagenda okukola mu ofiisi eyali efulumya obubaka eri abantu n'okukola okunoonyereza mu kitebe ky'ekitongole [[:en:United_Nations|ky'amawanga amagate]] ekikulu mu New York, ng'eyali awandiika enteeka teeka ezinaagobererwa ngali ne ne [[:en:Maximus_Inc.|Maximus Inc.]], ate ng'akola yekka mu by'okwebuzibwako ku bikwatagana ku bantu n'okukulakulanya bizineensi ne kampuni ez'enjawulo. Akozesezza obukugu bwe mu bintu eby'enjawulo [[:en:Public_information|ng'okutuusa obubaka eri abantu]], okunoonyereza ku by'enfuna eby'ebulamu bw'abantu n'okutuusa obuyambi eri abantu n'okukola ebintu ebitakomyawo magoba munsi yonna. Y'omu kubaatandikawo ekibiina ekiyitibwa [[:en:African_Queens_and_Women_Cultural_Leaders_Network|African Queens and Women Cultural Leaders Network]], ekiteeka esira kukukulakulanya obulamu bw'abakyala n'abaana ku semazinga wa Afrika". Ekikwatagana n'ebitongole okuli ekya [[:en:African_Union|African Union]], [[:en:United_Nations|eky'amawanga amagatte]] wamu ne gavumenti za Afrika.<ref>{{Cite web |title=New Vision |url=https://www.newvision.co.ug/news/646812-buganda-s-nnaabagereka-is-africa-s-gift.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20250222012203/https://www.newvision.co.ug/news/646812-buganda-s-nnaabagereka-is-africa-s-gift.html |archive-date=2025-02-22 |access-date=2026-09-09 |website=www.newvision.co.ug |language=en |url-status=live }}</ref>
Nnaabagereka ayambako ku Kabaka's Education Fund okusobola okufuul eby'enjigiriza okubeera nga bituuka eri abaana abataliiko ayamba nga bayita mukubawa basale oba okusomera obweereere. Alwanirira okulaba nga wabeerawo eby'enjigiriza eby'amaanyi ng'ate birungi ng bituuka eri buli mwana ng'ate bitukana n'ebyetaago by'ekitundu.<ref name="Heart">{{Cite web |date=2020-09-14 |title=Sylvia Nagginda: A queen touching the nation’s very soul |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/special-reports/uganda-50/sylvia-nagginda-a-queen-touching-the-nation-s-very-soul-1525134 |access-date=2026-09-09 |website=Monitor |language=en}}</ref>
Nnabagereka ateeka esira erisinga ku by'okusomesa omwana ow'obuwala, nga wekyeyoleka ng'ayita mu mirimu gye egy'okubeera omubakja wa [[:en:UNFPA|UNFPA]], alwanirira eby'okusoma kw'omwaka ow'obuwala; Yali ne mu kibiina ekirwanirira okulaba ng'omukayala afuna okusomesebwa ekya 'Forum for African Women Educationalists' ng'era kino kitongole ekirwana okulaba ng'ekitonde ekika kifuna okwenyigira mu by'okusoma n'okuteekawo olutindo wakati mu by'emisomo eby'enjawulo. Nnabagereka mwegendereza nnyo eri eby'omuwangwa ne nono ebileetera omukyala okubeera maama omulungi oba omukazi mu Buganda, naye ng'ategeeza nti bino birima okukwatibwako mungeri emu nti omuwala talemesebwa kakisa kkono kakugenda kusomero n'asoma.<ref>{{Cite web |title=allAfrica.com: Uganda: Nagginda Plea Excites Kenyans |url=http://allafrica.com/stories/200309260060.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20040704194605/http://allafrica.com/stories/200309260060.html |archive-date=2004-07-04 |access-date=2026-09-09 |website=allafrica.com |url-status=live }}</ref>
Nga nnaabagereka oba kwiini, Sylvia akoze okumannyisa obulungi obuli mu kusomesa omwana ow'obuwala. Abulira nnyo ku by'okwesonyiwa obw'okwegadanga nga y'engeri yokka eyiza okulwanyisa [[:en:HIV|akawuka]] [[:en:AIDS|kasiriimu]] n<nowiki>'okugezaako okukendeeza obuteeyagala mu bantu abawangaala n'obulwadde buno. Nnaabagereka ye muyima w'ebitongole eby'enjawulo, ng'ate y'akulira n'ekya ''Nnaabagereka Development Trust Foundation''. Akulembeddemu ne kawefube w'</nowiki>okugema [[:en:Measles|olukusense]], [[:en:Polio|polio]], [[:en:Tetanus|tetenaansi]] n'enddwadde endala. Yeeyatamdikawo n'esomero eriyigiriza amazina erya 'Kampala Ballet and Modern Dance School eryasookera ddala mu Uganda.<ref name="Heart" />
Ng'ayita mu kibiina kye ekya Nabagereka Foundation, Ekisakaate kya kwiini Nagginda's ekibeerawo mu luwumula lwa taamu ey'okusatu ng'eno bakubirayo enkambi, kibangudde abavubuka abasoba mu 30,000 mu Uganda okuviira ddala mu mwaka gwa 2008. Enkambi eno ebeerawo buli mwezi ogusooka mu mwaka ng'era ebeeramu abavubuka abali wakati w'emyaka 13 ne 18.
"Ekisakaate kya Nabagereka" kitegeeza enkambi ya kwiini, ng'esira basinga kuliteeka ku buwangwa bwa [[:en:Buganda|Buganda]]. Abavubuka bayigirizibwa okubeera abakugu mu kuwaata [[:en:East_African_Highland_bananas|amatooke]], engeri y'okubuuzaamu mu buwangwa bwa Buganda, engeri y'okuzinamu amazina amaganda n'emirimu emirala mingi.
Abayigiriza era babategeeza okukubiriza abavubuka bano okubeenyumiririzaamu . [[:en:Jennifer_Musisi|Jennifer Musisi]], [[:en:Robert_Kyagulanyi_Ssentamu|Robert Kyaglanyi Ssentamu]] , [[:en:Juliana_Kanyomozi|Juliana Kanyomozi]] beebamu ku bayigiriza abaali babaddeko munkambi y'e ekisakaate mu myaka egiyise .
== Obulamu bwe ==
[[File:Kabaka Ronald Muwenda Mutebi II (cropped).png|thumb]]
Oluvannyuma lw'okubeera mu ggwanga lya Amerika okumala emyaka 18, Sylvia yakomawo mu Uganda. Mu mwaka gwa 1998 yagwa mukwano ne [[:en:Muwenda_Mutebi_II_of_Buganda|Muwenda Mutebi II owa Buganda]] gwebaali bamazze ebanga ng'amwegwanyiza. [[:en:Engagement|Okugatibwa]] kwabwe kwalangirirwa ng'enaku z'omwezi 14 mu mwezi ogw'okubiri mu mwaka gwa 1999. Ng'enaku z'omwezi 27 mu mwezi ogw'omunaana mu mwaka ogwo gwennyini, yafumbirwa kabaka mu kanisa ya St. Paul's Cathedral ku [[:en:Namirembe_hill|kasozi k'e Namirembe]], ekyamufuula kwiini wa Buganda eyali asooka mu Buganda mu myaka 50.<ref>{{Cite news |last=MUGAGGA |first=ROBERT |title=15 years ago, this wedding shattered Ugandan records |url=https://observer.ug/entertainment-news/33508--15-years-ago-this-wedding-shattered-ugandan-records |archive-url=https://web.archive.org/web/20230320194544/https://observer.ug/entertainment-news/33508--15-years-ago-this-wedding-shattered-ugandan-records |archive-date=2023-03-20 |access-date=2026-09-09 |work=The Observer - Uganda |language=en-gb}}</ref> Ng'enakuz 'omweiz 4 mu mwezi ogw'omusanvu mu mwaka gwa 2001 mu kibuga London, nnaabagereka yazaala omwana we eyali asooka, omumbejja Katrina Sarah Ssangalyambogo, ekitegeeza ejjembe ly'embogo "buffalo's horn". Ye mukuza w'abaana ba kabaka abalala.<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=60 years in the life of a Kabaka |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/60-years-in-the-life-of-a-kabaka-1607166 |access-date=2026-09-09 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Laba ne ==
* [[:en:Kingdom_of_Buganda|Kingdom of Buganda]]
* [[:en:Kabaka_of_Buganda|Kabaka of Buganda]]
* [[Muwenda Mutebi II, Kabaka wa Bugandahttps://en.wikipedia.org/wiki/Ronald Muwenda Mutebi II|Mutebi II of Buganda]]
[[Category:Buganda]]
flbub6er5xlarait9a3h5qjs0zav78g
Omumbejja Elizabeth ow'e Tooro
0
9697
76975
71920
2026-10-19T06:59:56Z
InternetArchiveBot
6271
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
76975
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>
[[File:Princess Elizabeth of Toro (1959).jpg|thumb|'''Princess Elizabeth of Toro''' ]]
'''Princess Elizabeth of Tooro''' (Elizabeth Christobel Edith Bagaaya Akiiki; yazaalibwa nga 9 Ogwokubiri 1936<ref>https://twitter.com/winnie_byanyima/status/1359247495960932354</ref>) ''Batebe'' (Naalinya Lubuga) w'[[:en:Tooro_Kingdom|Obwakabaka bwe Tooro]] okuva nga 2 March 1966 okutuuka nga 12 September 1995 lwe Yasikirwa muwala wa muganda we, Omumbejja Ruth Nsemere Komuntale Farquharson Akiiki.[[:en:Ugandan|Munnayuganda]], munnamateeka, Munnabyabufuzi, era mwolesi w'amisono. Ye mukyala okuva mu mukago gwa East Africa okulondebwa okwegatta ku bannamateeka ba Bungereza ekya [[:en:English_Bar|English Bar]]. [[:en:Paternal_aunt|Mwannyina wa taata]] wa [[:en:Omukama_of_Toro|Kabaka wa Tooro]], [[:en:Rukidi_IV_of_Toro|Rukidi IV]]. Yaweerezaako nga Minisita w'ensonga z'ebweru wansi wa [[:en:Idi_Amin|Idi Amin]] okuva mu Gwokubiri okutuusa mu Gwekkuminogumu 1974.
== Obuto bwe n'emisomo gye ==
Omumbejja yazaalibwa mu 1936 eri [[:en:Rukidi_III_of_Tooro|Rukidi III owa Tooro]], Omukama wa Toro ow'ekkuminomu eyakulembera wakati wa 1928 ne 1965. Maamawe yali [[:en:Queen_Kezia|Nnabagereka Kezia]],<ref name=":0">https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9789970447008</ref> muwala wa Nikodemo Kakoro. Ekitiibwa kye okuva lw'eyazaalibwa yayitibwanga ''Omubiitokati'' ekitegeeza ''Omumbejja.''
Oluvanyuma lw'okumalirirza emisomo gye egya pulayimale ku ssomero kakaano eriyitibwa [[:en:Kyebambe_Girls'_Secondary_School|Kyebambe Girls' Secondary School]], yasindikibwa ku [[:en:Gayaza_High_School|Gayaza High School]], essomero ery'ekissulo ery'abawala bokka mu[[:en:Buganda|Buganda]], n'eligobererwa [[:en:Sherborne_School_for_Girls|Sherborne School for Girls]] mu Bungereza, ng'eno y'emuddugavu yekka eyali asomerayo. Oluvanyuma yawandiika nti "Nawulira ng'ali ku kigezo era n'okugwa kwange kw'ali kuggyakulaga ekifaananyi ekibi eri abaddugavu bonna,". Oluvanyuma lw'omwaka gumu, y'akkirizibwa mu ssomero lya [[:en:Girton_College,_Cambridge|Girton College, Cambridge]], omuwala omuddugavu ow'okusatu okukkirizibwa mu [[University of Cambridge]] mu byafaayo by'ettendekro lino. Mu 1962, yatikkirwa okuva mu Cambridge<ref name=":0" /> ne Diguli mu mateeka. Oluvanyuma lw'emyaka esatu, mu 1965, Omumbejja yafuuka [[:en:Barrister-at-law|Munnamateeka atuukiridde okutaputa amateeka mu kooti enssukkulumu]] nga mmemba wa [[:en:Gray's_Inn|Gray's Inn]],<ref>https://www.africanwomeninlaw.com/african-women-in-law/Princess-Elizabeth-Bagaya-of-Toro</ref> nga kino kyamufuula omukyala asoose okuva East Africa okuyitibwa mu kibiina ky'abannamateeka ekya Bangereza ekya English [[:en:Bar_(law)|Bar]].<ref name=":0" />
== Obulamu bw'obumbejja n'okwolesa ==
Mu biseera bino, kitaawe y'aggya omukono mu ngabo era n'asikizibwa mutabaniwe Patrick David Matthew Kaboyo Olimi yattikirwa nga [[:en:Olimi_III_of_Toro|Olimi III]], nga yeyali Omukama wa Toro ow'ekkuminababiri, ono nga y'atuula ku Nnamulondo okuva mu 1965 okutuusa mu 1995. Ku [[:en:Coronation|mikolo gy'amatikira]], Elizabeth yafuna ekitiibwa ne offiisi ya ''Batebe'' (Naalinya Lubuga), ekintu ekyamufuula omukazi ow'amannyi mu buwangwa bw'obwakabaka bwa Tooro era omuwi w'amagezi omwesigwa eri Kabaka.
[[:en:Muteesa_II_of_Buganda|King Fredrick Mutesa II]] owa [[:en:Buganda|Buganda]], Obwakabaka bw'obuwangwa obulala ye yali Pulezidenti wamu ne Ssaabaminisita we [[:en:Milton_Obote|Milton Obote]]. Nga wakayita omwaka gumu oluvanyuma lw'amatikkira ga Omukama Olimi III, Obote yalumba olubiri lwa Buganda, ekyasindikiriza Edward Muteesa II mu buwaŋŋanguse, era neyelangirira ku bwa Pulezidenti. Mu bwangu yagyawo Obw'akabaka bwonna obwali mu Uganda, omwali Toro. Elizabeth yali mwerelikirivu ku lw'obulamu bwa mwannyina naye yatoloka nagenda mu Bungereza.
Oluvannyuma Elizabeth yamaliriza okugezesebwakwe ku kkampuni y'abannamateeka era nafuuka munnamateeka wa Uganda omukyala eyasooka. Yali musibe mu Gggwanga lye okutuusa omumbejja w'obwakabaka bwa Bungereza [[:en:Princess_Margaret|Omumbejja Margaret]] bweyamuyita okwolesa mu musono gweyali ategese. Omumbejja y'akola bulungi era mu bwangu y'afuuka modo w'emisono ow'amaanyi, ng'akozesebwa mu butabo bw'amagazini. [[:en:Jacqueline_Kennedy_Onassis|Jacqueline Kennedy Onassis]] yasisinkana Elizabeth ku kabaga era n'amumatiza okubeera mu kibuga kya York City. Mu 1971, Genero Amin yagya Obite mu buyinza era Elizabeth nakomawo mu Uganda. Obukulmbeze bwa Amin bw'ali bukaambwe nnyo n'okusinga ku bwa Obote, nga Amin y'atemula n'okuteeka abantu abawerako mu kkomera. Mu 1974, Amin yalonda Elizabeth nga Minisita w'ensonga z'ebwru.
== Okudda kw'abo abaali baagenda mu buwaŋŋanguse ==
Mu Gwokubiri 1975, Elizabeth yatolokera mu [[:en:Kenya|Kenya]], n'oluvanyuma [[:en:Vienna|Vienna]], okutuuka mu Bungereza. Nga wayisewo emyaka ena, Elizabeth yakomawo mu Uganda okuyambako mu kalulu k'ggwanga ak'mirembe akawangulwa Obote, eyagenda mu maaso n'okutta balabe be. Elizabeth n'omwagalwawe , [[:en:Prince_Wilberforce_Nyabongo|Prince Wilberforce Nyabongo]], mutabani w'omulangira [[:en:Leo_Sharp_Ochaki|Leo Sharp Ochaki]], baddukira mu Bungereza mu 1980 era bafumbirwa mu 1981.<ref>http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1318163/princess-bagaya-fired-refusing-marry-amin</ref> Mu 1984, Elizabeth yazannya ekifo kya Shaman mu filimu ya in the Columbia Pictures film [[:en:Sheena_(film)|Sheena: Queen of the Jungle]]
Mu 1985, Obote yagibwa mu buyinza era okugoberera kaseera katono ak'obufuzi bw'amagye, yasikizibwa [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]]. Mu 1986, Elizabeth yalondebwa nga Ambasada w'Amerika omulimu gwe yalimu okutuusa mu 1988. Era mu mwaka ogwo, Nyabongo, omukanisi w'ennyonyi yafiira mu kabenje k'ennyonyi ku myaka 32.
Okugoberera okufa kw'abbawe, Elizabeth yasalawo okuva mu kubeera omukozi wa Gavumenti nasalawo okwenyigira mu mirimu gy'obwannakyewa, Era yali mu luŋŋamya w'omwana wa mwannyina, [[:en:Rukidi_IV|Rukidi IV]], eyali yazaalibwa mu 1992 era yeyali ku Nnamulondo y'obwakabaka bwa Toro monarch okuva mu 1995. Okugoberera akaseera ke nga Ambasada wa Uganda mu Germany ne [[:en:Holy_See|Vatican]], Elizabeth yakkiriza ekifo ekyamuwebwa ekya [[:en:High_Commissioner|High Commissioner]] mu [[:en:Nigeria|Nigeria]].
== Laba na bino ==
* [[:en:First_women_lawyers_around_the_world|Bannamateeka abakyala abasooka okwetoloola ensi yonna]]
* [[:en:Juliana_Kanyomozi|Juliana Kanyomozi]]
== Ebijuliziddwamu ==
{{Reflist}}
== Obutabo obw'enjawulo obumwogerako ==
* Hassen, Joyce. ''African Princess''. New York: Hyperion, 2004
* Elizabeth of Toro. ''Elizabeth of Toro: The Odyssey of an African Princess''. New York: Simon and Schuster.
== Ebijuliziddwamu eby'ebweru wa Wikipediya ==
* [https://web.archive.org/web/20091219092036/http://www.answers.com/topic/elizabeth-bagaaya-nyabongo-of-toro Biography of Elizabeth Bagaaya]
* [http://www.torokingdom.org/Bagaaya.htm Princess Elizabeth Bagaaya of Toro]
* [https://web.archive.org/web/20071202070748/http://www.uq.net.au/~zzhsoszy/states/uganda/toro.html Toro royal family site]
* [https://web.archive.org/web/20110708054808/http://nihirafame.blogspot.com/2010/12/princess-elizabeth-bagaaya-africas.html Princess Elizabeth Bagaaya]
* [https://web.archive.org/web/20221018112804/https://www.monitor.co.ug/uganda/special-reports/uganda-50/unto-she-who-has-more-shall-be-given-and-even-more-demanded-1518224 Unto she who has, more shall be given and even more demanded]
{{Authority control}}
{{DEFAULTSORT:Elizabeth Of Toro}}
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Bannamateeka ba Uganda]]
[[Category:Baminisita ba Uganda]]
[[Category:Buganda]]
oniq4m39cuicsdtx7xhtuh4yzgp6mix
Uganda
0
9785
76951
72961
2026-10-19T04:36:52Z
Mackedia
11849
Converted a reference and removed external links.
76951
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Uganda''', mu butongole Republic of'''''Uganda, nsi etalina mwalo ku ssemayanja.''''' Lyetooloddwa<ref>{{Cite web |title=Uganda |url=https://thecommonwealth.org/our-member-countries/uganda |access-date=2026-10-19 |website=Commonwealth |language=en}}</ref> mu buvanjuba bwa [[Afirika]]. Egabana ensalo ne [[Kenya]] e buvanjuba, [[South Sudan|Sudan y'Omaserengeta]] mu mambuka, [[Democratic Republic of Congo|Ripabulika ya Demokurase eya Kongo]], [[Rwanda]] mu maserengeta buvanjuba, ne [[Tanzania]] mu maserengeta. Ekitundu kya maserengeta kirimu ekitundu kinene eky'Ennyanja Nalubaale, egabanibwa ne Kenya ne Tanzania. Uganda eri mu kitundu omusangibwa amayanja amanene aga Afirika, esangibwa mu kifo omusibuka omugga Kiyira, era elina embeera y'obudde ey'enjawulo eya yikweta. Nga bwekiri mu 2024, elina abantu obukadde 49, okwo obukadde 8.5 babeera mu kibuga ekikulu era ekibuga ekinene ennyo, Kampala.
Uganda erina erinnya okuva mu bwakabaka bwa Buganda, obuzingiramu ekitundu ekinene eky'ebukiikaddyo bw'eggwanga, nga mw'otwalidde n'ekibuga ekikulu Kampala<ref>https://www.ubos.org/uganda-profile/</ref> era nga olulimi lwabwe Luganda lwogerwa nnyo mu ggwanga lyonna. Okuva mu 1894, ekitundu kino kyafugibwa Bungereza, ekyatandikawo amateeka g'obufuzi mu bitundu byonna. Uganda yafuna obwetwaze okuva mu Bungereza nga 9 Okitobba 1962. Okuva olwo wabaddewo entalo nnyingi, nga mw'otwalidde n'obufuzi bwa bannamaje obwamala emyaka munaana nga bukulemberwa Idi Amin.<ref>{{Cite web|title=Buganda: Uganda's 1,000-year-old kingdom|url=https://www.aa.com.tr/en/world/buganda-ugandas-1-000-year-old-kingdom/99978|access-date=2023-03-11|website=www.aa.com.tr}}</ref>
Olulimi olutongole lwe Lungereza, wadde nga Ssemateeka agamba nti "olulimi olulala lwonna luyinza okukozesebwa ng'ensomesa mu masomero oba mu bitongole ebirala eby'enjigiriza oba mu mateeka, mu by'obufuzi, oba mu misango nga bwe kiragibwa mu mateeka". Luganda, olulimi olwogerwa mu bitundu bya Buganda, lwogerwa nnyo mu bitundu bya Buganda n'ebukiikaddyo bw'obuvanjuba bw'eggwanga, era n'ennimi endala nnyingi nazo zoogerwa omuli Luteso, Lulango, Lucholi, Lunyoro, Lunyankole, Lukiga, Luluo, Lutooro, Lusamia, Lujopadhola, ne Lusoga. Mu 2005, olulimi Oluswayili, olwali lutwalibwa ng'olutalina kakwate konna n'olulimi olulala olw'omu Uganda, lwatongozebwa okuba olulimi olw'okubiri olukozesebwa mu Uganda, naye olulimi olwo telunnakkirizibwa mu palamenti.<ref>{{cite web|url=https://theconversation.com/english-rules-in-uganda-but-local-languages-shouldnt-be-sidelined-49381|title=English rules in Uganda, but local languages shouldn't be sidelined|access-date=4 October 2022|archive-date=4 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221004181120/https://theconversation.com/english-rules-in-uganda-but-local-languages-shouldnt-be-sidelined-49381|url-status=live}}</ref> Mu 2022 Uganda yasalawo okufuula Oluswayili essomo ly'ekiragiro mu nsoma y'essomero.<ref>{{cite web|url=https://www.msn.com/en-us/news/world/uganda-is-embracing-swahili-in-its-curriculum-after-years-of-resistance/ar-AAXsAmz|title=Uganda is embracing Swahili in its curriculum after years of resistance|website=[[MSN]]|access-date=4 October 2022|archive-date=4 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221004181120/https://www.msn.com/en-us/news/world/uganda-is-embracing-swahili-in-its-curriculum-after-years-of-resistance/ar-AAXsAmz|url-status=live}}</ref>
Pulezidenti wa Uganda kati ye Yoweri Kaguta Museveni, eyajja ku buyinza mu Jjanwali 1986 oluvannyuma lw'olutalo lwa bannalukalala olwamala emyaka mukaaga. Oluvannyuma lw'okukyusa mu ssemateeka ekyajjawo ekkomo ku bwapulezidenti, yasobola okwesimbawo n'alondebwa ku bwapulezidenti mu kulonda kwa 2011, 2016 ne 2021.<ref>{{cite web|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2019/uganda|title=Uganda|date=30 January 2019|website=freedomhouse.org|access-date=22 May 2019|archive-date=29 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190929074232/https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2019/uganda|url-status=dead}}</ref>
== Ebyafaayo ==
{{main|History of Uganda}}
=== Uganda ey'Edda ===
{{main|Early history of Uganda}}
Ekitundu ekinene ekya Uganda kyali kibeeramu abantu ab'omu Central Sudan ne Kuliak nga boogera ku balimi n'abasumba nga n'aboogera Olubantu tebannajja mu bukiikaddyo n'aboogera Olunyiriri lwa Nilo mu bukiikakkono bw'ebuvanjuba emyaka 3,000 emabega mu 1000 BC. Omwaka gwa 1500 AD we gwatuukira, baali bayingidde mu buwangwa bw'abantu aboogera Olubantu mu bukiikaddyo bw'Olusozi Elgon, omugga Nile, n'Ennyanja Kyoga.<ref>{{Cite journal|url=https://www.jstor.org/stable/183030|jstor=183030|title=We Are What We Eat: Ancient Agriculture between the Great Lakes|last1=Schoenbrun|first1=David L.|journal=The Journal of African History|year=1993|volume=34|issue=1|pages=1–31|doi=10.1017/S0021853700032989|s2cid=162660041|access-date=28 February 2022|archive-date=28 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220328154318/https://www.jstor.org/stable/183030|url-status=live}}</ref>
Okusinziira ku bulombolombo bw'abantu n'ebyafaayo, obwakabaka bwa Kitara bwali buzingiramu ekitundu ekikulu eky'Ennyanja Ennene, okuva mu bukiikakkono bw'ennyanja Albert ne Kyoga okutuuka mu bukiikaddyo bw'ennyanja Victoria ne Tanganyika. Bunyoro-Kitara kigambibwa nti ye yali ensibuko y'obwakabaka bwa Toro, Ankole, Buganda ne Busoga.<ref name="Mwambutsya">{{cite journal|author=Mwambutsya, Ndebesa|url=http://www.ossrea.net/eassrr/jan91/mwambuts.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080131112357/http://www.ossrea.net/eassrr/jan91/mwambuts.htm|archive-date=31 January 2008|title=Pre-capitalist Social Formation: The Case of the Banyankole of Southwestern Uganda|journal=Eastern Africa Social Science Research Review|volume=6|issue=2; 7 no. 1|date=June 1990 – January 1991|pages=78–95}}</ref>
Abamu ku bantu ba Luo baalumba ekitundu ky'e Bunyoro ne beegatta ku bantu b'omu kitundu ekyo, ne batandikawo obwakabaka bwa Babiito obwa Omukama (omufuzi) wa Bunyoro-Kitara.<ref name="babito">{{cite web|url=http://www.bunyoro-kitara.com/history2.htm|title=Origins of Bunyoro-Kitara Kings|access-date=10 December 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20061210003812/http://www.bunyoro-kitara.com/history2.htm#The%20Babiito|archive-date=10 December 2006}}, bunyoro-kitara.com.</ref>
Abasuubuzi Abawalabu baayingira mu nsi eyo okuva ku lubalama lw'ennyanja y'Ekiyindi mu buvanjuba bwa Afirika mu myaka gya 1830 olw'obusuubuzi. Mu myaka gya 1860, Bunyoro mu Buganda ey'omu masekkati g'ebugwanjuba yalaba ng'atyoboolebwa okuva mu bukiikakkono aba Egypt. Okwawukana ku basuubuzi Abawalabu abaava ku lubalama lw'ennyanja y'omu buvanjuba bwa Afirika, abaakolanga omulimu ogwo baali bawagira okuwamba amawanga. Mu 1869, Khedive Ismail Pasha owa Misiri, ng'anoonya okuwamba ebitundu ebisangibwa ebukiikakkono bw'ensalo z'Ennyanja Victoria n'ebuvanjuba bw'Ennyanja Albert ne "ebukiikaddyo bwa Gondokoro",<ref name="Baker 1879">{{Cite book|last=Baker|first=Samuel White|url=http://archive.org/details/ismailianarrativ00bake|title=Ismailia; a narrative of the expedition to Central Africa for the suppression of the slave trade, organized by Ismail, Khedive of Egypt|date=1879|publisher=London, Macmillan|others=Robarts - University of Toronto}}</ref> yatuma omunoonyereza Omungereza, Samuel Baker, mu kaweefube w'amagye ku nsalo z'omu bukiikakkono bwa Uganda, n'ekigendererwa eky'okumalawo okusuubula abaddu eyo n'okuggulawo ekkubo eri eby'obusuubuzi ne "obuwangwa". Bannayoro baawakanya Baker, eyalina okulwana olutalo olw'amaanyi okusobola okuwonawo. Baker yatwala okuziyiza ng'ekikolwa eky'obukuusa, era n'avumirira Bannayoro mu kitabo (Ismailia A Narrative Of The Expedition To Central Africa For The Suppression Of Slave Trade, Organized By Ismail, Khadive Of Egypt (1874)) ekyasomebwa nnyo mu Bungereza. Oluvannyuma, Abongereza baatuuka mu Uganda nga baagala nnyo okulwanyisa obwakabaka bwa Bunyoro ne beegatta ku bwakabaka bwa Buganda. Kino kyandireetedde Bunyoro okufiirwa ekitundu ky'ettaka lye, eryaweebwa Buganda ng'empeera okuva mu Bungereza. Ebitundu bibiri ku "bitundu ebyayonoonebwa" byazzibwayo e Bunyoro oluvannyuma lw'obwetwaze.
Mu myaka gya 1860, nga Abawalabu banoonya obuyinza okuva mu bukiikakkono, abanoonyereza aba Bungereza nga banoonya ensulo y'omugga Nile baatuuka mu Uganda. Baagobererwa abaminsani b'Abongereza ab'omu Bungereza abaatuuka mu bwakabaka bwa Buganda mu 1877 era n'abaminsani Abakatuliki Abafalansa mu 1879. Embeera eno yaleeta okufa kwa Uganda Martyrs mu 1885 oluvannyuma lw'okukyusibwa kwa Muteesa I n'ekitundu ekinene eky'olukiiko lwe, n'okulonda mutabani we Mwanga.<ref name="Background">{{cite web|url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ei/bgn/2963.htm|title=Background Note: Uganda|publisher=Bureau of African Affairs, United States Department of State|date=November 2008|access-date=21 January 2017|archive-date=28 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220128192054/https://2001-2009.state.gov/r/pa/ei/bgn/2963.htm|url-status=live}}</ref>
Gavumenti ya Bungereza yalagira Imperial British East Africa Company (IBEAC) okukola endagaano z'obusuubuzi mu kitundu kino okuva mu 1888.<ref name="Snakes">{{Cite book|title=Two Kingdoms of Uganda: Snakes and Ladders in the Scramble for Africa|last=Pulford|first=Cedric|publisher=Ituri Publications|year=2011|location=Daventry}}</ref>
Okuva mu 1886, waaliwo entalo ez'eddiini mu Buganda, okusooka wakati w'Abasiraamu n'Abakristaayo ate oluvannyuma, okuva mu 1890, wakati w'Abapolotesitante b'e Ba-Ingleza n'Abakatuliki b'e Ba-Fransa.<ref>{{Cite journal|title=The Arms Trade in East Africa in the Late Nineteenth Century|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-african-history_1962_3_3/page/451|last=Beachey|first=R. W.|date=1962|journal=The Journal of African History|volume=3|issue=3|page=451|doi=10.1017/s0021853700003352|s2cid=162601116}}</ref> Olw'obutabanguko n'ebizibu by'eby'enfuna, IBEAC yagamba nti yali tasobola "kuyimirizaawo mulimu gwabwe" mu kitundu ekyo. Eby'obusuubuzi bya Bungereza byali byagala nnyo okukuuma ekkubo ly'obusuubuzi ery'omugga Nile, ekyaleetera gavumenti ya Bungereza okuwamba Buganda n'ebitundu ebiriraanyeewo okutonda Uganda Protectorate mu 1894.<ref name="Snakes" />{{rp|3–4}}<ref>Gordon Martel, "Cabinet politics and African partition: The Uganda debate reconsidered." ''Journal of Imperial and Commonwealth History'' 13.1 (1984): 5-24.</ref>
=== Uganda Protectorate (1894–1962) ===
{{main|Uganda Protectorate}}
[[File:Flag_of_the_Uganda_Protectorate.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_the_Uganda_Protectorate.svg|thumb|Eggye lya Uganda Protectorate]]
Obukuumi bwa Uganda bwali bufuzi bwa Bungereza okuva mu 1894 okutuuka mu 1962. Mu 1893, Imperial British East Africa Company yakyusa eddembe lyayo ery'okufuga ettaka eryali lizingiramu Obwakabaka bwa Buganda eri gavumenti ya Bungereza. Ekibiina kya IBEAC kyalekera awo okufuga Uganda oluvannyuma lw'entalo z'eddiini ez'omunda ezaali mu Uganda okukireetera okufiirwa.<ref>{{Cite journal|last=Griffiths|first=Tudor|date=2001|title=Bishop Alfred Tucker and the Establishment of a British Protectorate in Uganda 1890-94|url=https://brill.com/view/journals/jra/31/1/article-p92_4.xml|journal=Journal of Religion in Africa|volume=31|issue=1|pages=92–114|doi=10.1163/157006601X00040|issn=0022-4200|access-date=2 January 2021|archive-date=28 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220128203602/https://brill.com/view/journals/jra/31/1/article-p92_4.xml|url-status=live}}</ref>
Mu 1894, Uganda Protectorate yatandikibwawo, era ettaka eryo ne libuna n'ebitundu ebirala eby'ensi ya Buganda nga bayita mu ndagaano n'obwakabaka obulala (Toro mu 1900, Ankole mu 1901, ne Bunyoro mu 1933) mu kitundu ekisangibwa mu Uganda leero.<ref>{{Cite web|last=joz|first=Jaynnielaw|date=22 March 2015|title=The Wars of Religion 1888-1892|url=https://v2040rc.wordpress.com/uganda-country-facts/education-cultural-transformation/the-wars-of-religion-1888-1892/|access-date=2 January 2021|website=DISCOVER UGANDA, TOUR UGANDA, VOLUNTEER UGANDA & SERVE UGANDA|language=en|archive-date=29 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210129063759/https://v2040rc.wordpress.com/uganda-country-facts/education-cultural-transformation/the-wars-of-religion-1888-1892/|url-status=live}}</ref>
Ekifo ky'obukuumi kyalimu emiganyulo egy'enjawulo eri Uganda okusinga ekifo kino bwe kyafuulibwa ekkoloni nga Kenya, Uganda bwe yasigala n'obuyinza obw'enjawulo obwandibadde butono wansi w'obufuzi bw'amakoloniya.
Mu myaka gya 1890, abakozi 32,000 okuva mu Bungereza mu Buyindi baaweerezebwa mu Buvanjuba bwa Afirika wansi w'endagaano z'abakozi okuzimba Uganda Railway. Bangi ku Bayindi abaawonawo baddayo ewaabwe, naye 6,724 baasalawo okusigala mu Buvanjuba bwa Afirika oluvannyuma lw'okuzimbibwa. Oluvannyuma, abamu baafuuka abasuubuzi era ne batandika okutunda enva endiirwa n'ebintu ebirala.
Okuva mu 1900 okutuuka mu 1920, obulwadde bw'endwadde y'ekizikiza obwali bucaase mu bukiikaddyo bwa Uganda, okumpi n'olubalama lw'Ennyanja Victoria, bwatta abantu abasukka mu 250,000.<ref>{{cite journal|title=Reanalyzing the 1900–1920 Sleeping Sickness Epidemic in Uganda|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|location=US|journal=Emerging Infectious Diseases|last1=Fèvre|first1=E. M.|last2=Coleman|first2=P. G.|last3=Welburn|first3=S. C.|last4=Maudlin|first4=I.|date=April 2004|volume=10|issue=4|pages=567–573|doi=10.3201/eid1004.020626|pmid=15200843|doi-access=free}}</ref>
Ssematalo ow'okubiri yakubiriza gavumenti ya Uganda okuwandiisa abaserikale 77,143 okuweereza mu King's African Rifles. Baalabiddwa nga bakola mu lutalo lwa Western Desert, olutalo lwa Abyssinian, olutalo lwa Madagascar n'olutalo lwa Burma.
=== Independence (1962 to 1965) ===
Uganda yafuna obwetwaze okuva mu Bungereza nga 9 Okitobba 1962 ne Nnaabakyala Elizabeth II nga ye mukulembeze w'eggwanga ne Nnaabakyala wa Uganda. Mu Okitobba 1963, Uganda yafuuka repabuliki naye n'eyongera okuba ekitundu kya Commonwealth.
Okulonda okwasooka oluvannyuma lw'obwetwaze, okwaliwo mu 1962, kwawangulwa omukago wakati wa Uganda People's Congress (UPC) ne Kabaka Yekka (KY). UPC ne KY zaakola gavumenti esooka oluvannyuma lw'obwetwaze nga Milton Obote ye yali Ssaabaminisita omukulu, nga Kabaka wa Buganda (Kabaka) Edward Muteesa II ye yali akulira olukiiko.<ref>{{cite web|url=http://www.parliament.go.ug/index.php?option=com_content&task=view&id=4&Itemid=3|title=History of Parliament|access-date=18 April 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100220164706/http://www.parliament.go.ug/index.php?option=com_content&task=view&id=4&Itemid=3|archive-date=20 February 2010}} (Website of the Parliament of Uganda)</ref><ref>{{cite web|url=http://www.buganda.com/crisis66.htm|title=Buganda Kingdom: The Uganda Crisis, 1966|publisher=Buganda.com|access-date=3 May 2010|archive-date=24 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100324164117/http://www.buganda.com/crisis66.htm|url-status=live}}</ref>
=== Buganda crisis (1962–1966) ===
{{main|Mengo Crisis}}
[[File:Owen_Falls_Dam_construction.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Owen_Falls_Dam_construction.jpg|right|thumb|Okuzimba ekidiba kya Owen Falls mu Jinja]]
Emyaka egyaddirira nga Uganda emaze okufuna obwetwaze gyateekebwawo enkolagana wakati wa gavumenti enkulu n'obwakabaka obusingako obunene mu Buganda.
Okuviira ddala mu kiseera Bungereza lwe yatandikawo obukuumi bwa Uganda, ekibuuzo ky'engeri y'okukulembera obwakabaka obusingirayo ddala obunene mu nteekateeka y'eggwanga erimu obumu bulijjo kyali kizibu. Abakulembeze b'amasaza baali balemereddwa okuteekawo enkola eyali ekozesebwa. Kino kyayongera okwonooneka olw'endowooza Buganda gye yalina ku nkolagana ye ne gavumenti enkulu. Buganda teyagezaako kufuna buwambe wabula yalabika ng'ewulira bulungi n'entegeka eyabakakasa enkizo okusinga abantu abalala abaali mu bufuzi bwa Buganda oba embeera ey'enjawulo ng'Abongereza bavuddeyo. Kino kyeyolekera mu bulabe obwaliwo wakati w'abakulembeze b'obwakabaka bwa Bungereza ne Buganda nga tebannafuna ddembe.
Mu Buganda, waaliwo enjawukana wakati w'abo abaali baagala Kabaka abeere kabaka ow'amaanyi n'abo abaali baagala okwegatta ku Uganda yonna okutonda eggwanga erya leero. Okwawukana kwavaamu okutondebwa kw'ebibiina bibiri eby'amaanyi ebyesigamiziddwa ku Buganda - Kabaka Yekka (Kabaka Yekka) KY, n'ekibiina kya Democratic Party (DP) ekyali kirina emirandira mu Kkanisa y'Abakatoliki. Obukyayi wakati w'ebibiina bino byombi bwali bwa maanyi nnyo naddala ng'okulonda okw'olubereberye okw'olukiiko oluvanyuma lw'Obukoloni kuli kumpi. Kabaka yali tayagala nnyo mukulembeze wa DP, Benedicto Kiwanuka.
Ebweru wa Buganda, munnabyabufuzi omuwombeefu okuva mu bukiikakkono bwa Uganda, Milton Obote, yali akoze omukago gwa bannabyabufuzi abataali Bannayuganda okuzimba Uganda People's Congress (UPC). UPC mu mutima gwayo yali efugibwa bannabyabufuzi abaali baagala okutereeza kye baalaba ng'obutaba na bwenkanya mu bitundu ebyaleetera Buganda okuba n'enkizo ey'enjawulo. Kino kyasikiriza abantu bangi okuva ebweru wa Buganda. Kyokka, ekibiina kyasigala nga kikwatagana bulungi, naye Obote yalaga obumanyirivu obw'ekitalo mu kukkaanya ku nsonga emu nga yeesigama ku nkola ya federo.<ref name="Kasozi">{{cite book|last1=Kasozi|first1=A. B. K.|title=The social origins of violence in Uganda, 1964–1985|url=https://archive.org/details/socialoriginsofv0000kaso|date=1994|publisher=McGill-Queens's University Press|location=Montreal|isbn=9780773512184}}</ref>
[[File:Uganda_Printers_Kampala_1950s.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Uganda_Printers_Kampala_1950s.jpg|left|thumb|Ekizimbe eky'omu Uganda ekikuba ebitabo ku Kampala Road, Kampala, Uganda]]
Mu kiseera ky'obwetwaze, ekibuuzo kya Buganda kyali tekinnagonjoolwa. Uganda y'emu ku bitundu by'amakoloniya ebitono ebyafuna obwetwaze nga tebirina kibiina kyabufuzi ekirina obuyinza bungi mu palamenti. Mu kulonda okwaliwo ng'obwetwaze tebunnabaawo, UPC teyafulumya muntu yenna mu Buganda era yawangula ebifo 37 ku 61 ebyalondebwa butereevu (ebweru wa Buganda). DP yawangula ebifo 24 ebweru wa Buganda. "Ekifo eky'enjawulo" ekyaweebwa Buganda kyali kitegeeza nti ebifo bya Buganda 21 byalondebwa mu ngeri ya proportional representation ekikwatagana n'okulonda palamenti ya Buganda ′′ Lukikko. KY yawangula DP, n'efuna ebifo byonna 21.
UPC yatuuka ku ntikko ku nkomerero ya 1964 omukulembeze wa DP mu palamenti, Basil Kiiza Bataringaya, bwe yasomoka olukiiko lwa palamenti n'abakiise abalala bataano, DP n'eba n'ebifo mwenda byokka. Abakiise ba DP tebaali basanyufu nti obukyayi bwa mukulembeze waabwe, Benedicto Kiwanuka, eri Kabaka bwali bulemesa omukisa gwabwe ogw'okukolagana ne KY.<ref>{{cite book|last1=Bade|first1=Albert|title=Benedicto Kiwanuka : the man and his politics|date=1996|publisher=Fountain Publ.|location=Kampala|isbn=978-9970020089}}</ref> Okuvunda kw'abavudde mu kibiina kwafuuka amataba ng'ab'ekibiina kya KY 10 basazeewo okudda mu kibiina bwe baakiraba nti omukago n'ekibiina kya UPC tegukyasobola. Emboozi za Obote ez'ekitiibwa mu ggwanga lyonna zaali zimuluma nnyo, era UPC yali efuna obuwanguzi kumpi mu kulonda kwonna okw'ebitundu era n'eyongerako obuyinza ku bukiiko bwonna obw'ebitundu n'abateesa ebweru wa Buganda. Kabaka yayanukula mu kasirise - oboolyawo nga musanyufu olw'ekifo kye eky'omukolo n'akabonero ke yalina mu kitundu kye. Kyokka, waaliwo n'enjawukana ez'amaanyi mu lubiri lwe ezaamuzibuwalira okulwanyisa Obote. Mu kiseera Uganda we yafuukira eddembe, Buganda "yali nnyumba eyawuddemu amaanyi mu by'obufuzi n'eby'enfuna". Ab'ekibiina ekyo bwe beeyongera obungi, abantu ab'amawanga ag'enjawulo, ab'eddiini ez'enjawulo, n'ab'amawanga ag'enjawulo baatandika okukyusa endowooza yaabwe. Amaanyi g'ekibiina gaakendeera olw'obutakkaanya obwaliwo wakati w'ebibiina by'obufuzi mu bitundu byayo. Era mu 1966, UPC yali etandise okwekutula. Enkaayana zeeyongedde olw'abappya abaayita mu Palamenti okuva mu DP ne KY.
Abakiise ba UPC baatuuka e Gulu mu 1964 ku lukuŋŋaana lw'abakiise. Kuno kwe kwalaga engeri Obote gye yali afiiriddwa obuyinza ku kibiina kye. Olutalo olw'okufuna Ssaabawandiisi w'ekibiina lwali lutalo lwa maanyi wakati w'omulwanyi omuggya ow'ekika ekya'moderate' Grace Ibingira ne John Kakonge. Ibingira oluvannyuma yafuuka akabonero k'okuziyiza Obote mu UPC. Kino kintu kikulu nnyo nga twetegereza ebyaliwo oluvannyuma ebyatuusa ku buzibu wakati wa Buganda ne gavumenti ya Buganda. Eri abo abataali mu UPC (nga mw'otwalidde n'abawagizi ba KY), kino kyali kabonero akalaga nti Obote yali mu kabi. Abalabirizi abanyiikivu baakiraba nti UPC teyali kibinja kimu.
Okusaanawo kw'omukago gwa UPC-KY kwalaga obutasiima Obote n'abalala bwe baalina ku "kifo eky'enjawulo" ekya Buganda. Mu 1964, gavumenti yayanukula okusaba kw'ebitundu ebimu eby'Obwakabaka bwa Buganda nti tebyali bantu ba Kabaka. Ng'obwakabaka bwa Buganda tebunnaba kufuga Buganda, obwakabaka bwa Bunyoro obwali buliraanyeewo bwali buwangudde Buganda. Buganda yali efunye ebitundu bya Bunyoro era abakoloni ba Bungereza baali bagikakasizza mu ndagaano za Buganda. Abantu b'omu bitundu ebyo baali baagala okudda mu Bunyoro. Obote yasalawo okukkirizza olukiiko, ekyasunguwaza Kabaka n'abantu abasinga mu Buganda. Abatuuze b'amasaza baasemba okudda e Bunyoro wadde Kabaka yagezaako okukyusa akalulu. Oluvannyuma lw'okufiirwa palamenti, KY yaziyiza etteeka ly'okusindika amasaza mu Bunyoro, bwe kityo n'akomya omukago ne UPC.
Engeri y'ekika mu byabufuzi bya Uganda nayo yali yeeyoleka mu gavumenti. UPC eyali edda ekibiina ky'eggwanga yatandika okusaanawo ng'ebika bwe byavaako Ibingira okuvuganya Obote mu UPC. Enjawukana eyali wakati w'abantu b'omu bukiikakkono n'ab'omu bukiikaddyo, eyali yeeyolekera mu by'enfuna ne mu mbeera z'abantu, kati yali yeeyongedde nnyo mu bya bufuzi. Obote yeetoolodde bannabyabufuzi abasinga obungi ab'omu bukiikakkono. A. Neykon, Felix Onama, Alex Ojera nga n'abawagizi ba Ibingira oluvannyuma abaakwatibwa ne basibibwa naye, baali basinga kuva mu bukiikaddyo bwa South George Magezi, B. Kirya, Matthias Ngobi. Ekiseera bwe kyagenda kiyitawo, ebibiina by'abantu ebyo byombi byafuna amannya ag'ebika ′′ "Bantu" (ekitundu ekisinga okuba eky'ebukiikaddyo ekya Ibingira) ne "Nilotic" (ekitundu ekisinga okuba eky'ebukiikaddyo ekya Obote). Endowooza nti gavumenti yali mu lutalo n'Ababantu yeeyongedde bwe Obote yakwata era n'asiba mu kkomera baminisita ba Bantu abaali bawagira Ibingira.<ref name="Otunnu">{{cite book|last1=Otunnu|first1=Ogenga|title=Crisis of Legitimacy and Political Violence in Uganda, 1890 to 1979|date=2016|publisher=Palgrave Macmillan|location=London|isbn=978-3319331553}}</ref>
[[File:SA18157-Crowned_Crane_-_Żuraw_Królewski.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:SA18157-Crowned_Crane_-_%C5%BBuraw_Kr%C3%B3lewski.jpg|alt=|thumb|Ngaali : Kano kekabonero akakulu ak'eggwanga Uganda era nga erabikira ne mu bbendera ya Uganda]]
Ebiwandiiko bino byaleeta ebintu bibiri eby'amaanyi. Ekisooka Buganda abantu b'omu Buganda Bantu era nga bwe kiri, beegasse ku kibiina kya Ibingira. Ekibinja kya Ibingira kyayongera mu maaso omukago guno nga bavunaana Obote nti ayagala okugoba Kabaka.<ref name="Otunnu" /> TKati tuli ku ludda lw'abawakanya Obote. Eky'okubiri, ab'ebyokwerinda, ab'obwakabaka bwa Bungereza baali basoloozezza amagye ne poliisi okuva mu bukiikakkono bwa Uganda olw'okuba baali balowooza nti basobola okukola emirimu gino. Mu kiseera ky'obwetwaze, amagye n' poliisi byafugibwa ebika by'omu bukiikakkono nga ebisinga bya Nilotic. Kati bandibadde bawulira nga beeyongedde okunywerera ku Obote, era yakozesa omukisa guno okunyweza obuyinza bwe. Mu Apuli 1966, Obote yawaayo abasirikale abappya 800 e Moroto, nga 70 ku buli kikumi baava mu Northern Region.<ref>{{cite book|last1=Kasozi|title=The social origins of violence in Uganda, 1964–1985|url=https://archive.org/details/socialoriginsofv0000kaso|date=1994|page=[https://archive.org/details/socialoriginsofv0000kaso/page/83 83]}}</ref>
Mu kiseera ekyo waaliwo endowooza nti gavumenti n'abakuumi b'ebyokwerinda baakulemberwa "abantu b'omu bukiikakkono" naddala Abacholi abaalina obuyinza bungi mu gavumenti ku mutindo gwa UPC. Mu bukiikakkono bwa Uganda waaliwo n'enneewulira ez'enjawulo ez'okuziyiza Buganda, naddala ku bikwata ku "kifo eky'enjawulo" eky'obwakabaka ng'obwetwaze tebunnabaawo n'oluvannyuma lw'obwetwaze, n'emiganyulo gyonna egy'eby'enfuna n'embeera y'abantu eyajja n'ekifo kino. "Obote yaleeta abantu abangi ab'omu bukiikakkono mu ssaza ekkulu, nga bayita mu buweereza bwa gavumenti n'amagye, era n'atandikawo enkola y'okukuuma abantu mu bukiikakkono bwa Uganda". Kyokka, ebiwandiiko bya "Bantu" ne "Nilotic" byombi biraga obutali bumu. Ng'ekyokulabirako, ekika kya Bantu kizingiramu Buganda ne Bunyoro, ab'empaka ez'amaanyi. Ekika ky'abantu b'omu Nilo omuli abantu b'omu Lugbara, Acholi, ne Langi, bonna balina obukuubagano obw'amaanyi obwayamba mu by'obufuzi bya Uganda. Newankubadde nga waliwo obuzibu buno, ebintu bino byaleetawo enjawukana mu by'obufuzi wakati w'ebitundu by'omu bukiikakkono n'ebukiikaddyo nga tebamanyi era nga kino kikyalina kinene kye kikola ku by'obufuzi bya Uganda.
Okutemagana kwa UPC kweyongera nga abalabe balaba obunafu bwa Obote. Ku mutindo gw'ebitundu UPC gye yali efugidde amakanisa agasinga obutasanyuka kwatandika okulemesa abakulembeze b'akakiiko. Ne mu disitulikiti Obote gye yakulira, baagezaako okugoba omukulembeze w'akakiiko k'essaza mu 1966. Ekirala ekyeeraliikiriza UPC kwe kuba nti okulonda okw'eggwanga okuddako kwali kujjawo mu 1967 era awatali buyambi bwa KY (abalina okuwagira DP), era n'okweyongera kw'ebibiina mu UPC, waaliwo akawuka nti UPC yandibadde ewedde obuyinza mu myezi mitono.
Obote yalumba KY n'etteeka lya palamenti eriggya ku ntandikwa ya 1966 eryaziyiza KY okugezaako okubuna ebweru wa Buganda. KY yalabise ng'addamu mu palamenti ng'ayitira mu omu ku babaka be abaasigalawo, Daudi Ochieng omulwadde ennyo. Ochieng yali wa njawulo nnyo wadde nga yali ava mu bukiikakkono bwa Uganda, yali ayingidde waggulu mu KY era yafuuka mukwano gwa Kabaka eyamuwa ettaka mu Buganda. Mu kiseera Obote we yali tali mu Palamenti, Ochieng yayanika obubbi obw'amasavu n'ezaabu okuva e Congo obwali bukoleddwa omuduumizi w'amagye ga Obote, Colonel Idi Amin. Era yagambye nti Obote, Onama ne Neykon bonna baaganyulwa mu nteekateeka eno.<ref>{{cite book|last1=Somerville|first1=Keith|title=Ivory: Power and Poaching in Africa|url=https://archive.org/details/ivorypowerpoachi0000some|date=2017|publisher=Hurst|location=London|isbn=9781849046763}}</ref> Palamenti yakkiriziganya n'okusalawo okukangavvula Amin n'okunoonyereza ku Obote. Kino kyayisa bubi gavumenti era ne kireetawo obuzibu mu ggwanga.
KY era yalaga obusobozi bwe obw'okulwanyisa Obote okuva munda mu kibiina kye mu lukuŋŋaana lwa UPC Buganda gye yafulumya Godfrey Binaisa (omuwaabi w'amateeka) ng'ali mu kibiina ekikkirizibwa okuba nga kiwagirwa KY, Ibingira n'abantu abalala abawakanya Obote mu Buganda. Okwanukula kwa Obote kwe kukwata Ibingira ne baminisita abalala mu lukiiko lwa kabineeti era n'afuna obuyinza obw'enjawulo mu February 1966. Mu Maaki 1966, Obote era yalangirira nti ofiisi za Pulezidenti ne Ssaabaminisita zaali ziweddewo - n'asindika Kabaka. Obote era yawa Amin obuyinza obusingawo n'amuwa ekifo ky'omuduumizi w'amagye okusinga oyo eyasooka (Opolot) eyalina enkolagana ne Buganda okuyita mu bufumbo (kyoka nga yeesiga nti Opolot yandibadde tayagala kukola bya bujaasi ku Kabaka singa kino kyabaawo). Obote yaggyawo ssemateeka era n'ayimiriza okulonda okwaliwo mu myezi mitono. Obote yagenze ku ttivi ne ku leediyo n'avunaana Kabaka emisango egy'enjawulo omuli okusaba amagye g'ebweru agalabika okuba nga Kabaka yaganoonyerezaako oluvannyuma lw'obulimba nti Amin yali ateekateeka okuwamba gavumenti. Obote yeeyongedde okuggyawo obuyinza bwa Kabaka ng'alangirira, wakati mu bikolwa ebirala:
* Okuggyawo obukiiko bw'obuweereza bw'eggwanga obw'obwereere mu bitongole bya federo. Kino kyaggyawo obuyinza bwa Kabaka okulonda abakozi ba gavumenti mu Buganda.
* Okuggyawo kkooti enkulu ey'e Buganda nga kiggyawo obuyinza bwonna Kabaka bwe yalina.
* Okuteeka Buganda mu bufuzi obw'ebyensimbi wansi w'okufuga okw'amaanyi.
* Okuggyawo ettaka ly'abakulembeze ba Buganda. Ettaka y'emu ku nsibuko y'obuyinza Kabaka bw'alina ku bantu be.
Empaka kati zaali zitegekeddwawo wakati wa Buganda ne gavumenti ya Buganda. Bannabyafaayo bayinza okwebuuza obanga kino kyali kisobola okwewalibwa okuyitira mu kukkaanya. Kino tekyali kyangu kubanga Obote kati yali awulira nga wa maanyi era ng'alaba Kabaka ng'omunafu. Mazima ddala, Kabaka bwe yakkiriza obukulembeze emyaka ena emabega n'awagira UPC, yagabanyizza abantu be era n'atandika okuwagira omu ku bo. Mu bitongole bya Buganda eby'obufuzi, obuzibu obuva mu ddiini n'okwegomba kw'omuntu byasobozesa ebitongole ebyo obutaba na mugaso era nga tebisobola kuddamu gavumenti. Kabaka yatwalibwanga ng'atafaayo era nga tawuliriza kubuulirira okuva mu bannabyabufuzi abato aba Buganda abaali bategeera bulungi ebyobufuzi ebipya ebyaddirira obwetwaze, obutafaananako bannakatemba abaali batayagala ebyo ebyali bigenda mu maaso kasita emiganyulo gyabwe egy'obuwangwa gyali gikyaliwo. Kabaka yali ayagala nnyo bannakyemalira.<ref>{{cite book|last1=Kasozi|title=The social origins of violence in Uganda, 1964–1985|url=https://archive.org/details/socialoriginsofv0000kaso|date=1994|page=[https://archive.org/details/socialoriginsofv0000kaso/page/64 64]}}</ref>
Mu Maayi 1966, Kabaka yakola enteekateeka. Yasaba obuyambi okuva ebweru, era palamenti ya Buganda n'eyagala gavumenti ya Uganda eva mu Buganda (nga mw'otwalidde n'ekibuga ekikulu, Kampala). Ng'addamu, Obote yalagira Idi Amin okulumba ekibuga kya Kabaka. Olutalo olw'okuwamba ekibuga kya Kabaka lwali lukambwe nnyo ∙ abakuumi ba Kabaka baayoleka obuvumu bungi okusinga bwe baali basuubira. Aba Bungereza baatendeka Captain Kabaka n'abasajja nga 120 ne bakuuma Idi Amin okumala essaawa 12.<ref>{{cite book|last1=Kasozi|title=The social origins of violence in Uganda, 1964–1985|url=https://archive.org/details/socialoriginsofv0000kaso|date=1994|page=[https://archive.org/details/socialoriginsofv0000kaso/page/85 85]}}</ref> Kigambibwa nti abantu nga 2,000 baafiira mu lutalo olwo olwakomekkerezebwa amagye bwe gaakozesa eby'okulwanyisa eby'amaanyi ne gawamba olubiri. Obutemu obwali bulindiriddwa mu byalo mu Buganda tebwaliwo era oluvannyuma lw'essaawa ntono Obote eyali omuyimbi yasisinkana bannamawulire okusanyukira obuwanguzi bwe. Kabaka yadduka ng'ayita mu bbugwe w'olubiri n'atwalibwa mu buwaŋŋanguse e London abawagizi be. Yafiira eyo nga wayise emyaka esatu.
=== 1966–1971 (before the coup) ===
Mu 1966, oluvannyuma lw'okulwanagana ku buyinza wakati wa gavumenti eya Obote ne Kabaka Muteesa, Obote yayimiriza ssemateeka n'aggyawo pulezidenti n'omumyuka we. Mu 1967, ssemateeka omuggya yalangirira Uganda ng'eggwanga era n'aggyawo obwakabaka obw'edda. Obote yalangirirwa nga pulezidenti.<ref name="Background" />
=== 1971 (after the coup) –1979 (end of Amin regime) ===
{{Main|History of Uganda (1971–79)}}
Oluvannyuma lw'okulwanagana n'amagye nga January 25, 1971, Obote yagobwa ku buyinza era General Idi Amin n'atwala obuyinza mu ggwanga. Amin yafuga Uganda ng'omufuzi wa bufuzi obw'obukambwe ng'ayambibwako amagye okumala emyaka munaana egyaddirira. Yatta abantu bangi mu ggwanga okusobola okukuuma obufuzi bwe. Kigambibwa nti Bannayuganda 500,000 bafiiridde mu bufuzi bwe. Ng'oggyeko ebikolwa bye eby'obukambwe, yaggyawo n'amaanyi bannayuganda okuva mu Uganda.<ref>[http://www.theage.com.au/news/business/uk-indians-taking-care-of-business/2006/03/07/1141701511987.html "UK Indians taking care of business"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180119151852/http://www.theage.com.au/news/business/uk-indians-taking-care-of-business/2006/03/07/1141701511987.html|date=19 January 2018}}, ''The Age'' (8 March 2006). Retrieved 24 March 2013.</ref>Mu June 1976, bannalukalala ba Palesitayini bawamba ennyonyi ya Air France ne bagikaka okugwa ku kisaawe ky'ennyonyi Entebbe. Abantu 100 ku abo 250 abaali ku mmeeri eyo baasibibwa okutuusa abasirikale ba Isiraeri lwe baabalokola oluvannyuma lw'ennaku kkumi. Obufuzi bwa Amin bwakomekkerezebwa oluvannyuma lw'olutalo lwa Uganda-Tanzania mu 1979, ng'amagye ga Tanzania nga gayambibwako Bannayuganda abaali mu buwaŋŋanguse gaayingira Uganda.
=== 1979–present ===
{{Main|History of Uganda (1979–present)}}
[[File:Second_Congo_War_Africa_map_en.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Second_Congo_War_Africa_map_en.svg|thumb|Abalwanyi mu lutalo lwa Congo olw'okubiri. Nga 19 December, 2005, kkooti y'ensi yonna yasalawo nti Uganda, mu musango ogwatwalibwa DRC, yali eyingidde mu nsi yaayo mu bukyamu era ng'eyonoonye eddembe ly'obuntu.<ref>"[https://www.theguardian.com/world/2005/dec/20/congo.uganda Court orders Uganda to pay Congo damages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210102143450/https://www.theguardian.com/world/2005/dec/20/congo.uganda|date=2 January 2021}}". ''[[The Guardian]]''. 20 December 2005</ref>]]
Yoweri Museveni abadde pulezidenti okuva amagye ge lwe gaamenya gavumenti eyaliko mu January 1986.
Ebibiina by'obufuzi mu Uganda byawerebwa mu mirimu gyabyo okuva mu mwaka ogwo, nga kino kyali kigendererwa okukendeeza ku bikolwa eby'ettemu. Mu nteekateeka ya "Movement" eyateekebwawo Museveni, ebibiina by'obufuzi byeyongera okubeerawo, naye byasobola okukola ofiisi y'ekitebe kyokka. Tebaasobola kuggulawo matabi, kukuŋŋaana, oba kulonda bantu butereevu (wadde abalonzi b'ebyokulonda baali basobola okuba ab'ebibiina by'obufuzi). Olukiiko lw'abantu olwakola ku ssemateeka lwaggyawo ekiragiro kino eky'emyaka 19 eky'obufuzi obw'ebibiina bingi mu Jjulaayi 2005.
Mu 1993, Ppaapa John Paul II yakyalira Uganda mu lugendo lwe olw'ennaku 6 okukubiriza Bannayuganda okunoonya okutabagana. Mu mikolo gy'abantu abangi, yawa ekitiibwa abakristu abaafiira okukkiriza kwabwe.
Mu makkati g'emyaka gya 1990, Museveni yatenderezebwa amawanga g'ebugwanjuba ng'omu ku bakulembeze b'omu Afirika ab'omulembe omuggya.
Kyokka, obukulembeze bwe bwonoonese olw'okulumba n'okuwamba Democratic Republic of Congo mu kiseera kya Ssematalo ow'okubiri owa Congo, ekyaleetawo abantu nga obukadde 5.4 okufa okuva mu 1998, era n'okwenyigira mu ntalo endala mu bitundu by'Ennyanja Ennene mu Afirika. Alwanye okumala emyaka mingi mu lutalo lwa bannayuganda n'eggye lya Lord's Resistance Army, eririna omusango gw'ebikolwa eby'obumenyi bw'amateeka bingi, nga mw'otwalidde n'obuddu bw'abaana, ettemu ly'Atiak, n'ettemu eddala. Entalo eziri mu bukiikakkono bwa Uganda ziviiriddeko enkumi n'enkumi z'abantu okufa era n'obukadde n'obukadde okusengulwa.
Palamenti yakomya ekkomo ku biseera bya Pulezidenti mu 2005, nga kigambibwa nti Museveni yakozesa ensimbi za gavumenti okusasula doola z'Amerika 2,000 buli mubaka eyawagira ekiteeso ekyo. Okulonda kwa Pulezidenti kwaliwo mu February 2006. Museveni yalwana n'abeesimbyewo abawerako, omukulu ku bo ye Kizza Besigye.
Nga February 20, 2011, akakiiko k'ebyokulonda mu Uganda kaalangirira Pulezidenti Yoweri Kaguta Museveni ng'omulwanyi awangudde akalulu ka 2011. Kyokka, abawakanya gavumenti tebaali bamativu n'ebivudde mu kulonda kuno, nga babavumirira nga bagamba nti bya bulimba. Okusinziira ku byavudde mu kulonda, Museveni awangudde n'ebitundu 68 ku buli 100 by'abalonzi. Kino kyasinga omuyigganya we Besigye, eyali omusawo wa Museveni era n'agamba bannamawulire nti ye n'abawagizi be "beemulugunya ddala" ku byavudde mu kulonda era n'obufuzi bwa Museveni oba omuntu yenna gw'ayinza okulonda. Besigye yayongeddeko nti okulonda okwabadde kutegekeddwa kujja kuleetawo obukulembeze obutali butuukirivu era nti kiri eri Bannayuganda okunoonyereza ku kino. Ekitongole kya European Union eky'okwetegereza okulonda kyaleeta alipoota ku kulongoosa n'obunafu mu nkola y'okulonda mu Uganda: "Kaweefube w'okulonda n'olunaku lw'okulonda byakolebwa mu mirembe. Kyokka, enkola y'ebyokulonda yakosebwa obutali bwenkanya mu by'obufuzi n'eby'obugagga obwali busobola okuziyizibwa ne kireetera abantu bangi mu Uganda okufiirwa eddembe lyabwe ery'okwesalirawo".
Okuva mu Agusito 2012, ekibiina kya Anonymous ekirwanirira eddembe ly'obuntu kibadde kyekalakaasa abakungu ba Uganda era nga kikweka ku mikutu gya Gavumenti olw'ebiteeso byayo ebikontana n'obwenzi. Ab'ensi ezimu abagaba ensimbi baatiisatiisa okukomya obuyambi bw'ensimbi eri eggwanga singa ebbago erirwanyisa abalyi b'ebisiyaga likyagenda mu maaso.<ref>Roberts, Scott (14 November 2012) [http://www.pinknews.co.uk/2012/11/14/pressure-on-uganda-builds-over-anti-gay-law/ Pressure on Uganda builds over anti-gay law] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121115234405/http://www.pinknews.co.uk/2012/11/14/pressure-on-uganda-builds-over-anti-gay-law/|date=15 November 2012}}. pinknews.co.uk</ref>
Ebintu ebiraga nti mutabani wa Pulezidenti, Muhoozi Kainerugaba, y'agenda okudda mu bigere bya Pulezidenti, byongedde okutabangula embeera.
Pulezidenti Yoweri Museveni akulembedde eggwanga okuva mu 1986 era yasembayo okulondebwa mu kalulu ka pulezidenti aka January 2021. Okusinziira ku byavudde mu kulonda, Museveni awangudde akalulu nga yafunye ebitundu 58 ku buli kikumi, ate Bobi Wine eyafuuka munnabyabufuzi yafuna ebitundu 35 ku buli kikumi. Ab'oludda oluvuganya beebuuza ku buwanguzi olw'okuvunaanibwa obukumpanya n'obutali butuukirivu.<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/en/uganda-election-bobi-wine-challenges-result-in-court/a-56405583|title=Uganda election: Bobi Wine challenges result in court | DW | 01.02.2021|website=Deutsche Welle|access-date=12 March 2021|archive-date=1 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301143714/https://www.dw.com/en/uganda-election-bobi-wine-challenges-result-in-court/a-56405583|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-55675887|title=Uganda elections 2021: Museveni takes lead as Bobi Wine cries foul|work=BBC News|date=16 January 2021|access-date=12 March 2021|archive-date=10 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210310035143/https://www.bbc.com/news/world-africa-55675887|url-status=live}}</ref>Omuvuganya omulala yali John Katumba ow'emyaka 24.<ref>{{cite web|last1=Independent|first1=The|title=Presidential candidate John Katumba publishes his memoir|url=https://www.independent.co.ug/presidential-candidate-john-katumba-publishes-his-memoir/|website=The Independent Uganda|date=9 January 2021|access-date=12 April 2022|archive-date=1 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220701070601/https://www.independent.co.ug/presidential-candidate-john-katumba-publishes-his-memoir/|url-status=live}}</ref>
== Ekifo Uganda gy'eri ==
{{Main|Geography of Uganda}}
Uganda esangibwa mu bukiikaddyo bw'obuvanjuba bwa Afirika wakati wa 1o S ne 4o N obuwanvu, era wakati wa 30o E ne 35o E obuwanvu. Ensi yaayo ya njawulo nnyo, era erimu ensozi, ennyanja, n'ensozi. Ensi eno eri ku ffuuti 900 waggulu w'ennyanja. Ensozi ziri ku nsalo za Uganda ez'ebuvanjuba n'ez'ebugwanjuba. Olusozi Ruwenzori lwe lusingayo obuwanvu mu Uganda.
=== Ennyanja n'emigga ===
Ekitundu ekisinga obunene eky'ebukiikaddyo bw'eggwanga lino kirimu n'eriba erisinga obunene mu nsi yonna eriyitibwa Victoria, eririmu ebizinga bingi. Ebibuga ebisinga obukulu biri mu bukiikaddyo, okumpi n'eriba lino, omuli ekibuga ekikulu Kampala n'ekibuga Entebbe ekiri okumpi. Ennyanja Kyoga eri mu masekkati g'eggwanga era yeetooloddwa ebitundu eby'ebinyeebwa.<ref>{{Britannica|325970}}</ref>
Wadde nga Uganda teri na nnyanja, erimu ennyanja nnyingi. Ng'oggyeko amazzi ga Victoria ne Kyoga, waliwo n'amazzi ga Albert, Lake Edward, ne Lake George. Ekitundu kino kisangibwa kumpi mu mazzi ga mugga Kiyira. Omugga Victorian Nile guva mu nnyanja ya Victoria ne gusigala mu nnyanja ya Kyoga n'oluvannyuma mu nnyanja ya Albert ku nsalo ya Congo. Oluvannyuma lugenda ebukiikakkono mu South Sudan. Ekitundu ekimu ekiri mu buvanjuba bwa Uganda kiriko omugga Suam oguyita mu mazzi. Ekitundu eky'ebukiikakkono bw'obuvanjuba bwa Uganda kifuluma ne kiyingira mu kiwonvu ekiyitibwa Lotikipi, ekisangibwa mu Kenya.<ref name="DataBasin">{{cite web|url=http://databasin.org/maps/new#datasets=878c064ec5d8440493f9924f90b58af1|title=Maps|website=Data Basin|access-date=14 September 2015|archive-date=6 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150906155539/http://databasin.org/maps/new#datasets=878c064ec5d8440493f9924f90b58af1|url-status=live}}</ref>
=== Ebintu eby'enjawulo ebiramu n'okukuuma ebiramu ===
{{Main|Conservation in Uganda}}
[[File:Koppen-Geiger_Map_UGA_present.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Koppen-Geiger_Map_UGA_present.svg|thumb|Uganda map of Köppen climate classification.]]
Uganda erina ebifo 60 ebikuumibwa, omuli ebifo bya ggwanga kkumi: Bwindi Impenetrable National Park ne Rwenzori Mountains National Park (byonna ebiri ku UNESCO World Heritage Sites), Kibale National Park, Kidepo Valley National Park, Lake Mburo National Park, Mgahinga Gorilla National Park, Mount Elgon National Park, Murchison Falls National Park, Queen Elizabeth National Park, ne Semuliki National Park.
Uganda erimu ebika by'ebisolo bingi, nga mw'otwalidde n'ebisolo ebiyitibwa mountain gorillas mu Bwindi Impenetrable National Park, ebiyitibwa gorillas ne golden monkeys mu Mgahinga Gorilla National Park, n'ebisolo ebiyitibwa hippos mu Murchison Falls National Park. Enva endiirwa nazo zisangibwa mu nsi yonna.
Eggwanga lino lyali lifunye omuwendo gwa Forest Landscape Integrity Index ogwa 2019 oguli wakati wa 4.36/10, ne libeera mu kifo 128 mu nsi 172.<ref name="FLII-Supplementary">{{cite journal|last1=Grantham|first1=H. S.|last2=Duncan|first2=A.|last3=Evans|first3=T. D.|last4=Jones|first4=K. R.|last5=Beyer|first5=H. L.|last6=Schuster|first6=R.|last7=Walston|first7=J.|last8=Ray|first8=J. C.|last9=Robinson|first9=J. G.|last10=Callow|first10=M.|last11=Clements|first11=T.|last12=Costa|first12=H. M.|last13=DeGemmis|first13=A.|last14=Elsen|first14=P. R.|last15=Ervin|first15=J.|last16=Franco|first16=P.|last17=Goldman|first17=E.|last18=Goetz|first18=S.|last19=Hansen|first19=A.|last20=Hofsvang|first20=E.|last21=Jantz|first21=P.|last22=Jupiter|first22=S.|last23=Kang|first23=A.|last24=Langhammer|first24=P.|last25=Laurance|first25=W. F.|last26=Lieberman|first26=S.|last27=Linkie|first27=M.|last28=Malhi|first28=Y.|last29=Maxwell|first29=S.|last30=Mendez|first30=M.|last31=Mittermeier|first31=R.|last32=Murray|first32=N. J.|last33=Possingham|first33=H.|last34=Radachowsky|first34=J.|last35=Saatchi|first35=S.|last36=Samper|first36=C.|last37=Silverman|first37=J.|last38=Shapiro|first38=A.|last39=Strassburg|first39=B.|last40=Stevens|first40=T.|last41=Stokes|first41=E.|last42=Taylor|first42=R.|last43=Tear|first43=T.|last44=Tizard|first44=R.|last45=Venter|first45=O.|last46=Visconti|first46=P.|last47=Wang|first47=S.|last48=Watson|first48=J. E. M.|display-authors=1|title=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity - Supplementary Material|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|year=2020|page=5978|issn=2041-1723|doi=10.1038/s41467-020-19493-3|pmid=33293507|pmc=7723057|bibcode=2020NatCo..11.5978G|doi-access=free}}</ref>
== Gavumenti ne byabufuzi ==
{{unreferenced section|date=March 2017}} {{Main|Politics of Uganda}}
Pulezidenti wa Uganda ye mukulembeze w'eggwanga era nga mukulembeze wa gavumenti. Pulezidenti alonda omumyuka wa pulezidenti ne katikkiro okumuyamba mu bufuzi.
Palamenti efumbibwa olukiiko lw'eggwanga oluliko abakiise 449. Bano kuliko abakiikirira ebifo 290 ebyokulonda, abakiikirira abakyala 116 ab'ebitundu, abakiikirira 10 ab'Ekibinja kya Uganda People's Defense Forces, abakiikirira abavubuka 5, abakiikirira abakozi 5, abakiikirira abantu abaliko obulemu 5, n'abakiikirira abakiikirira abakazi 18 ab'omu ofiisi..<ref>{{Cite web|title=About Uganda {{!}} State House Uganda|url=https://www.statehouse.go.ug/about-uganda|access-date=19 June 2022|website=www.statehouse.go.ug|archive-date=18 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220618075533/https://statehouse.go.ug/about-uganda|url-status=live}}</ref>
=== Foreign relations ===
{{Further|Foreign relations of Uganda|}}
Uganda y'emu ku mawanga agali mu East African Community (EAC), wamu ne Kenya, Tanzania, Rwanda, Burundi, ne South Sudan. Okusinziira ku ndagaano ya East African Common Market eya 2010, eby'obusuubuzi n'okutambuza abantu mu ddembe birungi, nga mw'otwalidde n'eddembe okubeera mu ggwanga eddala ery'omubaka olw'emirimu. Kyokka, endagaano eno teyateekebwa mu nkola olw'okukkiriza omulimu n'ebizibu ebirala eby'obulabirizi, eby'amateeka, n'eby'ensimbi. Uganda y'omu ku batandikawo ekibiina kya Intergovernmental Authority on Development (IGAD), ekirimu amawanga munaana omuli gavumenti ez'omu Horn of Africa, Nile Valley, ne African Great Lakes. Ekitebe kyayo ekikulu kiri mu kibuga Djibouti. Uganda era y'omu ku b'ekibiina kya Islamic Cooperation.<ref name="oicmems">{{cite web|title=Member States|url=https://www.oic-oci.org/|website=OIC|access-date=1 November 2020|archive-date=1 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101030126/https://www.oic-oci.org/|url-status=live}}</ref>
[[File:BushMuseveniEntebbe2003.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:BushMuseveniEntebbe2003.jpg|thumb|U.S. President [[:en:George_W._Bush|George W. Bush]] met with President Yoweri Museveni in Entebbe, Uganda, 11 July 2003.]]
=== Military ===
{{Further|Uganda People's Defence Force}}
Mu Uganda, Uganda People's Defence Force ekola ng'amagye. Omuwendo gw'abaserikale mu Uganda gukubisaamu 45,000. Eggye lya Uganda likwatibwako mu mirimu egiwerako egy'okukuuma emirembe n'okulwanyisa mu kitundu kino, ng'abanoonyereza bagamba nti amagye ga Amerika ge gokka agasangibwa mu nsi nnyingi. Uganda erina abaserikale mu bitundu by'obukiika kkono n'obuvanjuba bwa Democratic Republic of Congo ne mu Central African Republic, Somalia, ne South Sudan.<ref>{{cite web|url=http://www.monitor.co.ug/OpEd/OpEdColumnists/CharlesOnyangoObbo/With-Somalia--CAR--and-South-Sudan--Museveni/-/878504/2137720/-/eb4y1nz/-/index.html|title=With Somalia, CAR, and South Sudan, Museveni is remaking the state – Charles Onyango Obbo|publisher=Monitor.co.ug|access-date=30 May 2015|archive-date=29 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129014713/http://www.monitor.co.ug/OpEd/OpEdColumnists/CharlesOnyangoObbo/With-Somalia--CAR--and-South-Sudan--Museveni/-/878504/2137720/-/eb4y1nz/-/index.html|url-status=dead}}</ref>
=== Corruption ===
{{main|Corruption in Uganda}}
Ekitongole kya Transparency International kigambye nti ekitongole kya gavumenti mu Uganda kye kimu ku bitongole ebirimu obulyi bw'enguzi obusingirayo ddala mu nsi yonna. Mu 2016, Uganda yali ku ddaala ery'omulundi ogwa 151 ku 176 era yafuna obubonero 25 ku mutendera okuva ku 0 (olw'okulya enguzi) okutuuka ku 100 (olw'okubeera omuyonjo).
Aba World Bank's 2015 Worldwide Governance Indicators batadde Uganda mu bitundu 12 eby'ensi ebisinga obubi. Okusinziira ku lipoota y'ekitongole kya Amerika ekikola ku nsonga z'eddembe ly'obuntu eya 2012 ekwata ku Uganda, "Bbanka y'Ensi Yonna gye buvuddeko awo yalaga nti obulyi bw'enguzi bucaase nnyo" era nti "buli mwaka eggwanga lifiirwa obuwumbi 768.9 (doola obukadde 286) olw'obulyi bw'enguzi".
Abakiise ba Uganda mu 2014 baafuna emirundi 60 okusinga abakozi ba gavumenti abasinga obungi, era baasaba okwongerwako ssente nnyingi. Kino kyavuddemu okwemulugunya n'obwegugungo, omuli n'okukumpanya enkoko bbiri mu palamenti mu June 2014 okulaga enguzi eri mu ba palamenti. Abayeekera, abaakwatibwa, bakozesezza ekigambo "MPigs" okulaga okwemulugunya kwabwe.
Ekikangabwa ekimu, ekyalina ebivaako eby'amaanyi mu mawanga gonna era ne kilaga nti waliwo obulyi bw'enguzi mu bitongole bya gavumenti eby'oku ntikko, kwe kubba ssente za ddoola obukadde 12.6 okuva mu ofiisi ya Katikkiro mu 2012. Ssente ezo "zaali za kukozesebwa mu kuzimba ekitundu ekisangibwa mu bukiikakkono bwa Uganda, ekyali kizikiriziddwa olutalo olwamala emyaka 20, ne mu Karamoja, ekitundu ekisinga okubaamu obwavu mu Uganda". Ensonga eno yaleetera EU, UK, Germany, Denmark, Ireland, ne Norway okuyimiriza obuyambi.
Okulya enguzi okw'amaanyi n'okutono okwabaddewo mu bakozi ba gavumenti n'enteekateeka z'obufuzi nabyo bikosezza nnyo embeera y'ebyensimbi mu Uganda. Ekimu ku bitundu omuli obutali bwenkanya obw'amaanyi y'ebigaba ebya gavumenti, omuteekebwawo ssente ezitasangikasangika okuva mu bakozi b'ebigaba.
Ekirala ekiyinza okwongera ku buzibu buno kwe kuba nti amafuta tegaliiwo. Etteeka lya Petroleum Bill, eryassibwawo palamenti mu 2012 era nga NRM eriyitibwa okuleeta obwenkanya mu kitongole ky'amafuta, lyalemeddwa okusanyusa bannabyabufuzi ab'omunda n'ab'eby'enfuna ab'omunda n'ab'ensi yonna. Ng'ekyokulabirako, Angelo Izama, omunoonyereza ku by'amasannyalaze mu Uganda ku Open Society Foundation ey'omu Amerika yagamba nti etteeka eriggya lifaanana "okuwa Museveni n'obufuzi bwe ekyuma ekikola ssente". Okusinziira ku kitongole ekiyitibwa Global Witness ekyafulumizibwa mu 2012, Uganda kati erina "amafuta mangi nnyo agasobola okuzzaawo amagoba ga gavumenti emirundi ebiri mu myaka mukaaga oba kkumi, era nga gagenda kuweza doola z'Amerika obuwumbi 2.4 buli mwaka".
Etteeka erikwata ku bitongole ebitakola gwa gavumenti (Amendment) Act, eryassibwawo mu 2006, liziyizza ebikozesebwa by'ebitongole ebitakola bya gavumenti olw'okuteekawo obuzibu mu kuyingira, emirimu, ensimbi n'okukuŋŋaana mu kitongole kino. Enkola z'okuwandiisa ezizitowa era ezitali nnongoofu (ekitegeeza, okwetaaga okubuulirira okuva mu bakozi ba gavumenti; okuwandiisa obuggya buli mwaka), okufuga emirimu mu ngeri etasaanira (ekitegeeza, okwetaagisa gavumenti okutegeeza nga tennabaako muntu yenna gw'ayogerako mu kitundu ekitwala ebitongole ebitakola bya gavumenti), n'ekigendererwa nti ssente zonna ez'ebweru zigenda okuyita mu Bbanka ya Uganda, n'ebirala, bikugira nnyo omulimu gw'ekitongole ekyo. Okugatta ku ekyo, eddembe ly'okwogera ly'ekitundu lino lyeyongedde okumenyebwa nga bakozesa okutya, era etteeka lya Public Order Management Bill (erikugira ennyo eddembe ly'okukuŋŋaana) lijja kwongera ku by'okulwanyisa bya gavumenti..<ref>The International Center for Not-For-Profit Law. (2012). [http://www.icnl.org/research/monitor/uganda.html NGO Law Monitor: Uganda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029191439/http://www.icnl.org/research/monitor/uganda.html|date=29 October 2013}}.</ref>
=== Human rights ===
{{Main|Human rights in Uganda}}
Waliwo ebitundu bingi ebyeyongera okuleeta okweraliikirira ku nsonga y'eddembe ly'obuntu mu Uganda.
Entalo eziri mu bitundu by'obukiika kkono bw'eggwanga zeeyongedde okuleeta alipoota z'ebikolwa eby'obukambwe ebyakolebwa abajeemu aba Lord's Resistance Army (LRA), abakulemberwa Joseph Kony, n'amagye ga Uganda. Omukungu wa UN yalumiriza LRA mu Febwali 2009 ku "bukambwe obw'entiisa" mu Democratic Republic of Congo.
Omuwendo gw'abantu ab'omu nsi yonna abanoonyi b'obubudamu gukubisaamu obukadde 1.4. Okubonyaabonyezebwa kukyagenda mu maaso nga nkola ebucaase mu bitongole by'ebyokwerinda. Okulumba eddembe ly'eby'obufuzi mu ggwanga lino, omuli okukwatibwa n'okukuba ababaka ba palamenti ab'oludda oluvuganya, kuleetedde amawanga gonna okunenyezebwa, ekyavuddeko gavumenti ya Bungereza okusalawo mu May 2005 okulekera awo okuwa eggwanga eryo obuyambi. Okukwatibwa kw'omukulembeze w'oludda oluvuganya Kizza Besigye n'okusibibwa kwa kkooti enkulu mu kiseera ky'okuwulira omusango gwa Besigye ng'akozesa amagye agaliko ebyokulwanyisa eby'amaanyi nga tebannalondebwa mu February 2006 kyaviirako okuvumirirwa.
Okukozesa abaana emirimu kya bulijjo mu Uganda. Abaana bangi abakola mu bulimi. Abaana abakola ku faamu z'omukka mu Uganda beetooloddwa endwadde. Abaana abaweereza awaka mu Uganda bali mu kabi k'okunyigirizibwa. Okutunda abaana kubaawo. Obuddu n'emirimu egy'obukakafu biragiddwa mu ssemateeka wa Uganda.
Olukiiko lwa Amerika olw'Abanoonyi b'obubudamu n'abanoonyi b'obubudamu lwategeezezza ku kusobya ku ddembe ly'abanoonyi b'obubudamu mu 2007, omuli okugoba abantu mu Uganda n'ebikolwa eby'obukambwe eri abanoonyi b'obubudamu.
Okubonyaabonyezebwa n'okuttibwa awatali musango kibadde kizibu kya maanyi mu Uganda mu myaka egiyise. Ng'ekyokulabirako, okusinziira ku lipoota ya U.S. State Department eya 2012, "Ekitongole kya Afirika eky'Okutereeza n'Okujjanjaba Abo Abaakosebwa Okubonyaabonyezebwa kyawandiisa emisango 170 egy'okubonyaabonyezebwa ku poliisi, 214 ku UPDF, 1 ku poliisi y'amagye, 23 ku kitongole kya Special Investigations Unit, 361 ku bantu abatali bategeerekeka ab'ebyokwerinda, ne 24 ku bakungu ba kkomera" wakati wa Jjanwali ne Ssebutemba 2012.
Mu Ssebutemba 2009, Museveni yagaana Kabaka Muwenda Mutebi, kabaka wa Baganda, olukusa okugenda mu bitundu ebimu eby'Obwakabaka bwa Buganda, naddala disitulikiti y'e Kayunga. Wabaddewo obwegugungo era abantu abasukka mu 40 battiddwa ate abalala bakyali mu makomera. Okugatta ku ekyo, abantu abalala 9 battiddwa mu April 2011 mu kwekalakaasa kwa "Walk to Work". Okusinziira ku lupapula lwa Human Rights Watch 2013 World Report ku Uganda, gavumenti eremeddwa okunoonyereza ku kuttibwa okwali kukwataganyizibwa n'ebintu bino byombi.<ref>Human Rights Watch. (2013). [https://www.hrw.org/world-report/2013/country-chapters/uganda World Report 2013 (Uganda)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160701082641/https://www.hrw.org/world-report/2013/country-chapters/uganda|date=1 July 2016}}.</ref>
==== LGBT rights ====
{{Main|LGBT rights in Uganda}} {{See also|The Anti-Homosexuality Act, 2014}}
[[File:Uganda_Anti-Homosexuality_Bill_protest.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Uganda_Anti-Homosexuality_Bill_protest.jpg|left|thumb|Protests in [[:en:New_York_City|New York City]] against Uganda's [[:en:Anti-Homosexuality_Bill|Anti-Homosexuality Bill]].]]
Mu 2007, olupapula lw'amawulire oluyitibwa Red Pepper, lwafulumya olukalala lw'abasajja abagambibwa okuba nti basongasonga, era bangi ku bo baatulugunyizibwa.
Nga 9 Okitobba 2010, olupapula lw'amawulire olw'omu Uganda oluyitibwa Rolling Stone lwafulumya ekitundu ku lupapula olusooka ekyalina omutwe ogugamba nti "Ebifaananyi 100 eby'Abalyi b'ebisiyaga ab'oku ntikko mu Uganda" ekyaliko amannya, amadirisa, n'ebifaananyi by'abalyi b'ebisiyaga 100 okumpi n'akabonero aka zaabu akaaliko ebigambo "Basibe". Olupapula olwo era lwagamba nti abalyi b'ebisiyaga baali baagala okuyingira abaana ba Uganda. Ekiwandiiko kino kyaleetawo okutunuulirwa okw'ensi yonna n'okunenya okuva mu bitongole by'eddembe ly'obuntu, nga Amnesty International, No Peace Without Justice ne International Lesbian, Gay, Bisexual, Trans and Intersex Association. Okusinziira ku bannanyini ddembe ly'abayaaye, bannayuganda bangi balumbiddwa okuva lwe kyafulumizibwa. Nga January 27, 2011, omukuumi w'eddembe ly'abasajja abeefaako bokka David Kato yattibwa.
Mu 2009, palamenti ya Uganda yatunuulira etteeka erirwanyisa obukaba eryandiyongedde obumenyi bw'amateeka bw'obukaba nga liteekawo ekibonerezo kya kufa eri abantu abalina emisango egy'emabega, oba abalina akawuka ka siriimu, era abenyigira mu bikolwa eby'okwetaba eby'ekika kye kimu. Etteeka lino era lyalimu ebiragiro ku Bannayuganda abeenyigira mu bikolwa eby'okwetaba okw'ekika kye kimu ebweru wa Uganda, nga bagamba nti bayinza okuzzibwayo e Uganda okubonerezebwa, era lyalimu ebibonerezo ku bantu kinnoomu, amakampuni, ebitongole by'amawulire, oba ebitongole ebitaba bya gavumenti ebiwagira obukuumi mu mateeka ku kwetaba oba sodomy. Etteeka lino lyateekebwawo omubaka David Bahati mu Uganda nga 14 Okitobba 2009, era lyagambibwa okuba nga lyali liwagiddwa nnyo mu palamenti ya Uganda. Ekibinja kya bannalukalala ekya Anonymous kyayingira ku mikutu gya gavumenti ya Uganda nga bawakanya etteeka lino. Okukubaganya ebirowoozo ku tteeka lino kwakendeera olw'okulumirirwa okw'ensi yonna naye oluvannyuma lyassibwa mu nkola nga 20 December 2013 era ne lyassibwa omukono Pulezidenti Yoweri Museveni nga 24 February 2014. Ekibonerezo kya kufa kyaggibwawo mu tteeka eryasembayo. Etteeka lino lyavumirirwa nnyo ekibiina ky'ensi yonna. Denmark, Netherlands, ne Sweden zaategeezezza nti zigenda kulekera awo okuwa obuyambi. Bbanka y'Ensi yonna nga 28 Febwali 2014 yagamba nti yali agenda kukyusaayo ssente za ddoola z'Amerika obukadde 90, ate Amerika n'egamba nti yali yeekenneenya enkolagana ne Uganda. Nga 1 August 2014, Kkooti ya Uganda ey'Etteeka yavumirira etteeka lino nga teririna mugaso kubanga teryayisibwa bulungi. Lipoota y'amawulire eya 13 August 2014 yagambye nti Ssaabawolereza wa Uganda avuddeyo ku nteekateeka zonna ez'okujulira, okusinziira ku kiragiro kya Pulezidenti Museveni eyali yeeraliikirivu olw'ebikolwa by'ebweru w'eggwanga ku tteeka lino era eyagamba nti etteeka lyonna eriggya teririna kussa mu nkola mpisa za bannaabwe ab'ekikula ekimu. Enkulaakulana ku lukalu lwa Afirika ebadde ya kaseera katono naye ng'egenda mu maaso nga South Africa ye nsi yokka eri mu ggwanga erikkiriza obufumbo obw'ekika kye kimu. Nga 21 March 2023, palamenti ya Uganda yakkiriza etteeka eryandifudde okweyanjula ng'omugenzi okubonerezebwa obulamu bwonna mu kkomera n'ekibonerezo kya kufa eri omuntu yenna avunaanibwa "obwenzi obw'amaanyi".<ref>{{Cite web|last=Nicholls|first=Larry Madowo,Catherine|date=2023-03-21|title=Uganda parliament passes bill criminalizing identifying as LGBTQ, imposes death penalty for some offenses|url=https://www.cnn.com/2023/03/21/africa/uganda-lgbtq-law-passes-intl/index.html|access-date=2023-03-22|website=CNN|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|last=Atuhaire|first=Patience|date=2023-03-21|title=Uganda Anti-Homosexuality bill: Life in prison for saying you're gay|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65034343|access-date=2023-03-22}}</ref>
==== Homosexuality ====
{{Undue weight|date=March 2023}} {{See also|Anti-Homosexuality Bill, 2023}}{{align|right|{{Highlighted world map by country|scale = 60|US=darkblue|CA=darkblue|MX=yellow|GB=darkblue|IS=yellow|NO=yellow|SE=lightblue|FI=lightblue|EE=lightblue|LV=lightblue|LT=lightblue|PL=lightblue|DE=darkblue|DK=lightblue|NL=lightblue|BE=lightblue|FR=lightblue|ES=lightblue|PT=lightblue|IT=lightblue|CH=yellow|IE=lightblue|GL=yellow|CZ=lightblue|SK=lightblue|RU=yellow|BY=yellow|UA=yellow|RO=lightblue|AT=lightblue|GR=lightblue|TR=yellow|BG=lightblue|RS=yellow|MK=yellow|AL=yellow|HU=lightblue|SI=lightblue|BA=yellow|ME=yellow|HR=lightblue|KZ=yellow|MN=yellow|CN=yellow|KP=yellow|KR=yellow|JP=yellow|TW=yellow|PH=yellow|UZ=yellow|KG=yellow|TJ=yellow|AF=yellow|PK=yellow|IN=yellow|NP=yellow|BT=yellow|BD=yellow|MM=yellow|TH=yellow|VN=yellow|KH=yellow|LA=yellow|IR=yellow|LK=yellow|ID=yellow|MY=yellow|PG=yellow|AU=yellow|NZ=yellow|SA=yellow|YE=yellow|OM=yellow|AE=yellow|BH=yellow|QA=yellow|IQ=yellow|SY=yellow|JO=yellow|IL=yellow|EG=yellow|LY=yellow|TN=yellow|DZ=yellow|MA=yellow|EH=yellow|MG=yellow|MR=yellow|CU=yellow|SD=yellow|SS=yellow|ER=yellow|DJ=yellow|ET=yellow|SO=yellow|BR=yellow|UY=yellow|AR=yellow|CL=yellow|KW=yellow|PY=yellow|BO=yellow|PE=yellow|EC=yellow|CO=yellow|VE=yellow|PA=yellow|GY=yellow|SR=yellow|CR=yellow|NI=yellow|HN=yellow|SV=yellow|GT=yellow|HT=yellow|DO=yellow|NE=yellow|ML=yellow|BF=yellow|NG=yellow|CM=yellow|CF=yellow|TD=yellow|KE=yellow|ZA=yellow|NA=yellow|BW=yellow|CD=yellow|CG=yellow|GA=yellow|GQ=yellow|BZ=yellow|AZ=yellow|AM=yellow|GE=yellow|SN=yellow|GM=yellow|GW=yellow|SL=yellow|CI=yellow|GN=yellow|PR=yellow|JM=yellow|AO=yellow|ZM=yellow|MZ=yellow|ZW=yellow|MW=yellow|TZ=yellow|UG=black|BI=yellow|RW=yellow|BS=yellow|TK=yellow|BJ=yellow|TG=yellow|GH=yellow|TT=yellow|LR=yellow|FK=yellow|CY=lightblue|TM=yellow|LB=yellow|FJ=yellow|SB=yellow|NC=yellow|VU=yellow|MD=yellow|PS=yellow|LU=yellow|BN=yellow}}
{{legend|darkblue|Countries opposing the bill}}
{{legend|lightblue|European Union countries without statements}}
{{legend|darkred|Countries supporting the bill}}
{{legend|yellow|No statement}}
{{legend|black|Uganda}}}}Nga March 09, 2023 Asuman Basalirwa, omubaka wa palamenti okuva mu 2018 okuva mu ludda oluvuganya nga akiikirira Munisipaali y'e Bugiri ku kaadi y'ekibiina kya Justice Forum yateekawo etteeka [pdf bill] erigenda okuvumirira okwegatta kw'abalyi b'ebisiyaga n'okutumbula oba okukkiriza enkolagana ng'ezo. Naye era kituufu nti abantu bakola ensobi. Njagala okugamba nti obukaba kibi eri abantu ekikontana n'amateeka ga Uganda era nga bulabula obutukuvu bw'amaka, obukuumi bw'abaana baffe n'okweyongera kw'obuntu okuyitira mu kuzaala. Omukulembeze wa palamenti, Annet Anita Among, atadde etteeka lino mu kakiiko k'olukiiko olw'eby'obufuzi, nga guno gwe mutendera ogusoose mu nkola ey'okukyusa etteeka lino okufuuka etteeka. Omukulembeze w'olukiiko lwabadde agambye nti: "Twagala okusiima abawagizi baffe ab'obwenzi olw'enkulaakulana y'eby'enfuna gye baleese mu ggwanga, nga twogera ku mawanga g'ebugwanjuba n'abo abagaba. Naye tetusiima nti batta empisa. Tetwetaaga ssente zaabwe, twetaaga obuwangwa bwaffe. Mu kusaba okwali mu palamenti era nga n'abakulembeze b'eddiini bangi be baaliwo. Omwogezi yeeyamye okuteeka etteeka lino mu mateeka ku buli kigero okusobola okukuuma obuwangwa bwa Uganda n'obufuzi bwayo. <ref>{{Cite web|date=2023-03-08|title=Anti-gay law will be passed at whatever cost, says Speaker|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/anti-gay-law-will-be-passed-at-whatever-cost-says-speaker-4150612|access-date=2023-03-16|website=Monitor|language=en}}</ref>
Amerika yasalira etteeka lino omusango. Mu lukungaana lwa White House Press nga March 22, 2023, Karine Jean-Pierre yategeezezza. "Eddembe ly'obuntu lya muwendo nnyo. Tewali muntu n'omu asaanidde kulumbibwa, kusibibwa, oba okuttibwa olw'engeri gy'alimu oba olw'omuntu gw'ayagala". Mu nnaku ezaddirira, okwemulugunya okulala kwava mu Bungereza, Canada, Bugirimaani, n'Ekibiina kya Bulaaya.
=== Administrative divisions ===
{{main|Administrative divisions of Uganda}}
{{As of|2022}},Uganda eyawuddwamu ebitundu bina ne disitulikiti 136. Ebifo by'ebyalo eby'ebitundu bigabanyizibwamu ebibiina, ebibiina, n'ebyalo. Akakiiko k'ebibuga n'ebibuga kalondebwa mu bibuga by'amasaza.
Ebitundu by'obufuzi mu Uganda biweereddwa obuyambi n'obumu ekibiina kya Uganda Local Governments Association (ULGA), ekitongole ekikola ku bwereere era ekitalina kigendererwa kya kunoonya magoba era ekikola ng'olukiiko olw'okuwagira n'okuwa obulagirizi gavumenti za Uganda eziri wansi w'eggwanga.
Ng'oggyeko gavumenti, obwakabaka bwa Bantu butaano buzze bubeerawo, nga bufuna obwetwaze. Obwakabaka buno bwe Toro, Busoga, Bunyoro, Buganda, ne Rwenzururu. Okugatta ku ekyo, ebibiina ebimu bigezaako okuzzaawo Ankole ng'omu ku bwakabaka obw'obuwangwa obwategeerekeka mu butongole, kyokka nga tebinnavaamu kalungi. Obwakabaka obulala bungi n'ebika by'abaami bitegeerekese mu butongole gavumenti, omuli obumu bw'ebika by'abaami eby'e Alur, obwakabaka bwa Iteso, obwakabaka bwa Lango n'obwakabaka bwa Padhola.<ref>{{cite web|url=http://www.irinnews.org/report/86107/uganda-a-rough-guide-to-the-country-s-kingdoms|title=A rough guide to the country's kingdoms|date=11 September 2009|access-date=30 November 2014|archive-date=5 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141205023326/http://www.irinnews.org/report/86107/uganda-a-rough-guide-to-the-country-s-kingdoms|url-status=live}}</ref>
== Laba ne ==
{{portal|Uganda|Africa}}
* [[:en:Index_of_Uganda-related_articles|Index of Uganda-related articles]]
* [[:en:Outline_of_Uganda|Outline of Uganda]]
== Ebyokulabirako ==
<references group="lower-alpha" responsive="1"></references>
== Ebijuliziddwa ==
<references responsive="1"></references>
== Ebirala eby'kusomako ==
; Encyclopedias
{{Refbegin}}
* Appiah, Anthony and Henry Louis Gates (ed.) (2010). ''Encyclopaedia of Africa''. Oxford University Press.
* Middleton, John (ed.) (2008). ''New encyclopaedia of Africa''. Detroit: Thompson-Gale.
* Shillington, Kevin (ed.) (2005). ''Encyclopedia of African history''. CRC Press.
{{Refend}}
; Ebitabo ebilondeddwa n'ebiwandiiko by'abayivu
{{Refbegin}}
* BakamaNume, Bakama B. (2011). ''[https://books.google.com/books?id=E-u-oqGczPsC&source=gbs_ViewAPI A Contemporary Geography of Uganda]''. African Books Collective.
* {{cite book|title=Uganda (Cultures of the World)|author=Robert Barlas|publisher=Marshall Cavendish|year=2000|url=https://books.google.com/books?id=T3RYYPSq8JoC|isbn=9780761409816|oclc=41299243|ref=none}} overview written for younger readers.
* Carney, J. J. ''For God and My Country: Catholic Leadership in Modern Uganda'' (Wipf and Stock Publishers, 2020).
* Chrétien, Jean-Pierre (2003). ''The great lakes of Africa: two thousand years of history''. New York: Zone Books.
* Clarke, Ian, ed. ''Uganda - Culture Smart!: The Essential Guide to Customs & Culture'' (2014) [https://www.amazon.com/dp/1857336992/ excerpt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220714061651/https://www.amazon.com/dp/1857336992|date=14 July 2022}}
* Datzberger, Simone, and Marielle L.J. Le Mat. "Just add women and stir?: Education, gender and peacebuilding in Uganda." ''International Journal of Educational Development'' 59 (2018): 61-69 [https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10050396/1/Datzberger%20Education%20gender%20and%20peacebuilding%20in%20Uganda%20-%20Revisions%20tracked%20changes.pdf online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210417063530/https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10050396/1/Datzberger%20Education%20gender%20and%20peacebuilding%20in%20Uganda%20-%20Revisions%20tracked%20changes.pdf|date=17 April 2021}}.
* Griffin, Brett, Robert Barlas, and Jui Lin Yong. ''Uganda.'' (Cavendish Square Publishing, 2019).
* Hepner, Tricia Redeker. "At the Boundaries of Life and Death: Notes on Eritrea and Northern Uganda." ''African Conflict and Peacebuilding Review'' 10.1 (2020): 127-142 [https://www.jstor.org/stable/10.2979/africonfpeacrevi.10.1.06 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210425044047/https://www.jstor.org/stable/10.2979/africonfpeacrevi.10.1.06|date=25 April 2021}}.
* Hodd, Michael and Angela Roche ''Uganda handbook''. (Bath: Footprint, 2011).
* Izama, Angelo. "Uganda." ''Africa Yearbook'' Volume 16. Brill, 2020 pp. 413–422.
* Jagielski, Wojciech and Antonia Lloyd-Jones (2012). ''The night wanderers: Uganda's children and the Lord's Resistance Army''. New York: Seven Stories Press. {{ISBN|9781609803506}}
* Jørgensen, Jan Jelmert, ''Uganda: a modern history'' (1981) [https://archive.org/details/ugandamodernhist00jrge online]
* Langole, Stephen, and David Monk. "Background to peace and conflict in northern Uganda." in ''Youth, education and work in (post-) conflict areas'' (2019): 16+ [https://www.rug.nl/research/portal/files/135090531/YEW_Publication_2020_online.pdf#page=22 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210119194009/https://www.rug.nl/research/portal/files/135090531/YEW_Publication_2020_online.pdf#page=22|date=19 January 2021}}.
* Otiso, Kefa M. (2006). ''[https://books.google.com/books?id=rMnkcZsv_eEC&source=gbs_ViewAPI Culture and Customs of Uganda]''. Greenwood Publishing Group.
* Reid, Richard J. ''A history of modern Uganda'' (Cambridge University Press, 2017), the standard scholarly history. [http://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=55348 Buy from Amazon - online review] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210127162144/https://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=55348|date=27 January 2021}}
* Sobel, Meghan, and Karen McIntyre. "The State of Press Freedom in Uganda". ''International Journal of Communication'' 14 (2020): 20+. [https://ijoc.org/index.php/ijoc/article/viewFile/11456/2948 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210415075411/https://ijoc.org/index.php/ijoc/article/viewFile/11456/2948|date=15 April 2021}}
{{Refend}}
== Ebijuliziddwa w'abweru wa Wikipedia ==
{{Sister project links|voy=Uganda}}
=== Overview ===
* Uganda. ''[[:en:The_World_Factbook|The World Factbook]]''. [[:en:Central_Intelligence_Agency|Central Intelligence Agency]].
* Uganda from ''UCB Libraries GovPubs''.
* Country Profile from [[:en:BBC_News|BBC News]].
* Uganda Corruption Profile from the [[:en:Business-Anti-Corruption_Portal|Business Anti-Corruption Portal]]
* {{curlie|Regional/Africa/Uganda}}
=== Maapu ===
* Printable map of Uganda from UN.org
* {{wikiatlas|Uganda}}
* {{osmrelation-inline|192796}}
=== Gavumenti n'eby'enfuna ===
* Chief of State and Cabinet Members
* Key Development Forecasts for Uganda from [[:en:International_Futures|International Futures]]
=== Humanitarian issues ===
* Humanitarian news and analysis from IRIN – Uganda
* Humanitarian information coverage on ReliefWeb
* Radio France International – dossier on Uganda and Lord's Resistance Army
; Eby'obusuubuzi
* World Bank Summary Trade Statistics Uganda
=== Eby'obulambuzi ===
* Uganda Tourism Board
* Uganda Wildlife Authority
* Visit Kampala with Kampala Capital City Authority
* Immigration Department
{{Uganda topics}}{{Districts of Uganda}}{{Navboxes|list={{Countries of Africa}}
{{African Union}}
{{Organisation of Islamic Cooperation}}
{{Commonwealth of Nations}}}}{{Authority control}}<!--Please leave the empty space as per [[WP:CATMAIN]].--> <!--Ebola virus?: [[Category:Eboli virus]]-->
[[Category:Amawanga agasangibwa ku Ssemazinga wa Africa]]
[[Category:Amawanga agatasalagana n'assemayanja]]
[[Category:Amawanga agasangibwa mu Buvanjuba bwa Africa]]
[[Category:Baminisita ba Uganda]]
[[Category:Buganda]]
bbzrohf9dpg8cugi5uhumq6hlutldyu
Eliezah Foundation Initiative Uganda
0
10209
76940
76859
2026-10-19T01:50:35Z
InternetArchiveBot
6271
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
76940
wikitext
text/x-wiki
'''Eliezah Foundation Initiative''' [[:en:Nonprofit_organisation|kitongole ekitakola magaba]] ekisangibwa mu [[:en:Wakiso_District|Disitulikiti y'e Wakiso]], [[:en:Uganda|Uganda]].<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://preventgbvafrica.org/member/eliezah-foundation-initiative-uganda/ |access-date=2023-05-26 |archive-date=2022-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220519080702/https://preventgbvafrica.org/member/eliezah-foundation-initiative-uganda/ |url-status=dead }}</ref> Ekitongole kino kiwagira era kivujjirira (okutuukiriza enkola "y'omwenkanonkano") mu bakyala n'ebyobusuubuzi nga bayita mu nkola yaabwe ey'okutuukirira abakyala bonna, era n'okuyita mu nkolagana wamu n'obuvujjirizi okuva mu bitongole ebirala eby'omugaso eri enkulakulana y'abakyala. Kiteekawo omwagaanya eri abakyala okusisinkana wamu n'abalala (mu nkola y'abwe "ey'okwetaba n'abantu babulijjo") nga bayita mu kuwagira emikolo omuli ebiteeso eby'akaseera ebitegekebwa ku kikula ky'abantu nga zikolebwa ku ddaala ly'abantu ba bulijjo, enkugaana n'emisomo gy'okusomesa abantu. Era kikwasganya kakuyege w'abannamawulire ( mu nkola "y'okutuusa enkola zonna mu bantu ba bulijjo") okumanyisa abakyala wamu n'okwetaba mu nkola ez'okukomekkereza okutulugunya abantu ng'abayita pulojekiti ez'enjawulo nga Emergency [[:en:Violence_against_women|GBV]] Services and HIV partnerships wamu n'ebitongole ebirala by'ebakolagana n'abyo okuva mu mawanga ebweru omuli [[:en:ViiV_Healthcare|ViiV Healthcare]], abakulembeze b'ennono okuva mu bwakabaka bwa [[:en:Buganda|Buganda]], [[:en:Bunyoro|Bunyoro]], ne [[:en:Busoga|Busoga]], emikutu gy'amawulire egya bulijjo, Gavumenti ey'awakati mu Uganda, ne Dipatimenti za Gavumenti. Omutandisi w'akyo ye Eliezah Titus Busonga nga mu kaseera kano aweereza nga omukulembeze wa [[:en:Real_Health_Uganda|Real Health Uganda]].<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://realhealthuganda.org/blog/index.php/2016/08/19/rhu-launches-its-new-organisation-strategic-plan/ |access-date=2023-05-26 |archive-date=2021-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204180741/http://realhealthuganda.org/blog/index.php/2016/08/19/rhu-launches-its-new-organisation-strategic-plan/ |url-status=dead }}</ref>
== Ebyafaayo ==
Eliezah Titus yatondawo ekitogole kino mu 2005 ng'akitongole ky'abavubuka kyeyatuuma Young Peoples organization okulwanyisa n'okulwanirira eddembe ly'obuntu [[:en:Women’s_rights|n'eddembe ly'abakyala]] mu kitundu kye Maganjo (nga kaakano ye Municipaale ye Nansana).<ref>https://wakiso.go.ug/unit/nansana-municipality/</ref> Mu 2009 Eliezah ekitongole kye y'akiwandiisa n'aba Gavumenti eyawakati era n'aggulawo offiisi era ng'emirimu gy'ekitongole kino w'egikakkalabizibwa kaakano. Mu 2018, ekitongole kya Eliezah ky'awandiisa [[:en:501_(c)|501 (c)]] mu Uganda. <ref>{{Cite web |title=Entity Details :: OpenCorporates |url=https://opencorporates.com/companies/ug/80020001420797/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20261012034447/https://opencorporates.com/companies/ug/80020001420797/ |archive-date=2026-10-12 |access-date=2026-10-17 |website=opencorporates.com |url-status=live}}</ref>
Mu Gwomusanvu 2020, [[:en:Janet_Nansamba|Janet Nansamba]] yalondebwa nga CEO omupya ow'ekitongole kya Eliezah. Yali y'akaweereza nga omukyala akuupiriza abakyala ku Disitulikiti y'e Masaka era ng'akulira ekitongole kya Eliezah.<ref>http://efiug.org/news/index.php/2020/07/1/Janet-named-new-CEO-of-Eliezah-Foundation/</ref>
== Ebijuliziddwamu ==
<references responsive="0"></references>
== Ebijuliziddwamu eby'ebweru wa Wikipediya ==
* Official website
[[Category:Buganda]]
cy4ziwohgludi8ke2j6wpotisf41bg5
Kato Lubwama
0
10242
76934
72112
2026-10-18T22:18:45Z
Nassaka32
12002
changed dramma to drama
76934
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
[[File:Hon. Kato Lubwama.jpg|thumb|Munnakatemba Kato Lumbwama nga'yogeramu ne Dr.Micheal Muhumuza ku National theatre 2022]]
'''Kato Lubwama Paul''' (Yazaalibwa nga 16 Ogwomunaana 1970 – 7 Ogwomukaaga 2023)<ref name=":0">https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/former-mp-kato-lubwama-is-dead-4260798</ref> yali Munnayuganda [[Film maker|omukozi wa ffirimu]] muzannyi wa katemba mu mizannyo omuli n'okuba n'emirimu egy'enkizo mu Bakayimbira Drama actors, muyimbi, [[Radio host|mukozi ku leediyo]] era munnabyabufuzi eyawereza ng'o[[Member of parliament|mubaka wa Paalamenti]] akiikirira [[Lubaga]] ow'e Bukiikaddyo okuva mu 2016 okutuka mu 2021. Yafuna ettutumu olw’okuzannya katemba ne kkomedi mu by’amasanyu mu Uganda nga tannakyuka mu byobufuzi.<ref>{{Cite web |last=KAWENJJA |first=ABU |date=2023-06-14 |title=Obituary: Kato Lubwama was born to be an entertainer |url=https://observer.ug/news/headlines/78175-obituary-kato-lubwama-was-born-to-be-an-entertainer |access-date=2023-07-10 |website=The Observer - Uganda |language=en-gb}}</ref><ref>{{Cite web |last=Asiteza |first=Remmy |date=2023-06-07 |title=PROFILE: Kato Lubwama's full biography, net worth and career |url=https://dailyexpress.co.ug/2023/06/07/profile-kato-lubwamas-full-biography-net-worth-and-career/ |access-date=2023-07-10 |website=Daily Express |language=en-GB}}</ref>
== Obulamu bwe n’emirimu gye ==
Kato Lubwama yazaalibwa nga 16 Ogwomunaana 1970, mu [[Kampala]], Uganda. Omulimu gwe yagutandikira mu by’amasanyu, ng’alaga ekitone kye eky’okukola kkomedi mu mizannyo mingi egy’oku siteegi, emizannyo gya ttivvi ne firimu. Lubwama yamanyika nnyo olw’okuyimba mu ngeri ey’okusesa n’okukwatagana n’abalabi ng’ayita mu magezi n’okusesa.
Lubwama era yali mutegesi wa pulogulaamu y’oku makya emanyiddwa nga ' ''Kalisoliso'' ' ku leediyo [[Buganda|y'obwakabaka bwa Buganda]] eya CBS Fm okumala emyaka egisoba mu 20 ng'ali wamu ne munnakatemba munne [[Abby Mukiibi Nkaaga|Abey Mukiibi]], ekifo ekyamuwa obuganzi mu kisaawe ky'okuzannya katemba mu Uganda.<ref>{{Cite web |date=2023-06-08 |title=KATO LUBWAMA: The multitalented maestro |url=https://www.independent.co.ug/kato-lubwama-the-multitalented-maestro/ |access-date=2023-07-10 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}</ref>
Lubwama yegatta ku bannakatemba ab’amanyifu nga [[Ndagire Mariam]], [[John Seaward|John Segawa]], [[James Ssenkubuge]] ne Abey Mukiibi mu kuwandiika, okuzannya n’okulagirira emizannyo n’ebivvulu bya katemba ebiwerako n’okutuuka ku ddaala eritali limu ne pulogulaamu za ttivvi.
Lubwama era yakola emiziki n’okuwandiika ennyimba okusinga n’ekigendererwa eky’okuziyingiza mu mizannyo gya katemba n’okuyimba, wabula ezimu nga ''Bank Y'ebyamabyo, Dimitinya n'Ekisolo'' ku lutambi lwe oluyitibwa ''Abantu Bazibu'' zaatuuka ku mpewo za leediyo ne ttivi mu Uganda.<ref>{{Cite web |title=Lubwama Shows His Lyrical Genius |url=http://newvision-web-nuxt3.us-east-1.elasticbeanstalk.com/news/1047832/lubwama-lyrical-genius |access-date=2025-09-09 |website=New Vision}}</ref>
== Omulimu gw’eby'obufuzi ==
Mu 2016, Lubwama yasalawo okuyingira ebyobufuzi era n’agenda bulungi okwesimbawo ku kifo ky’omubaka wa Paalamenti (MP) mu kitundu kya Rubaga Ow'e Bukiikaddyo mu Paalamenti ya Uganda. Yavuganya ng'eyesimbyewo ku bwa nnamunigina era n’awangula akalulu kano ng’avuganya ne munnabyabufuzi ow’oludda oluvuganya gavumenti era eyali mu ntebe mu kiseera ekyo, [[Ken Lukyamuzi]]. Obuwanguzi bwe bwalaga nti abasanyusa abantu beeyongedde okwesimbawo ku bifo by’ebyobufuzi ng’abayimbi nga [[Bobi Wine]] oluvannyuma beegasse ku mutendera gw’ebyobufuzi.<ref>{{Cite web |date=2023-06-18 |title=Rise and fall of Kato Lubwama as a politician |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/rise-and-fall-of-kato-lubwama-as-a-politician--4273670 |access-date=2023-07-10 |website=Monitor |language=en}}</ref>
Lubwama mu byobufuzi byalimu okusika omuguwa n’okusoomoozebwa mu mateeka. Mu 2017, omusango gwamuggulwako, nga gubuusabuusa ebisaanyizo bye mu by’ensoma n’ebisaanyizo by’okubeera mu ofiisi ya gavumenti. Kyokka kkooti yagoba omusango, n’emukkiriza okugenda mu maaso n’okuweereza ng’omubaka wa Paalamenti.<ref>{{Cite web |title=Kato Lubwama v Buwembo (ELECTION PETITION APPLICATION No. 02 OF 2017) [2020] UGCA 103 (13 October 2020); {{!}} Uganda Legal Information Institute |url=https://old.ulii.org/ug/judgment/court-appeal-uganda/2020/103 |access-date=2023-07-10 |website=old.ulii.org |archive-date=2023-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230710074011/https://old.ulii.org/ug/judgment/court-appeal-uganda/2020/103 |url-status=dead }}</ref><ref>[https://www.independent.co.ug/court-halts-hearing-of-election-petition-against-mp-kato-lubwama/ Court halts hearing of election petition against MP Kato Lubwama]</ref>
== Omugabo ng’Omubaka wa Paalamenti ==
Ng’omubaka wa Paalamenti, Kato Lubwama yali mujjumbize mu kukiikirira ebirowoozo by’abalonzi be. Yetaba mu kukubaganya ebirowoozo mu paalamenti ez’enjawulo, ng’essira aliteeka nnyo ku nsonga ezikwata ku by’emikono n’eby’amasanyu mu Uganda. Ono era yali muyitirivu mu ''Kampeyini ya Togikwatako'' eyagenderera okukomya pulezidenti wa Uganda aliko [[Yoweri Museveni]] okukyusa mu ssemateeka okwesimbawo ku kisanja eky’omukaaga mu ofiisi agende mu maaso n’obufuzi bwe obw’emyaka 30 mu kiseera ekyo.
== Okufa kwe ==
Kato yafa bulwadde bwa mutima nga 7 Ogwomukaaga 2023,<ref name=":0" /> ku myaka 52.Yali yatawanyizibwaako embeera z'obulamu eziwerako era ng’atera okutwalibwa okulongoosebwa okuva mu ggwanga okufuna obujjanjabi obulungi. Yaziikibwa nga 14 Ogwomukaaga e [[Nkozi]].<ref>{{Cite web |date=2023-06-07 |title=Former MP Kato Lubwama is dead |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/former-mp-kato-lubwama-is-dead-4260798 |access-date=2023-07-10 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=DP laments Kato Lubwama’s death |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/162709 |access-date=2023-07-10 |website=New Vision |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-03-27 |title=Kato Lubwama health worsens after operation |url=https://www.pulse.ug/entertainment/celebrities/kato-lubwama-health-worsens-after-operation/b5g4b0m |access-date=2023-07-10 |website=Pulse Uganda |language=en |archive-date=2023-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230710073824/https://www.pulse.ug/entertainment/celebrities/kato-lubwama-health-worsens-after-operation/b5g4b0m |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.newvision.co.ug/category/news/learn-to-forgive-bugingo-says-at-lubwama-buri-NV_162768</ref>
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
[[Category:Abayimbi]]
[[Category:Bannakatemba]]
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Buganda]]
fc3jzr57r35fadl8hpa35ba0pb9fiz4
Princess Elizabeth of Tooro
0
10559
76978
71938
2026-10-19T07:39:11Z
InternetArchiveBot
6271
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
76978
wikitext
text/x-wiki
[[File:Elizabeth Rukidi Nyabongo Princess Elizabeth of Toro.jpg|thumb|'''Princess Elizabeth of Toro''']]
'''Princess Elizabeth of Tooro''' nga amanya ge ye Elizabeth Christobel Edith Bagaaya Akiiki, yazaalibwa nga 9 Ogwokubiri mu 1936 yeeyali Batebe, Omumbejja w'engoma okuva mu [[:en:Tooro_Kingdom|Bukama bw'e Tororo]] okutuuka mu Gwomwenda nga 12, mu 1995, bweyasikirwa ne Omubiitokati Ruth [[:en:Ruth_Nsemere_Komuntale|Nsemere Komuntale]]. Munamateeka [[:en:Ugandan|Omunayuganda]], munabyabufuzi, omukungu ate era omwolesi w'emisonol.
Yeeyali omukyala okuva mu Buvanjuba bwa Uganda okuweebwa ekifo mu [[:en:English_Bar|English Bar.]] [[:en:Paternal_aunt|Ssenga]] [[:en:Omukama_of_Tooro|w'omukama we Tooro]], [[:en:Rukidi_IV_of_Tooro|Rukidi IV.]] Yakolako nga Minisita w'ensonga z'ebweru w'eggwanga wansi wa Pulezidenti [[:en:Idi_Amin|Idi Amin]] okuva mu Gwokubiri okutuuka mu Gwekuminoogumu mu 1974.
== Obulamu bwe n'okusoma kwe ==
Omubejja ono yazaalibwa mu 1936 nga kitaawe yeeyali [[:en:Rukidi_III_of_Tooro|Omukama w'e Tooro Rukidi III]], eyali ow'ekuminoomu era n'afuga okuva wakati wa 1928, okutuuka mu 1965. Maama we yeeyali [[:en:Queen_Kezia|Naabagereka Kezia]],<ref name=":0">https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9789970447008</ref>eyali muwala wa Nikodemo Kakoro, eyali omulu w'ekitundu. <ref name=":1">[https://www.africanwomeninlaw.com/african-women-in-law/Princess-Elizabeth-Bagaya-of-Toro AfricanWomeninLaw.com: Princess Elizabeth Bagaya of Toro, by Ire Fagbemi]</ref><sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">[''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (August 2020)">citation needed</span></nowiki>'']</sup> Yali ayitibwa ''Omubiitokati oba omumbejja okuviira ddala mu kuzaalibwa kwe''.
Oluvannyuma lw'okumaliriza okusoma kwe okutandikibwaako okuva mu gyebayita [[:en:Kyebambe_Girls'_Secondary_School|Kyebambe Girls' Secondary School]] ensangi zino, yasindikibwa ku [[:en:Gayaza_High_School|Gayaza High School,]] esomero ly'abawala bokka erisinganibwa mu [[:en:Buganda|Buganda]], nga kuno kwekwali [[:en:Sherborne_School_for_Girls|Sherborne esomero ly'abawala bokka]] nga lisinganibwa Bungereza, ng'eno yeeyali omuyizi yekka eyali omudugavu.<ref name=":0" /> " Nawulira nga eyali atereddwa mu kkooti okuwozesebwa, ng'era okulemererwa kwange okubeera omuwanguzi kwali kugya kwekuusa ku bantu bonna abadugavu," bweyawandiika oluvannyuma. Oluvannyuma lw'omwaka gumu, yakirizibwa okugenda ku [[:en:Girton_College,_Cambridge|Girton College erisinganibwa e Cambridge]], ng'era yeeyali omukyala okuva ku semazinga wa Afrika okuweebwa ekifo ku [[:en:University_of_Cambridge|Yunivasite y'e Cambridge]] mu byafaayo by'etendekero lino. Mu 1962, yatikirwa okuva ku Cambridge<ref name=":0" /> ng'afunye Diguli mu By'amateeka. Oluvannyuma lw'emyaka esatu, mu 1965, omubejja [[:en:Barrister-at-law|yafuuka eyali omuwi w'amagezi]] era omu kubaali mu kifo ekyali kiyitibwa [[:en:Gray's_Inn|Gray's Inn]],<ref name=":1" /> n'afuuka omukyala eyasooka okuva mu Buvanjuba bwa Afirika okuyitibwa okugenda mu English Bar.<ref name=":0" />
== Obulamu bw'omulubiri n'okubeera omwolesi w'emisono ==
Mu kaseera taata we weyafiira, wamu ne mwanyina Patrick David Matthew Kaboyo Olimi bweyatekebwa muntebe nga [[:en:Olimi_III_of_Tooro|Olimi III]] Omukama w'e Tooro, ng'era yafuna okuva mu 1965, okutuuka mu 1995. Ku [[:en:Coronation|mikolo gy'okumutuuza muntebbe nga Omukama]], Elizabeth yafuna ekitiibwa ne ofiisi ya ''Batebe, oba omumbejja w'omulubiri'', ekyamufuula omukyala ow'amaanyi mu by'obuwangwa mu Bukama bw'e Tooro wamu n'okubeera omuwi w'amagezi Omukama gweyali asinga okukiririzaamu.<ref name=":0" />
[[:en:Muteesa_II_of_Buganda|Kabaka wa Buganda Fredrick Muteesa II]], omukulembezze mu Uganda omulala ow'eby'obuwangwa, yeeyali pulezidenti w'eggwanga, nga [[:en:Milton_Obote|Milton Obote]] ye Saabaminisita. Nga n'omwaka tegunawera, oluvannyuma lw'okubeera nga Omukama Olimi III y'ali yakatuuzibwa ku by'okubeera omukulembezze w'e Tooro, Obote yaumba olubiri lwa Buganda, ekyawaliriza Edward Muteesa II okugenda mubuwangaguse, era Obote neyeerangirira nga pulezidenti wa Uganda. Oluvannyuma yawera buli bukulembezze obw'obuwangwa okuva mu Uganda, nga muno mwemwali obukama bw'e Tooro.<ref name=":0" /> Elizabeth yalina okutya eri obulamu bwa mwanyina, wabula nga yasobola okuduka okuva mu ggwanga n'agenda mu kibuga London.
Elizabeth oluvannyuma yamaliriza okubangulwa ku byeyali yasoma nga kino kyali ku kifo ekimu ewasinganibwa ba looya,era n'afuuka looya Omunayuganda eyali asookera ddala.Yali musibe mu ggwanga lye, okutuuka [[:en:Princess_Margaret|Omubejja Margaret]] okuva mu bwakabaka bwa Bungereza bweyauyita okugenda okwolesa emisono ku mukolo gw'okwolesa emisono ogwali ogwali ogw'okusonderako ssente z'okuyamba abali mu bwetavu.Omubejja yasobola okuganyurwamu era oluvannyuma n'afuuka omwolesi w'emisono ow'etutumu, ekyamuvirako okubeera nga atekebwa mu butabo obw'enjawulo. [[:en:Jacqueline_Kennedy_Onassis|Jacqueline Kennedy Onassis]] yasisinkana Elizabeth ku kabaga akamu, era n'amumatiza okugenda mu kibuga kya New York City. Mu 1971, Obote yagibwa mu buyinza nga kino kyakolebwa eyali aduumira amagye General Amin, era Elizabeth n'akomawo e Uganda. Obukulembezze bwa Amin bwali businga ku bwo Obote okubeera obw'omutawaana, kuba ono yayitiriza nnyo okutta abantu wamu n'okubateeka mu makoemra. Mu 1974, Amin yawa Elizabeth eky'okubeera Minisita avunaanyizibwa kunsonga z'ebweru w'eggwanga.
== Obuwangaguse n'okukomawo ==
Mu gwokubiri mu 1975, Elizabeth yatoloka okugenda e [[:en:Kenya|Kenya]], okluvannyuma [[:en:Vienna|Vienna]], gyeyava okugenda e London. Emyaka enna nga gimazze okuyitawo, Elizabeth yakomawo e Uganda okuyamba nokulonda kw'eggwanga okwali kusookera ddala, nga kuno kwawangulwa Obote, eyasigala nga atta abalabe bbe. Elizabeth n'eyali omwagalwa we [[:en:Prince_Wilberforce_Nyabongo|Omulangira Wilberforce Nyabong,]] eyali mutabani w'Omulangira [[:en:Leo_Sharp_Ochaki|Leo Sharp Ochaki,]] baduka mu ggwanga okugenda e London mu 1980, nebafumbiriganwa mu 1981.<ref>http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1318163/princess-bagaya-fired-refusing-marry-amin</ref>Mu 1984, Elizabeth yazannya ekifo ky'okubeera nga Shaman mu firimu eyafulumizibwa kampuni ya in the Columbia Pictures eyali eyitibwa [[:en:Sheena_(film)|Sheena:Queen of the Jungle]] oba Naabagereka w'ekibira
Kunkomerero mu 1985, Obote yagibwa mubuyinza, nga mu kaseera akatono ak'obulumbezze bw'amagye, [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]] yadda mu buyinza. Mu 1986, Elizabeth yaweebwa eky'okubeera omubaka wa Uganda mu ggwanga lya Amerika, omulimu gweyaliko okutuuka mu 1988. Oluvannyuma lw'omwaka, Nyabongo, eyali yinginiya mu by'entambula by'ennyonyi, yafiira mu kabenje k'ennyonyi bweyali alina emyaka 32.
Oluvannyuma lw'okufa kwa bbaawe, Elizabeth yasalwo okulekulira emirimu gy'okuwereza abantu, atandike okwenyigira mu mirimu gy'obwanakyewa nga ayamba abantu beetaaga buyamba, nga ogyeko okubeera nga y'alabirira omwana wa mwanyina amannyikiddwa nga [[:en:Rukidi_IV|Rukidi IV]] eyazaalibwa mu 1992 ng'era y'abadde mu buyinza bw'okubeera Omukama wa Tooro okuva mu 1995. Oluvannyuma lw'akaseera keyamala nga Omubaka wa Uganda mu ggwanga lye Girimaani wamu ne [[:en:Holy_See|Vatican]], Elizabeth yakiriza omulimu gw'okubeera [[:en:High_Commissioner|kamisona wa wagulu]] owa Uganda mu ggwanga lya [[:en:Nigeria|Nigeria]] .
== Laba ne bino ==
* [[:en:First_women_lawyers_around_the_world|Balooya abakyala abaasooka nga basinganibwa okwetoloola ensi yonna]]
* [[:en:Juliana_Kanyomozi|Juliana Kanyomozi]]
== Ebijuliziddwaamu ==
{{Reflist}}
== Ebitabo ebirala by'oyinza okutekako esira ==
* Hassen, Joyce. ''African Princess''. New York: Hyperion, 2004
* Elizabeth of Toro. ''Elizabeth of Toro: The Odyssey of an African Princess''. New York: Simon and Schuster.
== Ewalala w'oyinza okubigya ==
* [https://web.archive.org/web/20091219092036/http://www.answers.com/topic/elizabeth-bagaaya-nyabongo-of-toro Ebikwata ku Elizabeth Bagaaya]
* [http://www.torokingdom.org/Bagaaya.htm Omubejja Elizabeth Bagaaya ow'e Toro]
* [https://web.archive.org/web/20071202070748/http://www.uq.net.au/~zzhsoszy/states/uganda/toro.html Omukutu gw'okuyintaneeti ogulina ebikwata ku famire y'Obukama bw'e Tooro]
* [https://web.archive.org/web/20110708054808/http://nihirafame.blogspot.com/2010/12/princess-elizabeth-bagaaya-africas.html Omubejja Elizabeth Bagaaya]
* [https://web.archive.org/web/20221018112804/https://www.monitor.co.ug/uganda/special-reports/uganda-50/unto-she-who-has-more-shall-be-given-and-even-more-demanded-1518224 Okutuusa nga alina, bingi bigya ku mwongerwa, ate bingi nga bisabibwa]
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Baminisita ba Uganda]]
[[Category:Buganda]]
i449ktmztkfz56diq19tbkv76k771d1
Justine Khainza
0
10620
76932
69674
2026-10-18T22:05:42Z
Nassaka32
12002
removed external links
76932
wikitext
text/x-wiki
[[File:Khainza, Justine.jpg|thumb|Khainza, Justine.jpg]]
'''Justine Khainza''' era amanyikiddwa nga '''Khainza Justine''' (yazaalibwa nga 30 Ogwomukaaga mu mwaka gwa 1982) Munnayuganda ow'ebyobufuzi era social worker.<ref name=":0">https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=215</ref> Ye mubaka omukyaala akiikirira [[:en:Bududa_District|Disitulikitii ya Bududa]] mu [[:en:Parliament_of_Uganda|Paalamenti ya Uganda]]. ey'omwenda n'ekumi<ref name=":0" /><ref>https://reliefweb.int/report/uganda/aid-relief-comes-budududa-after-disastrous-landslides</ref><ref>https://nilepost.co.ug/2020/05/19/mps-concerned-about-delayed-electrification-project/</ref> Mmemba w'ekibiina eky'ebyobufuzi ekya [./<nowiki>Https://en.wikipedia.org/wiki/National_Resistance_Movement</nowiki> National Resistance Movement] political party.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://nrm.co.ug/staff/khainza-justine/ |access-date=2024-04-14 |archive-date=2021-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210803110603/https://nrm.co.ug/staff/khainza-justine/ |url-status=dead }}</ref> Mu kwa Pulezidentti n'ababaka ba Paalamentti aka 2021, yawungulwa [[:en:Agnes_Nandutu|Agnes Nandutu]] kati omubaka omukyaala akiikirira [[:en:Bududa_District|Disitulikitti y'e Bududa]] mu [[:en:Parliament_of_Uganda|Paalamentti ya Uganda]] ey'ekumineemu.<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/special-reports/elections/two-kicked-out-of-bududa-woman-mp-2021-race-3217538</ref><ref>https://www.independent.co.ug/tag/justine-khainza/</ref><ref>https://www.pmldaily.com/news/politics/2020/08/race-to-2021-polls-journalist-tests-the-political-waters-as-the-women-seat-goes-to-the-wire.html</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.ugandadecides.com/aspirant.php?profile=1905 |access-date=2024-04-14 |archive-date=2022-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220221131328/https://www.ugandadecides.com/aspirant.php?profile=1905 |url-status=dead }}</ref>
== Emisomo ==
Mu mwaka gwa 1996, yatuula ebibuuzo bye ebikomekereza Pulayimale ebya Primary Leaving Examinations okuva mu [[Buckley High School, Uganda|Buckley High School]].<ref name=":0" /> Yafuna [[:en:Uganda_Certificate_of_Education|Uganda Certificate of Education]] okuva mu [[:en:Tororo_Girls_School|Tororo Girls School]] mu mwaka gwa 2000.<ref name=":0" /> Mu mwaka gwa 2002, yafuna [[:en:Uganda_Advanced_Certificate_of_Education|Uganda Advanced Certificate of Education]] okuva mu somero lya Ndejje S.S. Mu mwaka gwa 2004, Yafuna satifikeetti mu bukulembeze okuva mu [[Miracle Bible College]]. Yatiikibwa ne diguli mu Development Studies mu mwaka gwa 2006 okuva mu [[Makerere y'akubiri ku ssemazinga|Yunivasitte y'e Makerere]]. Mu mwaka gwa 2007, yafuna satifikeetti mu Administrative Officers Law Course okuva mu [[:en:Law_Development_Centre|Law Development Centre]], Kampala. Diguli ye eya Masters mu Public Health Leadership yamuweebwa [[:en:Uganda_Christian_University|Uganda Christian University]], Mukono mu mwaka gwa 2014.<ref name=":0" />
== Emirimu nga taneegatta mu by'obufuzi ==
Mu mwaka gwa 2009, yakola nga attendekebwa mu ktongole ky'ebyenyonyi ekya [[:en:Civil_Aviation_Authority_of_Uganda|Civil Aviation Authority of Uganda]]. Wakati wa 2006 ne 2008, yaweereza nga Coordinator wa [[Mt Elgon Christian Fellowship Association,]] [[:en:Bududa|Bududa]].<ref name=":0" />
== Eby'obufuzi ==
Okuva mu mwaka gwa 2011 okutuusa 2021, yaweereza nga [[:en:Member_of_parliament|Mmemba wa Paalamentti]] mu[[:en:Parliament_of_Uganda|Paalamentti ya Uganda]] ey'omwenda n'eyekumi.<ref name=":0"/> Mu mwaka gwa 2020, yakakasibwa mu kulonda kwa[./<nowiki>Https://en.wikipedia.org/wiki/National_Resistance_Movement</nowiki> National Resistance Movement] nga amaliriza okuwangula mu kulonda okusooka.<ref>https://chimpreports.com/bududa-nrm-election-tribunal-validates-justine-khainzas-victory/</ref>
== Obuvunaanyizibwa obulala ==
Yaweereza ku Kakiiko k'Ebyembalirira<ref>https://parliamentwatch.ug/committee/committee-on-budget/</ref> ne ku kakiiko k'ebyobulimi n'okulunda mu Paalamentti ya Uganda.<ref name=":0"/><ref>https://www.mpscanug.com/profile/khainzajustine/</ref>
== Obulamu bwe ==
Mufumbo.<ref name=":0"/> Ebikolwa bye eby'eddembe bya kusoma, mizannyo n'okulambula. Alina okwagala okwenjawulo mu campaign z'ebyobulamu mu bantu, okukunga abakyaala n'abavubuka mu kubazaamu amaanyi mu nsonga z'ebyenfuna, n'okututumula eby'emizannyo mu bavubuka.<ref name=":0" />
== Laba na bino ==
* [[:en:List_of_members_of_the_tenth_Parliament_of_Uganda|Olukalala lwa ba mmemba ba Paalamentti ya Uganda ey'ekumi]]
* [[:en:List_of_members_of_the_ninth_Parliament_of_Uganda|Olukalala lwa ba mmemba ba Paalamentti ya Uganda ey'omwenda]]
* [[National Resistance Movement]]
* [[:en:Agnes_Nandutu|Agnes Nandutu]]
* [[:en:Parliament_of_Uganda|Paalamentti ya Uganda]]
* [[:en:Member_of_parliament|Mmemba wa Paalamentti]]
* [[:en:Bududa_District|Disitulikitti y'e Bududa]]
== Ebijuliziddwa wa bweru wa wikipediya ==
* [https://www.parliament.go.ug/ Website ya Paalamentti ya Uganda]
* [https://www.facebook.com/khainza.justine.7 Khainza Justine ku Facebook]
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
[[Category:Ababaka ba Paalamenti ya Uganda ey'omwenda]]
f6ig0q4gyfuks00ro7bvtou9csy1m9h
76933
76932
2026-10-18T22:13:35Z
Nassaka32
12002
i have corrected spelling errors of the following words yawungulwa to yawangulwa,omukyaala to omukyala,yatiikibwa to yattikibwa,attendekebwa to atendekebwa,ktongole to kitongole
76933
wikitext
text/x-wiki
[[File:Khainza, Justine.jpg|thumb|Khainza, Justine.jpg]]
'''Justine Khainza''' era amanyikiddwa nga '''Khainza Justine''' (yazaalibwa nga 30 Ogwomukaaga mu mwaka gwa 1982) Munnayuganda ow'ebyobufuzi era social worker.<ref name=":0">https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=215</ref> Ye mubaka omukyaala akiikirira [[:en:Bududa_District|Disitulikitii ya Bududa]] mu [[:en:Parliament_of_Uganda|Paalamenti ya Uganda]]. ey'omwenda n'ekumi<ref name=":0" /><ref>https://reliefweb.int/report/uganda/aid-relief-comes-budududa-after-disastrous-landslides</ref><ref>https://nilepost.co.ug/2020/05/19/mps-concerned-about-delayed-electrification-project/</ref> Mmemba w'ekibiina eky'ebyobufuzi ekya [./<nowiki>Https://en.wikipedia.org/wiki/National_Resistance_Movement</nowiki> National Resistance Movement] political party.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://nrm.co.ug/staff/khainza-justine/ |access-date=2024-04-14 |archive-date=2021-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210803110603/https://nrm.co.ug/staff/khainza-justine/ |url-status=dead }}</ref> Mu kwa Pulezidentti n'ababaka ba Paalamentti aka 2021, yawangulwa [[:en:Agnes_Nandutu|Agnes Nandutu]] kati omubaka omukyala akiikirira [[:en:Bududa_District|Disitulikitti y'e Bududa]] mu [[:en:Parliament_of_Uganda|Paalamentti ya Uganda]] ey'ekumineemu.<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/special-reports/elections/two-kicked-out-of-bududa-woman-mp-2021-race-3217538</ref><ref>https://www.independent.co.ug/tag/justine-khainza/</ref><ref>https://www.pmldaily.com/news/politics/2020/08/race-to-2021-polls-journalist-tests-the-political-waters-as-the-women-seat-goes-to-the-wire.html</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.ugandadecides.com/aspirant.php?profile=1905 |access-date=2024-04-14 |archive-date=2022-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220221131328/https://www.ugandadecides.com/aspirant.php?profile=1905 |url-status=dead }}</ref>
== Emisomo ==
Mu mwaka gwa 1996, yatuula ebibuuzo bye ebikomekereza Pulayimale ebya Primary Leaving Examinations okuva mu [[Buckley High School, Uganda|Buckley High School]].<ref name=":0" /> Yafuna [[:en:Uganda_Certificate_of_Education|Uganda Certificate of Education]] okuva mu [[:en:Tororo_Girls_School|Tororo Girls School]] mu mwaka gwa 2000.<ref name=":0" /> Mu mwaka gwa 2002, yafuna [[:en:Uganda_Advanced_Certificate_of_Education|Uganda Advanced Certificate of Education]] okuva mu somero lya Ndejje S.S. Mu mwaka gwa 2004, Yafuna satifikeetti mu bukulembeze okuva mu [[Miracle Bible College]]. Yattikibwa ne diguli mu Development Studies mu mwaka gwa 2006 okuva mu [[Makerere y'akubiri ku ssemazinga|Yunivasitte y'e Makerere]]. Mu mwaka gwa 2007, yafuna satifikeetti mu Administrative Officers Law Course okuva mu [[:en:Law_Development_Centre|Law Development Centre]], Kampala. Diguli ye eya Masters mu Public Health Leadership yamuweebwa [[:en:Uganda_Christian_University|Uganda Christian University]], Mukono mu mwaka gwa 2014.<ref name=":0" />
== Emirimu nga taneegatta mu by'obufuzi ==
Mu mwaka gwa 2009, yakola nga atendekebwa mu kitongole ky'ebyenyonyi ekya [[:en:Civil_Aviation_Authority_of_Uganda|Civil Aviation Authority of Uganda]]. Wakati wa 2006 ne 2008, yaweereza nga Coordinator wa [[Mt Elgon Christian Fellowship Association,]] [[:en:Bududa|Bududa]].<ref name=":0" />
== Eby'obufuzi ==
Okuva mu mwaka gwa 2011 okutuusa 2021, yaweereza nga [[:en:Member_of_parliament|Mmemba wa Paalamentti]] mu[[:en:Parliament_of_Uganda|Paalamentti ya Uganda]] ey'omwenda n'eyekumi.<ref name=":0"/> Mu mwaka gwa 2020, yakakasibwa mu kulonda kwa[./<nowiki>Https://en.wikipedia.org/wiki/National_Resistance_Movement</nowiki> National Resistance Movement] nga amaliriza okuwangula mu kulonda okusooka.<ref>https://chimpreports.com/bududa-nrm-election-tribunal-validates-justine-khainzas-victory/</ref>
== Obuvunaanyizibwa obulala ==
Yaweereza ku Kakiiko k'Ebyembalirira<ref>https://parliamentwatch.ug/committee/committee-on-budget/</ref> ne ku kakiiko k'ebyobulimi n'okulunda mu Paalamentti ya Uganda.<ref name=":0"/><ref>https://www.mpscanug.com/profile/khainzajustine/</ref>
== Obulamu bwe ==
Mufumbo.<ref name=":0"/> Ebikolwa bye eby'eddembe bya kusoma, mizannyo n'okulambula. Alina okwagala okwenjawulo mu campaign z'ebyobulamu mu bantu, okukunga abakyaala n'abavubuka mu kubazaamu amaanyi mu nsonga z'ebyenfuna, n'okututumula eby'emizannyo mu bavubuka.<ref name=":0" />
== Laba na bino ==
* [[:en:List_of_members_of_the_tenth_Parliament_of_Uganda|Olukalala lwa ba mmemba ba Paalamentti ya Uganda ey'ekumi]]
* [[:en:List_of_members_of_the_ninth_Parliament_of_Uganda|Olukalala lwa ba mmemba ba Paalamentti ya Uganda ey'omwenda]]
* [[National Resistance Movement]]
* [[:en:Agnes_Nandutu|Agnes Nandutu]]
* [[:en:Parliament_of_Uganda|Paalamentti ya Uganda]]
* [[:en:Member_of_parliament|Mmemba wa Paalamentti]]
* [[:en:Bududa_District|Disitulikitti y'e Bududa]]
== Ebijuliziddwa wa bweru wa wikipediya ==
* [https://www.parliament.go.ug/ Website ya Paalamentti ya Uganda]
* [https://www.facebook.com/khainza.justine.7 Khainza Justine ku Facebook]
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
[[Category:Ababaka ba Paalamenti ya Uganda ey'omwenda]]
amrab1k5s4vcfo1j20iopl0ehsfzhc0
Leni Shida
0
10684
76955
67998
2026-10-19T04:54:59Z
InternetArchiveBot
6271
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
76955
wikitext
text/x-wiki
[[File:2023 Afriican Games 6732 11.jpg|alt=A PHOTO OF LENI SHIDA|thumb|#WCUG2024 ADDED A PHOTO OF LENI SHIDA]]
'''Shida Leni''' (yazaalibwa nga 22 Ogw'okutaano 1994) i [[:en:Uganda|Munnayuganda]] [[:en:Sprint_(running)|omudussi w'emisindde emimpi mu mizaanyo gy'okuduka]].<ref>https://worldathletics.org/athletes/-/14636764</ref>
== Obuto bwe ==
Shida yazaalibwa mu [[:en:Arua|Arua]] mu mwaka gwa 1994<ref name="cwg bio">https://results.gc2018.com/en/athletics/athlete-profile-n6025844-leni-shida.htm</ref> nga muwala wa [[:en:Abdulatif_Tiyua|Abdulatif Tiyua]],<ref>https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1481428/leni-sets-400m-national-record-namboole-stadium</ref> offiisa w'amajje eyawumula era eyali omumyuuka w'aduumira amajje g'abayeekera b'ekibiina kya [[:en:West_Nile_Bank_Front|West Nile Bank Front]].<ref>{{Cite web |url=https://www.westnileweb.com/news-a-analysis/yumbe/government-agrees-to-pay-veterans |title=Archive copy |access-date=2024-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190428121035/https://www.westnileweb.com/news-a-analysis/yumbe/government-agrees-to-pay-veterans |archive-date=2019-04-28 |url-status=dead}}</ref>
== Emirimu ==
Oluvanyuma lwa Kevin ne Sue O'Connor nga batandise okutendeka Shida mu gw'Omunaana 2013, yakiikirira [[:en:Uganda|Uganda]] mu mizanyo gya 2014 Commonwealth Games mu Glasgow natuuka mu kibinja ekidirira enkomerero ekya semifinals. Zino ze zaali empaka ze ezaasooka w'abweru wa Uganda. Mu Gw'okubirir2018, mu Kampala, yaduka 52.47 okumenyawo likoodi y'omugwanga ey'emyaaka kumi n'ebbiri ey'emisinde gya 400m. Eno Likoodi agimenye emirundi 7, ogusembeddeyo ddala mu mpaka za 2019 National Championships (51.47), eyo gyeyamenyera ne likoodi y'omugwanga ey'emyaaka kumi n'ebbiiri ey'emisinde gya 200m mu dakiika 23.43. Omuwanguzi bwa Shida w'abweeru w'egwanga obukyasinze okumanyika bwaali bwa mudaali gwa feeza ogwa 400m Silver Medal (51.64) mu mizaanyo gya Yunivasitte egya 2019 World University Games egyategekebwa mu Naples, Italy.
Yavuganya mu mpaka za [[:en:2020_Summer_Olympics|2020 Summer Olympics]].<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Tokyo_Organising_Committee_of_the_Olympic_and_Paralympic_Games</ref>
== Empaka mu mawanga g'ebweeru ==
{| {{AchievementTable|Event=yes}}
|-
!colspan="6"|Representing {{UGA}}
|-
|2014
|[[Athletics at the 2014 Commonwealth Games|Commonwealth Games]]
|[[Glasgow, United Kingdom]]
|21st (sf)
|400 m
|[[Athletics at the 2014 Commonwealth Games – Women's 400 metres|54.30]]
|-
|rowspan=4|2015
|rowspan=2|[[Athletics at the 2015 Summer Universiade|Universiade]]
|rowspan=2|[[Gwangju, South Korea]]
|11th (sf)
|400 m
|[[Athletics at the 2015 Summer Universiade – Women's 400 metres|53.40]]
|-
|5th
|4 × 400 m relay
|[[Athletics at the 2015 Summer Universiade – Women's 4 × 400 metres relay|3:45.40]]
|-
|rowspan=2|[[Athletics at the 2015 African Games|African Games]]
|rowspan=2|[[Brazzaville, Republic of the Congo]]
|19th (sf)
|200 m
|[[Athletics at the 2015 African Games – Women's 200 metres|24.56]]
|-
|6th
|400 m
|[[Athletics at the 2015 African Games – Women's 400 metres|52.86]]
|-
|2016
|[[2016 African Championships in Athletics|African Championships]]
|[[Durban, South Africa]]
|8th
|400 m
|[[2016 African Championships in Athletics – Women's 400 metres|53.91]]
|-
|rowspan=5|2017
|[[Athletics at the 2017 Islamic Solidarity Games|Islamic Solidarity Games]]
|[[Baku, Azerbaijan]]
|5th
|400 m
|[[Athletics at the 2017 Islamic Solidarity Games – Results#400 meters 2|54.57]]
|-
|rowspan=4|[[Athletics at the 2017 Summer Universiade|Universiade]]
|rowspan=4|[[Taipei, Taiwan]]
|34th (h)
|200 m
|[[Athletics at the 2017 Summer Universiade – Women's 200 metres|25.29]]
|-
|11th (sf)
|400 m
|[[Athletics at the 2017 Summer Universiade – Women's 400 metres|53.44]]
|-
|15th (h)
|4 × 100 m relay
|[[Athletics at the 2017 Summer Universiade – Women's 4 × 100 metres relay|47.05]]
|-
|6th
|4 × 400 m relay
|[[Athletics at the 2017 Summer Universiade – Women's 4 × 400 metres relay|3:43.38]]
|-
|rowspan=4|2018
|rowspan=2|[[Athletics at the 2018 Commonwealth Games|Commonwealth Games]]
|rowspan=2|[[Gold Coast, Australia]]
|22nd (sf)
|400 m
|[[Athletics at the 2018 Commonwealth Games – Women's 400 metres|54.50]]
|-
|8th
|4 × 400 m relay
|[[Athletics at the 2018 Commonwealth Games – Women's 4 × 400 metres relay|3:35.03]]
|-
|rowspan=2|[[2018 African Championships in Athletics|African Championships]]
|rowspan=2|[[Asaba, Nigeria]]
|10th (sf)
|200 m
|[[2018 African Championships in Athletics – Women's 200 metres|24.36]]
|-
|6th
|400 m
|[[2018 African Championships in Athletics – Women's 400 metres|52.78]]
|-
|rowspan=5|2019
|[[2019 IAAF World Relays|World Relays]]
|[[Yokohama, Japan]]
|19th (h)
|4 × 400 m relay
|[[2019 IAAF World Relays – Women's 4 × 400 metres relay|3:35.02]]
|-
|[[Athletics at the 2019 Summer Universiade|Universiade]]
|[[Naples, Italy]]
|bgcolor=silver|2nd
|400 m
|[[Athletics at the 2019 Summer Universiade – Women's 400 metres|51.64]]
|-
|rowspan=2|[[Athletics at the 2019 African Games|African Games]]
|rowspan=2|[[Rabat, Morocco]]
|6th
|400 m
|[[Athletics at the 2019 African Games – Women's 400 metres|52.47]]
|-
|bgcolor=cc9966|3rd
|4 × 400 m relay
|[[Athletics at the 2019 African Games – Women's 4 × 400 metres relay|3:32.25]]
|-
|[[2019 World Athletics Championships|World Championships]]
|[[Doha, Qatar]]
|31st (h)
|400 m
|[[2019 World Athletics Championships – Women's 400 metres|52.22]]
|-
|2021
|[[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Olympic Games]]
|[[Tokyo, Japan]]
|31st (h)
|400 m
|[[Athletics at the 2020 Summer Olympics – Women's 400 metres|52.48]]
|-
|2022
|[[2022 African Championships in Athletics|African Championships]]
|[[Port Louis, Mauritius]]
|4th
|400 m
|[[2022 African Championships in Athletics – Women's 400 metres|52.91]]
|-
|2024
|[[Athletics at the 2023 African Games|African Games]]
|[[Accra, Ghana]]
|11th (sf)
|400 m
|[[Athletics at the 2023 African Games – Women's 400 metres|53.23]]
|}
== Emisinde gye egikyaasinze ==
<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.all-athletics.com/node/955395 |access-date=2024-04-24 |archive-date=2017-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107020442/http://www.all-athletics.com/node/955395 |url-status=dead }}</ref>
Wa bweeru
* [[:en:200_metres|200 metres]] – 23.43 (Kampala 2019) (National Record)
* [[:en:400_metres|400 metres]] – 51.47 (Kampala 2019) (National Record)
* [[:en:800_metres|800 metres]] – 2:13.20 (Gavardo 2017)
== Ebijulizidwa ==
{{Reflist}}{{Authority control}}
[[Category:Abaafuna emidaali mu mpaka za African Games 2019]]
d2zkoxaozhq9py8y3n0gchj1zfxgw98
Kitante Hill Secondary School
0
10887
76952
72866
2026-10-19T04:42:26Z
InternetArchiveBot
6271
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
76952
wikitext
text/x-wiki
'''Kitante Hill Senior Secondary School''' (KHSS), oluusi eyitibwa '''Kitante Hill School''', ssomero lya gavumenti, erisomesa abawala n'abalenzi, nga abayizi bonna basoma bava waka. Essomero lino lisangibwa ''Kitante'' mu [[Kampala]], ekibuga [[:en:Capital_city|ekikulu]] ekya [[Yuganda|Uganda]] (era nga wewava erinnya ly'essomero). Kitante hill esomesa abayizi ku mutendera gwa siniya mu bibiina okuva ku Siniya esooka okutuuka ku siniya eyomukaaga.<ref>{{Cite web |url=https://schoolsuganda.com/schools/kitante-hill-school |title=Archive copy |access-date=2024-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240224191122/https://schoolsuganda.com/schools/kitante-hill-school |archive-date=2024-02-24 |url-status=dead}}</ref>
== Endagiriro ==
Essomero lino lisangibwa mu kitundu kya Kitante mu ggombolola ya [[Kampala]] Central kilomita ssatu okuva mu ntabiro yeby'obusuubuuzi mu kibuga Kampala nga otambula odda mu bugwanjuba bwamambuka g'ekibuga. <ref>[http://distancecalculator.globefeed.com/Uganda_Distance_Result.asp?fromplace=Kitante%20Channel%20(Western%20Province)&toplace=Kampala%20()&fromlat=0.3166667&tolat=0.3155556&fromlng=32.5833333&tolng=32.5655556 Map Showing Kampala And Kitante With Distance Marker]</ref> Essomero lino liriraniganye n'essomero lya Kitante Primary School, wamu ne [[:en:Uganda_Museum|Uganda Museum]]. Essomero lino osobola okulituuka nga okozesa oluguudo lwa Acacia Avenue (John Babiiha Avenue), ku [[:en:Kololo|kasozi Kololo]] oba n'okozesa oluguudo Kira road. Ensengeka z'essomero lino ku maapu ziri 0°20'02.4"N, 32°35'06.0"E (Obusimba:0.3340; Obukiika:32.5850). <ref>https://www.google.com/maps/dir/Kampala/Kitante+Hill+Secondary+School,+Somero+Road,+Kampala/data=!4m8!4m7!1m2!1m1!1s0x177dbc0f9d74b39b:0x4538903dd96b6fec!1m2!1m1!1s0x177dbba085d3ec0d:0x1d79811878ef9e42!3e0?sa=X&ved=1t:3747&ictx=111</ref>
== Ebyafaayo ==
Kitante siniya yatandikibwawo mu 1960 nga ebula emyaka ebiri gyokka [[Yuganda|Uganda]] yeefuge. Essomero lino lyatandikibwa n'ekigendererwa eky'okusomesa abaana b'abakozi ba gavumenti ya Uganda abaana bano mu ntandikwa baali '''balenzi bokka'''. Ebyafaayo biraga nti essomero lino lyatandika n’abayizi 200 era nga mu budde obwo lyasomesanga bayizi abali ku mutendera ogwa siniya naye nga bali mu bibiina eby'awansi obudde buno ekiyitibwa '''O-Level.''' Mu 1986, emisomo gya haaya mu siniya oba jiyite '''A-Level''' nagyo gyagattibwa kw'ebyo ebisomesebwa mu ssomero lino n'okutuusa kati era oluvannyuma lw'omwaka gumu n'abayizi abawala n'ebakkirizibwa okusomera mu ssomero lino. Omuwendo gw’abayizi mu April wa 2014 gusukka 1,600. <ref>{{Cite web |url=https://schoolsuganda.com/schools/kitante-hill-school |title=Archive copy |access-date=2024-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240224191122/https://schoolsuganda.com/schools/kitante-hill-school |archive-date=2024-02-24 |url-status=dead}}</ref>
== Ebyensoma ==
Essomero lino lisomesa amasomo ga ''ssaayansi'' wamu n'ago agatali (Arts)
== Abamanyifu abaasomerayo ==
* [[Kizza Besigye|Kiiza Besigye]] – Munnamagye eyagannyukira ku ddaala lya [[:en:Colonel|Colonel]] yalwana mu lutalo lwa NRA eyavaamu [[:en:Uganda_People's_Defence_Force|Uganda People’s Defense Force]] . Yavuganya ku bwa pulezidenti bwa Uganda mu 2001, 2006, 2011 ne 2016.<ref>https://www.thenewhumanitarian.org/report/58147/uganda-profile-main-opposition-leader-kiiza-besigye</ref>
* [[Bebe Cool|Moses Ssali]] – Omuyimbi omututumufu amanyiddwa nga [[Bebe Cool|Bebe Coo]]<ref>https://www.pulse.ug/entertainment/celebrities/moving-conversation-bebe-cool-had-with-his-mother-before-dropping-out-of-school/fvb6yxr</ref>[[Bebe Cool|l]]
* [[Nick Nola|Nicholas Tatambuka ("Nick Nola")]] – omuyimbi era omuzinyi.
* [[Bobi Wine|Robert Kyagulanyi]] – Omuyimbi era munnabyabufuzi, yaliko omubaka mu paalimenti eyeesimbawo ku bwa Pulezidenti bwa Uganda mu 2021. Mu kuyimba akozesa erinnya [[Bobi Wine]]<ref>https://www.watchdoguganda.com/news/20200831/99929/bobi-wine-i-attended-17-schools-in-my-academic-career.html</ref>
* [[:en:Moses_Muhangi|Moses Muhangi]] – Omukubi w’ebikonde era pulezidenti w’ekibiina ekifuga ebikonde ekya '''Uganda Boxing Federation'''<ref>https://www.watchdoguganda.com/sports/20200212/87341/profile-meet-moses-muhangi-a-youthful-businessman-giving-face-to-ugandas-boxing-sport.html</ref>
== Abaamanyi abasomesayo ==
* [[Jacqueline Mbabazi]] – Omusomesa era munnabyabufuzi. Yasomesa amasomo ga ssaayansi mu ssomero lino wakati wa 1976 ne 1981 ono ye mukyala w'eyali ssaabaminisita wa Uganda [[Amama Mbabazi]].<ref>https://chimpreports.com/50-year-journey-how-amama-mbabazi-met-canon-jacqueline/</ref>
== Laba nebino ==
* [[:en:Education_in_Uganda|Ebyenjigiriza mu Uganda]]
* [[Kampala|Ekibuga Kampala]]
== Ebiwandiiko ebijuliziddwa ==
[[Category:Ebyenjigiriza bya Uganda]]
[[Category:Omuzannyo gw'Ebikonde mu Uganda]]
iz22p9t8d5s3iiu2ae1dxs8y5mlpwkx
Martin Ssempa
0
11014
76991
72432
2026-10-19T08:58:30Z
Lujja256
11991
Converted some references
76991
wikitext
text/x-wiki
'''Martin Ssempa''' (yazaalibwa 1968) Munnayuganda [[:en:Pastor|omusumba w'ekkanisa y'abalokole]] owa [[:en:Charismatic_Christianity|charismatic]], omulwanirizi w'enkyukakyuka mu bantu ne by'obufuzi, era nga ye mutandisi w'ekkanisa ya [[:en:Makerere|Makerere]] Community Church. Yeeyitanga '''Pastor Doctor Martin Ssempa''', naye kati yeeyita lya '''Gabriel Baaba Gwanga'mujje Eri Yesu'''.<ref>{{Cite web |last=Martin Ssempa [@martinssempa] |title=Meaning of the new names Gabriel = I stand in God's presence Baaba: Father of a new generation. Gwanga'Mujje Eri Yesu: Nations are summoned to Jesus!! |url=https://x.com/martinssempa/status/1078632566083719168 |access-date=2026-10-19 |website=Twitter}}</ref> Ssempa yayaatiikirira nnyo okutuuka ku mutendera gwensi yonna mu 2010, oluvannyuma lw'okukola akatambi ku kkanisa ye nga kawakanya [[:en:Homosexuality|ebisiyaga]], ne kasasaana nnyo mu nsi.
== Obuto bwe n'okusoma kwe ==
Martin Ssempa yazaalibwa [[:en:Naluzaale|Naluzaale]] mu [[:en:Masaka_District|Disitulikiti y'e Masaka]] mu Uganda mu 1968 nga ye maama ali yekka. Yali tamanyi kitaawe. Maama we yali musomesa era yakyusa amasomero emirundi mingi ng’akyali mwana muto. Ssempa yagenda ku Kimanya Primary School e [[:en:Masaka|Masaka]] ne St. Peter's Primary School e [[:en:Nsambya|Nsambya]] . Oluvannyuma yagenda ku Rubaga Boys’ Secondary School, nga tannamaliriza [[:en:A_level|ddaala lya A]] mu ttendekero lya [[:en:Namilyango_College|Namilyango College]] . Mu myaka gye egy’obutiini yafuuka sereebu mu East Africa nga nnantameggwa w’eggwanga [[:en:Break_dancing|mu break dancing]] . Mu 1988, Ssempa yakkirizibwa mu Ssettendekero ya [[:en:Makerere_University|Makerere University]] .
Bwe yali ku Yunivasite, muganda wa Ssempa ne mwannyina baakwatibwa akawuka ka siriimu. Ssempa yatuulanga kumpi n’ebitanda byabwe nga bwe beeyongera okulwala. Bwe baafa mu 1990, yabanenya olw'obugwenyufu bwabwe era n’atya nti naye obulamu bwe bwandimuviirako okufa Mukenenya; bwe kityo, yasalawo okubaako ky’akolawo. Ssempa yakyuka n’adda mu [[:en:Evangelical_Christianity|ddiini y’Ekigambo]] bwe yali ku [[:en:Wandegeya|Wandegeya]] [[:en:Baptist|Baptist]] Youth Center. Yatalaaga eggwanga lyonna n’ekibiina kya katemba ekyayimba n'okuzannya mu masomero mu kaweefube w’okusomesa abayizi ku bulwadde bwa mukenenya.
Ssempa yatikkirwa e Makerere ne [[:en:Bachelor's_degree|Diguli Esooka]] mu bya [[:en:Social_Science|Social Science]], nga essira alitadde mu nkwatagana z'abantu oba sociology. Oluvannyuma yafuna [[:en:Master_of_Arts|Diguli Ey'okubiri mu Arts]] mu kubuulirira abantu, era nga yasomera ku [[:en:Cairn_University|Cairn University]].<ref> https://web.archive.org/web/20091219034539/http://www.newvision.co.ug/D/9/657/631662/</ref><ref>https://www.independent.co.ug/interview-pastor-martin-ssempa-on-bobi-wine/</ref><ref>http://www.crosswalk.com/blogs/ewthrockmorton/11616589/</ref>
== Obutuuze bwe ==
Okusinziira ku bbaluwa y'abalonzi eyaweebwayo nga 6 Ogwomusanvu 2012, Ssempa mutuuze wa America.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.capitalfm.co.ke/news/Kenyanews/Uganda-pastor-screens-gay-porn-in-church-7515.html |access-date=2024-09-18 |archive-date=2010-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100221055146/http://www.capitalfm.co.ke/news/Kenyanews/Uganda-pastor-screens-gay-porn-in-church-7515.html |url-status=dead }}</ref>
== Omulimu gwe ==
=== Obuweereza ===
Mu 1996, yatandikawo ekkanisa ya Makerere Community Church ku ttaka lya Makerere University.<ref> {{Cite web |title=Anti-Gay Ugandan Extremist Martin Ssempa is U.S. Citizen; Testimony Sought in U.S. Court Case |url=https://ccrjustice.org/node/4799 |access-date=2026-10-19 |website=Center for Constitutional Rights |language=en}}</ref>
=== Kaweefube w'okulwanirira enkyukakyuka ===
Ssempa awakanya [[:en:Separation_of_church_and_state|eky'ekkanisa okweyawula ku gavumenti]] era n'okukozesa obupiiira bu galimpitawa mu kwetangira okufuna akawuka akaleeta Mukenenya. Ye awagira [[:en:Abstinence|obwetangize]] wamu n'okusomesa ku bwesimbu ku bulamu bw'omuntu mu kulwanyisa endwadde eziva mu kwegatta.<ref>https://allafrica.com/stories/200403100019.html</ref> Ssempa agamba nti akulembeddemu okusaba okw'ekikungo okugendereddwamu "okugoba [[:en:Sodomy|ebisiyaga]] mu Uganda, nga alangirira [[:en:Uganda_Anti-Homosexuality_Bill|etteeka mu Uganda]] eryateesebwa nga lireetera ebikolwa bino ebikyamu okuviiramu ababtu okubonerezebwa nga basibwa obulamu bwonna mu makomera, oba mu mbeera ezimu okuvaamu [[:en:Rape|okusobezebwako]], oba okufa".
Ssempa awagidde nnyo ekkomo ku butabanguko obuva ku njawukana mu mawanga n'obukyayi mu Uganda.<ref name="The Independent">https://web.archive.org/web/20091225191303/http://www.martinssempa.com/warren-response.html</ref> Muwagizi nnyo [[:en:Uganda_Anti-Homosexuality_Bill|Ow'ekiteeso Ekikugira Ebisiyaga mu Uganda]].<ref name="reuters">http://www.independent.co.ug/index.php/component/content/article/106-myblog/1923-tribal-politics-role-of-the-church-in-peace-building </ref> Ssempa akulembeddemu okuwakanya kuno nga alaga [[:en:Gay_pornography|obutambi bw'abalya ebisiyaga]], nga kiraga nti [[:en:Fisting|bajaguza]], [[:en:Anilingus|anilingus]], ne [[:en:Coprophilia|coprophilia]] mu kkanisa ye ne mu nkungaana.
<ref name="Huffingtonpost.com">https://web.archive.org/web/20120926174046/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE60E0E720100115?pageNumber=1&virtualBrandChannel=0</ref> Endaga zino zaasaasaana nnyo era nga baziyita "Eat Da Poo Poo" ku mitimbagano.<ref>http://www.huffingtonpost.com/2010/02/18/martin-ssempa-anti-gay-ug_n_467157.html</ref> Ssempa afuuse mu[[:en:Internet_meme|manyifu ku mitimbagano]] oluvannyuma lwa bino n'ebikolwa bye ebirala ebiraga okuvumirira ebisiyaga, nga okusinga okumanyibwa kwali mu kukyazibwa ku ttivvi mu an appearance on the [[:en:Breakfast_television|lulaga lw'okumakya]] olw'ayitibwa ''Morning Breeze'' mwe baali n'omuwagizi w'ebisiyaga ayitibwa [[:en:Pepe_Julian_Onziema|Pepe Julian Onziema]]. Yatuumibwa erinnya lya Pasta" n'erya "Pasta [[:en:Senpai|Senpai]]" ku mutimbagano.
Ku kiteeso ekyo, Ssempa ayogedde bino: <blockquote>Abantu abamu babuuza lwaki waliwo ekibonerezo ky'okufa mu kiteeso kino. Wabaddewo okutambuza amawulira amakyamu ku nsonga eno era emitwe emikulu egimu gisoma nti: “Abali b'ebisiyaga b'akutiibwa mu Uganda”. Emitwe gino giwabya mu bugendelevu. Ekibonerezo kino kikola mu mbeera ezimu ezimanyiddwa nga 'esusse', nga muno mulimu, abo abawawaabiddwa okukituusa ku balala nga babakaka omuli abaana oba abaliko obulemu; kino kikola ku abo abakwasi b'abaana abato!
Nga bwe kyatangaazibwa nti waliwo obuzibu bwa 'okukwata omwana embeerera kuwonya Akawuka n'Obulwadde bwa Mukeneya' omuzzi w'omusango guno aba alina Akawuka; omuzadde oba alabirira omwana asobezeddwako omuntu we! Era bano bakomekkerera bakozesezza eddagala eriwunza abaana bano oluvannyuma ne babasobyako! Kirabwa bulungi nti ekigendererwa mu kino ky'akukuuma abo abanafu mu bitundu gyetubeera okuva ku bantu ababi. Bambi mumanye nti okusukka mu myaka 15 Uganda ezze egaba ekibonerezo kino nga kiweebwa abantu abakwasi b'abaana n'abantu nga tebasosola mu kikula, okusinga nga kikolebwa kutaasa omwana ow'obuwala ku basajja. Ku mulundi guno ekigendererwa ky'akutaasizaamu n'omwana omulenzi, naabalala.<ref>https://gayety.co/explaining-the-why-are-you-gay-meme</ref></blockquote>
=== Amaanyi ge mu bantu ===
Amaanyi ga Ssempa mu nsi yonna gayoleseddwa ng’ayita mu mirimu gyakoze n’ettabi ly’ekitongole [[:en:United_States_Agency_for_International_Development|kya Amerika ekikola ku nkulaakulana y’ensi yonna]], [[:en:President's_Emergency_Plan_for_AIDS_Relief|President's Emergency Plan for AIDS Relief]] (PEPFAR). Olw’okwenyigira mu nsonga z’ekiteeso ky’okulwanyisa ebisiyaga ly’awagira mu nsi ye, PEPFAR ebibiina by'abawagizi b'ebisiyaga abakazi n'abasajja bibadde bi kiraba nga ekitumbula okutya okukola omuze gw'ebisiyaga. <ref>http://www.thedailybeast.com/blogs-and-stories/2009-01-07/the-truth-about-rick-warren-in-africa/full/</ref>
Mu kugatta ku kigendererwa kye eky'okulwanyisa ebisiyaga, Ssempa abadde omu ku bawandiisi abaakola enkola ya "Obwetangize n'okubeera omwesigwa" eya Uganda mu 2004; enkola eno yava mu kuddamu kutunula mu yali eriwo eya " ABC" – Okwewala, Okubeera Omwesigwa, n'Okukozesa Obupiira. Ng’oggyeeko ekyo, ye mukiise ow’enjawulo ow’ekibiina ekivunaanyizibwa ku mukenenya ekya Task Force on AIDS of Uganda ekya [[:en:First_Lady|Mukyala W'omukulembeze W'eggwanga]] [[:en:Janet_Museveni|Janet Museveni]] . Ssempa awadde obujulizi mu lukiiko lwa [[:en:Congress_of_the_United_States|United]] <ref>{{Cite web}}</ref>[[:en:Congress_of_the_United_States|States Congress]] ku [[:en:AIDS_in_Africa|kirwadde kya siriimu mu Africa]] .
Edda, Ssempa yali akwatagana ne [[:en:Rick_Warren|Rick Warren]] ne [[:en:Saddleback_Church|Saddleback Church]] mu kigendererwa eky'okulwanyisa Mukenenya. <ref>https://www.hrw.org/news/2007/10/11/letter-congressional-caucus-about-us-support-ugandan-homophobia</ref> Mu kiseera ekyo, yali aweereza ng’omwogezi omukulu mu lukungaana lwa Warren ''olwa Disturbing Voices'' AIDS; Okuva olwo Warren yeeyawula ku Ssempa n’asalako ddala enkolagana naye mu 2007. <ref>https://www.metroweekly.com/2009/12/c-street-rick-warren-george-b/</ref>
=== Okukwatibwa kwe n'okuvunaanibwa ===
Mu Gwekkumi gwa 2012, Ssempa n’abantu abalala bataano baasingisibwa omusango mu kkooti ya Buganda Road ogw’okwekobaana okwonoona erinnya ly’omusumba gwe yali avuganya naye nga bamulumiriza mu bukyamu nti yeenyigira mu bisiyaga. Omusango guno gwava ku musango ogwagwawo mu Gwokutaano, 2009 Ssempa n'abalala mwe beenyigira mu lukwe ne bakaka abasajja b'ekkanisa mu Lutikko ya [[:en:Robert_Kayanja|Robert Kayanja]] e Rubaga [[:en:Miracle_Centre_Cathedral|Miracle Center Cathedral]] okugamba nti beegatta ne Kayanja. Oluvanyuma lwa poliisi okunoonyereza, abavubuka bano baggyayo okulumiriza kwabwe era ne beewozaako nti baali baafunye ssente okwogera nti basobezebwako omusumba Kayanja. Abantu bano omukaaga okuli ne Ssempa baavunaanibwa omusango gw’okutyoboola erinnya lyabwe ne basalirwa engassi ya kakadde kamu buli omu (mu Dollar ziri 390) n’okuweereza abantu essaawa kikumi.
== Okumukomerera ==
Mu 2014, omuwandiisi w’ebitabo Munnayuganda Paul Kaliisa yamuvumirira okutumbula ebisiyaga olw’okulaga obutambi bw’obuseegu obw'ebisiyaga mu masinzizo, n’ayogera nti ebikolwa bino birina okuteekebwako envumbo mu tteeka lya [[:en:Uganda_Anti-Homosexuality_Bill|Kiteeso kya Uganda Eky'okulwanyisa Ebisiyaga]] . <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.gaystarnews.com/article/uganda-gang-guilty-inventing-gay-priest-rape-story041012/ |access-date=2024-09-18 |archive-date=2022-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220305194952/https://www.gaystarnews.com/article/uganda-gang-guilty-inventing-gay-priest-rape-story041012/ |url-status=dead }}</ref>
== Laba na bino ==
* [[:en:LGBT_rights_in_Africa|Eddembe ly'abasiyazi mu Africa]]
* [[:en:LGBT_rights_in_Uganda|Eddembe Ly'abasiyazi mu Uganda]]
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
[[Category:Bannayuganda abasomesa]]
[[Category:Abasomesa]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
[[Category:Buganda]]
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
qd8cw9ubp470z7e83h264vgapn6e08j
Maroons FC
0
11017
76959
76852
2026-10-19T05:32:29Z
InternetArchiveBot
6271
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
76959
wikitext
text/x-wiki
'''Maroons FC''', nga n'olumu bagiyitwa '''Prisons FC''', Kiraabu [[:en:Football_(soccer)|y'omupiira]] eyateeka abasambu ku musaala ng'esibuka mu [[:en:Kampala|Kampala]], ng'edukanyizibwa ekitongole kya Uganda ekivinaanyizibwa ku by'amakomera, ensangi zino ezannyira mu kibinja kya Uganda. Ng'ezannya nga '''Prisons FC''', kiraabu eno yawangula ebikopo ebiri ebya [[:en:Ugandan_Super_League|liigi ya Uganda eyababinyeera]] mu 1968 ne 1969<ref name="3R">{{Cite web |title=Uganda - List of Champions |url=https://www.rsssf.org/tableso/oegchamp.html |access-date=2026-10-17 |website=www.rsssf.org}}</ref><ref name="4R">{{Cite web |title=UPL History |url=https://fufa.co.ug/history/ |access-date=2026-10-17 |website=FUFA: Federation of Uganda Football Associations |language=en-US}}</ref> era nebatuuka ku luzannya olw'okubiri oludirira olw'akamalirizo mu 1970 mu mpaka eziwakanirwa kiraabu okuva kulukalo lwa Afrika, nga baakubwa Ismaily ey'e Misiri 6–2 ku mugate gwa ggoolo.<ref>{{Cite web |title=African Club Competitions 1970 |url=https://www.rsssf.org/tablesa/afcup70.html |access-date=2026-10-17 |website=www.rsssf.org}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.playmakerstats.com/team/maroons-fc/74509 |title=Archive copy |access-date=2024-09-19 |archive-date=2024-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240831084036/https://www.playmakerstats.com/team/maroons-fc/74509 |url-status=dead }}</ref>
== Ebigikwatako ==
Prisons FC yawangula ebikopo eby'emirundi ebbiri ebya [[:en:Ugandan_Super_League|liigi ya Uganda eyababinyweera]] mu 1968 mu 1969, ng'era yeeyali ttiimu eyasooka okukiikirira Uganda mu mpaka z'ensi yonna mu 1970 mu mpaka ezivuganyizibwaamu Kiraabu okuva kulukalo lwa Afrika, ttiimu ya Uganda eyitibwa Bitumastic, yakiika mu 1967, wabula nebazivaamu nga tebanaba kusamba mupira nagumu.<ref>{{Cite web |title=African Club Competitions 1967 |url=https://www.rsssf.org/tablesa/afcup67.html |access-date=2026-10-17 |website=www.rsssf.org}}</ref>
Kiraabu eno yasembegerera mu myaka gye 1980 era nebasalibwaako okuddayo wansi mu kibinja kyabanamba lugyega mu 1987.<ref>https://allafrica.com/stories/201705150761.html</ref>
Beebaali bakyampiyoni b'ekibinja kya Uganda eky'omupiira eky'okubiri, ekimannyikiddwa nga [[:en:Ugandan_Big_League|Ugandan Big League,]] tnga emirundi esatu baali basumusibwa mu myaka gya 2010 okugenda okuzannya mu [[:en:Ugandan_Premier_League|Kibinja kya Uganda ekyababinyweera]] buli kiseera, nga muno mwemuli ne sizoni z'omupiira eza 2015/2016 ne 2017/2018.<ref name="'1R">{{Cite web |last=Isabirye |first=David |date=2017-04-25 |title=Maroons promoted back to the Uganda Premier League |url=https://kawowo.com/2017/04/25/maroons-promoted-back-to-the-uganda-premier-league/ |access-date=2026-10-17 |website=Kawowo Sports |language=en-US}}</ref><ref name="2R">{{Cite web |last=BigEyeAdmin |date=2015-07-21 |title=Maroons FC plans Kenya camp before the new season kicks off. |url=https://bigeye.ug/maroons-fc-plans-kenya-camp-before-the-new-season-kicks-off/ |access-date=2026-10-17 |website=BigEye.UG |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.pulsesports.ug/football/maroons-fc-3667 |title=Archive copy |access-date=2024-09-19 |archive-date=2024-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240831084036/https://www.pulsesports.ug/football/maroons-fc-3667 |url-status=dead }}</ref>
Maroons yasalibwaako neera okuddayo mu biseera bya sizoni ya 2020 oluvannyuma lw'ekibiina ekidukanya omuzannyo gw'omupiira mu Uganda okuyimiriza sizoni eno mubunaambiro oluvannyuma lw'emipiira 25, wabula oluvannyuma nebasumuzibwa mu 2022.<ref>{{Cite web |last=Shero |first=Kamardin |title=Charles Ayiekoh: It is absurd that Maroons was relegated » The Touchline Sports |url=https://thetouchlinesports.com/charles-ayiekoh-it-is-absurd-that-maroons-was-relegated/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260611194503/https://thetouchlinesports.com/charles-ayiekoh-it-is-absurd-that-maroons-was-relegated/ |archive-date=2026-06-11 |access-date=2026-10-17 |website=thetouchlinesports.com |language=en-US |url-status=live}}</ref>
Mu 2006, Kiraabu ya Maroons ey'omupiira gw'ebigere n'etuuka ku mupiira ogwaali ogw'akamalirizo ez'empaka za Kampala Zonal Mini League. Ttiimu eno yali wansi w'obutandesi bwa Morley Bwekwaso ne Ntege Patrick, nga ensangi zino ne maneja wa [[:en:Uganda_national_football_team|ttiimu y'eggwanga lya Uganda]].Wadde nga baali beetegeka okumala emyezi n'okulakulanya ebitone by'abazannyi, Maroons eby'embi baalemererwa okugenda mu bibinja era nebatagenda mu laawundi eddako. Oluvannyuma lw'empaka za Zonal Mini League, Asaph Mwebaze mu bwangu ddala yadda mu kifo ky'okubeera omutendesi omukulu mu biseera by'empaka z'ebitongole z'eby'okwerinda. Prisons yakomekerera nga emalidde ng'ekutte kifo kyakubiri mu mpaka zino oluvannyuma lw'okubeera nga baazannya beetaba bulungi mu mizannyo gino.
Oluvannyuma lw'omwaka, Asaph Mwebaze yakungaanya ttiimu y'abavubuka eyalina ekiruubirirwa ng'eva mu baalakisi y'e Luzira.Ttiimu eno yali erinamu abazannyi abaali bakola ennyo, abalina ebirubirirwa era nga bafiirawo, abaafuna obuwagizi okuva mu bawagizi abaali beeyongeramu amaanyi. Baali baagwala nnyo abantu b'omukitundu ng'era batwalibwa okubeera nga baali baleese nkyuka kyuka, era nebakitukiriza webatuuka nga bawanguzi.<ref name=":0">{{Cite web |title=Archive copy |url=https://maroonsfc.co.ug/about_us.php |access-date=2024-09-19 |archive-date=2023-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231119152303/https://maroonsfc.co.ug/about_us.php |url-status=dead }}</ref>
Omwaka 2007 bakola ebyafaayo mu kiraabu eno, Maroons bweyakomezebwaako mu kibinja kya Uganda ekyababinywera oluvannyuma lw'emyaka 23 webaali baava mu kibinja ekyawagulu mu mupiira. Obuwanguzi buno bwakakasibwa oluvannyuma lwa Maroons okubeera nga baakuba Mutundwe Lions, kiraabu edukanyizibwa pulezidenti w'ekibiina ekivunaanyizibwa ku muzannyo gw'omupiira mu Uganda Ying. Moses Magogo, mu fayinolo za Kampala Zonal Mini League ezaali ku kisaawe ky'e Nakivubo. Wansi w'omutendesi wa Asaph Mwebaze, ng'ekulemberwa kapiteeni wa Cemari James, Maroons baayolesa omutindo ogwaali gubasubirwamu era nebasumusibwa okugenda mu kibinja kyawagulu.<ref name=":0" />
== Ekisaawe ==
Kiraabu eno ensangi zino emipiira gyayo egikyaliza ku kusaawe ekisinganiba mu [[:en:Luzira_Maximum_Security_Prison|Komera ly'e Luzira]], nga kituuza abawagizi abasoba 5000 nga kisinganibwa munda mu kometra ly'e Luzira. Ewa kiraabu efunamu nnyo okuva mu bawagizi olw'okubeera n'obuwagizi n'okubeera nga kitukikako bulungi. Ekisaawe ekisinganibwa mu Komera ly'e Luzira kiwa abawagizi ebeetu ly'okumanyagana wamu n'okwenyigiramu by'okuwagira, eky'ongera ku muzannyo gw'omupiira. Okusalawo kwa kiraabu eno okukyaliza emipiira mu kisaawe ky'e komera kiwa abasibe ebeetu ly'okubeera nga beenyigira, eky'ogenra okukuuma abantu b'omu kitundu wamu n'okwenyigiramu.<ref name=":0" />
== Ebibalo ne likodi ==
{| class="wikitable"
|+EBIVUDDE MU MIPIIRA GYA MAROONS FC <ref>https://www.footlive.com/team/maroons/</ref>
|01.11.23 16:00
|Airtel Kitara
!0:1
|Maroons FC
|Baawangula
|-
|27.10.23 14:00
|Maroons FC
|1:1
|[[Uganda Revenue Authority SC|Uganda Revenue Authority]]
|Baalemagana
|-
|20.10.23 16:00
|Bul FC
|3:0
|Maroons FC
|Baabakuba
|-
|03.10.23 18:30
|[[Kampala Capital City Authority FC|KCCA FC]]
|1:2
|Maroons FC
|Baawangula
|-
|24.09.23 15:00
|Maroons FC
|1:1
|[[Kilaabu ya SC Villa|SC Villa JOGOO]]
|Baalemagana
|-
|17.09.23 15:00
|Wakiso Giants FC
|0:3
|Maroons FC
|Baawangula
|-
|27.05.23 15:00
|Maroons FC
|0:0
|Bul FC
|Baalemagana
|-
|19.05.23 16:00
|[[Express FC|Express Football Club]]
|2:0
|Maroons FC
|Baabakuba
|-
|16.05.23 16:00
|Maroons FC
|1:0
|Onduparaka FC
|Baawangula
|-
|09.05.23 16:00
|Gaddafi
|0:0
|Maroons FC
|Baalemagana
|-
|03.05.23 16:00
|Maroons FC
|1:0
|[[Kilaabu ya SC Villa|SC Villa JOGOO]]
|Baawangula
|-
|29.04.23 14:00
|[[Uganda Revenue Authority SC|Uganda Revenue Authority]]
|2:3
|Maroons FC
|Baawangula
|-
|25.04.23 16:00
|Maroons FC
|1:0
|UPDF FC
|Baawangula
|-
|18.04.23 16:00
|Blacks Power
|1:0
|Maroons FC
|Baabakuba
|-
|05.04.23 16:00
|Maroons FC
|2:2
|[[Kiraabu ya Vipers SC|Vipers SC]]
|Baalemagana
|-
|01.04.23 16:00
|[[Kampala Capital City Authority FC|KCCA FC]]
|1:1
|Maroons FC
|Baalemagana
|-
|21.03.23 16:00
|Maroons FC
|2:0
|Arua Hill
|Baawangula
|-
|03.03.23 16:00
|Wakiso Giants FC
|1:2
|Maroons FC
|Baawangula
|-
|24.02.23 16:00
|Maroons FC
|0:0
|Bright Stars FC
|Baalemagana
|-
|09.02.23 16:00
|Busoga United
|0:1
|Maroons FC
|Baawangula
|}
== Byebawangudde ==
* '''[[:en:Ugandan_Super_League|Beebaali bakyampiyoni b'ekibinja kya Uganda ekyababinyweera emirundi ebiri mu]] 1'''968 ne 1969
* '''[[:en:Ugandan_Super_League|Baawangula ekikopo ky'empaka z'ekibinja kya Uganda eky'okubiri]] emirundu esatu okuli''' 2010, 2015, 2017
== Engeri gyebaali bakolamu mu mpaka ezitegekebwa ekibiina ekidukanya omuzannyo gw'omupiira ku lukalo lwa Afrika ==
* '''[[:en:African_Cup_of_Champions_Clubs|Empaka ezetabibwamu kiraabu empanguzi ku lukalo lwa Afrika.]]''' Beetabamu omulundi gumu mu 1970''',''' nga tebaasuka luzannya olwokubiri oludirirwa olw'akamalirizo'''.'''
== Ttiimu eriwo ensangi zino ==
This is the current squad of 2023.<ref name=":0" />{{Fs start}}
{{Fs player|no=|nat=UGA|name=[[Akol Emmanuel]]|pos=GK}}
{{Fs player|no=|nat=UGA|name=[[Dhaira Eric]]|pos=GK}}
{{Fs player|no=|nat=UGA|name=[[Ramandan Shammary]]|pos=DF}}
{{Fs player|no=|nat=UGA|name=[[Eriga Ivan]]|pos=DF}}
{{Fs player|no=|nat=UGA|name=[[Bayiga Patrick]]|pos=DF}}
{{Fs player|no=|nat=UGA|name=[[Ogwang Joel]]|pos=DF}}
{{Fs player|no=|nat=UGA|name=[[Okello Sylvester John]]|pos=DF}}
{{Fs player|no=|nat=UGA|name=[[Okello Maxwell]]|pos=DF}}
{{Fs player|no=|nat=UGA|name=[[Orombi Ronald]]|pos=MF}}
{{Fs player|no=|nat=UGA|name=[[Amanya Junior]]|pos=MF}}
{{Fs player|no=|nat=UGA|name=[[Mandela Nelson]]|pos=FW}}
{{Fs player|no=|nat=UGA|name=[[David Ndihabwe]]|pos=FW}}
{{Fs player|no=|nat=UGA|name=[[Olinga Emmanuel]]|pos=MF}}
{{Fs player|no=|nat=UGA|name=[[Ssali Musa]]|pos=MF}}
{{Fs player|no=|nat=UGA|name=[[Pius Obuya]]|pos=FW}}
{{Fs player|no=|nat=UGA|name=[[Sebbicu Eddy Kapampa]]|pos=FW}}
{{Fs player|no=|nat=UGA|name=[[Tusubira Abraham Kakensa]]|pos=MF}}
{{Fs player|no=|nat=UGA|name=[[Zziwa Vincent]]|pos=MF}}
{{Fs player|no=|nat=UGA|name=[[Mudali Derrick]]|pos=FW}}
{{Fs player|no=|nat=UGA|name=[[Omara Samuel Makmot]]|pos=FW}}
{{Fs player|no=|nat=UGA|name=[[Walusimbi Solomon]]|pos=FW}}
{{Fs end}}
== Abakazi abatali bazannyi ==
=== Abali ku ttiimu y'eby'ekikugu<ref name=":0" /> ===
'''Ekifo''' Erinya
* Omutendesi : {{Flagicon|Uganda}} '''[[Charles Ayeikoh Lukula]]'''
* Omumyuka w'omutendesi: {{Flagicon|Uganda}} '''[[Ndifuna Eric]]'''
* Omutendesi w'abakwasi ba ggoolo: {{Flagicon|Uganda}} '''[[Sadiq Waswa]]'''
* Owa dduyiro: {{Flagicon|Uganda}} '''[[Tabula Abubaker]]'''
* Omutendesi w'abali wansi w'emyaka 17: {{Flagicon|Uganda}} '''[[Ssida Alex]]'''
* Omumyuka w'omutendesi ow'okubiri ku Akademi ya Maroons: {{Flagicon|Uganda}} '''[[Ssenfuma Mohammed]]'''
* Omumyuka w'omutendesi ow'abali wansi w'emyaka 17: {{Flagicon|Uganda}} '''[[Ojuka Simon Peter]]'''
* Omutedesi w'abali wansi w'emyaka 20 n'omumyuka w'owa dduyiro: {{Flagicon|Uganda}} '''[[Ikidu Stephen]]'''
* Omutendesi w'abali wansi w'emyaka 14 ne 12: {{Flagicon|Uganda}} '''[[Kyemali James]]'''
* Omumyuka w'omutendesi w'abakwasi ba ggoolo: {{Flagicon|Uganda}} '''[[Tezigwa Ken Rogers]]'''
* Avunaanyizibwa ku by'emijoozi: {{Flagicon|Uganda}} '''Justin'''
== Laba nebino ==
* [[:en:Express_FC|Express FC]]
* [[:en:Kampala_Capital_City_Authority_FC|Kampala Capital City Authority FC]]
* [[:en:SC_Villa|SC Villa]]
* [[:en:Uganda_Revenue_Authority_SC|Uganda Revenue Authority SC]]
* [[:en:Vipers_SC|Vipers SC]]
* [[:en:BUL_Jinja_FC|BUL Jinja FC]]
* [[:en:Busoga_United_FC|Busoga United FC]]
* [[:en:Uganda_Premier_League|Ekibiinja kya Uganda ekyanabinywera]]
== Ebijuliziddwaamu ==
{{Reflist}}
== Ewalala w'oyinza okubigya ==
* [ Maroons FC] ku mukutu gwa Soccerway
[[Category:Omupiira mu Uganda]]
b3mky7qp1c3qj7egup2g0op086ye2dx
Felix Kulaygye
0
11052
76911
68705
2026-10-18T18:11:15Z
Ajambo Bridget
11873
convert conference
76911
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Felix Kulayigye''' munnamajje ku ddaala erya [[:en:Major_general|Acting Major General]] mu jje lya [[:en:Uganda_People's_Defence_Force|''Uganda People's Defence Force'']] (UPDF).<ref>{{Cite web |last=Kitone |first=Julius |date=2025-01-28 |title=Gen Muhoozi Promotes Brig Felix Kulayigye to Acting Major-General |url=https://nilepost.co.ug/news/239800/gen-muhoozi-promotes-brig-felix-kulayigye-to-acting-major-general |access-date=2026-10-18 |website=Nilepost News |language=en}}</ref> Ono era ye mwogezi w'ejje lino okuva nga 4 Ogwokubiri 2022 era nga gwe mulundi gwe ogw’okubiri okubeera mu buvunaanyizibwa buno era nga omulundi ogwasooka gwaliwo wakati wa 2005 ne 2013.
== Ebyafaayo bye ==
Kulayigye yazaalibwa mu mwaka 1964. Kitaawe ye ''Fredrick Semichacha'' ne nnyina ''Regina Abagirinka'' ku kyalo Gayaza, mu [[Masaka (disitulikit)|Disitulikiti y'e Masaka]] . Famire eno yasenguka okuva mu [[Kisoro (disitulikit)|Disitulikiti y’e Kisoro]], era n'esenga mu [[Bukomansimbi (disitulikit)|Disitulikiti y’e Bukomansimbi]] obudde buno . Ye mwana asembayo mu maka ku baana omwenda. Maama we yafa amangu ddala nga Kulayigye amaze okuzaalibwa era yakulira mu kifo ekirabirira bamulekwa e Rutshuru mu Disitulikiti y’e [[Kisoro]].
== Emisomo ==
Kulayigye yasomera mu masomero ga pulayimale agawerako kyokka nga P7 yajimalira ku ''ssomero lya St. Herman Nkoni Boys’ Primary School'' e [[Masaka]]. Eno gyeyava okugenda ku ''Kabalega Secondary School'' n’asomerayo okutuuka lweyamaliriza siniya eyokuna nagenda ku ''Kololo High School'' gyeyamalira siniya ey'omukaaga. Oluvannyuma, yayingira [[Makerere y'akubiri ku ssemazinga|Makerere University]], okusoma obusomesa era natikkirwa diguli ya [[:en:Bachelor_of_Arts_in_Education|''Bachelor of Arts in Education'']], mu 1989. Oluvannyuma yaddayo ku yuinivasite yeemu okusoma diguli ey'okubiri mu kuteekateekera ebyenfuna eya [[:en:Master_of_Arts|''Master of Arts mu Economic Policy and Planning'']].
== Obuweereza mu maje ==
Kulayigye yeggata ku maje ga Uganda mu 1989, oluvannyuma lw’okumaliriza emisomo gye egya diguli esooka ku yunivasite. Yeetaba butereevu mu kulwanagana okwali mu [[:en:Northern_Region,_Uganda|mambuka ga Uganda]] nga UPDF erwanagana nabayeekera aba [[:en:Lord's_Resistance_Army|Lord's Resistance Army]] abaaduumirwanga Joseph Kony era nga eno yali omu ku baduumizi bakabinja kabajaasi akatonotono mu lungereza akayitibwa ''platoon''. Oluvannyuma okuva mu mwaka 2005 okutuuka mu 2013, yeyali omwogezi wa UPDF. <ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=An army spokesman who has stood tall in his job |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/an-army-spokesman-who-has-stood-tall-in-his-job-1539818 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref> Kulayigye era yaliko akwanaganya ensonga z'ebyobufuzi mu maje mu lungereza ayitibwa ''Chief Political Commissar''. Mu 2016, yalondebwa okubeera omubaka wa Palamenti ng’akiikirira UPDF mu Palamenti ey’ekkumi (2016 okutuuka 2021).<ref>https://www-monitor-co-ug.webpkgcache.com/doc/-/s/www.monitor.co.ug/uganda/news/national/who-are-new-updf-mps--1642582</ref> Ono y'omu era yaliko mu kiwayi kyamaje ekikuuma Pulezidenti ekyayitibwanga ''Presidential Protection Unit'' nga leero kiri wansi wa ''Special Forces Command'' mu UPDF.
Mu Gwokubiri gwa 2019, yakuzibwa okuva ku ddaala lya [[:en:Colonel|colonel]] n’adda ku [[:en:Brigadier|brigadier]], mu ntekateeka eyalimu okukuza banamaje eb'enjawulo nga bonna omugatte baasoba mu 2,000. <ref name="PrmR">{{Cite web |date=2020-09-27 |title=Museveni promotes over 2000 UPDF Officers |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/museveni-promotes-over-2000-updf-officers-1805788 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref>
Mu Gwokubiri 2022 [[:en:Commander-in-Chief|omuduumizi w’amaje ow'okuntikko]] General [[Yoweri Museveni]] . , yaddamu okulonda Brigadier General Felix Kulayigye okwogerera ejje lya Ugana erya UPDF era nga yasikira Brigadier Flavia Byekwaso, eyasindikibwa ku misomo mu ttendekero lyamaje erya ''National Defence College,'' [[Njeru]] mu [[Buikwe (disitulikit)|Disitulikiti y’e Buikwe]] . <ref name="BackR">http://nilepost.co.ug/2022/02/04/brig-kulayigye-appointed-new-updf-spokesperson/</ref>
== Ebirala ebimukwatako ==
Felix Kulayigye musajja mufumbo era nga mukyala we ye Justine Bagonza era balina abaana basatu ab’obuwala n’abobulenzi babiri. <ref name="Hist">http://allafrica.com/stories/201607080631.html</ref> <ref name="Who">http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1301299/sickness-earned-kulayigye-wife</ref>
== Laba ne ==
* [[:en:Moses_Ddiba_Ssentongo|Moses Ddiba Ssentongo]]
* [[:en:Fred_Tolit|Fred Tolit]]
== Ebiwandiiko ebijuliziddwa ==
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
deiov9i60k3w5q3xrh41tfzlhcnlp7j
Essundiro ly'amasannyalaze ery'ebbugumu ery'e Lugazi
0
11098
76915
75450
2026-10-18T18:25:02Z
Ajambo Bridget
11873
convert conference
76915
wikitext
text/x-wiki
'''Essundiro ly’amasannyalaze erya Lugazi''' lya 9.5 megawatts (12,700 hp) ekyuma ky'amasannyalaze [[:en:Bagasse|ag'ebbugumu agakozesa bagasse]] mu [[:en:Uganda|Uganda]], eky'okusatu mu by'enfuna mu mukago gwa [[:en:East_African_Community|East African Community]] . <ref name=":1" />
== [[:en:Kampala|Ekifo]] werisangibwa ==
Essundiro ly’amasannyalaze lino lisangibwa ku [[:en:Sugar_Corporation_of_Uganda_Limited|Sugar Corporation of Uganda Limited]],era nga bebanannyini ssundiro lino. Nga kino kisangibwa [[:en:Lugazi|Lugazi]], mu [[:en:Buikwe_District|Disitulikiti y'e Buikwe]], mu [[:en:Central_Region,_Uganda|masekkati ga Uganda]] . Lugazi ekunukiriza kilometers 47 (29 mi), ku luguudo lwa [[:en:Kampala-Jinja_Highway|Kampala-Jinja Highway]], ebuvanjuba bwa [[:en:Capital_city|Kampala]] era nga kino ky'ekibuga [[:en:Capital_city|ekikulu]] ekya Uganda era nga kye kisinga obunene mu ggwanga eryo. <ref name=":1">{{Cite web |title=Distance between Uganda Post Office, Kampala Road, Kampala, Uganda and SCOUL Carbon dioxide Plant, Lugazi, Uganda (Uganda) |url=https://distancecalculator.globefeed.com/Uganda_Distance_Result.asp?fromplace=Uganda%20Post%20Office,%20Kampala%20Road,%20Kampala,%20Uganda&toplace=SCOUL%20Carbon%20dioxide%20Plant,%20Lugazi,%20Uganda&dt1=ChIJQ6vCjIC8fRcRO0xjOZ4-3Qc&dt2=ChIJtX5QLoDafRcRHRyBddWdVEI |access-date=2026-09-26 |website=distancecalculator.globefeed.com}}</ref> Ensengeka z'essundiro ly'amasannyalaze ku maapu ze zino:0°22'48.0"N, 32°56'42.0"E (Latitude:0.3800; Longitude:32.9450). <ref>{{Cite web |title=Google Maps |url=https://www.google.com/maps/place/0%C2%B022%2748.0%22N+32%C2%B056%2742.0%22E/@0.3883563,32.9492414,14z/data=!4m2!3m1!1s0x0:0x0?hl=en |access-date=2026-10-18 |website=Google Maps |language=en}}</ref>
== Okutwalira awamu ==
Essundiro ly’amasannyalaze lino lya era liddukanyizibwa kkampuni ya [[:en:Sugar_Corporation_of_Uganda_Limited|Sugar Corporation of Uganda Limited]] (SCOUL) kkampuni ekwata eky'okusatu mu kukola ssukaali mu uganda. Essundiro ly’amasannyalaze lino lyakolebwa era ne lizimbibwa okwetooloola ekyuma ekikola ssukaali ekya SCOUL. Ebisigalira by’obuwuzi ebiva mu nkola y’okumenya omuwemba, ebimanyiddwa nga [[:en:Bagasse|bagasse]], byokebwa okubugumya amazzi mu bboyiyira ne bivaamu omukka. Omukka guteekebwako puleesa ne gukozesebwa okuvuga ttabiini oluvannyuma ne zikola [[:en:Electricity|amasannyalaze]] . Ebbugumu erisukkiridde likozesebwa mu nkola y’okukola ssukaali.okutuuka mu december wa 2010 </link></link> , essundiro ly’amasannyalaze lyasobola okufulumya amasannyalaze agasukka mu MW 5, era nga gano gakozesebwa mu bujjuvu munda mu kkampuni ya SCOUL. nga mu kiseera ekyo enteekateeka zaali zigenda mu maaso okugaziya okufulumya amasannyalaze okutuuka ku MW 16, nga ku zino MW 7.4 zaali za kutundibwa ku mudumu ate 8.6 ezaali zisigaddewo za kukozesebwa munda mu kkampuni ya SCOUL. <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.era.or.ug/index.php/2013-12-14-14-58-04/newsletters/doc_download/5-sector-update-newsletter-issue-5 |access-date=2024-12-06 |archive-date=2017-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171105013337/http://era.or.ug/index.php/2013-12-14-14-58-04/newsletters/doc_download/5-sector-update-newsletter-issue-5 |url-status=dead }}</ref>
== Okuyimusa ku mutindo ==
Mu May w'omwaka gwa 2018, SCOUL yeewola obukadde bwa pawundi abiri €20 okuva mu [[:en:PROPARCO|PROPARCO]] n’obukadde bwa €20 obulala okuva mu [[:en:Netherlands_Development_Finance_Company|kkampuni ya Netherlands Development Finance Company]] (FMO), okusasulira megawatts 26 (35,000 hp) ekyuma ekikola amasannyalaze aga bagasse co-generation. <ref name="4R">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.observer.ug/business/57736-afd-gives-uganda-37-1m-for-power-transmission-line.html |access-date=2024-12-06 |archive-date=2024-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208043118/https://www.observer.ug/business/57736-afd-gives-uganda-37-1m-for-power-transmission-line.html |url-status=dead }}</ref>
== Laba nebino ==
Lugazi
Buikwe District
SCOUL
Mehta Group
Uganda Power Station
== Ebiwandiiko ebikozesebwa ==
{{Reflist}}
== Ebiyungo eby’ebweru ==
* [https://web.archive.org/web/20160304032253/http://www.riaed.net/IMG/pdf/TDR_tech_study__Uganda__3_.pdf Amakolero ga sukaali amanene asatu aga Uganda gonna gakola Amasanyalaze Okuva e Bagasse]
* [https://web.archive.org/web/20130418054231/http://public.ises.org/PREA/3_Papers/16_ElectricitySupplySituationUganda_Rugumayo.pdf Okwekenenya Ebyetaago by'amasannyalaze ga Uganda mu kiseera kino n'ebiseera eby'omu maaso]
{{Buikwe District}}
8f3tx3hss4hz1w4glgxpiuj609y5s0e
Frances Akello
0
11153
76908
61137
2026-10-18T18:02:42Z
Ajambo Bridget
11873
convert conference
76908
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
Frances Akello (yazaalibwa mu 1936) mu nna yuganda omulimi, omusomesa era yali munnabyabufuzi. Yaweereza ku lukiiko lw'ababaka ba Uganda nga mmemba w'ekibiina kya [[:en:Democratic_Party_(Uganda)|Democratic Party]] okuva mu 1959 okutuuka mu 1961, yomu ku bakyala aba firika abasooka okuweereza ku lukiiko.<ref name=":0">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=One of Uganda’s pioneer female legislators |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/one-of-uganda-s-pioneer-female-legislators-1555184 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref>http://www.nzdl.org/gsdlmod?e=d-00000-00---off-0unescoen--00-0----0-10-0---0---0direct-10---4-------0-1l--11-en-50---20-help---00-0-1-00-0--4----0-0-11-10-0utfZz-8-10&cl=CL1.11&d=HASH01498f0cfd994ddfe10f20e4.15&x=1</ref>
Yasomera ku Magoro Primary School, Toroma Primary School ne Ngora Convent School. Yattikibwa obusomesa e Namagunga mu Disitulikiti y'emukono mu 1958 era n'afuna dipulomoma okuva ku Makerere University mu 1966. Yasoma okusomesa olungereza ng'ayambibwako sikaala mu [[:en:University_of_Leeds|University of Leeds]].<ref name=":0" />
Akello yali musomesa mu ttendekero ly'abasomesa erya St Mary's Teachers Training College bweyasunsulwamu n'alondebwa mu lukiiko lw'ababaka ba palamenti mu 1958. Yakolako ng'omukiise ku kakiiko ka Bandera, ng'avunaanyizibwa ku kutegeka bandera y'eggwanga ku bwetwaze bwalyo. Yasalawo obutavuganya ku kifo mu lukiiko lw'eggwanga olusooka kubanga yandibadde avuganya omubuulizi we [[:en:Cuthbert_Joseph_Obwangor|Cuthbert Joseph Obwangor]].<ref name=":0" />
== Ebiwandiiko Ebikozeseddwa ==
[[Category:Bannayuganda abasomesa]]
[[Category:Abasomesa]]
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
2poz2s7984xg2izegcvcb02vazgnoov
Josephine Kasya
0
11154
76914
37038
2026-10-18T18:23:08Z
Ajambo Bridget
11873
convert the conference and remove duplicated link
76914
wikitext
text/x-wiki
'''Josephine Kasya''' mukyala omu nnayuganda eyasooka okukulira disitulikiti.<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/today-s-uganda-top-fifty-women-movers-1487802</ref>Yalondebwa nga ssentebe wa LC5 mu Disitulikiti y'e [[Kanungu (disitulikit)|Kanungu]] okuva ekiiko z'ebyalo bwe zaalatebwawo mu ggwanga.<ref name=":0">{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Kanungu Woman Becomes First LC5 Chair |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-10-18 |website=New Vision}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |date=2021-01-21 |title=Museveni-Mbabazi rivalry divides Kanungu leaders |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/museveni-mbabazi-rivalry-divides-kanungu-leaders-1587338 |access-date=2026-10-18 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Emirimu ==
Mu 1992, Josephine yakola nga omukulembeze w'abakyala mu lukiiko mu nkola ya disitulikiti. Mu 1994, yagezaako okufuna ekifo mu lukiiko olufuzi mu [[Rukungiri (disitulikit)|Rukungiri Disitulikiti,]] nga yesimbye ku Winnie Mastsiko eyali ku ludda oluvuganya, naye teyasobola kuwangula mu kalulu ako. Mu 1998, yakola nga n'abamyuka wa ssentebe mu lukiiko lwa disitulikiti y'e Rukungiri oluvanyuma lw'okufula [[Kanungu (disitulikit)|Kanungu]] disitulikiti ku lwayo mu 2001 we yatuuzibwa nga ssentebe okumala ebanga lya myezi mukaaga eritaali lya nkalakkalira. Yasalawo okwesimba mu kifo ekyo mu kalulu era n'awangula, nakomekkereza obukulembeze bwe mu by'obufuzi.<ref name=":1" /><ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/museveni-mbabazi-rivalry-divides-kanungu-leaders-1587338</ref>Mu 2006 yaddamu neyesimba ku kifo ekyo era n'awangula. Kasya yaddamu n'alondebwa mu bululu obwaddako, ng'ogasseko n'okulonda kwa bonna okwa 2011 kweyawangula n'obululu 30,400, obwenkana 51% kubululu bwonna obwalondebwa.<ref>https://www.newvision.co.ug/news/1180092/kasya-uganda-eur-woman-lc-boss</ref><ref name=":0" />Mu 2006, yaddamu nawangula.<ref>https://visiblepolls.org/ug/2016-election/candidates/kasya-josephine-2768/</ref>Mu kiseera ky'obukulembeze bwe, yateeka essira ku kusutula eby'engiriza by'abaana n'abazadde mu disitulikiti, wamu n'okwongera omutindo mu kulabirira n'okuliisa abaana.<ref>https://www.newvision.co.ug/news/1105951/brief</ref><ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/engage-more-youth-in-family-planning-un-calls--1603292</ref>
Mu mwezi gw'omunana mu mwaka gwa 2020, Kasya yasalawo mu lujjudde okuva mu by'obufuzi nga awulira nti yali akoze ekimala mu kukulaakulanya Kanungu era nga kyekyali ekiseera abantu abalala okuzimba ku misingi gye yali ataddewo.<ref>https://ugandaradionetwork.net/story/josephine-kasya-retains-kanungu-lc5-seat?districtId=565</ref><ref>https://chimpreports.com/josephine-kasya-ugandas-first-elected-district-chairperson-quits-politics/</ref>
Ng'oggyeeko obyobufuzi, Kasya abadde ku lukiiko olw'ekitogongole kya [[:en:National_Water_and_Sewerage_Corporation|National Water & Sewerage Corporation]] (NWSC). Mu kifo kino, abadde yeetaba mu kukola obukodyo n'efunga y'ekitontogole, nga akozesa obumanyirivu bwe obw'amanyi mu kitongole kya gavumenti.<ref>https://www.nwsc.co.ug/board-of-directors</ref>
== Ebiwandiiko Ebikozeseddwa ==
22ujl2kcj4ubdprf06bxiahkjt1kjnn
Kalema of Bugand
0
11270
76949
71786
2026-10-19T04:18:47Z
InternetArchiveBot
6271
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
76949
wikitext
text/x-wiki
{{s-start}}
{{succession box|title=[[King of Buganda]]|before=[[Kiweewa of Buganda|Kiweewa Nnyonyintono]]|after=[[Mwanga II of Buganda|Mwanga II Mukaabya]]|years=1888–1889}}
{{s-end}}'''Rashid Kalema Muguluma''' yali [[:en:Kabaka_of_Buganda|Kabaka]] owa 33 mu [[:en:Buganda|Bwakabaka bwa Buganda]], mu [[:en:Uganda|Uganda]], okuva nga 21 Ogwekkumi 1888 okutuuka nga 5 OOgwekkumi 1889. <ref name=":0">{{Cite web |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/special-reports/uganda-50/bibles-turn-into-bullets-in-buganda-1511748 |title=Archive copy |access-date=2025-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240525124710/https://www.monitor.co.ug/uganda/special-reports/uganda-50/bibles-turn-into-bullets-in-buganda-1511748 |archive-date=2024-05-25 |url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://theafricanarchives.com/article/60 |access-date=2025-07-24 |archive-date=2024-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240525124706/https://theafricanarchives.com/article/60 |url-status=dead }}</ref>
== Okutuula kwe ku nnamulondo ==
Kalema Muguluma yali mutabani wa [[:en:Muteesa_I_of_Buganda|Kabaka Mukaabya Walugembe Muteesa I]], Kabaka wa Buganda, eyafugira wakati wa 1856 ne 1884. Nnyina yali Ndibuwakanyi, ow’ekika kya Mamba. Yalangirirwa amagye [[:en:Muslim|g'Abasiraamu]] okuba Kabaka nga gano ge [[:en:Deposition_(politics)|gaagoba]] mukulu we [[:en:Kiweewa_of_Buganda|Kabaka Kiweewa Mutebi]] mu ntebe nga 21 Ogwekkumi 1888. Yakuumira ekibuga kye ekikulu ku [[:en:Mengo,_Uganda|kasozi k'eMengo]] . <ref name=":0" />
== Obufumbo bwe ==
Awandiikiddwako nti yawasa abakyala bano wammanga: <ref name="The Customs of the Baganda">https://lg.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation?from=en&to=lg&page=Kalema+of+Buganda&revision=1294015352#:~:text=View-,Kaggwa%2C%20Apollo%3B%20Kalibala%2C%20Ernest%20B.%20(1934).%20The%20Customs%20of%20the%20Baganda.%20pp.%C2%A061%E2%80%9362.,-Issues</ref>
# Nabikukuzi muwala wa Jjumba ow'ekika ky'e Nkima
# Sofia Kabakalongoosa muwala wa Kinyolo ow'ekika ky'e Nkima
# Nakibuuka muwala wa Mugema ow'ekika kya Nkima
# Zefiria Nnampa Nakibuuka muwala wa Bakkabulindi ow’ekika ky’e Ngeye
# Nabibooge muwala wa Kibaya ow'ekika ky'e Nsenene
# Veneneka Nabiwemba, muwala wa Wakooli, [[:en:Musoga|Omusoga]], ow'ekika kya Ngabi
# Njera Saabaddu muwala wa Gabunga ow'ekika kya Mamba
== Ensonga endala ==
Abaana be be bano wammanga nga bwe kyawandiikibwa:
# Omulangira (Omulangira) Kiweewa Zzimbe, nga nnyina yali Nabikukuzi
# Omulangira (Omulangira) Edmond Alamanzaani Ndawula nga nnyina yali Zefiria Nnampa. Yafa nga July 1, 1916
# Omulangira Yozefu Musanje Walugembe, MBE. Yazaalibwa nga 31 Ogwomunaana 1889. Maama we yali Nabibooge. Yasomera mu ttendekero lya [[:en:Namilyango_College|Namilyango College]] . Mu Gwekkumi 1914, [[:en:Commissioned_officer|yatumibwa]] okubeera Luteenanti owookubiri mu ggye lya African Native Medical Corps. Mu 1915, yakuzibwa n’afuulibwa Luteenani. Yaweereza mu [[:en:First_World_War|Ssematalo I]] okuva mu 1915 okutuuka mu 1919. Yasiimibwa n’emidaali gya [[:en:Member_of_the_Most_Excellent_Order_of_the_British_Empire|Member of the Order of the British Empire]] (MBE), Emmunyeenye ya 1915 n’ogwa British War and Allied Victory. Nga 18 Ogwekkuminoogumu 1907, yawasa Sala Kiire, muwala wa Chevalier Stanislas Mugwaanya, [[:en:OBE|OBE]], [[:en:GCSG|GCSG]], ku kigo ky'aba [[:en:White_Fathers|White Fathers]] e [[:en:Nsambya|Nsambya]] . Omulangira Musanje yazaala abaana basatu ab’obulenzi n’abawala babiri: (a) Omulangira Joseph Mukaabya (b) Omulangira Daudi Kimera (c) Omulangira Lodoviko Kamanya ne (c) Omumbejja Tereza Namukaabya (d) Omumbejja Mary Kamuwanda.
# Omumbejja Yuniya Maliamu Kamuwanda, nga nnyina yeeyali Veneneka Nabiwemba. Omumbejja Kamuwanda yatuuzibwa ku bwa Naalinnya eri [[:en:Daudi_Chwa_II_of_Buganda|Kabaka Daudi Chwa II]] nga Ogwomunaana 14, 1897. Yafuna omudaali gwa [[:en:Silver_Jubilee|Silver Jubilee]] mu 1935, [[:en:King_George_VI_Coronation_Medal|Omudaali gw'amatikkira]] mu 1937 n'omudaali gwa [[:en:Papal|Paapa]] "Pro Ecclesia et Pontifice" mu 1951. Yafa nga 30 Ogwokutaano, 1951.
# Omumbejja Besemerese Hana Dimbwe. Yazaalibwa [[:en:Kampala|Kampala]] mu 1887. Maama we yali Sofia Kabak'alongoosa. Mu Gwomwenda 1905, yafumbirwa e [[:en:Mbale|Mbale]], nga mukyala we owookusatu, Semei Lwakirenzi Kakungulu, eyali Kabaka wa Bukedi mu kiseera ekyo. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">[ ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (August 2020)">okujuliza kwetaagisa</span></nowiki>'' ]</sup>
== Obufuzi bwe ==
[[File:Kalema's_Komera_katereke_prison_ditch_in_Nsangi,_Uganda.jpg|thumb|250x250px|Omukutu gw'ekkomera lya Kalema]]
Ekiseera okuva mu 1884 okutuuka mu 1897 kyalimu okusika omuguwa okw'amaanyi mu [[:en:Buganda|Buganda]] . [[:en:Baganda|Abaganda]] abawera baali bakyuse ne badda mu emu ku ddiini essatu enkulu mu bwakabaka; [[:en:Catholicism|Obukatoliki]], [[:en:Protestantism|Obukulisitaayo]] oba [[:en:Islam|Obusiraamu]] . Nga ekibiina ekifuzi mu bwakabaka bwe kigezaako okumanyiira okufiirwa obuyinza obujjuvu ku bulamu bw’abantu baabwe eri amadiini gano amapya; obwakabaka bwasuulibwa mu kavuyo, obujeemu, okulwanyisa obujeemu n’okuyigganyizibwa olw'eddiini.
Mu bbanga lya myaka kkumineesatu okuva mu 1884 okutuuka mu 1897, Buganda yalaba enkyukakyuka y’obukulembeze e [[:en:Mengo,_Uganda|Mengo]], emirundi mukaaga, ekyali tekibangawo mu bwakabaka. Ba Kabaka ab’enjawulo baakwata oludda lw’eddiini emu oba endala, kyokka ne [[:en:Deposition_(politics)|bagobwa mu ntebe]] abawagizi b’amadiini ge bataalonda. Era embeera eyo neyeddiŋŋana.
Mu Gwekkumi 1888, ekiwayi ky’Abasiraamu kye kyali kisinga mu Buganda. [[:en:Missionaries|Abaminsani]] baabo abaali bagoberera kristu baagobebwa, era [[:en:Kiweewa_of_Buganda|Kabaka Kiweewa Mutebi Nnyonyintono]] n’agobwa mu ntebe. Kabaka Kalema Muguluma eyali asiramuse n’atwala erinnya Rashid, Katikkiro wa Kiweewa, Muguluma ye yamutuuza ku [[:en:Throne|Nnamulondo]] . Kyokka oluvannyuma lw’omwaka gumu gwokka, amagye ga [[:en:United_Kingdom|Bungereza]] agafuga obwakabaka gaamuwaliriza okuva mu ntebe. Yaweebwa ekiragiro Abangereza: okukyuka nadda mu [[:en:Christianity|Bukulisitaayo]] n’asigaza entebe, oba asigale nga [[:en:Muslim|Musiraamu]] afiirwe entebe. Yalondawo Busiraamu era n’agobwa mu ntebe.
Nga wayiseewo emyezi ebiri mu bufuzi bwe, Kalema yaweereza Sultan w'eZanzibar ebirabo by'amasanga n'ebbaluwa. Mu bbaluwa eyo, Kalema yeeyita Sultan wa Buganda, era n'alangirira enteekateeka ye ey'okukyusa Buganda agifuule eggwanga ly'Abasiraamu. Yasaba ebitabo ebitukuvu okusobola okuyigiriza Abasiraamu, wamu n'emmundu okukuuma eggwanga lye okuva ku Bakuliisitaayo.<ref>Sir John M. Gray, 1950. The Year of the Three Kings of Buganda. "Uganda Journal", 14, pp.15-52.</ref>
Ababundabunda Abakulisitaayo bwe beegatta ne Mwanga, mu kugezaako okuwamba entebe ya Kalema, Kalema yafuba okunyweza ekifo kye ng’aggyawo abantu bonna ab’olulyo olulangira abaali basobola okusendebwasendebwa okwegatta ku nsonga z’Abakulisitaayo. Yalagira abalangira n’abambejja bonna okwokebwa nga balamu. Abalangira n’abambejja nga amakumi asatu be baafiira mu ttemu lino nga kuliko ne batabani [[:en:Mwanga_II_of_Buganda|ba Mwanga]] abawere Kyonya ne Kagalo. <ref>Sir John M. Gray, 1950, ibid.</ref>
Okuttibwa kuno okw’amaanyi okw’abooluganda lwe kwanyiiza nnyo abantu. Engeri Kiweewa gye yattibwamu nga bamulumya enjala okumala ennaku ezaawera, oluvannyuma n’akubwa amasasi n’afa ne bakazi be nabo ne battibwa - byatunuulirwa ng’ebitasaana kuyisibwamu kabaka, era ng’akabonero akabi ennyo ku Kabaka. <ref>Sir Apollo Kaggwa, 1901. ''Ekitabo kya Basekabaka b'e Buganda''.</ref> N’olwekyo abantu tebaayagala nnyo kwegatta ku ggye lye mu lutalo lweyali agenda okulwana n’amagye g’Abakulisitaayo. Mu lutalo olwaddirira, yawangulwa era n’addukira e Singo.
== Emyaka gye egyasembayo ==
Oluvannyuma lw'okuggyibwa ku Nnamulondo [[:en:United_Kingdom|Abangereza]], Kabaka Kalema yagenda mu [[:en:Exile|buwanganguse]] e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]] . <ref>https://ugandaradionetwork.net/story/former-buganda-king-nuhu-rashid-kalema-was-a-true-muslim-hero-mufti-</ref> Yafiira mu buwanganguse olw’ebizibu by’obulwadde bwa[[:en:Smallpox|nnamusuna]] mu Gwolubereberye 1891. Mu kiseera we yafiira, emyaka gye giteeberezebwa okuba nga gyali mu makkati g’emyaka abiri. Ebisigalira bye byakomezeddwawo ku butaka ne biziikibwa e Mmende mu Busiro. <ref>https://web.archive.org/web/20130615070042/http://www.buganda.com/kings.htm</ref>
== Emmeeza y’okuddirira ==
{{s-start}}
{{succession box|title=[[King of Buganda]]|before=[[Kiweewa of Buganda|Kiweewa Nnyonyintono]]|after=[[Mwanga II of Buganda|Mwanga II Mukaabya]]|years=1888–1889}}
{{s-end}}
== Laba ne bino ==
* [[:en:Kabaka_of_Buganda|Kabaka wa Buganda]]
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* [https://web.archive.org/web/20130615070042/http://www.buganda.com/kings.htm Olukalala lwa Bassekabaka ba Buganda] Archived
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
[[Category:Buganda]]
tpkynkyq837okxku41t4za3p0qj9l8l
Chwa I owa Buganda
0
11289
76936
71675
2026-10-19T00:43:48Z
InternetArchiveBot
6271
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
76936
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Chwa I Nabakka''' (era liwandiikibwa nga Ccwa) yali [[Kabaka wa Buganda|Kabaka]] wa [[Buganda]] . Yafuga wakati w’ekyasa eky’ekkumineena. Yeeyali Kabaka wa Buganda ow'okubiri.
== Okulinnya kwe ku Nnamulondo ==
Yali mutabani wa [[Kintu|Ssekabaka Kato Kintu]], nga yeeyali Kabaka wa Buganda eyasooka, eyafuga ku ntandikwa y’ekyasa eky’ekkumineena. Namasole we yali Nambi Nantuttululu, ow’ekika ky'Engeye. Yalinnya ku Nnamulondo oluvannyuma lw’okufa kwa kitaawe. Ekibuga kye yakikuba ku kasozi Bigo .
== Obulamu bwe obw’obufumbo. ==
Yawasa abakyala babiri:
* Nnaabakyala Nakku, Kaddulubaale, muwala wa Walusimbi ow' effumbe. Oluvannyuma lw’okufa kwa Kabaka Chwa I, yafumbirwa Ssebwana eyali akuuma Nnamulondo.
* Nakiwala muwala wa Ssemwanga ow'e ngonge.
== Ensonga ze ==
* Omulangira Kalemeera, nga nnyina yali Nakiwala. Kalemeera yagobwa mu [[Buganda]] n’awalirizibwa okunoonya obubudamo mu Bunyoro, ku biragiro bya kitaawe. Mu Bunyoro, Kalemeera yasuzibwa mu mbuga ya kojja we, Omukama Winyi I ow’e Bunyoro. Eyo, yayenda ku mukyala Wannyana muwala wa Mugalula Buyonga, Omuhima, Omukyala omukulu owa kojja we. Omukwano guno gwavaamu omwana ow’obulenzi; omu, Omulangira Kimera Walusimbi .
== Emyaka gye egyasembayo ==
Kabaka [[Kintu]] <ref>{{Cite web |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/special-reports/uganda-50/dindo-hill-home-of-buganda-s-first-man-1514508 |title=Archive copy |access-date=2026-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260603191750/https://www.monitor.co.ug/uganda/special-reports/uganda-50/dindo-hill-home-of-buganda-s-first-man-1514508 |archive-date=2026-06-03 |url-status=dead}}</ref>yava ku namulondo nga yeesiimidde n’asenga e Magonga. Kigambibwa nti yabula. N’okutuusa leero, ebifo we yafiira era ne we yaziikibwa tebimanyiddwa. Oluvannyuma lw’okufa kwe, waddawo ekiseera nga Nnamulondo njerere wansi wa katikkiro Walusimbi n’omusika we, Ssebwaana. Embeera eno yali bweti okutuuka mu 1374.
== Emmeeza y’obusika. ==
{| class="wikitable"
| valign="top" |Yasikira
Kato Kintu
| valign="top" |Kabaka wa Buganda
wakati w'ekyasa ky'ekumi n'ennya
| valign="top" |Yasikirwa
'''Kimera Walusimbi'''
|}
== Laba ne ==
* [[Kabaka wa Buganda]]
* [[Winyi ow'e Kibulala]]
== Ebijuliziddwa ==
# {{citation|title=shaping the Society Christianity and Culiture: Special Reference to the African Culture of Buganda|publisher=Author House|year=2012|url=https://books.google.com/books?isbn=1468579959|pages=94}}
# {{cite book|last1=Kaggwa|first1=Apollo|last2=Kalibala|first2=Ernest B.|title=The Customs of the Baganda|url=https://archive.org/details/customsofbaganda0022sira|date=1934|page=19}}
# https://web.archive.org/web/20260603191750/https://www.monitor.co.ug/uganda/special-reports/uganda-50/dindo-hill-home-of-buganda-s-first-man-1514508
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia. ==
{{DEFAULTSORT:Chwa I Of Buganda}}
<references />
[[Category:Bassekabaka ba Buganda]]
[[Category:Buganda]]
exvtbmpvciheay5v43h18q0zftnp3gs
Rise and Fall of Idi Amin
0
11523
76907
39586
2026-10-18T17:58:56Z
Ajambo Bridget
11873
convert conference
76907
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox film|name=Rise and Fall of Idi Amin|image=Cover - Rise & Fall of Idi Amin.jpg|caption=Film poster|director=Sharad Patel|writer=Wade Huie|starring=[[Joseph Olita]]<br />[[Thomas Baptiste]]<br />[[Leonard Trolley]]<br />[[Denis Hills]]|editing=[[Keith Palmer (film editor)|Keith Palmer]]|producer=Sharad Patel|music=[[Christopher Gunning]]|cinematography=Harvey Harrison|country=Kenya<br />Nigeria<br />United Kingdom|budget=$26 million|gross=$4 million<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/americanfilmdist0000dona/page/293/mode/1up|title= American film distribution : the changing marketplace|last=Donahue|first= Suzanne Mary|year=1987 |publisher=UMI Research Press |page=293|isbn= 9780835717762}} Please note figures are for rentals in US and Canada</ref>|distributor=International Film Marketing<ref name=hill>{{cite web | last=Canby | first=Vincent | title=AMIN'S RISE AND FALL | work=[[The New York Times]] | date=19 March 1982 | url=https://www.nytimes.com/1982/03/19/movies/amin-s-rise-and-fall.html}}</ref>|released={{Film date|1981|8|25|df=yes}}|runtime=101 minutes|language=English}}'''''Rise and Fall of Idi Amin''''', era ekimanyikiddwa nga '''''Amin: The Rise and Fall''''', [[:en:Biographical_film|firimu ekwata ku bulamu bwe]]<nowiki/>eya 1981 eya dayilekitingibwa Sharad Patel era nga yazannyibwa [[:en:Joseph_Olita|Joseph Olita]] nga [[:en:Idi_Amin|Idi Amin]] . Olita era yazannya nga Amin mu firimu ya ''[[:en:Mississippi_Masala|Mississippi Masala]]'' eyafulumizibwa mu 1991 . <ref>Oloo, Eric (3 June 2014).</ref>
== Omulimu ==
Eraga ebikwata ku bikolwa n'obukambwe n'ebikolwa eby'awakanyizibwa ebya [[:en:Dictator|nnakyemalira]] wa [[:en:Uganda|Uganda]] [[:en:Idi_Amin|Idi Amin Dada]] bwe [[:en:1971_Ugandan_coup_d'état|yalinnya mu buyinza mu ngeri ey'effujjo]] mu 1971 okutuusa lwe yasuulibwa mu 1979 ng'ekyava ku [[:en:Uganda–Tanzania_War|lutalo lwa Uganda ne Tanzania]] . ''Rise and Fall of Idi Amin'' yali firimu eyafulumizibwa [[:en:United_Kingdom|Bungereza]], [[:en:Kenya|Kenya]], ne [[:en:Nigeria|Nigeria]], ng'ebifaananyi ebisinga by'akwatibwa mu [[:en:Kenya|Kenya]], <ref>Odhiambo, Nelcon (2 June 2014).</ref> <ref>Odhiambo, Nelcon (2 June 2014).</ref> nga tewannayita mwaka mulamba nga Amin agudde. <ref>Ashaba, Anita (3 June 2014).</ref>
== Obutuufu bw’ebyafaayo ==
Ng'ogyeko eky'okutundibwa nga [[:en:Exploitation_film|firimu eyakolebwa ku layisi]], yatuukira ddala ku mbeera ezaaliwo mu biseera ebyo omwali [[:en:Operation_Entebbe|obulumbaganyi ku Israel]], [[:en:Tanzania-Uganda_War|olutalo]] ne [[:en:Tanzania|Tanzania]], n’okukwatibwa, okusibibwa n’okusalirwa ekibonerezo eby'akolebwa ku munnamawulire Omuzungu [[:en:Denis_Hills|Denis Hills]] (eyalabikira mu firimu eno) ku misango gy’obukessi n’olwebyo by'eyayogera okukuma omuliro mu bantu okwekalakaasa n'okuseketerera [[:en:Idi_Amin|Idi Amin]] mu katabo ka Hills ke yali awandiise.<ref>{{Cite book |date=2026-08-11 |title=Denis Hills |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Denis_Hills&oldid=1368859171 |language=en}}</ref>
== Eby'ayogerwa ==
Bwe yafulumizibwa mu nsi yonna, amaloboozi agasinga gaali [[:en:Dubbing_(filmmaking)|gasitulwamu]] olw’amaloboozi agatali malungi. <ref>{{Cite news |date=2014-06-02 |title='Idi Amin' actor dies aged 70 in Kogelo, Siaya - Kenya Satellite Network |url=http://ksnmedia.com/2014/06/idi-amin-actor-passes/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141226101823/http://ksnmedia.com/2014/06/idi-amin-actor-passes/ |archive-date=2014-12-26 |access-date=2026-10-18 |work=Kenya Satellite Network |language=en-US}}</ref>
Firimu eno yawangula engule ttaano omwali omuzannyi asinga mu kivvulu kya firimu ekya Las Vegas International Film Festival. <ref>{{Cite web |last=NTVUganda |date=2014-06-02 |title=Obituary: Joseph Olita on playing Idi Amin |url=https://www.youtube.com/watch?v=M_9MHJ51bUI |access-date=2026-10-18}}</ref>
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
== Ebijuliziddwa w'abweru wa Wikipedia ==
* [[imdbtitle:0081430|Rise and Fall of Idi Amin]] ku [[:en:Internet_Movie_Database|Internet Movie Database]]
dt37num5fu8mx0hx8hqb9v0ekljnlal
Kalema owa Buganda
0
11530
76950
71690
2026-10-19T04:18:49Z
InternetArchiveBot
6271
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
76950
wikitext
text/x-wiki
'''Rashid Kalema Muguluma''' yali [[Kabaka wa Buganda|Kabaka]] w'Obwakabaka bwa Buganda owa 33 mu Uganda okuva nga 5 Omwezi ogw'ekkumi 1889. ,<ref name=":0">{{Cite web |date=2020-09-14 |title=Bibles turn into bullets in Buganda |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/special-reports/uganda-50/bibles-turn-into-bullets-in-buganda-1511748 |access-date=2024-05-25 |website=Monitor |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20240525124710/https://www.monitor.co.ug/uganda/special-reports/uganda-50/bibles-turn-into-bullets-in-buganda-1511748 |archive-date=2024-05-25 |url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web |title=AFRICAN ARCHIVES GENERAL |url=https://theafricanarchives.com/article/60 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240525124706/https://theafricanarchives.com/article/60 |archive-date=2024-05-25 |access-date=2024-05-25 |website=theafricanarchives.com}}</ref>
== Okulinnya ku namulondo ==
Kalema Muguluma yali mutabani wa [[Muteesa I of Buganda|Kabaka Mukaabya Walugembe Muteesa I]], Kabaka wa Buganda, eyafuga wakati wa 1856 ne 1884. Maama we yali Ndibuwakanyi, ow’ekika ky'e Mamba. Yalangirirwa nga Kabaka eggye ly'abasiraamu eryamaamulako mukulu we [[Kiweewa owa Buganda|Kabaka Kiweewa Mutebi]] ku namulaondo nga 21 Omewzi gw'ekkumi 1888. Ekibuga kye yakireka ku kasozi Mengo <ref name=":0"/>
== Obulamu bw’obufumbo ==
Awandiikiddwako okuba nga yawasa abakyala bano: <ref name="The Customs of the Baganda">{{Cite book |last=Kaggwa |first=Apollo |date=1934 |title=The Customs of the Baganda |url=https://archive.org/details/customsofbaganda0022sira |last2=Kalibala |first2=Ernest B. |pages=[https://archive.org/details/customsofbaganda0022sira/page/61 61]–62}}</ref>
# Nabikukuzi muwala wa Jjumba ow'ekika ky'e Nkima
# Sofia Kabakalongoosa muwala wa Kinyolo ow'ekika ky'e Nkima
# Nakibuuka muwala wa Mugema ow'ekika ky'e Nkima
# Zefiria Nnampa Nakibuuka muwala wa Bakkabulindi ow’ekika ky’e Ngeye
# Nabibooge muwala wa Kibaya ow'ekika ky'e Nsenene
# Veneneka Nabiwemba, muwala wa Wakooli, [[Omusoga]] ow’ekika ky'e Ngabi
# Njera Saabaddu muwala wa Gabunga ow'ekika ky'e Mamba
== Ensonga ==
Abaana be abamanyikiddwa mulimu:
# Omulangira Kiweewa Zzimbe, nga nnyina yali Nabikukuzi
# Omulangira Edmond Alamanzaani Ndawula nga nnyina yali Zefiria Nnampa. Yafa nga 1,Omwezi gw'omusanvu 1916
# Omulangira Yozefu Musanje Walugembe, MBE. Yazaalibwa nga 31 Omwezi gw'omunaana 1889. Maama we yali Nabibooge. Yasomera mu ssomero lya [[Namilyango College]] . Mu Mwezi gwekkumi 1914, yakuzibwa nga 2nd Lieutenant mu ggye lya African Native Medical Corps. Mu 1915, yakuzibwa n’afuulibwa Lieutenant. Yaweereza mu [[Ssematalo Asooka]] okuva mu 1915 okutuuka mu 1919. Yaweebwa emidaali [[Member of the Order of the British Empire]] (MBE), 1915 Star and the British War n’ogwa Allied Victory medals. Nga 18 Omwezi gww'ekkumi n'ogumu 1907, yawasa Sala Kiire, muwala wa Chevalier Stanislas Mugwaanya, [[OBE]], [[GCSG]] , ku [[White Fathers]]' Mission, [[Nsambya]] . Omulangira Musanje yazaala abaana basatu ab’obulenzi n’abawala babiri: (a) Omulangira Joseph Mukaabya (b) Omulangira Daudi Kimera (c) Omulangira Lodoviko Kamanya ne (c) Omumbejja Tereza Namukaabya (d) Omumbejja Mary Kamuwanda.
# Omumbejja Yuniya Maliamu Kamuwanda, nga maama we yali Veneneka Nabiwemba. Omumbejja Kamuwanda yatuuzibwa ku bwa Naalinnya eri [[Ssekabaka Daudi Cwa II|Kabaka Daudi Chwa II]] nga 14, Omwezi gwomunaana 1897. Yafuna omudaali gwa [[Silver Jubilee]] mu 1935, ogwa [[Coronation medal]] mu 1937 n'ogwa [[Papal]] medal Pro Ecclesia et Pontifice" mu 1951. Yafa nga 30, Omwezi ogwokutaano 1951.
# Omumbejja Besemerese Hana Dimbwe. Yazaalibwa mu [[Kampala]] mu 1887. Maama we yali Sofia Kabakaalongoosa. Mu Mwezi gw'omwenda 1905, yafumbirwa, e [[Mbale]], ng'omukyala owookusatu owa Semei Lwakirenzi Kakungulu, eyali Kabaka wa Bukedi mu kiseera ekyo. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">[ ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (August 2020)">okujuliza kwetaagisa</span></nowiki>'' ]</sup>
== Obufuzi bwe ==
[[File:Kalema's_Komera_katereke_prison_ditch_in_Nsangi,_Uganda.jpg|thumb|250x250px|Ekkomera lya Kalema mu Lunnya]]
Ekiseera okuva mu 1884 okutuuka mu 1897 kyalimu okusika omuguwa okw'amaanyi mu [[Buganda]] . [[Baganda|Abaganda]] abawera baali bakyuse ne badda mu emu ku ddiini essatu enkulu mu bwakabaka; [[Obukatuliki]], [[Obupolotesitante]] oba [[Obusiraamu]] Ng'abakulembeze mu bwakabaka bagezaako okuzza obuyinza ku bantu baabwe abaali beeggase ku maddini gano obwakabaka bwajjamu akasambattuko, obujeemu, okulwanyisa obuggyeeemu n’okuyigganyizibwa olw'eddiini.
Mu bbanga lya myaka kkumi n’esatu okuva mu 1884 okutuuka mu 1897, Buganda yalimu enkyukakyuka mu bukulembeze e [[Mengo]] emirundi mukaaga, ekyali kitabangawo mu bwakabaka. Ba Kabaka bangi baalondako enjuyi kwebagwa mu ddiini emu oba endala, okwesanga nga bamaamuddwa ku namulondo abawagizi b’amadiini ge bataalonda. Era embeera ne yeddingana bwetyo
Mu Mwezi ogw'ekkumi 1888, ekiwayi ky’ Abasiraamu kye kyali kisinga amanyi mu [[Buganda]]<ref>https://exploreuganda.com/buganda/</ref>. Abaminsani abakulisitaayo bonna baagobebwa, era [[Kiweewa owa Buganda|Kabaka Kiweewa Mutebi Nnyonyintono]] n’aggyibwa ku namulondo . Kabaka Kalema Muguluma eyali akyuse n'adda mu busiraamu era naalonda erinnya lya Rashid, yatuuzibwa ku [[namulondo]] nga yatuuzibwa katikkiro wa Kiweewa, Muguluma . Wabula oluvannyuma lw’omwaka gumu gwokka, yawalirizibwa amagye g'[[Great Britain|Abangereza]] abafuzi b'amatwale okugivaako. Yaweebwa Abangereza akakwakkulizo: okukyuka okudda mu bukulisitaayo asigaze namulondo, oba okusigala nga musiraamu agifiirwe. Kirabwa n'ayonka nti yalondako busiraamu era naggyibwa ku namulondo.
Mu myezi ebiri ng’afuga, Kalema yaweereza ebirabo by’amasanga eri Sultan w’e Zanzibar n’awereekerezaako n'ebbaluwa. Mu bbaluwa, Kalema yeerangirira nga Sultan wa Buganda, era n’alangirira enteekateeka ye okugifuula eggwanga ery'obusiraamu. Yasaba kkulaani okusomesa Abasiraamu, wamu n’emmundu okukuuma ensi ye okuva ku balumbaganyi Abakulisitaayo.
Abakulisitaayo abanoonyi b'obubudamo bwebeegatta ne Mwanga, mu kugezaako okuwamba namulondo ya Kalema, Kalema yafuba okunyweza ekifo kye ng’aggyawo abantu bonna ab’olulyo olulangira abaali basobola okusendebwasendebwa okwegatta ku nsonga y’Abakulisitaayo. Yalagira abalangira n’abambejja bonna okwokebwa nga balamu. Abalangira n’abambejja nga amakumi asatu be baafiira mu ttemu lino nga kuliko ne batabani [[Ssekabaka Mwanga II owa Buganda|ba Mwanga]] abawere Kyonya ne Kagalo.
Okutta kuno okw’aboolugandalwe mu kirindi kwanyiiza abantu. Engeri Kiweewa gye yattibwamu- okumulumya enjala okumala ennaku eziwera, n'oluvannyuma n’akubwa amasasi n’afa ne bakazibe nabo ne battibwa yalabibwa ng’etaasaana kuyisibwamu kabaka, era ng'akabonero akabi ku bwakabaka. N’olwekyo abantu tebaayagala nnyo kwewandiisa ku ggye lye mu lutalo olwali lubindabinda erii amaggye g'abalukisitaayo. Mu lutalo olwaddirira, yawangulwa n’addukira e Singo.
== Emyaka egyasembayo ==
Oluvannyuma lw'okuggyibwa ku Nnamulondo [[Great Britain|Abazungu]], Kabaka Kalema yagenda mu [[buwanganguse]] mu [[Bunyoro]]. <ref>{{Cite web |date=October 31, 2022 |title=Former Buganda King, Nuhu Rashid Kalema Was a True Muslim Hero-Mufti |url=https://ugandaradionetwork.net/story/former-buganda-king-nuhu-rashid-kalema-was-a-true-muslim-hero-mufti-}}</ref> Yafiira mu buwanganguse obulwadde bwa kawaali mu mwezi ogusooka 1891. Mu kiseera we yafiira, emyaka gye giteeberezebwa okuba nga gyali wakati w'amakumi abiri. Enjole ye yakomezebwawo n'ezikibwa e Mmende mu Busiro. <ref>{{Cite web |title=Kabaka Kalema Muguluma Is Buried At Mmende, Busiro |url=http://www.buganda.com/kings.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130615070042/http://www.buganda.com/kings.htm |archive-date=2013-06-15 |access-date=2009-08-31 |publisher=Buganda.com}}</ref>
== Emmeeza y'obusika ==
Yasiksira [[Kabaka wa Buganda]] Yasikirwa
[[Kiweewa Nnyonyintono]] 1888-1889 [[Mwanga II]]
[[Mukaabya]]
== Laba ne ==
* [[Kabaka wa Buganda]]
== Ebijuliziddwa ==
# {{Cite web |date=2020-09-14 |title=Bibles turn into bullets in Buganda |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/special-reports/uganda-50/bibles-turn-into-bullets-in-buganda-1511748 |access-date=2024-05-25 |website=Monitor |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20240525124710/https://www.monitor.co.ug/uganda/special-reports/uganda-50/bibles-turn-into-bullets-in-buganda-1511748 |archive-date=2024-05-25 |url-status=dead}}
# {{Cite web |title=AFRICAN ARCHIVES GENERAL |url=https://theafricanarchives.com/article/60 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240525124706/https://theafricanarchives.com/article/60 |archive-date=2024-05-25 |access-date=2024-05-25 |website=theafricanarchives.com}}
# {{cite book |last1=Kaggwa |first1=Apollo |date=1934 |title=The Customs of the Baganda |url=https://archive.org/details/customsofbaganda0022sira |last2=Kalibala |first2=Ernest B. |pages=[https://archive.org/details/customsofbaganda0022sira/page/61 61]–62}}
# Sir John M. Gray, 1950. The Year of the Three Kings of Buganda. "Uganda Journal", 14, pp.15-52.
# Sir John M. Gray, 1950, ibid.
# Sir Apollo Kaggwa, 1901. ''Ekitabo kya Basekabaka b'e Buganda''.
# {{Cite web |date=October 31, 2022 |title=Former Buganda King, Nuhu Rashid Kalema Was a True Muslim Hero-Mufti |url=https://ugandaradionetwork.net/story/former-buganda-king-nuhu-rashid-kalema-was-a-true-muslim-hero-mufti-}}
# {{cite web |title=Kabaka Kalema Muguluma Is Buried At Mmende, Busiro |url=http://www.buganda.com/kings.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130615070042/http://www.buganda.com/kings.htm |archive-date=2013-06-15 |access-date=2009-08-31 |publisher=Buganda.com}}
== Ebijuliziddwa wabweru wa Wikipedia ==
* [https://web.archive.org/web/20130615070042/http://www.buganda.com/kings.htm Olukalala lwa ba Kabaka ba Buganda][[Archived]] 2013-06-15 at the [[Wayback Machine]]
Kabaka wa Buganda{{Kabaka of Buganda}}
[[Category:Bassekabaka ba Buganda]]
[[Category:Buganda]]
nke4up7h4fs9yg4mppe8gh8k6wg9yj3
Hakim Sendagire
0
11564
76935
76266
2026-10-18T22:26:39Z
Nassaka32
12002
corrected the spelling of the following words nagenda to n'agenda,ennomukaaga to eyo'mukaaga, yawebwa to yaweebwa
76935
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Hakim Sendagire''' [[:en:Physician|musawo]] [[Yuganda|Munnayuganda]], [[:en:Biochemist|mukugu wa biochemistry]], [[:en:Academic|mukugu w'ebyensoma]] , [[:en:Academic_administration|muddukanya w'ebyobujjanjabi]]. Mu kiseera kino ye Dean ku [[:en:Habib_Medical_School|Habib Medical School]], College of Health Sciences of the [[Islamic University in Uganda]],<ref>{{Cite web |last=Tabitha |first=Winnie |last2=Ainebyoona |first2=Emmanuel |date=13 February 2015 |title=IUIU Launches Habib Medical School |url=http://www.monitor.co.ug/News/National/IUIU-launches-Habib-medical-school--/-/688334/2622080/-/ijvefw/-/index.html |access-date=20 February 2015}}</ref> yunivasite ey'obwannannyini, emu ku yunivasite 41 mu ggwanga, okusinziira ku bibalo bya mu Gwokubiri 2015.<ref>{{Cite web |date=2014 |title=List of Accredited Universities In Uganda |url=http://ugandanationalacademy.org/universities.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150303102213/http://ugandanationalacademy.org/universities.php |archive-date=3 March 2015 |access-date=20 February 2015 |publisher=Uganda National Academy of Sciences}}</ref>
== Obuvo bwe n'okusoma kwe ==
Yazaalibwa [[Kasangati]], [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y'e Wakiso]], [[:en:Central_Region,_Uganda|Mu Masekkati ga Uganda]], nga 10 Ogwomukaaga 1972. Yasomera ''Kololo High School'' gye yamalira siniya ey'okuna, oluvannyuma n'agenda ku [[Essomero lya Kibuli Sekendule|Kibuli Secondary School]] gye yamalira siniya ey'omukaaga.<ref>{{Cite web |last=Sendagire |first=Hakim |date=25 January 2015 |title=Hajji Ishak Kamoga Is Among The Muslim Heroes In Education |url=http://um-bs.com/2015/01/25/hajji-ishak-kamoga-is-among-the-muslim-heroes-in-education/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150220223840/http://um-bs.com/2015/01/25/hajji-ishak-kamoga-is-among-the-muslim-heroes-in-education/ |archive-date=20 February 2015 |access-date=20 February 2015 |publisher=Uganda Muslim Brothers and Sisters}}</ref>
Mu 1991, yaweebwa ekifo ku [[Makerere University, Uganda|yunivasite y’e Makerere]], yunivasite ya gavumenti esinga obukadde era esinga obunene mu Uganda. Yasoma obusawo bw’abantu, n’atikkirwa, mu 1996, n’afuna diguli esooka mu busawo eya [[:en:Bachelor_of_Medicine_and_Bachelor_of_Surgery|Bachelor of Medicine ne Bachelor of Surgery]] (MBChB). Diguli ye ey'okubiri eya [[:en:Master_of_Science|Master of Science mu Biomedical Sciences]] (MSc), yagifuna mu 1999, okuva ku [[:en:University_of_Greenwich|University of Greenwich]], mu Bungereza. Mu 2007, ku myaka 35, yaweebwa diguli ey'okuna eya [[:en:Doctor_of_Philosophy|Doctor of Philosophy]] (PhD), mu [[:en:Biochemistry|Biochemistry]], okuva ku Yunivasite y’e Makerere ng’ekolagana ne [[:en:Uppsala_University|Uppsala University]] mu Sweden.<ref name="Profile">{{Cite web |date=2014 |title=Academic Profile of Professor Hakim Sendagire |url=http://chs.mak.ac.ug/biomed/node/102 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150220213451/http://chs.mak.ac.ug/biomed/node/102 |archive-date=20 February 2015 |access-date=20 February 2015 |publisher=[[Makerere University College of Health Sciences]]}}</ref>
== Emirimu gye ==
Yakolako akaseera katono ng’omusawo mu [[Mulago National Specialised Hospital|Ddwaaliro e Mulago]] November 1995 okutuusa mu August 1997. Oluvannyuma lw’okusoma diguli ey'okubiri mu Bungereza, yakola ng’omumyuka wa Dayirekita w’ebyobulamu mu Kasangati Health Centre IV, mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y’e Wakiso]], okuva mu 1999 okutuuka mu 2006. Mu kiseera kye kimu, yaweereza ng’omusomesa mu kitongole kya [[:en:Biochemistry|Biochemistry]] mu [[Makerere University, Uganda|Yunivasite y’e Makerere]] . Okuva mu Gwokutaano 2000 okutuuka mu Gwokutaano 2001, yeetaba mu kutendekebwa okwenjawulo oluvannyuma lwa diguli eyookubiri ku [[:en:University_of_San_Francisco|Yunivasite y’e San Francisco]] . Mu 2007 yaweebwa omulimu ng'omusomesa mu kitongole kya [[:en:Microbiology|Microbiology]] ku [[:en:Makerere_University_College_of_Health_Sciences|Makerere University College of Health Sciences]], n’aweereza mu kifo ekyo okutuusa mu 2014, lwe yalondebwa okuba Dean w’essomero lya[[:en:Habib_Medical_School|Habib Medical School]].<ref>{{Cite web |date=2013 |title=The Work History of Hakim Sendagire |url=http://mbl.mak.ac.ug/DR%20Hakim%20Sendagire%20CV.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150220230408/http://mbl.mak.ac.ug/DR%20Hakim%20Sendagire%20CV.pdf |archive-date=20 February 2015 |access-date=20 February 2015 |publisher=[[Makerere University|Makerere University, Department of Microbiology]]}}</ref>
== Obuvunaanyizibwa obulala ==
Dr. Sendagire ye muwabuzi w’ebyekikugu mu by’obuweereza mu laboratory mu [[:en:Uganda_Ministry_of_Health|Minisitule y’ebyobulamu mu Uganda]], ng’asinziira mu ''Uganda National Health Laboratory Services'', esangibwa ku luguudo lwa Buganda Road, mu masekkati ga [[Kampala]]. Era ye Dayirekita wa ''International Academic and Medical Complex (IAMeC)'', (Seeta Academic Complex), kkampuni eddukanya ''Seeta Kasangati Secondary School'', essomero ly’obwannannyini erya middle ne high school (ekibiina eky’omunaana okutuuka ku 13), erisangibwa okumpi [[Kasangati|ne Kasangati]] mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y’e Wakiso]] . Alina obwagazi obw’okusomesa ssaayansi ku mitendera gyonna n’okuteekateeka abavubuka okufuuka bannassaayansi ab’omu maaso.
== Ebimukwatako ng'omuntu ==
Professor Sendagire mufumbo era nga bali wamu ne mukyala we, bazadde ba baana bataano.
== Laba ne ==
* [[:en:Makerere_University_College_of_Health_Sciences|Makerere University College of Health Sciences]]
* [[:en:Makerere_University_School_of_Medicine|Makerere University School of Medicine]]
* [[:en:Makerere_University_School_of_Public_Health|Makerere University School of Public Health]]
* [[:en:Habib_Medical_School|Habib Medical School]]
* [[Islamic University in Uganda]]
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
== Ebijuliziddwa wabweru wa Wikipedia ==
* Omukutu gwa Yunivasite y'e Makerere
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
[[Category:Buganda]]
7jrpkvxrqwgo3ik9rzyr6ztkivjuyso
Lawrence Ogwang
0
11588
76916
42950
2026-10-18T18:30:22Z
Ajambo Bridget
11873
convert conference
76916
wikitext
text/x-wiki
'''[[:en:Athletics_at_the_1954_British_Empire_and_Commonwealth_Games|Lawrence]] Ogwang''' (17 December 1932 – 1970s) yali mubuusi [[:en:Uganda|wa Uganda]] [[:en:Long_jump|mu buwanvu]] n'emirundi [[:en:Triple_jump|esatu]] . Yali muganda w'omuzannyi wa Olympics [[:en:John_Akii-Bua|John Akii-Bua]] era yatemulwa ku mulembe gwa [[:en:Idi_Amin|Idi Amin]] . <ref name="Murder">{{Cite web |url=http://newafricanmagazine.com/the-rise-and-fall-of-the-great-john-akii-bua/ |title=Archive copy |access-date=2025-08-18 |archive-date=2016-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161202040857/http://newafricanmagazine.com/the-rise-and-fall-of-the-great-john-akii-bua/ |url-status=dead }}</ref>
== Omulimu ==
Yawangula omudaali gwa zaabu mu misinde gy'okubuuka obuwanvu mu [[:en:1953_Central_African_Games|mizannyo gya Central Africa egyaliwo mu 1953]] . <ref>{{Cite web |title=East and Central African Championships |url=http://www.gbrathletics.com/ic/ecafc.htm#Z5 |access-date=2026-10-18 |website=www.gbrathletics.com}} </ref> Ogwanga yeetaba mu kuvuganya mu nsi yonna mu [[:en:Athletics_at_the_1954_British_Empire_and_Commonwealth_Games|mizannyo gya British Empire and Commonwealth Games mu 1954]] e [[:en:Vancouver|Vancouver, British Columbia]], mu Canada gye yamalira mu kifo eky'omukaaga mu [[:en:Athletics_at_the_1954_British_Empire_and_Commonwealth_Games_–_Men's_triple_jump|kubuuka emirundi esatu]] n'okubuuka kwa mita 14.13 <ref>{{Cite web |url=http://www.thecgf.com/games/results.asp?gameid=3033&sportid=1477 |title=Archive copy |access-date=2025-08-18 |archive-date=2017-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171210020343/https://www.thecgf.com/games/results.asp?gameid=3033&sportid=1477 |url-status=dead }}</ref> era yaggyibwa mu bbugumu lya yaadi [[:en:Athletics_at_the_1954_British_Empire_and_Commonwealth_Games_–_Men's_4×110_yards_relay|4×110 relay]] <ref>{{Cite web |url=http://www.thecgf.com/games/results.asp?gameid=3033&sportid=1465 |title=Archive copy |access-date=2025-08-18 |archive-date=2017-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171210020039/https://www.thecgf.com/games/results.asp?gameid=3033&sportid=1465 |url-status=dead }}</ref> (ne [[:en:Ben_Nduga|Ben Nduga]], John Agoro wamu ne Yekoyasi Kasango).
== Ebiwandiiko ebikozesebwa ==
et2kvxxf3flgwk7pju6r1651jaium1m
Otandeka Laki
0
11795
76976
72521
2026-10-19T07:06:43Z
InternetArchiveBot
6271
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
76976
wikitext
text/x-wiki
'''Otandeka Kanyesigye Laki''' (yazaalibwa 24 Ogusooka 1996) [[Omupiira ogw'ebigere|muzannyi wa mupiira]] mu Uganda azannyira nga [[:en:Winger_(association_football)|wingi]] era [[:en:Striker_(association_football)|muzibizi]] mu [[:en:Doncaster_Rovers_Belles_L.F.C.|Doncaster Rovers Belles]] ne [[:en:Uganda_women's_national_football_team|ttiimu y'eggwanga ey'abakazi eya Uganda]] .
== Obulamu obwasooka n'okusoma ==
Laki yazaalibwa mu [[:en:The_Bronx|The Bronx]], [[:en:New_York_(state)|New York]], Amerika era n’akulira mu [[:en:Marlboro_Township,_New_Jersey|Marlboro Township]], New Jersey mu bazadde Bannayuganda – kitaawe okubeera omubaka.<ref>{{Cite web |title=US-based Otandeka eyes She Cranes |url=https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1337515/us-otandeka-eyes-cranes |access-date=22 February 2022}}</ref><ref>{{Cite web |title=Meet Laki Otandeka, a US based Female Teenage Revelation with Ugandan Roots. |url=https://kawowo.com/2013/08/09/meet-laki-otandeka-a-us-based-tennage-revelation-with-ugandan-roots/ |access-date=22 February 2022 |website=Kawowo}}</ref> Asomedde mu [[:en:Colts_Neck_High_School|ssomero lya Colts Neck]].<ref>{{Cite web |title=Oti Laki Colts Neck Girls Soccer 2012-2013 |url=https://highschoolsports.nj.com/player/oti-laki |access-date=22 February 2022 |website=NJ.com}}</ref>
== Omulimu gwa kiraabu ==
Laki azannye mu SV 67 Weinberg ne [[:en:MSV_Duisburg_(women)|MSV Duisburg II]] e Girimaani ate mu [[:en:New_Jersey_Copa_FC|New Jersey Copa]] mu Amerika. <ref name="FUFA">{{Cite web |date=27 September 2021 |title=Crested Cranes Final Squad To Feature At COSAFA Women's Championship Named |url=https://fufa.co.ug/crested-cranes-final-squad-to-feature-at-cosafa-womens-championship-named/ |access-date=22 February 2022 |website=Federation of Uganda Football Associations}}</ref>
Laki yagula kiraabu y’e Bungereza eya [[:en:Doncaster_Rovers_Belles_L.F.C.|Doncaster Rovers Belles]] mu October wa 2022, n’azannya omupiira gwe ogusoose ne Peterborough United.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/FC_Gintra</ref>
Mu 2023 yasenguka n’agenda e Lithuania n’ayingira FK Saned. Nga 3 August 2023 yasooka mu liigi y'abakazi eya A ne FK Vilnius.<ref>{{Cite web |title=FK Vilnius - FK Saned - Lietuvos Futbolas |url=https://lietuvosfutbolas.lt/rungtynes/fk-vilnius-fk-saned-14580898/ |access-date=18 September 2024 |website=lietuvosfutbolas.lt}}</ref> Nga 13 Ogw'omwenda 2023 yateeba ggoolo mu mupiira gw'abakazi ogwa liigi ya A ne [[:en:FC_Gintra|FC Gintra]] . Ekikopo kya bakyampiyoni abakuumi [[:en:FC_Gintra|FC Gintra]] yafubutuse abavuganya ne ggoolo 10-1. <ref>{{Cite web |title=FK Gintra - FK Saned - Lietuvos Futbolas |url=https://lietuvosfutbolas.lt/rungtynes/fk-gintra-fk-saned-15913474/ |access-date=18 September 2024 |website=lietuvosfutbolas.lt}}</ref> Nga 17 Ogw'omwenda 2023 mu mupiira ne FK Vilnius yateeba ggoolo ey'ekitiibwa. Vilnius yawangudde obuwanguzi obw’amaanyi n’ebyavaamu ggoolo 11-1.<ref>{{Cite web |title=FK Saned - FK Vilnius - Lietuvos Futbolas |url=https://lietuvosfutbolas.lt/rungtynes/fk-saned-fk-vilnius-15913549/ |access-date=18 September 2024 |website=lietuvosfutbolas.lt}}</ref>
Mu 2024 Laki yakyusibwa n'agenda mu [[:en:MFA_Žalgiris-MRU|MFA Žalgiris-MRU]].<ref>{{Cite web |title=Į naują sezoną – ant pokyčių bangos | MFA Žalgiris |url=https://www.mfazalgiris.lt/naujienos/i-nauja-sezona-ant-pokyciu-bangos/ |access-date=18 September 2024}}</ref> Nga 17 Ogw'okusatu 2024 [[:en:MFA_Žalgiris-MRU|MFA Žalgiris-MRU]] yamenya FK Saned n'obubonero 21-0. Laki yateebye ggoolo bbiri mu mupiira guno.<ref>{{Cite web |title=Moterų A lyga - Lietuvos Futbolas |url=https://lietuvosfutbolas.lt/varzybos/moteru/moteru-a-lyga/ |access-date=18 September 2024 |website=lietuvosfutbolas.lt}}</ref><ref>{{Cite web |title=„Topo centras Euronics“ moterų A lygos starte – rezultatas 21:0 |url=https://www.sportas.lt/naujiena/495453/topo-centras-euronics-moteru-a-lygos-starte-rezultatas-21-0 |access-date=18 September 2024 |website=sportas.lt}}</ref>
Mu Ogw'omwenda ogwa 2024, Laki yaddayo mu Doncaster Rovers Belles.<ref>{{Cite web |date=21 September 2024 |title=Belles sign international winger Oti Laki |url=https://www.doncasterroversfc.co.uk/news/2024/september/21/belles-sign-international-winger-oti-laki/ |access-date=21 September 2024 |website=Doncaster Rovers FC}}</ref>
== Omulimu gw’ensi yonna ==
Laki yazannyira Uganda ku mutendera gw'abakulu mu [[:en:2016_CECAFA_Women's_Championship|mpaka za CECAFA Women's Championship eza 2016]], gye yateeba ggoolo bbiri, n'empaka [[:en:2021_COSAFA_Women's_Championship|za COSAFA Women's Championship eza 2021]] .
=== Byatuseeko munsi yonna ===
''Obubinja n'ebyava mu kulonda Uganda ggoolo ezisoose''
{| class="wikitable"
!Nedda.
! Olunaku olw'omweezi
! Ekifo
! Omuvuganya
! Okuteeba
! Alizaati
! Empaka
|-
| style="text-align:center;" | 1. 1.
| rowspan="2" | 13 Ssebutemba 2016
| rowspan="2" | [[Jinja]], Uganda
| rowspan="2" | Zanzibar
| style="text-align:center;" | '''?''' –0
| rowspan="2" style="text-align:center;" | 9–0
| rowspan="2" | Empaka z'abakyala eza CECAFA eza 2016
|-
| style="text-align:center;" | 2. 2.
| style="text-align:center;" | '''?''' –0
|}
== Obulamu bwe ==
Laki ayitibwa ''Oti'' era yasoma eby'amawulire n'emikutu gy'amawulire mu [[:en:Rutgers_University|yunivasite ya Rutgers]] .<ref>{{Cite web |title=Meet Otandeka Laki, the RU junior on the Ugandan National Football team |url=https://thetab.com/us/rutgers/2016/09/30/meet-otandeka-laki-ru-junior-ugandan-national-football-team-7545 |access-date=22 February 2022 |website=The Tab |archive-url=https://web.archive.org/web/20220222013806/https://thetab.com/us/rutgers/2016/09/30/meet-otandeka-laki-ru-junior-ugandan-national-football-team-7545 |archive-date=22 February 2022 |url-status=dead}}</ref>
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
[[Category:Omupiira mu Uganda]]
irfa1eaautpmlcp1vhmmwzte2otw3wr
Felix Ogong
0
11907
76954
70448
2026-10-19T04:43:09Z
Mackedia
11849
Converted references.
76954
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Felix Okot Ogong''' yazaalibwa 22 Ogusooka 1965) Munnayuganda omukugu mu by'enfuna, munnabyabufuzi era mmemba wa Paalamenti okuva mu Ssaza ly'e [[Dokolo]] ey'e Buggwanjuba nga mu kiseera kino atuula ku Paalamenti ya Pan Africa, Ababaka ba African Union ekisanja eky'okubiri nga yasindikibwa mu Paalamenti eyo mu kiseera kya Paalamenti ya Uganda ey'ekkumi. <ref>{{Cite web |last=independent |first=The |date=2019-10-30 |title=Former bus driver accuses MP Ogong of breaching NSSF Act |url=https://www.independent.co.ug/former-bus-driver-accuses-mp-ogong-of-breaching-nssf-act/ |access-date=2026-10-19 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2021-05-27 |title=Uganda MPs swear-in at Pan African Parliament |url=https://www.independent.co.ug/uganda-mps-swear-in-at-pan-african-parliament/ |access-date=2026-10-19 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Ogong Felix Okot |url=https://theyworkforyou.github.io/uganda-parliament-watch/mp/c880b8df-4596-4962-8872-94da5e52b635/ |access-date=2026-10-19 |website=theyworkforyou.github.io}}</ref> Yali Minisita omubeezi ow'ensonga z'abavubuka n'abaana[[National Resistance Movement|.]] <ref>{{Cite news |last=Wacha |first=Joe |title=Gang Attacks Minister Felix Okot Ogong |url=https://ugandaradionetwork.com/story/gang-attacks-minister-felix-okot-ogong |archive-url=http://web.archive.org/web/20210913220544/https://ugandaradionetwork.com/story/gang-attacks-minister-felix-okot-ogong |archive-date=2021-09-13 |access-date=2026-10-19 |work=Uganda Radio Network |language=en}}</ref> era mmemba w'ekibiina kya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] (NRM) ky'eyaweererezaamu mu Paalamenti okuva mu 1996. Ogong ye mutandisi era maneja omukulu owa Feilistar bus services ne Voice of Lango Fm esangibwa mu kibuga ky'e Lira.<ref>{{Cite web |date=2018-09-14 |title=Museveni attack on Voice of Lango FM angers MP |url=https://pmldaily.com/news/2018/09/museveni-attack-on-voice-of-lango-fm-angers-mp.html |access-date=2026-10-19 |website=PML Daily |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Our |date=2021-05-27 |title=Ugandan MPs Sworn in to Pan African Parliament |url=https://softpower.ug/ugandan-mps-sworn-in-to-pan-african-parliament/ |access-date=2026-10-19 |website=SoftPower News |language=en-US}}</ref>
== Obuto bwe n'emisomo gye ==
Ogong Mukristaayo era mmemba w’eddiini y’Abapolotesitanti. Yafuna diguli mu by'enfuna n'eby'ettaka okuva mu [[:en:Makerere_University|Ssettendekero wa Makerere]] . <ref>{{Cite web |url=https://tndnewsug.com/2020/04/22/mp-okot-ogong-im-not-a-dog-to-refuse-shs20m-covid-19-fund/ |title=Archive copy |access-date=2025-09-20 |archive-date=2021-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929021357/https://tndnewsug.com/2020/04/22/mp-okot-ogong-im-not-a-dog-to-refuse-shs20m-covid-19-fund/ |url-status=dead }}</ref>
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}{{DEFAULTSORT:Ogong, Felix}}
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Ababaka ba Paalamenti ya Uganda ey'ekkumi]]
[[Category:Baminisita ba Uganda]]
8sttmlf0yl0qql30l8k1r600kz8c61q
Richard Idro
0
12002
76993
75347
2026-10-19T09:01:14Z
Nassaka32
12002
removed external link
76993
wikitext
text/x-wiki
'''Richard Iwa Idro''' y'[[:en:Neurology|Omusawo w'obwongo bw'abaana]] mu [[:en:Uganda|Uganda]], omunoonyereza era omuyigiriza, akola nga [[:en:Associate_professor|omuyuka wa pulofeesa]] mu Department of Pediatrics and Child Health ku sso,ero lya [[:en:Makerere_University_College_of_Health_Sciences|Makerere University College of Health Sciences]].<ref name="1R">https://www.monitor.co.ug/OpEd/Commentary/-Ugandan-family-women-hospital-Mulago-Health-Parliament/689364-4786786-78fhm5/index.html</ref>
== Obuto bwe n'okusoma kwe ==
Idro yazaalibwa mu Moyo, esangibwa mu Uganda mu 1970. Oluvannyuma lw'okugenda mu masomero ga pulayimale ne n'aga siniya, yaweebwa ekifo mu Makerere University School of Medicine, n'amaliriza mu 1996 ng'alina diguli esooka eya [[:en:Bachelor_of_Medicine_and_Bachelor_of_Surgery|Bachelor of Medicine ne Bachelor of Surgery]]. Mu 2001, yafuna diguli eyookubiri eya [[:en:Master_of_Medicine|Master of Medicine]] mu [[:en:Pediatrics|By'abaana]] okuva mu ssomero lye limu ery'abasawo. Diguli ye eyookusatu eya [[:en:Doctor_of_Philosophy|Doctor of Philosophy]] yagigya mu [[:en:University_of_Amsterdam|University of Amsterdam]] mu Netherlands mu 2008. Yakola ng'omusawo w'obwongo bw'abaana.<ref name="2R">{{Cite web |url=https://musawoug.com/musawo/Specialist_Details/255 |title=Archive copy |access-date=2025-09-25 |archive-date=2019-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190221231232/https://musawoug.com/musawo/Specialist_Details/255 |url-status=dead }}</ref><ref name="CvR">https://pure.uva.nl/ws/files/1671328/54787_17.pdf</ref>
Mu Gwomunaana 2022, yalondebwa okuba omu ku ba mmemba ba [[:en:Royal_College_of_Paediatrics_and_Child_Health|Royal College of Paediatrics and Child Health]] (FRCPCH) ekisangibwa e Bungereza. Lino ly'eddaala erisnga obunene erisobola okutuukibwako oba okuweebwa omusawo w'abaana mu mawanga ga [[:en:Commonwealth_of_Nations|Commonwealth of Nations]].<ref name="FRCPCHR">https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/uk-college-honours-ugandan-doctor-for-professionalism-4008040</ref>
== Omulimu gwe ==
Idro [[:en:Pediatrician|musawo w'abaana]] omukugu, ng'alina n'obumanyirivu obw'amaanyi ng'[[:en:Neurologist|Omusawo w'obwongo]]. Okunoonyereza kwe kuzingiramu [[:en:HIV/AIDS|Akawuka ka Siriimu]] mu bavubuka, okukwatagana wakati w'akawuka akaleeta siriimu n'omusujja gw'ensiri, n'engeri [[:en:Cerebral_malaria|omusujja gw'ensiri ogukwata ku bwongo]] gye gweyisaamu, n'ebirala. Gye buvuddeko awo, omulimu gwe gweyongeramu okunoonyereza ku buvune obulwadde bwa [[:en:Sickle_cell_anemia|Nalubiri]], bwe butuusa ku bwongo, viral encephalitis n'ensimbu mu baana.<ref name="3R">https://www.lshtm.ac.uk/newsevents/events/greenwood-lecture-severe-malaria-nodding-syndrome-and-wisdom-teeth</ref>
Mu kiseera kye kimu, abeeranya eky'okukola ng'omuwi w'amagezi mu busawo bw'abaana n'obusawo bw'obwongo mu [[:en:Mulago_National_Referral_Hospital|Mulago National Referral Hospital]] (MNRH), mu [[:en:Kampala|Kampala]], Uganda. MNRH ly'eddwaliro erisomesa erya Makerere University College of Health Sciences.<ref name="3R" /><ref name="4R">{{Cite web |url=https://news.mak.ac.ug/2019/02/maks-dr-richard-idro-scoops-lshtm-inaugural-greenwood-africa-award-2019 |title=Archive copy |access-date=2025-09-25 |archive-date=2025-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250219175845/https://news.mak.ac.ug/2019/02/maks-dr-richard-idro-scoops-lshtm-inaugural-greenwood-africa-award-2019/ |url-status=dead }}</ref>
Ye mukulembeze w'abasawo b'[[:en:Nodding_disease|obulwadde bw'okunyenya omutwe]], nga eno mbeera y'abwongo bw'abaana etategeerekeka bulungi, erina obubonero omuli okukankana, okuddirira mu nkola y'obwongo n'okuddirira mu kukula. Ensibuko yaabwo tennaba kumanyibwa, era tewaaliwo bujjanjabi we bwatuukira mu 2019.<ref>https://www.theeastafrican.co.ke/magazine/Passionate-about-childrens-health/434746-5079686-j9npk2/index.html</ref>
== Ebitiibwa bye n'awaadi ==
Mu Gwokubiri 2019, [[:en:London_School_of_Hygiene_and_Tropical_Medicine|London School of Hygiene and Tropical Medicine]] (LSHTM) yalangirira Idro ng'omuwanguzi w'awaadi ya Greenwood Africa Award 2019.<ref>https://www.lshtm.ac.uk/aboutus/introducing/medals/the-greenwood-africa-award </ref> Awaadi eyo yaliko okufuna omudaali n'okubeera mu LSHTM okumala wiiki emu. Omuwanguzi yeetaagibwa okusomesa kwa Greenwood. Mu wiiki y'okubeera ku LSTMH mu London, omuwanguzi yeetaagibwa okukolagana n'abayizi ab'omugaso n'okuwa emisomo nga embeera bwe yamusobozesanga. Awaadi eyo yalina kufunibwa banoonyereza ku by'obujjanjabi abali ku mutendera gwa mid-level mu ndwadde ezisiigibwa mu bitundu bya Africa ebiriraanye eddungu Sahara. Kiweebwa buli luvannyuma lw'emyaka esatu, era Idro yeeyasooka okugifuna. <ref name="3R" /><ref name="4R" /><ref name="5R">https://www.monitor.co.ug/News/National/Makerere-don-scoops-research-award-nodding-syndrome/688334-5001140-ubp9x6/index.html</ref>
== Ebirala bye baalowoozaako ==
Y'omu ku bakulembeze b'abantu omunaana abakulira ekitongole kya Global Health Uganda, [[:en:Non-profit_organization|ekitongole ekitakolerera magoba]] ekirina ekigendererwa eky'okutumbula okunoonyereza ku by'obulamu bw'abaana mu Uganda.<ref name="6R">{{Cite web |url=http://globalhealthuganda.org/board-of-directors/ |title=Archive copy |access-date=2025-09-25 |archive-date=2019-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190222014300/http://globalhealthuganda.org/board-of-directors/ |url-status=dead }}</ref>
== Ebijuliziddwa ==
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* Okukubaganya ebirowoozo ne Dr Richard Idro bwe bwatuukira mu Gwokutano gwa 2008
gey76jasm9aujlntnu6x8yxc122d953
Hasmukh Dawda
0
12128
76996
56902
2026-10-19T09:18:07Z
Nassaka32
12002
i have corrected the spelling errors in the following words buscuits to biscuits,amufunampola to mufunampola
76996
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Hasmukh Dawda''' musuubuzi, [[mutandisi wa mirimu]], [[munnamakolero]] era [[muzirakisa]] mu [[Uganda]] ne [[Kenya]]
== Obuvo bwe n'okusoma kwe ==
Yazaalibwa mu 1950 mu maka mufunampola, ne baganda be abalala kkumi, mu kyalo Ndere, [[essaza ly' Esiaya]], Kenya. Yasomera mu ssomero lya Ndere erya pulayimale, naye n’ava mu ssomero ku myaka 13 olw’obutasobola kusasula bisale by’essomero. <ref name="Smart">{{Cite web |last=Muiruri |first=Grace |date=2005 |title=From the cotton fields to House of Manji and produce exporter |url=http://www.smartfarmerkenya.com/page/article/91-from-the-cotton-fields-to-house-of-manji-and-produce-exporter |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160207183445/http://www.smartfarmerkenya.com/page/article/91-from-the-cotton-fields-to-house-of-manji-and-produce-exporter |archive-date=7 February 2016 |access-date=3 February 2016 |publisher=Smartfarmerkenya.com |df=dmy-all}}</ref> <ref name="Innovation">{{Cite web |last=Koigi |first=Robert |title=Innovation mints billions for Manji biscuit-makers |url=http://www.businessdailyafrica.com/Innovation-mints-billions-for-Manji-biscuit-makers/-/1248928/948300/-/item/0/-/7jh1fgz/-/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202000525/http://www.businessdailyafrica.com/Innovation-mints-billions-for-Manji-biscuit-makers/-/1248928/948300/-/item/0/-/7jh1fgz/-/index.html |archive-date=2 February 2017 |access-date=3 February 2016}}</ref>
== Emirimu gye ==
Olw’okuwalirizibwa okuva mu ssomero, yagenda mu bizinensi ye kennyini, ng’atandika n’okutembeeya bu swiiti. Omuyindi omusuubuzi w’edduuka yamuwa omulimu ku siringi kikumi mwataano (Sh150) buli mwezi. Yasobola okutereekereza n'aweza siringi za Kenya enkumi bbiri (KSh2,000) , ku myaka 19. Ssente ezo yaziteeka mu kusasula emmotoka pikaapu eyali ku siringi za Kenya enkumi ttaano (KSh5,000),ezaasigalayo naazisasula mu bitundutundu. Yagguddewo n’edduuka kyakalakyakala mu kyalo ky'ewabwe eky'e Ndere. <ref name="Smart">{{Cite web |last=Muiruri |first=Grace |date=2005 |title=From the cotton fields to House of Manji and produce exporter |url=http://www.smartfarmerkenya.com/page/article/91-from-the-cotton-fields-to-house-of-manji-and-produce-exporter |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160207183445/http://www.smartfarmerkenya.com/page/article/91-from-the-cotton-fields-to-house-of-manji-and-produce-exporter |archive-date=7 February 2016 |access-date=3 February 2016 |publisher=Smartfarmerkenya.com |df=dmy-all}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMuiruri2005">Muiruri, Grace (2005). [https://web.archive.org/web/20160207183445/http://www.smartfarmerkenya.com/page/article/91-from-the-cotton-fields-to-house-of-manji-and-produce-exporter "From the cotton fields to House of Manji and produce exporter"]. Nairobi: Smartfarmerkenya.com. Archived from [http://www.smartfarmerkenya.com/page/article/91-from-the-cotton-fields-to-house-of-manji-and-produce-exporter the original] on 7 February 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 February</span> 2016</span>.</cite></ref>
Mu 1970, yatandika okukola n'okulongoosa [[sukaari ggulu]] ku bifo bye ebipangise, ng’akozesa ebyuma bye yalina edda. Yatandika okugula ebintu ebikozesebwa okukola sukaari ggulu butereevu okuva mu balimi, be yalina enkolagana ennungi nabo. Era yatandika okusuubula ppamba n’ebibala ebibisi. Nga wayise emyaka etaano, yazimba ekkolero lya Uholo, ekkolero lya sukaari ggulu ([[Jaggery]]) erikyakola okutuusa leero. Mu 1985, yatandikawo kkampuni ya bbisikwiiti eya Jambo Biscuits Limited ekola sswiiti wansi w’[[amakampuni ga House of Dawda Group of Companoies]] . <ref name="Smart">{{Cite web |last=Muiruri |first=Grace |date=2005 |title=From the cotton fields to House of Manji and produce exporter |url=http://www.smartfarmerkenya.com/page/article/91-from-the-cotton-fields-to-house-of-manji-and-produce-exporter |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160207183445/http://www.smartfarmerkenya.com/page/article/91-from-the-cotton-fields-to-house-of-manji-and-produce-exporter |archive-date=7 February 2016 |access-date=3 February 2016 |publisher=Smartfarmerkenya.com |df=dmy-all}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMuiruri2005">Muiruri, Grace (2005). [https://web.archive.org/web/20160207183445/http://www.smartfarmerkenya.com/page/article/91-from-the-cotton-fields-to-house-of-manji-and-produce-exporter "From the cotton fields to House of Manji and produce exporter"]. Nairobi: Smartfarmerkenya.com. Archived from [http://www.smartfarmerkenya.com/page/article/91-from-the-cotton-fields-to-house-of-manji-and-produce-exporter the original] on 7 February 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 February</span> 2016</span>.</cite></ref>
Wakati mu myaka gy'e 1990, yagenda mu Uganda n’atandikawo Britannia Allied Industries Limited, kkampuni elongoosa ebibala okukamula / okukola omubisi gw’ebibala, okukola ssupu n’ebirungo, okukola amazzi g'okunywa , n’okukola bu sswiiti. <ref>{{Cite web |last=Our Reporter |date=4 June 2015 |title=Britannia boss: Uganda youth becoming hard to employ |url=http://www.theinsider.ug/britannia-boss-uganda-youth-becoming-hard-to-employ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160123044710/http://www.theinsider.ug/britannia-boss-uganda-youth-becoming-hard-to-employ/ |archive-date=23 January 2016 |access-date=3 February 2016 |publisher=Theinsider.ug}}</ref> Okuva olwo yatandikawo amakampuni amalala mu Kenya ne Uganda. Mu 2002, yakozesa ebimu ku by’obugagga bye mu Uganda okugula kkampuni ya House of Manji kkampuni ekola ssweeta mu Kenya eyali egudde. Yassaamu ensimbi bizinensi nedda engulu. <ref name="Innovation">{{Cite web |last=Koigi |first=Robert |title=Innovation mints billions for Manji biscuit-makers |url=http://www.businessdailyafrica.com/Innovation-mints-billions-for-Manji-biscuit-makers/-/1248928/948300/-/item/0/-/7jh1fgz/-/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202000525/http://www.businessdailyafrica.com/Innovation-mints-billions-for-Manji-biscuit-makers/-/1248928/948300/-/item/0/-/7jh1fgz/-/index.html |archive-date=2 February 2017 |access-date=3 February 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKoigi">Koigi, Robert. [https://web.archive.org/web/20170202000525/http://www.businessdailyafrica.com/Innovation-mints-billions-for-Manji-biscuit-makers/-/1248928/948300/-/item/0/-/7jh1fgz/-/index.html "Innovation mints billions for Manji biscuit-makers"]. ''[[Business Daily Africa]]''. Nairobi. Archived from [http://www.businessdailyafrica.com/Innovation-mints-billions-for-Manji-biscuit-makers/-/1248928/948300/-/item/0/-/7jh1fgz/-/index.html the original] on 2 February 2017<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 February</span> 2016</span>.</cite></ref>
== Obuvunaanyizibwa obulala ==
Dawda musajja mufumbo. <ref>{{Cite web |last=Ntabadde |first=Catherine |date=16 December 2001 |title=House Of Dawda Donates To Children |url=http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1019440/house-dawda-donates-children |access-date=3 February 2016}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Abayindi abali ebweru wa Buyindi mu Buvanjuba bwa Afirika]]
* [[Olukalala lw'Abafirika abayingiza obukadde bw'ensimbi]]
* [[Olukalala lw'abantu abasinga obugagga mu Kenya]]
== Ebijuliziddwa ==
# {{cite web |last=Muiruri |first=Grace |date=2005 |title=From the cotton fields to House of Manji and produce exporter |url=http://www.smartfarmerkenya.com/page/article/91-from-the-cotton-fields-to-house-of-manji-and-produce-exporter |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160207183445/http://www.smartfarmerkenya.com/page/article/91-from-the-cotton-fields-to-house-of-manji-and-produce-exporter |archive-date=7 February 2016 |access-date=3 February 2016 |publisher=Smartfarmerkenya.com |df=dmy-all |location=Nairobi}}
# {{cite web |last=Koigi |first=Robert |title=Innovation mints billions for Manji biscuit-makers |url=http://www.businessdailyafrica.com/Innovation-mints-billions-for-Manji-biscuit-makers/-/1248928/948300/-/item/0/-/7jh1fgz/-/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202000525/http://www.businessdailyafrica.com/Innovation-mints-billions-for-Manji-biscuit-makers/-/1248928/948300/-/item/0/-/7jh1fgz/-/index.html |archive-date=2 February 2017 |access-date=3 February 2016 |location=Nairobi |newspaper=[[Business Daily Africa]]}}
# {{cite web |last=Our Reporter |date=4 June 2015 |title=Britannia boss: Uganda youth becoming hard to employ |url=http://www.theinsider.ug/britannia-boss-uganda-youth-becoming-hard-to-employ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160123044710/http://www.theinsider.ug/britannia-boss-uganda-youth-becoming-hard-to-employ/ |archive-date=23 January 2016 |access-date=3 February 2016 |publisher=Theinsider.ug |location=Kampala}}
# {{cite web |last=Ntabadde |first=Catherine |date=16 December 2001 |title=House Of Dawda Donates To Children |url=http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1019440/house-dawda-donates-children |access-date=3 February 2016 |newspaper=[[New Vision]] |location=Kampala}}{{Reflist}}
{{DEFAULTSORT:Dawda, Hasmukh}}
euihwpvp06tdhysgaonc58sq69hno7n
University of Kisubi
0
12190
77000
72486
2026-10-19T10:18:45Z
Kisakye Jane
9195
Ntaddemu ettuluba
77000
wikitext
text/x-wiki
[[File:University_of_Kisubi_02.jpg|thumb|'''Yunivasite y’e Kisubi''']]
Ekibangirizi kya yunivasite eno kiri [[Kisubi]] ku [[:en:Kampala–Entebbe_Road|luguudo lwa Kampala–Entebbe]], 18 kilometres (11 mi) obukiikakkono bw'obuvanjuba bw'ekisaawe ky'ennyonyi Entebbe .<ref>"Distance between Entebbe International Airport, Entebbe, Central Region, Uganda and University of Kisubi, Kisubi, Central Region, Uganda" (Map). ''Google Maps''. Retrieved 26 December 2020.</ref> Kino kiri 35 kilometres (22 mi) mu bukiikaddyo bwa [[Kampala]], ekibuga ekikulu eky'eggwanga era ekisinga obunene.<ref>"Distance between Kampala Road, Kampala, Central Region, Uganda and University Of Kisubi, Kisubi, Central Region, Uganda" (Map). ''Google Maps''. Retrieved 26 December 2020.</ref> Enkwatagana z'ekibangirizi kya UniK ziri 0°07'14.0"N, 32°31'54.0"E (Latitude:0.120567; Longitude:32.531677).<ref>"Location of the campus of the University of Kisubi" (Map). ''Google Maps''. Retrieved 29 April 2016.</ref>
== Ebyafaayo ==
Yunivasite y'e Kisubi yatandikibwawo mu 2004 aba Brothers of Christian Instruction, nga ekifo ekikulu ekya [[Uganda Martyrs University]] . Mu 2009 UniK yafuulibwa ettendekero erifuga yunivasite eno. Mu 2015, yafuna olukusa olw’ekiseera okufuuka Yunivasite ey’enjawulo, eyeetongodde.<ref name="On">{{Cite web |last=Mazinga |first=Mathias |date=5 November 2015 |title=Brothers of Christian Instruction launch University |url=http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1411293/brothers-christian-instruction-launch-university |access-date=29 April 2016}}</ref><ref name="New">{{Cite web |last=SSenkabirwa |first=Al-Mahdi |date=30 October 2014 |title=Kisubi Brothers University set to obtain autonomy |url=http://www.monitor.co.ug/News/National/Kisubi-Brothers-University-set-to-obtain--autonomy/-/688334/2504368/-/127f3bhz/-/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160601062645/http://www.monitor.co.ug/News/National/Kisubi-Brothers-University-set-to-obtain--autonomy/-/688334/2504368/-/127f3bhz/-/index.html |archive-date=1 June 2016 |access-date=29 April 2016}}</ref> Yunivasite eno yategese omukolo gwayo ogw'okusatu ogw'okutikkirwa mu Gwekkumi gwa 2018.<ref>{{Cite web |last=Paul Adude |first=and Jessica Sabano |date=29 October 2018 |title=Don’t leave Uganda, Kisubi graduates told |url=http://www.monitor.co.ug/News/National/Don-t-leave-Uganda--Kisubi-graduates-told/688334-4826720-1rsl6c/index.html |access-date=29 October 2018}}</ref>
== Ebitongole by’amatendekero ==
Yunivasite eno yalina amatendekero asatu okutuuka mu Gwokuna 2016:<ref>UniK (29 April 2016). "Academic Programmes At the University of Kisubi". Kisubi: University of Kisubi (UniK). Retrieved 29 April 2016.</ref>
# Ekitongole kya tekinologiya wa bizinensi n’empuliziganya y’amawulire
# Ekitongole ky’ebyenjigiriza
# Ekitongole kya Sayansi w’Abantu n’Eby’Obulamu
# Ekitongole kya Sayansi w’Ebyobulamu
== Emisomo gy’eby’ensoma ==
Okuva mu Gwokutaano gwa 2016, UniK ekola emisomo gino egy’eby’ensoma:<ref>UniK (29 April 2016). "Academic Programmes At the University of Kisubi". Kisubi: University of Kisubi (UniK). Retrieved 29 April 2016.</ref>
=== Diguli eyookubiri ===
* Master of Arts mu bukulembeze bw’ebyenjigiriza
* Diguli eyookubiri mu by’okuddukanya emirimu
* Diguli eyookubiri mu sayansi w’okubuulirira abantu mu by’obujjanjabi n’eby’empisa
* Diguli eyookubir mu tekinologiya w’amawulire
=== Diguli esooka ===
* Diguli esooka mu byenjigiriza
* Diguli mu Sayansi n’Ebyenjigiriza
* Diguli mu by’obusuubuzi n’ebyenjigiriza
* Diguli esooka mu by’obusuubuzi n’okuddukanya emirimu
* Diguli ya Sayansi mu tekinologiya w’amawulire
* Diguli mu by’empisa mu kubudaabuda
* Diguli mu Sayansi mu by’empisa mu kubuulirira abantu mu kuddaabiriza
* Diguli mu Sayansi mu by’empisa mu kubudaabuda abantu mu maka n’abaana
* Bachelor of Arts mu by’obuntu n’eddiini
* Daguli mu by’obulamu n’okuddukanya emirimu
* Diguli mu tekinologiya wa Bio-Medical Laboratory
* Bachelor mu by’enkulaakulana n’okuddukanya emirimu
* Diguli mu by’enfuna
* Diguli mu by’enfuna n’ebibalo
* Bachelor of Arts mu by’Obuntu n’Eddiini
* Diguli mu by’emikono, emisono n’okukola dizayini
* Diguli mu by’enkolagana n’abantu n’empuliziganya mu bantu
* Diguli ya Sayansi mu by’obulamu bw’abantu
=== Dipulooma ===
* Dipulooma mu by’obusuubuzi
* Dipuloma mu by’amawulire
* Dipuloma mu by’empisa mu kubuulirira
* Dipuloma mu tekinologiya wa Bio Medical Laboratory
* Dipuloma mu by’okuddukanya bizinensi
* Dipuloma mu by’obulamu bw’abantu
* Dipuloma mu by’emirimu gy’obulamu n’okuddukanya embeera z’abantu
== Satifikeeti ==
* Satifikeeti mu by’okuddukanya bizinensi
* Satifikeeti mu tekinologiya w’amawulire
* Satifikeeti mu by’okubuulirira
* Satifikeeti mu by’emirimu gy’obulamu n’okuddukanya embeera z’abantu
* Satifikeeti mu Muziki
* Satifikeeti mu Luswayiri
* Satifikeeti mu Kukuguka mu Lungereza
== Laba ne ==
* [[Ebyenjigiriza mu Uganda]]
* Olukalala lwa yunivasite mu Uganda
* Central Region, Uganda
* [[Olukalala lw'abakulira Yunivaasite mu Uganda|Olukalala lw'abakulembeze ba yunivasite mu Uganda]]
== Ebijuliziddwa ==
<references responsive="1"></references>
{{Reflist}}
[[Category:Amatendekero aga waggulu mu Uganda]]
2wgc0k0m8hubkhrxp7y6ca8w6znum2n
Ekittabantu Ekyamaanyi mu Acholi
0
12205
77002
47768
2026-10-19T10:28:19Z
Kisakye Jane
9195
Ntaddemu databox
77002
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}'''''A Brilliant Genocide''''' firimu ya biwandiiko eyafulumizibwa mu 2016 eyakolebwa kkampuni ya Atlantic Star Productions. Ekigendererwa kya firimu eno kwe kulaga ebikolwa eby’obukambwe ebyakolebwa Gavumenti ya Uganda ne Pulezidenti waayo [[Yoweri Museveni]]<nowiki/>ku bantu mu Acholi, nga beefudde abalwanyisa obujeemu obwakolebwa eggye lya [[Joseph Kony]] erya Lord’s Resistance Army (LRA). Firimu eno ekwatagana ne firimu ennyimpi ey'ebiwandiiko ''eya Kony 2012'' eyafulumizibwa mu 2012 . Yalagibwa Ebony Butler.
Firimu eno eraga olutalo olwerabirwa olwannyonyolebwa Jan Egland ng’ekimu ku kitta bantu esinga okulagajjalirwa mu mulembe guno, era ereeta endowooza etalabika bulijjo mu firimu ezeesigamwako mu mboozi entongole.
== Okusunsula mu kivvulu kya firimu ==
* Ekivvulu kya firimu eky’ensi yonna ekya Palm Beach (7 April 2016, kyasunsulwa—Ekiwandiiko ekisinga obulungi)<ref>2016 Festival. [http://www.pbifilmfest.org/index.php Palm Beach International Film Festival] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160528211922/http://pbifilmfest.org/index.php|date=28 May 2016}}. Retrieved 2 June 2016</ref>
* Ekivvulu kya firimu eky’ensi yonna eky’abakyala ekya LA (27 March 2016, Yawangudde—Ekiwandiiko ekisinga obulungi)<ref>2016 Best of Fest. [http://lawomensfest.com/ LA Women's International Film Festival]. Retrieved 2 June 2016</ref>
* Engule za Hollywood ez’ensi yonna ez’ebiwandiiko ebyetongodde (12 March 2016, Yawangudde—Ekiwandiiko ekisinga obulungi) <ref>2016 Best of Fest. [http://lawomensfest.com/ LA Women's International Film Festival]. Retrieved 2 June 2016</ref>
* Ekivvulu kya firimu ekya DC Independent Film Festival (11 March 2016, ekyasooka mu nsi yonna)<ref>''[https://dciff-indie.org/2016-documentaries/a-brilliant-genocide/ A Brilliant Genocide]. [[:en:DC_Independent_Film_Festival|DC Independent Film Festival]]. Retrieved 2 June 2016''</ref>
== Laba ne ==
* Kony 2012. Omuwandiisi w’ebitabo
== Ebijuliziddwa ==
<references responsive="1"></references>
msr4ujeqc6ovct0tjrab4tfrdj4lq8t
77003
77002
2026-10-19T10:30:01Z
Kisakye Jane
9195
Nterezeeza mu ndabika y′ekiwandiiko.
77003
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}'''''A Brilliant Genocide''''' firimu ya biwandiiko eyafulumizibwa mu 2016 eyakolebwa kkampuni ya Atlantic Star Productions. Ekigendererwa kya firimu eno kwe kulaga ebikolwa eby’obukambwe ebyakolebwa Gavumenti ya Uganda ne Pulezidenti waayo [[Yoweri Museveni]]<nowiki/>ku bantu mu Acholi, nga beefudde abalwanyisa obujeemu obwakolebwa eggye lya [[Joseph Kony]] erya Lord’s Resistance Army (LRA). Firimu eno ekwatagana ne firimu ennyimpi ey'ebiwandiiko ''eya Kony 2012'' eyafulumizibwa mu 2012 . Yalagibwa Ebony Butler.
Firimu eno eraga olutalo olwerabirwa olwannyonyolebwa Jan Egland ng’ekimu ku kitta bantu esinga okulagajjalirwa mu mulembe guno, era ereeta endowooza etalabika bulijjo mu firimu ezeesigamwako mu mboozi entongole.
== Okusunsula mu kivvulu kya firimu ==
* Ekivvulu kya firimu eky’ensi yonna ekya Palm Beach (7 April 2016, kyasunsulwa—Ekiwandiiko ekisinga obulungi)<ref>2016 Festival. [http://www.pbifilmfest.org/index.php Palm Beach International Film Festival] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160528211922/http://pbifilmfest.org/index.php|date=28 May 2016}}. Retrieved 2 June 2016</ref>
* Ekivvulu kya firimu eky’ensi yonna eky’abakyala ekya LA (27 March 2016, Yawangudde—Ekiwandiiko ekisinga obulungi)<ref>2016 Best of Fest. [http://lawomensfest.com/ LA Women's International Film Festival]. Retrieved 2 June 2016</ref>
* Engule za Hollywood ez’ensi yonna ez’ebiwandiiko ebyetongodde (12 March 2016, Yawangudde—Ekiwandiiko ekisinga obulungi)<ref>2016 Best of Fest. [http://lawomensfest.com/ LA Women's International Film Festival]. Retrieved 2 June 2016</ref>
* Ekivvulu kya firimu ekya DC Independent Film Festival (11 March 2016, ekyasooka mu nsi yonna)<ref>''[https://dciff-indie.org/2016-documentaries/a-brilliant-genocide/ A Brilliant Genocide]. [[:en:DC_Independent_Film_Festival|DC Independent Film Festival]]. Retrieved 2 June 2016''</ref>
== Laba ne ==
* Kony 2012. Omuwandiisi w’ebitabo
== Ebijuliziddwa ==
<references responsive="1"></references>
pi5acr48dy6x37dcu6t9xjy8ykb5wto
77004
77003
2026-10-19T10:31:35Z
Kisakye Jane
9195
Ntaddemu ettuluba
77004
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}'''''A Brilliant Genocide''''' firimu ya biwandiiko eyafulumizibwa mu 2016 eyakolebwa kkampuni ya Atlantic Star Productions. Ekigendererwa kya firimu eno kwe kulaga ebikolwa eby’obukambwe ebyakolebwa Gavumenti ya Uganda ne Pulezidenti waayo [[Yoweri Museveni]]<nowiki/>ku bantu mu Acholi, nga beefudde abalwanyisa obujeemu obwakolebwa eggye lya [[Joseph Kony]] erya Lord’s Resistance Army (LRA). Firimu eno ekwatagana ne firimu ennyimpi ey'ebiwandiiko ''eya Kony 2012'' eyafulumizibwa mu 2012 . Yalagibwa Ebony Butler.
Firimu eno eraga olutalo olwerabirwa olwannyonyolebwa Jan Egland ng’ekimu ku kitta bantu esinga okulagajjalirwa mu mulembe guno, era ereeta endowooza etalabika bulijjo mu firimu ezeesigamwako mu mboozi entongole.
== Okusunsula mu kivvulu kya firimu ==
* Ekivvulu kya firimu eky’ensi yonna ekya Palm Beach (7 April 2016, kyasunsulwa—Ekiwandiiko ekisinga obulungi)<ref>2016 Festival. [http://www.pbifilmfest.org/index.php Palm Beach International Film Festival] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160528211922/http://pbifilmfest.org/index.php|date=28 May 2016}}. Retrieved 2 June 2016</ref>
* Ekivvulu kya firimu eky’ensi yonna eky’abakyala ekya LA (27 March 2016, Yawangudde—Ekiwandiiko ekisinga obulungi)<ref>2016 Best of Fest. [http://lawomensfest.com/ LA Women's International Film Festival]. Retrieved 2 June 2016</ref>
* Engule za Hollywood ez’ensi yonna ez’ebiwandiiko ebyetongodde (12 March 2016, Yawangudde—Ekiwandiiko ekisinga obulungi)<ref>2016 Best of Fest. [http://lawomensfest.com/ LA Women's International Film Festival]. Retrieved 2 June 2016</ref>
* Ekivvulu kya firimu ekya DC Independent Film Festival (11 March 2016, ekyasooka mu nsi yonna)<ref>''[https://dciff-indie.org/2016-documentaries/a-brilliant-genocide/ A Brilliant Genocide]. [[:en:DC_Independent_Film_Festival|DC Independent Film Festival]]. Retrieved 2 June 2016''</ref>
== Laba ne ==
* Kony 2012. Omuwandiisi w’ebitabo
== Ebijuliziddwa ==
<references responsive="1"></references>
[[Category:Ettemu mu Uganga]]
au8ku3yvgjp05ga2fd0ujq8bcvj6dws
Veronica Babirye Kadogo
0
12223
77005
76039
2026-10-19T10:34:51Z
Kisakye Jane
9195
Nterezeeza mu ndabika y′ekiwandiiko.
77005
wikitext
text/x-wiki
'''Veronica Babirye Kadogo''', (era ye '''Veronica Babirye''' ), (yazaalibwa 13 Ogwokusatu 1977) ono munnabyabufuzi mu Uganda era nga [[Parliament of Uganda|mubaka wa Palamenti]] akiikirira [[Buyende (disitulikit)|abakyala mu Disitulikiti y'e Buyende]] mu Palamenti ey'ekkumi (2016 okutuuka 2021).<ref name="1R">{{Cite web |last=Parliament of Uganda |date=2 November 2018 |title=Parliament of Uganda: Members of The 10th Parliament: Babirye Veronica Kadogo |url=https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=311 |access-date=2 November 2018 |publisher=[[Parliament of Uganda]]}}</ref>
== Ensibuko n’obuyigirize ==
Yazaalibwa mu [[Buyende (disitulikit)|Disitulikiti y’e Buyende]], mu Buvanjuba bwa Uganda, nga 13 Ogwokusatu 1977.<ref name="1R">{{Cite web |last=Parliament of Uganda |date=2 November 2018 |title=Parliament of Uganda: Members of The 10th Parliament: Babirye Veronica Kadogo |url=https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=311 |access-date=2 November 2018 |publisher=[[Parliament of Uganda]]}}</ref> Yasomera mu masomero ga pulayimale ne siniya mu kitundu kya Busoga mu Uganda. Yayingizibwa mu [[Yunivasite y'e Kyambogo|yunivasite y’e Kyambogo]], gye yatikkirwa dipulooma mu Business administration, mu 2001. Mu 2005, yunivasite y’emu yamuwa diguli ya Bachelor of Management Science . Diguli ye eya Master of Business Administration yagifuna okuva mu [[Makerere University, Uganda|yunivasite y’e Makerere]] mu 2010.<ref name="1R" />
== Obumanyirivu bwe mu mirimu ==
Okumala emyaka musanvu, okuva mu 2003 okutuuka mu 2010, yakolera mu yunivasite ya Makerere, yunivasite ya gavumenti era esinga obukadde n’obunene mu Uganda . Yatandika ng’akola ng’omukungu avunaanyizibwa ku kugula ebintu, oluvannyuma n’akola ng’akola ku by’ebiwandiiko oluvanyuma ng’omukuumi w’asitoowa.<ref name="1R">{{Cite web |last=Parliament of Uganda |date=2 November 2018 |title=Parliament of Uganda: Members of The 10th Parliament: Babirye Veronica Kadogo |url=https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=311 |access-date=2 November 2018 |publisher=[[Parliament of Uganda]]}}</ref>
== Omulimu gw’ebyobufuzi ==
Mu kulonda kwa palamenti okwa 2016 Babirye yalondebwa nga omubaka omukyala akikirira abakyala mu Disitulikiti y’e Buyende. Omu ku baawanguddwa mu mpaka ezo, ''Annet Mary Nakato'', yavuganyizza ebyava mu mpaka zino mu kkooti. Ensonga zagonjoolwa ku kujulira, mu kkooti ejulirwamu ya Uganda, omusango gwagobwa mu kkooti obutaba na bujulizi.<ref name="2R">{{Cite web |last=Kampala Post |date=8 August 2017 |title=Babirye Confirmed Buyende District Woman MP |url=https://kampalapost.com/content/news/babirye-confirmed-buyende-district-woman-mp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415202237/https://kampalapost.com/content/news/babirye-confirmed-buyende-district-woman-mp |archive-date=15 April 2019 |access-date=2 November 2018 |publisher=Kampalapost.com}}</ref><ref name="3R">{{Cite web |last=The Independent |date=7 August 2017 |title=Veronica Kadogo confirmed as Buyende District woman MP |url=https://www.independent.co.ug/veronica-kadogo-confirmed-buyende-district-woman-mp/ |access-date=2 November 2018}}</ref>
Mu palamenti ey’ekkumi, Muky Veronica Babirye Kadogo ye mumyuka wa Ssentebe w’akakiiko akavunaanyizibwa ku nsonga z’omukago gwa East Africa . Era mmemba ku akakiiko ka palamenti akavunaanyizibwa ku by’obulimi, amakolero g’ebisolo n’obuvubi n’akakiiko ka palamenti akakola ku akawunti za Gavumenti ez’ebitundu.<ref name="4R">{{Cite web |last=Global Peace Foundation |date=2 November 2018 |title=About Mrs. Babirye Veronica Kadogo |url=https://www.globalpeace.org/people/mrs-babirye-veronica-kadogo |access-date=2 November 2018 |publisher=[[Global Peace Foundation]]}}</ref> Yalondebwa mu Palamenti ya Pan Africa mu 2016 gye yatuula ekifo kye n'ababaka ba Uganda abalala bana: [[Bangirana Kawooya Anifa]], Professor [[Morris Ogenga Latigo]], [[Felix Ogong]] ne [[Jacqueline Amongin]] .<ref>{{Cite web |title=Five Pan African Parliament MPs Sworn In – Parliament Watch |url=http://parliamentwatch.ug/five-pan-african-parliament-mps-sworn-in/ |access-date=28 February 2020 |website=parliamentwatch.ug}}</ref>
[[Bangirana Kawooya Anifa]], [[Morris Ogenga Latigo|Omuyimbi Omuwala Omuyimbi Mukama]], [[Felix Ogong|Omuyimbi Omuyimbi Omukulu]]
== Famire ==
Veronica Babirye Kadogo mufumbo.<ref name="1R">{{Cite web |last=Parliament of Uganda |date=2 November 2018 |title=Parliament of Uganda: Members of The 10th Parliament: Babirye Veronica Kadogo |url=https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=311 |access-date=2 November 2018 |publisher=[[Parliament of Uganda]]}}</ref>
== Ebirala by’olina okulowoozaako ==
Mu November 2018, Veronica Babrirye Kadogo yakiikirira Uganda mu lukungaana lwa Pan African Parliament olw’omulundi ogwa 11 ku ddembe ly’abakyala e [[Kigali]], Rwanda.<ref name="5R">{{Cite web |last=Vision Reporter |date=2 November 2018 |title=Empower women to rid Africa of corruption |url=https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1488836/empower-women-rid-africa-corruption |access-date=2 November 2018}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Monica Azuba Ntege|Omuyimbi Monica Azuba Ntege]]
* [[Winnie Kiiza]]
* [[Ruth Nankabirwa]]
* [[Jacqueline Amongin|Jacqueline Amongin, omuwandiisi w’ebitabo]]
* [[Parliament of Uganda|Omubaka wa Palamenti]]
* [[Buyende (disitulikit)|Ekitundu ky'abakyala mu Disitulikiti y'e Buyende]]
* [[Parliament of Uganda|Palamenti ya Uganda]]
== Ebiwandiiko ebikozesebwa ==
<references responsive="1"></references>
== Ebiyungo eby’ebweru ==
* Omukutu gwa Palamenti ya Uganda
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
[[Category:Abaasomera ku Kyambogo University]]
[[Category:Bannayuganda bannabyabufuzi abakyala]]
bqr6u9aedqff18eqjhfkfwyefleeivh
77006
77005
2026-10-19T10:35:39Z
Kisakye Jane
9195
Ntaddemu databox
77006
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}'''Veronica Babirye Kadogo''', (era ye '''Veronica Babirye''' ), (yazaalibwa 13 Ogwokusatu 1977) ono munnabyabufuzi mu Uganda era nga [[Parliament of Uganda|mubaka wa Palamenti]] akiikirira [[Buyende (disitulikit)|abakyala mu Disitulikiti y'e Buyende]] mu Palamenti ey'ekkumi (2016 okutuuka 2021).<ref name="1R">{{Cite web |last=Parliament of Uganda |date=2 November 2018 |title=Parliament of Uganda: Members of The 10th Parliament: Babirye Veronica Kadogo |url=https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=311 |access-date=2 November 2018 |publisher=[[Parliament of Uganda]]}}</ref>
== Ensibuko n’obuyigirize ==
Yazaalibwa mu [[Buyende (disitulikit)|Disitulikiti y’e Buyende]], mu Buvanjuba bwa Uganda, nga 13 Ogwokusatu 1977.<ref name="1R">{{Cite web |last=Parliament of Uganda |date=2 November 2018 |title=Parliament of Uganda: Members of The 10th Parliament: Babirye Veronica Kadogo |url=https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=311 |access-date=2 November 2018 |publisher=[[Parliament of Uganda]]}}</ref> Yasomera mu masomero ga pulayimale ne siniya mu kitundu kya Busoga mu Uganda. Yayingizibwa mu [[Yunivasite y'e Kyambogo|yunivasite y’e Kyambogo]], gye yatikkirwa dipulooma mu Business administration, mu 2001. Mu 2005, yunivasite y’emu yamuwa diguli ya Bachelor of Management Science . Diguli ye eya Master of Business Administration yagifuna okuva mu [[Makerere University, Uganda|yunivasite y’e Makerere]] mu 2010.<ref name="1R" />
== Obumanyirivu bwe mu mirimu ==
Okumala emyaka musanvu, okuva mu 2003 okutuuka mu 2010, yakolera mu yunivasite ya Makerere, yunivasite ya gavumenti era esinga obukadde n’obunene mu Uganda . Yatandika ng’akola ng’omukungu avunaanyizibwa ku kugula ebintu, oluvannyuma n’akola ng’akola ku by’ebiwandiiko oluvanyuma ng’omukuumi w’asitoowa.<ref name="1R">{{Cite web |last=Parliament of Uganda |date=2 November 2018 |title=Parliament of Uganda: Members of The 10th Parliament: Babirye Veronica Kadogo |url=https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=311 |access-date=2 November 2018 |publisher=[[Parliament of Uganda]]}}</ref>
== Omulimu gw’ebyobufuzi ==
Mu kulonda kwa palamenti okwa 2016 Babirye yalondebwa nga omubaka omukyala akikirira abakyala mu Disitulikiti y’e Buyende. Omu ku baawanguddwa mu mpaka ezo, ''Annet Mary Nakato'', yavuganyizza ebyava mu mpaka zino mu kkooti. Ensonga zagonjoolwa ku kujulira, mu kkooti ejulirwamu ya Uganda, omusango gwagobwa mu kkooti obutaba na bujulizi.<ref name="2R">{{Cite web |last=Kampala Post |date=8 August 2017 |title=Babirye Confirmed Buyende District Woman MP |url=https://kampalapost.com/content/news/babirye-confirmed-buyende-district-woman-mp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415202237/https://kampalapost.com/content/news/babirye-confirmed-buyende-district-woman-mp |archive-date=15 April 2019 |access-date=2 November 2018 |publisher=Kampalapost.com}}</ref><ref name="3R">{{Cite web |last=The Independent |date=7 August 2017 |title=Veronica Kadogo confirmed as Buyende District woman MP |url=https://www.independent.co.ug/veronica-kadogo-confirmed-buyende-district-woman-mp/ |access-date=2 November 2018}}</ref>
Mu palamenti ey’ekkumi, Muky Veronica Babirye Kadogo ye mumyuka wa Ssentebe w’akakiiko akavunaanyizibwa ku nsonga z’omukago gwa East Africa . Era mmemba ku akakiiko ka palamenti akavunaanyizibwa ku by’obulimi, amakolero g’ebisolo n’obuvubi n’akakiiko ka palamenti akakola ku akawunti za Gavumenti ez’ebitundu.<ref name="4R">{{Cite web |last=Global Peace Foundation |date=2 November 2018 |title=About Mrs. Babirye Veronica Kadogo |url=https://www.globalpeace.org/people/mrs-babirye-veronica-kadogo |access-date=2 November 2018 |publisher=[[Global Peace Foundation]]}}</ref> Yalondebwa mu Palamenti ya Pan Africa mu 2016 gye yatuula ekifo kye n'ababaka ba Uganda abalala bana: [[Bangirana Kawooya Anifa]], Professor [[Morris Ogenga Latigo]], [[Felix Ogong]] ne [[Jacqueline Amongin]] .<ref>{{Cite web |title=Five Pan African Parliament MPs Sworn In – Parliament Watch |url=http://parliamentwatch.ug/five-pan-african-parliament-mps-sworn-in/ |access-date=28 February 2020 |website=parliamentwatch.ug}}</ref>
[[Bangirana Kawooya Anifa]], [[Morris Ogenga Latigo|Omuyimbi Omuwala Omuyimbi Mukama]], [[Felix Ogong|Omuyimbi Omuyimbi Omukulu]]
== Famire ==
Veronica Babirye Kadogo mufumbo.<ref name="1R">{{Cite web |last=Parliament of Uganda |date=2 November 2018 |title=Parliament of Uganda: Members of The 10th Parliament: Babirye Veronica Kadogo |url=https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=311 |access-date=2 November 2018 |publisher=[[Parliament of Uganda]]}}</ref>
== Ebirala by’olina okulowoozaako ==
Mu November 2018, Veronica Babrirye Kadogo yakiikirira Uganda mu lukungaana lwa Pan African Parliament olw’omulundi ogwa 11 ku ddembe ly’abakyala e [[Kigali]], Rwanda.<ref name="5R">{{Cite web |last=Vision Reporter |date=2 November 2018 |title=Empower women to rid Africa of corruption |url=https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1488836/empower-women-rid-africa-corruption |access-date=2 November 2018}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Monica Azuba Ntege|Omuyimbi Monica Azuba Ntege]]
* [[Winnie Kiiza]]
* [[Ruth Nankabirwa]]
* [[Jacqueline Amongin|Jacqueline Amongin, omuwandiisi w’ebitabo]]
* [[Parliament of Uganda|Omubaka wa Palamenti]]
* [[Buyende (disitulikit)|Ekitundu ky'abakyala mu Disitulikiti y'e Buyende]]
* [[Parliament of Uganda|Palamenti ya Uganda]]
== Ebiwandiiko ebikozesebwa ==
<references responsive="1"></references>
== Ebiyungo eby’ebweru ==
* Omukutu gwa Palamenti ya Uganda
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
[[Category:Abaasomera ku Kyambogo University]]
[[Category:Bannayuganda bannabyabufuzi abakyala]]
4gpn0ev1ovsbw30819gcx1bzgaeiowa
Uganda Road Sector Support Initiative
0
12235
76994
75133
2026-10-19T09:07:09Z
Nassaka32
12002
created a citation
76994
wikitext
text/x-wiki
'''Uganda Road Sector Support Initiative''' nga mu bumpi mpi bakiwandiika '''URSSI''', kibiina mu Uganda ekitali ku musingi gwa kukola ekikola okutumbuula enfuga mu by’entambula, ng'esira liteekeddwa nnyo ku [[:en:Road_transport|by'entambula y’oku nguudo]]. Kisinganibwa mu [[Yuganda|Uganda]], ekwata ekifo eky'okusatu mu by'enfuna mu [[:en:East_African_Community|mukago gw'Amawanga agasinganibwa mu Buvanjuba bwa Afrika]] era erina kyekyuusa ku [[:en:Sub-Saharan_Africa|Mawanga Agali mu Bukiikaddyo bw'Eddungu lya Afrika]]. <ref name="URSSI1">{{Cite web |title=Who we are |url=http://ugandaroadsector.org/ |publisher=URSSI}}</ref> <ref name="URSSI9">{{Cite web |title=Développement urbain en Ouganda : un examen de la planification des transports et de la mobilité dans les villes [EN] |url=http://www.codatu.org/bibliotheque/doc/developpement-urbain-en-ouganda-un-examen-de-la-planification-des-transports-et-de-la-mobilite-dans-les-villes-en/ |publisher=CODATU |access-date=2025-10-16 |archive-date=2023-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230128003015/https://www.codatu.org/bibliotheque/doc/developpement-urbain-en-ouganda-un-examen-de-la-planification-des-transports-et-de-la-mobilite-dans-les-villes-en/ |url-status=dead }}</ref>
== Enkola y'emirimu ==
URSSI yatandikibwaawo mu 2010 oluvannyuma lw'okubeera nga waaliwo okusoomoozebwa okuwerako mu kitongole ekivunaanyizibwa ku by’enguudo mu Uganda. Olw’okuba [[:en:NGO|ky'ekitongole ekyatandikawo nga kya bwanakyewa]] [[:en:Civil_Society_Organization|ky'ekitongoole]] ekisookerwako mu by’entambula mu ggwanga, ekikola okunoonyereza, okubunyisa amawulire n’okubunyisa obubaka obukwata ku kitongole kino. <ref name="URSSI2">{{Cite web |title=Uganda Road Sector Support Initiative (URSSI) |url=http://www.unodc.org/ngo/showSingleDetailed.do?req_org_uid=21957 |publisher=[[UNODC]] |access-date=2025-10-16 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305193433/http://www.unodc.org/ngo/showSingleDetailed.do?req_org_uid=21957 |url-status=dead }}</ref>
URSSI kitundu ku ''kibiina ekikola ku by’entambula'' ekiteesa ku nsonga ezinyigiriza ekitongole kino era nga kyajula amawulire amakulu eri Paalamenti n’abantu bonna okuyamba okulwanyisa enguzi n’okukozesa obubi mu kuzimba enguudo. Emirimu gy’ekitongole kino gitunuulidde okuddamu okutegeka enkyukakyuka mu bibuga n’enkola z’okuteekateeka mu nsi ezikulakulana.<ref>{{Cite web |title=Publications – Ministry Of Works and Transport |url=https://works.go.ug/publications-2/ |access-date=2026-10-19 |website=works.go.ug |language=en-US}}</ref>
Mu myaka egiyiseewo, URSSI ewagidde Uganda: okwegatta ku N''teekateeka y’Obwerufu mu kitongole ky’Okuzimba (CoST)'' ; okuyisa n’okusa mu nkola ''Open Contracting Data Standard (OCDS)'' ne; okuvuga enkola y'okufuula banaansi ''Ekintu eky'okulondoola enguudo'' . URSSI era y'omu ku bamemba eyatandikawo era mu kiseera kino ye mutegesi w’ekibiina kya ''Civil Society Coalition on Transport in Uganda (CISCOT)'', omukago gw’ebibiina 25 ebirimu bamemba, ng'ekigendererwa kyayo kukuleetawo enkola enungi, eyeeyagaza etali ya bulabe. <ref name="URSSI3">{{Cite web |title=Why Ugandans build in road reserves |url=http://observer.ug/component/content/article?id=25076:why-ugandans-build-in-road-reserves |publisher=[[The Observer (Uganda)]] |access-date=2025-10-16 |archive-date=2018-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181007040209/https://observer.ug/component/content/article?id=25076:why-ugandans-build-in-road-reserves |url-status=dead }}</ref> <ref name="CMC">{{Cite web |title=‘Contract monitoring coalition’ kicks off with World Bank support |url=http://www.oilinuganda.org/features/civil-society/contract-monitoring-coalition-kicks-off-with-world-bank-support.html |publisher=OIL IN UGANDA |access-date=2025-10-16 |archive-date=2018-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181006235743/http://www.oilinuganda.org/features/civil-society/contract-monitoring-coalition-kicks-off-with-world-bank-support.html |url-status=dead }}</ref>
== Abatekamu ensimbi n'abavugirizi ==
URSSI efuna obuyambi bw’ensimbi n’obulala okuva mu n'ebibiina by’abakungu, omuli bino wamanga: <ref name="URSSI7">{{Cite web |title=Uganda: Lack of technical, financial capacity affecting road sector |url=http://www.africainvestor.com/article.asp?id=12072 |publisher=africaninvestor |access-date=2025-10-16 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304105952/http://www.africainvestor.com/article.asp?id=12072 |url-status=dead }}</ref>
# Baanka y'ensi yonna <ref name="RMT">{{Cite web |title=Civil society develops road monitoring tool |url=http://www.newvision.co.ug/news/645637-civil-society-develops-road-monitoring-tool.html |publisher=[[New Vision]]}}</ref>
# [[:en:United_Nations_Office_on_Drugs_and_Crime|Ofiisi y’Ekibiina ky’Amawanga Amagatte ekola ku Biragalalagala n’Obumenyi bw’Amateeka]] (UNODC)
# [[:en:United_Nations_Convention_against_Corruption|Omukago gwa UNCAC]]
# CrossRoads, enteekateeka ey’emyaka ena ekola okutumbuula entambula y’enguudo n’amakolero mu Uganda.
# [[Minisitule y'emirimu n'entambula (Uganda)|Minisitule evunnanyizibwa ku By’emirimu n’Entambula]]
# Ekitongole ekivunaanyizibwa ku Nguudo mu ggwanga ekya Uganda National Roads Authority (UNRA) Archived
# Uganda Road Fund Archived
# [[Kampala Capital City Authority|Ekitongole ekivunaanyizibwa kunkola y'emirimu mu Kampala]] (KCCA)
== Enteekateeka enkulu n'emikolo ==
URSSI mu biseera ebiyise ebadde yeenyigira mu kuddukanya pulogulaamu zino wamanga: <ref name="URSSI11">{{Cite web |title=City drivers get new speed limits |url=http://www.newvision.co.ug/news/641971-city-drivers-get-new-speed-limits.html |publisher=[[New Vision]]}}</ref>
* Mu mwaka gwa 2011, URSSI yakola kakuyege mu ggwanga lyonna wansi w’enteekateeka y’Okunyweza Okumanyisa Abantu n’okwetaba mu mateeka agakwata ku kitongole ky’Enguudo okulaajanira banaansi ba Uganda okusa ekitiibwa mu bifo ebyatekebwaawo okulaba kizimbibwaamu enguudo nga balaba ng’okuzimba bituukana n’Etteeka ly’Enguudo n’Etteeka erifuga okutuuka ku nguudo. <ref name="URSSI8">{{Cite web |title=Uganda's road laws outdated |url=http://www.newvision.co.ug/news/642021-uganda-s-road-laws-outdated.html |publisher=[[New Vision]]}}</ref>
* Buli Gwekumineebiri, URSSI ekwasaganya Okutambula ku Luguudo Mungeri Ey'obuvunaanyizibwa era enungi nga kino kikolebwa buli mwaka okulaajanira abantu okukozesa obulungi enguudo mu biseera by’ennaku enkulu, ekiseera obubenje ku nguudo we bubeera ku ntikko mu Uganda. <ref name="URSSI12">{{Cite web |title=FATAL ACCIDENT CLAIMS 14 NEAR KAMPALA |url=http://eastafricadaily.com/2015/01/24/fatal-accident-claims14-near-kampala/ |publisher=East Africa daily |access-date=2025-10-16 |archive-date=2015-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150405074923/http://eastafricadaily.com/2015/01/24/fatal-accident-claims14-near-kampala/ |url-status=dead }}</ref>
* Mu 2014, URSSI yatandikawo enkola eky’Okulondoola Enguudo ng’eyambibwako [[:en:The_World_Bank|Baanka Y'ensi yonna]] okulungamya ebibiina by’obwannakyewa ne banaansi ba Uganda mu: okugerageranya entegeka n'omutindo gwebibeera bitukiddwaako; okukebera ebirubirirwa ne pulojekiti ez'enjawulo; okuteesa kubiyinza okukomekereza wekibeera kigwanide. <ref name="RMT"/> <ref name="RMT2">{{Cite web |title=Access to Information as a tool for the sustainable development of roads in Uganda |url=http://www.freedominfo.org/2014/12/uganda/ |publisher=freedominfo.org |access-date=2025-10-16 |archive-date=2024-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241221133107/http://www.freedominfo.org/2014/12/uganda/ |url-status=dead }}</ref>
== Ebijuliziddwaamu ==
{{Reflist|30em}}
== Ewalala w'oyinza okubigya ==
* Omukutu omutongole
* Hostalite
* Omukutu gwa Ofiisi y’Ekibiina ky’Amawanga Amagatte ekola ku Biragalalagala n’Obumenyi bw’Amateeka (UNODC).
7ueu5la39eueac1p3hu2tjwz26ns551
Virani Noordin
0
12273
76960
72626
2026-10-19T05:56:54Z
Waisman12
12007
76960
wikitext
text/x-wiki
'''Virani Noordin''' (olunaku lwe yazaalibwa terumanyiddwa) [[:en:Ugandan_people|Munnayuganda]] eyali [[:en:Cricket|omuzannyi wa cricket]] ow'omutindo ogusooka .<ref name="Website-1" />
Noordin yazaalibwa mu [[:en:Uganda_Protectorate|kitundu ky'amatwale ga Bungereza mu Uganda]]. Muzannyi mu team ya cricket eya Uganda okuva mu myaka gya 1960, bwe yatwalibwa ng'omuzannyi asinga okuteeba mu ggwanga, <ref name="Website-1">{{Cite web |url=https://issuu.com/skipfernandes/docs/stars_next_door_book/s/11653629 |title=Archive copy |access-date=2025-10-20 |archive-date=2025-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250120205658/https://issuu.com/skipfernandes/docs/stars_next_door_book/s/11653629 |url-status=dead }}</ref> Noordin yazannya omupiira gumu mu [[:en:First-class_cricket|cricket ey'omutendera ogusooka]] ku [[:en:East_Africa_cricket_team|ttiimu ya East Africa eya cricket]] nga battunka [[:en:India_national_cricket_team|n'Abayindi]] abaali balambula [[:en:Lugogo_Stadium|Kampala]] mu 1967. <ref>https://cricketarchive.com/Archive/Players/26/26662/First-Class_Matches.html</ref> [[:en:Batting_order_(cricket)#Opening_batters|Ng'aggulawo n'okuteeba]] emirundi ebiri mu mupiira, yamalayo okuteeba emirundi 20 mu nzannya za East Africa ezasooka ng'azannya ne [[:en:Sadanand_Mohol|Sadanand Mohol]], ate mu luzannya lwabwe elw'okubiri era yamalayo emirundi gyegimu ng'azannya ne [[:en:Venkataraman_Subramanya|Venkataraman Subramanya]] . <ref>https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/29/29058.html</ref>
== Ebiwandiiko ebikozesebwa ==
[[Category:Omupiira mu Uganda]]
jh8nhllu8oetfp4ctsrues82ktdwdny
76961
76960
2026-10-19T05:58:48Z
Waisman12
12007
Reusing a citation
76961
wikitext
text/x-wiki
'''Virani Noordin''' (olunaku lwe yazaalibwa terumanyiddwa) [[:en:Ugandan_people|Munnayuganda]] eyali [[:en:Cricket|omuzannyi wa cricket]] ow'omutindo ogusooka .<ref name="Website-1" />
Noordin yazaalibwa mu [[:en:Uganda_Protectorate|kitundu ky'amatwale ga Bungereza mu Uganda]]. Muzannyi mu team ya cricket eya Uganda okuva mu myaka gya 1960, bwe yatwalibwa ng'omuzannyi asinga okuteeba mu ggwanga, <ref name="Website-1">{{Cite web |url=https://issuu.com/skipfernandes/docs/stars_next_door_book/s/11653629 |title=Archive copy |access-date=2025-10-20 |archive-date=2025-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250120205658/https://issuu.com/skipfernandes/docs/stars_next_door_book/s/11653629 |url-status=dead }}</ref> Noordin yazannya omupiira gumu mu [[:en:First-class_cricket|cricket ey'omutendera ogusooka]] ku [[:en:East_Africa_cricket_team|ttiimu ya East Africa eya cricket]] nga battunka [[:en:India_national_cricket_team|n'Abayindi]] abaali balambula [[:en:Lugogo_Stadium|Kampala]] mu 1967. <ref name="Reference-1" /> [[:en:Batting_order_(cricket)#Opening_batters|Ng'aggulawo n'okuteeba]] emirundi ebiri mu mupiira, yamalayo okuteeba emirundi 20 mu nzannya za East Africa ezasooka ng'azannya ne [[:en:Sadanand_Mohol|Sadanand Mohol]], ate mu luzannya lwabwe elw'okubiri era yamalayo emirundi gyegimu ng'azannya ne [[:en:Venkataraman_Subramanya|Venkataraman Subramanya]] . <ref name="Reference-1">https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/29/29058.html</ref>
== Ebiwandiiko ebikozesebwa ==
[[Category:Omupiira mu Uganda]]
pmoi24je5x5dz8vf4u80kmzwoaw6xn8
76962
76961
2026-10-19T06:00:01Z
Waisman12
12007
Reusing a citation
76962
wikitext
text/x-wiki
'''Virani Noordin''' (olunaku lwe yazaalibwa terumanyiddwa) [[:en:Ugandan_people|Munnayuganda]] eyali [[:en:Cricket|omuzannyi wa cricket]] ow'omutindo ogusooka .<ref name="Website-1" />
Noordin yazaalibwa mu [[:en:Uganda_Protectorate|kitundu ky'amatwale ga Bungereza mu Uganda]]. Muzannyi mu team ya cricket eya Uganda okuva mu myaka gya 1960, bwe yatwalibwa ng'omuzannyi asinga okuteeba mu ggwanga, <ref name="Website-1">{{Cite web |url=https://issuu.com/skipfernandes/docs/stars_next_door_book/s/11653629 |title=Archive copy |access-date=2025-10-20 |archive-date=2025-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250120205658/https://issuu.com/skipfernandes/docs/stars_next_door_book/s/11653629 |url-status=dead }}</ref> Noordin yazannya omupiira gumu mu [[:en:First-class_cricket|cricket ey'omutendera ogusooka]] ku [[:en:East_Africa_cricket_team|ttiimu ya East Africa eya cricket]] nga battunka [[:en:India_national_cricket_team|n'Abayindi]] abaali balambula [[:en:Lugogo_Stadium|Kampala]] mu 1967. <ref name="Website-1" /> [[:en:Batting_order_(cricket)#Opening_batters|Ng'aggulawo n'okuteeba]] emirundi ebiri mu mupiira, yamalayo okuteeba emirundi 20 mu nzannya za East Africa ezasooka ng'azannya ne [[:en:Sadanand_Mohol|Sadanand Mohol]], ate mu luzannya lwabwe elw'okubiri era yamalayo emirundi gyegimu ng'azannya ne [[:en:Venkataraman_Subramanya|Venkataraman Subramanya]] . <ref name="Reference-1">https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/29/29058.html</ref>
== Ebiwandiiko ebikozesebwa ==
[[Category:Omupiira mu Uganda]]
53gjkh6b8tn72dday30c4gbczowlrej
76963
76962
2026-10-19T06:01:46Z
Waisman12
12007
Addng a citation
76963
wikitext
text/x-wiki
'''Virani Noordin''' (olunaku lwe yazaalibwa terumanyiddwa) [[:en:Ugandan_people|Munnayuganda]] eyali [[:en:Cricket|omuzannyi wa cricket]] ow'omutindo ogusooka .<ref name="Website-1" />
Noordin yazaalibwa mu [[:en:Uganda_Protectorate|kitundu ky'amatwale ga Bungereza mu Uganda]]. Muzannyi mu team ya cricket eya Uganda okuva mu myaka gya 1960, bwe yatwalibwa ng'omuzannyi asinga okuteeba mu ggwanga, <ref name="Website-1">{{Cite web |url=https://issuu.com/skipfernandes/docs/stars_next_door_book/s/11653629 |title=Archive copy |access-date=2025-10-20 |archive-date=2025-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250120205658/https://issuu.com/skipfernandes/docs/stars_next_door_book/s/11653629 |url-status=dead }}</ref> Noordin yazannya omupiira gumu mu [[:en:First-class_cricket|cricket ey'omutendera ogusooka]] ku [[:en:East_Africa_cricket_team|ttiimu ya East Africa eya cricket]] nga battunka [[:en:India_national_cricket_team|n'Abayindi]] abaali balambula [[:en:Lugogo_Stadium|Kampala]] mu 1967. <ref name="Website-1" /> [[:en:Batting_order_(cricket)#Opening_batters|Ng'aggulawo n'okuteeba]] emirundi ebiri mu mupiira, yamalayo okuteeba emirundi 20 mu nzannya za East Africa ezasooka ng'azannya ne [[:en:Sadanand_Mohol|Sadanand Mohol]], ate mu luzannya lwabwe elw'okubiri era yamalayo emirundi gyegimu ng'azannya ne [[:en:Venkataraman_Subramanya|Venkataraman Subramanya]] . <ref name="Reference-1">{{Cite web |last=icc |title=Virandeep Singh {{!}} Player Profile |url=https://www.icc-cricket.com/rankings/67205/virandeep-singh |access-date=2026-10-19 |website=icc |language=en}}</ref>
== Ebiwandiiko ebikozesebwa ==
[[Category:Omupiira mu Uganda]]
risigzp272ej7mk3bigan8aedxvjbe4
Robert Kasule Sebunya
0
12340
77007
68570
2026-10-19T10:37:33Z
Kisakye Jane
9195
Nterezeeza mu ndabika y′ekiwandiiko.
77007
wikitext
text/x-wiki
'''Robert Kasule Sebunya''' munnabyabufuzi mu Uganda, yazaalibwa nga 25 Ogwoluberyeberye1970 mu maka ga Israel Kibirige Ssebunya . Ye mmemba w’ekibiina kya [[National Resistance Movement|National Reisistance Movement]],<ref>{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210416114940/https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=519|date=16 April 2021}} </ref> ekibiina ekiwakanya ekiri mu buyinza omubaka wa Palamenti ya Munisipaali y’e Nansana mu Disitulikiti [[Wakiso (disitulikit)|y’e Wakiso]].<ref>{{Cite web |title=Parliament of Uganda |url=https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=519 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416114940/https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=519 |archive-date=2021-04-16 |website=www.parliament.go.ug}}</ref>
== Ebyenjigiriza ensibuko ==
Sebunya yasomera mu Busoga College Mwiri mu biseera 1989 okutuuka mu 1991 gye yafunira satifikeeti ye eya Uganda Advanced Certificate of Education . Alina dipulooma mu by’obusuubuzi okuva mu [[Nkokonjeru]] Institute of Management and Technology gye yafuna mu 1994. Era yatikkirwa diguli mu by’obusuubuzi (accounting) okuva mu [[Makerere University, Uganda|yunivasite y’e Makerere]] mu 1998. Mu kiseera kino Sebunya akola diguli eyookubiri mu by'obusuubuzi okuva mu Eastern and Southern African Management Institute .
== Omulimu ==
Sebunya mmemba omukenkufu mu kibiina ky’ensi yonna ekivunaanyizibwa ku nzirukanya y’ensimbi za Gavumenti era mmemba mu kibiina kya Palamenti Network ku bbanka y’ensi yonna n’ekitongole ky’ensi yonna ekivunaanyizibwa ku bye nsimbi. mu 2015 yasiimibwa ekitongole kya PROFIRA olw’ebintu eby’enjawulo bye yakola mu kukulaakulanya ekitongole ky’ensimbi entonotono mu Uganda.
* 2000–2008: Omukungu omukulu mu kulonda akawunti mu kitongole ky’amazzi n’amazzi amakyafu mu ggwanga (NWSC).
* 2008–2011: Omubaka wa Palamenti, Kyadondo County North
* 2011–2016: Omubaka wa Palamenti, Kyadondo County North
* 2016–Olunaku: Omubaka wa Palamenti, Munisipaali y’e Nansana, Disitulikiti y’e Wakiso<ref>{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210416114940/https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=519|date=16 April 2021}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210416114940/https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=519|date=16 April 2021}}</ref>
Obuvunaanyizibwa bw’akakiiko ka Palamenti
* 2011–2016: ssentebe, Akakiiko k’ebyensimbi, okuteekateeka n’enkulaakulana y’ebyenfuna
* 2017–: ssentebe, akakiiko k’ebyobulambuzi, eby’obusuubuzi n’amakolero.<ref>{{Cite web |date=2020-11-10 |title=Petition against Nansana MP still unheard as term winds up |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/petition-against-nansana-mp-still-unheard-as-term-winds-up-3017680 |access-date=2023-01-21 |website=Monitor |language=en}}</ref>
Obwammemba bw’akakiiko
* Omukiise, akakiiko ka Palamenti akavunaanyizibwa ku by’enfuna by’eggwanga
* Memba, akakiiko ka Palamenti akavunaanyizibwa ku bukiiko, ebitongole ebikola ku bibumbe n’ebitongole by’eggwanga
* Omukiise, akakiiko ka Palamenti akavunaanyizibwa ku mateeka ne Palamenti.
* Memba ku kakiiko akavunaanyizibwa ku kubala ebitabo bya gavumenti (Gavumenti eya wakati).
== Ebijuliziddwa ==
<references responsive="1"></references>
{{Reflist}}
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
h0f7xfepw080156j14asa3pg4eq2fi2
77008
77007
2026-10-19T10:38:53Z
Kisakye Jane
9195
Nterezeeza mu ndabika y′ekiwandiiko.
77008
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}'''Robert Kasule Sebunya''' munnabyabufuzi mu Uganda, yazaalibwa nga 25 Ogwoluberyeberye1970 mu maka ga Israel Kibirige Ssebunya . Ye mmemba w’ekibiina kya [[National Resistance Movement|National Reisistance Movement]],<ref>{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210416114940/https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=519|date=16 April 2021}} </ref> ekibiina ekiwakanya ekiri mu buyinza omubaka wa Palamenti ya Munisipaali y’e Nansana mu Disitulikiti [[Wakiso (disitulikit)|y’e Wakiso]].<ref>{{Cite web |title=Parliament of Uganda |url=https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=519 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416114940/https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=519 |archive-date=2021-04-16 |website=www.parliament.go.ug}}</ref>
== Ebyenjigiriza ensibuko ==
Sebunya yasomera mu Busoga College Mwiri mu biseera 1989 okutuuka mu 1991 gye yafunira satifikeeti ye eya Uganda Advanced Certificate of Education . Alina dipulooma mu by’obusuubuzi okuva mu [[Nkokonjeru]] Institute of Management and Technology gye yafuna mu 1994. Era yatikkirwa diguli mu by’obusuubuzi (accounting) okuva mu [[Makerere University, Uganda|yunivasite y’e Makerere]] mu 1998. Mu kiseera kino Sebunya akola diguli eyookubiri mu by'obusuubuzi okuva mu Eastern and Southern African Management Institute .
== Omulimu ==
Sebunya mmemba omukenkufu mu kibiina ky’ensi yonna ekivunaanyizibwa ku nzirukanya y’ensimbi za Gavumenti era mmemba mu kibiina kya Palamenti Network ku bbanka y’ensi yonna n’ekitongole ky’ensi yonna ekivunaanyizibwa ku bye nsimbi. mu 2015 yasiimibwa ekitongole kya PROFIRA olw’ebintu eby’enjawulo bye yakola mu kukulaakulanya ekitongole ky’ensimbi entonotono mu Uganda.
* 2000–2008: Omukungu omukulu mu kulonda akawunti mu kitongole ky’amazzi n’amazzi amakyafu mu ggwanga (NWSC).
* 2008–2011: Omubaka wa Palamenti, Kyadondo County North
* 2011–2016: Omubaka wa Palamenti, Kyadondo County North
* 2016–Olunaku: Omubaka wa Palamenti, Munisipaali y’e Nansana, Disitulikiti y’e Wakiso<ref>{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210416114940/https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=519|date=16 April 2021}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210416114940/https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=519|date=16 April 2021}}</ref>
Obuvunaanyizibwa bw’akakiiko ka Palamenti
* 2011–2016: ssentebe, Akakiiko k’ebyensimbi, okuteekateeka n’enkulaakulana y’ebyenfuna
* 2017–: ssentebe, akakiiko k’ebyobulambuzi, eby’obusuubuzi n’amakolero.<ref>{{Cite web |date=2020-11-10 |title=Petition against Nansana MP still unheard as term winds up |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/petition-against-nansana-mp-still-unheard-as-term-winds-up-3017680 |access-date=2023-01-21 |website=Monitor |language=en}}</ref>
Obwammemba bw’akakiiko
* Omukiise, akakiiko ka Palamenti akavunaanyizibwa ku by’enfuna by’eggwanga
* Memba, akakiiko ka Palamenti akavunaanyizibwa ku bukiiko, ebitongole ebikola ku bibumbe n’ebitongole by’eggwanga
* Omukiise, akakiiko ka Palamenti akavunaanyizibwa ku mateeka ne Palamenti.
* Memba ku kakiiko akavunaanyizibwa ku kubala ebitabo bya gavumenti (Gavumenti eya wakati).
== Ebijuliziddwa ==
<references responsive="1"></references>
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
sk8pz9zb0y7ak8ew3lsockj3vh916pw
77009
77008
2026-10-19T10:40:24Z
Kisakye Jane
9195
Nterezeezamu mu mpadiika.
77009
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}'''Robert Kasule Sebunya''' munnabyabufuzi mu Uganda, yazaalibwa nga 25 Ogwoluberyeberye1970 mu maka ga Israel Kibirige Ssebunya . Ye mmemba w’ekibiina kya [[National Resistance Movement|National Reisistance Movement]],<ref>{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210416114940/https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=519|date=16 April 2021}} </ref> ekibiina ekiwakanya ekiri mu buyinza omubaka wa Palamenti ya Munisipaali y’e Nansana mu Disitulikiti [[Wakiso (disitulikit)|y’e Wakiso]].<ref>{{Cite web |title=Parliament of Uganda |url=https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=519 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416114940/https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=519 |archive-date=2021-04-16 |website=www.parliament.go.ug}}</ref>
== Ebyenjigiriza ensibuko ==
Sebunya yasomera mu Busoga College Mwiri mu biseera 1989 okutuuka mu 1991 gye yafunira satifikeeti ye eya Uganda Advanced Certificate of Education . Alina dipulooma mu by’obusuubuzi okuva mu [[Nkokonjeru]] Institute of Management and Technology gye yafuna mu 1994. Era yatikkirwa diguli mu by’obusuubuzi (accounting) okuva mu [[Makerere University, Uganda|yunivasite y’e Makerere]] mu 1998. Mu kiseera kino Sebunya akola diguli eyookubiri mu by'obusuubuzi okuva mu Eastern and Southern African Management Institute .
== Omulimu ==
Sebunya mmemba omukenkufu mu kibiina ky’ensi yonna ekivunaanyizibwa ku nzirukanya y’ensimbi za Gavumenti era mmemba mu kibiina kya Palamenti Network ku bbanka y’ensi yonna n’ekitongole ky’ensi yonna ekivunaanyizibwa ku bye nsimbi. mu 2015 yasiimibwa ekitongole kya PROFIRA olw’ebintu eby’enjawulo bye yakola mu kukulaakulanya ekitongole ky’ensimbi entonotono mu Uganda.
* 2000–2008: Omukungu omukulu mu kulonda akawunti mu kitongole ky’amazzi n’amazzi amakyafu mu ggwanga (NWSC).
* 2008–2011: Omubaka wa Palamenti, Kyadondo County North
* 2011–2016: Omubaka wa Palamenti, Kyadondo County North
* 2016–Olunaku: Omubaka wa Palamenti, Munisipaali y’e Nansana, Disitulikiti y’e Wakiso<ref>{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210416114940/https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=519|date=16 April 2021}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210416114940/https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=519|date=16 April 2021}}</ref>
Obuvunaanyizibwa bw’akakiiko ka Palamenti
* 2011–2016: ssentebe, Akakiiko k’ebyensimbi, okuteekateeka n’enkulaakulana y’ebyenfuna
* 2017–: ssentebe, akakiiko k’ebyobulambuzi, eby’obusuubuzi n’amakolero.<ref>{{Cite web |date=2020-11-10 |title=Petition against Nansana MP still unheard as term winds up |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/petition-against-nansana-mp-still-unheard-as-term-winds-up-3017680 |access-date=2023-01-21 |website=Monitor |language=en}}</ref>
Obwammemba bw’akakiiko
* Omukiise, akakiiko ka Palamenti akavunaanyizibwa ku by’enfuna by’eggwanga
* Memba, akakiiko ka Palamenti akavunaanyizibwa ku bukiiko, ebitongole ebikola ku bibumbe n’ebitongole by’eggwanga
* Omukiise, akakiiko ka Palamenti akavunaanyizibwa ku mateeka ne Palamenti.
* Memba ku kakiiko akavunaanyizibwa ku kubala ebitabo bya gavumenti (Gavumenti eya wakati).
== Ebijuliziddwa ==
<references responsive="1"></references>
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
9dfkfysu4rsrt9uvb3gfb8px1313zvi
77010
77009
2026-10-19T10:41:54Z
Kisakye Jane
9195
Ntaddemu ettuluba
77010
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}'''Robert Kasule Sebunya''' munnabyabufuzi mu Uganda, yazaalibwa nga 25 Ogwoluberyeberye1970 mu maka ga Israel Kibirige Ssebunya . Ye mmemba w’ekibiina kya [[National Resistance Movement|National Reisistance Movement]],<ref>{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210416114940/https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=519|date=16 April 2021}} </ref> ekibiina ekiwakanya ekiri mu buyinza omubaka wa Palamenti ya Munisipaali y’e Nansana mu Disitulikiti [[Wakiso (disitulikit)|y’e Wakiso]].<ref>{{Cite web |title=Parliament of Uganda |url=https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=519 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416114940/https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=519 |archive-date=2021-04-16 |website=www.parliament.go.ug}}</ref>
== Ebyenjigiriza ensibuko ==
Sebunya yasomera mu Busoga College Mwiri mu biseera 1989 okutuuka mu 1991 gye yafunira satifikeeti ye eya Uganda Advanced Certificate of Education . Alina dipulooma mu by’obusuubuzi okuva mu [[Nkokonjeru]] Institute of Management and Technology gye yafuna mu 1994. Era yatikkirwa diguli mu by’obusuubuzi (accounting) okuva mu [[Makerere University, Uganda|yunivasite y’e Makerere]] mu 1998. Mu kiseera kino Sebunya akola diguli eyookubiri mu by'obusuubuzi okuva mu Eastern and Southern African Management Institute .
== Omulimu ==
Sebunya mmemba omukenkufu mu kibiina ky’ensi yonna ekivunaanyizibwa ku nzirukanya y’ensimbi za Gavumenti era mmemba mu kibiina kya Palamenti Network ku bbanka y’ensi yonna n’ekitongole ky’ensi yonna ekivunaanyizibwa ku bye nsimbi. mu 2015 yasiimibwa ekitongole kya PROFIRA olw’ebintu eby’enjawulo bye yakola mu kukulaakulanya ekitongole ky’ensimbi entonotono mu Uganda.
* 2000–2008: Omukungu omukulu mu kulonda akawunti mu kitongole ky’amazzi n’amazzi amakyafu mu ggwanga (NWSC).
* 2008–2011: Omubaka wa Palamenti, Kyadondo County North
* 2011–2016: Omubaka wa Palamenti, Kyadondo County North
* 2016–Olunaku: Omubaka wa Palamenti, Munisipaali y’e Nansana, Disitulikiti y’e Wakiso<ref>{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210416114940/https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=519|date=16 April 2021}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210416114940/https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=519|date=16 April 2021}}</ref>
Obuvunaanyizibwa bw’akakiiko ka Palamenti
* 2011–2016: ssentebe, Akakiiko k’ebyensimbi, okuteekateeka n’enkulaakulana y’ebyenfuna
* 2017–: ssentebe, akakiiko k’ebyobulambuzi, eby’obusuubuzi n’amakolero.<ref>{{Cite web |date=2020-11-10 |title=Petition against Nansana MP still unheard as term winds up |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/petition-against-nansana-mp-still-unheard-as-term-winds-up-3017680 |access-date=2023-01-21 |website=Monitor |language=en}}</ref>
Obwammemba bw’akakiiko
* Omukiise, akakiiko ka Palamenti akavunaanyizibwa ku by’enfuna by’eggwanga
* Memba, akakiiko ka Palamenti akavunaanyizibwa ku bukiiko, ebitongole ebikola ku bibumbe n’ebitongole by’eggwanga
* Omukiise, akakiiko ka Palamenti akavunaanyizibwa ku mateeka ne Palamenti.
* Memba ku kakiiko akavunaanyizibwa ku kubala ebitabo bya gavumenti (Gavumenti eya wakati).
== Ebijuliziddwa ==
<references responsive="1"></references>
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
[[Category:Bannayuganda Bannabyabufuzi abasajja.]]
f9g0chdba59486ijs4tb3mm8u7wqu0z
Karamoja Regional Museum
0
12341
77013
47763
2026-10-19T10:56:22Z
Kisakye Jane
9195
Nterezeeza mu ndabika y′ekiwandiiko.
77013
wikitext
text/x-wiki
'''Karamoja Regional Museum kumiiro''' lya lukale mu Moroto Town liddukanyizibwa wansi w'ekitongole ky'ebyobulambuzi n'ebijjukizo mu [[Minisitule y’ebyobulambuzi, ebisolo by’omu nsiko n’eby’edda (Uganda)|minisitule y'ebyobulambuzi, ebisolo by'omu nsiko n'eby'edda mu Uganda]] . Era kikola ng’ekifo eky’ebyobuwangwa mu ngeri nti mwolesebwa ebintu abantu basobole okufuna n’okusiima eby’obuwangwa by’ekitundu ky’e Karamoja.<ref name=":0">{{Cite web |date=2021-01-27 |title=A Hidden Treasure |url=https://www.independent.co.ug/a-hidden-treasure-2/ |access-date=2021-05-21 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}</ref>
== Ebyafaayo n’ensibuko y’ebigambo ==
Okugizimba kwassibwamu ssente okuva mu kitebe kya Bufalansa mu Uganda wansi w’ekitongole kyakyo eky’enkolagana n’ebyobuwangwa.<ref name=":3">{{Cite web |date=6 January 2021 |title=A museum for karamoja |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/farming/a-museum-for-karamoja-1511650 |access-date=2021-05-22 |website=Daily Monitor |language=en}}</ref> Ekifo kinokyaggulwawo mu butongole mu Gwokusatu, 2012. Ng’oggyeeko okukuuma n’okusomesa eby’edda mu kitundu kino, ekitebe kino kiraga obulamu obw’emabega n’obw’omulembe obw’abantu b’e Karamajong . Mulimu obuwangwa bw’ebintu (ethnographic collections) n’ebintu eby’ebintu eby’edda eby’omu kitundu kya Karamoja Sub-regio.<ref name=":0">{{Cite web |date=2021-01-27 |title=A Hidden Treasure |url=https://www.independent.co.ug/a-hidden-treasure-2/ |access-date=2021-05-21 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.independent.co.ug/a-hidden-treasure-2/ "A Hidden Treasure"]. ''The Independent Uganda''. 2021-01-27<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2021-05-21</span></span>.</cite></ref> Y'emu ku myuziyamu z'omu kitundu wansi w'ekitongole ky'ebintu eby'edda n'ebijjukizo, Minisitule y'ebyobulambuzi ebisolo by'omu nsiko n'eby'edda mu Uganda
== Ebikung’aanyiziddwa ==
Ekitebe kino kirimu ebikuŋŋaanyiziddwa ebiraga eby’obuwangwa n’obutonde eby’edda eby’ekitundu kya Karomoja mu ngeri y’ebintu eby’amawanga, ebintu eby’edda n’ebintu eby’edda nga Afropithecus /Morotopithecus bishop, Morotopithecus Clarki<ref>{{Cite journal |last=Deane |first=Andrew S. |date=2017-11-01 |title=Re-evaluating the diets of Morotopithecus bishopi and Afropithecus turkanensis: An anterior dentognathic perspective |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0047248417303561 |journal=Journal of Human Evolution |language=en |volume=112 |pages=1–14 |doi=10.1016/j.jhevol.2017.08.012 |issn=0047-2484 |pmid=29037412 |url-access=subscription}}</ref> n’enkima endala ennene ez’omu makkati ga Miocene mu [[Napak (disitulikit)|Napak]].<ref>{{Cite journal |last=Pickford, Senut, Gommery, Musalizi & Ssebuyungo |date=2020 |title=Descriptive Catalogue of large ape dento-gnathic remains from the early and middle Miocene of Napak, Uganda |url=https://6a2bb244-8766-49d3-8f37-5e6368be6b77.filesusr.com/ugd/1e6d1c_4228ea68ae7544c790591a98eb5a6d43.pdf |journal=Geopal Uganda |volume=17 |pages=1–61 |via=Database}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Pickford, Senut, Musalizi, Gommery & Ssebuyungo |date=2019 |title=Early Miocene Victoriapithecid Monkey from Napak, Uganda |url=https://6a2bb244-8766-49d3-8f37-5e6368be6b77.filesusr.com/ugd/1e6d1c_bda69d1718c54865913ea5d87fce025b.pdf |journal=Geopal Uganda |volume=12 |pages=1–17 |via=Database}}</ref> Ekkunganyizo lino lirimu eby’okwolesebwa bino wammanga;
=== Ebyafaayo nga tebinnabaawo ===
Ebintu ebisunsuddwamu eby’ebintu eby’edda okuva e Karamoja byolesebwa. Eby’okulabirako by’ebintu eby’edda eby’okwolesebwa mulimu; ebintu ebimera nga ebikoola, ebikoola n’ebifaananyi by’amakoola, obukuta n’ebintu by’ebisolo ng’amannyo, ebiwanga, coprolites (omusulo ogufuuse ebikadde) n’ebirala<ref name=":3">{{Cite web |date=6 January 2021 |title=A museum for karamoja |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/farming/a-museum-for-karamoja-1511650 |access-date=2021-05-22 |website=Daily Monitor |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite journal |last=J. P. |first=Barber |date=22 January 2009 |title=The Karamoja District of Uganda |url=http://journals.cambridge.org/AFH |journal=The Journal of African History |volume=3 |pages=111–124 |doi=10.1017/S0021853700002760 |s2cid=162035278 |url-access=subscription}}</ref>
=== Ebyafaayo bya Karamoja ===
Okukunganya kuno kulaga ebintu ebikwata ku byafaayo by’amatwale nga Karamoja tebinnabaawo ku by’okwolesebwa ng’okusenguka, enjala, obulamu bw’abalwanyi n’okukukusa ente, entalo, n’okusoma kwa leero. Ebintu n’amawulire agakungaanyiziddwa ku bifo eby’omulembe gw’amayinja n’ekyuma nga Magosi Archaeological site n’ebikozesebwa mu mirembe gyedda nabyo byolesebwa<ref name=":1">{{Cite journal |last=J. P. |first=Barber |date=22 January 2009 |title=The Karamoja District of Uganda |url=http://journals.cambridge.org/AFH |journal=The Journal of African History |volume=3 |pages=111–124 |doi=10.1017/S0021853700002760 |s2cid=162035278 |url-access=subscription}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |date=2009-02-17 |title=Katine: Who are the Karamojong? |url=http://www.theguardian.com/katine/2009/feb/17/karamojong-background |access-date=2021-05-22 |website=the Guardian |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Knighton |first=Ben |date=2003 |title=The State as Raider among the Karamojong: 'Where There Are No Guns, They Use the Threat of Guns' |url=https://www.jstor.org/stable/3556911 |journal=Africa: Journal of the International African Institute |volume=73 |issue=3 |pages=427–455 |doi=10.2307/3556911 |issn=0001-9720 |jstor=3556911 |url-access=subscription}}</ref>
=== Abantu n’engeri gyebabeera ===
Ebikuŋŋaanyiziddwa biraga ebikozesebwa mu bulamu obwa bulijjo n’ebijjukizo by’enkola y’obuwangwa obw’emabega biraga obulamu obw’ennono obw’ebitundu by’e Karamojong .<ref name=":3">{{Cite web |date=6 January 2021 |title=A museum for karamoja |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/farming/a-museum-for-karamoja-1511650 |access-date=2021-05-22 |website=Daily Monitor |language=en}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |date=2009-02-17 |title=Katine: Who are the Karamojong? |url=http://www.theguardian.com/katine/2009/feb/17/karamojong-background |access-date=2021-05-22 |website=the Guardian |language=en}}</ref>
=== Obutonde bw’ensi ===
Munda mu Museum, mwolesebwamu ebikwata ku butonde bw’ensi e Karamoja eri abantu ebikwata ku bisolo by’omu nsiko eby’e Karamoja n’obutonde bwabyo ebiwuka, ebisolo ebiyonka, ebinyonyi n’ebyennyanja.
== Ebikolebwa ==
Museum eno ekola ku kunoonyereza n’okusomesa abayizi, abayizi n’abamanyi.
== Ebijuliziddwa ==
<references responsive="1"></references>
{{Reflist}}
rwfi2xa0euct023kjntczdq30ne5r25
77014
77013
2026-10-19T10:57:48Z
Kisakye Jane
9195
Nterezeeza mu ndabika y′ekiwandiiko.
77014
wikitext
text/x-wiki
'''Karamoja Regional Museum kumiiro''' lya lukale mu Moroto Town liddukanyizibwa wansi w'ekitongole ky'ebyobulambuzi n'ebijjukizo mu [[Minisitule y’ebyobulambuzi, ebisolo by’omu nsiko n’eby’edda (Uganda)|minisitule y'ebyobulambuzi, ebisolo by'omu nsiko n'eby'edda mu Uganda]] . Era kikola ng’ekifo eky’ebyobuwangwa mu ngeri nti mwolesebwa ebintu abantu basobole okufuna n’okusiima eby’obuwangwa by’ekitundu ky’e Karamoja.<ref name=":0">{{Cite web |date=2021-01-27 |title=A Hidden Treasure |url=https://www.independent.co.ug/a-hidden-treasure-2/ |access-date=2021-05-21 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}</ref>
== Ebyafaayo n’ensibuko y’ebigambo ==
Okugizimba kwassibwamu ssente okuva mu kitebe kya Bufalansa mu Uganda wansi w’ekitongole kyakyo eky’enkolagana n’ebyobuwangwa.<ref name=":3">{{Cite web |date=6 January 2021 |title=A museum for karamoja |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/farming/a-museum-for-karamoja-1511650 |access-date=2021-05-22 |website=Daily Monitor |language=en}}</ref> Ekifo kinokyaggulwawo mu butongole mu Gwokusatu, 2012. Ng’oggyeeko okukuuma n’okusomesa eby’edda mu kitundu kino, ekitebe kino kiraga obulamu obw’emabega n’obw’omulembe obw’abantu b’e Karamajong . Mulimu obuwangwa bw’ebintu (ethnographic collections) n’ebintu eby’ebintu eby’edda eby’omu kitundu kya Karamoja Sub-regio.<ref name=":0">{{Cite web |date=2021-01-27 |title=A Hidden Treasure |url=https://www.independent.co.ug/a-hidden-treasure-2/ |access-date=2021-05-21 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.independent.co.ug/a-hidden-treasure-2/ "A Hidden Treasure"]. ''The Independent Uganda''. 2021-01-27<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2021-05-21</span></span>.</cite></ref> Y'emu ku myuziyamu z'omu kitundu wansi w'ekitongole ky'ebintu eby'edda n'ebijjukizo, Minisitule y'ebyobulambuzi ebisolo by'omu nsiko n'eby'edda mu Uganda
== Ebikung’aanyiziddwa ==
Ekitebe kino kirimu ebikuŋŋaanyiziddwa ebiraga eby’obuwangwa n’obutonde eby’edda eby’ekitundu kya Karomoja mu ngeri y’ebintu eby’amawanga, ebintu eby’edda n’ebintu eby’edda nga Afropithecus /Morotopithecus bishop, Morotopithecus Clarki<ref>{{Cite journal |last=Deane |first=Andrew S. |date=2017-11-01 |title=Re-evaluating the diets of Morotopithecus bishopi and Afropithecus turkanensis: An anterior dentognathic perspective |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0047248417303561 |journal=Journal of Human Evolution |language=en |volume=112 |pages=1–14 |doi=10.1016/j.jhevol.2017.08.012 |issn=0047-2484 |pmid=29037412 |url-access=subscription}}</ref> n’enkima endala ennene ez’omu makkati ga Miocene mu [[Napak (disitulikit)|Napak]].<ref>{{Cite journal |last=Pickford, Senut, Gommery, Musalizi & Ssebuyungo |date=2020 |title=Descriptive Catalogue of large ape dento-gnathic remains from the early and middle Miocene of Napak, Uganda |url=https://6a2bb244-8766-49d3-8f37-5e6368be6b77.filesusr.com/ugd/1e6d1c_4228ea68ae7544c790591a98eb5a6d43.pdf |journal=Geopal Uganda |volume=17 |pages=1–61 |via=Database}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Pickford, Senut, Musalizi, Gommery & Ssebuyungo |date=2019 |title=Early Miocene Victoriapithecid Monkey from Napak, Uganda |url=https://6a2bb244-8766-49d3-8f37-5e6368be6b77.filesusr.com/ugd/1e6d1c_bda69d1718c54865913ea5d87fce025b.pdf |journal=Geopal Uganda |volume=12 |pages=1–17 |via=Database}}</ref> Ekkunganyizo lino lirimu eby’okwolesebwa bino wammanga;
=== Ebyafaayo nga tebinnabaawo ===
Ebintu ebisunsuddwamu eby’ebintu eby’edda okuva e Karamoja byolesebwa. Eby’okulabirako by’ebintu eby’edda eby’okwolesebwa mulimu; ebintu ebimera nga ebikoola, ebikoola n’ebifaananyi by’amakoola, obukuta n’ebintu by’ebisolo ng’amannyo, ebiwanga, coprolites (omusulo ogufuuse ebikadde) n’ebirala<ref name=":3">{{Cite web |date=6 January 2021 |title=A museum for karamoja |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/farming/a-museum-for-karamoja-1511650 |access-date=2021-05-22 |website=Daily Monitor |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite journal |last=J. P. |first=Barber |date=22 January 2009 |title=The Karamoja District of Uganda |url=http://journals.cambridge.org/AFH |journal=The Journal of African History |volume=3 |pages=111–124 |doi=10.1017/S0021853700002760 |s2cid=162035278 |url-access=subscription}}</ref>
=== Ebyafaayo bya Karamoja ===
Okukunganya kuno kulaga ebintu ebikwata ku byafaayo by’amatwale nga Karamoja tebinnabaawo ku by’okwolesebwa ng’okusenguka, enjala, obulamu bw’abalwanyi n’okukukusa ente, entalo, n’okusoma kwa leero. Ebintu n’amawulire agakungaanyiziddwa ku bifo eby’omulembe gw’amayinja n’ekyuma nga Magosi Archaeological site n’ebikozesebwa mu mirembe gyedda nabyo byolesebwa<ref name=":1">{{Cite journal |last=J. P. |first=Barber |date=22 January 2009 |title=The Karamoja District of Uganda |url=http://journals.cambridge.org/AFH |journal=The Journal of African History |volume=3 |pages=111–124 |doi=10.1017/S0021853700002760 |s2cid=162035278 |url-access=subscription}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |date=2009-02-17 |title=Katine: Who are the Karamojong? |url=http://www.theguardian.com/katine/2009/feb/17/karamojong-background |access-date=2021-05-22 |website=the Guardian |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Knighton |first=Ben |date=2003 |title=The State as Raider among the Karamojong: 'Where There Are No Guns, They Use the Threat of Guns' |url=https://www.jstor.org/stable/3556911 |journal=Africa: Journal of the International African Institute |volume=73 |issue=3 |pages=427–455 |doi=10.2307/3556911 |issn=0001-9720 |jstor=3556911 |url-access=subscription}}</ref>
=== Abantu n’engeri gyebabeera ===
Ebikuŋŋaanyiziddwa biraga ebikozesebwa mu bulamu obwa bulijjo n’ebijjukizo by’enkola y’obuwangwa obw’emabega biraga obulamu obw’ennono obw’ebitundu by’e Karamojong.<ref name=":3">{{Cite web |date=6 January 2021 |title=A museum for karamoja |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/farming/a-museum-for-karamoja-1511650 |access-date=2021-05-22 |website=Daily Monitor |language=en}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |date=2009-02-17 |title=Katine: Who are the Karamojong? |url=http://www.theguardian.com/katine/2009/feb/17/karamojong-background |access-date=2021-05-22 |website=the Guardian |language=en}}</ref>
=== Obutonde bw’ensi ===
Munda mu Museum, mwolesebwamu ebikwata ku butonde bw’ensi e Karamoja eri abantu ebikwata ku bisolo by’omu nsiko eby’e Karamoja n’obutonde bwabyo ebiwuka, ebisolo ebiyonka, ebinyonyi n’ebyennyanja.
== Ebikolebwa ==
Museum eno ekola ku kunoonyereza n’okusomesa abayizi, abayizi n’abamanyi.
== Ebijuliziddwa ==
<references responsive="1"></references>
jg80thdhc6wxamgri6q4sqpwrxoe7x4
77015
77014
2026-10-19T10:58:42Z
Kisakye Jane
9195
Ntaddemu databox.
77015
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}'''Karamoja Regional Museum kumiiro''' lya lukale mu Moroto Town liddukanyizibwa wansi w'ekitongole ky'ebyobulambuzi n'ebijjukizo mu [[Minisitule y’ebyobulambuzi, ebisolo by’omu nsiko n’eby’edda (Uganda)|minisitule y'ebyobulambuzi, ebisolo by'omu nsiko n'eby'edda mu Uganda]] . Era kikola ng’ekifo eky’ebyobuwangwa mu ngeri nti mwolesebwa ebintu abantu basobole okufuna n’okusiima eby’obuwangwa by’ekitundu ky’e Karamoja.<ref name=":0">{{Cite web |date=2021-01-27 |title=A Hidden Treasure |url=https://www.independent.co.ug/a-hidden-treasure-2/ |access-date=2021-05-21 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}</ref>
== Ebyafaayo n’ensibuko y’ebigambo ==
Okugizimba kwassibwamu ssente okuva mu kitebe kya Bufalansa mu Uganda wansi w’ekitongole kyakyo eky’enkolagana n’ebyobuwangwa.<ref name=":3">{{Cite web |date=6 January 2021 |title=A museum for karamoja |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/farming/a-museum-for-karamoja-1511650 |access-date=2021-05-22 |website=Daily Monitor |language=en}}</ref> Ekifo kinokyaggulwawo mu butongole mu Gwokusatu, 2012. Ng’oggyeeko okukuuma n’okusomesa eby’edda mu kitundu kino, ekitebe kino kiraga obulamu obw’emabega n’obw’omulembe obw’abantu b’e Karamajong . Mulimu obuwangwa bw’ebintu (ethnographic collections) n’ebintu eby’ebintu eby’edda eby’omu kitundu kya Karamoja Sub-regio.<ref name=":0">{{Cite web |date=2021-01-27 |title=A Hidden Treasure |url=https://www.independent.co.ug/a-hidden-treasure-2/ |access-date=2021-05-21 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.independent.co.ug/a-hidden-treasure-2/ "A Hidden Treasure"]. ''The Independent Uganda''. 2021-01-27<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2021-05-21</span></span>.</cite></ref> Y'emu ku myuziyamu z'omu kitundu wansi w'ekitongole ky'ebintu eby'edda n'ebijjukizo, Minisitule y'ebyobulambuzi ebisolo by'omu nsiko n'eby'edda mu Uganda
== Ebikung’aanyiziddwa ==
Ekitebe kino kirimu ebikuŋŋaanyiziddwa ebiraga eby’obuwangwa n’obutonde eby’edda eby’ekitundu kya Karomoja mu ngeri y’ebintu eby’amawanga, ebintu eby’edda n’ebintu eby’edda nga Afropithecus /Morotopithecus bishop, Morotopithecus Clarki<ref>{{Cite journal |last=Deane |first=Andrew S. |date=2017-11-01 |title=Re-evaluating the diets of Morotopithecus bishopi and Afropithecus turkanensis: An anterior dentognathic perspective |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0047248417303561 |journal=Journal of Human Evolution |language=en |volume=112 |pages=1–14 |doi=10.1016/j.jhevol.2017.08.012 |issn=0047-2484 |pmid=29037412 |url-access=subscription}}</ref> n’enkima endala ennene ez’omu makkati ga Miocene mu [[Napak (disitulikit)|Napak]].<ref>{{Cite journal |last=Pickford, Senut, Gommery, Musalizi & Ssebuyungo |date=2020 |title=Descriptive Catalogue of large ape dento-gnathic remains from the early and middle Miocene of Napak, Uganda |url=https://6a2bb244-8766-49d3-8f37-5e6368be6b77.filesusr.com/ugd/1e6d1c_4228ea68ae7544c790591a98eb5a6d43.pdf |journal=Geopal Uganda |volume=17 |pages=1–61 |via=Database}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Pickford, Senut, Musalizi, Gommery & Ssebuyungo |date=2019 |title=Early Miocene Victoriapithecid Monkey from Napak, Uganda |url=https://6a2bb244-8766-49d3-8f37-5e6368be6b77.filesusr.com/ugd/1e6d1c_bda69d1718c54865913ea5d87fce025b.pdf |journal=Geopal Uganda |volume=12 |pages=1–17 |via=Database}}</ref> Ekkunganyizo lino lirimu eby’okwolesebwa bino wammanga;
=== Ebyafaayo nga tebinnabaawo ===
Ebintu ebisunsuddwamu eby’ebintu eby’edda okuva e Karamoja byolesebwa. Eby’okulabirako by’ebintu eby’edda eby’okwolesebwa mulimu; ebintu ebimera nga ebikoola, ebikoola n’ebifaananyi by’amakoola, obukuta n’ebintu by’ebisolo ng’amannyo, ebiwanga, coprolites (omusulo ogufuuse ebikadde) n’ebirala<ref name=":3">{{Cite web |date=6 January 2021 |title=A museum for karamoja |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/farming/a-museum-for-karamoja-1511650 |access-date=2021-05-22 |website=Daily Monitor |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite journal |last=J. P. |first=Barber |date=22 January 2009 |title=The Karamoja District of Uganda |url=http://journals.cambridge.org/AFH |journal=The Journal of African History |volume=3 |pages=111–124 |doi=10.1017/S0021853700002760 |s2cid=162035278 |url-access=subscription}}</ref>
=== Ebyafaayo bya Karamoja ===
Okukunganya kuno kulaga ebintu ebikwata ku byafaayo by’amatwale nga Karamoja tebinnabaawo ku by’okwolesebwa ng’okusenguka, enjala, obulamu bw’abalwanyi n’okukukusa ente, entalo, n’okusoma kwa leero. Ebintu n’amawulire agakungaanyiziddwa ku bifo eby’omulembe gw’amayinja n’ekyuma nga Magosi Archaeological site n’ebikozesebwa mu mirembe gyedda nabyo byolesebwa<ref name=":1">{{Cite journal |last=J. P. |first=Barber |date=22 January 2009 |title=The Karamoja District of Uganda |url=http://journals.cambridge.org/AFH |journal=The Journal of African History |volume=3 |pages=111–124 |doi=10.1017/S0021853700002760 |s2cid=162035278 |url-access=subscription}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |date=2009-02-17 |title=Katine: Who are the Karamojong? |url=http://www.theguardian.com/katine/2009/feb/17/karamojong-background |access-date=2021-05-22 |website=the Guardian |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Knighton |first=Ben |date=2003 |title=The State as Raider among the Karamojong: 'Where There Are No Guns, They Use the Threat of Guns' |url=https://www.jstor.org/stable/3556911 |journal=Africa: Journal of the International African Institute |volume=73 |issue=3 |pages=427–455 |doi=10.2307/3556911 |issn=0001-9720 |jstor=3556911 |url-access=subscription}}</ref>
=== Abantu n’engeri gyebabeera ===
Ebikuŋŋaanyiziddwa biraga ebikozesebwa mu bulamu obwa bulijjo n’ebijjukizo by’enkola y’obuwangwa obw’emabega biraga obulamu obw’ennono obw’ebitundu by’e Karamojong.<ref name=":3">{{Cite web |date=6 January 2021 |title=A museum for karamoja |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/farming/a-museum-for-karamoja-1511650 |access-date=2021-05-22 |website=Daily Monitor |language=en}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |date=2009-02-17 |title=Katine: Who are the Karamojong? |url=http://www.theguardian.com/katine/2009/feb/17/karamojong-background |access-date=2021-05-22 |website=the Guardian |language=en}}</ref>
=== Obutonde bw’ensi ===
Munda mu Museum, mwolesebwamu ebikwata ku butonde bw’ensi e Karamoja eri abantu ebikwata ku bisolo by’omu nsiko eby’e Karamoja n’obutonde bwabyo ebiwuka, ebisolo ebiyonka, ebinyonyi n’ebyennyanja.
== Ebikolebwa ==
Museum eno ekola ku kunoonyereza n’okusomesa abayizi, abayizi n’abamanyi.
== Ebijuliziddwa ==
<references responsive="1"></references>
nizob02buxd21ir71ph5k38c462p1gb
77016
77015
2026-10-19T11:00:40Z
Kisakye Jane
9195
Ntaddemu ettuluba.
77016
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}'''Karamoja Regional Museum kumiiro''' lya lukale mu Moroto Town liddukanyizibwa wansi w'ekitongole ky'ebyobulambuzi n'ebijjukizo mu [[Minisitule y’ebyobulambuzi, ebisolo by’omu nsiko n’eby’edda (Uganda)|minisitule y'ebyobulambuzi, ebisolo by'omu nsiko n'eby'edda mu Uganda]] . Era kikola ng’ekifo eky’ebyobuwangwa mu ngeri nti mwolesebwa ebintu abantu basobole okufuna n’okusiima eby’obuwangwa by’ekitundu ky’e Karamoja.<ref name=":0">{{Cite web |date=2021-01-27 |title=A Hidden Treasure |url=https://www.independent.co.ug/a-hidden-treasure-2/ |access-date=2021-05-21 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}</ref>
== Ebyafaayo n’ensibuko y’ebigambo ==
Okugizimba kwassibwamu ssente okuva mu kitebe kya Bufalansa mu Uganda wansi w’ekitongole kyakyo eky’enkolagana n’ebyobuwangwa.<ref name=":3">{{Cite web |date=6 January 2021 |title=A museum for karamoja |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/farming/a-museum-for-karamoja-1511650 |access-date=2021-05-22 |website=Daily Monitor |language=en}}</ref> Ekifo kinokyaggulwawo mu butongole mu Gwokusatu, 2012. Ng’oggyeeko okukuuma n’okusomesa eby’edda mu kitundu kino, ekitebe kino kiraga obulamu obw’emabega n’obw’omulembe obw’abantu b’e Karamajong . Mulimu obuwangwa bw’ebintu (ethnographic collections) n’ebintu eby’ebintu eby’edda eby’omu kitundu kya Karamoja Sub-regio.<ref name=":0">{{Cite web |date=2021-01-27 |title=A Hidden Treasure |url=https://www.independent.co.ug/a-hidden-treasure-2/ |access-date=2021-05-21 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.independent.co.ug/a-hidden-treasure-2/ "A Hidden Treasure"]. ''The Independent Uganda''. 2021-01-27<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2021-05-21</span></span>.</cite></ref> Y'emu ku myuziyamu z'omu kitundu wansi w'ekitongole ky'ebintu eby'edda n'ebijjukizo, Minisitule y'ebyobulambuzi ebisolo by'omu nsiko n'eby'edda mu Uganda
== Ebikung’aanyiziddwa ==
Ekitebe kino kirimu ebikuŋŋaanyiziddwa ebiraga eby’obuwangwa n’obutonde eby’edda eby’ekitundu kya Karomoja mu ngeri y’ebintu eby’amawanga, ebintu eby’edda n’ebintu eby’edda nga Afropithecus /Morotopithecus bishop, Morotopithecus Clarki<ref>{{Cite journal |last=Deane |first=Andrew S. |date=2017-11-01 |title=Re-evaluating the diets of Morotopithecus bishopi and Afropithecus turkanensis: An anterior dentognathic perspective |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0047248417303561 |journal=Journal of Human Evolution |language=en |volume=112 |pages=1–14 |doi=10.1016/j.jhevol.2017.08.012 |issn=0047-2484 |pmid=29037412 |url-access=subscription}}</ref> n’enkima endala ennene ez’omu makkati ga Miocene mu [[Napak (disitulikit)|Napak]].<ref>{{Cite journal |last=Pickford, Senut, Gommery, Musalizi & Ssebuyungo |date=2020 |title=Descriptive Catalogue of large ape dento-gnathic remains from the early and middle Miocene of Napak, Uganda |url=https://6a2bb244-8766-49d3-8f37-5e6368be6b77.filesusr.com/ugd/1e6d1c_4228ea68ae7544c790591a98eb5a6d43.pdf |journal=Geopal Uganda |volume=17 |pages=1–61 |via=Database}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Pickford, Senut, Musalizi, Gommery & Ssebuyungo |date=2019 |title=Early Miocene Victoriapithecid Monkey from Napak, Uganda |url=https://6a2bb244-8766-49d3-8f37-5e6368be6b77.filesusr.com/ugd/1e6d1c_bda69d1718c54865913ea5d87fce025b.pdf |journal=Geopal Uganda |volume=12 |pages=1–17 |via=Database}}</ref> Ekkunganyizo lino lirimu eby’okwolesebwa bino wammanga;
=== Ebyafaayo nga tebinnabaawo ===
Ebintu ebisunsuddwamu eby’ebintu eby’edda okuva e Karamoja byolesebwa. Eby’okulabirako by’ebintu eby’edda eby’okwolesebwa mulimu; ebintu ebimera nga ebikoola, ebikoola n’ebifaananyi by’amakoola, obukuta n’ebintu by’ebisolo ng’amannyo, ebiwanga, coprolites (omusulo ogufuuse ebikadde) n’ebirala<ref name=":3">{{Cite web |date=6 January 2021 |title=A museum for karamoja |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/farming/a-museum-for-karamoja-1511650 |access-date=2021-05-22 |website=Daily Monitor |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite journal |last=J. P. |first=Barber |date=22 January 2009 |title=The Karamoja District of Uganda |url=http://journals.cambridge.org/AFH |journal=The Journal of African History |volume=3 |pages=111–124 |doi=10.1017/S0021853700002760 |s2cid=162035278 |url-access=subscription}}</ref>
=== Ebyafaayo bya Karamoja ===
Okukunganya kuno kulaga ebintu ebikwata ku byafaayo by’amatwale nga Karamoja tebinnabaawo ku by’okwolesebwa ng’okusenguka, enjala, obulamu bw’abalwanyi n’okukukusa ente, entalo, n’okusoma kwa leero. Ebintu n’amawulire agakungaanyiziddwa ku bifo eby’omulembe gw’amayinja n’ekyuma nga Magosi Archaeological site n’ebikozesebwa mu mirembe gyedda nabyo byolesebwa<ref name=":1">{{Cite journal |last=J. P. |first=Barber |date=22 January 2009 |title=The Karamoja District of Uganda |url=http://journals.cambridge.org/AFH |journal=The Journal of African History |volume=3 |pages=111–124 |doi=10.1017/S0021853700002760 |s2cid=162035278 |url-access=subscription}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |date=2009-02-17 |title=Katine: Who are the Karamojong? |url=http://www.theguardian.com/katine/2009/feb/17/karamojong-background |access-date=2021-05-22 |website=the Guardian |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Knighton |first=Ben |date=2003 |title=The State as Raider among the Karamojong: 'Where There Are No Guns, They Use the Threat of Guns' |url=https://www.jstor.org/stable/3556911 |journal=Africa: Journal of the International African Institute |volume=73 |issue=3 |pages=427–455 |doi=10.2307/3556911 |issn=0001-9720 |jstor=3556911 |url-access=subscription}}</ref>
=== Abantu n’engeri gyebabeera ===
Ebikuŋŋaanyiziddwa biraga ebikozesebwa mu bulamu obwa bulijjo n’ebijjukizo by’enkola y’obuwangwa obw’emabega biraga obulamu obw’ennono obw’ebitundu by’e Karamojong.<ref name=":3">{{Cite web |date=6 January 2021 |title=A museum for karamoja |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/farming/a-museum-for-karamoja-1511650 |access-date=2021-05-22 |website=Daily Monitor |language=en}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |date=2009-02-17 |title=Katine: Who are the Karamojong? |url=http://www.theguardian.com/katine/2009/feb/17/karamojong-background |access-date=2021-05-22 |website=the Guardian |language=en}}</ref>
=== Obutonde bw’ensi ===
Munda mu Museum, mwolesebwamu ebikwata ku butonde bw’ensi e Karamoja eri abantu ebikwata ku bisolo by’omu nsiko eby’e Karamoja n’obutonde bwabyo ebiwuka, ebisolo ebiyonka, ebinyonyi n’ebyennyanja.
== Ebikolebwa ==
Museum eno ekola ku kunoonyereza n’okusomesa abayizi, abayizi n’abamanyi.
== Ebijuliziddwa ==
<references responsive="1"></references>
[[Category:Amalwaliro agali mu Uganda]]
a6yrfxnqo9k5w7oalx7oy1yui37fuu8
Upper Mulago Regiona; Referral Hospital
0
12463
77017
47652
2026-10-19T11:04:40Z
Kisakye Jane
9195
Nterezeeza mu ndabika y′ekiwandiiko.
77017
wikitext
text/x-wiki
'''Eddwaliro lya Upper Mulago Regional Referral Hospital''' erimanyiddwa nga '''Old Mulago Regional Referral Hospital''' eddwaliro ekulu mu [[Yuganda|Uganda]].<ref name="Split">{{Cite web |last=Ainebyoona |first=Emmanuel |date=1 July 2016 |title=Mulago split to create Kampala referral |url=http://www.monitor.co.ug/News/National/Mulago-split-to-create-Kampala-referral/-/688334/3274592/-/15tyjdvz/-/index.html |access-date=2 July 2016}}</ref> Bwe lyandikibwawo, lyasuubirwa okukola ng’eddwaliro ly’ekitundu eri abantu mu Kampala yenna, nga muno mulimu ekibuga ekikulu [[Kampala]] (2014 omuwendo gw’abantu: 1,507,080)<ref>{{Cite web |last=UBOS |date=27 August 2014 |title=The Population of The Regions of the Republic of Uganda And All Cities And Towns of More Than 15,000 Inhabitants |url=http://citypopulation.de/Uganda-Cities.html |access-date=2 July 2016 |publisher=Citypopulation.de Quoting [[Uganda Bureau of Statistics]] (UBOS)}}</ref> ne [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y’e Wakiso]] egyetooloddewo (2014 pop: 1,997,418).<ref>{{Cite web |last=UBOS |date=27 August 2014 |title=Population of Wakiso District As of 27 August 2014 |url=http://www.citypopulation.de/php/uganda-admin.php |access-date=2 July 2016 |publisher=Citypopulation.de Quoting [[Uganda Bureau of Statistics]] (UBOS)}}</ref>
== Ekifo ==
Eddwaaliro lya Mulago oba Mulago omukadde lisangibwa ku kasozi Mulago, amangu ddala mu bukiikakkono n’obuvanjuba bw’eddwaliro [[Mulago National Specialised Hospital|lya Mulago National Referral Hospital]] eryaakalongosebwa, kilomiita 5 (3 mi) mu bukiikakkono bw’ekitundu ky’ebyobusuubuzi wakati mu Kampala.<ref>{{Cite web |last=Globefeed.com |date=2 July 2016 |title=Distance between Post Office Building, Kampala Road, Kampala, Central Region, Uganda and Mulago Hospital Assessment Center, Kampala, Central Region, Uganda |url=http://distancecalculator.globefeed.com/Uganda_Distance_Result.asp?fromplace=Post%20Office%20Building%2C%20Kampala%20Road%2C%20Kampala%2C%20Central%20Region%2C%20Uganda&toplace=Mulago%20Hospital%20Assessment%20Center%2C%20Kampala%2C%20Central%20Region%2C%20Uganda%2C&dt1=ChIJXyfX9IC8fRcRorrkbY-nufI&dt2=ChIJnyKP6QW7fRcR-S2F259J_Cg |access-date=2 July 2016 |publisher=Globefeed.com}}</ref> Ensengeka za Mulago ogw'engulu ziri 0°20'27.0"N, 32°34'33.0"E (Latitude:0.340835; Longitude:32.575823).<ref>{{google maps|title=Location of Upper Mulago Regional Referral Hospital|access-date=2 July 2016|url=https://www.google.com/maps/place/0%C2%B020'27.0%22N+32%C2%B034'33.0%22E/@0.3408333,32.5583237,7330m/data=!3m2!1e3!4b1!4m5!3m4!1s0x0:0x0!8m2!3d0.340835!4d32.575823}}</ref>
== Okutwalira awamu ==
Eddwaaliro lya Mulago omukadde lyatandikibwawo mu 1913. Eddwaliro lya Mulago omupya oba Mulago owoowansi yatandikibwawo mu 1962. Gombi awamu gakola "Mulago owawaamu" nga kuliko ebitanda 1,790 ebikola ng'eddwaliro ly'eggwanga eriweebwa abantu n'eddwaliro ewasomerwa abayizi ba Makerere gamba Makerere University College of Health Sciences.<ref>{{Cite web |last=Obore |first=Chris |date=20 January 2013 |title=Time bomb: The inside story of Mulago hospital's troubles |url=http://www.monitor.co.ug/News/National/Time-bomb--The-inside-story-of-Mulago-hospital-s-troubles/-/688334/1669688/-/13xumh5/-/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200411094044/https://www.monitor.co.ug/News/National/Time-bomb--The-inside-story-of-Mulago-hospital-s-troubles/-/688334/1669688/-/13xumh5/-/index.html |archive-date=11 April 2020 |access-date=2 June 2016}}</ref> Mulago owa wansi ali mu kulongoosebwa n’okuddaabirizibwa okusobola okufuuka ekitongole ekyamaanyi mu kujanjaba n’okusomesa.<ref>{{Cite web |last=Ayebazibwe |first=Agatha |date=11 October 2014 |title=Mulago Hospital renovation starts |url=http://www.monitor.co.ug/News/National/Mulago-hospital-renovation-starts/-/688334/2481588/-/gbe7ohz/-/index.html |access-date=2 July 2016}}</ref> Ekitegekeddwa kwe kulongoosa Mulago owa wansi okufuuka ekifo eky’ebitanda 900, omuli n’eddwaliro ly’abakyala n’abaana abazaalibwa mu Mulago ery’ebitanda 400 . Olwo Mulago owoowaggulu egenda kufuulibwa eddwaaliro ly’ebitanda 600, eddwaliro lye kitundu mu kibuga Kampala, kubanga temuli eddwaaliro lya kika ekyo.<ref name="Split">{{Cite web |last=Ainebyoona |first=Emmanuel |date=1 July 2016 |title=Mulago split to create Kampala referral |url=http://www.monitor.co.ug/News/National/Mulago-split-to-create-Kampala-referral/-/688334/3274592/-/15tyjdvz/-/index.html |access-date=2 July 2016}}</ref>
== Omuwendo gw’abantu oguluubirirwa ==
Eddwaaliro lino ligendereddwa okukola ng'eddwaliro ly'ekitundu eriweebwa abantu mu Kampala owaawamu, ng'ekimu ku bigenda okukolebwa mu ddwaliro lino "kwe kutumbula eby'obulamu mu kubuga Kampala", enteekateeka eno evvujirirwa African Development Bank.<ref>{{Cite web |last=AfDB |date=January 2009 |title=Improvement of Health Services At Mulago National Referral Hospital And The City Of Kampala |url=http://www.afdb.org/fileadmin/uploads/afdb/Documents/Project-and-Operations/Uganda_-_Improvement_of_Health_Services_at_Mulago_National_Referral_Hospital_and_the_City_of_Kampala_-_Project_Preparation_Facility.pdf |access-date=2 June 2016 |publisher=[[African Development Bank]] (AfDB)}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Olukangaga lw'amalwaliro mu Uganda|Olukalala lw'amalwaliro mu Uganda]]
* Eddwaliro ekkulu e Naguru
* Eddwaliro ekkulu e Kawempe
* Eddwaaliro ekkulu e Kiruddu
== Ebiwandiiko ebikozesebwa ==
<references responsive="1"></references>
{{Reflist}}
3ryjo7vhncyo2xbfib7iivmff46xo5j
77018
77017
2026-10-19T11:06:32Z
Kisakye Jane
9195
Ntaddemu ettuluba.
77018
wikitext
text/x-wiki
'''Eddwaliro lya Upper Mulago Regional Referral Hospital''' erimanyiddwa nga '''Old Mulago Regional Referral Hospital''' eddwaliro ekulu mu [[Yuganda|Uganda]].<ref name="Split">{{Cite web |last=Ainebyoona |first=Emmanuel |date=1 July 2016 |title=Mulago split to create Kampala referral |url=http://www.monitor.co.ug/News/National/Mulago-split-to-create-Kampala-referral/-/688334/3274592/-/15tyjdvz/-/index.html |access-date=2 July 2016}}</ref> Bwe lyandikibwawo, lyasuubirwa okukola ng’eddwaliro ly’ekitundu eri abantu mu Kampala yenna, nga muno mulimu ekibuga ekikulu [[Kampala]] (2014 omuwendo gw’abantu: 1,507,080)<ref>{{Cite web |last=UBOS |date=27 August 2014 |title=The Population of The Regions of the Republic of Uganda And All Cities And Towns of More Than 15,000 Inhabitants |url=http://citypopulation.de/Uganda-Cities.html |access-date=2 July 2016 |publisher=Citypopulation.de Quoting [[Uganda Bureau of Statistics]] (UBOS)}}</ref> ne [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y’e Wakiso]] egyetooloddewo (2014 pop: 1,997,418).<ref>{{Cite web |last=UBOS |date=27 August 2014 |title=Population of Wakiso District As of 27 August 2014 |url=http://www.citypopulation.de/php/uganda-admin.php |access-date=2 July 2016 |publisher=Citypopulation.de Quoting [[Uganda Bureau of Statistics]] (UBOS)}}</ref>
== Ekifo ==
Eddwaaliro lya Mulago oba Mulago omukadde lisangibwa ku kasozi Mulago, amangu ddala mu bukiikakkono n’obuvanjuba bw’eddwaliro [[Mulago National Specialised Hospital|lya Mulago National Referral Hospital]] eryaakalongosebwa, kilomiita 5 (3 mi) mu bukiikakkono bw’ekitundu ky’ebyobusuubuzi wakati mu Kampala.<ref>{{Cite web |last=Globefeed.com |date=2 July 2016 |title=Distance between Post Office Building, Kampala Road, Kampala, Central Region, Uganda and Mulago Hospital Assessment Center, Kampala, Central Region, Uganda |url=http://distancecalculator.globefeed.com/Uganda_Distance_Result.asp?fromplace=Post%20Office%20Building%2C%20Kampala%20Road%2C%20Kampala%2C%20Central%20Region%2C%20Uganda&toplace=Mulago%20Hospital%20Assessment%20Center%2C%20Kampala%2C%20Central%20Region%2C%20Uganda%2C&dt1=ChIJXyfX9IC8fRcRorrkbY-nufI&dt2=ChIJnyKP6QW7fRcR-S2F259J_Cg |access-date=2 July 2016 |publisher=Globefeed.com}}</ref> Ensengeka za Mulago ogw'engulu ziri 0°20'27.0"N, 32°34'33.0"E (Latitude:0.340835; Longitude:32.575823).<ref>{{google maps|title=Location of Upper Mulago Regional Referral Hospital|access-date=2 July 2016|url=https://www.google.com/maps/place/0%C2%B020'27.0%22N+32%C2%B034'33.0%22E/@0.3408333,32.5583237,7330m/data=!3m2!1e3!4b1!4m5!3m4!1s0x0:0x0!8m2!3d0.340835!4d32.575823}}</ref>
== Okutwalira awamu ==
Eddwaaliro lya Mulago omukadde lyatandikibwawo mu 1913. Eddwaliro lya Mulago omupya oba Mulago owoowansi yatandikibwawo mu 1962. Gombi awamu gakola "Mulago owawaamu" nga kuliko ebitanda 1,790 ebikola ng'eddwaliro ly'eggwanga eriweebwa abantu n'eddwaliro ewasomerwa abayizi ba Makerere gamba Makerere University College of Health Sciences.<ref>{{Cite web |last=Obore |first=Chris |date=20 January 2013 |title=Time bomb: The inside story of Mulago hospital's troubles |url=http://www.monitor.co.ug/News/National/Time-bomb--The-inside-story-of-Mulago-hospital-s-troubles/-/688334/1669688/-/13xumh5/-/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200411094044/https://www.monitor.co.ug/News/National/Time-bomb--The-inside-story-of-Mulago-hospital-s-troubles/-/688334/1669688/-/13xumh5/-/index.html |archive-date=11 April 2020 |access-date=2 June 2016}}</ref> Mulago owa wansi ali mu kulongoosebwa n’okuddaabirizibwa okusobola okufuuka ekitongole ekyamaanyi mu kujanjaba n’okusomesa.<ref>{{Cite web |last=Ayebazibwe |first=Agatha |date=11 October 2014 |title=Mulago Hospital renovation starts |url=http://www.monitor.co.ug/News/National/Mulago-hospital-renovation-starts/-/688334/2481588/-/gbe7ohz/-/index.html |access-date=2 July 2016}}</ref> Ekitegekeddwa kwe kulongoosa Mulago owa wansi okufuuka ekifo eky’ebitanda 900, omuli n’eddwaliro ly’abakyala n’abaana abazaalibwa mu Mulago ery’ebitanda 400 . Olwo Mulago owoowaggulu egenda kufuulibwa eddwaaliro ly’ebitanda 600, eddwaliro lye kitundu mu kibuga Kampala, kubanga temuli eddwaaliro lya kika ekyo.<ref name="Split">{{Cite web |last=Ainebyoona |first=Emmanuel |date=1 July 2016 |title=Mulago split to create Kampala referral |url=http://www.monitor.co.ug/News/National/Mulago-split-to-create-Kampala-referral/-/688334/3274592/-/15tyjdvz/-/index.html |access-date=2 July 2016}}</ref>
== Omuwendo gw’abantu oguluubirirwa ==
Eddwaaliro lino ligendereddwa okukola ng'eddwaliro ly'ekitundu eriweebwa abantu mu Kampala owaawamu, ng'ekimu ku bigenda okukolebwa mu ddwaliro lino "kwe kutumbula eby'obulamu mu kubuga Kampala", enteekateeka eno evvujirirwa African Development Bank.<ref>{{Cite web |last=AfDB |date=January 2009 |title=Improvement of Health Services At Mulago National Referral Hospital And The City Of Kampala |url=http://www.afdb.org/fileadmin/uploads/afdb/Documents/Project-and-Operations/Uganda_-_Improvement_of_Health_Services_at_Mulago_National_Referral_Hospital_and_the_City_of_Kampala_-_Project_Preparation_Facility.pdf |access-date=2 June 2016 |publisher=[[African Development Bank]] (AfDB)}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Olukangaga lw'amalwaliro mu Uganda|Olukalala lw'amalwaliro mu Uganda]]
* Eddwaliro ekkulu e Naguru
* Eddwaliro ekkulu e Kawempe
* Eddwaaliro ekkulu e Kiruddu
== Ebiwandiiko ebikozesebwa ==
<references responsive="1"></references>
{{Reflist}}
[[Category:Amalwaliro agali mu Uganda.]]
j1yg0mmayf8cy7to0fiq3mv9fsjqsdn
77019
77018
2026-10-19T11:07:56Z
Kisakye Jane
9195
Ntaddemu databox.
77019
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}'''Eddwaliro lya Upper Mulago Regional Referral Hospital''' erimanyiddwa nga '''Old Mulago Regional Referral Hospital''' eddwaliro ekulu mu [[Yuganda|Uganda]].<ref name="Split">{{Cite web |last=Ainebyoona |first=Emmanuel |date=1 July 2016 |title=Mulago split to create Kampala referral |url=http://www.monitor.co.ug/News/National/Mulago-split-to-create-Kampala-referral/-/688334/3274592/-/15tyjdvz/-/index.html |access-date=2 July 2016}}</ref> Bwe lyandikibwawo, lyasuubirwa okukola ng’eddwaliro ly’ekitundu eri abantu mu Kampala yenna, nga muno mulimu ekibuga ekikulu [[Kampala]] (2014 omuwendo gw’abantu: 1,507,080)<ref>{{Cite web |last=UBOS |date=27 August 2014 |title=The Population of The Regions of the Republic of Uganda And All Cities And Towns of More Than 15,000 Inhabitants |url=http://citypopulation.de/Uganda-Cities.html |access-date=2 July 2016 |publisher=Citypopulation.de Quoting [[Uganda Bureau of Statistics]] (UBOS)}}</ref> ne [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y’e Wakiso]] egyetooloddewo (2014 pop: 1,997,418).<ref>{{Cite web |last=UBOS |date=27 August 2014 |title=Population of Wakiso District As of 27 August 2014 |url=http://www.citypopulation.de/php/uganda-admin.php |access-date=2 July 2016 |publisher=Citypopulation.de Quoting [[Uganda Bureau of Statistics]] (UBOS)}}</ref>
== Ekifo ==
Eddwaaliro lya Mulago oba Mulago omukadde lisangibwa ku kasozi Mulago, amangu ddala mu bukiikakkono n’obuvanjuba bw’eddwaliro [[Mulago National Specialised Hospital|lya Mulago National Referral Hospital]] eryaakalongosebwa, kilomiita 5 (3 mi) mu bukiikakkono bw’ekitundu ky’ebyobusuubuzi wakati mu Kampala.<ref>{{Cite web |last=Globefeed.com |date=2 July 2016 |title=Distance between Post Office Building, Kampala Road, Kampala, Central Region, Uganda and Mulago Hospital Assessment Center, Kampala, Central Region, Uganda |url=http://distancecalculator.globefeed.com/Uganda_Distance_Result.asp?fromplace=Post%20Office%20Building%2C%20Kampala%20Road%2C%20Kampala%2C%20Central%20Region%2C%20Uganda&toplace=Mulago%20Hospital%20Assessment%20Center%2C%20Kampala%2C%20Central%20Region%2C%20Uganda%2C&dt1=ChIJXyfX9IC8fRcRorrkbY-nufI&dt2=ChIJnyKP6QW7fRcR-S2F259J_Cg |access-date=2 July 2016 |publisher=Globefeed.com}}</ref> Ensengeka za Mulago ogw'engulu ziri 0°20'27.0"N, 32°34'33.0"E (Latitude:0.340835; Longitude:32.575823).<ref>{{google maps|title=Location of Upper Mulago Regional Referral Hospital|access-date=2 July 2016|url=https://www.google.com/maps/place/0%C2%B020'27.0%22N+32%C2%B034'33.0%22E/@0.3408333,32.5583237,7330m/data=!3m2!1e3!4b1!4m5!3m4!1s0x0:0x0!8m2!3d0.340835!4d32.575823}}</ref>
== Okutwalira awamu ==
Eddwaaliro lya Mulago omukadde lyatandikibwawo mu 1913. Eddwaliro lya Mulago omupya oba Mulago owoowansi yatandikibwawo mu 1962. Gombi awamu gakola "Mulago owawaamu" nga kuliko ebitanda 1,790 ebikola ng'eddwaliro ly'eggwanga eriweebwa abantu n'eddwaliro ewasomerwa abayizi ba Makerere gamba Makerere University College of Health Sciences.<ref>{{Cite web |last=Obore |first=Chris |date=20 January 2013 |title=Time bomb: The inside story of Mulago hospital's troubles |url=http://www.monitor.co.ug/News/National/Time-bomb--The-inside-story-of-Mulago-hospital-s-troubles/-/688334/1669688/-/13xumh5/-/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200411094044/https://www.monitor.co.ug/News/National/Time-bomb--The-inside-story-of-Mulago-hospital-s-troubles/-/688334/1669688/-/13xumh5/-/index.html |archive-date=11 April 2020 |access-date=2 June 2016}}</ref> Mulago owa wansi ali mu kulongoosebwa n’okuddaabirizibwa okusobola okufuuka ekitongole ekyamaanyi mu kujanjaba n’okusomesa.<ref>{{Cite web |last=Ayebazibwe |first=Agatha |date=11 October 2014 |title=Mulago Hospital renovation starts |url=http://www.monitor.co.ug/News/National/Mulago-hospital-renovation-starts/-/688334/2481588/-/gbe7ohz/-/index.html |access-date=2 July 2016}}</ref> Ekitegekeddwa kwe kulongoosa Mulago owa wansi okufuuka ekifo eky’ebitanda 900, omuli n’eddwaliro ly’abakyala n’abaana abazaalibwa mu Mulago ery’ebitanda 400 . Olwo Mulago owoowaggulu egenda kufuulibwa eddwaaliro ly’ebitanda 600, eddwaliro lye kitundu mu kibuga Kampala, kubanga temuli eddwaaliro lya kika ekyo.<ref name="Split">{{Cite web |last=Ainebyoona |first=Emmanuel |date=1 July 2016 |title=Mulago split to create Kampala referral |url=http://www.monitor.co.ug/News/National/Mulago-split-to-create-Kampala-referral/-/688334/3274592/-/15tyjdvz/-/index.html |access-date=2 July 2016}}</ref>
== Omuwendo gw’abantu oguluubirirwa ==
Eddwaaliro lino ligendereddwa okukola ng'eddwaliro ly'ekitundu eriweebwa abantu mu Kampala owaawamu, ng'ekimu ku bigenda okukolebwa mu ddwaliro lino "kwe kutumbula eby'obulamu mu kubuga Kampala", enteekateeka eno evvujirirwa African Development Bank.<ref>{{Cite web |last=AfDB |date=January 2009 |title=Improvement of Health Services At Mulago National Referral Hospital And The City Of Kampala |url=http://www.afdb.org/fileadmin/uploads/afdb/Documents/Project-and-Operations/Uganda_-_Improvement_of_Health_Services_at_Mulago_National_Referral_Hospital_and_the_City_of_Kampala_-_Project_Preparation_Facility.pdf |access-date=2 June 2016 |publisher=[[African Development Bank]] (AfDB)}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Olukangaga lw'amalwaliro mu Uganda|Olukalala lw'amalwaliro mu Uganda]]
* Eddwaliro ekkulu e Naguru
* Eddwaliro ekkulu e Kawempe
* Eddwaaliro ekkulu e Kiruddu
== Ebiwandiiko ebikozesebwa ==
<references responsive="1"></references>
[[Category:Amalwaliro agali mu Uganda.]]
fqr6jue97k1f2a36qs6jpcawmxzqwbq
Mpologoma Clan
0
12557
76917
75043
2026-10-18T18:38:04Z
Ajambo Bridget
11873
convert conference
76917
wikitext
text/x-wiki
[[File:MPOLOGOMA_CLAN_Totem.jpg|thumb|Ekibumbe kino kabonero ka mpologoma omuziro gw'ekika ekisangibwa mu [[Mengo]] [[Kampala]]]]
Ekika ky'e '''Mpologoma''' kiri mu bika ebiri mu bwakabaka bwa Buganda eya leero<ref>buganda.or.ug https://buganda.or.ug/. Retrieved 2026-02-03. {{cite web}}: Missing or empty |title= (help)</ref> ebikkirizibwa okuba nga byajja ne Kabaka Kintu <ref>"Tracing the historic journey of Kabaka's coronation". ''Monitor''. 2025-07-31. Retrieved 2026-02-03.</ref>. Mpologoma kigambo mu [[Luganda]] ekitegeeza empologoma . Buli muganda alina ekika mwava nga kino kirina kuba kika kya taata we, nga buli kimu kirina omuziro.<ref>"TOTEM Definition & Meaning | Dictionary.com". ''www.dictionary.com''. Retrieved 2026-01-21.</ref> n'akabbiro bye batakkirizibwa kulya era emiziro gino gikuumibwa ng'akalira k'omwana. [[Kabaka wa Buganda]]<ref>ADF (2023-05-19). "The Kingdom of Buganda". ''Africa Defense Forum''. Retrieved 2026-01-21.</ref> era amanyiddwa nga "Mpologoma ya [[Buganda]] " <ref name="auto">{{Cite web |last=Makanga |first=Samuel |date=2015-06-24 |title=Mpologoma, more to the lion i thought i knew – Uganda safari news |url=https://www.primeugandasafaris.com/mpologoma-more-to-the-lion-i-thought-i-knew-uganda-safari-news/ |access-date=2024-01-25 |website=Prime Uganda Safaris |language=en-US}}</ref>
== Entandikwa y'ekika ky'empologoma ==
Ku kasozi Lwadda<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/police-fail-to-mediate-mpologoma-clan-gen-kayanja-land-dispute--4380928</ref> e Matugga<ref>https://lambula.net/location/matugga</ref> mu ssaza Kyadondo mu disitulikiti y'e Wakiso<ref>https://wakiso.go.ug/events-2/locations/</ref> Kabaka Kintu kwe yakuba olubiri lwe olukulu. Okulukuba , yasooka kuzuula nti ekifo kino kirungi nnyo bweyali ayigga ensolo okuva mu lubiri lwe olw'e Kanyanya. Ekika ky'empologoma kyatandika, Kabaka kintu<ref>https://www.youtube.com/watch?v=J3Hn6b6nMws&t=1249s</ref> bweyali mu lubiri lwe olw'e Lwadda empologoma neziwulugumira ku kasozi Kasalirwe akali okumpi n'akasozi Lwadda e Matugga mu ssaza ly'e Kyaddondo<ref>https://www.newvision.co.ug/category/amawulire/abessaza-kyadondo-balonze-nnalulungi-webyobul-BUK_135262</ref> mu disitulikiti y'e [[Wakiso (disitulikit)|Wakiso]]<ref>https://wakiso.go.ug/about-us/</ref> leero mu Uganda. Abantu baali bawangaalira mu kutya olw'ensolo zino enkambwe era ne kabak kintu kkyamwenyamizanga .Kabaka Kintu bweyawulira okuwuluguma kwempologoma, yatumya mutabani omukulu ssebuganda eyali omuzizi w'ensolo kungwa agende azige empologoma ezo.
Bweyali agenda okusisinkana kitaawe eyali amuyise, Ssebuganda yayitira ku lubiri lwa kitaawe olw'e Kanyanya nanonayo nnyina Nambi Nantuttululu<ref>{{Cite news |title=Dindo hill: Home of Buganda’s first man |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/special-reports/uganda-50/dindo-hill-home-of-buganda-s-first-man-1514508 |archive-url=http://web.archive.org/web/20260603191750/https://www.monitor.co.ug/uganda/special-reports/uganda-50/dindo-hill-home-of-buganda-s-first-man-1514508 |archive-date=2026-06-03 |access-date=2026-10-18 |work=Monitor |language=en}}</ref> eyali eyali olubuto ne bagenda bonna mu lubiri e Lwadda gye yasisinkanira Kabaka kintu .
Kigambibwa nti ne Kabaka Kintu omuyiggo yagwenyigiramu. Bwebaatuuka ku kyalo Nasse ku kasozi Kasalirwe omuyiggo kwe gwayindira , baatandika okusaggula n'okugoba enspolo zino era ensolo eyasooka okufubutuka okubalumba ,nga yonna esitudde ekikuzzi kyayo yali mpologoma nsajja era Ssebuganda naagiwuula omuggo gumu n'egwa wansi n'efa.Ng'amaze okutta eyo, nempologoma enkazi nayo yabalumba era nayo naagikuba omuggo neefa.
Kabaka kintu yamuleka ku ttale ng'abaaga empologoma naddayo mu lubiri. Bweyatuuka mu lubiri, yasanga mukyalawe akubyewo ezadde lya balongo.
Bwatyo Kabaka Kintu yatuma mukodomi we Kawuuzumo era gweyali afudde omumbowa<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/abambowa-the-men-who-protect-the-kabaka-1548844</ref> mu lubiri agende ku ttale mutabani we Ssebuganda gyeyali abaagira empologoma amutegeeze nga nnyina bweyali azadde abalongo nti era amuleetere ne ku nnyama y'empologoma n'omuggo gweyakozesa okutta empologoma.Ng'amaze okubaaga empologoma Ssebuganda nga bweyalagirwa kitaawe yakwata emu kunnyama n'omuggo gweyakozesa okutta empologoma naayolekera mu lubiri. Yasanga Kabaka Kintu ali mu lukiiko era naamuwa omuggo gweyattisa empologoma.Kabaka kintu olwamuwa omuggo yagukwata naagutunuulira n'amala naguteeka wansi.Ate naagujja wansi naddamu naagutunuulira era naaguzza wansi ..Yakola bwatyo emirundi egiwera era omulundi ogwasembayo yagukwta naddamu naagutunuulira nga bwagamba nti "'''''wamma guno ssi muggo buggo, luwagga'''''".
Ennyama y'empologoma gye yaleeta yafumbibwa, emu neeyokyebwa okuliibwa abantu abaali mu lukiiko ..Ssebuganda naye yatwalako ennyama ewuwe era emu neefumbibwa okuba eye'ekyeggulo ekiro ekyo n'emu neeyokyebwa. Ekyegulo nga kiyidde, batuula wansi nebeebaza jajja Ddungu<ref>https://www.youtube.com/watch?v=T7jZq1KPFos</ref> lubaale w'okuyigga mu Buganda ne balya. Oluvannyuma lw'okulya ku nnyama y'empologoma, abantu bonna mu lubiri lwa kabaka Kintu n'ewa Ssebuganda abaalya ku nnyama y'empologoma baafuna okukyankalana omwali embiro, okulumwa embuto era baasesema nnyo. Enkeera, kabaka Kintu yatuma omumbowawe Kawuuzuumo agende ategeeze mutabani we Ssebuganda Ssebuganda ku kukyankalana kwe baafuna n'ebizibu ebyabatuukako oluvannyuma lwokulya ennyama y'empologoma n'era amutegeeze nti omuggo gweyakozesa okutta empologome n'entebe gye yamusanga atuddemu ng'amuleetedde omuggo byali bifuuse amayinja. Mu ngeri y'emu Ssebuganda kyu makya okwo yasindika omubaka ategeeze kitaawe ekyali kimutuuseeko n'abeewuwe mu kiro bwe baalya ku nnyama y'empologoma, naye ababaka bano bombi baakozesa amakubo ganjawulo. Omumbowa Kawuuzuumo bweyatuuka ewa Ssebuganda nakitegeera nti n'ewa Ssebuganda baali bafunnye obuzibu bwe bumu oluvannyuma lw'okulya ku nnyama y'empologoma ng'abaali mu lubiri lwa Kabaka Kintu, teyeebuuza ku muntu yenna naye yakunganya bukunganya nnyama yonna eyali esigaddewo ewa Ssebuganda neyo eyali ku kyoto ku misito ng'eyokebwa nagenda nayo mu lubiri.Nera yakunganya ennyama yonna eyali esigaddewo mu lubiri obutaleka kifi kyonna mabega ,naagitwala yonna naagisuula mu mugga Nakiduduma.
Bweyalaba ekyali kimutuuseeko n'abantu be abaalya ku nnyama y'empologoma era ne bweyawulira ekyali kituuse ku ku bantu ewa mutabaniwe abaalya ku nnyama y'empologoma ,yalangirira ye kennyini ,abaana be n'abazukkulu obutaddamu kulya nnyama ya mpologoma ekyavaako ekika ky'empologoma okutandika. N'era kyakkirizibwa nti singa balya ennya\ma y'empologoma nate ,bandifuna okukyankalana okusingawo bwogeraageranya ne kwebaafuna<ref>{{Cite web |title=Mpologoma History |url=https://www.obutaka.com/en/clans/clan-history/mpologoma-history |access-date=2024-01-24 |website=www.obutaka.com |archive-date=2024-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240124191450/https://www.obutaka.com/en/clans/clan-history/mpologoma-history |url-status=dead }}</ref><ref name="auto2">{{Cite web |last=Makanga |first=Samuel |date=2015-06-24 |title=Mpologoma, more to the lion i thought i knew – Uganda safari news |url=https://www.primeugandasafaris.com/mpologoma-more-to-the-lion-i-thought-i-knew-uganda-safari-news/ |access-date=2024-01-25 |website=Prime Uganda Safaris |language=en-US}}</ref>.
Abeddira empologoma ebiseera ebimu bayitibwa balangira na bambejja kubanga ekika kyabwe kyava mu mutabani wa kabaka Kintu omukulu ate nga kabaka azaala balangira na bambejja .
== Amasiga agakola ekika ky'empologoma ==
Nga mu bika byonna ebya Buganda, ne mu kika ky'empologpoma bwova ku Ssebuganda Namuguzi omukulu w'ekika ku ntikko ng'odda wansi mu nsengeka y'ekika, kirina amasiga abiri mu mwenda ( bwova ku w'akasolya ) era okusinzira ku buwangwa n'enonno za Buganda mu bika byonna ab'amasiga bano beebaba baali abaana ba jajja omukulu w'ekika ekyo eyasooka.Mu bika ebisinga ebya Buganda, obukulembeze mu masiga gano bwa nsikirano. Gano ge masiga abiri mwomwenda ag'ekika ky'empologoma wansi w'omukulu w'ekika Ssebuganda Namuguzi
# Tebwakedde
# Nnyalwa e Bbanda mu ssaza Buddu ( Mu disitulikiti y'e Masaka ennene eyawamu )
# Kiyuuka e Birongo mu ssaza Buddu ( Mu disoitulikiti y'e Masaka ennene eyawamu )
# Kimaka
# Masengere
# Lumeeme
# Mubbi Walutta e Bugiri Kkojja mu ssaza Kyaggwe ( Mu disitulikiti y'e Mukono )
# Katajjwa e Mitondo mu ssaza Buddu ( Mu disitulikiti y'e Masaka ennene eyawamu )
# Wassaggo e Lwadda mu ssaza Kyaddondo ( Mu disitulikiti y'e Wakiso )
# Ssembiro e Kkulambiro mu ssaza Kyaddondo ( Mu disitulikiti y'e Wakiso )
# Kirubaale e Ziroobwe mu ssaza Bulemeezi ( Mu disitulikiti y'e Luweero )
# Luguma
# Kabengwa e Bubengwa mu ssaza ly'e Bulemeezi ( Mu disitulikiti y'e Luweero )
# Kawemula e Buwemula mu ssaza ly'e Ggomba ( Mu disitulikiti y'e Ggomba )
# Kannajje e Kijujjusa mu ssaza ly'e Buddu ( Mu disitulikiti y'e Masaka ennene eyawamu )
# Ssegamwenge e Lwadda mu ssaza ly'e Kyaddondo ( Mu disitulikiti y'e Wakiso )
# Kasendwa e Kajuna mu ssaza ly'e Buddu ( Mu disitulikiti y'e Masaka ennene eyawamu )
# Lubanjwa e Lusiriba mu ssaza Mawokota (Mu disitulikiti y'e Mpigi)
# Makaayi e Namboole mu ssaza ly'e Kyaddondo <ref>https://baanabakintucultur.wixsite.com/baanabakintusa/single-post/2017/10/07/ssaabasajja-kabaka-agenda-alambula-ebifo-ebyenjawulo-mu-ssaza-lyekyadondo-ku-nkola-eya-bu</ref>( Mu disitulikiti y'e Wakiso )
# Mpuuta Kakadde e Mpuku mu ssaza ly'e Kyaggwe ( Mu disitulikiti y'e Mukono )
# Ggolooba
# Lule e Mpaffe mu ssaza Mawokota ( Mu disitulikiti y'e Mpigi )
# Ssagala at Butenzi mu ssaza ly'e Buddu (Mu disoitulikiti y'e Masaka ennene eyawamu)
# Kyalongo
# Kkukumba e Kibindu mu ssaza ly'e Buddu (Mu disitulikiti y'e Masaka ennene eyawamu)
# Ggonjaagabwe
# Lubyayi e Kasaka mu ssaza ly'e Buddu (Mu disitulikiti y'e Masaka<ref>https://masaka.go.ug/district-profile/</ref> ennene eyawamu)
# Mululu e Kasumba Kasalirwe Kyaddondo ( mu disitulikiti y'e Wakiso)
# Kiroomu e Katalemwa mu ssaza ly'e Kyaddondo ( mu disitulikiti y'e Wakiso<ref>https://www.internationalcitiesofpeace.org/cities-listing/wakiso-uganda/</ref>)
== Amannya g’ekika ==
Agamu ku mannya agatuumibwa mu kika ky'empologoma kuliko gano wammanga <ref>https://www.bugandauk.com/en/component/content/article/clans-of-buganda?catid=37&Itemid=395</ref>
=== '''Amannya agatuumibwa abaana 'abalenzi''' ===
* Ggenza
* Jjuuko
* Kalema
* Kasagga
* Kasalirwe
* Kayemba
* Kayondo
* Kibuule
* Mawanda
* Kimbugwe
* Kiyimba
* Kisekka
* Kitowoolo
* Lubuulwa
* Lubyayi<ref name=":0">https://www.youtube.com/watch?v=H_A0m6630rU</ref>
* Luwaga
* Luwemba
* Makaayi
* Mululu
* Ntale
* Ssebandeke
* Ssebuwufu
* Ssekibuule
* Ssembwa
* Sserwadda
* Ssuuna
=== '''Amannya agatuumibwa abaana abawala''' ===
* Nabadda
* Nabisere
* Nabuwufu
* Naggenza
* Najjuuko
* Nakalema
* Nakasagga
* Nakayondo
* Nakibuule
* Nakimbugwe
* Nakisozi
* Nakitowoolo
* Nakisekka
* Nakiyimba
* Nalubyayi<ref>https://www.youtube.com/watch?v=H_A0m6630rU</ref>
* Naluwaga
* Naluwemba<ref name=":0" />
* Nalwadda
* Namazzi
* Nantale
* Nassiwa
* Nassolol
* Nassuuna.
*
== Obubaka obukwata ku kika. ==
{| class="wikitable"
|+
! Ekika
! Obubaka
|-
| Omuziro
| Mpologoma
|-
| Akabbiro
| Ngo
|-
| Obutaka bw'ekika
| Lwadda, Kyaddondo
|-
| Omubaka w'omukulu w'ekika e Bungereza
| Margaret D Ntale, omuwandiisi w’ebitabo
|-
| Omukulu w'ekika (Omukulu ow'akasolya)
| Ssebuganda Namuguzi
|-
| Omubala gw'ekika
| Ssebuganda Namuguzi Omutaka ffe Lwadda kyagaba tasaba tasaaga.
Ssebuganda Namuguzi Omutaka ffe Lwadda bwaba anatabaala asaabira ku kyoto. Ssebuganda Namuguzi Omutaka ffe Lwadda akaabira Kasagga. Ssebuganda Namuguzi Omutaka ffe Lwadda atambula masajja. Ggwe mpagi gwe Luwaga. <ref>https://www.bugandauk.com/en/component/content/article/clans-of-buganda?catid=37&Itemid=395</ref>
|-
|Omukulu w'ekika aliko okuva mu mwezi ogwomunaana 2024
|Erukaana Lukanga
|}
== Agamu ku mannya g'ekika ky'empologoma n'ebigambo n'ensibuko yaago ==
# '''''Namuguzi'':''' Erinnya Namuguzi lyatandikira ku Ssegamwenge, mutabani wa Ssebuganda eyawerekera omulangira Kalemeera okugenda e Bunyoro okukola .Ssegamwenge e Bunyoro yasuubulayo enkumbi nnyingi zeyaleeta naaziguza Abaganda ekyaviiraako okumutuuma Namuguzi nga bakiggya mu kigambo ky'oluganda okugula okutegeeza oyo agula enkumbi naaziguza Abaganda<ref>https://www.youtube.com/watch?v=H_A0m6630rU</ref>
# '''''Kassaga''''' : Erinnya lino lyava ku musajja omunyoro eyali amanyiddwa nga Misagga eyagobwa Ssekakbaka Jjuuko ne Namuguzi Ggenza Zziizziiri okuva mu e Bulemeezi . Kabaka Jjuuko bweyawa Namuguzi ekifo ekyo, ne kituumibwa Kasagga era nerifuuka erinnya ery'ekika okujjukira Misagga omunyoro eyali atuula e Bulemeezi<ref>https://www.youtube.com/watch?v=H_A0m6630rU</ref> .
# '''Luwaga :''' Erinnya lino lyatuumibwa omuggo Ssebuganda gweyattisa empologoma nga Kabaka Kintu agutendereza nti " ''guno ssi muggo wabula luwaga".''Okuva awo.luwaga neritandika okutuumibwa ng'erinnya mu kika ky'empologoma.
# '''Kawemula:''' Erinnya lino lyatandikira ku Ssekabaka Kateregga eyatuma mutabani wa Namuguzi okugenda okulwanyisa abanyoro e Ggomba kyokka ne bamuwangulirayo.Bino Kabaka Katergga olwamugwa mu matu naagamba omugabe nga awemudde Obuganda ,n'erinnya nerikala mu kika lwa mugabe oyo<ref>https://www.youtube.com/watch?v=H_A0m6630rU&t=244s</ref>
# '''Kireega:''' Erinnya lino lyava ku kiragiro kya Kintu eri Ssebuganda okuleega obugoma bubiri .Ssebuganda olwafuna ekiragiro kino, naye yalagira mutabani we Mululu Kireega okuleega engoma ezo Kabaka Kintu zeyali asabye era erinnya nerikala<ref>https://www.youtube.com/watch?v=J3Hn6b6nMws</ref>
== Oluyimba lw'ekika ky'empologoma ( Mpologoma clan Anthem) ==
Empologoma ye ffe, ffe mpologoma
Ensolo zonna zitya empologoma
Ffe bazzukulu ba Ssebuganda Namuguzi
e Lwadda mu Kyaddondo gyali..
Omutanda atumanyi ffe ab'empologoma
era kitwesimisa bwobeera gwe?
Wulira omubala <ref>https://buganda.or.ug/clan/mpologoma-clan/</ref>ogwaffe gwogera
'''"''Ssebuganda Namuguzi kyagaba, tasaaga'''''
'''''omutaka Ssebuganda Namuguzi atambula masajja'''''
'''''bwaba anaatabaala asaabira ku kyoto.'''''
'''''Ssebuganda Namuguzi omutaka w'e Lwadda'''''
'''''akaabira Kasagga. Gwe mpagi gwe luwaga....gwe mpagi gwe luwag''a""'''
Empologoma akabbiro y'engo
n'amasiga agaffe gali abiri mu munaana\
Omutaka Kireega ye katikkiro w'empologoma,
n'obwa Kireega bwa nsikirano
Ssegamwenge y'oyo ow'essiga
jajja Namuguzi mwava
alamula empologoma .
Wullira omubala ogwaffe gwogera
'''''"Ssebuganda Namuguzi kyagaba ,tasaaga'''''
'''''omutaka Ssebuganda Namuguzi atambula masajja'''''
'''''bwaba anaatabaala asaabira ku kyoto....'''''
'''''Ssebuganda Namuguzi omutaka w'e Lwadda'''''
'''''akaabira Kasagga....'''''
'''''Gwe mpagi gwe luwagaa...'''''
'''''Gwe mpagi... gwe luwagaa.....""'''''
Katajjwa, oyo wa ssiga, yaakomaga
olubugo olusumikirwa omutanda....
Lubyayi, mu Buddu eri e Kasaka
yakomaga olwa Nnaalinya lubuga....
Ab'empologoma kukola na kunnyweza
butaka ,e Lwadda jajja Namuguzi
gyali alinze.
Okuleega mujaguzo ogwo gwaffe,
era bwe bumu ku buweereza bwaffe
eri Kabaka.
Twenyumiriza okuleega
engoma zino mujaguzo
tetuva ku lusegere lw'omutanda...
Kale nno mujaguzo bwezivuga,
omutima ogwaffe gubuuka ffe ng'abempologoma.
Wulira omubala ogwaffe gwogera
'''''"Ssebuganda Namuguzi kyagaba ,tasaaga'''''
'''''omutaka Ssebuganda Namuguzi atambula masajja'''''
'''''bwaba anaatabaala asaabira ku kyoto....'''''
'''''Ssebuganda Namuguzi omutaka w'e Lwadda'''''
'''''akaabira Kasagga....'''''
'''''Gwe mpagi gwe luwaga....'''''
'''''gwe mpagi gwe luwaga""'''''
Empologoma kika kya kitiibwa
jajja Namuhuzi amuzaala
ye Kabaka Kintu
Ffe ab'empologoma
tuli bambejja n'abalangira abasibuka
mu kabaka Kintu.
Kino ekika kyaffe bakyegomba kuba
kya ttutumu, kwogatta ebyafaayo
lutotto
Empologoma nga ya kitiibwa
emanyi okweyiggira erina amanyi..
Bwendayira nnyinimu
kitegeeza mweri empologoma
twesiimye abeddira empologoma
Katonda jajjaffe amukuume
jajja Namuguzi, Obuganda
ne Mutaddwamu.
Wulira omubala ogwaffe gwogera
'''''"Ssebuganda Namuguzi kyagaba ,tasaaga'''''
'''''omutaka Ssebuganda Namuguzi atambula masajja'''''
'''''bwaba anaatabaala asaabira ku kyoto....'''''
'''''Ssebuganda Namuguzi omutaka w'e Lwadda'''''
'''''akaabira Kasagga....'''''
'''''Gwe mpagi gwe luwaga....'''''
'''''gwe mpagi gwe luwaga ""'''''
== Emirimu gy'ekika ky'empologoma mu bwakabaka bwa Buganda ==
* Ab'ekika ky'empologoma beebavunaanyizibwa ku kuleega engoma za mujaguzo mu bwakabaka bwa Buganda era omulimu guno gukulemberwamu omutaka mu kika ky'empologopoma ayitibwa Kasumba Kireega owokukasozi Kasalirwe era ngono nera ye katikkiro w'omukulu wekika era nga obuvunaanyizibwa buno bwa nsikirano.
* Ssebuganda Namuguzi omukulu w'ekika ky'empologoma yasooka okutema evvuunike wonna kabaka wabeera asiimye okukuba olubiri lwe..
* Ab'empologoma beebakomaga embugo za Kabaka n'abambejja
== Ebifo eby'ebyafaayo n'ebyobulambuzi ebiri ku Lwadda obutaka bw'ekika obukulu ==
# '''Entebe ey'ejinja''' awatikkirwa Ssebuganda ng'amaze okulondebwa ng'omukulu w'ekika engeri ekifo kino gyekiri eky'ensikirano
# '''Ekyoto ekigatta ebika byonna''' ebya Buganda era nga kiwanuuzibwa nti Kabaka Kintu ye yakikumanga okugattirako ebika bya Buganda
# '''Ejjinja Luwaga''' erigambibwa nti gwe gwali omuggo Ssebuganda gweyakozesa okutta empologoma nga bagenze okuziyigga<ref>https://www.youtube.com/watch?v=J3Hn6b6nMws</ref>
# Ejjinja Nakisozi
# '''Oluzzi''' oluyitibwa Nakibuule
# '''Enju''' ya Kabaka Kintu
== Kassaga obutaka obulala obwe'kika ky'emplogoma ==
Ekika ky'empologoma era kirina obutaka obulala e Kasagga mu ssaza Bulemeezi<ref>https://buganda.or.ug/counties/</ref> ng'ekigambo Kasagga bwekiwulirwa mu mubala gw'ekika nti "''Namuguzi akaabira Kasagga"''
== Laba ne ==
* [[Ekika ky'eMpindi|Ekika ky' eMpindi]]
* [[Lugave Clan|Ekika ky'olugave]]
== Ebijuliziddwa<ref>https://www.newvision.co.ug/category/amawulire/omukulu-wekika-kyempologoma-omuggya-ayanjuddw-BUK_150781</ref> ==
# <ref>https://www.newvision.co.ug/category/amawulire/omukulu-wekika-kyempologoma-omuggya-ayanjuddw-BUK_150781</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=7BWQNjBY0b4&list=RD7BWQNjBY0b4&start_radio=1</ref>{{Cite web |title=TOTEM Definition & Meaning {{!}} Dictionary.com |url=https://www.dictionary.com/browse/totem |access-date=2026-01-21 |website=www.dictionary.com}}
# {{Cite web |last=Makanga |first=Samuel |date=2015-06-24 |title=Mpologoma, more to the lion i thought i knew – Uganda safari news |url=https://www.primeugandasafaris.com/mpologoma-more-to-the-lion-i-thought-i-knew-uganda-safari-news/ |access-date=2024-01-25 |website=Prime Uganda Safaris |language=en-US}}
# {{Cite web |title=Mpologoma History |url=https://www.obutaka.com/en/clans/clan-history/mpologoma-history |access-date=2024-01-24 |website=www.obutaka.com |archive-date=2024-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240124191450/https://www.obutaka.com/en/clans/clan-history/mpologoma-history |url-status=dead }}
# {{Cite web |title=Lion/ Mpologoma clan |url=https://africanculture1.blogspot.com/2019/04/lion-mpologoma-clan.html |access-date=2024-01-24 |website=Lion/ Mpologoma clan}}
# {{Cite web |title=Mpologoma |url=https://www.obutaka.com/en/clans/mpologoma |access-date=2024-01-26 |website=www.obutaka.com}}
# https://www.newvision.co.ug/category/amawulire/omukulu-wekika-kyempologoma-omuggya-ayanjuddw-BUK_150781
<references />
[[Category:Ebika bya Buganda]]
[[Category:Ebika by'Abaganda]]
[[Category:Buganda]]
77mqgbw58rtt7su9f9ealzeu0w2mlmj
76965
76917
2026-10-19T06:09:09Z
InternetArchiveBot
6271
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
76965
wikitext
text/x-wiki
[[File:MPOLOGOMA_CLAN_Totem.jpg|thumb|Ekibumbe kino kabonero ka mpologoma omuziro gw'ekika ekisangibwa mu [[Mengo]] [[Kampala]]]]
Ekika ky'e '''Mpologoma''' kiri mu bika ebiri mu bwakabaka bwa Buganda eya leero<ref>buganda.or.ug https://buganda.or.ug/. Retrieved 2026-02-03. {{cite web}}: Missing or empty |title= (help)</ref> ebikkirizibwa okuba nga byajja ne Kabaka Kintu <ref>"Tracing the historic journey of Kabaka's coronation". ''Monitor''. 2025-07-31. Retrieved 2026-02-03.</ref>. Mpologoma kigambo mu [[Luganda]] ekitegeeza empologoma . Buli muganda alina ekika mwava nga kino kirina kuba kika kya taata we, nga buli kimu kirina omuziro.<ref>"TOTEM Definition & Meaning | Dictionary.com". ''www.dictionary.com''. Retrieved 2026-01-21.</ref> n'akabbiro bye batakkirizibwa kulya era emiziro gino gikuumibwa ng'akalira k'omwana. [[Kabaka wa Buganda]]<ref>ADF (2023-05-19). "The Kingdom of Buganda". ''Africa Defense Forum''. Retrieved 2026-01-21.</ref> era amanyiddwa nga "Mpologoma ya [[Buganda]] " <ref name="auto">{{Cite web |last=Makanga |first=Samuel |date=2015-06-24 |title=Mpologoma, more to the lion i thought i knew – Uganda safari news |url=https://www.primeugandasafaris.com/mpologoma-more-to-the-lion-i-thought-i-knew-uganda-safari-news/ |access-date=2024-01-25 |website=Prime Uganda Safaris |language=en-US}}</ref>
== Entandikwa y'ekika ky'empologoma ==
Ku kasozi Lwadda<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/police-fail-to-mediate-mpologoma-clan-gen-kayanja-land-dispute--4380928</ref> e Matugga<ref>https://lambula.net/location/matugga</ref> mu ssaza Kyadondo mu disitulikiti y'e Wakiso<ref>https://wakiso.go.ug/events-2/locations/</ref> Kabaka Kintu kwe yakuba olubiri lwe olukulu. Okulukuba , yasooka kuzuula nti ekifo kino kirungi nnyo bweyali ayigga ensolo okuva mu lubiri lwe olw'e Kanyanya. Ekika ky'empologoma kyatandika, Kabaka kintu<ref>https://www.youtube.com/watch?v=J3Hn6b6nMws&t=1249s</ref> bweyali mu lubiri lwe olw'e Lwadda empologoma neziwulugumira ku kasozi Kasalirwe akali okumpi n'akasozi Lwadda e Matugga mu ssaza ly'e Kyaddondo<ref>https://www.newvision.co.ug/category/amawulire/abessaza-kyadondo-balonze-nnalulungi-webyobul-BUK_135262</ref> mu disitulikiti y'e [[Wakiso (disitulikit)|Wakiso]]<ref>https://wakiso.go.ug/about-us/</ref> leero mu Uganda. Abantu baali bawangaalira mu kutya olw'ensolo zino enkambwe era ne kabak kintu kkyamwenyamizanga .Kabaka Kintu bweyawulira okuwuluguma kwempologoma, yatumya mutabani omukulu ssebuganda eyali omuzizi w'ensolo kungwa agende azige empologoma ezo.
Bweyali agenda okusisinkana kitaawe eyali amuyise, Ssebuganda yayitira ku lubiri lwa kitaawe olw'e Kanyanya nanonayo nnyina Nambi Nantuttululu<ref>{{Cite news |title=Dindo hill: Home of Buganda’s first man |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/special-reports/uganda-50/dindo-hill-home-of-buganda-s-first-man-1514508 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260603191750/https://www.monitor.co.ug/uganda/special-reports/uganda-50/dindo-hill-home-of-buganda-s-first-man-1514508 |archive-date=2026-06-03 |access-date=2026-10-18 |work=Monitor |language=en |url-status=dead}}</ref> eyali eyali olubuto ne bagenda bonna mu lubiri e Lwadda gye yasisinkanira Kabaka kintu .
Kigambibwa nti ne Kabaka Kintu omuyiggo yagwenyigiramu. Bwebaatuuka ku kyalo Nasse ku kasozi Kasalirwe omuyiggo kwe gwayindira , baatandika okusaggula n'okugoba enspolo zino era ensolo eyasooka okufubutuka okubalumba ,nga yonna esitudde ekikuzzi kyayo yali mpologoma nsajja era Ssebuganda naagiwuula omuggo gumu n'egwa wansi n'efa.Ng'amaze okutta eyo, nempologoma enkazi nayo yabalumba era nayo naagikuba omuggo neefa.
Kabaka kintu yamuleka ku ttale ng'abaaga empologoma naddayo mu lubiri. Bweyatuuka mu lubiri, yasanga mukyalawe akubyewo ezadde lya balongo.
Bwatyo Kabaka Kintu yatuma mukodomi we Kawuuzumo era gweyali afudde omumbowa<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/abambowa-the-men-who-protect-the-kabaka-1548844</ref> mu lubiri agende ku ttale mutabani we Ssebuganda gyeyali abaagira empologoma amutegeeze nga nnyina bweyali azadde abalongo nti era amuleetere ne ku nnyama y'empologoma n'omuggo gweyakozesa okutta empologoma.Ng'amaze okubaaga empologoma Ssebuganda nga bweyalagirwa kitaawe yakwata emu kunnyama n'omuggo gweyakozesa okutta empologoma naayolekera mu lubiri. Yasanga Kabaka Kintu ali mu lukiiko era naamuwa omuggo gweyattisa empologoma.Kabaka kintu olwamuwa omuggo yagukwata naagutunuulira n'amala naguteeka wansi.Ate naagujja wansi naddamu naagutunuulira era naaguzza wansi ..Yakola bwatyo emirundi egiwera era omulundi ogwasembayo yagukwta naddamu naagutunuulira nga bwagamba nti "'''''wamma guno ssi muggo buggo, luwagga'''''".
Ennyama y'empologoma gye yaleeta yafumbibwa, emu neeyokyebwa okuliibwa abantu abaali mu lukiiko ..Ssebuganda naye yatwalako ennyama ewuwe era emu neefumbibwa okuba eye'ekyeggulo ekiro ekyo n'emu neeyokyebwa. Ekyegulo nga kiyidde, batuula wansi nebeebaza jajja Ddungu<ref>https://www.youtube.com/watch?v=T7jZq1KPFos</ref> lubaale w'okuyigga mu Buganda ne balya. Oluvannyuma lw'okulya ku nnyama y'empologoma, abantu bonna mu lubiri lwa kabaka Kintu n'ewa Ssebuganda abaalya ku nnyama y'empologoma baafuna okukyankalana omwali embiro, okulumwa embuto era baasesema nnyo. Enkeera, kabaka Kintu yatuma omumbowawe Kawuuzuumo agende ategeeze mutabani we Ssebuganda Ssebuganda ku kukyankalana kwe baafuna n'ebizibu ebyabatuukako oluvannyuma lwokulya ennyama y'empologoma n'era amutegeeze nti omuggo gweyakozesa okutta empologome n'entebe gye yamusanga atuddemu ng'amuleetedde omuggo byali bifuuse amayinja. Mu ngeri y'emu Ssebuganda kyu makya okwo yasindika omubaka ategeeze kitaawe ekyali kimutuuseeko n'abeewuwe mu kiro bwe baalya ku nnyama y'empologoma, naye ababaka bano bombi baakozesa amakubo ganjawulo. Omumbowa Kawuuzuumo bweyatuuka ewa Ssebuganda nakitegeera nti n'ewa Ssebuganda baali bafunnye obuzibu bwe bumu oluvannyuma lw'okulya ku nnyama y'empologoma ng'abaali mu lubiri lwa Kabaka Kintu, teyeebuuza ku muntu yenna naye yakunganya bukunganya nnyama yonna eyali esigaddewo ewa Ssebuganda neyo eyali ku kyoto ku misito ng'eyokebwa nagenda nayo mu lubiri.Nera yakunganya ennyama yonna eyali esigaddewo mu lubiri obutaleka kifi kyonna mabega ,naagitwala yonna naagisuula mu mugga Nakiduduma.
Bweyalaba ekyali kimutuuseeko n'abantu be abaalya ku nnyama y'empologoma era ne bweyawulira ekyali kituuse ku ku bantu ewa mutabaniwe abaalya ku nnyama y'empologoma ,yalangirira ye kennyini ,abaana be n'abazukkulu obutaddamu kulya nnyama ya mpologoma ekyavaako ekika ky'empologoma okutandika. N'era kyakkirizibwa nti singa balya ennya\ma y'empologoma nate ,bandifuna okukyankalana okusingawo bwogeraageranya ne kwebaafuna<ref>{{Cite web |title=Mpologoma History |url=https://www.obutaka.com/en/clans/clan-history/mpologoma-history |access-date=2024-01-24 |website=www.obutaka.com |archive-date=2024-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240124191450/https://www.obutaka.com/en/clans/clan-history/mpologoma-history |url-status=dead }}</ref><ref name="auto2">{{Cite web |last=Makanga |first=Samuel |date=2015-06-24 |title=Mpologoma, more to the lion i thought i knew – Uganda safari news |url=https://www.primeugandasafaris.com/mpologoma-more-to-the-lion-i-thought-i-knew-uganda-safari-news/ |access-date=2024-01-25 |website=Prime Uganda Safaris |language=en-US}}</ref>.
Abeddira empologoma ebiseera ebimu bayitibwa balangira na bambejja kubanga ekika kyabwe kyava mu mutabani wa kabaka Kintu omukulu ate nga kabaka azaala balangira na bambejja .
== Amasiga agakola ekika ky'empologoma ==
Nga mu bika byonna ebya Buganda, ne mu kika ky'empologpoma bwova ku Ssebuganda Namuguzi omukulu w'ekika ku ntikko ng'odda wansi mu nsengeka y'ekika, kirina amasiga abiri mu mwenda ( bwova ku w'akasolya ) era okusinzira ku buwangwa n'enonno za Buganda mu bika byonna ab'amasiga bano beebaba baali abaana ba jajja omukulu w'ekika ekyo eyasooka.Mu bika ebisinga ebya Buganda, obukulembeze mu masiga gano bwa nsikirano. Gano ge masiga abiri mwomwenda ag'ekika ky'empologoma wansi w'omukulu w'ekika Ssebuganda Namuguzi
# Tebwakedde
# Nnyalwa e Bbanda mu ssaza Buddu ( Mu disitulikiti y'e Masaka ennene eyawamu )
# Kiyuuka e Birongo mu ssaza Buddu ( Mu disoitulikiti y'e Masaka ennene eyawamu )
# Kimaka
# Masengere
# Lumeeme
# Mubbi Walutta e Bugiri Kkojja mu ssaza Kyaggwe ( Mu disitulikiti y'e Mukono )
# Katajjwa e Mitondo mu ssaza Buddu ( Mu disitulikiti y'e Masaka ennene eyawamu )
# Wassaggo e Lwadda mu ssaza Kyaddondo ( Mu disitulikiti y'e Wakiso )
# Ssembiro e Kkulambiro mu ssaza Kyaddondo ( Mu disitulikiti y'e Wakiso )
# Kirubaale e Ziroobwe mu ssaza Bulemeezi ( Mu disitulikiti y'e Luweero )
# Luguma
# Kabengwa e Bubengwa mu ssaza ly'e Bulemeezi ( Mu disitulikiti y'e Luweero )
# Kawemula e Buwemula mu ssaza ly'e Ggomba ( Mu disitulikiti y'e Ggomba )
# Kannajje e Kijujjusa mu ssaza ly'e Buddu ( Mu disitulikiti y'e Masaka ennene eyawamu )
# Ssegamwenge e Lwadda mu ssaza ly'e Kyaddondo ( Mu disitulikiti y'e Wakiso )
# Kasendwa e Kajuna mu ssaza ly'e Buddu ( Mu disitulikiti y'e Masaka ennene eyawamu )
# Lubanjwa e Lusiriba mu ssaza Mawokota (Mu disitulikiti y'e Mpigi)
# Makaayi e Namboole mu ssaza ly'e Kyaddondo <ref>https://baanabakintucultur.wixsite.com/baanabakintusa/single-post/2017/10/07/ssaabasajja-kabaka-agenda-alambula-ebifo-ebyenjawulo-mu-ssaza-lyekyadondo-ku-nkola-eya-bu</ref>( Mu disitulikiti y'e Wakiso )
# Mpuuta Kakadde e Mpuku mu ssaza ly'e Kyaggwe ( Mu disitulikiti y'e Mukono )
# Ggolooba
# Lule e Mpaffe mu ssaza Mawokota ( Mu disitulikiti y'e Mpigi )
# Ssagala at Butenzi mu ssaza ly'e Buddu (Mu disoitulikiti y'e Masaka ennene eyawamu)
# Kyalongo
# Kkukumba e Kibindu mu ssaza ly'e Buddu (Mu disitulikiti y'e Masaka ennene eyawamu)
# Ggonjaagabwe
# Lubyayi e Kasaka mu ssaza ly'e Buddu (Mu disitulikiti y'e Masaka<ref>https://masaka.go.ug/district-profile/</ref> ennene eyawamu)
# Mululu e Kasumba Kasalirwe Kyaddondo ( mu disitulikiti y'e Wakiso)
# Kiroomu e Katalemwa mu ssaza ly'e Kyaddondo ( mu disitulikiti y'e Wakiso<ref>https://www.internationalcitiesofpeace.org/cities-listing/wakiso-uganda/</ref>)
== Amannya g’ekika ==
Agamu ku mannya agatuumibwa mu kika ky'empologoma kuliko gano wammanga <ref>https://www.bugandauk.com/en/component/content/article/clans-of-buganda?catid=37&Itemid=395</ref>
=== '''Amannya agatuumibwa abaana 'abalenzi''' ===
* Ggenza
* Jjuuko
* Kalema
* Kasagga
* Kasalirwe
* Kayemba
* Kayondo
* Kibuule
* Mawanda
* Kimbugwe
* Kiyimba
* Kisekka
* Kitowoolo
* Lubuulwa
* Lubyayi<ref name=":0">https://www.youtube.com/watch?v=H_A0m6630rU</ref>
* Luwaga
* Luwemba
* Makaayi
* Mululu
* Ntale
* Ssebandeke
* Ssebuwufu
* Ssekibuule
* Ssembwa
* Sserwadda
* Ssuuna
=== '''Amannya agatuumibwa abaana abawala''' ===
* Nabadda
* Nabisere
* Nabuwufu
* Naggenza
* Najjuuko
* Nakalema
* Nakasagga
* Nakayondo
* Nakibuule
* Nakimbugwe
* Nakisozi
* Nakitowoolo
* Nakisekka
* Nakiyimba
* Nalubyayi<ref>https://www.youtube.com/watch?v=H_A0m6630rU</ref>
* Naluwaga
* Naluwemba<ref name=":0" />
* Nalwadda
* Namazzi
* Nantale
* Nassiwa
* Nassolol
* Nassuuna.
*
== Obubaka obukwata ku kika. ==
{| class="wikitable"
|+
! Ekika
! Obubaka
|-
| Omuziro
| Mpologoma
|-
| Akabbiro
| Ngo
|-
| Obutaka bw'ekika
| Lwadda, Kyaddondo
|-
| Omubaka w'omukulu w'ekika e Bungereza
| Margaret D Ntale, omuwandiisi w’ebitabo
|-
| Omukulu w'ekika (Omukulu ow'akasolya)
| Ssebuganda Namuguzi
|-
| Omubala gw'ekika
| Ssebuganda Namuguzi Omutaka ffe Lwadda kyagaba tasaba tasaaga.
Ssebuganda Namuguzi Omutaka ffe Lwadda bwaba anatabaala asaabira ku kyoto. Ssebuganda Namuguzi Omutaka ffe Lwadda akaabira Kasagga. Ssebuganda Namuguzi Omutaka ffe Lwadda atambula masajja. Ggwe mpagi gwe Luwaga. <ref>https://www.bugandauk.com/en/component/content/article/clans-of-buganda?catid=37&Itemid=395</ref>
|-
|Omukulu w'ekika aliko okuva mu mwezi ogwomunaana 2024
|Erukaana Lukanga
|}
== Agamu ku mannya g'ekika ky'empologoma n'ebigambo n'ensibuko yaago ==
# '''''Namuguzi'':''' Erinnya Namuguzi lyatandikira ku Ssegamwenge, mutabani wa Ssebuganda eyawerekera omulangira Kalemeera okugenda e Bunyoro okukola .Ssegamwenge e Bunyoro yasuubulayo enkumbi nnyingi zeyaleeta naaziguza Abaganda ekyaviiraako okumutuuma Namuguzi nga bakiggya mu kigambo ky'oluganda okugula okutegeeza oyo agula enkumbi naaziguza Abaganda<ref>https://www.youtube.com/watch?v=H_A0m6630rU</ref>
# '''''Kassaga''''' : Erinnya lino lyava ku musajja omunyoro eyali amanyiddwa nga Misagga eyagobwa Ssekakbaka Jjuuko ne Namuguzi Ggenza Zziizziiri okuva mu e Bulemeezi . Kabaka Jjuuko bweyawa Namuguzi ekifo ekyo, ne kituumibwa Kasagga era nerifuuka erinnya ery'ekika okujjukira Misagga omunyoro eyali atuula e Bulemeezi<ref>https://www.youtube.com/watch?v=H_A0m6630rU</ref> .
# '''Luwaga :''' Erinnya lino lyatuumibwa omuggo Ssebuganda gweyattisa empologoma nga Kabaka Kintu agutendereza nti " ''guno ssi muggo wabula luwaga".''Okuva awo.luwaga neritandika okutuumibwa ng'erinnya mu kika ky'empologoma.
# '''Kawemula:''' Erinnya lino lyatandikira ku Ssekabaka Kateregga eyatuma mutabani wa Namuguzi okugenda okulwanyisa abanyoro e Ggomba kyokka ne bamuwangulirayo.Bino Kabaka Katergga olwamugwa mu matu naagamba omugabe nga awemudde Obuganda ,n'erinnya nerikala mu kika lwa mugabe oyo<ref>https://www.youtube.com/watch?v=H_A0m6630rU&t=244s</ref>
# '''Kireega:''' Erinnya lino lyava ku kiragiro kya Kintu eri Ssebuganda okuleega obugoma bubiri .Ssebuganda olwafuna ekiragiro kino, naye yalagira mutabani we Mululu Kireega okuleega engoma ezo Kabaka Kintu zeyali asabye era erinnya nerikala<ref>https://www.youtube.com/watch?v=J3Hn6b6nMws</ref>
== Oluyimba lw'ekika ky'empologoma ( Mpologoma clan Anthem) ==
Empologoma ye ffe, ffe mpologoma
Ensolo zonna zitya empologoma
Ffe bazzukulu ba Ssebuganda Namuguzi
e Lwadda mu Kyaddondo gyali..
Omutanda atumanyi ffe ab'empologoma
era kitwesimisa bwobeera gwe?
Wulira omubala <ref>https://buganda.or.ug/clan/mpologoma-clan/</ref>ogwaffe gwogera
'''"''Ssebuganda Namuguzi kyagaba, tasaaga'''''
'''''omutaka Ssebuganda Namuguzi atambula masajja'''''
'''''bwaba anaatabaala asaabira ku kyoto.'''''
'''''Ssebuganda Namuguzi omutaka w'e Lwadda'''''
'''''akaabira Kasagga. Gwe mpagi gwe luwaga....gwe mpagi gwe luwag''a""'''
Empologoma akabbiro y'engo
n'amasiga agaffe gali abiri mu munaana\
Omutaka Kireega ye katikkiro w'empologoma,
n'obwa Kireega bwa nsikirano
Ssegamwenge y'oyo ow'essiga
jajja Namuguzi mwava
alamula empologoma .
Wullira omubala ogwaffe gwogera
'''''"Ssebuganda Namuguzi kyagaba ,tasaaga'''''
'''''omutaka Ssebuganda Namuguzi atambula masajja'''''
'''''bwaba anaatabaala asaabira ku kyoto....'''''
'''''Ssebuganda Namuguzi omutaka w'e Lwadda'''''
'''''akaabira Kasagga....'''''
'''''Gwe mpagi gwe luwagaa...'''''
'''''Gwe mpagi... gwe luwagaa.....""'''''
Katajjwa, oyo wa ssiga, yaakomaga
olubugo olusumikirwa omutanda....
Lubyayi, mu Buddu eri e Kasaka
yakomaga olwa Nnaalinya lubuga....
Ab'empologoma kukola na kunnyweza
butaka ,e Lwadda jajja Namuguzi
gyali alinze.
Okuleega mujaguzo ogwo gwaffe,
era bwe bumu ku buweereza bwaffe
eri Kabaka.
Twenyumiriza okuleega
engoma zino mujaguzo
tetuva ku lusegere lw'omutanda...
Kale nno mujaguzo bwezivuga,
omutima ogwaffe gubuuka ffe ng'abempologoma.
Wulira omubala ogwaffe gwogera
'''''"Ssebuganda Namuguzi kyagaba ,tasaaga'''''
'''''omutaka Ssebuganda Namuguzi atambula masajja'''''
'''''bwaba anaatabaala asaabira ku kyoto....'''''
'''''Ssebuganda Namuguzi omutaka w'e Lwadda'''''
'''''akaabira Kasagga....'''''
'''''Gwe mpagi gwe luwaga....'''''
'''''gwe mpagi gwe luwaga""'''''
Empologoma kika kya kitiibwa
jajja Namuhuzi amuzaala
ye Kabaka Kintu
Ffe ab'empologoma
tuli bambejja n'abalangira abasibuka
mu kabaka Kintu.
Kino ekika kyaffe bakyegomba kuba
kya ttutumu, kwogatta ebyafaayo
lutotto
Empologoma nga ya kitiibwa
emanyi okweyiggira erina amanyi..
Bwendayira nnyinimu
kitegeeza mweri empologoma
twesiimye abeddira empologoma
Katonda jajjaffe amukuume
jajja Namuguzi, Obuganda
ne Mutaddwamu.
Wulira omubala ogwaffe gwogera
'''''"Ssebuganda Namuguzi kyagaba ,tasaaga'''''
'''''omutaka Ssebuganda Namuguzi atambula masajja'''''
'''''bwaba anaatabaala asaabira ku kyoto....'''''
'''''Ssebuganda Namuguzi omutaka w'e Lwadda'''''
'''''akaabira Kasagga....'''''
'''''Gwe mpagi gwe luwaga....'''''
'''''gwe mpagi gwe luwaga ""'''''
== Emirimu gy'ekika ky'empologoma mu bwakabaka bwa Buganda ==
* Ab'ekika ky'empologoma beebavunaanyizibwa ku kuleega engoma za mujaguzo mu bwakabaka bwa Buganda era omulimu guno gukulemberwamu omutaka mu kika ky'empologopoma ayitibwa Kasumba Kireega owokukasozi Kasalirwe era ngono nera ye katikkiro w'omukulu wekika era nga obuvunaanyizibwa buno bwa nsikirano.
* Ssebuganda Namuguzi omukulu w'ekika ky'empologoma yasooka okutema evvuunike wonna kabaka wabeera asiimye okukuba olubiri lwe..
* Ab'empologoma beebakomaga embugo za Kabaka n'abambejja
== Ebifo eby'ebyafaayo n'ebyobulambuzi ebiri ku Lwadda obutaka bw'ekika obukulu ==
# '''Entebe ey'ejinja''' awatikkirwa Ssebuganda ng'amaze okulondebwa ng'omukulu w'ekika engeri ekifo kino gyekiri eky'ensikirano
# '''Ekyoto ekigatta ebika byonna''' ebya Buganda era nga kiwanuuzibwa nti Kabaka Kintu ye yakikumanga okugattirako ebika bya Buganda
# '''Ejjinja Luwaga''' erigambibwa nti gwe gwali omuggo Ssebuganda gweyakozesa okutta empologoma nga bagenze okuziyigga<ref>https://www.youtube.com/watch?v=J3Hn6b6nMws</ref>
# Ejjinja Nakisozi
# '''Oluzzi''' oluyitibwa Nakibuule
# '''Enju''' ya Kabaka Kintu
== Kassaga obutaka obulala obwe'kika ky'emplogoma ==
Ekika ky'empologoma era kirina obutaka obulala e Kasagga mu ssaza Bulemeezi<ref>https://buganda.or.ug/counties/</ref> ng'ekigambo Kasagga bwekiwulirwa mu mubala gw'ekika nti "''Namuguzi akaabira Kasagga"''
== Laba ne ==
* [[Ekika ky'eMpindi|Ekika ky' eMpindi]]
* [[Lugave Clan|Ekika ky'olugave]]
== Ebijuliziddwa<ref>https://www.newvision.co.ug/category/amawulire/omukulu-wekika-kyempologoma-omuggya-ayanjuddw-BUK_150781</ref> ==
# <ref>https://www.newvision.co.ug/category/amawulire/omukulu-wekika-kyempologoma-omuggya-ayanjuddw-BUK_150781</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=7BWQNjBY0b4&list=RD7BWQNjBY0b4&start_radio=1</ref>{{Cite web |title=TOTEM Definition & Meaning {{!}} Dictionary.com |url=https://www.dictionary.com/browse/totem |access-date=2026-01-21 |website=www.dictionary.com}}
# {{Cite web |last=Makanga |first=Samuel |date=2015-06-24 |title=Mpologoma, more to the lion i thought i knew – Uganda safari news |url=https://www.primeugandasafaris.com/mpologoma-more-to-the-lion-i-thought-i-knew-uganda-safari-news/ |access-date=2024-01-25 |website=Prime Uganda Safaris |language=en-US}}
# {{Cite web |title=Mpologoma History |url=https://www.obutaka.com/en/clans/clan-history/mpologoma-history |access-date=2024-01-24 |website=www.obutaka.com |archive-date=2024-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240124191450/https://www.obutaka.com/en/clans/clan-history/mpologoma-history |url-status=dead }}
# {{Cite web |title=Lion/ Mpologoma clan |url=https://africanculture1.blogspot.com/2019/04/lion-mpologoma-clan.html |access-date=2024-01-24 |website=Lion/ Mpologoma clan}}
# {{Cite web |title=Mpologoma |url=https://www.obutaka.com/en/clans/mpologoma |access-date=2024-01-26 |website=www.obutaka.com}}
# https://www.newvision.co.ug/category/amawulire/omukulu-wekika-kyempologoma-omuggya-ayanjuddw-BUK_150781
<references />
[[Category:Ebika bya Buganda]]
[[Category:Ebika by'Abaganda]]
[[Category:Buganda]]
5bvoq6r1s5rlcjmtf87aquu6n5kboe1
Nangnang fish
0
12572
76948
44771
2026-10-19T04:17:43Z
Mackedia
11849
Converted references.
76948
wikitext
text/x-wiki
'''Ebyennyanja bya Nangnang''' era bimanyiddwa nga '''''Brycinus nurse''''' oba '''Onang nang''' kika kya byennyanja ebisangibwa mu [[:en:Pakwach_District|disitulikiti y'e Pakwach]] mu kitundu kya [[:en:West_Nile_sub-region|West Nile]] ku mabbali g'omugga [[:en:Nile|Nile]] . Ebika by’ebyennyanja bino bisangibwa mu Pakwach mwokka. Eby'ennyanja bino bisiikibwa mu butto ayokya era bigulibwa abantu b'omukitundu ekyo n’abatambuze abatambulira ku luguudo oluva e Kampala okudda e Arua. Ebyennyanja bino bitundibwa era abatunzi bafuna sente ezirabira amaka gaabwe. <ref>{{Cite web |date=2021-01-06 |title=Nang-nang fish puts more money in the pocket |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/farming/nang-nang-fish-puts-more-money-in-the-pocket-1837150 |access-date=2026-10-19 |website=Monitor |language=en}}</ref> <ref name=":0">{{Cite web |last=Team |first=The Observer |date=2018-05-07 |title=Ugandans should borrow a leaf from Dennis Aliga |url=https://observer.ug/business/ugandans-should-borrow-a-leaf-from-dennis-aliga/ |access-date=2026-10-19 |website=The Observer Media Ltd |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |last=admin |date=2023-05-17 |title=Ajai Wildlife Reserve {{!}} Uganda Gorilla Tour |url=https://www.ugandagorillatour.com/ajai-wildlife-reserve/ |access-date=2026-10-19 |language=en-US}}
</ref>
== Okunnyonnyola ==
Nangnang kyenyanja kitono mu langi eya grey nga mulimu ne langi ya zaabu nga kiriibwa [[:en:Alur_people|abantu b'e Alur]] . <ref name=":0">{{Cite web |last= |first= |date=2018-05-07 |title=Ugandans should borrow a leaf from Dennis Aliga |url=https://observer.ug/business/ugandans-should-borrow-a-leaf-from-dennis-aliga/ |access-date=2025-02-02 |website=The Observer |language=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://observer.ug/business/ugandans-should-borrow-a-leaf-from-dennis-aliga/ "Ugandans should borrow a leaf from Dennis Aliga"]. ''The Observer''. 2018-05-07<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-02-02</span></span>.</cite></ref> Kisangibwa mu mazzi agataliimu munnyo nga White Nile <ref name="Slowfood">{{Cite web |title=African tiger fish - Arca del Gusto |url=https://www.fondazioneslowfood.com/en/ark-of-taste-slow-food/african-tiger-fish/ |access-date=2025-02-27 |website=Slow Food Foundation |language=en-US}}</ref> n’emigga egirimu amazzi amapya. <ref>{{Cite web |date=2021-01-06 |title=Nang-nang fish puts more money in the pocket |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/farming/nang-nang-fish-puts-more-money-in-the-pocket-1837150 |access-date=2026-10-19 |website=Monitor |language=en}}</ref> Kano kampwakimpwaki nga bakaaliira ku lugendo. Mu kiseera ky’okubiteekateeka, ebyennyanja bino binaazibwa, ne bisunsulwa mu bunene ebw’enjawulo oluvannyuma ne bisiikibwa okuva ku langi eya grey okudda mu kitaka eya zaabui<ref name="Slowfood" />
== Era laba ==
* [[:en:Nsenene|Nsenene]]
* [[:en:Alakena|Alakena]]
* [[:en:Ugandan_cuisine|Emmere ya Uganda]]
== Ebiwandiiko ebikozesebwa ==
bvkqly0ctsh30ep8n8d9kakl5q0au34
Shakirah Nyinagahirwa
0
12814
76987
72701
2026-10-19T08:21:18Z
InternetArchiveBot
6271
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
76987
wikitext
text/x-wiki
'''Shakirah Nyinagahirwa''' (yazaalibwa 25 July 2005) [[Omupiira ogw'ebigere|muzannyi wa mupiira]] mu Uganda ow'ekikugu era azannyira nga muzannyi wa makkati mu [[:en:Kampala_Queens_FC|Kampala Queens Football Club]].<ref>{{Cite web |date=2022-05-14 |title=Shakirah Nyinagahirwa is built different |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/score/shakirah-nyinagahirwa-is-built-different-3815178 |access-date=2025-09-30 |website=Monitor |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=U-17 Women World Cup Qualifiers: 25 players summoned |url=http://newvision-web-nuxt3.us-east-1.elasticbeanstalk.com/news/1514892/-women-world-cup-qualifiers-players-summoned |access-date=2025-10-01 |website=New Vision}}</ref>
== Entandikwa ==
Bazadde ba Nyinagahirwa ye Sarah Nakabugo ne Mustafah Funi. Yasomera mu ssomero lya Seeta church of Uganda primary school e [[Mukono Town|Mukono]] . Oluvannyuma yasomera Kawempe Muslim.<ref>{{Cite web |date=2022-05-14 |title=Shakirah Nyinagahirwa is built different |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/score/shakirah-nyinagahirwa-is-built-different-3815178 |access-date=2025-10-01 |website=Monitor |language=en}}</ref> Nyinagahirwa olugendo lwe olw’omupiira yalutandika ng’ali mu pulayimale. Yakiikirira disitulikiti ye e Mubende mu mizannyo gy’amasomero ga pulayimale.<ref>{{Cite web |date=2022-05-14 |title=Shakirah Nyinagahirwa is built different |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/score/shakirah-nyinagahirwa-is-built-different-3815178 |access-date=2025-10-01 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Omulimu gwa kiraabu ==
Nyinagahirwa omulimu gwe yagutandikira mu maanyi ng’azannyira mu Kawempe Muslim Ladies FC nga tannaba kwegatta ku [[:en:Kampala_Queens_FC|Kampala Queens FC]] ku bbanja okumala emyezi mukaaga.<ref>{{Cite web |last=Mugabi |first=Geoffrey |date=2023-06-14 |title=Shakirah Nyinagahirwa joins Kampala Queens FC |url=https://nnalubaalesports.com/shakirah-nyinagahirwa-joins-kampala-queens-fc/ |access-date=2025-10-01 |website=Nnalubaale Sports |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20260104235240/https://nnalubaalesports.com/shakirah-nyinagahirwa-joins-kampala-queens-fc/ |archive-date=2026-01-04 |url-status=dead}}</ref>
Mu 2023 Nyinagahirwa yalondebwa okubeera kapiteeni mu mpaka za Uganda national Women's U-18 nga alondebwa omutendesi Ayub Khalifa. <ref>{{Cite web |last=Sports |first=Pulse |date=2023-06-14 |title=Uganda has unfinished business after World Cup hiccup - Nyinagahirwa |url=https://www.pulsesports.ug/football/story/uganda-has-unfinished-business-after-world-cup-hiccup-nyinagahirwa-2023061403324667090 |access-date=2025-10-01 |website=Pulse Sports Uganda |language=en |archive-date=2026-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260103031547/https://www.pulsesports.ug/football/story/uganda-has-unfinished-business-after-world-cup-hiccup-nyinagahirwa-2023061403324667090 |url-status=dead }}</ref>
Mu sizoni ya 2022/2023 mu [[:en:FUFA_Women_Super_League|FUFA Women Super League]], ye yali omuzannyi asinga okwetagibwa (MVP) era omuteebi asinga.<ref>{{Cite web |date=2025-01-30 |title=What sides have to do in FWSL second round |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/sports/soccer/what-sides-have-to-do-in-fwsl-second-round-4907742 |access-date=2025-10-01 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Laba ne ==
* [[:en:Fauzia_Najjemba|Fauzia Najjemba]]
* [[Hasifah Nassuna|Hasifah Nassuna, omusajja omulala]]
* [[:en:Uganda_women's_national_football_team|Ttiimu y'eggwanga ey'abakazi eya Uganda]]
* [[Hasifah Nassuna|Hasifah Nassuna, omusajja omulala]]
* [[:en:Shamirah_Nalugya|Shamirah Nalugya]]
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Omupiira mu Uganda]]
1yt7hqqypo6xet0ih55ii7p7au79qw7
Makmot Otto
0
12946
76958
69962
2026-10-19T05:18:20Z
InternetArchiveBot
6271
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
76958
wikitext
text/x-wiki
'''Hon Makmot Edward Otto''' (yazaalibwa nga 2 ogwomunaana 1978) [[:en:Barrister|Munnamateeka]] Munnayuganda -Munnacanada, [[:en:Notary_public|munnamateeka, notary public]], mmemba w'ekibiina [[:en:Law_Society_of_Ontario|ekigatta bannamateeka mu Ontario]], [[:en:Canadian_Bar_Association|ekibiina ekigatta bannamateeka mu Canada]], era nga muwolereza wa [[Uganda Law Society|mu kitundu kye'byamateeka mu Uganda.]] ne Mu kitundu ky'ebyamateeka mu East Africa, era Munnabyabufuzi.Yalondebwa mu [[Parliament of Uganda|Palamenti ya Uganda]] ey’omulundi ogw’ekkumi eyalondebwa mu ggombolola lye [[Agago]] eyeesimbyewo ku bwannamunigina.<ref name="OM1">{{Cite web |title=Makmot otto |url=http://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=85 |publisher=[[Parliament of Uganda]]}}</ref> Yasikira John Okot Amos, eyakulemberwa eyali [[:en:Leader_of_Opposition_(Uganda)|omukulembeze w’oludda oluvuganya Pulofeesa]] Ogenga Latigo n’omulamuzi omukulu Owiny Dollo.<ref name="OM1X">{{Cite web |title=Agago |url=https://theyworkforyou.github.io/uganda-parliament-watch/district/northern-acholi-agago/ |publisher=Parliament Watch}}</ref> Yakolako ng'omumyuka wa ssentebe ''w'akakiiko akakola ku mateeka, enkizo n'empisa'' era mmemba ''w'akakiiko k'ebyamateeka ne Palamenti'' mu [[Parliament of Uganda|Palamenti ey'ekkumi]]<ref name="PA3X">{{Cite web |title=10th Parliament |url=http://everypolitician.org/uganda/parliament/term-table/10.html |website=EveryPolitician |publisher=Parliament Watch}}</ref>
Otto ye mutandisi wa ''Otto, Barrister, Solicitor ne Notary'' <ref name="OM4X">{{Cite web |title=Otto, Barrister, Solicitor, & Notary Public, Richmond Hill |url=https://all-opening-hours.ca/0474493/Otto,_Barrister,_Solicitor,_&_Notary_Public |publisher=All-opening-hours.ca |access-date=2026-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241222011038/https://all-opening-hours.ca/0474493/Otto%2C_Barrister%2C_Solicitor%2C_%26_Notary_Public |archive-date=2024-12-22 |url-status=dead}}</ref> era munne M/s Otto, Barrister, Solicitor ne Notary era omu ku baatandikawo ''Otto ne Sherman Professional Corporation'', [[:en:Law_firm|kkampuni ya bannamateeka]] mu Canada . <ref name="OM5X">{{Cite web |title=Uganda American body gets board of trustees |url=http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1324554/uganda-american-body-board-trustees |publisher=[[New Vision]]}}</ref> era ne Ms Otto Edward Makmot ne Company ya Advocates nga basinziira mu Kampala mu Uganda. Otto ye nnannyini Radio Wang ooh FM 93.3 FM mu Disitulikiti y’e Agago era nga y'omu ku bammemba abaatandikawo olukiiko olufuzi olwa David Fagerlee Medical Center olusangibwa mu Agago olwalagirwa Pulezidenti Museveni mu 2017. Akola nga mmemba ku kakiiko ka [[:en:Law_Society_of_Upper_Canada|Legal Aid Ontario]] . Ye mmemba w'ekibiina [[:en:Ontario_Bar_Association|ekigatta bannamateeka ekya Upper Canada]], [[:en:Board_of_trustees|ekibiina ekigatta bannamateeka mu Canada/ Ontario]], ''ekibiina ekigatta bannamateeka mu kitundu kya York'' ne ne mu mwetoloolo gwa ''Advocates''. Otto yaliko omuwandiisi ku [[:en:Cabinet_minister|lukiiko olufuzi]] olwa [[:en:Ugandan_North_American_Association_(UNAA)|Ugandan North American Association (UNAA)]] <ref name="OM5X" /> okuva mu 2015 okutuuka mu 2017. Yali [[:en:Cabinet_minister|minisita wa kabineti]] avunaanyizibwa ku by'okufulumya mu 2001/2002 ''Makerere University Guild Government'' ,.<ref name="OM71">{{Cite web |title=Otto Edward Makmot |url=http://visiblepolls.org/leader/3518126/otto-edward-makmot/ |publisher=visiblepolls}}</ref>
== Obuto bwe n’okusoma kwe ==
Otto yazaalibwa mu [[Agago (disitulikit)|Disitulikiti ya Agago]], [[:en:Acholi_sub-region|Acholi sub-region]], nga 2 Ogwomunaana mu 1978. Mutabani wa Mzee Aldo Davidson Otto ne Veronica Adong Otto, yakuzibwa mu maka [[:en:Catholic_Church|g'Abakatuliki]] [[:en:Acholi_people|ag'Acholi]] . Okusoma kwe okwa pulayimale kwasasika [[:en:Lord's_Resistance_Army_insurgency|olw’abayeekera b’amagye ga Lord’s Resistance Army]] mu kitundu ekyo mu kiseera ekyo, era n’addukira mu [[Kampala]], ekibuga ekikulu ekya Uganda, gye yatuulira ebigezo bye ebya pulayimale ng’ava mu ''ssomero lya Bat Valley Primary school'' .
Oluvannyuma lw’okusoma [[:en:Uganda_Certificate_of_Education|O-Levels]] yagenda mu [[St. Mary's College Kisubi|St. Mary’s College Kisubi]] okusoma [[:en:Uganda_Advanced_Certificate_of_Education|A-Level]] ., oluvannyuma n’agenda mu [[Makerere University, Uganda|University ye Makerere]] (MUK), gye yafunira diguli [[:en:Bachelor_of_Laws|ye esooka mu byamateeka]] mu 2002. Otto era yasomera mu [[:en:University_of_Toronto|University ye Toronto]] n’afuna diguli [[:en:Juris_Doctor|ya Doctor of Jurisprudence]] mu 2008. Yali [[:en:Associate_editor|associate editor]] mu [[:en:Associate_editor|Journal of International Law and International Relations]] (JILIR) eyo. <ref name="OM71"/>
== Omulimu gwe ==
Oluvannyuma lw’okufuna diguli ye eyasooka mu yunivasite y’e Makerere mu 2002, Otto yakozesebwa ng’omukozi [[Caseworker (politics)|w’emisango]] mu ''Downtown Legal Services'', [[:en:Legal_aid|eddwaaliro ly’amateeka ery’omu kitundu]] ne pulogulaamu y’okusomesa mu malwaliro, eddukanyizibwa ekitongole ky’amateeka mu [[:en:Legal_aid|yunivasite y’e Toronto]] . Mu 2005 yeewandiisa okwongera okusoma mu yunivasite y’e Canada, era n’akkirizibwa mu pulogulaamu ya Bar mu Ssaza ly’e Ontario, Canada oluvannyuma lw’okufuna [[:en:Legal_aid|diguli ya JD okuva mu Yunivasite y’e Toronto]] .
Yawandiisibwa nga looya wa [[:en:Court_of_Appeal|kkooti ejulirwamu]] mu Ontario, [[:en:Called_to_the_bar|n’ayitibwa mu bbaala]], era n’akkiriza okukola mu [[:en:Court_system_of_Canada|nkola ya Kkooti ya Canada]] mu Ontario nga 15 ogwomukaaga mu 2010. Otto yawandiika ne ''HOUSEN, Barrister, Solicitor ne Notary'' olwo n’akola nga [[:en:Customer_representative|client service representative]] for [[:en:Legal_Aid_Ontario|Legal Aid Ontario]] mu 2010, nga tannatandikawo ''Otto, Barrister, Solicitor and Notary'' gye yakolera nga barrister era nga ye munnamateeka okutuusa mu 2015. Era munne era omu ku baatandikawo kkampuni ya ''Otto & Sherman Professional Corporation'' .
Mu 2015, Otto yeegatta ku byobufuzi eby'okulonda era na'genda mu maaso n'awangula ekifo kya palamenti ku Ggombolola lya Agago<ref name="OM8X">{{Cite web |title=Courts Deadline for MP Petitions Expires |url=http://allafrica.com/stories/201604070082.html |publisher=[[The Observer (Uganda)|The Observer]]}}</ref> ng’omubaka wa palamenti eyeetongodde mu [[:en:2016_Ugandan_general_election|kulonda kwa bonna okwa 2016]] okwatandikawo [[Parliament of Uganda|Palamenti ya Uganda ey’ekkumi]] .
Mu Palamenti ey’ekkumi, Otto aweereza ku ''kakiiko akakola ku mateeka, enkizo n’empisa'' n’akakiiko ''akavunaanyizibwa ku mateeka ne Palamenti'' .<ref name="PA3X"/> Ye muwandiisi omukulu ow’ababaka ba palamenti abetongodde oba abatalina kibiina, mmemba wa: ''Forum for Quality Health'' ; ''olukiiko lw'ebyamateeka n'obukulembeze'' ; ''olukiiko lw'obutonde bw'ensi'' ; ''ekibiina kya Palamenti ekya Acholi'' ne; ekibiina ''kya Uganda Parliamentary Prayer Breakfast Fellowship'' .<ref name="OM9X">{{Cite web |title=Welcome to the Uganda Parliamentary Prayer Breakfast Fellowship |url=http://dictum.cipher256.com/ |publisher=Uganda National Prayer Breakfast |access-date=2026-04-20 |archive-date=2017-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170814220947/http://dictum.cipher256.com/ |url-status=dead }}</ref>
== Ebikwata ku muntu ebyomunda ==
Makmot Edward Otto mufumbo ne Dr. Josephine Okwera Otto, Dayirekita,w'Ebyobulamu n’Ebyobulamu mu Uganda Redcross . Balina abaana basatu; Elizabeth Veronica Otto, Esther Teresa Otto ne Megan Hannah Otto, abawandiisi b’ebitabo bino.
== Laba ne ==
* [[Agago (disitulikit)|Disitulikiti y’e Agago]]
== Ebijjuliziddwa ==
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
[[Category:Bannamateeka ba Uganda]]
hewr5ja12620bvczjayiirrvsmrvxib
Medard Lubega Sseggona
0
12952
76997
71947
2026-10-19T09:22:54Z
Nassaka32
12002
nkyusiza ebigambo bino wammanga gumutendera nefuuka kumutendera,kumtendela nefuuka kumutendera
76997
wikitext
text/x-wiki
'''Medard Lubega Sseggona''' (yazaalibwa nga 1 Ogwomwenda 1975), era amanyiddwa nga Akalya Amaggwa, munnamateeka era munnabyabufuzi MunnaUganda . <ref name=":1">{{Cite web |date=2021-01-09 |title=Sseggona has walked through mountains and valleys |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/life/sseggona-has-walked-through-mountains-and-valleys-1522434 |access-date=2025-11-17 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yaweereza ng'omubaka wa Palaamenti mu Ssaza lye Busiro mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y'e Wakiso]] okuva mu 2011 okutuuka mu 2026, n'amaliriza ebisanja bisatu eby'omuddiring'anwa nga tannafiirwa kifo kye mu kulonda kwa bonna okwa 2026. <ref name=":2">{{Cite web |last=Taremwa |first=Alex |date=2018-08-28 |title=Meet Counsel Medard Lubega Sseggona (Akalya Amagwa), the man delivering Bobi Wine's freedom - Matooke Republic |url=https://www.matookerepublic.com/20180828/meet-counsel-medard-lubega-sseggona-akalya-amagwa-the-man-delivering-bobi-wines-freedom/ |access-date=2025-11-17 |language=en-US}}</ref> <ref name=":3">{{Cite web |last=Taremwa |first=Alex |date=2018-08-28 |title=Meet Counsel Medard Lubega Sseggona (Akalya Amagwa), the man delivering Bobi Wine's freedom - Matooke Republic |url=https://www.matookerepublic.com/20180828/meet-counsel-medard-lubega-sseggona-akalya-amagwa-the-man-delivering-bobi-wines-freedom/ |access-date=2025-11-17 |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Taremwa |first=Alex |date=2018-08-28 |title=Meet Counsel Medard Lubega Sseggona (Akalya Amagwa), the man delivering Bobi Wine's freedom - Matooke Republic |url=https://www.matookerepublic.com/20180828/meet-counsel-medard-lubega-sseggona-akalya-amagwa-the-man-delivering-bobi-wines-freedom/ |access-date=2025-11-17 |language=en-US}}</ref>Yakolako nga Ssentebe w’Akakiiko ka Palaamenti akalondoola enkozesa y’ensimbi mu bitongole bya gavumenti, amakomisoni n’ebitongole ebigunjufu (COSASE), era mu mwaka gwa 2025 yalondebwa okuba Ssentebe w’ekitongole kya AFROPAC (African Organization of Public Accounts Committees). <ref name="Reporter">{{Cite web |last=Reporter |date=2025-07-10 |title=Sseggona Elected Chair of Africa-Wide Public Accounts Body |url=https://dailystar.co.ug/sseggona-elected-chair-of-africa-wide-public-accounts-body/ |access-date=2025-11-17 |website=Daily Star |language=en-US}}</ref> <ref name=":0">{{Cite web |last=Reporter |date=2025-07-10 |title=Sseggona Elected Chair of Africa-Wide Public Accounts Body |url=https://dailystar.co.ug/sseggona-elected-chair-of-africa-wide-public-accounts-body/ |access-date=2025-11-17 |website=Daily Star |language=en-US}}</ref> Era y'omu ku ba maneja ba Lukwago and Co advocates wamu ne [[Erias Lukwago]], (Kampala City Lord Mayor). <ref name=":0" />
== Obuto n’okusomakwe ==
Sseggona yazaalibwa nga 1 Omwezigwomwenda ,1975. <ref name=":1">{{Cite web |date=2021-01-09 |title=Sseggona has walked through mountains and valleys |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/life/sseggona-has-walked-through-mountains-and-valleys-1522434 |access-date=2025-11-17 |website=Monitor |language=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/life/sseggona-has-walked-through-mountains-and-valleys-1522434 "Sseggona has walked through mountains and valleys"]. ''Monitor''. 2021-01-09<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-11-17</span></span>.</cite></ref> Yasomera mu Mayungwe Primary School nga tannaba kwegatta ku Entebbe Parents Secondary School kumutendela gwa siniya eyokuna, ne Caltec Academy Makerere kumutendela gwa siniya eyomukaaga. <ref name=":1" /> <ref name=":3" /> Yafuna Diguli ya Mateeka(LLB) okuva mu [[Makerere University, Uganda|Yunivasite y'e Makerere]] mu 2001, era n'afuna Dipuloma mu by'amateeka okuva mu tendekelo lya [[Law Development Centre|Law Development Center]] mu 2002. <ref name=":3" />
== Omulimugwe ==
=== Omulimu gwe ogw’amateeka ===
Oluvannyuma lw’okumaliriza emisomo gye egy’amateeka, Sseggona yakola ng’omusomesa mu [[:en:Makerere_University_Business_School|ssomero lya Makerere University Business School]] mu 2002–2003. <ref name=":1">{{Cite web |date=2021-01-09 |title=Sseggona has walked through mountains and valleys |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/life/sseggona-has-walked-through-mountains-and-valleys-1522434 |access-date=2025-11-17 |website=Monitor |language=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/life/sseggona-has-walked-through-mountains-and-valleys-1522434 "Sseggona has walked through mountains and valleys"]. ''Monitor''. 2021-01-09<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-11-17</span></span>.</cite></ref> <ref name=":2">{{Cite web |last=Taremwa |first=Alex |date=2018-08-28 |title=Meet Counsel Medard Lubega Sseggona (Akalya Amagwa), the man delivering Bobi Wine's freedom - Matooke Republic |url=https://www.matookerepublic.com/20180828/meet-counsel-medard-lubega-sseggona-akalya-amagwa-the-man-delivering-bobi-wines-freedom/ |access-date=2025-11-17 |language=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTaremwa2018">Taremwa, Alex (2018-08-28). [https://www.matookerepublic.com/20180828/meet-counsel-medard-lubega-sseggona-akalya-amagwa-the-man-delivering-bobi-wines-freedom/ "Meet Counsel Medard Lubega Sseggona (Akalya Amagwa), the man delivering Bobi Wine's freedom - Matooke Republic"]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-11-17</span></span>.</cite></ref> Okuva mu 2003, abadde maneja munne mu Lukwago & Co. Advocates wamu ne [[Erias Lukwago]], kkampuni ya bannamateeka emanyiddwa olw’okukiikirira bannabyabufuzi n’okuvuganya ku nsonga enkulu eza ssemateeka. <ref name=":2" />
=== Omulimu gwe ogw’ebyobufuzi ===
Mu 2006 okutuuka mu 2010, Ssegona yaliko Minisita w’ebyamawulire/Omwogezi w’Obwakabaka [[Buganda|bwa Buganda]] (Mengo) nga tannaba kwegatta ku byabufuzi ebinyiikivu olwo n’alondebwa mu Paalamenti mu 2011, ng’akiikirira Obuvanjuba mu Busiro . <ref>{{Cite web |date=2025-07-27 |title=2026 elections: MP Medard Ssegona in fight of his life to retain Busiro seat |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/special-reports/elections/2026-elections-mp-medard-ssegona-in-fight-of-his-life-to-retain-busiro-seat-5133100 |access-date=2025-11-17 |website=Monitor |language=en}}</ref>
Mu kiseera kino ye Ssentebe wa COSASE, akakiiko akavunaanyizibwa ku kubala ebitabo bya gavumenti, akalondoola ebitongole ebikkirizibwa mu mateeka n’ebitongole bya gavumenti. <ref>{{Cite web |date=2025-07-27 |title=2026 elections: MP Medard Ssegona in fight of his life to retain Busiro seat |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/special-reports/elections/2026-elections-mp-medard-ssegona-in-fight-of-his-life-to-retain-busiro-seat-5133100 |access-date=2025-11-17 |website=Monitor |language=en}}</ref> Mu mwezigwomusanvu 2025, yalondebwa okuba Ssentebe wa AFROPAC, ekitongole ekivunaanyizibwa ku kulondoola ebitabo bya gavumenti ku ssemazinga. <ref name="Reporter">{{Cite web |last=Reporter |date=2025-07-10 |title=Sseggona Elected Chair of Africa-Wide Public Accounts Body |url=https://dailystar.co.ug/sseggona-elected-chair-of-africa-wide-public-accounts-body/ |access-date=2025-11-17 |website=Daily Star |language=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFReporter2025">Reporter (2025-07-10). [https://dailystar.co.ug/sseggona-elected-chair-of-africa-wide-public-accounts-body/ "Sseggona Elected Chair of Africa-Wide Public Accounts Body"]. ''Daily Star''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-11-17</span></span>.</cite></ref>
Yali akwatagana n’ekibiina [[Ekibiina kya Democratic Party(Uganda)|kya Democratic Party]] (DP) nga tannaba kwegatta ku [[National Unity Platform]] (NUP) mu 2020. <ref>{{Cite web |last=Asiimwe |first=George |date=2025-10-01 |title=Sseggona: I've No Bitterness in My Heart Against NUP |url=https://chimpreports.com/sseggona-ive-no-bitterness-in-my-heart-against-nup/ |access-date=2025-11-17 |website=ChimpReports |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Ssebugwawo |first=Sulaiman |title=They Wanted Us Out Even Before Mpuuga Saga – Sseggona |url=https://nilepost.co.ug/politics/291421/they-wanted-us-out-even-before-mpuuga-saga-sseggona |access-date=2025-11-17 |website=Nilepost News |language=en}}</ref> Mu June 2025, yalangirira ebirowoozo by’okusikira [[Bobi Wine|Robert Kyagulanyi]] (“Bobi Wine”) ku bwa mukulembeze wa NUP <ref>{{Cite news|last=Muhimba|first=Samuel|date=2025-06-11|title=Uganda: I Will Succeed Bobi - Sseggona Declares|url=https://allafrica.com/stories/202506110082.html|access-date=2025-11-17|work=Nile Post|language=en}}</ref> kyokka mu October 2025, yava mu NUP n’alangirira nti agenda kwesimbawo nga independent mu kulonda kwa 2026 mu Busiro East ng’agenda ku Mathis Walukaga, eyeesimbyewo mu NUP. <ref>{{Cite web |last=Asiteza |first=Remmy |date=2025-10-01 |title=Sseggona quits NUP, to face Walukagga as independent in Busiro East race |url=https://dailyexpress.co.ug/2025/10/01/sseggona-quits-nup-to-face-walukagga-as-independent-in-busiro-east-race/ |access-date=2025-11-17 |website=Daily Express |language=en-GB}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2025-10-06 |title=Ssegona vows to take on NUP's Walukaga in Busiro East |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/ssegona-vows-to-take-on-nup-s-walukaga-in-busiro-east-5213452 |access-date=2025-11-17 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Obulamu bw’omuntu ku bubwe ==
Sseggona mufumbo eli Diana Lubega. Oluusi agenda n'erinnya ly'ekika "Akalya Amagwa" (oba "Kalyamaggwa"), nga lino lya Luganda eritegeeza "oyo alya amaggwa." <ref name=":1">{{Cite web |date=2021-01-09 |title=Sseggona has walked through mountains and valleys |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/life/sseggona-has-walked-through-mountains-and-valleys-1522434 |access-date=2025-11-17 |website=Monitor |language=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/life/sseggona-has-walked-through-mountains-and-valleys-1522434 "Sseggona has walked through mountains and valleys"]. ''Monitor''. 2021-01-09<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-11-17</span></span>.</cite></ref>
== Ebijuliziddwa ==
* [[Parliament of Uganda|Palamenti ya Uganda]]
* Akakiiko akavunaanyizibwa ku bukiiko, ebitongole ebifuga amateeka n’ebitongole bya gavumenti
* [[Buganda|Obwakabaka bwa Buganda]]
* [[National Unity Platform|Enkola y’obumu mu ggwanga (NUP) .]]
* [[Bobi Wine|Robert Kyagulanyi]]
* [[Erias Lukwago]]
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
[[Category:Bannamateeka ba Uganda]]
[[Category:Buganda]]
r7r3oo80ax1ktrc13svas1rfg70ga4i
Gaster Nsereko
0
13000
77021
72334
2026-10-19T11:12:24Z
Kisakye Jane
9195
Nterezeeza mu ndabika y′ekiwandiiko.
77021
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Gaster Nsereko''' (yazaalibwa 5 Ogwomusanvu 1965) mulabirizi mu kkanisa ya Uganda mu [[Yuganda|Uganda]] . Ye Mulabirizi ow’omusanvu era mu kiseera kino mu Bulabirizi bwa West Buganda mu Kkanisa ya Uganda.<ref name=":0">{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2025-02-17 |title=Canon Nsereko is 7th Bishop of West Buganda Diocese |url=https://www.independent.co.ug/canon-nsereko-is-7th-bishop-of-west-buganda-diocese/ |access-date=2025-12-13 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}</ref> Yatukuzibwa era n'atuzibwa ku ntebe nga 30 Ogwokusatu 2025 mu [[Lutikko ya St Paul, Kako]].<ref name=":1">{{Cite web |title=Canon Nsereko Installed As Seventh Bishop of West Buganda Diocese |url=https://ugandaradionetwork.net/story/canon-nsereko-installed-as-seventh-bishop-of-west-buganda-diocese- |access-date=2025-12-13 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Senoga |first=Kefa |date=2025-04-04 |title=New West Buganda Diocese Bishop installed - Uganda Christian University |url=https://ucu.ac.ug/new-west-buganda-diocese-bishop-installed/ |access-date=2025-12-13 |language=en-US}}</ref>
== Obuto bwe n’okusoma ==
Nsereko yazaalibwa nga 5 ogwomusanvu 1965 e Bbira Naakuwadde mu Busiro mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y’e Wakiso]] mu Uganda.
Alina Dipulooma mu by’enjigiriza ebya pulayimale okuva mu Institute of Teacher Education Kyambogo (kati [[Yunivasite y'e Kyambogo|Kyambogo University]] ) ne Bachelor of Divinity okuva mu [[Uganda Christian University]] (UCU).<ref name=":0">{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2025-02-17 |title=Canon Nsereko is 7th Bishop of West Buganda Diocese |url=https://www.independent.co.ug/canon-nsereko-is-7th-bishop-of-west-buganda-diocese/ |access-date=2025-12-13 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFIndependent2025">Independent, The (2025-02-17). [https://www.independent.co.ug/canon-nsereko-is-7th-bishop-of-west-buganda-diocese/ "Canon Nsereko is 7th Bishop of West Buganda Diocese"]. ''The Independent Uganda''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-12-13</span></span>.</cite></ref>
== Obuweereza bwe mu kkanisa ==
Nsereko yatandika obuweereza bwe ku nkomerero y’emyaka gya 1980. Yatuuzibwa ku bwadyankoni nga 9 ogwekuminebiri 1989 ate nga wayise omwaka gumu, nga 10 ogwekuminebiri 1990, yakyusibwa nazzibwa mu Lutikko ya St. Andrew e Namukozi.
Mu myaka gye egy’obuweereza, yaweereza mu bifo eby’enjawulo ku maddaala agenjawulo mu kkanisa, omuli:
* Vicar w'ekkanisa ya St. John, Kakoma.<ref name=":0">{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2025-02-17 |title=Canon Nsereko is 7th Bishop of West Buganda Diocese |url=https://www.independent.co.ug/canon-nsereko-is-7th-bishop-of-west-buganda-diocese/ |access-date=2025-12-13 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFIndependent2025">Independent, The (2025-02-17). [https://www.independent.co.ug/canon-nsereko-is-7th-bishop-of-west-buganda-diocese/ "Canon Nsereko is 7th Bishop of West Buganda Diocese"]. ''The Independent Uganda''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-12-13</span></span>.</cite></ref>
* Ssaabadinkoni wa Kakoma Ssaabadinkoni<ref name=":1">{{Cite web |title=Canon Nsereko Installed As Seventh Bishop of West Buganda Diocese |url=https://ugandaradionetwork.net/story/canon-nsereko-installed-as-seventh-bishop-of-west-buganda-diocese- |access-date=2025-12-13 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://ugandaradionetwork.net/story/canon-nsereko-installed-as-seventh-bishop-of-west-buganda-diocese- "Canon Nsereko Installed As Seventh Bishop of West Buganda Diocese"]. ''Uganda Radionetwork''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-12-13</span></span>.</cite></ref>
* Ssaabadinkoni w’e Masaka Ssaabadinkoni (atudde ku kkanisa ya St. John, Kijjabwemi).<ref name=":1" />
* Provost wa [[Lutikko ya St Paul, Kako]].<ref name=":0" />
== Obulabirizi ==
Nga 16 ogwokubiri 2025, Ennyumba y’Abalabirizi b’Ekkanisa ya Uganda, yalonda Nsereko ng’omulabirizi ow’omusanvu mu bulabirizi bwa West Buganda.<ref name=":0">{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2025-02-17 |title=Canon Nsereko is 7th Bishop of West Buganda Diocese |url=https://www.independent.co.ug/canon-nsereko-is-7th-bishop-of-west-buganda-diocese/ |access-date=2025-12-13 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFIndependent2025">Independent, The (2025-02-17). [https://www.independent.co.ug/canon-nsereko-is-7th-bishop-of-west-buganda-diocese/ "Canon Nsereko is 7th Bishop of West Buganda Diocese"]. ''The Independent Uganda''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-12-13</span></span>.</cite></ref> Yalondebwa okusikira Rt. Rev. '''[[Henry Katumba Tamale]]''', eyali atuuse ku myaka egy'okuwummula obuweereza mu butongole era nga gy'emyaka 65.<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cite web |title=Canon Nsereko Installed As Seventh Bishop of West Buganda Diocese |url=https://ugandaradionetwork.net/story/canon-nsereko-installed-as-seventh-bishop-of-west-buganda-diocese- |access-date=2025-12-13 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://ugandaradionetwork.net/story/canon-nsereko-installed-as-seventh-bishop-of-west-buganda-diocese- "Canon Nsereko Installed As Seventh Bishop of West Buganda Diocese"]. ''Uganda Radionetwork''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-12-13</span></span>.</cite></ref>
Nsereko yatukuzibwa era n’atuzibwa ku ntebe nga 30 Ogwokusatu 2025 Ssaabalabirizi w’Ekkanisa ya Uganda, [[Stephen Kaziimba|Stephen Kaziimba Mugalu]] . <ref name=":2">{{Cite web |date=2025-03-31 |title=New West Buganda bishop starts journey of hope after consecration |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/new-west-buganda-bishop-starts-journey-of-hope-after-consecration-4985114 |access-date=2025-12-13 |website=Monitor |language=en}}</ref> Omukolo guno gwali ku kitebe ky’obulabirizi, [[Lutikko ya St Paul, Kako|Lutikko ya St. Paul, Kako]], mu [[Masaka|kibuga Masaka]] . <ref name=":1">{{Cite web |title=Canon Nsereko Installed As Seventh Bishop of West Buganda Diocese |url=https://ugandaradionetwork.net/story/canon-nsereko-installed-as-seventh-bishop-of-west-buganda-diocese- |access-date=2025-12-13 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://ugandaradionetwork.net/story/canon-nsereko-installed-as-seventh-bishop-of-west-buganda-diocese- "Canon Nsereko Installed As Seventh Bishop of West Buganda Diocese"]. ''Uganda Radionetwork''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-12-13</span></span>.</cite></ref><ref name=":2" />
Mu kiseera we yalondebwa, Nsereko yalina emyaka 60, ekitegeeza nti asuubirwa okuweereza ekisanja kya myaka etaano nga tannatuuka ku myaka Ekkanisa ya Uganda gy’eyakkaanyako okuwummulirako.<ref name=":0">{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2025-02-17 |title=Canon Nsereko is 7th Bishop of West Buganda Diocese |url=https://www.independent.co.ug/canon-nsereko-is-7th-bishop-of-west-buganda-diocese/ |access-date=2025-12-13 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFIndependent2025">Independent, The (2025-02-17). [https://www.independent.co.ug/canon-nsereko-is-7th-bishop-of-west-buganda-diocese/ "Canon Nsereko is 7th Bishop of West Buganda Diocese"]. ''The Independent Uganda''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-12-13</span></span>.</cite></ref>
== Obulamu bw’omuntu ku bubwe ==
Nsereko mufumbo ne Sarah Nsereko. Bombi balina abaana basatu.<ref name=":0">{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2025-02-17 |title=Canon Nsereko is 7th Bishop of West Buganda Diocese |url=https://www.independent.co.ug/canon-nsereko-is-7th-bishop-of-west-buganda-diocese/ |access-date=2025-12-13 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFIndependent2025">Independent, The (2025-02-17). [https://www.independent.co.ug/canon-nsereko-is-7th-bishop-of-west-buganda-diocese/ "Canon Nsereko is 7th Bishop of West Buganda Diocese"]. ''The Independent Uganda''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-12-13</span></span>.</cite></ref>
== Ebijuliziddwa ==
<references responsive="1"></references>
{{Reflist}}
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
[[Category:Buganda]]
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
0gkkg1slu008bop3ypo1y1rk0si9hed
77023
77021
2026-10-19T11:13:47Z
Kisakye Jane
9195
Nterezeeza mu ndabika y′ekiwandiiko.
77023
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Gaster Nsereko''' (yazaalibwa 5 Ogwomusanvu 1965) mulabirizi mu kkanisa ya Uganda mu [[Yuganda|Uganda]] . Ye Mulabirizi ow’omusanvu era mu kiseera kino mu Bulabirizi bwa West Buganda mu Kkanisa ya Uganda.<ref name=":0">{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2025-02-17 |title=Canon Nsereko is 7th Bishop of West Buganda Diocese |url=https://www.independent.co.ug/canon-nsereko-is-7th-bishop-of-west-buganda-diocese/ |access-date=2025-12-13 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}</ref> Yatukuzibwa era n'atuzibwa ku ntebe nga 30 Ogwokusatu 2025 mu [[Lutikko ya St Paul, Kako]].<ref name=":1">{{Cite web |title=Canon Nsereko Installed As Seventh Bishop of West Buganda Diocese |url=https://ugandaradionetwork.net/story/canon-nsereko-installed-as-seventh-bishop-of-west-buganda-diocese- |access-date=2025-12-13 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Senoga |first=Kefa |date=2025-04-04 |title=New West Buganda Diocese Bishop installed - Uganda Christian University |url=https://ucu.ac.ug/new-west-buganda-diocese-bishop-installed/ |access-date=2025-12-13 |language=en-US}}</ref>
== Obuto bwe n’okusoma ==
Nsereko yazaalibwa nga 5 ogwomusanvu 1965 e Bbira Naakuwadde mu Busiro mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y’e Wakiso]] mu Uganda.
Alina Dipulooma mu by’enjigiriza ebya pulayimale okuva mu Institute of Teacher Education Kyambogo (kati [[Yunivasite y'e Kyambogo|Kyambogo University]] ) ne Bachelor of Divinity okuva mu [[Uganda Christian University]] (UCU).<ref name=":0">{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2025-02-17 |title=Canon Nsereko is 7th Bishop of West Buganda Diocese |url=https://www.independent.co.ug/canon-nsereko-is-7th-bishop-of-west-buganda-diocese/ |access-date=2025-12-13 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFIndependent2025">Independent, The (2025-02-17). [https://www.independent.co.ug/canon-nsereko-is-7th-bishop-of-west-buganda-diocese/ "Canon Nsereko is 7th Bishop of West Buganda Diocese"]. ''The Independent Uganda''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-12-13</span></span>.</cite></ref>
== Obuweereza bwe mu kkanisa ==
Nsereko yatandika obuweereza bwe ku nkomerero y’emyaka gya 1980. Yatuuzibwa ku bwadyankoni nga 9 ogwekuminebiri 1989 ate nga wayise omwaka gumu, nga 10 ogwekuminebiri 1990, yakyusibwa nazzibwa mu Lutikko ya St. Andrew e Namukozi.
Mu myaka gye egy’obuweereza, yaweereza mu bifo eby’enjawulo ku maddaala agenjawulo mu kkanisa, omuli:
* Vicar w'ekkanisa ya St. John, Kakoma.<ref name=":0">{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2025-02-17 |title=Canon Nsereko is 7th Bishop of West Buganda Diocese |url=https://www.independent.co.ug/canon-nsereko-is-7th-bishop-of-west-buganda-diocese/ |access-date=2025-12-13 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFIndependent2025">Independent, The (2025-02-17). [https://www.independent.co.ug/canon-nsereko-is-7th-bishop-of-west-buganda-diocese/ "Canon Nsereko is 7th Bishop of West Buganda Diocese"]. ''The Independent Uganda''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-12-13</span></span>.</cite></ref>
* Ssaabadinkoni wa Kakoma Ssaabadinkoni<ref name=":1">{{Cite web |title=Canon Nsereko Installed As Seventh Bishop of West Buganda Diocese |url=https://ugandaradionetwork.net/story/canon-nsereko-installed-as-seventh-bishop-of-west-buganda-diocese- |access-date=2025-12-13 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://ugandaradionetwork.net/story/canon-nsereko-installed-as-seventh-bishop-of-west-buganda-diocese- "Canon Nsereko Installed As Seventh Bishop of West Buganda Diocese"]. ''Uganda Radionetwork''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-12-13</span></span>.</cite></ref>
* Ssaabadinkoni w’e Masaka Ssaabadinkoni (atudde ku kkanisa ya St. John, Kijjabwemi).<ref name=":1" />
* Provost wa [[Lutikko ya St Paul, Kako]].<ref name=":0" />
== Obulabirizi ==
Nga 16 ogwokubiri 2025, Ennyumba y’Abalabirizi b’Ekkanisa ya Uganda, yalonda Nsereko ng’omulabirizi ow’omusanvu mu bulabirizi bwa West Buganda.<ref name=":0">{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2025-02-17 |title=Canon Nsereko is 7th Bishop of West Buganda Diocese |url=https://www.independent.co.ug/canon-nsereko-is-7th-bishop-of-west-buganda-diocese/ |access-date=2025-12-13 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFIndependent2025">Independent, The (2025-02-17). [https://www.independent.co.ug/canon-nsereko-is-7th-bishop-of-west-buganda-diocese/ "Canon Nsereko is 7th Bishop of West Buganda Diocese"]. ''The Independent Uganda''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-12-13</span></span>.</cite></ref> Yalondebwa okusikira Rt. Rev. '''[[Henry Katumba Tamale]]''', eyali atuuse ku myaka egy'okuwummula obuweereza mu butongole era nga gy'emyaka 65.<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cite web |title=Canon Nsereko Installed As Seventh Bishop of West Buganda Diocese |url=https://ugandaradionetwork.net/story/canon-nsereko-installed-as-seventh-bishop-of-west-buganda-diocese- |access-date=2025-12-13 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://ugandaradionetwork.net/story/canon-nsereko-installed-as-seventh-bishop-of-west-buganda-diocese- "Canon Nsereko Installed As Seventh Bishop of West Buganda Diocese"]. ''Uganda Radionetwork''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-12-13</span></span>.</cite></ref>
Nsereko yatukuzibwa era n’atuzibwa ku ntebe nga 30 Ogwokusatu 2025 Ssaabalabirizi w’Ekkanisa ya Uganda, [[Stephen Kaziimba|Stephen Kaziimba Mugalu]].<ref name=":2">{{Cite web |date=2025-03-31 |title=New West Buganda bishop starts journey of hope after consecration |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/new-west-buganda-bishop-starts-journey-of-hope-after-consecration-4985114 |access-date=2025-12-13 |website=Monitor |language=en}}</ref> Omukolo guno gwali ku kitebe ky’obulabirizi, [[Lutikko ya St Paul, Kako|Lutikko ya St. Paul, Kako]], mu [[Masaka|kibuga Masaka]] . <ref name=":1">{{Cite web |title=Canon Nsereko Installed As Seventh Bishop of West Buganda Diocese |url=https://ugandaradionetwork.net/story/canon-nsereko-installed-as-seventh-bishop-of-west-buganda-diocese- |access-date=2025-12-13 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://ugandaradionetwork.net/story/canon-nsereko-installed-as-seventh-bishop-of-west-buganda-diocese- "Canon Nsereko Installed As Seventh Bishop of West Buganda Diocese"]. ''Uganda Radionetwork''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-12-13</span></span>.</cite></ref><ref name=":2" />
Mu kiseera we yalondebwa, Nsereko yalina emyaka 60, ekitegeeza nti asuubirwa okuweereza ekisanja kya myaka etaano nga tannatuuka ku myaka Ekkanisa ya Uganda gy’eyakkaanyako okuwummulirako.<ref name=":0">{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2025-02-17 |title=Canon Nsereko is 7th Bishop of West Buganda Diocese |url=https://www.independent.co.ug/canon-nsereko-is-7th-bishop-of-west-buganda-diocese/ |access-date=2025-12-13 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFIndependent2025">Independent, The (2025-02-17). [https://www.independent.co.ug/canon-nsereko-is-7th-bishop-of-west-buganda-diocese/ "Canon Nsereko is 7th Bishop of West Buganda Diocese"]. ''The Independent Uganda''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-12-13</span></span>.</cite></ref>
== Obulamu bw’omuntu ku bubwe ==
Nsereko mufumbo ne Sarah Nsereko. Bombi balina abaana basatu.<ref name=":0">{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2025-02-17 |title=Canon Nsereko is 7th Bishop of West Buganda Diocese |url=https://www.independent.co.ug/canon-nsereko-is-7th-bishop-of-west-buganda-diocese/ |access-date=2025-12-13 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFIndependent2025">Independent, The (2025-02-17). [https://www.independent.co.ug/canon-nsereko-is-7th-bishop-of-west-buganda-diocese/ "Canon Nsereko is 7th Bishop of West Buganda Diocese"]. ''The Independent Uganda''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-12-13</span></span>.</cite></ref>
== Ebijuliziddwa ==
<references responsive="1"></references>
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
[[Category:Buganda]]
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
612cjl94qxqvdezoj70n5oo07f6pyjf
77024
77023
2026-10-19T11:17:14Z
Kisakye Jane
9195
Ntaddemu ettuluba.
77024
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Gaster Nsereko''' (yazaalibwa 5 Ogwomusanvu 1965) mulabirizi mu kkanisa ya Uganda mu [[Yuganda|Uganda]] . Ye Mulabirizi ow’omusanvu era mu kiseera kino mu Bulabirizi bwa West Buganda mu Kkanisa ya Uganda.<ref name=":0">{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2025-02-17 |title=Canon Nsereko is 7th Bishop of West Buganda Diocese |url=https://www.independent.co.ug/canon-nsereko-is-7th-bishop-of-west-buganda-diocese/ |access-date=2025-12-13 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}</ref> Yatukuzibwa era n'atuzibwa ku ntebe nga 30 Ogwokusatu 2025 mu [[Lutikko ya St Paul, Kako]].<ref name=":1">{{Cite web |title=Canon Nsereko Installed As Seventh Bishop of West Buganda Diocese |url=https://ugandaradionetwork.net/story/canon-nsereko-installed-as-seventh-bishop-of-west-buganda-diocese- |access-date=2025-12-13 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Senoga |first=Kefa |date=2025-04-04 |title=New West Buganda Diocese Bishop installed - Uganda Christian University |url=https://ucu.ac.ug/new-west-buganda-diocese-bishop-installed/ |access-date=2025-12-13 |language=en-US}}</ref>
== Obuto bwe n’okusoma ==
Nsereko yazaalibwa nga 5 ogwomusanvu 1965 e Bbira Naakuwadde mu Busiro mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y’e Wakiso]] mu Uganda.
Alina Dipulooma mu by’enjigiriza ebya pulayimale okuva mu Institute of Teacher Education Kyambogo (kati [[Yunivasite y'e Kyambogo|Kyambogo University]] ) ne Bachelor of Divinity okuva mu [[Uganda Christian University]] (UCU).<ref name=":0">{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2025-02-17 |title=Canon Nsereko is 7th Bishop of West Buganda Diocese |url=https://www.independent.co.ug/canon-nsereko-is-7th-bishop-of-west-buganda-diocese/ |access-date=2025-12-13 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFIndependent2025">Independent, The (2025-02-17). [https://www.independent.co.ug/canon-nsereko-is-7th-bishop-of-west-buganda-diocese/ "Canon Nsereko is 7th Bishop of West Buganda Diocese"]. ''The Independent Uganda''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-12-13</span></span>.</cite></ref>
== Obuweereza bwe mu kkanisa ==
Nsereko yatandika obuweereza bwe ku nkomerero y’emyaka gya 1980. Yatuuzibwa ku bwadyankoni nga 9 ogwekuminebiri 1989 ate nga wayise omwaka gumu, nga 10 ogwekuminebiri 1990, yakyusibwa nazzibwa mu Lutikko ya St. Andrew e Namukozi.
Mu myaka gye egy’obuweereza, yaweereza mu bifo eby’enjawulo ku maddaala agenjawulo mu kkanisa, omuli:
* Vicar w'ekkanisa ya St. John, Kakoma.<ref name=":0">{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2025-02-17 |title=Canon Nsereko is 7th Bishop of West Buganda Diocese |url=https://www.independent.co.ug/canon-nsereko-is-7th-bishop-of-west-buganda-diocese/ |access-date=2025-12-13 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFIndependent2025">Independent, The (2025-02-17). [https://www.independent.co.ug/canon-nsereko-is-7th-bishop-of-west-buganda-diocese/ "Canon Nsereko is 7th Bishop of West Buganda Diocese"]. ''The Independent Uganda''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-12-13</span></span>.</cite></ref>
* Ssaabadinkoni wa Kakoma Ssaabadinkoni<ref name=":1">{{Cite web |title=Canon Nsereko Installed As Seventh Bishop of West Buganda Diocese |url=https://ugandaradionetwork.net/story/canon-nsereko-installed-as-seventh-bishop-of-west-buganda-diocese- |access-date=2025-12-13 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://ugandaradionetwork.net/story/canon-nsereko-installed-as-seventh-bishop-of-west-buganda-diocese- "Canon Nsereko Installed As Seventh Bishop of West Buganda Diocese"]. ''Uganda Radionetwork''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-12-13</span></span>.</cite></ref>
* Ssaabadinkoni w’e Masaka Ssaabadinkoni (atudde ku kkanisa ya St. John, Kijjabwemi).<ref name=":1" />
* Provost wa [[Lutikko ya St Paul, Kako]].<ref name=":0" />
== Obulabirizi ==
Nga 16 ogwokubiri 2025, Ennyumba y’Abalabirizi b’Ekkanisa ya Uganda, yalonda Nsereko ng’omulabirizi ow’omusanvu mu bulabirizi bwa West Buganda.<ref name=":0">{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2025-02-17 |title=Canon Nsereko is 7th Bishop of West Buganda Diocese |url=https://www.independent.co.ug/canon-nsereko-is-7th-bishop-of-west-buganda-diocese/ |access-date=2025-12-13 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFIndependent2025">Independent, The (2025-02-17). [https://www.independent.co.ug/canon-nsereko-is-7th-bishop-of-west-buganda-diocese/ "Canon Nsereko is 7th Bishop of West Buganda Diocese"]. ''The Independent Uganda''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-12-13</span></span>.</cite></ref> Yalondebwa okusikira Rt. Rev. '''[[Henry Katumba Tamale]]''', eyali atuuse ku myaka egy'okuwummula obuweereza mu butongole era nga gy'emyaka 65.<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cite web |title=Canon Nsereko Installed As Seventh Bishop of West Buganda Diocese |url=https://ugandaradionetwork.net/story/canon-nsereko-installed-as-seventh-bishop-of-west-buganda-diocese- |access-date=2025-12-13 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://ugandaradionetwork.net/story/canon-nsereko-installed-as-seventh-bishop-of-west-buganda-diocese- "Canon Nsereko Installed As Seventh Bishop of West Buganda Diocese"]. ''Uganda Radionetwork''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-12-13</span></span>.</cite></ref>
Nsereko yatukuzibwa era n’atuzibwa ku ntebe nga 30 Ogwokusatu 2025 Ssaabalabirizi w’Ekkanisa ya Uganda, [[Stephen Kaziimba|Stephen Kaziimba Mugalu]].<ref name=":2">{{Cite web |date=2025-03-31 |title=New West Buganda bishop starts journey of hope after consecration |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/new-west-buganda-bishop-starts-journey-of-hope-after-consecration-4985114 |access-date=2025-12-13 |website=Monitor |language=en}}</ref> Omukolo guno gwali ku kitebe ky’obulabirizi, [[Lutikko ya St Paul, Kako|Lutikko ya St. Paul, Kako]], mu [[Masaka|kibuga Masaka]] . <ref name=":1">{{Cite web |title=Canon Nsereko Installed As Seventh Bishop of West Buganda Diocese |url=https://ugandaradionetwork.net/story/canon-nsereko-installed-as-seventh-bishop-of-west-buganda-diocese- |access-date=2025-12-13 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://ugandaradionetwork.net/story/canon-nsereko-installed-as-seventh-bishop-of-west-buganda-diocese- "Canon Nsereko Installed As Seventh Bishop of West Buganda Diocese"]. ''Uganda Radionetwork''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-12-13</span></span>.</cite></ref><ref name=":2" />
Mu kiseera we yalondebwa, Nsereko yalina emyaka 60, ekitegeeza nti asuubirwa okuweereza ekisanja kya myaka etaano nga tannatuuka ku myaka Ekkanisa ya Uganda gy’eyakkaanyako okuwummulirako.<ref name=":0">{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2025-02-17 |title=Canon Nsereko is 7th Bishop of West Buganda Diocese |url=https://www.independent.co.ug/canon-nsereko-is-7th-bishop-of-west-buganda-diocese/ |access-date=2025-12-13 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFIndependent2025">Independent, The (2025-02-17). [https://www.independent.co.ug/canon-nsereko-is-7th-bishop-of-west-buganda-diocese/ "Canon Nsereko is 7th Bishop of West Buganda Diocese"]. ''The Independent Uganda''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-12-13</span></span>.</cite></ref>
== Obulamu bw’omuntu ku bubwe ==
Nsereko mufumbo ne Sarah Nsereko. Bombi balina abaana basatu.<ref name=":0">{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2025-02-17 |title=Canon Nsereko is 7th Bishop of West Buganda Diocese |url=https://www.independent.co.ug/canon-nsereko-is-7th-bishop-of-west-buganda-diocese/ |access-date=2025-12-13 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFIndependent2025">Independent, The (2025-02-17). [https://www.independent.co.ug/canon-nsereko-is-7th-bishop-of-west-buganda-diocese/ "Canon Nsereko is 7th Bishop of West Buganda Diocese"]. ''The Independent Uganda''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-12-13</span></span>.</cite></ref>
== Ebijuliziddwa ==
<references responsive="1"></references>
[[Category:Bannayuganda bannaddiini abasajja.]]
6ub3fyfrdvefb0edivgu4mow025od4m
77025
77024
2026-10-19T11:19:38Z
Kisakye Jane
9195
Nterezeeza mu ndabika y′ekiwandiiko.
77025
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Gaster Nsereko''' (yazaalibwa 5 Ogwomusanvu 1965) mulabirizi mu kkanisa ya Uganda mu [[Yuganda|Uganda]] . Ye Mulabirizi ow’omusanvu era mu kiseera kino mu Bulabirizi bwa West Buganda mu Kkanisa ya Uganda.<ref name=":0">{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2025-02-17 |title=Canon Nsereko is 7th Bishop of West Buganda Diocese |url=https://www.independent.co.ug/canon-nsereko-is-7th-bishop-of-west-buganda-diocese/ |access-date=2025-12-13 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}</ref> Yatukuzibwa era n'atuzibwa ku ntebe nga 30 Ogwokusatu 2025 mu [[Lutikko ya St Paul, Kako]].<ref name=":1">{{Cite web |title=Canon Nsereko Installed As Seventh Bishop of West Buganda Diocese |url=https://ugandaradionetwork.net/story/canon-nsereko-installed-as-seventh-bishop-of-west-buganda-diocese- |access-date=2025-12-13 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Senoga |first=Kefa |date=2025-04-04 |title=New West Buganda Diocese Bishop installed - Uganda Christian University |url=https://ucu.ac.ug/new-west-buganda-diocese-bishop-installed/ |access-date=2025-12-13 |language=en-US}}</ref>
== Obuto bwe n’okusoma ==
Nsereko yazaalibwa nga 5 ogwomusanvu 1965 e Bbira Naakuwadde mu Busiro mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y’e Wakiso]] mu Uganda.
Alina Dipulooma mu by’enjigiriza ebya pulayimale okuva mu Institute of Teacher Education Kyambogo (kati [[Yunivasite y'e Kyambogo|Kyambogo University]] ) ne Bachelor of Divinity okuva mu [[Uganda Christian University]] (UCU).<ref name=":0">{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2025-02-17 |title=Canon Nsereko is 7th Bishop of West Buganda Diocese |url=https://www.independent.co.ug/canon-nsereko-is-7th-bishop-of-west-buganda-diocese/ |access-date=2025-12-13 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFIndependent2025">Independent, The (2025-02-17). [https://www.independent.co.ug/canon-nsereko-is-7th-bishop-of-west-buganda-diocese/ "Canon Nsereko is 7th Bishop of West Buganda Diocese"]. ''The Independent Uganda''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-12-13</span></span>.</cite></ref>
== Obuweereza bwe mu kkanisa ==
Nsereko yatandika obuweereza bwe ku nkomerero y’emyaka gya 1980. Yatuuzibwa ku bwadyankoni nga 9 ogwekuminebiri 1989 ate nga wayise omwaka gumu, nga 10 ogwekuminebiri 1990, yakyusibwa nazzibwa mu Lutikko ya St. Andrew e Namukozi.
Mu myaka gye egy’obuweereza, yaweereza mu bifo eby’enjawulo ku maddaala agenjawulo mu kkanisa, omuli:
* Vicar w'ekkanisa ya St. John, Kakoma.<ref name=":0">{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2025-02-17 |title=Canon Nsereko is 7th Bishop of West Buganda Diocese |url=https://www.independent.co.ug/canon-nsereko-is-7th-bishop-of-west-buganda-diocese/ |access-date=2025-12-13 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFIndependent2025">Independent, The (2025-02-17). [https://www.independent.co.ug/canon-nsereko-is-7th-bishop-of-west-buganda-diocese/ "Canon Nsereko is 7th Bishop of West Buganda Diocese"]. ''The Independent Uganda''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-12-13</span></span>.</cite></ref>
* Ssaabadinkoni wa Kakoma Ssaabadinkoni<ref name=":1">{{Cite web |title=Canon Nsereko Installed As Seventh Bishop of West Buganda Diocese |url=https://ugandaradionetwork.net/story/canon-nsereko-installed-as-seventh-bishop-of-west-buganda-diocese- |access-date=2025-12-13 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://ugandaradionetwork.net/story/canon-nsereko-installed-as-seventh-bishop-of-west-buganda-diocese- "Canon Nsereko Installed As Seventh Bishop of West Buganda Diocese"]. ''Uganda Radionetwork''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-12-13</span></span>.</cite></ref>
* Ssaabadinkoni w’e Masaka Ssaabadinkoni (atudde ku kkanisa ya St. John, Kijjabwemi).<ref name=":1" />
* Provost wa [[Lutikko ya St Paul, Kako]].<ref name=":0" />
== Obulabirizi ==
Nga 16 ogwokubiri 2025, Ennyumba y’Abalabirizi b’Ekkanisa ya Uganda, yalonda Nsereko ng’omulabirizi ow’omusanvu mu bulabirizi bwa West Buganda.<ref name=":0">{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2025-02-17 |title=Canon Nsereko is 7th Bishop of West Buganda Diocese |url=https://www.independent.co.ug/canon-nsereko-is-7th-bishop-of-west-buganda-diocese/ |access-date=2025-12-13 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFIndependent2025">Independent, The (2025-02-17). [https://www.independent.co.ug/canon-nsereko-is-7th-bishop-of-west-buganda-diocese/ "Canon Nsereko is 7th Bishop of West Buganda Diocese"]. ''The Independent Uganda''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-12-13</span></span>.</cite></ref> Yalondebwa okusikira Rt. Rev. '''[[Henry Katumba Tamale]]''', eyali atuuse ku myaka egy'okuwummula obuweereza mu butongole era nga gy'emyaka 65.<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cite web |title=Canon Nsereko Installed As Seventh Bishop of West Buganda Diocese |url=https://ugandaradionetwork.net/story/canon-nsereko-installed-as-seventh-bishop-of-west-buganda-diocese- |access-date=2025-12-13 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://ugandaradionetwork.net/story/canon-nsereko-installed-as-seventh-bishop-of-west-buganda-diocese- "Canon Nsereko Installed As Seventh Bishop of West Buganda Diocese"]. ''Uganda Radionetwork''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-12-13</span></span>.</cite></ref>
Nsereko yatukuzibwa era n’atuzibwa ku ntebe nga 30 Ogwokusatu 2025 Ssaabalabirizi w’Ekkanisa ya Uganda, [[Stephen Kaziimba|Stephen Kaziimba Mugalu]].<ref name=":2">{{Cite web |date=2025-03-31 |title=New West Buganda bishop starts journey of hope after consecration |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/new-west-buganda-bishop-starts-journey-of-hope-after-consecration-4985114 |access-date=2025-12-13 |website=Monitor |language=en}}</ref> Omukolo guno gwali ku kitebe ky’obulabirizi, [[Lutikko ya St Paul, Kako|Lutikko ya St. Paul, Kako]], mu [[Masaka|kibuga Masaka]].<ref name=":1">{{Cite web |title=Canon Nsereko Installed As Seventh Bishop of West Buganda Diocese |url=https://ugandaradionetwork.net/story/canon-nsereko-installed-as-seventh-bishop-of-west-buganda-diocese- |access-date=2025-12-13 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://ugandaradionetwork.net/story/canon-nsereko-installed-as-seventh-bishop-of-west-buganda-diocese- "Canon Nsereko Installed As Seventh Bishop of West Buganda Diocese"]. ''Uganda Radionetwork''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-12-13</span></span>.</cite></ref><ref name=":2" />
Mu kiseera we yalondebwa, Nsereko yalina emyaka 60, ekitegeeza nti asuubirwa okuweereza ekisanja kya myaka etaano nga tannatuuka ku myaka Ekkanisa ya Uganda gy’eyakkaanyako okuwummulirako.<ref name=":0">{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2025-02-17 |title=Canon Nsereko is 7th Bishop of West Buganda Diocese |url=https://www.independent.co.ug/canon-nsereko-is-7th-bishop-of-west-buganda-diocese/ |access-date=2025-12-13 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFIndependent2025">Independent, The (2025-02-17). [https://www.independent.co.ug/canon-nsereko-is-7th-bishop-of-west-buganda-diocese/ "Canon Nsereko is 7th Bishop of West Buganda Diocese"]. ''The Independent Uganda''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-12-13</span></span>.</cite></ref>
== Obulamu bw’omuntu ku bubwe ==
Nsereko mufumbo ne Sarah Nsereko. Bombi balina abaana basatu.<ref name=":0">{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2025-02-17 |title=Canon Nsereko is 7th Bishop of West Buganda Diocese |url=https://www.independent.co.ug/canon-nsereko-is-7th-bishop-of-west-buganda-diocese/ |access-date=2025-12-13 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFIndependent2025">Independent, The (2025-02-17). [https://www.independent.co.ug/canon-nsereko-is-7th-bishop-of-west-buganda-diocese/ "Canon Nsereko is 7th Bishop of West Buganda Diocese"]. ''The Independent Uganda''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-12-13</span></span>.</cite></ref>
== Ebijuliziddwa ==
<references responsive="1"></references>
[[Category:Bannayuganda bannaddiini abasajja.]]
mzj72qtae2cshcic99r9raw8z2lh6ga
Amos Betungura
0
13001
77027
74827
2026-10-19T11:22:08Z
Kisakye Jane
9195
Nterezeeza mu ndabika y′ekiwandiiko.
77027
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Amos Betungura'''<ref name="observer">{{Cite web |title=The Observer – Uganda |url=https://www.observer.ug/component/content/article?id=1807:ankole-loses-language-icon |access-date=4 April 2020 |website=observer.ug}}</ref> yali mulabirizi wa Anglican mu Uganda.<ref name="allafrica">{{Cite web |title=All Africa |url=https://allafrica.com/stories/200812010318.html |access-date=4 April 2020 |website=allafrica.com}}</ref>
Betungura yasomera ku [[Uganda Christian University]] era y'atuuzibwa ku budyankoni mu 1957 ate n'afuulibwa omusosodooti mu 1960. Yatukuzibwa ng'Omulabirizi w'e Ankole nga 6 Ogwekuminebiri 1970. Yafa mu 2008.<ref name="observer"/><ref name="newvision">{{Cite web |title=Bishop Betungura Buried |url=https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1175658/bishop-betungura-buried |access-date=4 April 2020 |website=New Vision}}</ref>
== Obuweereza bw’Ekkanisa n’Obukulembeze bw’Obulabirizi ==
Betungula yatukuzibwa ng'Omulabirizi w'e Ankole nga 6 Ogwekuminebiri 1970.<ref name=":0">{{Cite web |title=History timeline |url=https://www.ankolediocese.org/about-us/history-timeline/ |access-date=2025-12-19 |website=Ankole Diocese {{!}} Church of Uganda, Anglican |language=en-US |archive-date=2026-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260517045626/https://www.ankolediocese.org/about-us/history-timeline/ |url-status=dead }}</ref> yali Mulabirizi wa Ankole ow'okubiri.<ref name=":0" />
Mu bukulembeze bwe, omuwendo gw’abassaabalabirizi n’obusumba mu bulabirizi bw’e Ankole gweyongera nnyo ne guyamba abantu b’omu kitundu okufuna okusinza kw’Abakulisitaayo n’okulabirira obusumba. Ekiseera kye wa kyamanyibwa olw’okukula kw’ekkanisa, okutendeka bannaddiini n’okugaziya okutuuka ku buminsani.<ref name=":0"/>
== Okuzimba ebitongole n’okukosa abantu ==
=== Eddwaaliro lya Ruharo Mission ===
Mu 1981, mu kiseera kye eky’obulabirizi, Betungura yakola kinene nnyo mu kutandikawo eddwaliro lya Ruharo Mission Hospital mu kibuga Mbarara eddwaliro ly’omukitundu eririna akakwate n’Ekkanisa ya Uganda erikola ku bujjanjabi obw’enjawulo, okulongoosa, enteekateeka z’okubunyisa amawulire n’okuddaabiriza abantu okwetoloola ekitundu ky’e Ankole .<ref>{{Cite web |title=History of Ruharo Mission Hospital – Ruharo Mission Hospital |url=https://rmh.org.ug/history-of-rmh/ |access-date=2025-12-19 |language=en-US}}</ref> Oluvannyuma eddwaaliro lyagaziya kaweefube nga enteekateeka ya Organized Userful Services (OURS) eri abaana abaliko obulemu, nga kino kiraga okwolesebwa kwa Betungura okw’ebyobulamu ebigatta n’okuwagira abantu. <ref>{{Cite web |title=OURS Program – Ruharo Mission Hospital |url=https://rmh.org.ug/ours-program/ |access-date=2025-12-19 |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2025-06-16 |title=Ruharo Mission Hospital acquires Shs310m digital X-ray machine |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/ruharo-mission-hospital-acquires-shs310m-digital-x-ray-machine-5083046 |access-date=2025-12-19 |website=Monitor |language=en}}</ref>
=== Ebiwandiiko n’Okwenyigira mu by’Obuwangwa ===
Era yali amanyiddwa nnyo olw’ebiwandiiko bye ku ddiini, [[:en:Marriage|obufumbo]], [[Ebyobuwangwa (Culture)|obuwangwa]] bw’ekitundu n’okutaputa enkola [[:en:Tradition|z’ennono]] ng’ayita mu lenzi y’eby’eddiini ey’Ekikristaayo . Omulimu gwe gwalimu ebitabo ebikwata ku byafaayo by’abantu mu Ankole, empisa z’obufumbo n’okuvvuunula mu nnimi z’omu kitundu, ebyayamba mu kufumiitiriza kw’ekkanisa n’okwogera kw’ebyobuwangwa mu [[Yuganda|Uganda]] . <ref>{{Cite book |last=Betungura |first=Amos. |date=1996 |title=Obushwere n'Amagara Gaabwo |url=https://catalog.hathitrust.org/Record/007984472 |publisher=Fountain |isbn=978-9970-02-024-9 |location=Kampala, Uganda}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Fountain Publishers: Africa-Leading Publishing House |url=https://fountainpublishers.co.ug/book/enshobi-eziri-omu-mpandiika-nengamba-yorunyankore-rukiga |access-date=2025-12-19 |website=fountainpublishers.co.ug |language=en}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Betungura |first=Amos |date=2003 |title=Beginnings of Prosperity |url=https://books.google.com/books?id=j3jZAAAAMAAJ |publisher=Archway Publications Limited |language=en}}</ref>
Era yatandikawo okuvvuunula [[baibuli]] okuva mu Lungereza okudda mu Runyankore - Rukiga nga bwe yasooka okuvvuunulwa mu Rutoro [[Luganda|n'Oluganda]] . <ref>{{Cite web |date=2020-07-19 |title=Christians celebrate 55 years of Runyankole-Rukiga Bible |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/christians-celebrate-55-years-of-runyankole-rukiga-bible-1876778 |access-date=2025-12-19 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Okufa ne by’alesse ==
Amos Betungura yafa nga 28 Ogwekuminebiri e Mbarara oluvannyuma lw'okulwanagana n'ekirwadde ekya kookolo w'enseke . Yaziikiddwa mu Lutikko ya St.James e Ruharo . <ref>{{Cite web |title=History timeline |url=https://www.ankolediocese.org/about-us/history-timeline/ |access-date=2025-12-19 |website=Ankole Diocese {{!}} Church of Uganda, Anglican |language=en-US |archive-date=2026-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260517045626/https://www.ankolediocese.org/about-us/history-timeline/ |url-status=dead }}</ref> Mu kuziika kwe, Pulezidenti [[Yoweri Museveni]] yamutendereza ng'omuntu agatta abantu era agyawo enjawukana mu ddiini n'obuwangwa n'okunyweza obulamu bw'abantu mu [[Yuganda|Uganda]] . <ref>{{Cite web |date=2023-12-01 |title=Museveni tells clerics to serve Christians holistically |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/museveni-tells-clerics-to-serve-christians-holistically-4450974 |access-date=2025-12-19 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Ekkanisa ya Uganda mu Buganda|Abalabirizi ba Uganda]]
* Ekkanisa ya Anglican Church of Uganda
* [[Wilberforce Kityo Luwalira|Wilderforce Kityo Luwalira nga bwe kiri]]
== Ebijuliziddwa ==
<references responsive="0"></references>
{{Reflist|1}}
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
75grvy7rkcba0w6wgsn784hutmhjacp
77029
77027
2026-10-19T11:24:30Z
Kisakye Jane
9195
Nterezeeza mu ndabika y′ekiwandiiko.
77029
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Amos Betungura'''<ref name="observer">{{Cite web |title=The Observer – Uganda |url=https://www.observer.ug/component/content/article?id=1807:ankole-loses-language-icon |access-date=4 April 2020 |website=observer.ug}}</ref> yali mulabirizi wa Anglican mu Uganda.<ref name="allafrica">{{Cite web |title=All Africa |url=https://allafrica.com/stories/200812010318.html |access-date=4 April 2020 |website=allafrica.com}}</ref>
Betungura yasomera ku [[Uganda Christian University]] era y'atuuzibwa ku budyankoni mu 1957 ate n'afuulibwa omusosodooti mu 1960. Yatukuzibwa ng'Omulabirizi w'e Ankole nga 6 Ogwekuminebiri 1970. Yafa mu 2008.<ref name="observer"/><ref name="newvision">{{Cite web |title=Bishop Betungura Buried |url=https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1175658/bishop-betungura-buried |access-date=4 April 2020 |website=New Vision}}</ref>
== Obuweereza bw’Ekkanisa n’Obukulembeze bw’Obulabirizi ==
Betungula yatukuzibwa ng'Omulabirizi w'e Ankole nga 6 Ogwekuminebiri 1970.<ref name=":0">{{Cite web |title=History timeline |url=https://www.ankolediocese.org/about-us/history-timeline/ |access-date=2025-12-19 |website=Ankole Diocese {{!}} Church of Uganda, Anglican |language=en-US |archive-date=2026-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260517045626/https://www.ankolediocese.org/about-us/history-timeline/ |url-status=dead }}</ref> yali Mulabirizi wa Ankole ow'okubiri.<ref name=":0" />
Mu bukulembeze bwe, omuwendo gw’abassaabalabirizi n’obusumba mu bulabirizi bw’e Ankole gweyongera nnyo ne guyamba abantu b’omu kitundu okufuna okusinza kw’Abakulisitaayo n’okulabirira obusumba. Ekiseera kye wa kyamanyibwa olw’okukula kw’ekkanisa, okutendeka bannaddiini n’okugaziya okutuuka ku buminsani.<ref name=":0"/>
== Okuzimba ebitongole n’okukosa abantu ==
=== Eddwaaliro lya Ruharo Mission ===
Mu 1981, mu kiseera kye eky’obulabirizi, Betungura yakola kinene nnyo mu kutandikawo eddwaliro lya Ruharo Mission Hospital mu kibuga Mbarara eddwaliro ly’omukitundu eririna akakwate n’Ekkanisa ya Uganda erikola ku bujjanjabi obw’enjawulo, okulongoosa, enteekateeka z’okubunyisa amawulire n’okuddaabiriza abantu okwetoloola ekitundu ky’e Ankole.<ref>{{Cite web |title=History of Ruharo Mission Hospital – Ruharo Mission Hospital |url=https://rmh.org.ug/history-of-rmh/ |access-date=2025-12-19 |language=en-US}}</ref> Oluvannyuma eddwaaliro lyagaziya kaweefube nga enteekateeka ya Organized Userful Services (OURS) eri abaana abaliko obulemu, nga kino kiraga okwolesebwa kwa Betungura okw’ebyobulamu ebigatta n’okuwagira abantu.<ref>{{Cite web |title=OURS Program – Ruharo Mission Hospital |url=https://rmh.org.ug/ours-program/ |access-date=2025-12-19 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-06-16 |title=Ruharo Mission Hospital acquires Shs310m digital X-ray machine |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/ruharo-mission-hospital-acquires-shs310m-digital-x-ray-machine-5083046 |access-date=2025-12-19 |website=Monitor |language=en}}</ref>
=== Ebiwandiiko n’Okwenyigira mu by’Obuwangwa ===
Era yali amanyiddwa nnyo olw’ebiwandiiko bye ku ddiini, [[:en:Marriage|obufumbo]], [[Ebyobuwangwa (Culture)|obuwangwa]] bw’ekitundu n’okutaputa enkola [[:en:Tradition|z’ennono]] ng’ayita mu lenzi y’eby’eddiini ey’Ekikristaayo . Omulimu gwe gwalimu ebitabo ebikwata ku byafaayo by’abantu mu Ankole, empisa z’obufumbo n’okuvvuunula mu nnimi z’omu kitundu, ebyayamba mu kufumiitiriza kw’ekkanisa n’okwogera kw’ebyobuwangwa mu [[Yuganda|Uganda]].<ref>{{Cite book |last=Betungura |first=Amos. |date=1996 |title=Obushwere n'Amagara Gaabwo |url=https://catalog.hathitrust.org/Record/007984472 |publisher=Fountain |isbn=978-9970-02-024-9 |location=Kampala, Uganda}}</ref><ref>{{Cite web |title=Fountain Publishers: Africa-Leading Publishing House |url=https://fountainpublishers.co.ug/book/enshobi-eziri-omu-mpandiika-nengamba-yorunyankore-rukiga |access-date=2025-12-19 |website=fountainpublishers.co.ug |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Betungura |first=Amos |date=2003 |title=Beginnings of Prosperity |url=https://books.google.com/books?id=j3jZAAAAMAAJ |publisher=Archway Publications Limited |language=en}}</ref>
Era yatandikawo okuvvuunula [[baibuli]] okuva mu Lungereza okudda mu Runyankore - Rukiga nga bwe yasooka okuvvuunulwa mu Rutoro [[Luganda|n'Oluganda]].<ref>{{Cite web |date=2020-07-19 |title=Christians celebrate 55 years of Runyankole-Rukiga Bible |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/christians-celebrate-55-years-of-runyankole-rukiga-bible-1876778 |access-date=2025-12-19 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Okufa ne by’alesse ==
Amos Betungura yafa nga 28 Ogwekuminebiri e Mbarara oluvannyuma lw'okulwanagana n'ekirwadde ekya kookolo w'enseke . Yaziikiddwa mu Lutikko ya St.James e Ruharo.<ref>{{Cite web |title=History timeline |url=https://www.ankolediocese.org/about-us/history-timeline/ |access-date=2025-12-19 |website=Ankole Diocese {{!}} Church of Uganda, Anglican |language=en-US |archive-date=2026-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260517045626/https://www.ankolediocese.org/about-us/history-timeline/ |url-status=dead }}</ref> Mu kuziika kwe, Pulezidenti [[Yoweri Museveni]] yamutendereza ng'omuntu agatta abantu era agyawo enjawukana mu ddiini n'obuwangwa n'okunyweza obulamu bw'abantu mu [[Yuganda|Uganda]].<ref>{{Cite web |date=2023-12-01 |title=Museveni tells clerics to serve Christians holistically |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/museveni-tells-clerics-to-serve-christians-holistically-4450974 |access-date=2025-12-19 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Ekkanisa ya Uganda mu Buganda|Abalabirizi ba Uganda]]
* Ekkanisa ya Anglican Church of Uganda
* [[Wilberforce Kityo Luwalira|Wilderforce Kityo Luwalira nga bwe kiri]]
== Ebijuliziddwa ==
<references responsive="0"></references>
{{Reflist|1}}
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
0ffmvxbh38p2d1eltpsgt9so2ubrhcp
77030
77029
2026-10-19T11:27:06Z
Kisakye Jane
9195
Ntaddemu ettuluba.
77030
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Amos Betungura'''<ref name="observer">{{Cite web |title=The Observer – Uganda |url=https://www.observer.ug/component/content/article?id=1807:ankole-loses-language-icon |access-date=4 April 2020 |website=observer.ug}}</ref> yali mulabirizi wa Anglican mu Uganda.<ref name="allafrica">{{Cite web |title=All Africa |url=https://allafrica.com/stories/200812010318.html |access-date=4 April 2020 |website=allafrica.com}}</ref>
Betungura yasomera ku [[Uganda Christian University]] era y'atuuzibwa ku budyankoni mu 1957 ate n'afuulibwa omusosodooti mu 1960. Yatukuzibwa ng'Omulabirizi w'e Ankole nga 6 Ogwekuminebiri 1970. Yafa mu 2008.<ref name="observer"/><ref name="newvision">{{Cite web |title=Bishop Betungura Buried |url=https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1175658/bishop-betungura-buried |access-date=4 April 2020 |website=New Vision}}</ref>
== Obuweereza bw’Ekkanisa n’Obukulembeze bw’Obulabirizi ==
Betungula yatukuzibwa ng'Omulabirizi w'e Ankole nga 6 Ogwekuminebiri 1970.<ref name=":0">{{Cite web |title=History timeline |url=https://www.ankolediocese.org/about-us/history-timeline/ |access-date=2025-12-19 |website=Ankole Diocese {{!}} Church of Uganda, Anglican |language=en-US |archive-date=2026-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260517045626/https://www.ankolediocese.org/about-us/history-timeline/ |url-status=dead }}</ref> yali Mulabirizi wa Ankole ow'okubiri.<ref name=":0" />
Mu bukulembeze bwe, omuwendo gw’abassaabalabirizi n’obusumba mu bulabirizi bw’e Ankole gweyongera nnyo ne guyamba abantu b’omu kitundu okufuna okusinza kw’Abakulisitaayo n’okulabirira obusumba. Ekiseera kye wa kyamanyibwa olw’okukula kw’ekkanisa, okutendeka bannaddiini n’okugaziya okutuuka ku buminsani.<ref name=":0"/>
== Okuzimba ebitongole n’okukosa abantu ==
=== Eddwaaliro lya Ruharo Mission ===
Mu 1981, mu kiseera kye eky’obulabirizi, Betungura yakola kinene nnyo mu kutandikawo eddwaliro lya Ruharo Mission Hospital mu kibuga Mbarara eddwaliro ly’omukitundu eririna akakwate n’Ekkanisa ya Uganda erikola ku bujjanjabi obw’enjawulo, okulongoosa, enteekateeka z’okubunyisa amawulire n’okuddaabiriza abantu okwetoloola ekitundu ky’e Ankole.<ref>{{Cite web |title=History of Ruharo Mission Hospital – Ruharo Mission Hospital |url=https://rmh.org.ug/history-of-rmh/ |access-date=2025-12-19 |language=en-US}}</ref> Oluvannyuma eddwaaliro lyagaziya kaweefube nga enteekateeka ya Organized Userful Services (OURS) eri abaana abaliko obulemu, nga kino kiraga okwolesebwa kwa Betungura okw’ebyobulamu ebigatta n’okuwagira abantu.<ref>{{Cite web |title=OURS Program – Ruharo Mission Hospital |url=https://rmh.org.ug/ours-program/ |access-date=2025-12-19 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-06-16 |title=Ruharo Mission Hospital acquires Shs310m digital X-ray machine |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/ruharo-mission-hospital-acquires-shs310m-digital-x-ray-machine-5083046 |access-date=2025-12-19 |website=Monitor |language=en}}</ref>
=== Ebiwandiiko n’Okwenyigira mu by’Obuwangwa ===
Era yali amanyiddwa nnyo olw’ebiwandiiko bye ku ddiini, [[:en:Marriage|obufumbo]], [[Ebyobuwangwa (Culture)|obuwangwa]] bw’ekitundu n’okutaputa enkola [[:en:Tradition|z’ennono]] ng’ayita mu lenzi y’eby’eddiini ey’Ekikristaayo . Omulimu gwe gwalimu ebitabo ebikwata ku byafaayo by’abantu mu Ankole, empisa z’obufumbo n’okuvvuunula mu nnimi z’omu kitundu, ebyayamba mu kufumiitiriza kw’ekkanisa n’okwogera kw’ebyobuwangwa mu [[Yuganda|Uganda]].<ref>{{Cite book |last=Betungura |first=Amos. |date=1996 |title=Obushwere n'Amagara Gaabwo |url=https://catalog.hathitrust.org/Record/007984472 |publisher=Fountain |isbn=978-9970-02-024-9 |location=Kampala, Uganda}}</ref><ref>{{Cite web |title=Fountain Publishers: Africa-Leading Publishing House |url=https://fountainpublishers.co.ug/book/enshobi-eziri-omu-mpandiika-nengamba-yorunyankore-rukiga |access-date=2025-12-19 |website=fountainpublishers.co.ug |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Betungura |first=Amos |date=2003 |title=Beginnings of Prosperity |url=https://books.google.com/books?id=j3jZAAAAMAAJ |publisher=Archway Publications Limited |language=en}}</ref>
Era yatandikawo okuvvuunula [[baibuli]] okuva mu Lungereza okudda mu Runyankore - Rukiga nga bwe yasooka okuvvuunulwa mu Rutoro [[Luganda|n'Oluganda]].<ref>{{Cite web |date=2020-07-19 |title=Christians celebrate 55 years of Runyankole-Rukiga Bible |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/christians-celebrate-55-years-of-runyankole-rukiga-bible-1876778 |access-date=2025-12-19 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Okufa ne by’alesse ==
Amos Betungura yafa nga 28 Ogwekuminebiri e Mbarara oluvannyuma lw'okulwanagana n'ekirwadde ekya kookolo w'enseke . Yaziikiddwa mu Lutikko ya St.James e Ruharo.<ref>{{Cite web |title=History timeline |url=https://www.ankolediocese.org/about-us/history-timeline/ |access-date=2025-12-19 |website=Ankole Diocese {{!}} Church of Uganda, Anglican |language=en-US |archive-date=2026-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260517045626/https://www.ankolediocese.org/about-us/history-timeline/ |url-status=dead }}</ref> Mu kuziika kwe, Pulezidenti [[Yoweri Museveni]] yamutendereza ng'omuntu agatta abantu era agyawo enjawukana mu ddiini n'obuwangwa n'okunyweza obulamu bw'abantu mu [[Yuganda|Uganda]].<ref>{{Cite web |date=2023-12-01 |title=Museveni tells clerics to serve Christians holistically |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/museveni-tells-clerics-to-serve-christians-holistically-4450974 |access-date=2025-12-19 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Ekkanisa ya Uganda mu Buganda|Abalabirizi ba Uganda]]
* Ekkanisa ya Anglican Church of Uganda
* [[Wilberforce Kityo Luwalira|Wilderforce Kityo Luwalira nga bwe kiri]]
== Ebijuliziddwa ==
<references responsive="0"></references>
{{Reflist|1}}
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
[[Category:Bannayuganda abaaliko abalabirizi.]]
e7ukdqlok7he80vb9ayp9fq8rie7t7c
DJ Shiru
0
13064
76937
76424
2026-10-19T00:50:49Z
InternetArchiveBot
6271
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
76937
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Kiberu Bashir''' (yazaalibwa nga 27 Ogwomusanvu 1986) Okuva e Nyendo, [[Masaka]], amannyiddwa n'erinnya lye ery'oku siteegi '''DJ SHIRU''' dijje Munnayuganda era pulodyusa. Omulimu gwe yagutandikira ku myaka emito ng’agoberera muganda we, DJ Rota omututumufu mu [[Kampala]], [[Yuganda|Uganda]]. Ye mutegesi wa pulogulaamu ya Dance Floor ku emu ku radio za Uganda ezisinga obukulu [[97.7 Record FM]].<ref>{{Cite web |date=2019-08-24 |title=Record FM's DJ Shiru Fills Club Ambiance To The Brim! |url=https://ejazzug.com/record-fms-dj-shiru-fills-club-ambiance-to-the-brim/ |access-date=2019-12-06 |website=E-Jazz UG |language=en-GB |archive-date=2019-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191206163214/https://ejazzug.com/record-fms-dj-shiru-fills-club-ambiance-to-the-brim/ |url-status=dead }}</ref>
DJ Shiru ategeka emikolo buli mwaka omuli: The Mega-Shirumatic Experience <ref>"Mega Shirumatic experience back". ''The Kampala Sun''. Archived from the original on 8 December 2019. Retrieved 8 December 2019.</ref> ne East African Deejayz Carnival.
== Egule ==
* DJ asinga omwaka 2013 "Hipipo Awards" <ref>{{Cite web |date=2013-02-10 |title=HiPipo Music Awards 2013 winners. |url=https://theedgeafrica.wordpress.com/2013/02/10/hipipo-music-awards-2013-winners/ |access-date=2019-12-08 |website=The Edge Africa |language=en}}</ref>
* DJ asinga omwaka 2014 "Hipipo Awards" <ref>{{Cite web |title=Bebe bags six trophies at hipipo music awards |url=https://www.monitor.co.ug/artsculture/Entertainment/Bebe-bags-six-trophies-at-hipipo-music-awards/812796-2200546-dn9aa/index.html |access-date=2019-12-08 |website=Daily Monitor |language=en}}</ref>
* DJ asinga omwaka 2015/16 "Hipipo Awards" <ref>{{Cite web |title=Winners at HiPipo Music Awards 2015 {{!}} TheLead™ |url=http://www.thelead.ug/news/winners-at-hipipo-music-awards-2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191208180312/http://www.thelead.ug/news/winners-at-hipipo-music-awards-2015 |archive-date=8 December 2019 |access-date=2019-12-08 |website=www.thelead.ug}}</ref>
* Yawangudde engule ya Lifetime Achievement Award ng'ajaguza emyaka 10 egy'okuwangula engule za 2016 "Buzz Teen Awards" <ref>{{Cite web |last=Sqoop |date=13 May 2016 |title=DJ Shiru to receive lifetime achievers award – Sqoop – Its deep |url=http://www.sqoop.co.ug/201605/four-one-one/dj-shiru-to-receive-lifetime-achievers-award.html |access-date=2019-12-08 |language=en-US}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Jose Chameleone|Jose Chameleone, omusajja omulala]]
== Ebijuliziddwa ==
<references />
== Ebijuliziddwa wabweru wa Wikipedia ==
* [https://web.archive.org/web/20250206222452/https://djshiru.ug/ Ekibanja kye]
[[Category:Bannayuganda abazaalibwa e Masaka]]
jtqyjlvprwaf8x5mucibiva2cdbh02v
Oh Uganda, Ensi ya Bulungi
0
13079
76912
48507
2026-10-18T18:13:03Z
Ajambo Bridget
11873
remove duplicated link
76912
wikitext
text/x-wiki
"'''Oh Uganda, Land of Beauty'''" lwe [[:en:National_anthem|luyimba lw'eggwanga]] lya [[Yuganda|Uganda]]. [[George Wilberforce Kakoma]] ye yayiiya omuziki era ye yawandiika ebigambo. Yatwalibwa ng’oluyimba lw’eggwanga mu 1962, eggwanga bwe lyafuna obwetwaze [["Uganda country profile". BBC News. BBC. 10 May 2018. Retrieved 14 July 2020.|okuva mu Bungereza]]. Mu by’omuziki y’emu ku nnyimba z’eggwanga ezisinga obumpi mu nsi yonna. N’olwekyo, ennyiriri eziwera ziyimbibwa bwe zikolebwa mu lujjudde.
== Ebyafaayo ==
Okuva mu 1894 okutuuka ku ntikko y’okuggyibwako [[This reference is used 5 times on this page. Karugaba, Phillip; Kakongi, Tracy (15 August 2019). "Uganda: Copyright In The National Anthem". ENSafrica. Mondaq. Archived from the original on 15 July 2020. Retrieved 15 July 2020.|amatwale]] mu myaka gya 1960, Uganda yali kitundu kya bukuumi bwa Bungereza mu bwakabaka bwayo obw’amatwale.<ref name="EBhist">This reference is used twice on this page.</ref> <ref>"Uganda country profile". ''BBC News''. BBC. 10 May 2018. Retrieved 14 July 2020.</ref> Mu kudduka okwefuga, akakiiko akatono kaatondebwawo okusalawo oluyimba lw’eggwanga eryali ligenda okuyimba.<ref name="Musisi">This reference is used 4 times on this page.</ref> Yagenda mu maaso n'okutegeka empaka z'eggwanga lyonna,<ref name="Minahan">{{Cite book |last=Minahan |first=James B. |date=23 December 2009 |title=The Complete Guide to National Symbols and Emblems |url=https://books.google.com/books?id=jfrWCQAAQBAJ&pg=PA929 |publisher=ABC-CLIO |isbn=9780313344978 |volume=1 |page=929}}</ref> ng'emisingi gye baateekawo ku luyimba luno nti lulina okuba "olumpi, olusookerwako, olw'ekitiibwa, olutendereza era nga lwesunga ebiseera eby'omu maaso".<ref name="Musisi" />
Mu nkomerero, ebigambo n’oluyimba olwayimbibwa [[George Wilberforce Kakoma]] byalondebwa mu July 1962. Oluyimba luno yaluwandiika mu lunaku lumu, ng’amaze okuwuliriza ku [[Uganda Broadcasting Corporation|Radio Uganda]] ekiro ekyakeesezza olwaleero ku ngeri tewali n’emu ku biwandiiko ebyafunibwa okutuusa kati gye yali etunuulidde ng’esaanira akakiiko akatono.<ref name="Musisi" /> Okuyingira kwe kwali kumu ku nnya ezaalondebwa.<ref name="Karugaba and Kakongi">This reference is used 5 times on this page.</ref> Oluyimba luno lwayisibwa mu butongole mu 1962, omwaka eggwanga mwe lyafuna obwetwaze.<ref name="Minahan">{{Cite book |last=Minahan |first=James B. |date=23 December 2009 |title=The Complete Guide to National Symbols and Emblems |url=https://books.google.com/books?id=jfrWCQAAQBAJ&pg=PA929 |publisher=ABC-CLIO |isbn=9780313344978 |volume=1 |page=929}}</ref><ref name="CIA">{{Cite web |date=29 June 2020 |title=Uganda |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/uganda/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109130908/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/uganda |archive-date=January 9, 2021 |access-date=14 July 2020 |website=The World Factbook |publisher=CIA}}</ref> Omukolo ogwasooka mu lujjudde oluyimba luno mwe lwakubirwa gwali ku bikujjuko eby’okukuza obwetwaze nga 9 October 1962.<ref name="Karugaba and Kakongi" />
Oluvannyuma Kakoma yawawaabira gavumenti mu 2008, ng’agamba nti teyasasulwangako musaala gumala era bw’atyo alina eddembe [["Ten things about national anthems". Mail & Guardian. Johannesburg. 21 September 2012. Archived from the original on 15 July 2020. Retrieved 15 July 2020.|okusasula ssente z’obusuulu]] okumala emyaka egisukka mu makumi ana.<ref name="Michaels">This reference is used 3 times on this page.</ref> Yalumiriza nti gavumenti yamuwa USh yokka. 2,000/=,<ref name="Karugaba and Kakongi" /><ref name="Michaels" /> ekyenkana wansi wa £ 1 mu 2008, nga "akabonero k'okwebaza".<ref name="Michaels" /> Kakoma yafa nga kkooti ejulirwamu mu ggwanga tennagoba musango guno mu 2019, n'ezuula nti eddembe ly'oluyimba luno liri mu gavumenti so si muwandiisi.<ref name="Karugaba and Kakongi" />
== Ebigambo by'oluyimba ==
=== Mu nnimi z’omu kitundu ===
{| class="wikitable"
!Ebigambo by'Olungereza <ref name="Minahan">{{Cite book |last=Minahan |first=James B. |date=23 December 2009 |title=The Complete Guide to National Symbols and Emblems |url=https://books.google.com/books?id=jfrWCQAAQBAJ&pg=PA929 |publisher=ABC-CLIO |isbn=9780313344978 |volume=1 |page=929}}</ref><ref>{{Cite web |title=The National Anthem of Uganda |url=http://www.uganda-embassy.jp/anthem.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200715093217/http://www.uganda-embassy.jp/anthem.html |archive-date=15 July 2020 |access-date=15 July 2020 |website=Embassy of the Republic of Uganda in Japan |publisher=Ministry of Foreign Affairs of Uganda}}</ref>
! [[Luganda]] lyrics <ref>{{Cite book |last=Wambi Gulere, Cornelius |title=Oluyimba olwe Ggwanga Yuganda – The Ugandan National Anthem in Luganda |url=https://www.academia.edu/7590095 |page=4}}</ref>
! Ebigambo by'Oluswayiri
|- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;"
|<poem>'''I'''
Oh, Uganda! May God uphold thee,
We lay our future in thy hand;
United, free for liberty
together we'll always stand.
'''II'''
Oh, Uganda! The land of freedom,
Our love and labour we give;
And with neighbours all at our country's call
In peace and friendship we'll live.
'''III'''
Oh, Uganda! The land that feeds us,
By sun and fertile soil grown;
For our own dear land, we shall always stand,
The Pearl of Africa's Crown.</poem>
|<poem>{{lang|lg|italic=no|'''I'''
O Yuganda! Katonda akuwanirire,
Tussa eby'omumaso byaffe mu mikono gyo,
Mu bwegassi n'obuteefu, ku lw'obumu,
Tujjanga bulijjo kuyimirirawo!
'''II'''
O Yuganda! Ensi y'eddembe,
Okwagala n'okulusana tubikuwa,
Ne baliraanwa baffe boona, lw'omulanga gwensi yaffe,
Mu mirembe n'omukwano tunaberawo!
'''III'''
O Yuganda! Ensi etuliisa,
Lw'omusana n'obugimu bw'ettaka,
Lw'obugazi bw'ensi yaffe, tujja kuyimirira bulijjo,
Ekimasa ky'amakula ga Afirika!}}</poem>
|<poem>{{lang|sw|italic=no|'''I'''
Loo, Uganda! Mungu akusimamie,
Tunaweka mustakabali wetu mikononi mwako;
Umoja, bure kwa uhuru
pamoja tutasimama daima.
'''II'''
Loo, Uganda! Ardhi ya uhuru,
Tunatoa upendo wetu na kazi yetu;
Na pamoja na majirani wote katika wito wa nchi yetu
Kwa amani na urafiki tutaishi.
'''III'''
Loo, Uganda! Ardhi ambayo hutulisha,
Kwa jua na mchanga wenye rutuba uliopandwa;
Kwa ardhi yetu mpendwa, tutasimama daima,
Lulu ya Taji ya Afrika.}}</poem>
|}
=== Mu nnimi Ennaansi ===
Ng'ogyeeko enkyusa y'Oluganda n'Oluswayiri ,oluyimba lweggwanga era luvunnuddwa mu [[Baganda, Banyankole, Bateso, Basoga,|nnimi endala eziwerako ez’omu kitundu]].<ref>{{Cite book |last=Gulere |first=Cornelius W. |date=8 October 1998 |title=Ugandan National Anthem Translated into 25 Languages |url=https://www.academia.edu/1303526}}</ref>
== Okuyiiya ==
Ku [["Ten things about national anthems". Mail & Guardian. Johannesburg. 21 September 2012. Archived from the original on 15 July 2020. Retrieved 15 July 2020.|bbaala]] munaana zokka obuwanvu, [ A ] "Oh Uganda, Land of Beauty" mu by'omuziki y'emu ku nnyimba z'eggwanga ezisinga obumpi mu nsi yonna,<ref name="Sherwin">This reference is used twice on this page.</ref><ref>Walker, Peter (18 July 2012). "London 2012 podium planners fight the fear of the upside-down flag". ''The Guardian''. London. Retrieved 15 July 2020.</ref> awamu n'oluyimba [[Baganda, Banyankole, Bateso, Basoga,|lwa Japan]].<ref>"Ten things about national anthems". ''Mail & Guardian''. Johannesburg. 21 September 2012. Archived from the original on 15 July 2020. Retrieved 15 July 2020.</ref> Bombi Michael Bristow, omuwandiisi w’ekitabo ''National Anthems of the World'',<ref>{{Cite book |last=Bristow |first=M. J. |year=2006 |title=National Anthems of the World |url=https://books.google.com/books?id=n0HVHeXDNS0C |publisher=Weidenfeld & Nicolson |isbn=9781540013002}}</ref> ne [[Philip|Philip Sheppard]] bazudde oluyimba lw’eggwanga lya Uganda nga lwe lusinga obumpi.<ref>Spencer, Clare (27 July 2011). "Is the British national anthem too short?". ''BBC News Magazine''. BBC. Retrieved 15 July 2020.</ref><ref>"An Olympian anthem arrangement". ''BBC Radio 4 Today''. BBC. 1 March 2012. Retrieved 15 July 2020.</ref> N’ekyavaamu, ennyiriri eziwera zitera okuyimbibwa nga ziyimbibwa ku mikolo egy’olukale ng’emizannyo gy’omupiira egy’ensi yonna.<ref name="Sherwin" />
== Ebiwandiiko ==
Ensonda zag'esigika ezimu zigamba mu bukyamu nti oluyimba luno luweza amabaala mwenda .Kino kiri kityo kubanga y'okusitula ku ntandikwa y'oluyimba kipimo kyakitundu kyokka era bwe kityo tebalibwa nga bbaala eryetongodde .
== Ebijuliziddwa ==
q2oogto666skmu6mn4h8jc78toue3n1
Gladyce Kachope
0
13098
76942
68448
2026-10-19T02:39:20Z
InternetArchiveBot
6271
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
76942
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Gladyce Kachope''' Munnayuganda mubiikira, [[:en:Teacher|musomesa]] [[:en:Secondary_school|wa siniya]], era muddukanya w'emirimu awerezaako [[:en:Head_teacher|ng'omukulu]] mu masomero omuli n'elya Immaculate Heart Nyakibale Girls' Secondary school mu [[:en:Rukungiri_District|Disitulikiti y'e Rukungiri]]<ref>{{Cite web |last=admin |date=2025-01-21 |title=Sr. Gladyce Kachope: Celebrating 19 Years of Transformational Leadership at Immaculate Heart Girls' School, Rukungiri |url=https://immaculateheartgirls.com/sr-gladyce-kachope-celebrating-19-years-of-transformational-leadership-at-immaculate-heart-girls-school-rukungiri/ |access-date=2025-04-12 |website=Immaculate Heart Girls School |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-03-25 |title=Immaculate Heart bids farewell to longtime headmistress, Sr Kachope |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/immaculate-heart-bids-farewell-to-longtime-headmistress-sr-kachope-4978090 |access-date=2025-12-05 |website=Monitor |language=en}}</ref> n'elya Boni Consilii Girls' Vocational Secondary School mu [[:en:Isingiro_District|Disitulikiti y'e Isingiro]] mu [[:en:Isingiro_District|bukiikaddyo bwa Uganda]].
Kachope yaweebwa ekirabo kya African Union Continental Teacher Prize (2019) okutendreza omulimu gwe yakola mu mulimu gw’obusomesa.<ref name=":0">{{Cite web |date=2019-10-24 |title=Sister Gladyce Kachope one of best teachers in Africa, wins $10,000 prize |url=https://www.independent.co.ug/sister-gladyce-kachope-one-of-best-teachers-in-africa-wins-10000-prize/ |access-date=2025-04-12 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Kachope Archives |url=https://www.independent.co.ug/tag/kachope/ |access-date=2025-04-12 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}</ref> Era yafuna awaadi ya New Vision Teachers Making a Difference Award (2023).<ref name=":1">{{Cite web |date=7 December 2023 |title=New Vision - Latest News |url=https://www.newvision.co.ug/category/news/three-most-progressive-teachers-awarded-from-NV_176431 |access-date=2025-04-12 |website=www.newvision.co.ug}}</ref>
== Obuvo bwe n’okusoma kwe ==
Sister Gladyce Kachope yazaalibwa ku kyalo Mahamba, mu [[:en:Kabarole_District|Disitulikiti y’e Kabarole]], mu bukiikaddyo bwa Uganda mu bazadde Mwami ne Mukyala Daudi Kachope Muntukwonka Achaali abagenzi.<ref name=":2">{{Cite web |date=2025-03-25 |title=Immaculate Heart bids farewell to longtime headmistress, Sr Kachope |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/immaculate-heart-bids-farewell-to-longtime-headmistress-sr-kachope-4978090 |access-date=2025-04-12 |website=Monitor |language=en}}</ref>
Yatandika okusoma ku Kiburarara Primary School,<ref name=":2" /> era ne yeegatta ku ssomero lya Immaculate Heart Girls okusoma siniya.<ref name=":2" /> Kachope yeewandiisa mu [[:en:Makerere_University|yunivasite y’e Makerere]] gye yafunira diguli eya Bachelor mu by’enjigiriza, ng’akuguse mu byafaayo n'eddiini (Christian Religious Education).<ref name=":2" /> Yafuna diguli eya masters mu by’enjigiriza okuva mu yunivasite y’e Makerere.<ref name=":2" /><ref name=":3">{{Cite web |last=KAMUSIIME |first=MICAH |date=2025-01-17 |title=Rukungiri to miss a renowned International Headteacher & Educator Sr. Gladyce Kachope as her tenure at Immaculate Heart Girls' School ends |url=https://www.informer.co.ug/rukungiri-to-miss-a-renowned-international-headteacher-educator-sr-gladyce-kachope-as-her-tenure-at-immaculate-heart-girls-school-ends/ |access-date=2025-04-12 |website=Western Uganda's Biggest News Website |language=en-US}}</ref>
== Emirimu gye ==
Kachope omulimu gw’obusomesa yagutandikira ku [[:en:Maryhill_High_School|Maryhill High School]], Mbarara,<ref>{{Cite web |date=2021-01-10 |title=I endevour to be a role model to my students- Sr Kachope |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/education/i-endevour-to-be-a-role-model-to-my-students-sr-kachope-1861134 |access-date=2025-12-05 |website=Monitor |language=en}}</ref> gye yaweereza ng’omusomesa era n’akuzibwa n’afuulibwa omumyuka w’omusomesa.<ref name=":4">{{Cite web |last=Akatukunda |first=Barham |date=2025-03-24 |title=RUKUNGIRI: Immaculate Heart Girls' School Bids Farewell to Head Mistress Sr. Gladyce Kachope |url=https://thesource.co.ug/education/rukungiri-immaculate-heart-girls-school-bids-farewell-to-head-mistress-sr-gladyce-kachope/ |access-date=2025-04-12 |website=The Source Reports |language=en}}</ref> Mu 2006, yasindikibwa ku Immaculate Heart Girl's school mu [[:en:Rukungiri_District|disitulikiti y'e Rukungiri]], mu bukiikaddyo bwa Uganda, oluvannyuma lw’okufa kwa Sista Petronilla Ahikire, gweyaddira mu bigere ono nga yali mukulu wa ssomero okumala emyaka 19 okutuuka mu 2025.<ref name=":4" /> Mu 2025, yasindikibwa ku Boni Consilii Girls' Vocational Secondary School mu [[:en:Isingiro_District|disitulikiti y'e Isingiro]] ng'omukulu w'essomero.<ref name=":4" />
Mu kiseera ky’obukulembeze bwe ku Immaculate Heart Girls’ School mu disitulikiti y’e Rukungiri, essomero lino lyayolesa enkulaakulana ennene mu kusoma n’empisa,<ref>{{Cite web |last=admin |date=2024-02-20 |title=UCE 2023 Results |url=https://immaculateheartgirls.com/uce-2023-results/ |access-date=2025-04-12 |website=Immaculate Heart Girls School |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-07-19 |title=Cutoff points to rise as S.5 selections start |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/cutoff-points-to-rise-as-s-5-selections-start-1874922 |access-date=2025-12-05 |website=Monitor |language=en}}</ref> era lyalaba okweyongera kw’abayizi abawandiisibwa, nga basoba mu 2000, bw’ogeraageranya n’abayizi 912 bweyali ya kalyegattako.<ref>{{Cite web |date=2020-09-14 |title=Education after independence: 43 years of Immaculate Heart, Nyakibingo |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/special-reports/uganda-50/education-after-independence-43-years-of-immaculate-heart-nyakibingo-1521900 |access-date=2025-04-12 |website=Monitor |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20260430220622/https://www.monitor.co.ug/uganda/special-reports/uganda-50/education-after-independence-43-years-of-immaculate-heart-nyakibingo-1521900 |archive-date=2026-04-30 |url-status=dead}}</ref><ref name=":3" /> Essomero lino era lyalaba enkulaakulana y’ebintu eby’omulembe n’okweyongera kw’abakozi.<ref name=":2" /><ref>{{Cite web |last=Rumanzi |first=Bob |date=2025-01-16 |title=Sr. Gladys Kachope Ends 19-Year Tenure at Immaculate Heart Girls Nyakibale, Heads to Boni Consilii Girls' Vocational Secondary School |url=https://boonafm.com/sr-gladys-kachope-ends-19-year-tenure-at-immaculate-heart-girls-nyakibale-heads-to-boni-consilii-girls-vocational-secondary-school/ |access-date=2025-04-12 |website=91.8 Boona FM |language=en-US}}</ref> Kachope ye yatandikawo okugula ettaka mu pulojekiti z'ebyobulimi n'okuteekawo enteekateeka z’okutumbula eby'emmere ng’okusimba ebittooke n’okulunda ente ku ssomero lino.<ref name=":4" />
== Awaadi ==
* African Union Continental Teacher Prize<ref name=":0" />
* New Vision: Teachers Making a Difference Award<ref name=":1" />
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
[[Category:Bannayuganda abasomesa]]
[[Category:Abasomesa]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
gm2bugft0rxpz75no9sb6p76jst2npw
Phillip Omondi
0
13333
76977
74946
2026-10-19T07:32:48Z
InternetArchiveBot
6271
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
76977
wikitext
text/x-wiki
'''Phillip Omondi''' (1957 – 21 Ogwokuna 1999) yali muzannyi era maneja wa [[:en:Association_football|mupiira]] omunnayuganda.<ref>{{Cite web |date=2020-09-14 |title=Phillip Omondi is arguably the finest ever Ugandan footballer |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/special-reports/uganda-50/phillip-omondi-is-arguably-the-finest-ever-ugandan-footballer-1513800 |access-date=2026-09-19 |website=Monitor |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20260920095212/https://www.monitor.co.ug/uganda/special-reports/uganda-50/phillip-omondi-is-arguably-the-finest-ever-ugandan-footballer-1513800 |archive-date=2026-09-20 |url-status=dead}}</ref>
== Obudde bwe ng'omuzannyi ==
[[:en:Uganda_national_football_team|Omuteebi]], Omondi yazannyira ttiimu ya [[:en:Kampala_City_Council_FC|Kampala City Council FC]] okuva mu 1973 okutuuka mu 1979, awo nagenda mu United Arab Emirates okwegatta ku [[:en:Al-Sharjah_Sports_Club|Sharjah]] . <ref name="Soccer265">{{Cite web |title=PHILLIP OMONDI (RIP) |url=http://soccer256.com/Phillip%20omondi.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716100940/http://soccer256.com/Phillip%20omondi.html |archive-date=16 July 2011 |access-date=11 February 2010 |publisher=Soccer265 Magazine }}</ref>
Omondi yazannyira [[Uganda Cranes ettiimu y'eggwanga|ttiimu y’eggwanga Uganda]] mu [[:en:1978_African_Cup_of_Nations|mpaka z’Afrika eza]] [[:en:1974_African_Cup_of_Nations|1974]], [[:en:1976_African_Cup_of_Nations|1976]] ne [[:en:1978_African_Cup_of_Nations|1978]], gye yali akulembeddemu abateebi nga Uganda emalira mu kyokubiri. <ref>{{Cite web |last=Boesenberg, Eric |last2=Stokkermans, Karel |last3=Mazet, François |name-list-style=amp |date=14 February 2008 |title=African Nations Cup 1978 |url=https://www.rsssf.org/tables/78a.html |website=[[RSSSF]]}}</ref> Era yayamba ttiimu eno okuwangula [[:en:CECAFA_Cup|ekikopo kya CECAFA]] mu 1973 ne 1977. <ref>{{Cite web |last=Zziwa, Hassan Badru |date=6 December 2009 |title=Omondi, Kirunda head Cranes all-time best 11 |url=http://www.observer.ug/index.php?option=com_content&task=view&id=6316&Itemid=80 |publisher=[[The Weekly Observer]]}}</ref>
== Omulimu nga maneja ==
Oluvannyuma lw'okuzannya, Omondi yafuuka maneja wa Bank of Uganda FC ne KCC nga tannawummula mu 1992. <ref name="Soccer265"/>
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
[[Category:Omupiira mu Uganda]]
4zdc1iioz5a1hnq378cod29172xgak2
Ssekiganda Ronald
0
13815
76995
67348
2026-10-19T09:11:15Z
Nassaka32
12002
added a citation and removed external links
76995
wikitext
text/x-wiki
'''Ronald Ssekiganda''' (yazaalibwa 13 Ogwomwenda 2003) Munnayuganda [[Omupiira ogw'ebigere|omuzannyi w'omupiira]] ogw'ekikugu era azannya mu makkati mu kiraabu ya Rwanda Premier League APR ne [[Uganda Cranes ettiimu y'eggwanga|ttiimu ya Uganda]].<ref>{{Cite web |last=Isabirye |first=David |date=2024-09-26 |title=AS IT HAPPENED: SC Villa 2-1 BUL {{!}} Uganda Premier League 2024-2025 |url=https://kawowo.com/2024/09/26/live-sc-villa-vs-bul-uganda-premier-league-2024-2025/ |access-date=2024-11-30 |website=Kawowo Sports |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kiyonga |first=Ismael |date=2024-02-01 |title=SC Villa vs Maroons Preview: Ssemakula, Ssekiganda out for the Jogoos |url=https://kawowo.com/2024/02/01/sc-villa-vs-maroons-preview-ssemakula-ssekiganda-out-for-the-jogoos/ |access-date=2024-11-30 |website=Kawowo Sports |language=en-US}}</ref><ref name=":0">Kiplangat, Sang (2020). [https://www.goal.com/en-ke/news/ssekiganda-on-why-he-joined-sc-villa-matovu-returns-to-kyetume-fc/1am08urmcyzn715mfp5srs91qe "Ssekiganda on why he joined SC Villa, Matovu returns to Kyetume FC"].</ref>
== Obuto bwe ==
Ronald Ssekiganda yazaalibwa 13, Ogwomwenda 2003, mu [[Kampala]], Uganda. Yasomera ku St. Mary's Secondary School Kitende, gye yakulaakulanyiza obukugu bwe mu kuzannya omupiira n'okulaga ekitone kye ku ttiimu y'essomero.<ref>Admin (2023). [https://swiftsportsug.com/2023/06/30/sekiganda-signs-new-contract-with-sc-villa/ "Sekiganda signs new contract with SC Villa"].</ref>
== Okuzannyira kiraabu ==
Olugendo lwa Ronald Ssekiganda olw'omupiira ogw'ekikugu lumulabye ng'azannyira kiraabu eziwerako mu Uganda, ng'akola kinene mu kuzannya mu makkati ga buli ttiimu. Yazannyirako ttiimu ya [[Lweza FC]] (2015–2016), Proline FC (2016–2018), [[Express FC]] (2018–2020), [[Kampala Capital City Authority FC|KCCA FC]] (2020–2021).<ref>{{Cite web |last=Isabirye |first=David |date=2003-09-13 |title=Ronald Ssekiganda |url=https://kawowo.com/player/ronald-ssekiganda/ |access-date=2026-10-19 |website=Kawowo Sports |language=en-US}}</ref>
=== Villa ===
Mu 2021, Ssekiganda yakola endagaano ne [[Kilaabu ya SC Villa|Villa]] .<ref>[https://thetouchlinesports.com/ronald-ssekiganda-masaza-tournament-mvp-joins-sc-villa/ "Ronald Ssekiganda: Airtel Masaza MVP joins SC Villa"]. ''Touchline Sports''. 26 August 2020. Retrieved 10 March 2025.</ref> Mu Gwomukaaga 2023, yaddamu okukakasa obweyamo bwe eri kiraabu eno bwe yassa omukono ku ndagaano empya. Mu Villa, y'ayambala omujoozi nnamba 13.
== Okuzannyira ku ddaala ly’ensi yonna ==
Ronald Ssekiganda yasooka okuyitibwa ku ttiimu ya Uganda Cranes, ttiimu y’eggwanga ey’omupiira mu 2021. Yateekebwa ku ttiimu y’okusunsulamu abalyetaba mu mpaka za FIFA World Cup 2022 era okuva olwo afuuse eky’omuwendo eri ttiimu eno. Omutindo gwe gwalaga obusobozi bw’abazannyi abazannyira ewaka, okuvuganya ku mitendera egy’oku ntikko.<ref>{{Cite web |date=2024-05-09 |title=Jogoos yielding from Ssekiganda rise |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/sports/soccer/jogoos-yielding-from-ssekiganda-rise--4618092 |access-date=2024-11-30 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-06-06 |title=Ssekiganda itching to shoulder Cranes midfield burden |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/sports/soccer/ssekiganda-itching-to-shoulder-cranes-midfield-burden-4648954 |access-date=2024-11-30 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Omusono gw’okuzannya ==
Ssekiganda ajaguzibwa olw’okusobola okukola emirimu egy’enjawulo mu makkati, ng’asobola okusukkuluma mu kuzibira n’okulumba. Obusobozi bwe mu kusoma omupiira, okuzibira, n’okuyamba mu kulumba kimufuula omuzannyi omukulu mu kiraabu ye n’eggwanga lye. Ebweru w’ekisaawe, Ssekiganda abadde mulwanirizi w'okusiima abazannyi abazannyira awaka, ng’akkaatiriza obukulu bwabwe mu kukulaakulanya omupiira gwa Uganda.<ref>{{Cite web |last=Nsimbe |first=John Vianney |date=2024-06-13 |title=Sekiganda steps up to make case for home-based players |url=https://www.observer.ug/index.php/sports/81619-sekiganda-steps-up-to-make-case-for-home-based-players |access-date=2024-11-30 |website=The Observer - Uganda |language=en-gb}}</ref><ref>{{Cite web |last=Sports |first=Pulse |date=2024-04-04 |title=Villa determined to turn their off-field woes into victory in visit to Busoga |url=https://www.pulsesports.ug/football/story/villa-determined-to-turn-their-off-field-woes-into-victory-in-visit-to-busoga-2024040407422267812 |access-date=2024-11-30 |website=Pulse Sports Uganda |language=en |archive-date=2024-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207104910/https://www.pulsesports.ug/football/story/villa-determined-to-turn-their-off-field-woes-into-victory-in-visit-to-busoga-2024040407422267812 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=9 November 2024 |title=Cranes coach Paul Put impressed by UPL players |url=https://www.newvision.co.ug/category/sports/cranes-coach-paul-put-impressed-by-upl-player-NV_199301 |access-date=2024-11-30 |website=New Vision |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Aheebwa |first=Brian |date=2024-10-01 |title=AFCON 2025 Q: Put's Trust For Local Players Hits Another Gear |url=https://nbssport.co.ug/2024/10/01/afcon-2025-q-puts-trust-for-local-players-hits-another-gear/ |access-date=2024-11-30 |website=NBS Sport |language=en-US |archive-date=2026-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260522130706/https://nbssport.co.ug/2024/10/01/afcon-2025-q-puts-trust-for-local-players-hits-another-gear/ |url-status=dead }}</ref>
== Ebitiibwa ==
=== Omuntu ssekinnomu ===
* MVP w'ekikopo kya Airtel Masaza: 2019
== Laba ne ==
* [[Michael Kagiri]]
== Ebijuliziddwa ==
<references responsive="1"></references>
== Ebjuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* <nowiki>https://sportsnation.co.ug/kiraabu-e-rwanda-kiyovu-alaze-okwagala-omuzannyi-wa-masaza-ekikopo/</nowiki>
[[Category:Bazannyi b'omupiira Abannayuganda]]
r9j67mzp6dno262nkqz822iimbfbgm3
2006
0
13991
76928
54105
2026-10-18T18:55:33Z
Kinenkey
10423
Added a picture
76928
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}'''2006''' gwe mwaka enkumi bbiri mu mukaaga mu kalenda ya Gregorian.
== Okuzaalibwa ==
== Okufa ==
== Omukenkufu ==
[[File:2006.JPG|559x559px]]
l8e8byo9ji68jxbfa7qr81q10cg7vwp
Bernard Agele
0
14012
76968
72577
2026-10-19T06:26:50Z
Brenda Namulinda
9846
76968
wikitext
text/x-wiki
'''Timateo Benard Agele Michael''' (yazaalibwa 4 Ogwekkuminebiri 1992), oba amanyiddwa nga '''Bernard Agele''', [[Omupiira ogw'ebigere|muzannyi wa mupiira]] ava mu Bukiika kono bwa Sudan yasemba okuzannyira [[Kilaabu ya SC Villa|mu SC Villa]] ng'omuzibizi . <ref>{{cite web |date=28 January 2019 |title=Defender Agele completes move to Malaysian top tier club |url=https://www.kawowo.com/2019/01/28/defender-bernard-agele-signs-for-uitm-f-c-in-malaysia |publisher=Kawowo Sports}}</ref> <ref>{{cite web |date=29 January 2019 |title=Bernard Agele Completes Move To Malaysian Outfits |url=https://sportsfanug.com/bernard-agele-completes-move-malaysian-outfits |publisher=Sports Fan}}</ref>
== Omulimu gwa kiraabu ==
Agele azannyidde mu kiraabu ez’enjawulo nga [[Kilaabu ya SC Villa|Villa]] Uganda, [[Kampala Capital City Authority FC|Kampala City]], [[Express FC|Express]], [[Kilaabu ya SC Victoria University|Victoria University]], KCB e Kenya, UiTM e Malaysia ne Kota Ranger e Brunei.
Mu Gwoluberyeberye 2019, Agele yeegatta ku UiTM FC <ref>{{Cite web |date=28 January 2019 |title=Defender Agele completes move to Malaysian top tier club |url=https://kawowo.com/2019/01/28/defender-bernard-agele-signs-for-uitm-f-c-in-malaysia/}}</ref> <ref>{{cite web |title=Former Express, Villa Defender Agele Joins Malaysian Club |url=https://www.blog.kratosbrand.com/former-express-villa-defender-agele-joins-malaysian-club/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191217102441/http://www.blog.kratosbrand.com/former-express-villa-defender-agele-joins-malaysian-club/ |archive-date=17 December 2019 |access-date=17 December 2019 |website=kratosbrand.com}}</ref> ku ndagaano ya myezi kumu(10).
Omwaka ogwaddako, Agele yakola endagaano ne Kota Ranger FC, kiraabu esangibwa mu Brunei, naye y’asobola kuzannya omulundi gumu gwokka nga liigi tennasazibwamu. <ref>{{cite web |date=29 February 2020 |title=Kota Ranger unveil new imports |url=https://borneobulletin.com.bn/kota-ranger-unveil-new-imports/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301215616/https://borneobulletin.com.bn/kota-ranger-unveil-new-imports/ |archive-date=1 March 2021 |accessdate=29 February 2020 |publisher=Borneo Bulletin}}</ref> Yaddayo mu SC Villa ku ntandikwa ya 2022 n’azannyirayo okutuusa lwe yayimbulwa mu gwomunaana. <ref>{{cite web |date=26 January 2022 |title=Bernard Agele: Defender Set For UPL Return |url=https://www.the-sportsnation.com/2022/01/26/bernard-agele-defender-set-for-upl-return/ |accessdate=1 May 2023 |publisher=The SportsNation |archive-date=1 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501064141/https://www.the-sportsnation.com/2022/01/26/bernard-agele-defender-set-for-upl-return/ |url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web |date=30 September 2022 |title=SC Villa confirm 13 departures, 20 new signings |url=https://kawowo.com/2022/09/30/sc-villa-confirm-13-departures-20-new-signings/ |accessdate=1 May 2023 |publisher=[[Kawowo Sports]]}}</ref>
== Omulimu gw’ensi yonna ==
Agele yasooka kuzannya mu ttiimu ya South Sudan nga 23 Ogwekkuminogumu 2015 ne Djibouti mu mpaka za CECAFA 2015. Tiimu y’eggwanga eya South Sudan yawangula ne ggoolo biri ku bwelele (2-0.) <ref>{{Cite web |title=South Sudan vs. Djibouti (2:0) |url=https://www.national-football-teams.com/matches/report/14302/South_Sudan_Djibouti.html}}</ref>
{| class="wikitable" style="text-align:center"
! colspan="3" |Ttiimu y'eggwanga lya South Sudan
|-
! Omwaka
! Apps
! Goolo
|-
| 2015
| 5. 5.
| 0.
|-
| 2016
| 8.
| 0.
|-
| 2019
| 2. 2.
| 0.
|-
! Okugatta
! 15.
! 0.
|}
''Ebibalo bituufu okuva ku mupiira ogwazannyibwa nga 17 November 2019'' <ref name="NFT Stats">{{cite web |title=Bernard Agele |url=https://www.national-football-teams.com/player/61437.html |access-date=17 December 2019 |website=National-Football-Teams.com}}</ref>
== Ebitiibwa ==
=== [[Express FC|Okutegeeza]] ===
* Liigi ya Uganda eya Super League : 1
:: 2012
=== [[Kilaabu ya SC Victoria University|Yunivasite ya Victoria]] ===
* Omuwanguzi w'ekikopo kya Uganda : 2013
* Omuwanguzi wa Uganda eya Super Cup : 2013 <ref>{{Cite news|url=https://www.kawowo.com/2013/08/16/kcc-wins-fufa-super-cup/|title=KCC Pips SC Victoria University to win FUFA Super Cup|date=2013-08-16|work=Kawowo Sports|access-date=2018-05-23|language=en-US}}</ref>
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Omupiira mu Uganda]]
<references />
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
Bernard Agele ku National-Football-Teams.com
Bernard Agele ku Soccerway
6idrnmdg3y2ty4gcq6rsr63q0pdwwq0
76969
76968
2026-10-19T06:27:18Z
Brenda Namulinda
9846
76969
wikitext
text/x-wiki
'''Timateo Benard Agele Michael''' (yazaalibwa 4 Ogwekkuminebiri 1992), oba amanyiddwa nga '''Bernard Agele''', [[Omupiira ogw'ebigere|muzannyi wa mupiira]] ava mu Bukiika kono bwa Sudan yasemba okuzannyira [[Kilaabu ya SC Villa|mu SC Villa]] ng'omuzibizi . <ref>{{cite web |date=28 January 2019 |title=Defender Agele completes move to Malaysian top tier club |url=https://www.kawowo.com/2019/01/28/defender-bernard-agele-signs-for-uitm-f-c-in-malaysia |publisher=Kawowo Sports}}</ref> <ref>{{cite web |date=29 January 2019 |title=Bernard Agele Completes Move To Malaysian Outfits |url=https://sportsfanug.com/bernard-agele-completes-move-malaysian-outfits |publisher=Sports Fan}}</ref>
== Omulimu gwa kiraabu ==
Agele azannyidde mu kiraabu ez’enjawulo nga [[Kilaabu ya SC Villa|Villa]] Uganda, [[Kampala Capital City Authority FC|Kampala City]], [[Express FC|Express]], [[Kilaabu ya SC Victoria University|Victoria University]], KCB e Kenya, UiTM e Malaysia ne Kota Ranger e Brunei.
Mu Gwoluberyeberye 2019, Agele yeegatta ku UiTM FC <ref>{{Cite web |date=28 January 2019 |title=Defender Agele completes move to Malaysian top tier club |url=https://kawowo.com/2019/01/28/defender-bernard-agele-signs-for-uitm-f-c-in-malaysia/}}</ref> <ref>{{cite web |title=Former Express, Villa Defender Agele Joins Malaysian Club |url=https://www.blog.kratosbrand.com/former-express-villa-defender-agele-joins-malaysian-club/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191217102441/http://www.blog.kratosbrand.com/former-express-villa-defender-agele-joins-malaysian-club/ |archive-date=17 December 2019 |access-date=17 December 2019 |website=kratosbrand.com}}</ref> ku ndagaano ya myezi kumu(10).
Omwaka ogwaddako, Agele yakola endagaano ne Kota Ranger FC, kiraabu esangibwa mu Brunei, naye y’asobola kuzannya omulundi gumu gwokka nga liigi tennasazibwamu. <ref>{{cite web |date=29 February 2020 |title=Kota Ranger unveil new imports |url=https://borneobulletin.com.bn/kota-ranger-unveil-new-imports/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301215616/https://borneobulletin.com.bn/kota-ranger-unveil-new-imports/ |archive-date=1 March 2021 |accessdate=29 February 2020 |publisher=Borneo Bulletin}}</ref> Yaddayo mu SC Villa ku ntandikwa ya 2022 n’azannyirayo okutuusa lwe yayimbulwa mu gwomunaana. <ref>{{cite web |date=26 January 2022 |title=Bernard Agele: Defender Set For UPL Return |url=https://www.the-sportsnation.com/2022/01/26/bernard-agele-defender-set-for-upl-return/ |accessdate=1 May 2023 |publisher=The SportsNation |archive-date=1 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501064141/https://www.the-sportsnation.com/2022/01/26/bernard-agele-defender-set-for-upl-return/ |url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web |date=30 September 2022 |title=SC Villa confirm 13 departures, 20 new signings |url=https://kawowo.com/2022/09/30/sc-villa-confirm-13-departures-20-new-signings/ |accessdate=1 May 2023 |publisher=[[Kawowo Sports]]}}</ref>
== Omulimu gw’ensi yonna ==
Agele yasooka kuzannya mu ttiimu ya South Sudan nga 23 Ogwekkuminogumu 2015 ne Djibouti mu mpaka za CECAFA 2015. Tiimu y’eggwanga eya South Sudan yawangula ne ggoolo biri ku bwelele (2-0.) <ref>{{Cite web |title=South Sudan vs. Djibouti (2:0) |url=https://www.national-football-teams.com/matches/report/14302/South_Sudan_Djibouti.html}}</ref>
{| class="wikitable" style="text-align:center"
! colspan="3" |Ttiimu y'eggwanga lya South Sudan
|-
! Omwaka
! Apps
! Goolo
|-
| 2015
| 5. 5.
| 0.
|-
| 2016
| 8.
| 0.
|-
| 2019
| 2. 2.
| 0.
|-
! Okugatta
! 15.
! 0.
|}
''Ebibalo bituufu okuva ku mupiira ogwazannyibwa nga 17 November 2019'' <ref name="NFT Stats">{{cite web |title=Bernard Agele |url=https://www.national-football-teams.com/player/61437.html |access-date=17 December 2019 |website=National-Football-Teams.com}}</ref>
== Ebitiibwa ==
=== [[Express FC|Okutegeeza]] ===
* Liigi ya Uganda eya Super League : 1
:: 2012
=== [[Kilaabu ya SC Victoria University|Yunivasite ya Victoria]] ===
* Omuwanguzi w'ekikopo kya Uganda : 2013
* Omuwanguzi wa Uganda eya Super Cup : 2013 <ref>{{Cite news|url=https://www.kawowo.com/2013/08/16/kcc-wins-fufa-super-cup/|title=KCC Pips SC Victoria University to win FUFA Super Cup|date=2013-08-16|work=Kawowo Sports|access-date=2018-05-23|language=en-US}}</ref>
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Omupiira mu Uganda]]
<references />
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
[https://www.national-football-teams.com/player/61437.html Bernard Agele] ku National-Football-Teams.com
Bernard Agele ku Soccerway
p7pgwuveugqqa3zlecxkwjlgcxdvjwi
76970
76969
2026-10-19T06:28:19Z
Brenda Namulinda
9846
76970
wikitext
text/x-wiki
'''Timateo Benard Agele Michael''' (yazaalibwa 4 Ogwekkuminebiri 1992), oba amanyiddwa nga '''Bernard Agele''', [[Omupiira ogw'ebigere|muzannyi wa mupiira]] ava mu Bukiika kono bwa Sudan yasemba okuzannyira [[Kilaabu ya SC Villa|mu SC Villa]] ng'omuzibizi . <ref>{{cite web |date=28 January 2019 |title=Defender Agele completes move to Malaysian top tier club |url=https://www.kawowo.com/2019/01/28/defender-bernard-agele-signs-for-uitm-f-c-in-malaysia |publisher=Kawowo Sports}}</ref> <ref>{{cite web |date=29 January 2019 |title=Bernard Agele Completes Move To Malaysian Outfits |url=https://sportsfanug.com/bernard-agele-completes-move-malaysian-outfits |publisher=Sports Fan}}</ref>
== Omulimu gwa kiraabu ==
Agele azannyidde mu kiraabu ez’enjawulo nga [[Kilaabu ya SC Villa|Villa]] Uganda, [[Kampala Capital City Authority FC|Kampala City]], [[Express FC|Express]], [[Kilaabu ya SC Victoria University|Victoria University]], KCB e Kenya, UiTM e Malaysia ne Kota Ranger e Brunei.
Mu Gwoluberyeberye 2019, Agele yeegatta ku UiTM FC <ref>{{Cite web |date=28 January 2019 |title=Defender Agele completes move to Malaysian top tier club |url=https://kawowo.com/2019/01/28/defender-bernard-agele-signs-for-uitm-f-c-in-malaysia/}}</ref> <ref>{{cite web |title=Former Express, Villa Defender Agele Joins Malaysian Club |url=https://www.blog.kratosbrand.com/former-express-villa-defender-agele-joins-malaysian-club/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191217102441/http://www.blog.kratosbrand.com/former-express-villa-defender-agele-joins-malaysian-club/ |archive-date=17 December 2019 |access-date=17 December 2019 |website=kratosbrand.com}}</ref> ku ndagaano ya myezi kumu(10).
Omwaka ogwaddako, Agele yakola endagaano ne Kota Ranger FC, kiraabu esangibwa mu Brunei, naye y’asobola kuzannya omulundi gumu gwokka nga liigi tennasazibwamu. <ref>{{cite web |date=29 February 2020 |title=Kota Ranger unveil new imports |url=https://borneobulletin.com.bn/kota-ranger-unveil-new-imports/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301215616/https://borneobulletin.com.bn/kota-ranger-unveil-new-imports/ |archive-date=1 March 2021 |accessdate=29 February 2020 |publisher=Borneo Bulletin}}</ref> Yaddayo mu SC Villa ku ntandikwa ya 2022 n’azannyirayo okutuusa lwe yayimbulwa mu gwomunaana. <ref>{{cite web |date=26 January 2022 |title=Bernard Agele: Defender Set For UPL Return |url=https://www.the-sportsnation.com/2022/01/26/bernard-agele-defender-set-for-upl-return/ |accessdate=1 May 2023 |publisher=The SportsNation |archive-date=1 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501064141/https://www.the-sportsnation.com/2022/01/26/bernard-agele-defender-set-for-upl-return/ |url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web |date=30 September 2022 |title=SC Villa confirm 13 departures, 20 new signings |url=https://kawowo.com/2022/09/30/sc-villa-confirm-13-departures-20-new-signings/ |accessdate=1 May 2023 |publisher=[[Kawowo Sports]]}}</ref>
== Omulimu gw’ensi yonna ==
Agele yasooka kuzannya mu ttiimu ya South Sudan nga 23 Ogwekkuminogumu 2015 ne Djibouti mu mpaka za CECAFA 2015. Tiimu y’eggwanga eya South Sudan yawangula ne ggoolo biri ku bwelele (2-0.) <ref>{{Cite web |title=South Sudan vs. Djibouti (2:0) |url=https://www.national-football-teams.com/matches/report/14302/South_Sudan_Djibouti.html}}</ref>
{| class="wikitable" style="text-align:center"
! colspan="3" |Ttiimu y'eggwanga lya South Sudan
|-
! Omwaka
! Apps
! Goolo
|-
| 2015
| 5. 5.
| 0.
|-
| 2016
| 8.
| 0.
|-
| 2019
| 2. 2.
| 0.
|-
! Okugatta
! 15.
! 0.
|}
''Ebibalo bituufu okuva ku mupiira ogwazannyibwa nga 17 November 2019'' <ref name="NFT Stats">{{cite web |title=Bernard Agele |url=https://www.national-football-teams.com/player/61437.html |access-date=17 December 2019 |website=National-Football-Teams.com}}</ref>
== Ebitiibwa ==
=== [[Express FC|Okutegeeza]] ===
* Liigi ya Uganda eya Super League : 1
:: 2012
=== [[Kilaabu ya SC Victoria University|Yunivasite ya Victoria]] ===
* Omuwanguzi w'ekikopo kya Uganda : 2013
* Omuwanguzi wa Uganda eya Super Cup : 2013 <ref>{{Cite news|url=https://www.kawowo.com/2013/08/16/kcc-wins-fufa-super-cup/|title=KCC Pips SC Victoria University to win FUFA Super Cup|date=2013-08-16|work=Kawowo Sports|access-date=2018-05-23|language=en-US}}</ref>
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Omupiira mu Uganda]]
<references />
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
[https://www.national-football-teams.com/player/61437.html Bernard Agele] ku National-Football-Teams.com
[https://int.soccerway.com/players/timateo-bernard-agele-michael/629707/ Bernard Agele] ku Soccerway
3tjletf5l4ajnp6rhwcxa25833u2p97
2007
0
14021
76929
54259
2026-10-18T18:57:15Z
Kinenkey
10423
Added a picture
76929
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}'''2007''' gwe mwaka enkumi bbiri mu musanvu mu kalenda a Gregorian.
== Okuzaalibwa ==
== Okufa ==
== Omukenkufu ==
[[File:2007scouting.jpg|988x988px]]
2nfjvsvsqps0t5e0q5tqul3a1zsbtk9
2025
0
14054
76927
55205
2026-10-18T18:54:05Z
Kinenkey
10423
Added a picture
76927
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}'''2025''' gwe mwaka enkumi bbiri mu mukaaga mu kalenda ya Gregorian.
== Okuzaalibwa ==
== Okufa ==
== Omukenkufu ==
[[File:Year_2005.jpg]]
gt3ratrtdpvodkc34dnkojgbfwb8lhu
Roy Mubiru
0
14520
77031
75647
2026-10-19T11:29:33Z
Kisakye Jane
9195
Ntaddemu ettuluba.
77031
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}'''Roy Mubiru''' (yazaalibwa nga 12 Ogwekumineebiri 1977) [[Yuganda|musituzi wa buzito mu Uganda]] . Yeetaba mu mpaka za Strongman Championship eza 2022.<ref>{{Cite web |title=Roy Mubiru - Biography |url=https://www.imdb.com/name/nm14017323/bio/ |website=IMDb}}</ref><ref name="auto2">{{Cite web |title=Powerlifter Mubiru qualifies for World's Strongest Man competition |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_133452 |website=New Vision}}</ref>
== Obuto bwe ==
Mubiru yazaalibwa Samuel Galiko (RIP) ne Justine Nakabugo. Yasomera mu Kamuli Pulayimale.<ref name="auto1">{{Cite web |date=10 January 2021 |title=P.6 dropout Mubiru taking USA by storm |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/score/p-6-dropout-mubiru-taking-usa-by-storm-1793016 |website=Monitor}}</ref>
== Omulimu ==
Mu 1996, Mubiru yatandika okwegezaamu mu muzannyo gw′ebikonde mu Lukanga Boxing Club mu Kampala. Yagenda e South Afrika ne yeetaba mu nwana ez’enjawulo nga tannaba kwegatta ku muzannyo gwa [[:en:Powerlifting|okusitula obuzito]] mu 2006. Yasooka kuzannya mu mpaka za Gauteng Power Lifting Championships eza 2008.<ref>https://allafrica.com/stories/201206221072.html<nowiki/>hm</ref> Yeetaba mu mpaka z'ensi yonna ez'enjawulo, omuli n'empaka mu Thailand ne Bungereza, nga Fame UK, gye yawangulira omudaali gwa ffeeza mu buzito bwe.<ref>{{Cite web |title=Mubiru targets lifting 2,000kgs as he returns to action in Connecticut |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_98134 |website=New Vision}}</ref> Mu 2011 yayitamu okugenda mu mpaka za Maso Mania Deadlift e Las Vegas.<ref>{{Cite web |last=King |first=Moses |date=8 September 2022 |title=Meet Roy Mubiru, Ugandan competing for World’s Strongest Man crown [Photos] |url=https://www.pulse.ug/sports/other-sports/meet-roy-mubiru-ugandan-competing-for-worlds-strongest-man-crown/2xt899f |website=Pulse Uganda}}</ref> Mu gwekumineebiri 2014, yeetaba mu mpaka za RPS Revolution Powerlifting mu Easthampton, New England, ate mu gwokubiri 2015, yeetaba mu mpaka za Revolution New Jersey. Oluvannyuma lw’okuwummulako akaseera katono, yakomawo mu kisaawe ky’okusitula obuzito mu 2018, ng’ayakiikirira ekibiina kya APA (American Powerlifting Association). Yayitamu okugenda mu mpaka za WPA World Championships Powerlifting.<ref>{{Cite web |date=5 February 2021 |title=Mubiru comes of age, but tough year looms |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/sports/other-sport/mubiru-comes-of-age-but-tough-year-looms-1797402 |website=Monitor}}</ref><ref>{{Cite web |last=Isabirye |first=David |date=15 October 2019 |title=Powerlifter Roy Mubiru wins Gold at WPA World Cup in USA |url=http://kawowo.com/2019/10/15/powerlifter-roy-mubiru-wins-gold-at-wpa-world-cup-in-usa/ |website=Kawowo Sports}}</ref><ref>{{Cite web |last=Isabirye |first=David |date=19 April 2021 |title=Powerlifter Roy Mubiru wins gold at APA World champion qualifiers |url=http://kawowo.com/2021/04/19/powerlifter-roy-mubiru-wins-gold-at-apa-world-champion-qualifiers/ |website=Kawowo Sports}}</ref>. Okuva mu 2019 okutuuka mu 2020, yasoma mu misomo gy′okumutimbagano egya APA ne WPA lifaali wa okusita obuzito.<ref name="auto1"/> Mu gwekumi 2020, yavuganya mu mpaka z'ensi yonna eza WPA n'awangula emidaali gya zaabu ebiri mu buzito bwe n'emyaka gye.<ref name="auto2"/> Mu 2023, yavuganya mu mpaka z'ensi yonna eza Amerika eza 2023 e Dallas, Texas<ref name="auto">{{Cite web |last=Isabirye |first=David |date=9 May 2022 |title=Roy Mubiru: Ugandan powerlifter makes grade for 2023 US World Strongman Championship |url=http://kawowo.com/2022/05/09/roy-mubiru-ugandan-powerlifter-makes-grade-for-2023-us-world-strongman-championship/ |website=Kawowo Sports}}</ref><ref>{{Cite web |date=7 September 2022 |title=Mubiru targets new record, cash prize after qualifying for World Record Break Strongman Championship |url=https://sportsoceanuganda.com/2022/09/07/mubiru-targets-new-record-cash-prize-after-qualifying-for-world-record-break-strongman-championship/ |access-date=2 July 2026 |archive-date=29 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129162554/https://sportsoceanuganda.com/2022/09/07/mubiru-targets-new-record-cash-prize-after-qualifying-for-world-record-break-strongman-championship/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Powerlifter Mubiru qualifies for World's Strongest Man competition |url=https://www.bukedde.co.ug/articledetails/NV_133452 |website=Bukedde |access-date=2026-07-02 |archive-date=2023-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230925174030/https://www.bukedde.co.ug/articledetails/NV_133452 |url-status=dead }}</ref>
== Emirimu gy’ekitundu ==
Mu kiseera kya COVID ne mu biseera by’ennaku enkulu, Mubiru yawaayo emmere eri bannayuganda abasitula obuzito.<ref>{{Cite web |last=Isabirye |first=David |date=26 December 2021 |title=Uganda Powerlifters get festive season lifeline |url=http://kawowo.com/2021/12/26/uganda-powerlifters-get-festive-season-lifeline/ |website=Kawowo Sports}}</ref>
== Obulamu bubwe ==
Mubiru mufumbo ne Catherine Nakate era bombi balina omwana omulenzi n’abaana abawala 2.<ref name="auto1"/>
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Omuzannyo gw'Ebikonde mu Uganda]]
<references />
[[Category:Bannuyuganda abazannyi be bikonde abasajja.]]
9f8znxa2orrg6bj7iz9wcvwrz8rilap
77032
77031
2026-10-19T11:31:14Z
Kisakye Jane
9195
Nterezeezamu mu mpadiika.
77032
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}'''Roy Mubiru''' (yazaalibwa nga 12 Ogwekumineebiri 1977) [[Yuganda|musituzi wa buzito mu Uganda]] . Yeetaba mu mpaka za Strongman Championship eza 2022.<ref>{{Cite web |title=Roy Mubiru - Biography |url=https://www.imdb.com/name/nm14017323/bio/ |website=IMDb}}</ref><ref name="auto2">{{Cite web |title=Powerlifter Mubiru qualifies for World's Strongest Man competition |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_133452 |website=New Vision}}</ref>
== Obuto bwe ==
Mubiru yazaalibwa Samuel Galiko ne Justine Nakabugo. Yasomera mu Kamuli Pulayimale.<ref name="auto1">{{Cite web |date=10 January 2021 |title=P.6 dropout Mubiru taking USA by storm |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/score/p-6-dropout-mubiru-taking-usa-by-storm-1793016 |website=Monitor}}</ref>
== Omulimu ==
Mu 1996, Mubiru yatandika okwegezaamu mu muzannyo gw′ebikonde mu Lukanga Boxing Club mu Kampala. Yagenda e South Afrika ne yeetaba mu nwana ez’enjawulo nga tannaba kwegatta ku muzannyo gwa [[:en:Powerlifting|okusitula obuzito]] mu 2006. Yasooka kuzannya mu mpaka za Gauteng Power Lifting Championships eza 2008.<ref>https://allafrica.com/stories/201206221072.html<nowiki/>hm</ref> Yeetaba mu mpaka z'ensi yonna ez'enjawulo, omuli n'empaka mu Thailand ne Bungereza, nga Fame UK, gye yawangulira omudaali gwa ffeeza mu buzito bwe.<ref>{{Cite web |title=Mubiru targets lifting 2,000kgs as he returns to action in Connecticut |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_98134 |website=New Vision}}</ref> Mu 2011 yayitamu okugenda mu mpaka za Maso Mania Deadlift e Las Vegas.<ref>{{Cite web |last=King |first=Moses |date=8 September 2022 |title=Meet Roy Mubiru, Ugandan competing for World’s Strongest Man crown [Photos] |url=https://www.pulse.ug/sports/other-sports/meet-roy-mubiru-ugandan-competing-for-worlds-strongest-man-crown/2xt899f |website=Pulse Uganda}}</ref> Mu gwekumineebiri 2014, yeetaba mu mpaka za RPS Revolution Powerlifting mu Easthampton, New England, ate mu gwokubiri 2015, yeetaba mu mpaka za Revolution New Jersey. Oluvannyuma lw’okuwummulako akaseera katono, yakomawo mu kisaawe ky’okusitula obuzito mu 2018, ng’ayakiikirira ekibiina kya APA (American Powerlifting Association). Yayitamu okugenda mu mpaka za WPA World Championships Powerlifting.<ref>{{Cite web |date=5 February 2021 |title=Mubiru comes of age, but tough year looms |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/sports/other-sport/mubiru-comes-of-age-but-tough-year-looms-1797402 |website=Monitor}}</ref><ref>{{Cite web |last=Isabirye |first=David |date=15 October 2019 |title=Powerlifter Roy Mubiru wins Gold at WPA World Cup in USA |url=http://kawowo.com/2019/10/15/powerlifter-roy-mubiru-wins-gold-at-wpa-world-cup-in-usa/ |website=Kawowo Sports}}</ref><ref>{{Cite web |last=Isabirye |first=David |date=19 April 2021 |title=Powerlifter Roy Mubiru wins gold at APA World champion qualifiers |url=http://kawowo.com/2021/04/19/powerlifter-roy-mubiru-wins-gold-at-apa-world-champion-qualifiers/ |website=Kawowo Sports}}</ref>. Okuva mu 2019 okutuuka mu 2020, yasoma mu misomo gy′okumutimbagano egya APA ne WPA lifaali wa okusita obuzito.<ref name="auto1"/> Mu gwekumi 2020, yavuganya mu mpaka z'ensi yonna eza WPA n'awangula emidaali gya zaabu ebiri mu buzito bwe n'emyaka gye.<ref name="auto2"/> Mu 2023, yavuganya mu mpaka z'ensi yonna eza Amerika eza 2023 e Dallas, Texas<ref name="auto">{{Cite web |last=Isabirye |first=David |date=9 May 2022 |title=Roy Mubiru: Ugandan powerlifter makes grade for 2023 US World Strongman Championship |url=http://kawowo.com/2022/05/09/roy-mubiru-ugandan-powerlifter-makes-grade-for-2023-us-world-strongman-championship/ |website=Kawowo Sports}}</ref><ref>{{Cite web |date=7 September 2022 |title=Mubiru targets new record, cash prize after qualifying for World Record Break Strongman Championship |url=https://sportsoceanuganda.com/2022/09/07/mubiru-targets-new-record-cash-prize-after-qualifying-for-world-record-break-strongman-championship/ |access-date=2 July 2026 |archive-date=29 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129162554/https://sportsoceanuganda.com/2022/09/07/mubiru-targets-new-record-cash-prize-after-qualifying-for-world-record-break-strongman-championship/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Powerlifter Mubiru qualifies for World's Strongest Man competition |url=https://www.bukedde.co.ug/articledetails/NV_133452 |website=Bukedde |access-date=2026-07-02 |archive-date=2023-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230925174030/https://www.bukedde.co.ug/articledetails/NV_133452 |url-status=dead }}</ref>
== Emirimu gy’ekitundu ==
Mu kiseera kya COVID ne mu biseera by’ennaku enkulu, Mubiru yawaayo emmere eri bannayuganda abasitula obuzito.<ref>{{Cite web |last=Isabirye |first=David |date=26 December 2021 |title=Uganda Powerlifters get festive season lifeline |url=http://kawowo.com/2021/12/26/uganda-powerlifters-get-festive-season-lifeline/ |website=Kawowo Sports}}</ref>
== Obulamu bubwe ==
Mubiru mufumbo ne Catherine Nakate era bombi balina omwana omulenzi n’abaana abawala 2.<ref name="auto1"/>
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Omuzannyo gw'Ebikonde mu Uganda]]
<references />
[[Category:Bannuyuganda abazannyi be bikonde abasajja.]]
pkrl9n9e15lfivbabh9pmm7b40ygwim
Olukalala lw'enguudo mu Uganda
0
15479
76972
68486
2026-10-19T06:52:38Z
InternetArchiveBot
6271
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
76972
wikitext
text/x-wiki
Wammanga lwe lukalala lw'enguudo '''z'eggwanga mu Uganda''', eziri wansi w'ekitongole ekivunaanyizibwa ku nguudo ekya Uganda National Roads Authority.<ref>{{Cite web |last=UNRA |date=28 July 2017 |title=Overview of UNRA |url=http://www.unra.go.ug/about/ |access-date=28 July 2017 |publisher=[[Uganda National Roads Authority]] (UNRA) |archive-date=27 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170727232345/http://www.unra.go.ug/about/ |url-status=dead }}</ref> Olukalala terujjuvu.
== Enguudo z’eggwanga ==
{| class="wikitable sortable" style="margin: 0.5em auto"
|+Olukalala lw'enguudo z'eggwanga Mu Uganda
!Number
!Name of road
!Distance
!Designated
!Completed
|-
|1
|Kampala Northern Bypass Highway
|24 kilometres (15 mi)
|
|2009<ref>{{Cite web |last=Frederic Musisi |date=6 March 2013 |title=Northern Bypass upgrade to start next financial year |url=http://www.monitor.co.ug/Business/Commodities/Northern-Bypass-upgrade-to-start-next-financial-year/-/688610/1712156/-/1dgjloz/-/index.html |access-date=24 January 2016 |website=[[Daily Monitor]]}}</ref>
|-
|2
|[[Kampala–Jinja Highway]]
|86 kilometres (53 mi)
|
|
|-
|3
|Entebbe–Kampala Expressway<ref>{{Cite web |last=Ojambo |first=Fred |date=10 November 2009 |title=China to Build, Manage Toll Road in Ugandan Capital (Update1) |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=apRMn6epIhMU |access-date=11 July 2015 |publisher=[[Bloomberg News]]}}</ref>
|
|2012<ref>{{Cite web |last=David Rupiny |date=21 November 2012 |title=Museveni Launches Construction of Kampala-Entebbe Expressway |url=http://ugandaradionetwork.com/a/story.php?s=47583 |access-date=18 July 2015 |website=[[Uganda Radio Network]]}}</ref>
|2018 <ref>{{Cite web |last=New Vision |date=15 June 2018 |title=Entebbe Express Highway Breathes Life |url=https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1479745/entebbe-express-highway-breathes-life |access-date=1 September 2022 |website=[[New Vision]]}}</ref>
|-
|4
|Gayaza–Ziroobwe Road<ref name="Bitumen">{{Cite web |last=Baguma |first=Raymond |date=25 November 2008 |title=Uganda: Gayaza Road Gets Tarmac |url=http://allafrica.com/stories/200811260062.html |access-date=24 January 2016}}</ref>
|
|2008<ref name="Bitumen" />
|2011<ref>{{Cite web |last=Mena Report |date=14 July 2011 |title=UGANDA: Conclusion of Gayaza-Zirobwe road construction |url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-261338716.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150329170212/http://www.highbeam.com/doc/1G1-261338716.html |archive-date=29 March 2015 |access-date=11 July 2015 |publisher=Highbeam.com}}</ref>
|-
|5
|Matugga–Kapeeka Road<ref>{{Cite web |last=Frederick Kiwanuka |date=22 January 2009 |title=New road to boost Nakaseke agriculture |url=http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1228437/road-boost-nakaseke-agriculture |access-date=1 September 2022 |website=[[New Vision]]}}</ref>
|
|
|
|-
|6
|Kabale–Kisoro–Bunagana Road<ref>{{Cite web |last=Uganda National Roads Authority |date=17 July 2015 |title=Kabale-Kisoro-Bunagana Road (100KM) |url=https://www.unra.go.ug/index.php?option=com_content&view=article&id=255:kabale-kisoro-bunagana-road-100km&catid=45:completed-projects&Itemid=69 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304034857/https://www.unra.go.ug/index.php?option=com_content&view=article&id=255%3Akabale-kisoro-bunagana-road-100km&catid=45%3Acompleted-projects&Itemid=69 |archive-date=4 March 2016 |access-date=17 July 2015 |website=[[Uganda National Roads Authority]]}}</ref>
|
|
|2012<ref>{{Cite web |last=Samuel Balagadde |date=7 October 2012 |title=Kabale-Kisoro road upgraded |url=http://www.newvision.co.ug/news/636068-kabale-kisoro-road-upgraded.html |access-date=11 July 2015 |website=[[New Vision]]}}</ref>
|-
|7
|Kabarole–Bundibugyo Road<ref>{{Cite web |last=Billy Rwothungeyo |date=24 June 2013 |title=Fort Portal-Bundibugyo-Lamia road almost complete |url=http://www.newvision.co.ug/news/644285-fort-portal-bundibugyo-lamia-road-almost-complete.html |access-date=11 July 2015 |website=[[New Vision]]}}</ref>
|
|
|
|-
|8
|Gulu–Nimule Road<ref>{{Cite web |last=Martin Okudi and Cissy Makumbi |date=3 March 2013 |title=Locals protest over dust on Gulu-Nimule highway |url=http://www.monitor.co.ug/News/National/Locals-protest-over-dust-on-Gulu-Nimule-highway/-/688334/1710416/-/tx8lipz/-/index.html |access-date=24 January 2016 |website=[[Daily Monitor]] |archive-date=30 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160130140640/http://www.monitor.co.ug/News/National/Locals-protest-over-dust-on-Gulu-Nimule-highway/-/688334/1710416/-/tx8lipz/-/index.html |url-status=dead }}</ref>
|
|2012<ref>{{Cite web |last=Sudan Tribune |date=11 May 2012 |title=Ugandan president commissions Gulu-Juba highway |url=http://www.sudantribune.com/spip.php?article42552 |access-date=24 January 2016 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref>
|
|-
|9
|Mbarara Northern Bypass Road<ref>{{Cite web |last=Aidah Nanyonjo |date=26 May 2010 |title=Mbarara gets sh459b bypass |url=http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1289569/mbarara-sh459b-bypass |access-date=24 January 2016 |website=[[New Vision]]}}</ref>
|
|2015<ref>{{Cite web |last=Joshua Nahamya |date=1 March 2015 |title=Mbarara Bypass Construction Underway |url=http://chimpreports.com/mbarara-bypass-construction-underway |access-date=11 July 2015 |website=Chimpreports.com}}</ref>
|
|-
|10
|Hoima–Kaiso–Tonya Road<ref>{{Cite web |last=Francis Mugerwa |date=2 July 2013 |title=Oil opens new chapter for Hoima residents |url=http://www.monitor.co.ug/SpecialReports/Oil-opens-new-chapter-for-Hoima-residents/-/688342/1901520/-/c36gqtz/-/index.html |access-date=11 July 2015 |website=[[Daily Monitor]]}}</ref>
|
|2011<ref>{{Cite web |last=New Vision |date=11 August 2011 |title=Hoima-Kaiso Tonya road works start |url=http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1006884/hoima-kaiso-tonya-road-start |access-date=24 January 2016 |website=[[New Vision]]}}</ref>
|2014<ref>{{Cite web |last=Oil In Uganda |date=17 December 2014 |title=Hoima-Kaiso Tonya road completed |url=http://www.oilinuganda.org/features/economy/hoima-kaiso-tonya-road-completed.html |access-date=11 July 2015 |website=Oilinuganda.org |archive-date=29 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629083423/http://www.oilinuganda.org/features/economy/hoima-kaiso-tonya-road-completed.html |url-status=dead }}</ref>
|-
|11
|[[Oluguudo lwa Mukono–Kyetume–Katosi–Nyenga|Mukono–Katosi Road]]<ref>{{Cite web |last=Alinange |first=Daniel |date=20 January 2015 |title=Press Release: CONSTITUTIONAL COURT DISMISSES EUTAW/APOLO SENKEETO APPLICATION TO STOP MUKONO-KYETUME –KATOSI ROAD PROJECT |url=https://www.facebook.com/UgandaNationalRoadsAuthority/posts/784401508314903:0 |access-date=10 July 2015 |publisher=[[Uganda National Roads Authority]] (UNRA) via [[Facebook.com]]}}</ref>
|
|2014<ref>{{Cite web |last=Yoweri Museveni Facebook Page |date=7 July 2014 |title=President Museveni commissions Ugshs 165 bn Mukono-Katosi/Kisoga-Nyenga road works, calls on Ugandans to concentrate on household incomes, July 7th 2014 |url=https://www.facebook.com/kagutamuseveni/posts/770134626358453 |access-date=11 July 2015 |publisher=[[Facebook.com]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Uganda State House |date=7 July 2014 |title=President commissions Shs 165 billion Mukono-Katosi road works, tells Ugandans to concentrate on household income |url=http://www.statehouse.go.ug/media/news/2014/07/07/president-commissions-shs-165-billion-mukono-katosi-road-works-tells-ugandans- |access-date=11 July 2015 |publisher=Uganda State House Website}}</ref>
|
|-
|12
|Vurra–Oraba Road<ref>{{Cite web |last=Batre |first=Ronald |date=19 December 2014 |title=UNRA fails to Beat December Deadline for Vurra-Arua-Koboko-Oraba Road |url=http://ugandaradionetwork.com/story/unra-fails-to-beat-december-deadline-for-vurra-arua-koboko-oraba-road |access-date=11 July 2015 |publisher=Uganda Radio Network}}</ref>
|
|2012<ref>{{Cite web |last=USHMU |date=11 May 2012 |title=Use the road for making wealth – President urges West Nile people |url=http://www.statehouse.go.ug/media/news/2012/05/11/use-road-making-wealth-%E2%80%93-president-urges-west-nile-people |access-date=10 July 2015 |publisher=Uganda State House Media Unit (USHMU)}}</ref>
|2015 (expected)<ref>{{Cite web |last=UNRA |title=ongoing major projects |url=https://www.unra.go.ug/index.php?option=com_content&view=article&id=474&Itemid=66 |access-date=11 July 2015 |publisher=Uganda National Roads Authority (UNRA) |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304040849/https://www.unra.go.ug/index.php?option=com_content&view=article&id=474&Itemid=66 |url-status=dead }}</ref>
|-
|13
|Hoima–Wanseko Road<ref>{{Cite web |last=Rwothungeyo |first=Billy |date=2 January 2015 |title=Hoima-Butiaba-Wanseko road for upgrade |url=http://www.newvision.co.ug/news/651047-hoima-butiaba-wanseko-road-for-upgrade.html |access-date=11 July 2015}}</ref>
|
|2015<ref>{{Cite web |last=Kasaija |first=Matia |date=11 June 2015 |title=Full Budget Speech 2015/2016 |url=http://www.ntv.co.ug/news/business/12/jun/2015/full-budget-speech-20152016-6657 |access-date=11 July 2015 |publisher=NTV Uganda |archive-date=24 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124070817/http://www.ntv.co.ug/news/business/12/jun/2015/full-budget-speech-20152016-6657 |url-status=dead }}</ref>
|
|-
|14
|Moroto–Nakapiripirit Road
|
|
|2016 (expected)<ref>{{Cite web |last=Wanyama |first=Olandason |date=12 November 2013 |title=Moroto - Nakapiripirit Road Construction Commissioned |url=http://ugandaradionetwork.com/a/story.php?s=58024 |access-date=11 July 2015 |publisher=Uganda Radio Network}}</ref>
|-
|15
|Mbarara–Kikagati Road
|74 kilometres (46 mi)<ref>{{Cite web |last=GFC |date=11 July 2015 |title=Travel Distance Between Mbarara And Kikagati With Interactive Map |url=http://distancecalculator.globefeed.com/Uganda_Distance_Result.asp?fromplace=Mbarara%2C%20Western%20Region%2C%20Uganda&toplace=Kikagati%2C%20Uganda%2C&dt1=ChIJ49OcDbIb2RkRGcUA7OoNOog&dt2=ChIJz9SXVn7Y2xkRZ_9N-UG9Rak |access-date=11 July 2015 |publisher=Globefeed.com (GFC)}}</ref>
|2011<ref>{{Cite web |last=UMWT |date=11 July 2015 |title=Upgrade of Mbarara – Kikagati – Murongo Bridge (74 Km) |url=http://works.go.ug/index.php/component/k2/item/23-upgrade-mbarara-kikagati-murongo-bridge-74-km |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150712090457/http://works.go.ug/index.php/component/k2/item/23-upgrade-mbarara-kikagati-murongo-bridge-74-km |archive-date=12 July 2015 |access-date=11 July 2015 |publisher=Uganda Ministry of Works & Transport (UMWT)}}</ref>
|2014<ref>{{Cite web |last=Administrator |date=2 October 2014 |title=Mbarara-Kikagati-Murongo Bridge Road Completed |url=http://chimpreports.com/mbarara-kikagati-murongo-bridge-road-completed |access-date=11 July 2015 |publisher=Chimpreports.com}}</ref>
|-
|16
|Masaka–Bukakata Road<ref>{{Cite web |last=Mugera |first=Isaac |date=16 May 2008 |title=Hundreds Stranded On Blocked Masaka–Bukakata Road |url=http://ugandaradionetwork.com.dedi3883.your-server.de/a/story.php?s=16492 |access-date=11 July 2015 |publisher=Uganda Radio Network}}</ref>
|41 kilometres (25 mi)<ref>{{Cite news |last=Rwothungeyo |first=Billy |date=29 June 2014 |title=Solicitor General clears contracts for 450km of roads |url=http://www.newvision.co.ug/news/657040-solicitor-general-clears-contracts-for-450km-of-roads.html |access-date=11 July 2015 |work=[[New Vision]] |location=Kampala}}</ref>
|
|
|-
|17
|Rukungiri–Kanungu Road<ref>{{Cite web |last=Oirere |first=Shem |date=September 2014 |title=Two new road links will help boost Uganda's economy |url=http://www.worldhighways.com/categories/road-highway-structures/features/two-new-road-links-will-help-boost-ugandas-economy |access-date=12 July 2015 |publisher=Worldhighways.com}}</ref>
|
|
|
|-
|18
|Ishaka–Kagamba Road
|
|2012<ref>{{Cite web |last=UNRA |date=30 June 2012 |title=ISHAKA-KAGAMBA ROAD (35.4KM) |url=https://www.unra.go.ug/index.php?option=com_content&view=article&id=267%3Aishaka-kagamba-road-354km&catid=43%3Aon-going-projects&Itemid=66 |access-date=12 July 2015 |publisher=[[Uganda National Roads Authority]] (UNRA) |archive-date=13 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150713070321/https://www.unra.go.ug/index.php?option=com_content&view=article&id=267%3Aishaka-kagamba-road-354km&catid=43%3Aon-going-projects&Itemid=66 |url-status=dead }}</ref>
|2015 (expected)<ref>{{Cite web |last=UNRA |date=31 March 2015 |title=Uganda National Roads Authority: Update of Ongoing Major Projects |url=http://www.eagle.co.ug/ads/UNRA2015.pdf |access-date=12 July 2015 |publisher=[[Uganda National Roads Authority]] (UNRA) |archive-date=23 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923232311/http://www.eagle.co.ug/ads/UNRA2015.pdf |url-status=dead }}</ref>
|-
|19
|Ntungamo–Mirama Hills Road<ref>{{Cite web |last=Alfred Tumushabe |first=and Perez Rumanzi |date=8 October 2015 |title=Museveni commissions Ntungamo-Mirama road |url=http://www.monitor.co.ug/News/National/Museveni-commissions-Ntungamo-Mirama-road/-/688334/2478210/-/13hs2qcz/-/index.html |access-date=14 July 2015}}</ref>
|
|2014<ref>{{Cite web |last=TMEA |date=6 October 2014 |title=Ntungamo-Mirama Hills Ground Breaking road ceremony expected to boost cross border trade between Uganda and Rwanda |url=https://www.trademarkea.com/news/ntungamo-mirama-hills-ground-breaking-road-ceremony-expected-to-boost-cross-border-trade-between-uganda-and-rwanda |access-date=14 July 2015 |publisher=TradeMark East Africa (TMEA) |archive-date=15 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150715075825/https://www.trademarkea.com/news/ntungamo-mirama-hills-ground-breaking-road-ceremony-expected-to-boost-cross-border-trade-between-uganda-and-rwanda/ |url-status=dead }}</ref>
|
|-
|20
|Kayunga–Galiraya Road<ref>{{Cite web |last=ADB |date=July 2009 |title=African Development Fund: Uganda - Road Sector Support Project 3: Project Appraisal Report |url=http://www.afdb.org/fileadmin/uploads/afdb/Documents/Project-and-Operations/Uganda_-_Road_Sector_Support_Project_3_-_Appraisal_Report.pdf |access-date=15 July 2015 |publisher=[[African Development Bank]] (ADB)}}</ref><ref>{{Cite web |last=UNRA |date=28 July 2009 |title=Road Sector Support Project (Phase III) In Uganda: Feasibility Study And Detailed Engineering Design |url=https://www.devex.com/projects/tenders/road-sector-support-project-phase-iii-in-uganda-feasibility-study-and-detailed-engineering-design/34683 |access-date=15 July 2015 |publisher=Devex.com}}</ref>
|
|2016 (expected)<ref name="Expected">{{Cite web |last=Administrator |date=4 November 2014 |title=UNRA to begin works on 16 roads next year |url=http://www.sunrise.ug/news/201411/unra-to-begin-works-on-16-roads-next-year.html |access-date=15 July 2015 |publisher=Sunrise.ug}}</ref>
|
|-
|21
|Mbale–Lwakhakha Road<ref>{{Cite web |last=Robert Ndyabarema |display-authors=etal |date=November 2013 |title=Bumbobi-Bubulo-Lwakhakha Road: Environment And Social Impact Statement (ESIS) - Updated Final Report November 2013 |url=http://www.afdb.org/fileadmin/uploads/afdb/Documents/Environmental-and-Social-Assessments/Uganda_-_Upgrading_of_Mbale__Bumbobi_-Bubulo-Lwakhakha_Road_-_ESIA_Report.pdf |access-date=15 July 2015 |publisher=[[African Development Bank]]}}</ref>
|
|2016 (expected)<ref name="Expected" />
|
|-
|22
|[[Oluguudo lwa Acholibur–Gulu–Olwiyo|Acholibur–Olwiyo Road]]<ref name="Italy">{{Cite web |last=AICPI |date=April 2013 |title=Feasibility Study, Detailed Engineering Design, Tender Assistance And Project Management for The Upgrading to Bituminous Standards of Lot A: (i) Rwenkunye-Apac-Lira-Kitgum-Musingo (350 km) And (ii) Olwiyo-Gulu-Kitgum (167 km) |url=http://www.aicprogetti.it/en/progetti/strada-rwenkunye-apac-lira-kitgum-musingo-olwiyo-gulu-kitgum |access-date=16 July 2015 |publisher=Aicprogetti.it (AICPI)}}</ref>
|
|2015<ref name="Launch">{{Cite web |last=Komakech |first=Dan Michael |date=23 February 2015 |title=Museveni launches road works |url=http://www.monitor.co.ug/News/National/Museveni--launches--road--works/-/688334/2632064/-/9cjcp8/-/index.html |access-date=15 July 2015}}</ref>
|2018 (expected)<ref name="Launch" />
|-
|23
|Rwekunye–Musingo Road<ref name="Italy" />
|
|2015<ref name="Launch" />
|TBD<ref name="Launch" />
|-
|24
|Nyakahita–Fort Portal Road<ref>{{Cite web |last=Nanyonjo A. |first=Balagadde S. |date=1 September 2010 |title=Four firms bid for Kamwenge road works |url=http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1283594/firms-bid-kamwenge-road |access-date=24 January 2016}}</ref>
|208 kilometres (129 mi)<ref name="Go">{{Cite web |last=Press Release |date=27 February 2015 |title=President Launches Construction of Kamwenge–Fort Portal Road |url=http://mediacentre.go.ug/press-release/president-launches-construction-kamwenge-%E2%80%93fort-portal-road |access-date=25 July 2015 |publisher=Uganda Media Centre |archive-url=https://web.archive.org/web/20260814153006/https://mediacentre.go.ug/press-release/president-launches-construction-kamwenge-%25E2%2580%2593fort-portal-road |archive-date=14 August 2026 |url-status=dead}}</ref>
|
|2016<ref name="Three3">{{Cite web |last=EAAB |date=January 2015 |title=IMPLEMENTATION OF THE NRM – MANIFESTO 2011-2016 |url=http://ea-agribusiness.co.ug/implementation-of-the-nrm-manifesto-2011-2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150715041608/http://ea-agribusiness.co.ug/implementation-of-the-nrm-manifesto-2011-2016/ |archive-date=15 July 2015 |access-date=25 July 2015 |publisher=East Africa Agribusiness (EAAB)}}</ref>
|-
|25
|Mpigi–Sembabule Road
|135 kilometres (84 mi)<ref>{{Cite web |last=GFC |date=4 August 2015 |title=Map Showing Mpigi And Sembabule With Route Marker |url=http://distancecalculator.globefeed.com/Uganda_Distance_Result.asp?fromplace=Mpigi%2C%20Central%20Region%2C%20Uganda&toplace=Sembabule%20Town%20Coucil%20Polling%20Station%2C%20Sembabule%2C%20Central%20Region%2C%20Uganda%2C&dt1=ChIJ35TCKA91fRcRQZ2yqHnSj48&dt2=ChIJv1Wqn5MF2BkRGDX_nNSB1DA |access-date=4 August 2015 |publisher=Globefeed.com (GFC)}}</ref>
|2014<ref name="Implmnt" />
|2017<ref name="Implmnt">{{Cite web |last=EAAB |date=12 July 2015 |title=Implementation of the NRM Manifesto 2011-2016: Mpigi–Kabulasoke–Maddu–Sembabule Road And Sembale–Villa Maria Road |url=http://ea-agribusiness.co.ug/implementation-of-the-nrm-manifesto-2011-2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150715041608/http://ea-agribusiness.co.ug/implementation-of-the-nrm-manifesto-2011-2016/ |archive-date=15 July 2015 |access-date=4 August 2015 |publisher=East Africa Agribusiness (EAAB)}}</ref>
|-
|26
|Kigumba–Kabwoya Road
|135 kilometres (84 mi)<ref name="Study">{{Cite web |last=ADB |date=May 2013 |title=Upgrading of Kigumba–Masindi–Hoima–Kabwoya Road (135Km): General Procurement Notice |url=http://www.afdb.org/fileadmin/uploads/afdb/Documents/Procurement/Project-related-Procurement/Uganda%20-%20Upgrading%20of%20Kigumba%E2%80%93Masindi-Hoima%E2%80%93Kabwoya%20%20-%20GPN.pdf |access-date=4 August 2015 |publisher=[[African Development Bank]] (ADB)}}</ref>
|2014<ref>{{Cite web |last=Rwothungeyo |first=Billy |date=10 June 2013 |title=Kigumba-Masindi-Hoima road to be upgraded to tarmac |url=http://www.newvision.co.ug/news/643758-kigumba-masindi-hima-road-to-be-upgraded-to-tarmac.html |access-date=25 August 2015}}</ref>
|
|-
|27
|Musita–Busia Road
|105 kilometres (65 mi)<ref>{{Cite web |last=EAAB |date=March 2015 |title=UNRA PAVES 1200KM ROADS; 5,000KM FOR TARMACKING BY 2016 |url=http://ea-agribusiness.co.ug/unra-paves-1200km-roads-5000km-for-tarmacking-by-2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150712134336/http://ea-agribusiness.co.ug/unra-paves-1200km-roads-5000km-for-tarmacking-by-2016/ |archive-date=12 July 2015 |access-date=4 August 2015 |publisher=East African Agribusiness (EAAB)}}</ref>
|2015<ref name="Inside" />
|2017<ref name="Inside">{{Cite web |last=The Insider Reporter |date=23 February 2015 |title=Enthusiasm as Mayuge welcomes Museveni |url=http://www.theinsider.ug/enthusiasm-as-mayuge-welcomes-museveni |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150723033301/http://www.theinsider.ug/enthusiasm-as-mayuge-welcomes-museveni/ |archive-date=23 July 2015 |access-date=4 August 2015 |publisher=The Insider (Uganda)}}</ref>
|-
|28
|Mubende–Kagadi Road
|
|2015<ref>{{Cite web |last=Mugerwa |first=Francis |date=4 May 2015 |title=Kagina will rid UNRA of den of thieves, says Museveni |url=http://www.monitor.co.ug/News/National/Kagina-will-rid-UNRA-of-den-of-thieves--says-Museveni/-/688334/2705382/-/dlfaftz/-/index.html |access-date=25 August 2015}}</ref>
|
|-
|29
|Kyenjojo–Kabwoya Road<ref>{{Cite web |last=UNRA |date=14 January 2013 |title=Specific Procurement Notice: Upgrading of Kyenjojo-Kabwoya Road (100km) from Gravel to Paved (Bituminous) Standard |url=https://www.unra.go.ug/images/stories/tenders/proc_notice.pdf |access-date=25 August 2015 |publisher=[[Uganda National Roads Authority]] (UNRA) |archive-date=23 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250123111658/https://www.unra.go.ug/images/stories/tenders/proc_notice.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=Namutebi |first=Joyce |date=7 January 2014 |title=Govt seeks sh290b loan from World Bank |url=http://www.newvision.co.ug/news/651204-govt-seeks-sh290b-loan-from-world-bank.html |access-date=25 August 2015}}</ref>
|
|
|
|-
|30
|Ziroobwe–Wobulenzi Road
|24 kilometres (15 mi)<ref>{{Cite web |last=GFC |date=25 August 2015 |title=Map Showing Ziroobwe And Wobulenzi With Route Marker |url=http://distancecalculator.globefeed.com/Uganda_Distance_Result.asp?fromplace=Zirobwe%2C%20Uganda&toplace=Wobulenzi%2C%20Central%20Region%2C%20Uganda%2C&dt1=ChIJ_ad3QTlHfBcRh48CoDncNEY&dt2=ChIJGdFYprZcfBcRptRIxJVtlwI |access-date=25 August 2015 |publisher=Globefeed.com (GFC)}}</ref>
|
|
|-
|31
|Tororo–Mbale–Soroti Road.<ref name="Delayed">{{Cite web |last=Sekanjako |first=Henry |date=25 July 2012 |title=Delayed Tororo-Mbale-Soroti road to cost more money |url=http://www.newvision.co.ug/news/633376-delayed-tororo-mbale-soroti-road-to-cost-more-money.html |access-date=29 August 2015}}</ref>
|158 kilometres (98 mi)<ref>{{Cite web |last=GFC |date=29 August 2015 |title=Road Distance Between Tororo And Soroti With Map |url=http://distancecalculator.globefeed.com/Uganda_Distance_Result.asp?fromplace=Tororo%2C%20Eastern%20Region%2C%20Uganda&toplace=Soroti%2C%20Eastern%20Region%2C%20Uganda%2C&dt1=ChIJRQ1SWT5rfxcRHKUwuxEqdEY&dt2=ChIJVzXWw_-5eRcR-S68lCiiI3k |access-date=29 August 2015 |publisher=Globefeed.com (GFC)}}</ref>
|2010<ref name="Delayed" />
|2015<ref>{{Cite web |last=Newvision |date=29 August 2015 |title=Infrastructure devt will solve youth unemployment – President |url=http://www.newvision.co.ug/news/672794-infrastructure-devt-will-solve-youth-unemployment-president.html |access-date=29 August 2015}}</ref>
|-
|32
|Mbarara–Ntungamo–Kabale–Katuna Road<ref name="Grant">{{Cite web |last=Faridah Kulabako. |first=and John Njoroge |date=30 December 2010 |title=Mbarara-Katuna road Gets Shs325b |url=http://www.monitor.co.ug/Business/Commodities/-/688610/1080646/-/bwxnb2/-/index.html |access-date=17 December 2015}}</ref>
|125 kilometres (78 mi)<ref name="Grant" />
|2011<ref>{{Cite web |last=Maseruka |first=Josephine |date=2 January 2012 |title=Corruption cited In Mbarara-Katuna road reconstruction |url=http://www.newvision.co.ug/news/628126-corruption-cited-in-mbarara-katuna-road-reconstruction.html |access-date=17 December 2015}}</ref>
|
|-
|33
|Soroti–Dokolo–Lira Road
|125 kilometres (78 mi)<ref>{{Cite web |last=GFC |date=17 December 2015 |title=Road Distance Between Soroti And Lira With Interactive Map |url=http://distancecalculator.globefeed.com/Uganda_Distance_Result.asp?fromplace=Soroti%2C%20Eastern%20Region%2C%20Uganda&toplace=Lira%2C%20Northern%20Region%2C%20Uganda%2C&dt1=ChIJVzXWw_-5eRcR-S68lCiiI3k&dt2=ChIJD4MBzJ-wcBcRlyfrgw_T_N0 |access-date=17 December 2015 |publisher=Globefeed.com (GFC)}}</ref>
|2007<ref>{{Cite web |last=Kiwawulo |first=Chris |date=29 March 2007 |title=Soroti-Lira Road Works for May |url=http://www.newvision.co.ug/D/8/17/556856 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222135822/http://www.newvision.co.ug/D/8/17/556856 |archive-date=22 December 2015 |access-date=17 December 2015}}</ref>
|2010<ref>{{Cite web |last=Nankya |first=Vivian |date=7 June 2009 |title=Soroti-Lira road to be ready on time |url=http://www.newvision.co.ug/D/8/13/683926 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150630192507/http://www.newvision.co.ug/D/8/13/683926 |archive-date=30 June 2015 |access-date=17 December 2015}}</ref><ref>{{Cite web |last=UNRA |date=2010 |title=Soroti–Dokolo–Lira Road (123 Km) |url=https://www.unra.go.ug/index.php?option=com_content&view=article&id=261:soroti-dokolo--lira-road-123km&catid=45:completed-projects&Itemid=69 |access-date=17 December 2015 |publisher=[[Uganda National Roads Authority]] (UNRA) |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304033002/https://www.unra.go.ug/index.php?option=com_content&view=article&id=261:soroti-dokolo--lira-road-123km&catid=45:completed-projects&Itemid=69 |url-status=dead }}</ref>
|-
|34
|Kapchorwa–Suam Road<ref>{{Cite web |last=Murumba |first=Stellar |date=31 December 2015 |title=Kenya, Uganda seek transport corridor funds with eye on trade |url=https://www.theeastafrican.co.ke/business/Kenya--Uganda-seek-transport-corridor-funds-with-eye-on-trade/-/2560/3014256/-/136xd56z/-/index.html |access-date=31 December 2015}}</ref>
|77 kilometres (48 mi)<ref>{{Cite web |last=GFC |title=Road Distance Between Kapchorwa And Suam With Route Marker |url=http://distancecalculator.globefeed.com/Uganda_Distance_Result.asp?fromplace=Kapchorwa%2C%20Eastern%20Region%2C%20Uganda&toplace=Suam%20Church%20of%20Uganda%2C%20Kongasis%2C%20Eastern%20Region%2C%20Uganda%2C&dt1=ChIJ4ZTVWRKDeBcRTFBzeAS91yo&dt2=ChIJUQshGAATghcRA4PEKmLe9RI |access-date=31 December 2015 |publisher=Globefeed.com (GFC)}}</ref>
|2016 (expected)<ref>{{Cite web |last=Stellar Murumba |first=and Mark Keith Muhumuza |date=1 January 2016 |title=Uganda seeks Shs270b for Kapchorwa-Suam road to boost regional trade |url=http://www.monitor.co.ug/Business/Markets/Uganda-seeks-Shs270b-for-Kapchorwa-Suam-road-/-/688606/3016962/-/9tx7k6z/-/index.html |access-date=1 January 2016}}</ref>
|
|-
|35
|Muyembe–Nakapiripirit Road<ref>{{Cite web |last=Nakatudde |first=Olive |date=11 March 2015 |title=Parliament Okays Shs330billion Loan for Nakapiripirit Road |url=http://ugandaradionetwork.com/story/parliament-okays-shs330billion-loan-for-nakapiripirit-road |access-date=21 January 2016 |publisher=Uganda Radio Network}}</ref>
|117 kilometres (73 mi)
|2016 (expected)<ref>{{Cite web |last=IDB |date=6 December 2015 |title=Tenders Opportunities for Projects Financed by IDB: Tender Title: SPN - CIVIL WORKS FOR THE UPGRADING OF 92KM MUYEMBE – NAKAPIRIPIRIT ROAD AND 25KM SECONDARY LINK ROADS |url=http://www.isdb.org/irj/portal/anonymous?NavigationTarget=navurl://c4c82693972e67d65ff0a824931a31fd&LightDTNKnobID=322071124 |access-date=8 January 2016 |publisher=[[Islamic Development Bank]] |archive-date=30 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160130003257/http://www.isdb.org/irj/portal/anonymous?NavigationTarget=navurl://c4c82693972e67d65ff0a824931a31fd&LightDTNKnobID=322071124 |url-status=dead }}</ref>
|
|-
|36
|Jinja–Kamuli–Mbulamuti Road<ref>{{Cite web |last=Kiirya |first=Donald |date=17 February 2012 |title=Jinja residents riot over road |url=http://www.crossroads.co.ug/index.php/library/65.html?fontstyle=f-larger |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160127180606/http://www.crossroads.co.ug/index.php/library/65.html?fontstyle=f-larger |archive-date=27 January 2016 |access-date=21 January 2016 |website=www.crossroads.co.ug quoting [[New Vision]]}}</ref>
|
|2012<ref>{{Cite web |last=Vision Reporter |date=4 March 2015 |title=What is NRM's better service delivery in practice? |url=http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1321758/nrm-service-delivery-practice |access-date=10 January 2016}}</ref>
|
|-
|37
|Mukono–Kayunga–Njeru Road<ref>{{Cite web |last=NTV |date=7 June 2015 |title=Road Expansion: Mukono, Kayunga residents to be compensated |url=https://www.facebook.com/NTVUganda/posts/862530217128767 |access-date=11 January 2016 |publisher=[[Facebook.com]] Quoting [[Nation Media Group|Nation TV Uganda]] (NTV)}}</ref>
|94 kilometres (58 mi)<ref>{{Cite web |last=Kezaabu |first=Carol |date=30 December 2014 |title=The following roads will commence in 2015 |url=https://www.facebook.com/UgandaNationalRoadsAuthority/posts/770412726380448 |access-date=21 January 2016 |publisher=Uganda National Roads Authority |via=[[Facebook]]}}</ref>
|
|
|-
|38
|Soroti–Katakwi–Moroto–Lokitanyala Road<ref name="SKMLRd">{{Cite web |last=UNRA |date=19 January 2016 |title=Upcoming Projects: New Roads for Upgrade to Tarmac |url=https://www.unra.go.ug/index.php/projects/upcoming |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160120025132/http://www.unra.go.ug/index.php/projects/upcoming |archive-date=20 January 2016 |access-date=19 January 2016 |publisher=[[Uganda National Roads Authority]] (UNRA)}}</ref>
|208 kilometres (129 mi)<ref name="SKMLRd" />
|
|
|-
|39
|Ntungamo–Rukungiri Road<ref>{{Cite web |last=Vision Reporter |date=30 January 2001 |title=Firms Bid For Rukungiri Road |url=http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1040840/firms-bid-rukungiri-road |access-date=24 January 2016}}</ref>
|52 kilometres (32 mi)<ref>{{Cite web |last=GFC |date=24 January 2016 |title=Distance between Ntungamo, Western Region, Uganda and Rukungiri Court, Rukungiri, Western Region, Uganda |url=http://distancecalculator.globefeed.com/Uganda_Distance_Result.asp?fromplace=Ntungamo%2C%20Western%20Region%2C%20Uganda&toplace=Rukungiri%20Court%2C%20Rukungiri%2C%20Western%20Region%2C%20Uganda%2C&dt1=ChIJARfQKZJO2RkR_kG4rhhOlUk&dt2=ChIJw7t9yX_H3hkRbUNJUnh9Xzk |access-date=24 January 2016 |publisher=Globefeed.com (GFC)}}</ref>
|2004<ref name="Besigye">{{Cite web |last=Alfred Tumushabe |first=and Perez Rumanzi |date=13 November 2015 |title=Uganda: Besigye Condemns Museveni On Roads |url=http://allafrica.com/stories/201511131560.html |access-date=24 January 2016}}</ref>
|2005<ref name="Besigye" />
|-
|40
|Soroti–Amuria–Abim–Kotido Road<ref>{{Cite web |last=Vision Reporter |date=22 September 2011 |title=Motorists angry over Kotido road |url=http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1001261/news-brief |access-date=11 February 2016}}</ref>
|192 kilometres (119 mi)<ref>{{Cite web |last=GFC |date=11 February 2016 |title=Distance between Soroti, Eastern Region, Uganda and Kotido, Northern Region, Uganda |url=http://distancecalculator.globefeed.com/Uganda_Distance_Result.asp?fromplace=Soroti%2C%20Eastern%20Region%2C%20Uganda&toplace=Kotido%2C%20Northern%20Region%2C%20Uganda%2C&dt1=ChIJVzXWw_-5eRcR-S68lCiiI3k&dt2=ChIJNVqRjwRzdhcRk-dfIaB9bQA |access-date=11 February 2016 |publisher=Globefeed.com (GFC)}}</ref>
|
|
|-
|41
|Kampala–Mpigi Expressway<ref>{{Cite web |last=Musisi |first=Frederic |date=30 December 2016 |title=Kampala-Mpigi Expressway project kicks off in 2018 |url=http://www.monitor.co.ug/News/National/Kampala-Mpigi-Expressway--project-kicks-2018/688334-3501922-c8okog/index.html |access-date=28 July 2017}}</ref>
|36 kilometres (22 mi)
|2023 (expected)<ref>{{Cite web |last=Wanyenya |first=Prisca |date=9 May 2014 |title=UNRA Announces Changes on Kampala-Entebbe Express Highway |url=http://www.redpepper.co.ug/unra-announces-changes-on-kampala-entebbe-express-highway |access-date=11 February 2016}}</ref>
|
|-
|42
|Lusalira–Nkonge–Lumegere–Sembabule Road
|97 kilometres (60 mi)<ref>{{Cite web |last=Global Data |date=13 July 2018 |title=UNRA – Lusalira to Ssembabule Road Upgrade – Uganda |url=https://www.globaldata.com/store/report/unra-lusalira-to-ssembabule-road-upgrade-uganda/ |access-date=1 September 2022 |website=Globaldata.com}}</ref>
|
|2022<ref>{{Cite web |last=Ismail Musa Ladu |date=28 February 2022 |title=All oil roads will be ready by 2025, says Kagina |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/business/technology/all-oil-roads-will-be-ready-by-2025-says-kagina--3732408 |access-date=1 September 2022 |website=[[Daily Monitor]]}}</ref>
|-
|43
|Nakawuka–Kasanje–Mpigi Road
|34 kilometres (21 mi)<ref>{{Cite web |last=Hafitha Issa |date=9 June 2019 |title=Gov't to Tarmac Mpigi-Kasanje-Nakawuka Road |url=https://ugandaradionetwork.net/story/govt-to-tarmac-mpigi-kasanje-nakawuka-road |access-date=3 September 2022 |website=[[Uganda Radio Network]]}}</ref>
|2023<ref>{{Cite web |last=Kenneth Kazibwe |date=10 August 2021 |title=Museveni directs UNRA to award six road projects to Chinese companies |url=https://nilepost.co.ug/2021/08/10/museveni-directs-unra-to-award-six-road-projects-to-chinese-companies/ |access-date=3 September 2022 |website=Nile Post Uganda}}</ref>
|
|-
|44
|[[Oluguudo lwa Kitgum–Kidepo|Kitgum–Kidepo Road]]
|116 kilometres (72 mi)<ref>{{Cite web |last=Apollo Mubiru |date=1 May 2024 |title=Parliament Approves Sh450 Billion Loan For Kitgum-Kidepo Road |url=https://www.newvision.co.ug/category/news/parliament-approves-sh450b-loan-for-kitgum-ki-NV_187050 |access-date=19 May 2024 |website=[[New Vision]]}}</ref>
|2024
|
|-
|45
|[[Oluguudo lwa Kabwoya–Buhuka|Kabwoya–Buhuka Road]]
|43 kilometres (27 mi)<ref name="B3R">{{Cite web |last=Elizabeth L. Sule Kusasira |date=4 September 2024 |title=Kabwoya-Buhuka Road Upgrade Commences, Set To Boost Oil Production And Economy |url=https://www.unra.go.ug/news/kabwoya-buhuka-road-upgrade-commences-set-to-boost-oil-production-and-economy |access-date=6 September 2024 |website=[[Uganda National Roads Authority]] |archive-date=2 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241202200101/https://www.unra.go.ug/news/kabwoya-buhuka-road-upgrade-commences-set-to-boost-oil-production-and-economy |url-status=dead }}</ref>
|2024
|2027<ref name="B3R" />
|-
|}
== Laba ne ==
* Ebyenfuna bya Uganda
* Ebyentambula mu Uganda
* Oluguudo lwa Kinshasa Highway
== Ebijjulizidwa ==
<references />
== Ebijjulizidwa ebweru ==
* [http://www.monitor.co.ug/News/National/UNRA-World-Bank-talks-resume-road-funding/-/688334/3193920/-/ovt9fb/-/index.html UNRA ne Banka y’ensi yonna mu nteeseganya okuddamu okusonda ssente z’enguudo]
* [http://www.newvision.co.ug/news/639785-uganda-s-road-network-has-improved-significantly.html Omukutu gw'enguudo mu Uganda gulongooseddwa nnyo - 12 February 2013]
2p8d4xnygvhr35o8hx060ldzjcslal2
Oyam District
0
15540
76909
72952
2026-10-18T18:03:58Z
Ajambo Bridget
11873
removed duplicated link
76909
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''<big>Disitulikiti y'e Oyam</big>''' ye [[Disitulikiti mu Yuganda|disitulikiti]] mu Bukiikakkono bwa Uganda. Okufaananako ne disitulikiti [[Uganda|za Uganda]] endala, erinnya lyayo lya ‘kibuga kyayo ekikulu’, [[Oyam, Yuganda|Oyam]], ekitebe kya disitulikiti we kitula.
== Ekifo ==
[[File:A_boy_riding_a_two_wheel_bicycle_in_Oyam_district.jpg|left|thumb| Omulenzi ng'avuga ebugaali mu Disitulikiti y'e Oyam]]
Disitulikiti y’e Oyam eriko ensalo ne [[Gulu (disitulikit)|Disitulikiti y’e Gulu]] mu bukiikakkono, [[Pader (disitulikit)|Disitulikiti y’e Pader]] mu bukiikakkono bw’obuvanjuba, [[Kole (disitulikit)|Disitulikiti y’e Kole]] mu buvanjuba, [[Apac (disitulikit)|Disitulikiti y’e Apac]] mu bukiikaddyo, [[Kiryandongo (disitulikit)|Disitulikiti y’e Kiryandongo]] mu bukiikaddyo bw’obugwanjuba ne [[Nwoya (disitulikit)|Disitulikiti y’e Nwoya]] mu bugwanjuba. Ekitebe ky’eby'obufuzi mu disitulikiti eno e [[Oyam, Yuganda|Oyam]], kisangibwa kubuwanvu bwa kilometres 78 (48 mi), ku luguudo, mu bugwanjuba bwa Lira, ekibuga ekisinga obunene mu sub-region.<ref>{{Cite web |title=Distance Between Lira And Oyam With Map |url=http://www.distancecalculator.globefeed.com/Uganda_Distance_Result.asp?fromplace=Aber%20(Apac)&toplace=Lira%20(Lira)&fromlat=2.1872222&tolat=2.235&fromlng=32.3494444&tolng=32.9097222 |access-date=22 May 2014 |publisher=Globefeed.com}}</ref> Enkwatagana za disitulikiti ze zino: 02 14N, 32 23E.
== Okulaba mu bufunze ==
Disitulikiti y’e Oyam yatandikibwawo [[Palamenti ya Uganda|Paalamenti ya Uganda]] mu 2006. Ekyo nga tekinnatuuka, Disitulikiti y'e Oyam yali kitundu ku [[Apac (disitulikit)|Disitulikiti y'e Apac]] . Nga bali wamu ne [[Lira (disitulikit)|Disitulikiti y'e Lira]], [[Alebtong District|Disitulikiti y'e Alebtong]], [[Amolatar District|Disitulikiti y'e Amolatar]], Disitulikiti y'e Apac, [[Dokolo (disitulikit)|Disitulikiti y'e Dokolo]], [[Kole (disitulikit)|Disitulikiti y'e Kole]], [[Otuke (disitulikit)|Disitulikiti y'e Otuke]], Disitulikiti y'e Oyam kitundu ku kitundu ekinene ekya Lango sub-region, ekirimu abantu ababalirirwamu obukadde 1.5 aba Lango . Disitulikiti eno ky'ekitundu esingamu ebyalo.
== Omuwendo gw'abantu ==
Okubala abantu okwakolebwa mu 1991 kwalaga nti omuwendo gw'abantu ba disitulikiti eno baali nga 177,100. Okubala abantu okwakolebwa mu 2002 kwalaga nti omuwendo gw'abantu ba disitulikiti eno baali nga 268,400. Omuwendo gw’abantu mu disitulikiti gwali gweyongera ku kigero kya 3.5% ku kikkumi buli mwaka, mu kiseera ekyo. Kyabalirirwa nti omuwendo gw’abantu mu disitulikiti eno mu 2012 gwali wakati wa 378,900.<ref>{{Cite web |title=Estimated Population of Oyam District In 1991, 2002 & 2012 |url=http://www.citypopulation.de/php/uganda-admin.php?adm2id=076 |access-date=22 May 2014 |publisher=Citypopulation.de}}</ref>
== Emirimu gy’ebyenfuna ==
Obulimi obw’okweyimirizaawo n’okulunda ebisolo by'ebisinga okukolebwa mu by’enfuna mu disitulikiti eno. Ebirime ebikulu ebirimibwa mulimu:
* Ppamba
* Amatooke
* Matooke
* Ebijanjalo
* Obulo
* Enanansi
* Muwogo
* Lumonde
* Soya
== Ebisolo ebikuumibwa mu disitulikiti eno mulimu: ==
<templatestyles src="Div col/styles.css" />
* Ente
* Embuzi
* Endiga
* Embizzi
* Enkoko
* Obumyu
* Embata
* Turkey
== Laba ne ==
* Oyam
* Lango
* Aba Langi
* Obukiikakkono bwa Uganda
* Disitulikiti za Uganda
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* [http://www.keycorrespondents.org/2013/01/17/growing-old-in-oyam-uganda-mary-joyces-story/ Okukaddiwira mu Oyam, Uganda: Emboozi Ya Mary Joyce]
[[Category:Disitulikiti mu Yuganda]]
9fihczkc41scpczx62g7p107nuam5kn
Edward Rukidi Nyabongo I
0
15897
76938
75965
2026-10-19T01:39:48Z
InternetArchiveBot
6271
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
76938
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|Omukama wa Tooro}}{{Databox|item=Q141468259}}
'''Edward Rukidi Nyabongo I''', eyazaalibwa '''Edward Rukidi Kijanangoma''', [[Munnayuganda]] mufuzi wa nnono era yaliko munnamawulire. Nga 9 Ogwomwenda 2026 yalondebwa ekika kyabalangira a'Babiito okudda mu bigere [[Rukidi IV owa Tooro|bya Oyo Nyimba Kabamba Iguru Rukidi IV]] ng'[[Omukama owa Tooro|Omukama wa Tooro]], okusunsulwa okwakakasibwa olukiiko lw’obwakabaka bwa Tooro nga 15 Ogwomwenda. Okutuuzibwa kwe ku ntebe kutegekeddwa nga 29 Ogwomwenda 2026. Okusikira kuno kuwakanyibwa maama w’omugenzi kabaka ne mwannyina, abawa ekiraamo ekiraga omwana ow’obulenzi ng’omusika.<ref name=":1">{{Cite web |date=2026-09-12 |title=Tooro’s new King is Edward Kijanangoma, Musuuga declares as royal family steers clear of succession |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/tooro-s-new-king-is-edward-kijanangoma-musuuga-declares-as-royal-family-steers-clear-of-succession-5592728 |access-date=2026-09-16 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref name=":3">{{Cite web |last=Admin |date=2026-09-09 |title=News: Edward Rukidi Kijanangoma named 14th king of Tooro |url=https://www.newvision.co.ug/category/news/edward-rukidi-kijanangoma-named-14th-king-of-NV_240352_092026 |access-date=2026-09-16 |website=New Vision}}</ref>
== Obuto bwe ==
Kijanangoma yazaalibwa mu lulyo olulangira olwa Babiito eri omulangira Christopher Paul Kijanangoma ne Yusta Asiimwe Kijanangoma Amooti. Ye muzzukulu w'Omukama Sir George David Kamurasi Rukidi III.<ref name=":6">{{Cite web |last=Namatovu |first=Jackie |date=2026-09-09 |title=How Tooro Royals Selected Rukidi Kijanangoma as Oyo’s Successor |url=https://chimpreports.com/how-tooro-royals-selected-rukidi-kijanangoma-as-oyos-successor/ |access-date=2026-09-16 |website=ChimpReports |language=en-US}}</ref><ref name=":7">{{Cite web |date=2026-09-09 |title=Prince Edward Kijanangoma elected new Tooro King |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/prince-edward-kijanangoma-elected-new-tooro-king-5589580 |access-date=2026-09-16 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Excitement in Tooro After Selection of Prince Kijanangoma as New King : |url=https://ugandaradionetwork.net/story/-excitement-in-tooro-after-selection-of-prince-kijanangoma-as-new-king |access-date=2026-09-16 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref><ref name=":8">{{Cite news |last=Mbabazi |first=Joan |date=2026-09-10 |title=Rwanda: Uganda - Tooro Kingdom Elders Pick Media Personality As Next Monarch Amid Disputes |url=https://allafrica.com/stories/202609100359.html |access-date=2026-09-16 |work=The New Times |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20260916114523/https://allafrica.com/stories/202609100359.html |archive-date=2026-09-16 |url-status=dead}}</ref>
Ono wa mu lunyiriri lw’Obwakabaka bwa Tooro era muzzukulu wa Kaboyo Kasusunkwanzi Olimi I, mu buwangwa atwalibwa ng’omutandisi w’Obwakabaka bwa Tooro. Era yali kizibwe w’omugenzi Omukama Oyo Nyimba Kabamba Iguru Rukidi IV.<ref name=":7" /><ref name=":9">{{Cite web |last=Muhumuza |first=Rodney |date=2026-09-09 |title=A journalist is named king of a Ugandan monarchy that just lost its onetime ‘boy king’ |url=https://apnews.com/article/uganda-tooro-journalist-king-3ce3298a6880deced53039b6e23de24d |access-date=2026-09-30 |website=apnews}}</ref><ref name=":7" /><ref name=":8" />
== Emirimu gye ==
Nga tannayingira mu bwakabaka, Kijanangoma yakola omulimu mu by’amawulire n’okuweereza ku mpewo. Yakolera mu kitongole kya [[Uganda Broadcasting Corporation]] (UBC) ng'omukozi w'amawulire ku ttivvi era omuwandiisi w'ago. Yafuuka ffeesi emanyiddwa ku ttivvi ya Uganda ng’ayita mu kwanjula amawulire ag’olulimi Olungereza, omuli ne ''UBC News Tonight''. Era yaweerezaako ng’omuwandiisi omukulu ow’amawulire era nga maneja ku UBC.<ref name=":3" /><ref name=":6" /><ref>{{Cite web |date=2026-09-16 |title=Babiito explains Burial MoU breach: ‘Our mission was to bury Oyo as a king’ |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/babiito-explains-burial-mou-breach-our-mission-was-to-bury-oyo-as-a-king--5596706 |access-date=2026-09-16 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Omukama wa Tooro ==
Oluvanyuma lw’okufa kw’Omukama Oyo Nyimba Kabamba Iguru Rukidi IV nga 27 Ogwomunaana 2026, oluvannyuma lw’obufuzi obwatandikira mu 1995, ab’ekika ky’obwakabaka Babiito baatandika okusunsula omuntu anaamuddira mu bigere. Nga 9 Ogwomwenda 2026, akakiiko akali mu bika by’obwakabaka bwa Babiito 21, nga kakulirwa Omusuuga Charles Kayondo Kamurasi, kaalonda Omulangira Edward Rukidi Kijanangoma okusikira Oyo. Okusunsulwa kwe kwalangiriddwa mu lubiri lwa Karuziika e [[Fort Portal]].<ref name=":1" /><ref>{{Cite web |last=Admin |date=2026-09-12 |title=News: Tooro King Edward Rukidi Nyabongo completes first traditional ritual |url=https://www.newvision.co.ug/category/news/tooro-king-edward-rukidi-nyabongo-completes-f-NV_240526_092026 |access-date=2026-09-16 |website=New Vision}}</ref><ref name=":32">{{Cite web |last=Admin |date=2026-09-09 |title=News: Edward Rukidi Kijanangoma named 14th king of Tooro |url=https://www.newvision.co.ug/category/news/edward-rukidi-kijanangoma-named-14th-king-of-NV_240352_092026 |access-date=2026-09-16 |website=New Vision}}</ref><ref name=":6" /><ref name=":7" />
Oluvannyuma okusalawo kuno kwakkirizibwa olukiiko olw’okuntikko olw’obwakabaka bwa Tooro nga 15 Ogwomwenda 2026. Olukiiko lwakkiriza Kijanangoma ng’omusika wa Oyo era ne luwagira obufuzi bwe wansi w’erinnya Edward Rukidi Nyabongo I. Ekika ky’obwakabaka bwa Babiito n’olukiiko lw’okuntikko olw’obwakabaka bwa Tooro baategeka okumutuuza ku ntebe n’okutuuzibwa ku ntebe nga 29 Ogwomwenda 2026 mu Lubiri lwa Karuziika e Fort Portal.<ref name=":12">{{Cite web |date=2026-09-12 |title=Tooro’s new King is Edward Kijanangoma, Musuuga declares as royal family steers clear of succession |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/tooro-s-new-king-is-edward-kijanangoma-musuuga-declares-as-royal-family-steers-clear-of-succession-5592728 |access-date=2026-09-16 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Tusingwire |first=Jonan |date=2026-09-15 |title=News: Tooro Supreme Council endorses Kijanangoma, CDF Kainerugaba prays for new king |url=https://www.newvision.co.ug/category/news/tooro-supreme-council-endorses-kijanangoma-cd-NV_240675_092026 |access-date=2026-09-16 |website=New Vision}}</ref><ref>{{Cite web |last=URN |date=2026-09-15 |title=Tooro Supreme Council, Muhoozi 'confirm' Kijanangoma as next king |url=https://observer.ug/news/tooro-supreme-council-muhoozi-confirm-kijanangoma-as-next-king/ |access-date=2026-09-16 |website=The Observer Media Ltd |language=en-US}}</ref><ref name=":7" />
== Enkaayana ku busika ==
Okulondebwa kwa Kijanangoma ng'omusika kwaddiridde okusika omuguwa okwali ku ba famire y'omugenzi Omukama Oyo Nyimba Kabamba Iguru Rukidi IV. Omumbejja Ruth Komuntale ne Nnabagereka Maama [[Best Kemigisa]] baasambajja okusunsulwa kuno nga bawa ekiraamo ekigambibwa nti kyakolebwa mu 2022 nga kigambibwa nti Oyo mwe yatuuma omwana ow’obulenzi eyazaalibwa ng’omusika we. Kyokka ekika ky’obwakabaka bwa Babiito kyanyweza nti okusikira kulina okusalibwawo okusinziira ku mpisa n’obulombolombo bwa Tooro.<ref>{{Cite web |last=URN |date=2026-09-10 |title=Tooro Queen Mother denounces King-elect Kijanangoma |url=https://observer.ug/news/tooro-queen-mother-denounces-king-elect-kijanangoma/ |access-date=2026-09-16 |website=The Observer Media Ltd |language=en-US}}</ref><ref name=":7" /><ref name=":9" /><ref name=":8" />
== Laba ne ==
* [[Canary Mugume]]
* [[Samson Kasumba]]
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
[[Category:Abantu Abalamu]]
[[Category:Abantu abasibuka e Fort Portal]]
[[Category:Bannayuganda bannamawulire abakozi ku ttivi]]
ivz09wblgjefkro0at30cnsgah5rtmu
Lira University
0
15996
76957
76437
2026-10-19T05:02:06Z
InternetArchiveBot
6271
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
76957
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles>{{Coord|2|15|04|N|32|49|16|W}}<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>
'''Yunivasite ya Lira''' ( '''LU''' ) emu ku yunivasite za gavumenti mu Lira mu Uganda . Y’emu ku yunivasite za gavumenti ekkumi n’emu n’amatendekero agagaba diguli mu ggwanga. <ref>{{Cite web |last=Agnes Nantambi |date=14 September 2019 |title=MUBS, Lira University Sign MOU To Enhance Collaboration |url=https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1507056/mubs-lira-university-sign-mou-enhance-collaboration |access-date=15 September 2019}}</ref> Yasooka kutandikibwawo mu 2009 ng’ettendekero erifuga [[Ssettendekero wa Gulu|Yunivasite y’e Gulu]] era n’efuna obwetwaze nga yunivasite ya gavumenti enzijuvu ng’eyita mu tteeka lya [[Paalamenti ya Uganda|Palamenti]] wansi w’etteeka erya Statutory Instrument 2015 No. 35 nga 16 July 2015 . Yunivasite ya Lira yatandikibwawo ng’essira erisinga kulissa ku ssaayansi w’ebyobulamu era nga y’etegeka eddwaliro ly’okusomesa yunivasite erisoose mu Uganda. <ref name="auto">{{Cite web |title=About Lira University |url=https://lirauni.ac.ug/about-lira-university/ |access-date=21 November 2024 |website=Lira university |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20250514023414/https://lirauni.ac.ug/about-lira-university/ |archive-date=14 May 2025 |url-status=dead}}</ref>
== Ekifo ==
Ekibangirizi yunivasite kiri ku ttaka eriweza yiika nga 621 ( hectares 251.3 ), mu bukiika kkono bw’amaserengeta g’ekibuga wakati ekya Lira, ku 500 acres (202 ha) z’ettaka, kiromita 68.7 okuva e Kamdini. <ref>{{Cite web |title=Distance between Lira Post Office, Obote Avenue, Lira, Uganda and Lira University, Erute, Northern Region, Uganda |url=https://www.google.com/maps/dir/Lira+Post+Office,+Obote+Avenue,+Lira/Lira+University/@2.1738094,32.9156467,9.25z/data=!4m14!4m13!1m5!1m1!1s0x1770ba794bfa5f65:0x7a9648beab004933!2m2!1d32.8942772!2d2.2371671!1m5!1m1!1s0x1770bb92b7b8c36d:0xcc7e812a09d97f5a!2m2!1d32.8210473!2d2.2509766!3e0 |access-date=26 December 2020}}</ref> <ref name=":0">{{Cite web |title=About |url=https://lirauni.ac.ug/about/ |access-date=16 March 2026 |website=Lira university |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Google Maps |url=https://www.google.com/maps/dir/Lira/Kamdini/@2.2658003,32.2810643,88956m/data=!3m2!1e3!4b1!4m13!4m12!1m5!1m1!1s0x1770b09fcc01830f:0xddfcd30f83eb2797!2m2!1d32.8902699!2d2.2596365!1m5!1m1!1s0x177062f5727aeaa9:0xe5a23db07d2b8678!2m2!1d32.3320088!2d2.2458645?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDMxMS4wIKXMDSoASAFQAw== |access-date=16 March 2026 |website=Google Maps |language=en}}</ref>
== Ebyafaayo ==
Yunivasite ya Lira yasooka kuggulwawo mu August wa 2012 ng’erina abayizi 100. Mu kiseera ekyo, ettendekero lino lyali ttendekero lya [[Ssettendekero wa Gulu|Yunivasite ya Gulu]] era nga limanyiddwa nga [[Gulu]] University Constituent College Lira mu 2009. <ref name="CCL">{{Cite web |date=October 2012 |title=Gulu University Constituent College Lira (GUCCL) |url=http://www.gu.ac.ug/l-campus |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140329052623/http://gu.ac.ug/l-campus |archive-date=29 March 2014 |access-date=29 January 2016 |publisher=[[Gulu University]]}}</ref> <ref name=":0" /> Era kyayogerwako nga Lira University College. <ref>{{Cite web |last=John Otim |last2=Ekkehard Doehring |date=November 2013 |title=Pioneering a young University: one year on at Lira University College |url=http://nilejournal.net/education/pioneering-young-university-lira-university-college |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160205095426/http://nilejournal.net/education/pioneering-young-university-lira-university-college |archive-date=5 February 2016 |website=Nilejournal.net}}</ref>
Mu June 2015, minisitule y’ebyenjigiriza [[Uganda|mu Uganda]] yasitula ettendekero lino okutuuka ku ddaala lya yunivasite, okutandika n’omwaka gw’ebyenjigiriza 2016-2017 ogwatandika mu August 2016. <ref name="LKS">{{Cite web |last=Okello |first=Dickens |date=26 June 2015 |title=Lira, Kabale, Soroti now Public Universities |url=http://www.chimpreports.com/lira-kabale-soroti-now-public-universities |access-date=8 December 2017 |publisher=Chimpreports.com}}</ref>
== Abaddukanya emirimu egy’amaanyi ku yunivasite ya lira ==
* [[Benjamin Josses Odoki|Benjamin Joses Odok]] nga Chancellor wa yunivasite ya Lira
* Jasper Watson Ogwal‐Okeng ng’omumyuka wa Cansala wa yunivasite ya Lira
* Judith Akello Abal nga amyuka omumyuka wa Cansala Lira university
== Ebisenge by’okusulamu ==
Ebisenge bino bya bwannannyini.
=== Ekisulo ===
| '''Ebitabuddwa''' =<templatestyles src="Reflist/styles.css" />
* Payoniya
* Glorianta, omusajja omulala
== Faculties ku yunivasite ya lira ==
We bwazibidde mu January 2016, Yunivasite ya Lira yakuuma ebitundu by’ebyenjigiriza bino wammanga: <ref name="auto" />
* Ekitongole kya kompyuta ne ssaayansi w'amawulire <ref>{{Cite web |title=FOICT |url=https://lirauni.ac.ug/foict/ |access-date=2026-03-21 |website=Lira university |language=en-US}}</ref>
* Ekitongole kya ba nnamusa n'abazaalisa <ref>{{Cite web |title=FONM |url=https://lirauni.ac.ug/fonm/ |access-date=2026-03-21 |website=Lira university |language=en-US}}</ref>
* Ekitongole ky'ebyobulamu <ref>{{Cite web |title=FOP |url=https://lirauni.ac.ug/fop/ |access-date=2026-03-21 |website=Lira university |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211154041/https://lirauni.ac.ug/fop/ |archive-date=2026-02-11 |url-status=dead}}</ref>
* Ekitongole kya Sayansi w'okuddukanya emirimu
* Ekitongole ky'obusawo <ref>{{Cite web |title=FOM |url=https://lirauni.ac.ug/fom/ |access-date=2026-03-21 |website=Lira university |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20260316154205/https://lirauni.ac.ug/fom/ |archive-date=2026-03-16 |url-status=dead}}</ref>
* Ekitongole ky'ebyenjigiriza <ref>{{Cite web |title=FOE |url=https://lirauni.ac.ug/foe/ |access-date=2026-03-21 |website=Lira university |language=en-US}}</ref>
== Pulogulaamu ==
Okuva mu July 2024, pulogulaamu zino wammanga ez’okusoma diguli esooka n’eza diguli eyookubiri zaaweebwa: <ref>{{Cite web |date=6 July 2017 |title=Lira University Academic Programmes for 2017/2018 Academic Year |url=http://lirauni.ac.ug/wp-content/uploads/2017/04/FINAL-ADVERT-FOR-PROGRAMMES-2017-2018-LU.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170828154136/http://lirauni.ac.ug/wp-content/uploads/2017/04/FINAL-ADVERT-FOR-PROGRAMMES-2017-2018-LU.pdf |archive-date=28 August 2017 |access-date=19 September 2017 |publisher=Lira University |format=PDF}}</ref>
=== Pulogulaamu za Bachelors ===
Ensibuko: <ref>{{Cite web |title=Lira university |url=https://lirauni.ac.ug/ |access-date=2026-03-21 |website=Lira university |language=en-US}}</ref>
* Diguli mu Sayansi wa Kompyuta
* Diguli mu by’amawulire n’empuliziganya
* Diguli mu by’okusiiga ebifaananyi mu kompyuta
* Diguli mu by’obusawo n’okulongoosa
* Bachelor of Science mu by’empisa mu bantu n’obujjanjabi bw’eby’omwoyo
* Bachelor of Science mu by’okuzaalisa
* Diguli mu Sayansi w’Etterekero n’Amawulire
* Diguli ya Sayansi mu by’obulamu bw’abantu
* Diguli mu by’endya [[Omuntu|y’abantu]] n’endya
* Bachelor of Science n’ebyenjigiriza (Eby’omubiri, eby’obulamu, eby’obulimi n’ebyenfuna)
* Diguli mu by’enjigiriza (Primary ne secondary) .
* Diguli mu by’enjigiriza bya kompyuta
* Diguli mu by’okuddukanya emirimu gya gavumenti n’okuddukanya emirimu
* Diguli ya Sayansi mu by’enfuna
* Diguli mu by’obusuubuzi
* Diguli mu by’obusuubuzi
* Bachelor of Science mu kubala ebitabo n’ebyensimbi
=== Pulogulaamu za Masters ===
* Master mu Sayansi w’Omuzaalisa
* Executive Master mu by’okuddukanya emirimu
* Master mu by’obulamu bw’abantu
* Master of Arts mu by’okuddukanya emirimu gya gavumenti n’okuddukanya emirimu
* Master of Okubuulirira ku bulamu bw’obwongo
=== Enteekateeka z’okusoma diguli eyookubiri ===
* Dipuloma ya diguli eyookubiri mu nzirukanya y’ebyenjigiriza n’enkola
* Dipuloma ya diguli eyookubiri mu by’okuddukanya emirimu gya gavumenti n’okuddukanya emirimu
* Dipuloma ya diguli eyookubiri mu by’okuddukanya ebyensimbi
* Dipuloma y’ebyenjigiriza mu diguli eyookubiri
=== Pulogulaamu za satifikeeti ===
* Enteekateeka ya satifikeeti y’okutuuka ku by’enjigiriza ebya waggulu-Ssaayansi w’omubiri.
* Enteekateeka ya satifikeeti y’okutuuka ku by’enjigiriza ebya waggulu-Sayansi w’ebiramu.
* Enteekateeka y’okufuna satifikeeti y’okutuuka ku by’enjigiriza ebya waggulu.
== Abaddukanya yunivasite ==
{| class="wikitable"
!Ekifo
! Erinnya
|-
| Chancellor wa Uganda
| [[Benjamin Josses Odoki|Benjamin Joses Odoki]] <ref>{{Cite web |title=Chancellor |url=https://lirauni.ac.ug/chancellor-2/ |access-date=16 March 2026 |website=Lira university |language=en-US}}</ref>
|-
| Omumyuka wa Cansala
| Jasper Watson Ogwal‐Okeng <ref name=":1">{{Cite web |title=Management |url=https://lirauni.ac.ug/administration-2/ |access-date=16 March 2026 |website=Lira university |language=en-US}}</ref>
|-
| Akola nga omumyuka wa Cansala
| Judith Akello Abal <ref name=":1" />
|-
| Akola nga omuwandiisi wa Yunivasite
| Tom Richard Atim <ref name=":1" />
|-
| Akola nga Bursar
| Elemu Anthony <ref>{{Cite web |title=University Management |url=https://lirauni.ac.ug/university-management/ |access-date=2026-09-06 |website=Lira University |language=en-US}}</ref>
|-
| Akola ng’Omukuumi w’Etterekero ly’Etterekero lya Yunivasite
| Andrew Ojulong <ref name=":1" />
|-
| Akola nga Dean w’abayizi
| James Bond Opok <ref>{{Cite web |title=Dean of Students |url=https://lirauni.ac.ug/dean-of-students/ |access-date=2026-09-06 |website=Lira University |language=en-US}}</ref>
|-
| Omuwandiisi w’ebyenjigiriza
| Geoffrey Angela <ref name=":1" />
|}
Olukiiko lwa Yunivasite
Olukiiko lwa Yunivasite lwe kitongole ekisinga okusalawo / okukola enkola. <ref>{{Cite web |title=Council |url=https://lirauni.ac.ug/council/ |access-date=16 March 2026 |website=Lira university |language=en-US}}</ref>
{| class="wikitable"
!Ekifo
! Erinnya
|-
| Ssentebe wa ssentebe
| David Geoffrey Opio Okello, omuwandiisi w’ebitabo
|-
| Omumyuka wa Ssentebe
| Nellie Florence Okullo, omusajja omulala
|-
| Omumyuka wa Cansala
| Jasper Watson Ogwal‐Okeng, omuwandiisi w’ebitabo
|-
| Omumyuka wa Cansala
| Okaka Opio Dokotum
|-
| Omuwandiisi
| Augustine Oyang Atubo, omuwandiisi w’ebitabo
|-
| Ssentebe‐Akakiiko akavunaanyizibwa ku kubala ebitabo n’okuddukanya akabi
| Rosie Agoi, omusajja omulala
|-
| Ssentebe‐Akakiiko akavunaanyizibwa ku kukakasa omutindo, ICT & Library
| Florence Ebila, omuwandiisi w’ebitabo
|-
| Ssentebe‐Akakiiko k’ebyensimbi, okuteekateeka n’okusiga ensimbi
| Timothy Jokkene Okee, Omuwandiisi w’ebitabo
|-
| Ssentebe‐Akakiiko akavunaanyizibwa ku by’obugagga n’emirimu
| Robert Omara
|-
| Ssentebe‐Akakiiko k’Eddwaaliro
| David Martin Ogwang
|-
| Ssentebe‐Olukiiko olulonda abantu
| Bosco Onyik Ogwal, omusajja omulala
|-
| Chair‐Obulungi bw’abayizi & Empisa
| Omuyimbi Fredrick Dickens Odongo
|-
| Bammemba abalala
| Falidah Wadumaga, Moses Kaahwa, Sam Atul
|}
== Abakulu b’amatendekero ==
{| class="wikitable"
|+
! Ebitongole by’amatendekero
! Erinnya ly’abakulira abasomesa
|-
| Okusoma
| Elizabeth Amongi <ref>{{Cite web |title=FOE |url=https://lirauni.ac.ug/foe/ |access-date=16 March 2026 |website=Lira university |language=en-US}}</ref>
|-
| Sayansi w’okuddukanya emirimu
| Judith Akello Abal <ref>{{Cite web |title=FMS |url=https://lirauni.ac.ug/fms/ |access-date=16 March 2026 |website=Lira university |language=en-US}}</ref>
|-
| Obujjanjabi n’okuzaalisa
| Anna Grace Auma <ref>{{Cite web |title=FONM |url=https://lirauni.ac.ug/fonm/ |access-date=16 March 2026 |website=Lira university |language=en-US}}</ref>
|-
| Eddagala
| Francis Olwa <ref>{{Cite web |title=FOM |url=https://lirauni.ac.ug/fom/ |access-date=16 March 2026 |website=Lira university |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20260316154205/https://lirauni.ac.ug/fom/ |archive-date=16 March 2026 |url-status=dead}}</ref>
|-
| Ebyobulamu by’abantu bonna
| Marc Sam Opollo <ref>{{Cite web |title=FOP |url=https://lirauni.ac.ug/fop/ |access-date=16 March 2026 |website=Lira university |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211154041/https://lirauni.ac.ug/fop/ |archive-date=11 February 2026 |url-status=dead}}</ref>
|-
| Sayansi wa Kompyuta n’Amawulire
| Nelson Ojuka <ref>{{Cite web |title=FOICT |url=https://lirauni.ac.ug/foict/ |access-date=16 March 2026 |website=Lira university |language=en-US}}</ref>
|}
== Laba ne ==
* [[Olukalala lw'abakulira Yunivaasite mu Uganda|Olukalala lw'abakulembeze ba yunivasite mu Uganda]]
* Olukalala lwa yunivasite mu Uganda
* Olukalala lw'amasomero ga bizinensi mu Uganda
* [[Ebyenjigiriza mu Uganda]]
* [[Paalamenti ya Uganda|Palamenti ya Uganda]]
* [[Ssettendekero wa Gulu|Yunivasite y'e Gulu]]
== Ebiwandiiko ebikozesebwa ==
{{Reflist}}{{Lira District}}
== Ebiyungo eby’ebweru ==
* Official website
{{collapsible list|[[Blackroof ]]<br />[[Maracourts]]<br />[[Melenium]]<br />[[Pilipo elite]]<br />[[Mendera]]<br />[[Northern elite]]<br />[[Emmanuela]]<br />[[Maisha]]<br />[[St.Peters]]<br />[[Gods mercy]]<br />[[Masengere]]<br />[[Fly emirates]]<br />[[Madick]]<br />[[Sam's quality]]<br />[[Blacck roof]]<br />[[Florida]]|title=''See list''}}
6w8w0lnwvjb13elx5knc3dvijnkjnal
Jalen Watson
0
15999
76943
76128
2026-10-19T03:16:01Z
InternetArchiveBot
6271
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
76943
wikitext
text/x-wiki
{{databox}}
'''Jalen Antonio Ellis-Watson''' (yazaalibwa mu gwakusatu 23, 2000) muzannyi wa [[Omupiira ogw'ebigere|mupiira]] oggwekikugu okuva mu Canada era azannyira Oakville SC mu League1 Ontario.
== Obuto bwe ==
Watson mu buvubuka bwe omupiira yaguzanya ne Erin Mills SC.<ref name="caps" /> Mu gwomunaana gwa 2017, Watson yeegatta ku Vancouver Whitecaps Academy, gye yazannyira okumala emyaka ebiri.<ref name="caps">{{Cite web |title=Jalen Watson Whitecaps profile |url=https://www.whitecapsfc.com/players/jalen-watson/ |website=[[Vancouver Whitecaps FC]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Pollak |first=David |date=October 16, 2019 |title=Why Penn State men’s soccer's Jalen Watson and Adam Laundree work well together despite their differences |url=https://www.collegian.psu.edu/sports/men_soccer/why-penn-state-men-s-soccers-jalen-watson-and-adam-laundree-work-well-together-despite/article_00ef181e-ef9f-11e9-af28-e7f33ee3a17a.html |website=[[Daily Collegian]] |access-date=October 5, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317222258/https://www.collegian.psu.edu/sports/men_soccer/why-penn-state-men-s-soccers-jalen-watson-and-adam-laundree-work-well-together-despite/article_00ef181e-ef9f-11e9-af28-e7f33ee3a17a.html |archive-date=March 17, 2023 |url-status=dead}}</ref>
== Okuzannya ku matendekero ga waggulu ==
Mu 2019, Watson yatandika okusoma mu Pennsylvania State University, ng'eno yazzanyiranga mu ttiimu y’omupiira ey’abasajja.<ref>{{Cite web |date=May 20, 2019 |title=Men’s Soccer Finalizes Incoming Class |url=https://gopsusports.com/news/2019/5/20/mens-soccer-finalizes-incoming-class.aspx |website=[[Penn State Nittany Lions]]}}</ref> Mu gwomunaana 30, 2019, omuzannyo gwe ogwasooka mu University bazanya ne Stanford Cardinal .<ref name="profile">{{Cite web |title=Jalen Watson Penn State profile |url=https://gopsusports.com/sports/mens-soccer/roster/jalen-watson/12816 |website=[[Penn State Nittany Lions]]}}</ref> Mu gwekkumi nga15, 2019, yateeba ggoolo ye eyasooka mu yunivasite ku Pittsburgh Panthers.<ref>{{Cite web |date=October 15, 2019 |title=Men’s Soccer Holds Two-Goal Advantage Over Pitt in Victory |url=https://gopsusports.com/news/2019/10/15/mens-soccer-holds-two-goal-advantage-over-pitt-in-victory.aspx |website=[[Penn State Nittany Lions]]}}</ref> Oluvannyuma lwa sizoni ye ey’okubiri, yalondebwa ku ttiimu ya Big Ten Conference All-Freshman Team.<ref>{{Cite web |last=Sistrand |first=Carolyn |title=A Recipe For Success: This Cook’s Book Has Only Just Begun |url=https://gopsusports.com/news/2019/12/6/mens-soccer-a-recipe-for-success-this-cooks-book-has-only-just-begun.aspx |website=[[Penn State Nittany Lions]]}}</ref> Mu sizoni ye ey’okubiri n’ey’abato, yafuna ebitiibwa mu Academic All-Big Ten.<ref name="profile" /> Mu sizoni ye ey’abakulu, yalondebwa ku ttiimu ya Big Ten All-Tournament. <ref>{{Cite web |last=Cykosky |first=Phoebe |date=November 13, 2022 |title=Big Ten names Penn State men's soccer defender Jalen Watson to all-tournament team despite 1st-round loss |url=https://www.collegian.psu.edu/sports/big-ten-names-penn-state-mens-soccer-defender-jalen-watson-to-all-tournament-team-despite/article_ef1a808a-63bb-11ed-b607-4f92cd7cbb74.html |website=[[Daily Collegian]] |access-date=October 5, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317222255/https://www.collegian.psu.edu/sports/big-ten-names-penn-state-mens-soccer-defender-jalen-watson-to-all-tournament-team-despite/article_ef1a808a-63bb-11ed-b607-4f92cd7cbb74.html |archive-date=March 17, 2023 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |last=Boyer |first=Kaleb |date=December 21, 2022 |title=Penn State men's soccer's Jalen Watson, Liam Butts, Andrew Privett selected in 2023 MLS SuperDraft |url=https://www.collegian.psu.edu/sports/penn-state-mens-soccers-jalen-watson-liam-butts-andrew-privett-selected-in-2023-mls-superdraft/article_4dbdd850-8197-11ed-a929-3f5fb299ab70.html |website=[[Daily Collegian]]}}</ref> Mu myaka ena gyeyamala mu Penn State, Watson yateeba ggoolo emu n’ayongerako n’obukodyo busatu mu mipiira 59 gyeyazanya.<ref>{{Cite web |last=Taylor |first=Paul |date=December 27, 2022 |title=Toronto FC: 5 things to know about both Jalen Watson and Charlie Sharp |url=https://torontoreds.com/posts/5-things-know-jalen-watson-charlie-sharp-mls-superdraft |website=Toronto Reds}}</ref><ref>{{Cite web |last=Trozzo |first=Tony |date=August 18, 2023 |title=PFC stabilizes defensive unit with the signing of Jalen Watson on loan from TFC II |url=https://www.victorianow.com/watercooler/sports/news/Sports/PFC_stabilizes_defensive_unit_with_the_signing_of_Jalen_Watson_on_loan_from_TFC_ll/ |website=Victoria Now}}</ref>
== Omulimu gwa kiraabu ==
Mu mpaka za 2023 MLS SuperDraft, Watson yalondebwa kiraabu ya Toronto FC ku lawundi eyookubiri (32 okutwalira awamu).<ref>{{Cite web |date=December 21, 2023 |title=Toronto FC select Jalen Watson and Charlie Sharp in the 2023 MLS SuperDraft |url=https://www.torontofc.ca/news/toronto-fc-select-jalen-watson-and-charlie-sharp-in-the-2023-mls-superdraft |website=[[Toronto FC]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Palermo |first=Adam |date=December 23, 2022 |title=Toronto FC selects Jalen Watson and Charlie Sharp in 2023 MLS SuperDraft |url=https://www.wakingthered.com/2022/12/23/23523172/toronto-fc-selects-jalen-watson-and-charlie-sharp-in-2023-mls-superdraft |website=Waking the Red |access-date=October 5, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317222252/https://www.wakingthered.com/2022/12/23/23523172/toronto-fc-selects-jalen-watson-and-charlie-sharp-in-2023-mls-superdraft |archive-date=March 17, 2023 |url-status=dead}}</ref> Oluvannyuma lw'okugenda mu pre-season ne kiraabu eno,<ref>{{Cite web |last=Palermo |first=Adam |date=February 8, 2023 |title=Toronto FC 2023 Preseason Tracker |url=https://www.wakingthered.com/2023/2/8/23590386/toronto-fc-2023-preseason-tracker |website=Waking the Red |access-date=October 5, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230324034535/https://www.wakingthered.com/2023/2/8/23590386/toronto-fc-2023-preseason-tracker |archive-date=March 24, 2023 |url-status=dead}}</ref> Waston yassa omukono ku ndagaano y'ekikugu ne ttiimu eyookubiri, Toronto FC II, mu MLS Next Pro.<ref>{{Cite web |date=March 17, 2023 |title=Toronto FC II add MLS SuperDraft pick Jalen Watson to roster |url=https://www.torontofc.ca/tfc2/news/toronto-fc-ii-add-mls-superdraft-pick-to-the-roster |website=[[Toronto FC]]}}</ref> Yasooka kuzannya nga 14 ogwokuna nga battunka ne New York City FC II.<ref>{{Cite web |date=August 18, 2023 |title=Toronto FC II loan defender Jalen Watson to Pacific FC |url=https://www.torontofc.ca/tfc2/news/toronto-fc-ii-loan-defender-jalen-watson-to-pacific-fc |website=[[Toronto FC]]}}</ref> Mu gwomunaana gwa 2023, kiraabu ya Pacific FC mu liigi ya Canada ya mwewola.<ref>{{Cite web |date=August 18, 2023 |title=Pacific FC sign defender Jalen Watson on loan from TFC II |url=https://pacificfc.canpl.ca/ |website=[[Pacific FC]] |access-date=October 5, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181016064953/http://pacificfc.canpl.ca/ |archive-date=October 16, 2018 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |last=Jacques |first=John |date=August 18, 2023 |title=Pacific Procures Jalen Watson On Loan From TFC2 |url=https://northerntribune.ca/pacific-fc-jalen-watson-loan/ |website=Northern Tribune}}</ref>
Mu 2024, yakola endagaano ne Simcoe County Rovers mu League1 Ontario.<ref>{{Cite web |last=Hewitt |first=Thomas |date=April 23, 2024 |title=Toronto FC welcome Simcoe County Rovers for Canadian Championship clash, League1 Ontario team’s biggest-ever game |url=https://wakingthered.com/2024/04/23/15345/toronto-fc-welcome-simcoe-county-rovers-for-league1-ontario-teams-biggest-game-in-club-history/ |website=Waking the Red}}</ref>
Mu 2025, yazannya ne Oakville SC mu League1 Ontario.<ref name="l1o">{{Cite web |title=Jalen Watson L1O Stats |url=https://league1ontario.com/player/6988238-jalen-watson/ |website=[[League1 Ontario]]}}</ref>
== Ebibalo by’emirimu ==
{{updated|August 25, 2025}}<ref>{{soccerway|jalen-watson/51389}}</ref>
{| class="wikitable" style="text-align: center"
! rowspan="2" |Kiraabu
! rowspan="2" |Season
! colspan="3" |Liigi
! colspan="2" |Playoffs
! colspan="2" |Ebikoppo awaka
! colspan="2" |Ekikoppo kya League
! colspan="2" |omugatte
|-
!Division
!Apps
!Goals
!Apps
!Goals
!Apps
!Goals
!Apps
!Goals
!Apps
!Goolozi
|-
|Toronto FC II
|2023
|MLS Next Pro
|2
|0
| colspan="2" |–
| colspan="2" |–
| colspan="2" |–
|2
|0
|-
|Pacific FC (loan)
|2023
|Canadian Premier League
|0
|0
|0
|0
|0
|0
| colspan="2" |–
|0
|0
|-
|Simcoe County Rovers
|2024
|League1 Ontario Premier
|13
|1
| colspan="2" |–
|0
|0
|2
|0
|15
|1
|-
|Simcoe County Rovers B
|2024
|League2 Ontario
|2
|0
| colspan="2" |–
| colspan="2" |–
| colspan="2" |–
|2
|0
|-
|Oakville SC
|2025
|League1 Ontario Premier
|17
|2
| colspan="2" |–
| colspan="2" |–
|2
|0
|19
|2
|-
! colspan="3" |'''Career total'''
!34
!3
!0
!0
!0
!0
!4
!0
!38
!3
|}
== Ebiwandiiko ebikozeseddwa ==
[[Category:Abantu Abalamu]]
[[Category:Abazannyi okuva mu Mississauga]]
[[Category:Abazannyi b'omupiira Abacanada abasajja]]
[[Category:Abantu abazalibwa 2000]]
fxdvtad8lmjfr7u7shj64yf61xwwz6i
Namungoona
0
16045
76967
76482
2026-10-19T06:21:55Z
InternetArchiveBot
6271
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
76967
wikitext
text/x-wiki
{{databox}}{{Multiple issues|This article needs more citations}}
{| class="infobox ib-settlement vcard"
|- class="infobox-full-data" colspan="2"
! colspan="2" class="infobox-above" |<div class="fn org">Namungoona </div>
|- class="mergedtoprow"
| colspan="2" class="infobox-full-data" |
|}
'''Namungoona''' kitundu ku [[Kampala]] mu [[Uganda]] .
== Ekifo ==
Namungoona eriko egabana ensalo ne [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y’e Wakiso]] mu bugwanjuba, obukiikakkono bw’obugwanjuba n’obukiikakkono, oluguudo lwa Kampala–Hoima ne Kawaala mu buvanjuba, [[Kasubi Tombs|Kasubi]] mu bukiikaddyo obw’obuvanjuba, Lubya ne Lusaze mu bukiikaddyo ate [[Busega]] mu bukiikaddyo bw’obugwanjuba. Ekifo kino kiri ku 6.5 kiromitazi (4.0 mi), ku luguudo, mu bukiikakkono bw’obugwanjuba bw’ekitundu kya [[Kampala]] wakati .
== Ebikwata ku bungi bw’abantu ==
Namungoona okusinga kitundu kya bantu ng'enfuna yabwe simbi nnyo ate nga sinnungi nnyo, omuli ebizimbe by’amayumba ebiwanvu n’amayumba g’amaka agatali gamu. ,<ref>{{Cite web |title=NHCC Projects: Namungoona Phase IV |url=http://www.nhcc.co.ug/index.php?option=com_joomanager&view=details&catitemid=101&Itemid=589 |access-date=21 June 2014 |publisher=[[National Housing and Construction Company]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20130329162007/http://www.nhcc.co.ug/index.php?option=com_joomanager&view=details&catitemid=101&Itemid=589 |archive-date=29 March 2013 |url-status=dead}}</ref> nga mulimu amaka agatwalibwa omuzadde omu(single family) wakati mu mizigo egyenjawulo.
== Eby'etambula n’ebikozesebwa ==
Oluguudo lwa Kampala Northern Bypass Highway luyita e Namungoona. Era mu kitundu kino mwe muli ekitebe ky'ekkanisa ya Uganda Orthodox Church, wamu n'eddwaliro n'amasomero abiri .
== Ebifo ebyenkizo mu kitundu ==
Ebifo bino wammanga eby’enjawulo bisangibwa mu Namungoona oba okumpi nayo:
* Ekitebe ky’Ekkanisa ya Uganda Orthodox
* Chwa II Memorial College ne Namungoona Orthodox Primary School
* Holy Cross Mission Hospital - Eddwaliro ly'obwannannyini eriddukanyizibwa Uganda Orthodox church
== Laba ne ==
* [[Divizoni y'e Rubaga|Divizoni y'e Lubaga]]
== Ebiwandiiko ebikozeseddwa ==
{{Reflist}}
[[Category:Short description is different from Wikidata]]
[[Category:Articles elizina short description]]
[[Category:Divizoni y'e Lubaga]]
eet58kbgny8mfpjmz90x8rm5t96p2vo
Ekikopo kya Uganda ekya 2017
0
16058
76939
76542
2026-10-19T01:44:59Z
InternetArchiveBot
6271
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
76939
wikitext
text/x-wiki
{{databox}}
{| class="infobox vcard"
|+ class="infobox-title fn org" id="6" |Ekikopo kya Uganda ekya 2017
|- class="infobox-label" scope="row"
! colspan="2" class="infobox-header" | Ebikwata ku mpaka zino
|- class="infobox-data"
! class="infobox-label" scope="row" | Eggwanga
| class="infobox-data" | Uganda
|-
! class="infobox-label" scope="row" | Ttiimu
| class="infobox-data" | 64. Ebikwata ku nsonga eno
|-
! colspan="2" class="infobox-header" | Ebifo ebisembayo
! class="infobox-label" scope="row" | Bannantameggwa
| class="infobox-data" | [[KCCA FC]]
|- class="infobox-label" scope="row"
! class="infobox-label" scope="row" | Abakutte ekyokubiri
| class="infobox-data" | [[Paidha Black Angels]]
|-
! colspan="2" class="infobox-header" | Ebibalo by'empaka zino
! class="infobox-label" scope="row" | Omuteebi eyasinga okuteeba ggoolo
| class="infobox-data" | Derek Nsimbambi (KCCA) (goolo 8)<ref name="chimpreports.com"><cite class="citation web cs1"><span class="cx-segment" data-segmentid="121">[https://chimpreports.com/uganda-cup-kcca-fc-finally-break-double-jinx/ "Uganda Cup: KCCA FC Finally Break Double Jinx - ChimpReports"]. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="122">''chimpreports.com''.</span></cite></ref>
|-
| colspan="2" class="infobox-below" style="border-top:#bbb solid 1px" |<div style="width:100%"><div class="noprint" style="float: left; text-align:left;padding-right:0.5em;"> ← [[2015-16 Uganda Cup|2015-16]]</div><div class="noprint" style="float: right; text-align:right;padding-left:0.5em;"> [[2018 Uganda Cup|2018]] →</div></div>
|}
[[File:KCCA_FC_Cheerleaders_during_the_game_versus_Maroons_FC.jpg|thumb| Abawagizi ba KCCA FC nga bawagira omupiira guno.]]
'''Empaka za Uganda Cup''' ezaali eza 43 ez’ekikopo [[Omupiira ogw'ebigere|ky’omupiira]] ekikulu [[:category:Abantu ba Uganda|ekya Uganda]].<ref>{{Cite web |last=Atwiine |first=Simon Peter |date=14 June 2017 |title=Uganda Cup final – Paidha Black Angels Vs KCCA FC - Eagle Online |url=http://eagle.co.ug/2017/06/14/uganda-cup-final-paidha-black-angels-vs-kcca-fc.html}}</ref> KCCA FC yawangula empaka zino bwe yakuba [[Paidha Black Angels FC]] ggoolo 2-0 ku fayinolo eyali e [[Arua]] nga 15, gwomukaaga 2017. Obuwanguzi buno bwanyweza emipiira egy’ebyafaayo egy’awaka eri [[Kampala Capital City Authority FC|KCCA FC]], era yeyawangula ekikopo kya Azam Uganda Premier League sizoni eyo.<ref name="KCCAFC2017">{{Cite web |last=Magero |first=Moses |date=2017-06-16 |title=KCCA FC reaps big in Uganda Cup individual awards - KCCA FC |url=https://www.kccafc.co.ug/kcca-fc-reaps-big-uganda-cup-individual-awards/ |access-date=2025-12-19 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412090442/http://www.kccafc.co.ug/kcca-fc-reaps-big-uganda-cup-individual-awards/ |archive-date=2019-04-12 |url-status=dead}}</ref><ref name="FUFA">{{Cite web |date=2017-06-15 |title=KCCA wins 2016/17 FUFA Uganda Cup to claim maiden double glory – FUFA: Federation of Uganda Football Associations |url=https://www.fufa.co.ug/kcca-wins-201617-fufa-uganda-cup-to-claim-maiden-double-glory/ |access-date=2025-12-19 |language=en-US}}</ref>
== Ebikwata ku mupiira ogwasembayo ==
{| class="wikitable"
! colspan="undefined" |Ebibalo
! colspan="undefined" | KCCA FC
! colspan="undefined" | Paidha Black Angels
|-
| colspan="undefined" | '''Ggoolo Eziteebeddwa'''
| colspan="undefined" | 2. 2.
| colspan="undefined" | 0.
|-
| colspan="undefined" | '''Abateeba Ggoolo'''
| colspan="undefined" | [[Geoffrey Sserunkuma|Geofrey Sserunkuma]], [[Derrick Nsibambi]]
| colspan="undefined" | Tewali
|-
| colspan="undefined" | '''Ekifo'''
| colspan="undefined" | Ekisaawe kya Betway Green Light, Arua
| colspan="undefined" | -
|-
| colspan="undefined" | '''Olunaku olw'omweezi'''
| colspan="undefined" | gwamukaaga '''15, 2017'''
|}
== Enkola y’okwetabamu ==
Empaka zino zaalimu ttiimu 64, nga ku zino ttiimu eziri mu liigi ya Uganda Premier ne [[FUFA League enkulu|FUFA Big League]] zaayitamu bulambalamba okugenda mu luzannya olusooka. Ttiimu endala zajja ziyita mu mpaka ez’enjawulo ez’ebitundu. Empaka zino zaaliwo wakati wa gwoluberyeberye 20 ne ogwomukaaga 15.<ref>{{Cite web |title=Uganda 2016/17 |url=https://www.rsssf.org/tableso/oeg2017.html |website=[[RSSSF]]}}</ref>
== Okulambika okutwaliza awamu ==
Empaka zino [[Kampala Capital City Authority FC|KCCA FC]] ye yaziwangula ng'ekuba [[Paidha Black Angels FC|Paidha Black Angels]] ggoolo 2-0 ku fayinolo, ezaali e [[Arua]] . [[Kampala Capital City Authority FC|KCCA FC]] yamalirizza empaka zino nga tewanguddwa mu mipiira musanvu, n’eteeba ggoolo 23 nebaleka ne bateebayo ttaano zokka
[[File:KCCA_FC_cheerleader_during_the_game_versus_Maroons_FC.jpg|thumb| Omuyimbi wa KCCA FC mu mupiira]]
== Engule ==
=== Engule ezawangulwa ===
* Omuteebi asinga: Derrick Nsibambi ( [[Kampala Capital City Authority FC|KCCA FC]] ) yateeba ggoolo 8.
* Omuzannyi asinga omuwendo (MVP): Lawrence Bukenya ( [[Kampala Capital City Authority FC|KCCA FC]] ).
* Omukwasi wa ggoolo asinga: Emmanuel Rubangakene ( [[Paidha Black Angels FC|Paidha Black Angels]] ).
* Omutendesi asinga: Mike Hillary Mutebi ( [[Kampala Capital City Authority FC|KCCA FC]] ).
* Engule y'omuzannyo ogw'obwenkanya: [[Paidha Black Angels FC]].<ref name="FUFA" /><ref name="KCCAFC2017" />
Emmanuel Rubangakene owa Paidha Black Angels ye yawangudde engule y’omukwasi wa ggoolo asinga. Abazannyi [[Kampala Capital City Authority FC|ba KCCA]] basobola okuwangula ebirabo ebisinga ku muntu kinnoomu omuli omutendesi asinga nga kino Mike Hilary Mutebi yeyakitwala, Lawrence Bukenya n’awangula eky'omuzannyi ow’omuwendo ate [[Derrick Nsibambi]] nawangula eky'omuteebi wa ggoolo asinga ne goolo 8.<ref>{{Cite web |last=Isabirye |first=David |date=2017-06-15 |title=KCCA defeats Paidha Black Angels to win 9th Uganda Cup |url=https://kawowo.com/2017/06/15/kcca-defeats-paidha-black-angels-win-9th-uganda-cup/ |access-date=2025-12-15 |website=Kawowo Sports |language=en-US}}</ref>
== Ebiwandiiko ebikozeseddwa ==
{{Reflist}}
== Ebiyungo eby’ebweru ==
* [https://www.rsssf.org/tableso/oegcuphist.html Uganda - Olukalala lw'ebikopo by'akamalirizo - RSSSF (Mikael Jönsson, Ian King ne Hans Schöggl)]
[[Category:Articles elizina short description]]
pt7wtc2nki2vfdgpv6mggm719zt6n2d
Shadia Nassanga
0
16155
76985
76739
2026-10-19T08:19:19Z
InternetArchiveBot
6271
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
76985
wikitext
text/x-wiki
{{databox}}
'''Shadia Nassanga''' amanyiddwa nga '''Miimah''' (yazaalibwa gwamwenda, 9 2000) [[Munnayuganda]] mubasi wa mupiira era oluvannyuma yegatta ku muzannyo gwensero (basketball), yazannyako ng'omuteebi mu [[Kampala Capital City Authority]] Netball Club, JKL Lady Dolphins mu Uganda, KL Wildcats esangibwa e Malaysia ne ttiimu ya [[Ttiimu ya Uganda eyokubaka|Uganda National Netball Team]] ( [[Ttiimu ya Uganda eyokubaka|She Cranes]] ).<ref name=":2">{{Cite web |date=2021-08-02 |title=Star Profile: Who Really is Shadia Nassanga, Expected to be the Face of Netball in Uganda {{!}} Voice of Bugerere |url=https://voiceofbugerere.com/star-profile-who-really-is-shadia-nassanga-expected-to-be-the-face-of-netball-in-uganda/ |access-date=2025-07-19 |language=en-US}}</ref>
Yali kapiteeni wa [[Ttiimu ya Uganda eyokubaka|She Cranes]] mu mpaka z'ensi yonna eza 2021 Netball World Cup ezaali mu Sydney Australia.<ref name=":0">{{Cite web |date=2021-08-02 |title=Star Profile: Who Really is Shadia Nassanga, Expected to be the Face of Netball in Uganda {{!}} Voice of Bugerere |url=https://voiceofbugerere.com/star-profile-who-really-is-shadia-nassanga-expected-to-be-the-face-of-netball-in-uganda/ |access-date=2025-07-19 |language=en-US}}</ref> Yawangula engule ya Top shooter Award mu 2023 mu Malaysian Netball Super League, ng’azannyira KL Wildcats, gye yateeba ggoolo 386 ku luteeba lwa 91%(ku kikumi),<ref name=":5">{{Cite web |last=Sports |first=Pulse |date=2023-10-02 |title=Four She Cranes internationals secure professional contracts in Malaysia |url=https://www.pulsesports.ug/netball/story/four-she-cranes-internationals-secure-professional-contracts-in-malaysia-2023100215474666770 |access-date=2025-07-19 |website=Pulse Sports Uganda |language=en}}</ref> yawangula engule y'omuteebi asinga (Best Shooter) mu mizannyo gya Zonal Championship Games mu 2014 e [[Wakiso (disitulikit)|Wakiso]], era n’ayamba essomero lye (Exodus College) okuwangula emidaali gya ffeeza egy’emirundi esatu mu National Netball Novice Championships (2015, 2016 ne 2017).<ref name=":1">{{Cite web |date=2020-07-21 |title=Nassanga anxious to shoot away on debut |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/sports/other-sport/nassanga-anxious-to-shoot-away-on-debut-1886486 |access-date=2025-07-19 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yawangula engule y’omuteebi asinga mu mpaka za 2017 National Netball Rally Championships ezaali ku Blessed Sacrament SS Kimanya, yawangula ebikopo ebiwerako ne St Mary’s Kitende (National Rally, Zonal Championship, East Africa Games).<ref name=":0" /><ref name=":1" />
== Obuto bwe n’okusoma ==
Shadia Nassanga y’addirira omwana asembayo okuzaalibwa mu famire y’abawala bataano nga basatu ku bo bazannyi ba muzannyo gw'okubaka omupiira nga kuliko ne mukulu we, Hajjarah Ssegujja omuzibizi mu Prison Netball Club.<ref name=":3">{{Cite web |last=Nsimbe |first=John Vianney |date=2023-08-31 |title=Who are the She Cranes that ensured Uganda’s highest finish ever at Netball World Cup? |url=https://observer.ug/lifestyle-entertainment/who-are-the-she-cranes-that-ensured-uganda-s-highest-finish-ever-at-netball-world-cup/ |access-date=2025-07-19 |website=The Observer |language=en-US}}</ref> Yazaalibwa [[Namungoona]], [[Kampala]], [[Uganda]] omugenzi Ssegujja Yahaya ne Mukyala Nakirunda Janet Kalule.<ref name=":2" />
Yafiirwa taata we ng’alina emyaka musanvu gyokka, era ekitone kye eky’okubaka omupiira kye kyamuyamba okusigala mu ssomero.
Yagenda mu Kiddawalime Primary School e Namungoona, Kisubi okusoma pulayimale gyeyamaliriza mu 2013, ne yeegatta ku Exodus College [[Wakiso (disitulikit)|Wakiso]] mu 2014 okusoma O-level n’oluvannyuma St Mary’s Kitende gye yamalira siniya ey'omukaaga nafuna ebbaluwa ya UACE mu 2019, ng’akola History, Entrepreneurship, Luganda ne ICT. Oluvannyuma yafuna diguli mu by'obusuubuzi ku victoria yunivasite.<ref name=":3" />
== Omulimu gw'okubaka omupiira ==
Nassanga yayingizibwa mu mupiira gw’okubaka oluvannyuma lw’okutuula ebigezo bya PLE ng’azannyira mu kiraabu ye ey’oku kyalo eyitibwa Namungoona Spurs Netball Club.<ref name=":2" /> Oluvannyuma yagenda mu maaso n’omulimu gwe mu ttiimu ya Exodus College Wakiso school netball ng’ali mu siniya ey'okubiri.
Mu 2018, yeegatta ku St Mary's Kitende, wabula mu 2016 KCCA NC yamulaba ng'akyali mu Exodus.<ref name=":3" /> KCCA yamulinda namalako siniya ne bamutwala okuzannyira ttiimu yaabwe.<ref name=":2" />
Mu 2023, oluvannyuma lw’omutindo ogw’ekitalo mu mpaka z’ensi yonna eza Netball World Cup 2023 ezaali e Cape Town South Africa,<ref>{{Cite web |date=2023-09-28 |title=Netball: Four She Cranes Stars Off to Malaysia for Professional Test {{!}} Voice of Bugerere |url=https://voiceofbugerere.com/netball-she-cranes-stars-off-to-malaysia-for-professional-test/ |access-date=2025-07-19 |language=en-US}}</ref> Nassanga ng’ali wamu n’abazannyi abalala basatu [[Ttiimu ya Uganda eyokubaka|aba She Cranes]] ( [[Faridah Kadondi]], Shaffie Nalwanja ne Christine Namulumba beegatta ku liigi ya Malaysia eya Netball Super League bwe bassa omukono ku ndagaano yaabwe ey’ekikugu ne KL Wildcats.<ref name=":5" /><ref>{{Cite web |date=2023-09-28 |title=Netball: Four She Cranes Stars Off to Malaysia for Professional Test {{!}} Voice of Bugerere |url=https://voiceofbugerere.com/netball-she-cranes-stars-off-to-malaysia-for-professional-test/ |access-date=2025-07-19 |language=en-US}}</ref>
Ttiimu ye( KL Wildcats) be baali ba nnantameggwa bempaka zino era Shadiah Nassanga ye yakulembera abateebi n’ateeba ggoolo 386.<ref name=":4">{{Cite web |last=Ngabirano |first=Avitus |date=2025-02-26 |title=Ugandan stars excel in Malaysia |url=https://2bobsports.com/2025/02/26/ugandan-stars-excel-in-malaysia/ |access-date=2025-07-19 |website=2bob Sports |language=en-US}}</ref>
== Omulimu gw'ensero (basketball) ==
Nassanga yatandika omupiira gwa basketball bwe yakomawo ewaabwe(Uganda) okuva mu Malaysian Netball Super League nga yeegatta ku JKL Lady Dolphins. Kino yali anoonyereza ku ngeri endala mu muzannyo omulala,<ref>{{Cite web |last=Ocaido |first=Stephen |date=2024-04-24 |title=“Netball stars transition to Basketball: Shadia Nassanga signs with Lady Dolphins” - wallnetnews |url=https://wallnetnews.com/netball-stars-transition-to-basketball-shadia-nassanga-signs-with-lady-dolphins/ |access-date=2025-07-19 |language=en-US}}</ref> era n’okukuuma omubiri okulaba nga okubaka (Netball) kumusanga mu mbeera nnungi.<ref>{{Cite web |last=Nakanwagi |first=Mirembe |date=2024-10-16 |title=Netball Journey: She Cranes & KCCA's GA/GS Shadia Nassanga |url=https://nnalubaalesports.com/netball-journey-she-cranes-and-kccas-ga-gs-shadia-nassanga/ |access-date=2025-07-19 |website=Nnalubaale Sports |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20250802182822/https://nnalubaalesports.com/netball-journey-she-cranes-and-kccas-ga-gs-shadia-nassanga/ |archive-date=2025-08-02 |url-status=dead}}</ref>
== Engule n’okusunsulwa ==
Ku Lwokuna nga ogwomunaana 3, 2023, Shadia yaweebwa engule y’omuzannyi w’omupiira gw'okubaka mu nsi yonna eya Netball World Cup 2023 e Cape Town bwe yazannya ne [[South Africa|South Afrika]].<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Our |date=2023-08-04 |title=Shadia Nassanga Voted Player of the Match as South Africa Edges She Cranes by 2 Goals |url=https://softpower.ug/shadia-nassanga-voted-player-of-the-match-as-south-africa-edges-she-cranes-by-2-goals/ |access-date=2025-07-19 |website=SoftPower News |language=en-US}}</ref> Era yasitula engule endala bbiri eza MVP n’akola omugatte gw’angule ssatu mu mpaka zonna.<ref>{{Cite web |date=2023-09-07 |title=Shadiah Nassanga sets sights on professional career |url=https://www.ntv.co.ug/ug/news/sports/shadiah-nassanga-sets-sights-on-professional-career--4361848 |access-date=2025-07-19 |website=NTV Uganda |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20250802182815/https://www.ntv.co.ug/ug/news/sports/shadiah-nassanga-sets-sights-on-professional-career--4361848 |archive-date=2025-08-02 |url-status=dead}}</ref>
Shadiah era yawangula engule y'omuteebi asinga (Top shooter) mu Malaysian Netball Super League, ng’azannyira KL Wildcats, gye yateeba ggoolo 386 ku bitundu 91% by’akuba.<ref name=":4" /><ref>{{Cite web |date=2025-02-25 |title=Ugandan Nassanga the dynamite in KL Wildcats’ netball success |url=https://www.thestar.com.my/sport/others/2025/02/25/ugandan-nassanga-the-dynamite-in-kl-wildcats-netball-success |access-date=2025-07-19 |website=The Star |language=en}}</ref>
== Ebiwandiiko ebikozeseddwa ==
<references />
[[Category:Abantu Abalamu]]
[[Category:Abazalibwa mu 2000]]
[[Category:Abazannyi b'omupiira gw'okubaka abakyala Bannayuganda]]
[[Category:Abazanyi b'omupiira gwokubaka mu Uganda]]
ddb5wsppjrmpxjhu7k9pdxrh69ekut3
Meddie "Kabona" Sebyala
0
16157
76903
76861
2026-10-18T17:29:24Z
ESTHER NAKITENDE
9175
Mu mpandiika katono
76903
wikitext
text/x-wiki
'''Muhammed Sebyala''' (amanyiddwa nga '''Meddie "Kabona" Sebyala''' oba '''Kabona Meddie''' ) [[Munnayuganda]] omuzannyi we'bikonde eby'ekikugu mu buzito bwa wakati. Ono amanyiddwa ng’omuzira w’ebikonde mu Uganda era nga yaliko nnantameggwa w’ekibiina ekifuga ebikonde ekya Global Boxing Federation (GBF) Africa Middleweight.<ref>{{Cite web |title=Fighters Rec {{!}} Muhammad Sebyala |url=https://fightersrec.com/Event/Muhammad-Sebyala |access-date=10 September 2025 |website=Fighters Rec}}</ref>
== Omulimu ==
Sebyala yafuuka omukugu mu bikonde mu gwokuna gwa 2007. Yagenda otuuka mu gwomunaana gwa 2024, ng'amaze okulwana emizanyo 38 egy’ekikugu, ng’alina likodi y’obuwanguzi 22, okukubwa 15 n’amaliri 1.<ref name="monitor1">{{Cite news |date=7 August 2024 |title=Middleweight veteran Kabona faces Malawian Misanjo |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/sports/boxing/middleweight-veteran-kabona-faces-malawian-misanjo-4718032 |access-date=9 September 2025 |work=Daily Monitor}}</ref>
Mu gwomunaana gwa 2022, yawangula engule ya Global Boxing Federation (GBF) Africa Middleweight bwe yajjamu Nelson Mangala owa [[Democratic Republic of Congo|DR Congo]] mu lawundi eyookusatu mu Club Obligato mu [[Kampala]].<ref name="nv">{{Cite news |date=13 August 2022 |title=Sebyala knocks out Congolese to win African title |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/140807 |access-date=9 September 2025 |work=New Vision}}</ref>
Mu gwoluberyeberye 2024, yawangula Majdi Ahmed Suleman owa Tanzania ng’amukuba mungeri eyekikugu.<ref name="nbs">{{Cite web |date=26 July 2024 |title=Ekibiitu Mawuno promises exciting boxing action at Club Obligato |url=https://nbssport.co.ug/2024/07/26/ekibiitu-mawuno-promises-exciting-boxing-action-at-club-obligato/ |access-date=9 September 2025 |website=NBS Sport}}</ref>
Nga 10 ogwomunaana 2024, Sebyala yalwana n’Omumalawi Charles Misanjo mu mpaka enkulu ku Club Obligato, eyatumbulibwa Uganda Sports Promotions ne Step by Step Promotions.<ref name="monitor1" /> Yefuga olulwana luno namujjamu mu lawundi eyookubiri.<ref name="observer">{{Cite news |date=11 August 2024 |title=Sebyala dominant as Sseruyange clinches title |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/sports/boxing/sebyala-dominant-as-sseruyange-clinches-title-4724778 |access-date=9 September 2025 |work=Daily Monitor}}</ref>
== Omusono n’erinnya ==
Emikutu gy’amawulire gyogera ku Sebyala ng’omukubi w’ebikonde alina empisa era awangaala ng’alina “enkola etali ya busirusiru” era ng’alina omubiri omunywevu.<ref name="observer" /> Amanyiddwa nnyo olw’okukuba ‘sharp jabs’ n’okugatta omubiri, engeri ezaamuyamba okufuga ku bamuvuganya nga Misanjo.
== Obufunze ebiwandiiko by’ekikugu ==
{| class="wikitable"
!Enywana
! zawangudde
! Zebamuwangudde
! Amaliri
|-
| 38
| 22
| 15
| 1
|}
== Emitwe ==
* Nnantameggwa w’obuzito bwa wakati mu Afrika (2022) ekibiina ekifuga ebikonde mu nsi yonna (GBF)
== Laba ne ==
* [[Isaac Zebra Jr|Isaac Zebra Omuto]]
* [[Moses Golola|Golola Musa]]
* [[Ekibiina Ekifuga Omuzannyo Gw'ebikonde mu Uganda|Ekibiina ekifuga ebikonde mu Uganda]]
== Ebiwandiiko ebikozeseddwa ==
{{Reflist}}
== Ebiyungo eby’ebweru ==
* [https://fightersrec.com/Organization/gbf Ekibiina ekifuga ebikonde mu nsi yonna (GBF)]
[[Category:Abantu Abalamu]]
[[Category:Bannayuganda abakubi b'ebikonde abasajja]]
m4pd51fu6igvcih2sj3cpjzkut64eom
76905
76903
2026-10-18T17:33:33Z
ESTHER NAKITENDE
9175
ntaddeko databox
76905
wikitext
text/x-wiki
{{databox}}
'''Muhammed Sebyala''' (amanyiddwa nga '''Meddie "Kabona" Sebyala''' oba '''Kabona Meddie''' ) [[Munnayuganda]] omuzannyi we'bikonde eby'ekikugu mu buzito bwa wakati. Ono amanyiddwa ng’omuzira w’ebikonde mu Uganda era nga yaliko nnantameggwa w’ekibiina ekifuga ebikonde ekya Global Boxing Federation (GBF) Africa Middleweight.<ref>{{Cite web |title=Fighters Rec {{!}} Muhammad Sebyala |url=https://fightersrec.com/Event/Muhammad-Sebyala |access-date=10 September 2025 |website=Fighters Rec}}</ref>
== Omulimu ==
Sebyala yafuuka omukugu mu bikonde mu gwokuna gwa 2007. Yagenda otuuka mu gwomunaana gwa 2024, ng'amaze okulwana emizanyo 38 egy’ekikugu, ng’alina likodi y’obuwanguzi 22, okukubwa 15 n’amaliri 1.<ref name="monitor1">{{Cite news |date=7 August 2024 |title=Middleweight veteran Kabona faces Malawian Misanjo |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/sports/boxing/middleweight-veteran-kabona-faces-malawian-misanjo-4718032 |access-date=9 September 2025 |work=Daily Monitor}}</ref>
Mu gwomunaana gwa 2022, yawangula engule ya Global Boxing Federation (GBF) Africa Middleweight bwe yajjamu Nelson Mangala owa [[Democratic Republic of Congo|DR Congo]] mu lawundi eyookusatu mu Club Obligato mu [[Kampala]].<ref name="nv">{{Cite news |date=13 August 2022 |title=Sebyala knocks out Congolese to win African title |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/140807 |access-date=9 September 2025 |work=New Vision}}</ref>
Mu gwoluberyeberye 2024, yawangula Majdi Ahmed Suleman owa Tanzania ng’amukuba mungeri eyekikugu.<ref name="nbs">{{Cite web |date=26 July 2024 |title=Ekibiitu Mawuno promises exciting boxing action at Club Obligato |url=https://nbssport.co.ug/2024/07/26/ekibiitu-mawuno-promises-exciting-boxing-action-at-club-obligato/ |access-date=9 September 2025 |website=NBS Sport}}</ref>
Nga 10 ogwomunaana 2024, Sebyala yalwana n’Omumalawi Charles Misanjo mu mpaka enkulu ku Club Obligato, eyatumbulibwa Uganda Sports Promotions ne Step by Step Promotions.<ref name="monitor1" /> Yefuga olulwana luno namujjamu mu lawundi eyookubiri.<ref name="observer">{{Cite news |date=11 August 2024 |title=Sebyala dominant as Sseruyange clinches title |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/sports/boxing/sebyala-dominant-as-sseruyange-clinches-title-4724778 |access-date=9 September 2025 |work=Daily Monitor}}</ref>
== Omusono n’erinnya ==
Emikutu gy’amawulire gyogera ku Sebyala ng’omukubi w’ebikonde alina empisa era awangaala ng’alina “enkola etali ya busirusiru” era ng’alina omubiri omunywevu.<ref name="observer" /> Amanyiddwa nnyo olw’okukuba ‘sharp jabs’ n’okugatta omubiri, engeri ezaamuyamba okufuga ku bamuvuganya nga Misanjo.
== Obufunze ebiwandiiko by’ekikugu ==
{| class="wikitable"
!Enywana
! zawangudde
! Zebamuwangudde
! Amaliri
|-
| 38
| 22
| 15
| 1
|}
== Emitwe ==
* Nnantameggwa w’obuzito bwa wakati mu Afrika (2022) ekibiina ekifuga ebikonde mu nsi yonna (GBF)
== Laba ne ==
* [[Isaac Zebra Jr|Isaac Zebra Omuto]]
* [[Moses Golola|Golola Musa]]
* [[Ekibiina Ekifuga Omuzannyo Gw'ebikonde mu Uganda|Ekibiina ekifuga ebikonde mu Uganda]]
== Ebiwandiiko ebikozeseddwa ==
{{Reflist}}
== Ebiyungo eby’ebweru ==
* [https://fightersrec.com/Organization/gbf Ekibiina ekifuga ebikonde mu nsi yonna (GBF)]
[[Category:Abantu Abalamu]]
[[Category:Bannayuganda abakubi b'ebikonde abasajja]]
dvbbipfwzjachfb3fsx9udx4qeils38
Category:Bannayuganda abakubi b'ebikonde abasajja
14
16160
76904
2026-10-18T17:31:39Z
ESTHER NAKITENDE
9175
Created page with "Bano bannayuganda abasajja abazanyi b'omuzannyo gw'okuba ebikonde"
76904
wikitext
text/x-wiki
Bano bannayuganda abasajja abazanyi b'omuzannyo gw'okuba ebikonde
h09rleipny67ki7o6h4d8okwzo4vg1h
Allawi Ssenkubuge
0
16161
76944
2026-10-19T03:51:19Z
ESTHER NAKITENDE
9175
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1380939175|Allawi Ssenkubuge]]"
76944
wikitext
text/x-wiki
'''Allawi Ssenkubuge''' (yazaalibwa 24 gwamunaana 2002) [[Munnayuganda]] omuzannyi w'omuzannyi gw'ensero (basketball) ow'ekikugu era azannyira mu [[City Oilers]].<ref>{{Cite web |title=Allawi Ssenkubuge |url=https://basketball.afrobasket.com/player/Allawi-Ssenkubuge/698587 |access-date=18 October 2026 |website=AfroBasket}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Allawi Ssenkubuge () - Basketball Stats, Height, Age {{!}} FIBA Basketball |url=https://www.fiba.basketball/en/players/357160-allawi-ssenkubuge |access-date=2026-10-16 |website=www.fiba.basketball |language=en}}</ref>
== Obuto bwe ==
Ssenkubuge yazaalibwa 24 ogwomunaana 2002 mu [[Kampala]], [[Uganda]]. Yagya ng'alinnya amadaala mpolampola agekiibiina kya Federation of Uganda Basketball Associations (FUBA), nga yeetaba mu kugezesebwa ku ttiimu y’eggwanga eya Uganda okw'abali wansi w’emyaka 16.<ref>[https://fuba.basketball/players FUBA player profile – Allawi Ssenkubuge], fuba.basketball. Retrieved 16 October 2026.</ref>
== Omulimu ku kiraabu ==
Ssenkubuge yeegatta ku [[City Oilers]] mu 2021 n’ayitawo ng’omu ku bavubuka abazannyi ba ttiimu eno. Omukuumi/omuteebi ayimiridde mmita 1.88 (6 ft 2 in), ayogerwako ng’omu ku bitone ebisinga okunyoomebwa mu NBL, amanyiddwa nga waali omwangu n’obusobozi bwe obw’okulumba.<ref>[https://www.tiktok.com/@nbsport_ug/video/7616640740139027732 "Underrated Basketball Players in the NBL"], NBS Sport, via TikTok. Retrieved 16 October 2026.</ref> Ayambala omujoozi nnamba 20 mu Oilers.<ref>[https://www.sofascore.com/basketball/player/allawi-ssenkubuge/2006586 Allawi Ssenkubuge player profile], Sofascore. Retrieved 16 October 2026.</ref>
Mu Oilers, Ssenkubuge awangudde ekikopo kya NBL emirundi essatu ez’omuddiringanwa (2022, 2023 ne 2024), ekimu ku likodi ya kiraabu eno ey’okuwangula liigi kkumi. Era abadde omu ku ttiimu ya Oilers mu Road to BAL, ngogaseeko n’eya 2025.<ref>[https://www.fiba.basketball/en/events/fiba-africa-champions-clubs-road-to-bal-2025/teams/city-oilers/357160-allawi-ssenkubuge Allawi Ssenkubuge – City Oilers – Player Profile], FIBA. Retrieved 16 October 2026.</ref>
== Omulimu wabweru w'ensi ==
Ssenkubuge yazannyira Uganda ku mutendera gw’abali wansi w’emyaka 16.<ref>[https://fuba.basketball/players FUBA player profile – Allawi Ssenkubuge], fuba.basketball. Retrieved 16 October 2026.</ref>
== Ebibalo by’emirimu ==
=== NBL Uganda ===
{| class="wikitable"
!Sizoni
! Ekibinja
! GP
! MPG
! PPG
! RPG
! APG
! SPG
|-
| 2026
| [[City Oilers]]
| 20
| 13.3
| 4.5
| 2.0
| 0.9
| 1.1
|}
<small>Ensibuko: [https://basketball.latinbasket.com/player/Allawi-Ssenkubuge/698587 Latinbasket] .</small> kyafunibwa <small>nga 16 ogwekkumi 2026.</small>
== Ebituukiddwaako n’ebitiibwa ==
=== Kiraabu ===
* 3× Nnantameggwa wa NBL Uganda : 2022, 2023, 2024 (ng'ali ne [[City Oilers]] )
== Laba ne ==
* [[City Oilers]]
* [[Uganda|Basketball mu Uganda]]
== Ebiwandiiko ebikozesebwa ==
<references responsive="0" />
== Ebiyungo eby’ebweru ==
* [https://www.fiba.basketball/en/events/fiba-africa-champions-clubs-road-to-bal-2025/teams/city-oilers/357160-allawi-ssenkubuge Ebifaananyi bya FIBA]
* [https://play.fiba3x3.com/players/48496b5f-ad16-4c63-b364-a52e44289cc4 FIBA 3x3 ebifaananyi]
* [https://www.sofascore.com/basketball/player/allawi-ssenkubuge/2006586 Sofascore ebikwata ku nsonga eno]
* [https://basketball.latinbasket.com/player/Allawi-Ssenkubuge/698587 Latinbasket ebikwata ku nsonga eno]
[[Category:Abantu Abalamu]]
[[Category:Bannayuganda abazannyi b'ensero]]
[[Category:Abazalibwa mu 2002]]
jrx338tvbhag8hq29np11bsud88ly9x
76947
76944
2026-10-19T03:56:07Z
ESTHER NAKITENDE
9175
ntaddeko databox
76947
wikitext
text/x-wiki
{{databox}}
'''Allawi Ssenkubuge''' (yazaalibwa 24 gwamunaana 2002) [[Munnayuganda]] omuzannyi w'omuzannyi gw'ensero (basketball) ow'ekikugu era azannyira mu [[City Oilers]].<ref>{{Cite web |title=Allawi Ssenkubuge |url=https://basketball.afrobasket.com/player/Allawi-Ssenkubuge/698587 |access-date=18 October 2026 |website=AfroBasket}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Allawi Ssenkubuge () - Basketball Stats, Height, Age {{!}} FIBA Basketball |url=https://www.fiba.basketball/en/players/357160-allawi-ssenkubuge |access-date=2026-10-16 |website=www.fiba.basketball |language=en}}</ref>
== Obuto bwe ==
Ssenkubuge yazaalibwa 24 ogwomunaana 2002 mu [[Kampala]], [[Uganda]]. Yagya ng'alinnya amadaala mpolampola agekiibiina kya Federation of Uganda Basketball Associations (FUBA), nga yeetaba mu kugezesebwa ku ttiimu y’eggwanga eya Uganda okw'abali wansi w’emyaka 16.<ref>[https://fuba.basketball/players FUBA player profile – Allawi Ssenkubuge], fuba.basketball. Retrieved 16 October 2026.</ref>
== Omulimu ku kiraabu ==
Ssenkubuge yeegatta ku [[City Oilers]] mu 2021 n’ayitawo ng’omu ku bavubuka abazannyi ba ttiimu eno. Omukuumi/omuteebi ayimiridde mmita 1.88 (6 ft 2 in), ayogerwako ng’omu ku bitone ebisinga okunyoomebwa mu NBL, amanyiddwa nga waali omwangu n’obusobozi bwe obw’okulumba.<ref>[https://www.tiktok.com/@nbsport_ug/video/7616640740139027732 "Underrated Basketball Players in the NBL"], NBS Sport, via TikTok. Retrieved 16 October 2026.</ref> Ayambala omujoozi nnamba 20 mu Oilers.<ref>[https://www.sofascore.com/basketball/player/allawi-ssenkubuge/2006586 Allawi Ssenkubuge player profile], Sofascore. Retrieved 16 October 2026.</ref>
Mu Oilers, Ssenkubuge awangudde ekikopo kya NBL emirundi essatu ez’omuddiringanwa (2022, 2023 ne 2024), ekimu ku likodi ya kiraabu eno ey’okuwangula liigi kkumi. Era abadde omu ku ttiimu ya Oilers mu Road to BAL, ngogaseeko n’eya 2025.<ref>[https://www.fiba.basketball/en/events/fiba-africa-champions-clubs-road-to-bal-2025/teams/city-oilers/357160-allawi-ssenkubuge Allawi Ssenkubuge – City Oilers – Player Profile], FIBA. Retrieved 16 October 2026.</ref>
== Omulimu wabweru w'ensi ==
Ssenkubuge yazannyira Uganda ku mutendera gw’abali wansi w’emyaka 16.<ref>[https://fuba.basketball/players FUBA player profile – Allawi Ssenkubuge], fuba.basketball. Retrieved 16 October 2026.</ref>
== Ebibalo by’emirimu ==
=== NBL Uganda ===
{| class="wikitable"
!Sizoni
! Ekibinja
! GP
! MPG
! PPG
! RPG
! APG
! SPG
|-
| 2026
| [[City Oilers]]
| 20
| 13.3
| 4.5
| 2.0
| 0.9
| 1.1
|}
<small>Ensibuko: [https://basketball.latinbasket.com/player/Allawi-Ssenkubuge/698587 Latinbasket] .</small> kyafunibwa <small>nga 16 ogwekkumi 2026.</small>
== Ebituukiddwaako n’ebitiibwa ==
=== Kiraabu ===
* 3× Nnantameggwa wa NBL Uganda : 2022, 2023, 2024 (ng'ali ne [[City Oilers]] )
== Laba ne ==
* [[City Oilers]]
* [[Uganda|Basketball mu Uganda]]
== Ebiwandiiko ebikozesebwa ==
<references responsive="0" />
== Ebiyungo eby’ebweru ==
* [https://www.fiba.basketball/en/events/fiba-africa-champions-clubs-road-to-bal-2025/teams/city-oilers/357160-allawi-ssenkubuge Ebifaananyi bya FIBA]
* [https://play.fiba3x3.com/players/48496b5f-ad16-4c63-b364-a52e44289cc4 FIBA 3x3 ebifaananyi]
* [https://www.sofascore.com/basketball/player/allawi-ssenkubuge/2006586 Sofascore ebikwata ku nsonga eno]
* [https://basketball.latinbasket.com/player/Allawi-Ssenkubuge/698587 Latinbasket ebikwata ku nsonga eno]
[[Category:Abantu Abalamu]]
[[Category:Bannayuganda abazannyi b'ensero]]
[[Category:Abazalibwa mu 2002]]
gy9i5spuvn0tct0n9t7dyrba1xxmob0
76998
76947
2026-10-19T10:12:39Z
ESTHER NAKITENDE
9175
/* Ebiwandiiko ebikozesebwa */
76998
wikitext
text/x-wiki
{{databox}}
'''Allawi Ssenkubuge''' (yazaalibwa 24 gwamunaana 2002) [[Munnayuganda]] omuzannyi w'omuzannyi gw'ensero (basketball) ow'ekikugu era azannyira mu [[City Oilers]].<ref>{{Cite web |title=Allawi Ssenkubuge |url=https://basketball.afrobasket.com/player/Allawi-Ssenkubuge/698587 |access-date=18 October 2026 |website=AfroBasket}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Allawi Ssenkubuge () - Basketball Stats, Height, Age {{!}} FIBA Basketball |url=https://www.fiba.basketball/en/players/357160-allawi-ssenkubuge |access-date=2026-10-16 |website=www.fiba.basketball |language=en}}</ref>
== Obuto bwe ==
Ssenkubuge yazaalibwa 24 ogwomunaana 2002 mu [[Kampala]], [[Uganda]]. Yagya ng'alinnya amadaala mpolampola agekiibiina kya Federation of Uganda Basketball Associations (FUBA), nga yeetaba mu kugezesebwa ku ttiimu y’eggwanga eya Uganda okw'abali wansi w’emyaka 16.<ref>[https://fuba.basketball/players FUBA player profile – Allawi Ssenkubuge], fuba.basketball. Retrieved 16 October 2026.</ref>
== Omulimu ku kiraabu ==
Ssenkubuge yeegatta ku [[City Oilers]] mu 2021 n’ayitawo ng’omu ku bavubuka abazannyi ba ttiimu eno. Omukuumi/omuteebi ayimiridde mmita 1.88 (6 ft 2 in), ayogerwako ng’omu ku bitone ebisinga okunyoomebwa mu NBL, amanyiddwa nga waali omwangu n’obusobozi bwe obw’okulumba.<ref>[https://www.tiktok.com/@nbsport_ug/video/7616640740139027732 "Underrated Basketball Players in the NBL"], NBS Sport, via TikTok. Retrieved 16 October 2026.</ref> Ayambala omujoozi nnamba 20 mu Oilers.<ref>[https://www.sofascore.com/basketball/player/allawi-ssenkubuge/2006586 Allawi Ssenkubuge player profile], Sofascore. Retrieved 16 October 2026.</ref>
Mu Oilers, Ssenkubuge awangudde ekikopo kya NBL emirundi essatu ez’omuddiringanwa (2022, 2023 ne 2024), ekimu ku likodi ya kiraabu eno ey’okuwangula liigi kkumi. Era abadde omu ku ttiimu ya Oilers mu Road to BAL, ngogaseeko n’eya 2025.<ref>[https://www.fiba.basketball/en/events/fiba-africa-champions-clubs-road-to-bal-2025/teams/city-oilers/357160-allawi-ssenkubuge Allawi Ssenkubuge – City Oilers – Player Profile], FIBA. Retrieved 16 October 2026.</ref>
== Omulimu wabweru w'ensi ==
Ssenkubuge yazannyira Uganda ku mutendera gw’abali wansi w’emyaka 16.<ref>[https://fuba.basketball/players FUBA player profile – Allawi Ssenkubuge], fuba.basketball. Retrieved 16 October 2026.</ref>
== Ebibalo by’emirimu ==
=== NBL Uganda ===
{| class="wikitable"
!Sizoni
! Ekibinja
! GP
! MPG
! PPG
! RPG
! APG
! SPG
|-
| 2026
| [[City Oilers]]
| 20
| 13.3
| 4.5
| 2.0
| 0.9
| 1.1
|}
<small>Ensibuko: [https://basketball.latinbasket.com/player/Allawi-Ssenkubuge/698587 Latinbasket] .</small> kyafunibwa <small>nga 16 ogwekkumi 2026.</small>
== Ebituukiddwaako n’ebitiibwa ==
=== Kiraabu ===
* 3× Nnantameggwa wa NBL Uganda : 2022, 2023, 2024 (ng'ali ne [[City Oilers]] )
== Laba ne ==
* [[City Oilers]]
* [[Uganda|Basketball mu Uganda]]
== Ebiwandiiko ebikozeseddwa ==
<references responsive="0" />
== Ebiyungo eby’ebweru ==
* [https://www.fiba.basketball/en/events/fiba-africa-champions-clubs-road-to-bal-2025/teams/city-oilers/357160-allawi-ssenkubuge Ebifaananyi bya FIBA]
* [https://play.fiba3x3.com/players/48496b5f-ad16-4c63-b364-a52e44289cc4 FIBA 3x3 ebifaananyi]
* [https://www.sofascore.com/basketball/player/allawi-ssenkubuge/2006586 Sofascore ebikwata ku nsonga eno]
* [https://basketball.latinbasket.com/player/Allawi-Ssenkubuge/698587 Latinbasket ebikwata ku nsonga eno]
[[Category:Abantu Abalamu]]
[[Category:Bannayuganda abazannyi b'ensero]]
[[Category:Abazalibwa mu 2002]]
muxjoj6wfocu9nfcxntc52yvq0uk7bu
76999
76998
2026-10-19T10:13:59Z
ESTHER NAKITENDE
9175
76999
wikitext
text/x-wiki
{{databox}}
'''Allawi Ssenkubuge''' (yazaalibwa 24 gwamunaana 2002) [[Munnayuganda]] omuzannyi w'omuzannyi gw'ensero (basketball) ow'ekikugu era azannyira mu [[City Oilers]].<ref>{{Cite web |title=Allawi Ssenkubuge |url=https://basketball.afrobasket.com/player/Allawi-Ssenkubuge/698587 |access-date=18 October 2026 |website=AfroBasket}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Allawi Ssenkubuge () - Basketball Stats, Height, Age {{!}} FIBA Basketball |url=https://www.fiba.basketball/en/players/357160-allawi-ssenkubuge |access-date=2026-10-16 |website=www.fiba.basketball |language=en}}</ref>
== Obuto bwe ==
Ssenkubuge yazaalibwa 24 ogwomunaana 2002 mu [[Kampala]], [[Uganda]]. Yagya ng'alinnya amadaala mpolampola agekiibiina kya Federation of Uganda Basketball Associations (FUBA), nga yeetaba mu kugezesebwa ku ttiimu y’eggwanga eya Uganda okw'abali wansi w’emyaka 16.<ref>[https://fuba.basketball/players FUBA player profile – Allawi Ssenkubuge], fuba.basketball. Retrieved 16 October 2026.</ref>
== Omulimu ku kiraabu ==
Ssenkubuge yeegatta ku [[City Oilers]] mu 2021 n’ayitawo ng’omu ku bavubuka abazannyi ba ttiimu eno. Omukuumi/omuteebi ayimiridde mmita 1.88 (6 ft 2 in), ayogerwako ng’omu ku bitone ebisinga okunyoomebwa mu NBL, amanyiddwa nga waali omwangu n’obusobozi bwe obw’okulumba.<ref>[https://www.tiktok.com/@nbsport_ug/video/7616640740139027732 "Underrated Basketball Players in the NBL"], NBS Sport, via TikTok. Retrieved 16 October 2026.</ref> Ayambala omujoozi nnamba 20 mu Oilers.<ref>[https://www.sofascore.com/basketball/player/allawi-ssenkubuge/2006586 Allawi Ssenkubuge player profile], Sofascore. Retrieved 16 October 2026.</ref>
Mu Oilers, Ssenkubuge awangudde ekikopo kya NBL emirundi essatu ez’omuddiringanwa (2022, 2023 ne 2024), ekimu ku likodi ya kiraabu eno ey’okuwangula liigi kkumi. Era abadde omu ku ttiimu ya Oilers mu Road to BAL, ngogaseeko n’eya 2025.<ref>[https://www.fiba.basketball/en/events/fiba-africa-champions-clubs-road-to-bal-2025/teams/city-oilers/357160-allawi-ssenkubuge Allawi Ssenkubuge – City Oilers – Player Profile], FIBA. Retrieved 16 October 2026.</ref>
== Omulimu ku mu tendera gw'ensi yonna ==
Ssenkubuge yazannyira Uganda ku mutendera gw’abali wansi w’emyaka 16.<ref>[https://fuba.basketball/players FUBA player profile – Allawi Ssenkubuge], fuba.basketball. Retrieved 16 October 2026.</ref>
== Ebibalo by’emirimu ==
=== NBL Uganda ===
{| class="wikitable"
!Sizoni
! Ekibinja
! GP
! MPG
! PPG
! RPG
! APG
! SPG
|-
| 2026
| [[City Oilers]]
| 20
| 13.3
| 4.5
| 2.0
| 0.9
| 1.1
|}
<small>Ensibuko: [https://basketball.latinbasket.com/player/Allawi-Ssenkubuge/698587 Latinbasket] .</small> kyafunibwa <small>nga 16 ogwekkumi 2026.</small>
== Ebituukiddwaako n’ebitiibwa ==
=== Kiraabu ===
* 3× Nnantameggwa wa NBL Uganda : 2022, 2023, 2024 (ng'ali ne [[City Oilers]] )
== Laba ne ==
* [[City Oilers]]
* [[Uganda|Basketball mu Uganda]]
== Ebiwandiiko ebikozeseddwa ==
<references responsive="0" />
== Ebiyungo eby’ebweru ==
* [https://www.fiba.basketball/en/events/fiba-africa-champions-clubs-road-to-bal-2025/teams/city-oilers/357160-allawi-ssenkubuge Ebifaananyi bya FIBA]
* [https://play.fiba3x3.com/players/48496b5f-ad16-4c63-b364-a52e44289cc4 FIBA 3x3 ebifaananyi]
* [https://www.sofascore.com/basketball/player/allawi-ssenkubuge/2006586 Sofascore ebikwata ku nsonga eno]
* [https://basketball.latinbasket.com/player/Allawi-Ssenkubuge/698587 Latinbasket ebikwata ku nsonga eno]
[[Category:Abantu Abalamu]]
[[Category:Bannayuganda abazannyi b'ensero]]
[[Category:Abazalibwa mu 2002]]
1wfik3qfds9o4fizqp00l45x2r7j6lw
77001
76999
2026-10-19T10:20:26Z
ESTHER NAKITENDE
9175
/* Ebiyungo eby’ebweru */
77001
wikitext
text/x-wiki
{{databox}}
'''Allawi Ssenkubuge''' (yazaalibwa 24 gwamunaana 2002) [[Munnayuganda]] omuzannyi w'omuzannyi gw'ensero (basketball) ow'ekikugu era azannyira mu [[City Oilers]].<ref>{{Cite web |title=Allawi Ssenkubuge |url=https://basketball.afrobasket.com/player/Allawi-Ssenkubuge/698587 |access-date=18 October 2026 |website=AfroBasket}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Allawi Ssenkubuge () - Basketball Stats, Height, Age {{!}} FIBA Basketball |url=https://www.fiba.basketball/en/players/357160-allawi-ssenkubuge |access-date=2026-10-16 |website=www.fiba.basketball |language=en}}</ref>
== Obuto bwe ==
Ssenkubuge yazaalibwa 24 ogwomunaana 2002 mu [[Kampala]], [[Uganda]]. Yagya ng'alinnya amadaala mpolampola agekiibiina kya Federation of Uganda Basketball Associations (FUBA), nga yeetaba mu kugezesebwa ku ttiimu y’eggwanga eya Uganda okw'abali wansi w’emyaka 16.<ref>[https://fuba.basketball/players FUBA player profile – Allawi Ssenkubuge], fuba.basketball. Retrieved 16 October 2026.</ref>
== Omulimu ku kiraabu ==
Ssenkubuge yeegatta ku [[City Oilers]] mu 2021 n’ayitawo ng’omu ku bavubuka abazannyi ba ttiimu eno. Omukuumi/omuteebi ayimiridde mmita 1.88 (6 ft 2 in), ayogerwako ng’omu ku bitone ebisinga okunyoomebwa mu NBL, amanyiddwa nga waali omwangu n’obusobozi bwe obw’okulumba.<ref>[https://www.tiktok.com/@nbsport_ug/video/7616640740139027732 "Underrated Basketball Players in the NBL"], NBS Sport, via TikTok. Retrieved 16 October 2026.</ref> Ayambala omujoozi nnamba 20 mu Oilers.<ref>[https://www.sofascore.com/basketball/player/allawi-ssenkubuge/2006586 Allawi Ssenkubuge player profile], Sofascore. Retrieved 16 October 2026.</ref>
Mu Oilers, Ssenkubuge awangudde ekikopo kya NBL emirundi essatu ez’omuddiringanwa (2022, 2023 ne 2024), ekimu ku likodi ya kiraabu eno ey’okuwangula liigi kkumi. Era abadde omu ku ttiimu ya Oilers mu Road to BAL, ngogaseeko n’eya 2025.<ref>[https://www.fiba.basketball/en/events/fiba-africa-champions-clubs-road-to-bal-2025/teams/city-oilers/357160-allawi-ssenkubuge Allawi Ssenkubuge – City Oilers – Player Profile], FIBA. Retrieved 16 October 2026.</ref>
== Omulimu ku mu tendera gw'ensi yonna ==
Ssenkubuge yazannyira Uganda ku mutendera gw’abali wansi w’emyaka 16.<ref>[https://fuba.basketball/players FUBA player profile – Allawi Ssenkubuge], fuba.basketball. Retrieved 16 October 2026.</ref>
== Ebibalo by’emirimu ==
=== NBL Uganda ===
{| class="wikitable"
!Sizoni
! Ekibinja
! GP
! MPG
! PPG
! RPG
! APG
! SPG
|-
| 2026
| [[City Oilers]]
| 20
| 13.3
| 4.5
| 2.0
| 0.9
| 1.1
|}
<small>Ensibuko: [https://basketball.latinbasket.com/player/Allawi-Ssenkubuge/698587 Latinbasket] .</small> kyafunibwa <small>nga 16 ogwekkumi 2026.</small>
== Ebituukiddwaako n’ebitiibwa ==
=== Kiraabu ===
* 3× Nnantameggwa wa NBL Uganda : 2022, 2023, 2024 (ng'ali ne [[City Oilers]] )
== Laba ne ==
* [[City Oilers]]
* [[Uganda|Basketball mu Uganda]]
== Ebiwandiiko ebikozeseddwa ==
<references responsive="0" />
== Ebiyungo eby’ebweru ==
* [https://www.fiba.basketball/en/events/fiba-africa-champions-clubs-road-to-bal-2025/teams/city-oilers/357160-allawi-ssenkubuge Ebikwata ku FIBA]
* [https://play.fiba3x3.com/players/48496b5f-ad16-4c63-b364-a52e44289cc4 Ebikwata ku FIBA 3x3]
* [https://www.sofascore.com/basketball/player/allawi-ssenkubuge/2006586 Ebikwata ku Sofascore]
* [https://basketball.latinbasket.com/player/Allawi-Ssenkubuge/698587 Ebilwata ku Latinbasket]
[[Category:Abantu Abalamu]]
[[Category:Bannayuganda abazannyi b'ensero]]
[[Category:Abazalibwa mu 2002]]
mgqdrwboejp8vjjmuea5knbd4tfjk25
77011
77001
2026-10-19T10:44:18Z
ESTHER NAKITENDE
9175
77011
wikitext
text/x-wiki
{{databox}}
'''Allawi Ssenkubuge''' (yazaalibwa 24 gwamunaana 2002) [[Munnayuganda]] omuzannyi w'omuzannyi gw'ensero (basketball) ow'ekikugu era azannyira mu [[City Oilers]].<ref>{{Cite web |title=Allawi Ssenkubuge |url=https://basketball.afrobasket.com/player/Allawi-Ssenkubuge/698587 |access-date=18 October 2026 |website=AfroBasket}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Allawi Ssenkubuge () - Basketball Stats, Height, Age {{!}} FIBA Basketball |url=https://www.fiba.basketball/en/players/357160-allawi-ssenkubuge |access-date=2026-10-16 |website=www.fiba.basketball |language=en}}</ref>
== Obuto bwe ==
Ssenkubuge yazaalibwa 24 ogwomunaana 2002 mu [[Kampala]], [[Uganda]]. Yagya ng'alinnya amadaala mpolampola agekiibiina kya Federation of Uganda Basketball Associations (FUBA), nga yeetaba mu kugezesebwa ku ttiimu y’eggwanga eya Uganda okw'abali wansi w’emyaka 16.<ref>[https://fuba.basketball/players FUBA player profile – Allawi Ssenkubuge], fuba.basketball. Retrieved 16 October 2026.</ref>
== Omulimu ku kiraabu ==
Ssenkubuge yeegatta ku [[City Oilers]] mu 2021 n’ayitawo ng’omu ku bavubuka abazannyi ba ttiimu eno. Omukuumi/omuteebi ayimiridde mmita 1.88 (6 ft 2 in), ayogerwako ng’omu ku bitone ebisinga okunyoomebwa mu NBL, amanyiddwa nga waali omwangu n’obusobozi bwe obw’okulumba.<ref>[https://www.tiktok.com/@nbsport_ug/video/7616640740139027732 "Underrated Basketball Players in the NBL"], NBS Sport, via TikTok. Retrieved 16 October 2026.</ref> Ayambala omujoozi nnamba 20 mu Oilers.<ref>[https://www.sofascore.com/basketball/player/allawi-ssenkubuge/2006586 Allawi Ssenkubuge player profile], Sofascore. Retrieved 16 October 2026.</ref>
Mu Oilers, Ssenkubuge awangudde ekikopo kya NBL emirundi essatu ez’omuddiringanwa (2022, 2023 ne 2024), ekimu ku likodi ya kiraabu eno ey’okuwangula liigi kkumi. Era abadde omu ku ttiimu ya Oilers mu Road to BAL, ngogaseeko n’eya 2025.<ref>[https://www.fiba.basketball/en/events/fiba-africa-champions-clubs-road-to-bal-2025/teams/city-oilers/357160-allawi-ssenkubuge Allawi Ssenkubuge – City Oilers – Player Profile], FIBA. Retrieved 16 October 2026.</ref>
== Omulimu ku mu tendera gw'ensi yonna ==
Ssenkubuge yazannyira Uganda ku mutendera gw’abali wansi w’emyaka 16.<ref>[https://fuba.basketball/players FUBA player profile – Allawi Ssenkubuge], fuba.basketball. Retrieved 16 October 2026.</ref>
== Ebibalo by’emirimu ==
=== NBL Uganda ===
{| class="wikitable"
!Sizoni
! Ekibinja
! GP
! MPG
! PPG
! RPG
! APG
! SPG
|-
| 2026
| [[City Oilers]]
| 20
| 13.3
| 4.5
| 2.0
| 0.9
| 1.1
|}
<small>Ensibuko: [https://basketball.latinbasket.com/player/Allawi-Ssenkubuge/698587 Latinbasket] .</small> kyafunibwa <small>nga 16 ogwekkumi 2026.</small>
== Ebituukiddwaako n’ebitiibwa ==
=== Kiraabu ===
* 3× Nnantameggwa wa NBL Uganda : 2022, 2023, 2024 (ng'ali ne [[City Oilers]] )
== Laba ne ==
* [[City Oilers]]
* [[Uganda|Basketball mu Uganda]]
== Ebiwandiiko ebikozeseddwa ==
<references responsive="0" />
== Ebijuliziddwa wabweru wa Wikipedia ==
* [https://www.fiba.basketball/en/events/fiba-africa-champions-clubs-road-to-bal-2025/teams/city-oilers/357160-allawi-ssenkubuge Ebikwata ku FIBA]
* [https://play.fiba3x3.com/players/48496b5f-ad16-4c63-b364-a52e44289cc4 Ebikwata ku FIBA 3x3]
* [https://www.sofascore.com/basketball/player/allawi-ssenkubuge/2006586 Ebikwata ku Sofascore]
* [https://basketball.latinbasket.com/player/Allawi-Ssenkubuge/698587 Ebilwata ku Latinbasket]
[[Category:Abantu Abalamu]]
[[Category:Bannayuganda abazannyi b'ensero]]
[[Category:Abazalibwa mu 2002]]
bt7k4dh3dep3o7ts6slprz7se6p9l05
77012
77011
2026-10-19T10:46:34Z
ESTHER NAKITENDE
9175
/* Ebibalo by’emirimu */
77012
wikitext
text/x-wiki
{{databox}}
'''Allawi Ssenkubuge''' (yazaalibwa 24 gwamunaana 2002) [[Munnayuganda]] omuzannyi w'omuzannyi gw'ensero (basketball) ow'ekikugu era azannyira mu [[City Oilers]].<ref>{{Cite web |title=Allawi Ssenkubuge |url=https://basketball.afrobasket.com/player/Allawi-Ssenkubuge/698587 |access-date=18 October 2026 |website=AfroBasket}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Allawi Ssenkubuge () - Basketball Stats, Height, Age {{!}} FIBA Basketball |url=https://www.fiba.basketball/en/players/357160-allawi-ssenkubuge |access-date=2026-10-16 |website=www.fiba.basketball |language=en}}</ref>
== Obuto bwe ==
Ssenkubuge yazaalibwa 24 ogwomunaana 2002 mu [[Kampala]], [[Uganda]]. Yagya ng'alinnya amadaala mpolampola agekiibiina kya Federation of Uganda Basketball Associations (FUBA), nga yeetaba mu kugezesebwa ku ttiimu y’eggwanga eya Uganda okw'abali wansi w’emyaka 16.<ref>[https://fuba.basketball/players FUBA player profile – Allawi Ssenkubuge], fuba.basketball. Retrieved 16 October 2026.</ref>
== Omulimu ku kiraabu ==
Ssenkubuge yeegatta ku [[City Oilers]] mu 2021 n’ayitawo ng’omu ku bavubuka abazannyi ba ttiimu eno. Omukuumi/omuteebi ayimiridde mmita 1.88 (6 ft 2 in), ayogerwako ng’omu ku bitone ebisinga okunyoomebwa mu NBL, amanyiddwa nga waali omwangu n’obusobozi bwe obw’okulumba.<ref>[https://www.tiktok.com/@nbsport_ug/video/7616640740139027732 "Underrated Basketball Players in the NBL"], NBS Sport, via TikTok. Retrieved 16 October 2026.</ref> Ayambala omujoozi nnamba 20 mu Oilers.<ref>[https://www.sofascore.com/basketball/player/allawi-ssenkubuge/2006586 Allawi Ssenkubuge player profile], Sofascore. Retrieved 16 October 2026.</ref>
Mu Oilers, Ssenkubuge awangudde ekikopo kya NBL emirundi essatu ez’omuddiringanwa (2022, 2023 ne 2024), ekimu ku likodi ya kiraabu eno ey’okuwangula liigi kkumi. Era abadde omu ku ttiimu ya Oilers mu Road to BAL, ngogaseeko n’eya 2025.<ref>[https://www.fiba.basketball/en/events/fiba-africa-champions-clubs-road-to-bal-2025/teams/city-oilers/357160-allawi-ssenkubuge Allawi Ssenkubuge – City Oilers – Player Profile], FIBA. Retrieved 16 October 2026.</ref>
== Omulimu ku mu tendera gw'ensi yonna ==
Ssenkubuge yazannyira Uganda ku mutendera gw’abali wansi w’emyaka 16.<ref>[https://fuba.basketball/players FUBA player profile – Allawi Ssenkubuge], fuba.basketball. Retrieved 16 October 2026.</ref>
== Ebibalo by’omuzannyo ==
=== NBL Uganda ===
{| class="wikitable"
!Sizoni
! Ekibinja
! GP
! MPG
! PPG
! RPG
! APG
! SPG
|-
| 2026
| [[City Oilers]]
| 20
| 13.3
| 4.5
| 2.0
| 0.9
| 1.1
|}
<small>Ensibuko: [https://basketball.latinbasket.com/player/Allawi-Ssenkubuge/698587 Latinbasket] .</small> kyafunibwa <small>nga 16 ogwekkumi 2026.</small>
== Ebituukiddwaako n’ebitiibwa ==
=== Kiraabu ===
* 3× Nnantameggwa wa NBL Uganda : 2022, 2023, 2024 (ng'ali ne [[City Oilers]] )
== Laba ne ==
* [[City Oilers]]
* [[Uganda|Basketball mu Uganda]]
== Ebiwandiiko ebikozeseddwa ==
<references responsive="0" />
== Ebijuliziddwa wabweru wa Wikipedia ==
* [https://www.fiba.basketball/en/events/fiba-africa-champions-clubs-road-to-bal-2025/teams/city-oilers/357160-allawi-ssenkubuge Ebikwata ku FIBA]
* [https://play.fiba3x3.com/players/48496b5f-ad16-4c63-b364-a52e44289cc4 Ebikwata ku FIBA 3x3]
* [https://www.sofascore.com/basketball/player/allawi-ssenkubuge/2006586 Ebikwata ku Sofascore]
* [https://basketball.latinbasket.com/player/Allawi-Ssenkubuge/698587 Ebilwata ku Latinbasket]
[[Category:Abantu Abalamu]]
[[Category:Bannayuganda abazannyi b'ensero]]
[[Category:Abazalibwa mu 2002]]
jxupd0r3283l6vd4ja47i7znwn1k1vw
Category:Bannayuganda abazannyi b'ensero
14
16162
76945
2026-10-19T03:54:27Z
ESTHER NAKITENDE
9175
Ntaddeko amatuluba
76945
wikitext
text/x-wiki
Bano bannayuganda abazannyi b'omuzannyo gw'ensero
ibnr3tgfa4m6h4y8566povcwvykpk5t
Category:Abazalibwa mu 2002
14
16163
76946
2026-10-19T03:55:17Z
ESTHER NAKITENDE
9175
Ntaddeko amatuluba
76946
wikitext
text/x-wiki
Bano be bantu abazalibwa mu mwaka gwa 2002
jkhjd3shnmpssbcorox28zqhyvs2pm8