Wikipedia
lgwiki
https://lg.wikipedia.org/wiki/Olupapula_Olusooka
MediaWiki 1.47.0-wmf.24
first-letter
Media
Special
Talk
User
User talk
Wikipedia
Wikipedia talk
File
File talk
MediaWiki
MediaWiki talk
Template
Template talk
Help
Help talk
Category
Category talk
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Gallery Galschiøt
0
3189
77090
56304
2026-10-19T13:47:33Z
Okwel Noah
11850
I have removed external link
77090
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Gallery Galshiøt''' Ekifo kino kya omubumbi we webibumbe ayitibwa Jens Galschiøt|Jens Galschiøt ekifo kino kisangibwa mu mambuka gekibuga ekiyibwa Odense era kyenkana obunene bwa 10,000 m2.
kigule kubuli mugenyi abaze okukyala nokulambula emirimu gye okuva essaawa 9-17pm munaku ezokola era kiba kigale kunaku zasabiti,okuyigira kwabwerele.ekifo kino kyabulwamu erinnya lyo mubumbi ono.
''The working Artwork workshop'' Wano oyinza okulaba nga Galschiøt nabakozibe nga babumba ebibumbe mubuli size,mukifo kino waliwo ebibumbe ebiwede ne bitanagwa kubumbwa ne bifananyi ebilala bingi.Era bwoba ofunye omukisa nosanga ngababumba oyinza bulungi okugoberela engeli ebibumbe bino gyebibumbwa okuva mu wax okutuka lwebigwa nga bibumbidwa mu kikoomo oba mu siliva.
''The exhibition hall/ the gallery'' Wano wafunira omukisa okulaba buli kibumbe Galschiøt kyeyali abumbye nebifananyi ebisige ebya basigi abenjawulo. Waliwo ekifo omusobola okutula abantu abawereladala nga 300 era wano batesezawo, wayinza okutekebwawo omukolo gwona kagube gwabayimbi.Walowo edduuka awatundibwa ebibumbe, ebyomubulago, ebyokumattu , obukoomo era ngabino byonna bikorebwa omubumbi ono.
''Bronze foundry''bwoba ofunye omukisa oyinza okulaba ngabasanusa siliva oba ekikomo okuva mubipimo ebitono okutuka kilo nga 400 okubikolamu ebibumbe, ekifo kino kyekimu kubitono enyo mu Denmark awayigilizibwa abasanusi be bikomo.
''The Sculpture Park''Ekibangilize kino mwosanga ebibumbe ebine ebitasobola kugya munda mukizimbe era oyinza okugya notulamu nge bwolaba kubibumbe bino ekifo kino kisangibwa kundagirilo eno:Gallery Galschiøt Banevænget 22, 5270 Odense N, esiimu (+0045 6618 4058.) www.aidoh.dk.
Galschiøt ebibumbe bye bisangibwa mu biffo bingi ebyenjawulo munsi yonna.Mubino mwemuli ebibumbe ebiwela ton 22 bya "My Inner Beast" ebili mubulaya wonna, "Illegal Art", “Pillar of Shame” mu Hong Kong, Mexico and Brazil. “Hunger March” (2002), “In God's Name” (2006), “The Color Orange” (2008), “Fundamentalism” 2011/12.era ebibumbe ebilala oyinza okubisanga kumyoleso egyenjawulo.
==Ebyafayo==
Mu 1960 ekizimbe kino nga kolero lya motoka eryayitibwa nga "Næsby car body factory"era kyamala emyaka mingi ddala nga yemu ku galagi ya motoka obunene ku kizinga Fyn.Mu mwaka 1990 ekibula nsimbi bweyagwawo mu bulaya galagi eno egalawo kuba tebayina sente era ekifo kino nekisigala nga kikalu oba kiyite kifulukwa okumala emyaka 5 ngatewali kikolebwawo.
Mu 1994 Omubumbi webubumbe Jens Galschiøt nakigula era natandika okukikyusa nakikolamu ekifo yosobola okusanga Ebyobuwangwa,Ebifananyi, Ebyempuliziganya,Esomero Lyebifananyi ebisige nokubumba ebibumbe mu bikomo,Compuni ya TV, awalukibwa ebyemikono nge biselo ,Ekibangirize omutekwa ebibumbe ebinene ennyo omutuntu mwasobola okutula ngawumudeko.
== Egwanika lye Bifananyi ==
<center><gallery>
Image: Sculpture_of_Hans_Christian_Andersen_with_Jens_Galschi%C3%B8t_And_Kurt_Hansen.JPG
image:Sculptures_of_homless_peoples_in_the_europaparlament..jpg
</gallery></center>
== Ebyokulabirako ==
{{Reflist}}
== Ezenyongeza ==
* aidoh.dk
<!--- Categories --->
[[Category:Articles created via the Article Wizard]]
9menrrbdrusvk5phhxyoo5zpx6kfn1b
Vayiraasi
0
3586
77063
32956
2026-10-19T12:41:40Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
77063
wikitext
text/x-wiki
[[File:SARS-CoV-2 without background.png|thumb|Vayiraasi]]
Kano kawuka kali mu ttuluba ly’obwo obumanyiddwa ng’obusirikitu akavaako endwadde kyokka nga keeyubulira oba okwalulira munda wa butoffaali ([[cell]]) obulamu obw’ekitonde ekirala(kwe kugamba nti ku lwako kokka, akawuka kano tekasobola kweyalula, kye kakola okweyalula, keegatta ku butoffaali bulala obulina obusobozi okweyaluza bwokka. Mu mbeera eno, buli akatoffaali kali lwe keeyalula, nga n'akawuka kano aka viyiraasi keeyalula.)
Olw'ensonga eyo gye tulabye waggulu,viyiraasi zisobola okukosa ebitonde by’obulamu eby’enjawulo omuli ebisolo, ebimera n’obuwuka obulala obwa [[bakitiiriya]] ne [[archea]].<ref>{{Cite web |title=Viruses: What They Are & How They Work |url=https://my.clevelandclinic.org/health/body/24861-virus |access-date=2026-10-19 |website=Cleveland Clinic |language=en}}</ref>
Okuva 1892 omusajja [[Dmitri Ivanovsky]] bwe yawandiika ng’annyonnyola ku kawuka akaali kakosa ekirime kya taaba okutuuka mu 1898, [[Martinus Beijerinck]] we yazuulira akawuka ka vayiraasi akayitibwa [[ mosaic virus]], ebika bya vayiraasi nga 5,000 bizze bivumbulwa ne binnyonnyolwa.
Obuwuka bwa vayiraasi busangibwa kumpi mu buli mbeera eba amu obuluma ku nsi ([[ecosystem]]).
Essomo ku buwuka buno liyitibwa ([[virology]]) nga lino ttabi ku ssomo ku butonde ([[microbiology]])
[[Category:Vayiraasi| ]]
bpqjviykklmh5dmb1tibbqjd2gv6fei
77065
77063
2026-10-19T12:42:27Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
77065
wikitext
text/x-wiki
[[File:SARS-CoV-2 without background.png|thumb|Vayiraasi]]
Kano kawuka kali mu ttuluba ly’obwo obumanyiddwa ng’obusirikitu akavaako endwadde kyokka nga keeyubulira oba okwalulira munda wa butoffaali ([[cell]]) obulamu obw’ekitonde ekirala(kwe kugamba nti ku lwako kokka, akawuka kano tekasobola kweyalula, kye kakola okweyalula, keegatta ku butoffaali bulala obulina obusobozi okweyaluza bwokka. Mu mbeera eno, buli akatoffaali kali lwe keeyalula, nga n'akawuka kano aka viyiraasi keeyalula.)
Olw'ensonga eyo gye tulabye waggulu,viyiraasi zisobola okukosa ebitonde by’obulamu eby’enjawulo omuli ebisolo, ebimera n’obuwuka obulala obwa [[bakitiiriya]] ne [[archea]].<ref>{{Cite web |title=Viruses: What They Are & How They Work |url=https://my.clevelandclinic.org/health/body/24861-virus |access-date=2026-10-19 |website=Cleveland Clinic |language=en}}</ref>
Okuva 1892 omusajja [[Dmitri Ivanovsky]] bwe yawandiika ng’annyonnyola ku kawuka akaali kakosa ekirime kya taaba okutuuka mu 1898, [[Martinus Beijerinck]] we yazuulira akawuka ka vayiraasi akayitibwa [[ mosaic virus]], ebika bya vayiraasi nga 5,000 bizze bivumbulwa ne binnyonnyolwa.
Obuwuka bwa vayiraasi busangibwa kumpi mu buli mbeera eba amu obuluma ku nsi ([[ecosystem]]).<ref>{{Cite web |title=Viruses: What They Are & How They Work |url=https://my.clevelandclinic.org/health/body/24861-virus |access-date=2026-10-19 |website=Cleveland Clinic |language=en}}</ref>
Essomo ku buwuka buno liyitibwa ([[virology]]) nga lino ttabi ku ssomo ku butonde ([[microbiology]])
[[Category:Vayiraasi| ]]
nzmj9mwfp6859yl4kxhyao6hll7t47z
77067
77065
2026-10-19T12:43:19Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
77067
wikitext
text/x-wiki
[[File:SARS-CoV-2 without background.png|thumb|Vayiraasi]]
Kano kawuka kali mu ttuluba ly’obwo obumanyiddwa ng’obusirikitu akavaako endwadde kyokka nga keeyubulira oba okwalulira munda wa butoffaali ([[cell]]) obulamu obw’ekitonde ekirala(kwe kugamba nti ku lwako kokka, akawuka kano tekasobola kweyalula, kye kakola okweyalula, keegatta ku butoffaali bulala obulina obusobozi okweyaluza bwokka. Mu mbeera eno, buli akatoffaali kali lwe keeyalula, nga n'akawuka kano aka viyiraasi keeyalula.)
Olw'ensonga eyo gye tulabye waggulu,viyiraasi zisobola okukosa ebitonde by’obulamu eby’enjawulo omuli ebisolo, ebimera n’obuwuka obulala obwa [[bakitiiriya]] ne [[archea]].<ref>{{Cite web |title=Viruses: What They Are & How They Work |url=https://my.clevelandclinic.org/health/body/24861-virus |access-date=2026-10-19 |website=Cleveland Clinic |language=en}}</ref>
Okuva 1892 omusajja [[Dmitri Ivanovsky]] bwe yawandiika ng’annyonnyola ku kawuka akaali kakosa ekirime kya taaba okutuuka mu 1898, [[Martinus Beijerinck]] we yazuulira akawuka ka vayiraasi akayitibwa [[ mosaic virus]], ebika bya vayiraasi nga 5,000 bizze bivumbulwa ne binnyonnyolwa.
Obuwuka bwa vayiraasi busangibwa kumpi mu buli mbeera eba amu obuluma ku nsi ([[ecosystem]]).<ref>{{Cite web |title=Viruses: What They Are & How They Work |url=https://my.clevelandclinic.org/health/body/24861-virus |access-date=2026-10-19 |website=Cleveland Clinic |language=en}}</ref>
Essomo ku buwuka buno liyitibwa ([[virology]]) nga lino ttabi ku ssomo ku butonde ([[microbiology]])<ref>{{Cite web |title=Viruses: What They Are & How They Work |url=https://my.clevelandclinic.org/health/body/24861-virus |access-date=2026-10-19 |website=Cleveland Clinic |language=en}}</ref>
[[Category:Vayiraasi| ]]
4pxa5npqo5psn5fyd9kie2wucwj40o0
KALITUNSI
0
3808
77038
33906
2026-10-19T12:21:31Z
Veronica Nambuba
12012
added citation
77038
wikitext
text/x-wiki
[[File:Eucalyptus, Cessenon-sur-Orb 01.jpg|thumb|emiti gya kalitunsi]]
==KALITUNSI==
[[Kalitunsi]] kika kya [[muti]] nga [[omuti]] guno gusimbibwa era okugumerusa osoka kukola bed naye [[abantu]] abasing bagumanyi nga [[omuti]] era bagufunamu [[nku]] ne [[sente]] nate [[omuti]] guno gulimu emIgaso emirara mingi.<ref>{{Cite web |last=Statistics |first=Uganda Bureau of |title=KALITUNSI WARD - Census Data Dashboard |url=https://statistics.ubos.org/nphc/drilldown?subregion=21&district=204&county=2043&subcounty=204302&parish=20430202 |access-date=2026-10-19 |website=NPHC 2024 Dashboard |language=en}}</ref>
[[Kalitunsi]] aliko [[eddaga]] lingi naye nze okusinga ntegerako lino wamanga;-
[[Kalitunsi]] nga obadde tonalwala kilwadde kya [[sukaAli]] osobola okukigema.
Enzijanjabisa ya kalitunsi ku ku gemaa [[sukaali]]
Otema [[kalitunsi]] omuto nomwokya oluvanyuma n’ofunamu evu eryo evu n’olitabulamu amazzi amafumbe nonywa.
Kalituunsi avumula olubuto oluluma
Era ebisiriza byomuti gwakalitunsi otabulemu [[amazzi]].
tgj3rgucu7rx3t45g3q88ocl17xtdys
77039
77038
2026-10-19T12:22:37Z
Veronica Nambuba
12012
removed duplicated link
77039
wikitext
text/x-wiki
[[File:Eucalyptus, Cessenon-sur-Orb 01.jpg|thumb|emiti gya kalitunsi]]
==KALITUNSI==
[[Kalitunsi]] kika kya [[muti]] nga [[omuti]] guno gusimbibwa era okugumerusa osoka kukola bed naye [[abantu]] abasing bagumanyi nga omuti era bagufunamu [[nku]] ne [[sente]] nate omuti guno gulimu emIgaso emirara mingi.<ref>{{Cite web |last=Statistics |first=Uganda Bureau of |title=KALITUNSI WARD - Census Data Dashboard |url=https://statistics.ubos.org/nphc/drilldown?subregion=21&district=204&county=2043&subcounty=204302&parish=20430202 |access-date=2026-10-19 |website=NPHC 2024 Dashboard |language=en}}</ref>
[[Kalitunsi]] aliko [[eddaga]] lingi naye nze okusinga ntegerako lino wamanga;-
[[Kalitunsi]] nga obadde tonalwala kilwadde kya [[sukaAli]] osobola okukigema.
Enzijanjabisa ya kalitunsi ku ku gemaa [[sukaali]]
Otema [[kalitunsi]] omuto nomwokya oluvanyuma n’ofunamu evu eryo evu n’olitabulamu amazzi amafumbe nonywa.
Kalituunsi avumula olubuto oluluma
Era ebisiriza byomuti gwakalitunsi otabulemu [[amazzi]].
31revwvj64r7ptd7xkna0sv8sjbb74t
77040
77039
2026-10-19T12:23:43Z
Veronica Nambuba
12012
added citation
77040
wikitext
text/x-wiki
[[File:Eucalyptus, Cessenon-sur-Orb 01.jpg|thumb|emiti gya kalitunsi]]
==KALITUNSI==
[[Kalitunsi]] kika kya [[muti]] nga [[omuti]] guno gusimbibwa era okugumerusa osoka kukola bed naye [[abantu]] abasing bagumanyi nga omuti era bagufunamu [[nku]] ne [[sente]] nate omuti guno gulimu emIgaso emirara mingi.<ref>{{Cite web |last=Statistics |first=Uganda Bureau of |title=KALITUNSI WARD - Census Data Dashboard |url=https://statistics.ubos.org/nphc/drilldown?subregion=21&district=204&county=2043&subcounty=204302&parish=20430202 |access-date=2026-10-19 |website=NPHC 2024 Dashboard |language=en}}</ref>
[[Kalitunsi]] aliko [[eddaga]] lingi naye nze okusinga ntegerako lino wamanga;-
[[Kalitunsi]] nga obadde tonalwala kilwadde kya [[sukaAli]] osobola okukigema.
Enzijanjabisa ya kalitunsi ku ku gemaa [[sukaali]]
Otema [[kalitunsi]] omuto nomwokya oluvanyuma n’ofunamu evu eryo evu n’olitabulamu amazzi amafumbe nonywa.<ref>{{Cite web |last=Statistics |first=Uganda Bureau of |title=KALITUNSI WARD - Census Data Dashboard |url=https://statistics.ubos.org/nphc/drilldown?subregion=21&district=204&county=2043&subcounty=204302&parish=20430202 |access-date=2026-10-19 |website=NPHC 2024 Dashboard |language=en}}</ref>
Kalituunsi avumula olubuto oluluma
Era ebisiriza byomuti gwakalitunsi otabulemu [[amazzi]].
rar52lkv4pxtmh869uncmokww4b9u1n
77041
77040
2026-10-19T12:24:28Z
Veronica Nambuba
12012
removed duplicated link
77041
wikitext
text/x-wiki
[[File:Eucalyptus, Cessenon-sur-Orb 01.jpg|thumb|emiti gya kalitunsi]]
==KALITUNSI==
[[Kalitunsi]] kika kya [[muti]] nga [[omuti]] guno gusimbibwa era okugumerusa osoka kukola bed naye [[abantu]] abasing bagumanyi nga omuti era bagufunamu [[nku]] ne [[sente]] nate omuti guno gulimu emIgaso emirara mingi.<ref>{{Cite web |last=Statistics |first=Uganda Bureau of |title=KALITUNSI WARD - Census Data Dashboard |url=https://statistics.ubos.org/nphc/drilldown?subregion=21&district=204&county=2043&subcounty=204302&parish=20430202 |access-date=2026-10-19 |website=NPHC 2024 Dashboard |language=en}}</ref>
[[Kalitunsi]] aliko [[eddaga]] lingi naye nze okusinga ntegerako lino wamanga;-
Kalitunsi nga obadde tonalwala kilwadde kya [[sukaAli]] osobola okukigema.
Enzijanjabisa ya kalitunsi ku ku gemaa [[sukaali]]
Otema [[kalitunsi]] omuto nomwokya oluvanyuma n’ofunamu evu eryo evu n’olitabulamu amazzi amafumbe nonywa.<ref>{{Cite web |last=Statistics |first=Uganda Bureau of |title=KALITUNSI WARD - Census Data Dashboard |url=https://statistics.ubos.org/nphc/drilldown?subregion=21&district=204&county=2043&subcounty=204302&parish=20430202 |access-date=2026-10-19 |website=NPHC 2024 Dashboard |language=en}}</ref>
Kalituunsi avumula olubuto oluluma
Era ebisiriza byomuti gwakalitunsi otabulemu [[amazzi]].
ek8cbr0islljrrvutdxpp3qi20qriub
77042
77041
2026-10-19T12:24:53Z
Veronica Nambuba
12012
removed duplicated link
77042
wikitext
text/x-wiki
[[File:Eucalyptus, Cessenon-sur-Orb 01.jpg|thumb|emiti gya kalitunsi]]
==KALITUNSI==
[[Kalitunsi]] kika kya [[muti]] nga [[omuti]] guno gusimbibwa era okugumerusa osoka kukola bed naye [[abantu]] abasing bagumanyi nga omuti era bagufunamu [[nku]] ne [[sente]] nate omuti guno gulimu emIgaso emirara mingi.<ref>{{Cite web |last=Statistics |first=Uganda Bureau of |title=KALITUNSI WARD - Census Data Dashboard |url=https://statistics.ubos.org/nphc/drilldown?subregion=21&district=204&county=2043&subcounty=204302&parish=20430202 |access-date=2026-10-19 |website=NPHC 2024 Dashboard |language=en}}</ref>
[[Kalitunsi]] aliko [[eddaga]] lingi naye nze okusinga ntegerako lino wamanga;-
Kalitunsi nga obadde tonalwala kilwadde kya [[sukaAli]] osobola okukigema.
Enzijanjabisa ya kalitunsi ku ku gemaa [[sukaali]]
Otema kalitunsi omuto nomwokya oluvanyuma n’ofunamu evu eryo evu n’olitabulamu amazzi amafumbe nonywa.<ref>{{Cite web |last=Statistics |first=Uganda Bureau of |title=KALITUNSI WARD - Census Data Dashboard |url=https://statistics.ubos.org/nphc/drilldown?subregion=21&district=204&county=2043&subcounty=204302&parish=20430202 |access-date=2026-10-19 |website=NPHC 2024 Dashboard |language=en}}</ref>
Kalituunsi avumula olubuto oluluma
Era ebisiriza byomuti gwakalitunsi otabulemu [[amazzi]].
notaoneibnj4uzdssqfyy4j0b8znapc
77043
77042
2026-10-19T12:25:47Z
Veronica Nambuba
12012
added citation
77043
wikitext
text/x-wiki
[[File:Eucalyptus, Cessenon-sur-Orb 01.jpg|thumb|emiti gya kalitunsi]]
==KALITUNSI==
[[Kalitunsi]] kika kya [[muti]] nga [[omuti]] guno gusimbibwa era okugumerusa osoka kukola bed naye [[abantu]] abasing bagumanyi nga omuti era bagufunamu [[nku]] ne [[sente]] nate omuti guno gulimu emIgaso emirara mingi.<ref>{{Cite web |last=Statistics |first=Uganda Bureau of |title=KALITUNSI WARD - Census Data Dashboard |url=https://statistics.ubos.org/nphc/drilldown?subregion=21&district=204&county=2043&subcounty=204302&parish=20430202 |access-date=2026-10-19 |website=NPHC 2024 Dashboard |language=en}}</ref>
[[Kalitunsi]] aliko [[eddaga]] lingi naye nze okusinga ntegerako lino wamanga;-
Kalitunsi nga obadde tonalwala kilwadde kya [[sukaAli]] osobola okukigema.
Enzijanjabisa ya kalitunsi ku ku gemaa [[sukaali]]
Otema kalitunsi omuto nomwokya oluvanyuma n’ofunamu evu eryo evu n’olitabulamu amazzi amafumbe nonywa.<ref>{{Cite web |last=Statistics |first=Uganda Bureau of |title=KALITUNSI WARD - Census Data Dashboard |url=https://statistics.ubos.org/nphc/drilldown?subregion=21&district=204&county=2043&subcounty=204302&parish=20430202 |access-date=2026-10-19 |website=NPHC 2024 Dashboard |language=en}}</ref>
Kalituunsi avumula olubuto oluluma
Era ebisiriza byomuti gwakalitunsi otabulemu [[amazzi]].<ref>{{Cite web |last=Statistics |first=Uganda Bureau of |title=KALITUNSI WARD - Census Data Dashboard |url=https://statistics.ubos.org/nphc/drilldown?subregion=21&district=204&county=2043&subcounty=204302&parish=20430202 |access-date=2026-10-19 |website=NPHC 2024 Dashboard |language=en}}</ref>
5cqemvh9pech4aaprhxgnn80o0n3vwh
Okutumbira olubuto
0
4289
77060
35038
2026-10-19T12:35:32Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
77060
wikitext
text/x-wiki
[[File:Cow female black white.jpg|thumb|The flatulence of cows is only a small portion (around one-twentieth) of cows' methane release. Cows also ''burp'' methane, due to the physiology of their digestive systemst]]
== [[Okutumbira olubuto]] ==[[flatulence]]
Endwadde y’okutumbira olubuto kozesa [[kisubi kya kyaaayi]].
<ref: poaceae ex gramneae/><ref>{{Cite web |date=2026-05-19 |title=Watch out for bloat in your cattle this grazing season {{!}} Farm News {{!}} Farmers Guardian |url=https://www.farmersguardian.com/news/4529900/watch-bloat-cattle-grazing-season |access-date=2026-10-19 |website=www.farmersguardian.com |language=en}}</ref>
0x3nvlrhy6iga0yu2j37tr9wpnf9ly3
Ekizimba
0
5872
77119
34619
2026-10-20T07:34:37Z
Nassaka32
12002
added citations
77119
wikitext
text/x-wiki
[[File:Hidradenoma.jpg|thumb|ekizimba]]
Ekizimba ekyogerwako wano,[[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:WikiProject_Medicine/Translation_task_force/RTT/Simple_Abscess]] kijjawo ng'amasra geekung'aanyizza mu mubiri. Obubonero okulabirwa ekizimbwa bwe buno: okumyukirira, okulumizibwa, okubuguumirira n'okuzimba omuntu n'awulira nga mu kifo ekyo mulimu ekintu ekiringa amazzi agajjuddemu. Okumyukirira kutera okusaasaana okwetooloola awali ekizimba.<ref>{{Cite web |title=Skin abscess: MedlinePlus Medical Encyclopedia |url=https://medlineplus.gov/ency/article/000863.htm |access-date=2026-10-20 |website=medlineplus.gov |language=en}}</ref>
==Ebireeta ebizimba==
Ebizimba bitera kuleetebwa ''bacterial infection'' [4] Kitera okuba nti ''bateria'' nnyingi ezitera okwegatta ekizimba ne kiryoka kijja. Mu Amerika ne mu nsi endala mu nsi, ''bacteria'' etera okuleeta obulwadde buno ye ''methicillin-resistant Staphylococcus aureus''.[1] Tekitera kuba nti ''parasites'' zireeta ebizimba naye kino bwe kibaawo, kitera kubeerawo mu nsi ezikyakula. Ekizimba kitera kukeberwa okusinziira nga bwe kifaanana oba okusala ekitundu ekyo ne balaba ekiri munda. Oluusi basobola okukuba ekifaananyi mu kifo ekyo okwongera okwekkaanya ekiri munda bwe kiba nti amaaso omusawo tegamumalidde. Ekizimba bwe kiba nga kikutte mu bitundu eby'emabega awafulumirwa, bakozesa kifaananyi mu kompyuta okukebera ekizimba ekyo.<ref>{{Cite journal |last=Singer |first=Adam J. |last2=Talan |first2=David A. |date=2014-03-13 |title=Management of Skin Abscesses in the Era of Methicillin-Resistant Staphylococcus aureus |url=https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMra1212788 |journal=New England Journal of Medicine |publisher=Massachusetts Medical Society |volume=370 |issue=11 |pages=1039–1047 |doi=10.1056/NEJMra1212788 |issn=0028-4793}}</ref>
Ebizimba ebikwata ku lususu ensangi zino bingi. Ebizimba eby'engeri eyo bitera okugambibwa ng'ebiva ku kukozesa eddagala. Mu Amerika ne Australia, abantu bangi abagambibwa okugenda mu malwaliro nga bakwatiddwa ebizimba eby'engeri eyo.<ref>{{Cite journal |last=Tong |first=Steven Y. C. |last2=Davis |first2=Joshua S. |last3=Eichenberger |first3=Emily |last4=Holland |first4=Thomas L. |last5=Fowler |first5=Vance G. |date=2015-07 |title=Staphylococcus aureus Infections: Epidemiology, Pathophysiology, Clinical Manifestations, and Management |url=https://journals.asm.org/doi/10.1128/CMR.00134-14 |journal=Clinical Microbiology Reviews |language=en |volume=28 |issue=3 |pages=603–661 |doi=10.1128/CMR.00134-14 |issn=0893-8512 |pmc=4451395 |pmid=26016486}}</ref>
==Ebizimba==
Buno obulwadde bw’[[ebizimba]] oba obulwadde bw’[[amayute]], laba omusawo ate era kozesa neku ddagala nga lino.
# [[Katunguluccumu]]
# [[Eniimu]]
# [[Eppaapaali]]
<ref:Allium Sativum/>; <ref:Azadirachta indica/>; <ref:Carica papaya/>
hw2nbm02p6ko0dzj5aapa02z5nr6yc7
Nakyenkanyampuyi ne Nakyekubira
0
5884
77070
31371
2026-10-19T12:47:29Z
Veronica Nambuba
12012
added citation
77070
wikitext
text/x-wiki
Okusinziira ku Charles Muwanga :
(i) Nakyenkanyampuyi= Namba ezenkanyempuyi(Equation)<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
(ii)Nakyekubira=Namba ezekubidde olubege(Inequalities).Kino kitegeeza nti tezenkanankana
Ekyokulabirako:
(a) 5 x 3 yenkana 15 . Omweyoleko guno guyitibwa "nakyenkanyampuyi" kubanga 15 yenkana 15
(b) [[5]] x 3 teyenkana 12 .Omweyoleko guno guyitibwa "nakyekubira" kubanga 15 teyenkana 12
Nakyenkanyanjuyi & Nakyekubira
(Equations & Inequalities)
The etymological meaning of nakyenkanyampuyi, Luganda for equations or equation is in three little Luganda words “ennamba” (numbers), “okwenkanya” (to make equal), and “empuyi” (sides) which form the phrase “nemba ez’enkanya enjuyi” (numbers that make two sides equal). Using the technique of blending, we get the concept of “nakyenkanyampuyi” which is the Luganda word for equations or equation. The other technical (required) terms under this topic are:
• Nakyekubira Inequality or inequalities
• Musikiza substitution
• Okusikiza to substitute a variable (enkuumakifo) with a number
• Okusikiza namba to substitute a variable with a number
• Akenkanyanjuyi the equals symbol (=)
Nakyenkanya njuyi (equations) can be in the forms 5+4 = 9 or ½ + ½ = 1, or x+15 =25 or
x + 5 = 11
Nakyekubira (inequalities)
Mathematics is not concerned with solving (okubaza) nakyenkanyanjuyi (equations) only. It also deals with variables that are not equal.
“Nakyekubira” is the Luganda mathematical concepts for inequalities. It is formed by a blend of two Luganda words “namba (numbers) and “okwekubira” (being lopsided) which makes a phrase “namba za kyekubira” (lopsided numbers). This is written in short form as “nakyekubira”, which is the concept for mathematical inequalities in Luganda.
Example: Alintuma ne Bugeza bombi basajja banene yadde nga tetumanyi buzito bwawe kyokka tumanyi nti alintuma mutono okusinga Bugeza. Mu sessomo ly’ekibalangulo, kino tuyinza okukiraga nga tuwndiika bwe tuti:
Bugeza > Alintuma
Oba
b > a (Wano "b" etegeeza Bugeza, ">"kategeeza “asinga ku", ne "a” etegeeza Alintuma) Such lopsided mathematical problems are called Nakyekubira (inequalities) because they are concerned with puzzles (obukunizo) of inequality. These below are the necessary symbols for expressing nakyenkanyanjuyi (equations) and “nakyekubira” (inequalities):
Akabonero ka kyekubira Ebigambo ebikannyonnyola Eky’okulabirako
> Kisingako (greater than) 5 >2
< Kitonoko (less than) 7 < 9
From now on, a Luganda speaker will also be able to express inequalities that are loaded with lack of clarity expressed in the phrase “oba kyenkana”. This lack of clarity in inequality can be expressed using the symbols below:
Akabonero Ebigambo Eky’okulabirako
≥ Kineneko oba kyenkana x ≥ 1
≤ Kitonoko oba kyenkana y ≤ 3
Ekyokulabirako: Fujjo azannyira mu bato abali wansi w’emyaka 20. Fujjo alina emyaka emeka? Tetumanyidde ddala myaka gya Fujjo kubanga tetutegezeddwa nti waliwo okwenkana. Kyokka tumanyidde ddala nti Fujjo ali wansi wa myaka 20, ekintu kye tusobola okuwandiika nga:
Emyaka gya Fujjo < 20
Akafumito kasonze ku myaka gya fujjo kubanga giri wansi wa 20.
Another example: Olina kuba wa myaka 18 oba okusingawo okunywa omwenge. Laga okwekubira nga okozesa obubonero.
Okwekubira oba kyekubira kiba wakati wa myaka gyo n’emyaka 18 kubanga emyaka gyo girina okuba nga gisingako oba nga gyenkana 18. Kino kiba kiwandiikibwa nga:
Emyaka egyetaagisa okunywa omwenge ≥ 18
88nxk8g6epbi5s2j5msuq8ee8qpnkbk
77073
77070
2026-10-19T12:48:23Z
Veronica Nambuba
12012
added citation
77073
wikitext
text/x-wiki
Okusinziira ku Charles Muwanga :
(i) Nakyenkanyampuyi= Namba ezenkanyempuyi(Equation)<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
(ii)Nakyekubira=Namba ezekubidde olubege(Inequalities).Kino kitegeeza nti tezenkanankana<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
Ekyokulabirako:
(a) 5 x 3 yenkana 15 . Omweyoleko guno guyitibwa "nakyenkanyampuyi" kubanga 15 yenkana 15
(b) [[5]] x 3 teyenkana 12 .Omweyoleko guno guyitibwa "nakyekubira" kubanga 15 teyenkana 12
Nakyenkanyanjuyi & Nakyekubira
(Equations & Inequalities)
The etymological meaning of nakyenkanyampuyi, Luganda for equations or equation is in three little Luganda words “ennamba” (numbers), “okwenkanya” (to make equal), and “empuyi” (sides) which form the phrase “nemba ez’enkanya enjuyi” (numbers that make two sides equal). Using the technique of blending, we get the concept of “nakyenkanyampuyi” which is the Luganda word for equations or equation. The other technical (required) terms under this topic are:
• Nakyekubira Inequality or inequalities
• Musikiza substitution
• Okusikiza to substitute a variable (enkuumakifo) with a number
• Okusikiza namba to substitute a variable with a number
• Akenkanyanjuyi the equals symbol (=)
Nakyenkanya njuyi (equations) can be in the forms 5+4 = 9 or ½ + ½ = 1, or x+15 =25 or
x + 5 = 11
Nakyekubira (inequalities)
Mathematics is not concerned with solving (okubaza) nakyenkanyanjuyi (equations) only. It also deals with variables that are not equal.
“Nakyekubira” is the Luganda mathematical concepts for inequalities. It is formed by a blend of two Luganda words “namba (numbers) and “okwekubira” (being lopsided) which makes a phrase “namba za kyekubira” (lopsided numbers). This is written in short form as “nakyekubira”, which is the concept for mathematical inequalities in Luganda.
Example: Alintuma ne Bugeza bombi basajja banene yadde nga tetumanyi buzito bwawe kyokka tumanyi nti alintuma mutono okusinga Bugeza. Mu sessomo ly’ekibalangulo, kino tuyinza okukiraga nga tuwndiika bwe tuti:
Bugeza > Alintuma
Oba
b > a (Wano "b" etegeeza Bugeza, ">"kategeeza “asinga ku", ne "a” etegeeza Alintuma) Such lopsided mathematical problems are called Nakyekubira (inequalities) because they are concerned with puzzles (obukunizo) of inequality. These below are the necessary symbols for expressing nakyenkanyanjuyi (equations) and “nakyekubira” (inequalities):
Akabonero ka kyekubira Ebigambo ebikannyonnyola Eky’okulabirako
> Kisingako (greater than) 5 >2
< Kitonoko (less than) 7 < 9
From now on, a Luganda speaker will also be able to express inequalities that are loaded with lack of clarity expressed in the phrase “oba kyenkana”. This lack of clarity in inequality can be expressed using the symbols below:
Akabonero Ebigambo Eky’okulabirako
≥ Kineneko oba kyenkana x ≥ 1
≤ Kitonoko oba kyenkana y ≤ 3
Ekyokulabirako: Fujjo azannyira mu bato abali wansi w’emyaka 20. Fujjo alina emyaka emeka? Tetumanyidde ddala myaka gya Fujjo kubanga tetutegezeddwa nti waliwo okwenkana. Kyokka tumanyidde ddala nti Fujjo ali wansi wa myaka 20, ekintu kye tusobola okuwandiika nga:
Emyaka gya Fujjo < 20
Akafumito kasonze ku myaka gya fujjo kubanga giri wansi wa 20.
Another example: Olina kuba wa myaka 18 oba okusingawo okunywa omwenge. Laga okwekubira nga okozesa obubonero.
Okwekubira oba kyekubira kiba wakati wa myaka gyo n’emyaka 18 kubanga emyaka gyo girina okuba nga gisingako oba nga gyenkana 18. Kino kiba kiwandiikibwa nga:
Emyaka egyetaagisa okunywa omwenge ≥ 18
5y6jov78fsig1qqpugmmo0ns1aly4n4
77074
77073
2026-10-19T12:49:21Z
Veronica Nambuba
12012
added citation
77074
wikitext
text/x-wiki
Okusinziira ku Charles Muwanga :
(i) Nakyenkanyampuyi= Namba ezenkanyempuyi(Equation)<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
(ii)Nakyekubira=Namba ezekubidde olubege(Inequalities).Kino kitegeeza nti tezenkanankana<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
Ekyokulabirako:
(a) 5 x 3 yenkana 15 . Omweyoleko guno guyitibwa "nakyenkanyampuyi" kubanga 15 yenkana 15<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
(b) [[5]] x 3 teyenkana 12 .Omweyoleko guno guyitibwa "nakyekubira" kubanga 15 teyenkana 12
Nakyenkanyanjuyi & Nakyekubira
(Equations & Inequalities)
The etymological meaning of nakyenkanyampuyi, Luganda for equations or equation is in three little Luganda words “ennamba” (numbers), “okwenkanya” (to make equal), and “empuyi” (sides) which form the phrase “nemba ez’enkanya enjuyi” (numbers that make two sides equal). Using the technique of blending, we get the concept of “nakyenkanyampuyi” which is the Luganda word for equations or equation. The other technical (required) terms under this topic are:
• Nakyekubira Inequality or inequalities
• Musikiza substitution
• Okusikiza to substitute a variable (enkuumakifo) with a number
• Okusikiza namba to substitute a variable with a number
• Akenkanyanjuyi the equals symbol (=)
Nakyenkanya njuyi (equations) can be in the forms 5+4 = 9 or ½ + ½ = 1, or x+15 =25 or
x + 5 = 11
Nakyekubira (inequalities)
Mathematics is not concerned with solving (okubaza) nakyenkanyanjuyi (equations) only. It also deals with variables that are not equal.
“Nakyekubira” is the Luganda mathematical concepts for inequalities. It is formed by a blend of two Luganda words “namba (numbers) and “okwekubira” (being lopsided) which makes a phrase “namba za kyekubira” (lopsided numbers). This is written in short form as “nakyekubira”, which is the concept for mathematical inequalities in Luganda.
Example: Alintuma ne Bugeza bombi basajja banene yadde nga tetumanyi buzito bwawe kyokka tumanyi nti alintuma mutono okusinga Bugeza. Mu sessomo ly’ekibalangulo, kino tuyinza okukiraga nga tuwndiika bwe tuti:
Bugeza > Alintuma
Oba
b > a (Wano "b" etegeeza Bugeza, ">"kategeeza “asinga ku", ne "a” etegeeza Alintuma) Such lopsided mathematical problems are called Nakyekubira (inequalities) because they are concerned with puzzles (obukunizo) of inequality. These below are the necessary symbols for expressing nakyenkanyanjuyi (equations) and “nakyekubira” (inequalities):
Akabonero ka kyekubira Ebigambo ebikannyonnyola Eky’okulabirako
> Kisingako (greater than) 5 >2
< Kitonoko (less than) 7 < 9
From now on, a Luganda speaker will also be able to express inequalities that are loaded with lack of clarity expressed in the phrase “oba kyenkana”. This lack of clarity in inequality can be expressed using the symbols below:
Akabonero Ebigambo Eky’okulabirako
≥ Kineneko oba kyenkana x ≥ 1
≤ Kitonoko oba kyenkana y ≤ 3
Ekyokulabirako: Fujjo azannyira mu bato abali wansi w’emyaka 20. Fujjo alina emyaka emeka? Tetumanyidde ddala myaka gya Fujjo kubanga tetutegezeddwa nti waliwo okwenkana. Kyokka tumanyidde ddala nti Fujjo ali wansi wa myaka 20, ekintu kye tusobola okuwandiika nga:
Emyaka gya Fujjo < 20
Akafumito kasonze ku myaka gya fujjo kubanga giri wansi wa 20.
Another example: Olina kuba wa myaka 18 oba okusingawo okunywa omwenge. Laga okwekubira nga okozesa obubonero.
Okwekubira oba kyekubira kiba wakati wa myaka gyo n’emyaka 18 kubanga emyaka gyo girina okuba nga gisingako oba nga gyenkana 18. Kino kiba kiwandiikibwa nga:
Emyaka egyetaagisa okunywa omwenge ≥ 18
aoq48tue6u7km1l8gthwdjwo1bg4m7l
77077
77074
2026-10-19T12:50:31Z
Veronica Nambuba
12012
added citation
77077
wikitext
text/x-wiki
Okusinziira ku Charles Muwanga :
(i) Nakyenkanyampuyi= Namba ezenkanyempuyi(Equation)<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
(ii)Nakyekubira=Namba ezekubidde olubege(Inequalities).Kino kitegeeza nti tezenkanankana<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
Ekyokulabirako:
(a) 5 x 3 yenkana 15 . Omweyoleko guno guyitibwa "nakyenkanyampuyi" kubanga 15 yenkana 15<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
(b) [[5]] x 3 teyenkana 12 .Omweyoleko guno guyitibwa "nakyekubira" kubanga 15 teyenkana 12<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
Nakyenkanyanjuyi & Nakyekubira
(Equations & Inequalities)
The etymological meaning of nakyenkanyampuyi, Luganda for equations or equation is in three little Luganda words “ennamba” (numbers), “okwenkanya” (to make equal), and “empuyi” (sides) which form the phrase “nemba ez’enkanya enjuyi” (numbers that make two sides equal). Using the technique of blending, we get the concept of “nakyenkanyampuyi” which is the Luganda word for equations or equation. The other technical (required) terms under this topic are:
• Nakyekubira Inequality or inequalities
• Musikiza substitution
• Okusikiza to substitute a variable (enkuumakifo) with a number
• Okusikiza namba to substitute a variable with a number
• Akenkanyanjuyi the equals symbol (=)
Nakyenkanya njuyi (equations) can be in the forms 5+4 = 9 or ½ + ½ = 1, or x+15 =25 or
x + 5 = 11
Nakyekubira (inequalities)
Mathematics is not concerned with solving (okubaza) nakyenkanyanjuyi (equations) only. It also deals with variables that are not equal.
“Nakyekubira” is the Luganda mathematical concepts for inequalities. It is formed by a blend of two Luganda words “namba (numbers) and “okwekubira” (being lopsided) which makes a phrase “namba za kyekubira” (lopsided numbers). This is written in short form as “nakyekubira”, which is the concept for mathematical inequalities in Luganda.
Example: Alintuma ne Bugeza bombi basajja banene yadde nga tetumanyi buzito bwawe kyokka tumanyi nti alintuma mutono okusinga Bugeza. Mu sessomo ly’ekibalangulo, kino tuyinza okukiraga nga tuwndiika bwe tuti:
Bugeza > Alintuma
Oba
b > a (Wano "b" etegeeza Bugeza, ">"kategeeza “asinga ku", ne "a” etegeeza Alintuma) Such lopsided mathematical problems are called Nakyekubira (inequalities) because they are concerned with puzzles (obukunizo) of inequality. These below are the necessary symbols for expressing nakyenkanyanjuyi (equations) and “nakyekubira” (inequalities):
Akabonero ka kyekubira Ebigambo ebikannyonnyola Eky’okulabirako
> Kisingako (greater than) 5 >2
< Kitonoko (less than) 7 < 9
From now on, a Luganda speaker will also be able to express inequalities that are loaded with lack of clarity expressed in the phrase “oba kyenkana”. This lack of clarity in inequality can be expressed using the symbols below:
Akabonero Ebigambo Eky’okulabirako
≥ Kineneko oba kyenkana x ≥ 1
≤ Kitonoko oba kyenkana y ≤ 3
Ekyokulabirako: Fujjo azannyira mu bato abali wansi w’emyaka 20. Fujjo alina emyaka emeka? Tetumanyidde ddala myaka gya Fujjo kubanga tetutegezeddwa nti waliwo okwenkana. Kyokka tumanyidde ddala nti Fujjo ali wansi wa myaka 20, ekintu kye tusobola okuwandiika nga:
Emyaka gya Fujjo < 20
Akafumito kasonze ku myaka gya fujjo kubanga giri wansi wa 20.
Another example: Olina kuba wa myaka 18 oba okusingawo okunywa omwenge. Laga okwekubira nga okozesa obubonero.
Okwekubira oba kyekubira kiba wakati wa myaka gyo n’emyaka 18 kubanga emyaka gyo girina okuba nga gisingako oba nga gyenkana 18. Kino kiba kiwandiikibwa nga:
Emyaka egyetaagisa okunywa omwenge ≥ 18
po9xccchngprfjtr020els1umkox4b6
77078
77077
2026-10-19T12:54:16Z
Veronica Nambuba
12012
added citation
77078
wikitext
text/x-wiki
Okusinziira ku Charles Muwanga :
(i) Nakyenkanyampuyi= Namba ezenkanyempuyi(Equation)<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
(ii)Nakyekubira=Namba ezekubidde olubege(Inequalities).Kino kitegeeza nti tezenkanankana<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
Ekyokulabirako:
(a) 5 x 3 yenkana 15 . Omweyoleko guno guyitibwa "nakyenkanyampuyi" kubanga 15 yenkana 15<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
(b) [[5]] x 3 teyenkana 12 .Omweyoleko guno guyitibwa "nakyekubira" kubanga 15 teyenkana 12<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
Nakyenkanyanjuyi & Nakyekubira
(Equations & Inequalities)<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
The etymological meaning of nakyenkanyampuyi, Luganda for equations or equation is in three little Luganda words “ennamba” (numbers), “okwenkanya” (to make equal), and “empuyi” (sides) which form the phrase “nemba ez’enkanya enjuyi” (numbers that make two sides equal). Using the technique of blending, we get the concept of “nakyenkanyampuyi” which is the Luganda word for equations or equation. The other technical (required) terms under this topic are:
• Nakyekubira Inequality or inequalities
• Musikiza substitution
• Okusikiza to substitute a variable (enkuumakifo) with a number
• Okusikiza namba to substitute a variable with a number
• Akenkanyanjuyi the equals symbol (=)
Nakyenkanya njuyi (equations) can be in the forms 5+4 = 9 or ½ + ½ = 1, or x+15 =25 or
x + 5 = 11
Nakyekubira (inequalities)
Mathematics is not concerned with solving (okubaza) nakyenkanyanjuyi (equations) only. It also deals with variables that are not equal.
“Nakyekubira” is the Luganda mathematical concepts for inequalities. It is formed by a blend of two Luganda words “namba (numbers) and “okwekubira” (being lopsided) which makes a phrase “namba za kyekubira” (lopsided numbers). This is written in short form as “nakyekubira”, which is the concept for mathematical inequalities in Luganda.
Example: Alintuma ne Bugeza bombi basajja banene yadde nga tetumanyi buzito bwawe kyokka tumanyi nti alintuma mutono okusinga Bugeza. Mu sessomo ly’ekibalangulo, kino tuyinza okukiraga nga tuwndiika bwe tuti:
Bugeza > Alintuma
Oba
b > a (Wano "b" etegeeza Bugeza, ">"kategeeza “asinga ku", ne "a” etegeeza Alintuma) Such lopsided mathematical problems are called Nakyekubira (inequalities) because they are concerned with puzzles (obukunizo) of inequality. These below are the necessary symbols for expressing nakyenkanyanjuyi (equations) and “nakyekubira” (inequalities):
Akabonero ka kyekubira Ebigambo ebikannyonnyola Eky’okulabirako
> Kisingako (greater than) 5 >2
< Kitonoko (less than) 7 < 9
From now on, a Luganda speaker will also be able to express inequalities that are loaded with lack of clarity expressed in the phrase “oba kyenkana”. This lack of clarity in inequality can be expressed using the symbols below:
Akabonero Ebigambo Eky’okulabirako
≥ Kineneko oba kyenkana x ≥ 1
≤ Kitonoko oba kyenkana y ≤ 3
Ekyokulabirako: Fujjo azannyira mu bato abali wansi w’emyaka 20. Fujjo alina emyaka emeka? Tetumanyidde ddala myaka gya Fujjo kubanga tetutegezeddwa nti waliwo okwenkana. Kyokka tumanyidde ddala nti Fujjo ali wansi wa myaka 20, ekintu kye tusobola okuwandiika nga:
Emyaka gya Fujjo < 20
Akafumito kasonze ku myaka gya fujjo kubanga giri wansi wa 20.
Another example: Olina kuba wa myaka 18 oba okusingawo okunywa omwenge. Laga okwekubira nga okozesa obubonero.
Okwekubira oba kyekubira kiba wakati wa myaka gyo n’emyaka 18 kubanga emyaka gyo girina okuba nga gisingako oba nga gyenkana 18. Kino kiba kiwandiikibwa nga:
Emyaka egyetaagisa okunywa omwenge ≥ 18
3vaifnxfrxskqy192znh1x8jtbyuqkm
77079
77078
2026-10-19T12:54:58Z
Veronica Nambuba
12012
added citation
77079
wikitext
text/x-wiki
Okusinziira ku Charles Muwanga :
(i) Nakyenkanyampuyi= Namba ezenkanyempuyi(Equation)<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
(ii)Nakyekubira=Namba ezekubidde olubege(Inequalities).Kino kitegeeza nti tezenkanankana<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
Ekyokulabirako:
(a) 5 x 3 yenkana 15 . Omweyoleko guno guyitibwa "nakyenkanyampuyi" kubanga 15 yenkana 15<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
(b) [[5]] x 3 teyenkana 12 .Omweyoleko guno guyitibwa "nakyekubira" kubanga 15 teyenkana 12<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
Nakyenkanyanjuyi & Nakyekubira
(Equations & Inequalities)<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
The etymological meaning of nakyenkanyampuyi, Luganda for equations or equation is in three little Luganda words “ennamba” (numbers), “okwenkanya” (to make equal), and “empuyi” (sides) which form the phrase “nemba ez’enkanya enjuyi” (numbers that make two sides equal). Using the technique of blending, we get the concept of “nakyenkanyampuyi” which is the Luganda word for equations or equation. The other technical (required) terms under this topic are:<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
• Nakyekubira Inequality or inequalities
• Musikiza substitution
• Okusikiza to substitute a variable (enkuumakifo) with a number
• Okusikiza namba to substitute a variable with a number
• Akenkanyanjuyi the equals symbol (=)
Nakyenkanya njuyi (equations) can be in the forms 5+4 = 9 or ½ + ½ = 1, or x+15 =25 or
x + 5 = 11
Nakyekubira (inequalities)
Mathematics is not concerned with solving (okubaza) nakyenkanyanjuyi (equations) only. It also deals with variables that are not equal.
“Nakyekubira” is the Luganda mathematical concepts for inequalities. It is formed by a blend of two Luganda words “namba (numbers) and “okwekubira” (being lopsided) which makes a phrase “namba za kyekubira” (lopsided numbers). This is written in short form as “nakyekubira”, which is the concept for mathematical inequalities in Luganda.
Example: Alintuma ne Bugeza bombi basajja banene yadde nga tetumanyi buzito bwawe kyokka tumanyi nti alintuma mutono okusinga Bugeza. Mu sessomo ly’ekibalangulo, kino tuyinza okukiraga nga tuwndiika bwe tuti:
Bugeza > Alintuma
Oba
b > a (Wano "b" etegeeza Bugeza, ">"kategeeza “asinga ku", ne "a” etegeeza Alintuma) Such lopsided mathematical problems are called Nakyekubira (inequalities) because they are concerned with puzzles (obukunizo) of inequality. These below are the necessary symbols for expressing nakyenkanyanjuyi (equations) and “nakyekubira” (inequalities):
Akabonero ka kyekubira Ebigambo ebikannyonnyola Eky’okulabirako
> Kisingako (greater than) 5 >2
< Kitonoko (less than) 7 < 9
From now on, a Luganda speaker will also be able to express inequalities that are loaded with lack of clarity expressed in the phrase “oba kyenkana”. This lack of clarity in inequality can be expressed using the symbols below:
Akabonero Ebigambo Eky’okulabirako
≥ Kineneko oba kyenkana x ≥ 1
≤ Kitonoko oba kyenkana y ≤ 3
Ekyokulabirako: Fujjo azannyira mu bato abali wansi w’emyaka 20. Fujjo alina emyaka emeka? Tetumanyidde ddala myaka gya Fujjo kubanga tetutegezeddwa nti waliwo okwenkana. Kyokka tumanyidde ddala nti Fujjo ali wansi wa myaka 20, ekintu kye tusobola okuwandiika nga:
Emyaka gya Fujjo < 20
Akafumito kasonze ku myaka gya fujjo kubanga giri wansi wa 20.
Another example: Olina kuba wa myaka 18 oba okusingawo okunywa omwenge. Laga okwekubira nga okozesa obubonero.
Okwekubira oba kyekubira kiba wakati wa myaka gyo n’emyaka 18 kubanga emyaka gyo girina okuba nga gisingako oba nga gyenkana 18. Kino kiba kiwandiikibwa nga:
Emyaka egyetaagisa okunywa omwenge ≥ 18
5qzi0dxwzs4zll5117fyah4ldmxhp59
77081
77079
2026-10-19T12:55:55Z
Veronica Nambuba
12012
added citation
77081
wikitext
text/x-wiki
Okusinziira ku Charles Muwanga :
(i) Nakyenkanyampuyi= Namba ezenkanyempuyi(Equation)<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
(ii)Nakyekubira=Namba ezekubidde olubege(Inequalities).Kino kitegeeza nti tezenkanankana<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
Ekyokulabirako:
(a) 5 x 3 yenkana 15 . Omweyoleko guno guyitibwa "nakyenkanyampuyi" kubanga 15 yenkana 15<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
(b) [[5]] x 3 teyenkana 12 .Omweyoleko guno guyitibwa "nakyekubira" kubanga 15 teyenkana 12<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
Nakyenkanyanjuyi & Nakyekubira
(Equations & Inequalities)<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
The etymological meaning of nakyenkanyampuyi, Luganda for equations or equation is in three little Luganda words “ennamba” (numbers), “okwenkanya” (to make equal), and “empuyi” (sides) which form the phrase “nemba ez’enkanya enjuyi” (numbers that make two sides equal). Using the technique of blending, we get the concept of “nakyenkanyampuyi” which is the Luganda word for equations or equation. The other technical (required) terms under this topic are:<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
• Nakyekubira Inequality or inequalities
• Musikiza substitution
• Okusikiza to substitute a variable (enkuumakifo) with a number<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
• Okusikiza namba to substitute a variable with a number
• Akenkanyanjuyi the equals symbol (=)
Nakyenkanya njuyi (equations) can be in the forms 5+4 = 9 or ½ + ½ = 1, or x+15 =25 or
x + 5 = 11
Nakyekubira (inequalities)
Mathematics is not concerned with solving (okubaza) nakyenkanyanjuyi (equations) only. It also deals with variables that are not equal.
“Nakyekubira” is the Luganda mathematical concepts for inequalities. It is formed by a blend of two Luganda words “namba (numbers) and “okwekubira” (being lopsided) which makes a phrase “namba za kyekubira” (lopsided numbers). This is written in short form as “nakyekubira”, which is the concept for mathematical inequalities in Luganda.
Example: Alintuma ne Bugeza bombi basajja banene yadde nga tetumanyi buzito bwawe kyokka tumanyi nti alintuma mutono okusinga Bugeza. Mu sessomo ly’ekibalangulo, kino tuyinza okukiraga nga tuwndiika bwe tuti:
Bugeza > Alintuma
Oba
b > a (Wano "b" etegeeza Bugeza, ">"kategeeza “asinga ku", ne "a” etegeeza Alintuma) Such lopsided mathematical problems are called Nakyekubira (inequalities) because they are concerned with puzzles (obukunizo) of inequality. These below are the necessary symbols for expressing nakyenkanyanjuyi (equations) and “nakyekubira” (inequalities):
Akabonero ka kyekubira Ebigambo ebikannyonnyola Eky’okulabirako
> Kisingako (greater than) 5 >2
< Kitonoko (less than) 7 < 9
From now on, a Luganda speaker will also be able to express inequalities that are loaded with lack of clarity expressed in the phrase “oba kyenkana”. This lack of clarity in inequality can be expressed using the symbols below:
Akabonero Ebigambo Eky’okulabirako
≥ Kineneko oba kyenkana x ≥ 1
≤ Kitonoko oba kyenkana y ≤ 3
Ekyokulabirako: Fujjo azannyira mu bato abali wansi w’emyaka 20. Fujjo alina emyaka emeka? Tetumanyidde ddala myaka gya Fujjo kubanga tetutegezeddwa nti waliwo okwenkana. Kyokka tumanyidde ddala nti Fujjo ali wansi wa myaka 20, ekintu kye tusobola okuwandiika nga:
Emyaka gya Fujjo < 20
Akafumito kasonze ku myaka gya fujjo kubanga giri wansi wa 20.
Another example: Olina kuba wa myaka 18 oba okusingawo okunywa omwenge. Laga okwekubira nga okozesa obubonero.
Okwekubira oba kyekubira kiba wakati wa myaka gyo n’emyaka 18 kubanga emyaka gyo girina okuba nga gisingako oba nga gyenkana 18. Kino kiba kiwandiikibwa nga:
Emyaka egyetaagisa okunywa omwenge ≥ 18
pu9lherriv2aha9jm7jqdfaq09la5x0
77082
77081
2026-10-19T12:57:09Z
Veronica Nambuba
12012
added citation
77082
wikitext
text/x-wiki
Okusinziira ku Charles Muwanga :
(i) Nakyenkanyampuyi= Namba ezenkanyempuyi(Equation)<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
(ii)Nakyekubira=Namba ezekubidde olubege(Inequalities).Kino kitegeeza nti tezenkanankana<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
Ekyokulabirako:
(a) 5 x 3 yenkana 15 . Omweyoleko guno guyitibwa "nakyenkanyampuyi" kubanga 15 yenkana 15<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
(b) [[5]] x 3 teyenkana 12 .Omweyoleko guno guyitibwa "nakyekubira" kubanga 15 teyenkana 12<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
Nakyenkanyanjuyi & Nakyekubira
(Equations & Inequalities)<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
The etymological meaning of nakyenkanyampuyi, Luganda for equations or equation is in three little Luganda words “ennamba” (numbers), “okwenkanya” (to make equal), and “empuyi” (sides) which form the phrase “nemba ez’enkanya enjuyi” (numbers that make two sides equal). Using the technique of blending, we get the concept of “nakyenkanyampuyi” which is the Luganda word for equations or equation. The other technical (required) terms under this topic are:<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
• Nakyekubira Inequality or inequalities
• Musikiza substitution
• Okusikiza to substitute a variable (enkuumakifo) with a number<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
• Okusikiza namba to substitute a variable with a number
• Akenkanyanjuyi the equals symbol (=)<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
Nakyenkanya njuyi (equations) can be in the forms 5+4 = 9 or ½ + ½ = 1, or x+15 =25 or
x + 5 = 11
Nakyekubira (inequalities)
Mathematics is not concerned with solving (okubaza) nakyenkanyanjuyi (equations) only. It also deals with variables that are not equal.
“Nakyekubira” is the Luganda mathematical concepts for inequalities. It is formed by a blend of two Luganda words “namba (numbers) and “okwekubira” (being lopsided) which makes a phrase “namba za kyekubira” (lopsided numbers). This is written in short form as “nakyekubira”, which is the concept for mathematical inequalities in Luganda.
Example: Alintuma ne Bugeza bombi basajja banene yadde nga tetumanyi buzito bwawe kyokka tumanyi nti alintuma mutono okusinga Bugeza. Mu sessomo ly’ekibalangulo, kino tuyinza okukiraga nga tuwndiika bwe tuti:
Bugeza > Alintuma
Oba
b > a (Wano "b" etegeeza Bugeza, ">"kategeeza “asinga ku", ne "a” etegeeza Alintuma) Such lopsided mathematical problems are called Nakyekubira (inequalities) because they are concerned with puzzles (obukunizo) of inequality. These below are the necessary symbols for expressing nakyenkanyanjuyi (equations) and “nakyekubira” (inequalities):
Akabonero ka kyekubira Ebigambo ebikannyonnyola Eky’okulabirako
> Kisingako (greater than) 5 >2
< Kitonoko (less than) 7 < 9
From now on, a Luganda speaker will also be able to express inequalities that are loaded with lack of clarity expressed in the phrase “oba kyenkana”. This lack of clarity in inequality can be expressed using the symbols below:
Akabonero Ebigambo Eky’okulabirako
≥ Kineneko oba kyenkana x ≥ 1
≤ Kitonoko oba kyenkana y ≤ 3
Ekyokulabirako: Fujjo azannyira mu bato abali wansi w’emyaka 20. Fujjo alina emyaka emeka? Tetumanyidde ddala myaka gya Fujjo kubanga tetutegezeddwa nti waliwo okwenkana. Kyokka tumanyidde ddala nti Fujjo ali wansi wa myaka 20, ekintu kye tusobola okuwandiika nga:
Emyaka gya Fujjo < 20
Akafumito kasonze ku myaka gya fujjo kubanga giri wansi wa 20.
Another example: Olina kuba wa myaka 18 oba okusingawo okunywa omwenge. Laga okwekubira nga okozesa obubonero.
Okwekubira oba kyekubira kiba wakati wa myaka gyo n’emyaka 18 kubanga emyaka gyo girina okuba nga gisingako oba nga gyenkana 18. Kino kiba kiwandiikibwa nga:
Emyaka egyetaagisa okunywa omwenge ≥ 18
a4tosh4xj74eamninh15qnad3yoxefh
77083
77082
2026-10-19T12:57:57Z
Veronica Nambuba
12012
added citation
77083
wikitext
text/x-wiki
Okusinziira ku Charles Muwanga :
(i) Nakyenkanyampuyi= Namba ezenkanyempuyi(Equation)<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
(ii)Nakyekubira=Namba ezekubidde olubege(Inequalities).Kino kitegeeza nti tezenkanankana<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
Ekyokulabirako:
(a) 5 x 3 yenkana 15 . Omweyoleko guno guyitibwa "nakyenkanyampuyi" kubanga 15 yenkana 15<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
(b) [[5]] x 3 teyenkana 12 .Omweyoleko guno guyitibwa "nakyekubira" kubanga 15 teyenkana 12<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
Nakyenkanyanjuyi & Nakyekubira
(Equations & Inequalities)<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
The etymological meaning of nakyenkanyampuyi, Luganda for equations or equation is in three little Luganda words “ennamba” (numbers), “okwenkanya” (to make equal), and “empuyi” (sides) which form the phrase “nemba ez’enkanya enjuyi” (numbers that make two sides equal). Using the technique of blending, we get the concept of “nakyenkanyampuyi” which is the Luganda word for equations or equation. The other technical (required) terms under this topic are:<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
• Nakyekubira Inequality or inequalities
• Musikiza substitution
• Okusikiza to substitute a variable (enkuumakifo) with a number<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
• Okusikiza namba to substitute a variable with a number
• Akenkanyanjuyi the equals symbol (=)<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
Nakyenkanya njuyi (equations) can be in the forms 5+4 = 9 or ½ + ½ = 1, or x+15 =25 or<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
x + 5 = 11
Nakyekubira (inequalities)
Mathematics is not concerned with solving (okubaza) nakyenkanyanjuyi (equations) only. It also deals with variables that are not equal.
“Nakyekubira” is the Luganda mathematical concepts for inequalities. It is formed by a blend of two Luganda words “namba (numbers) and “okwekubira” (being lopsided) which makes a phrase “namba za kyekubira” (lopsided numbers). This is written in short form as “nakyekubira”, which is the concept for mathematical inequalities in Luganda.
Example: Alintuma ne Bugeza bombi basajja banene yadde nga tetumanyi buzito bwawe kyokka tumanyi nti alintuma mutono okusinga Bugeza. Mu sessomo ly’ekibalangulo, kino tuyinza okukiraga nga tuwndiika bwe tuti:
Bugeza > Alintuma
Oba
b > a (Wano "b" etegeeza Bugeza, ">"kategeeza “asinga ku", ne "a” etegeeza Alintuma) Such lopsided mathematical problems are called Nakyekubira (inequalities) because they are concerned with puzzles (obukunizo) of inequality. These below are the necessary symbols for expressing nakyenkanyanjuyi (equations) and “nakyekubira” (inequalities):
Akabonero ka kyekubira Ebigambo ebikannyonnyola Eky’okulabirako
> Kisingako (greater than) 5 >2
< Kitonoko (less than) 7 < 9
From now on, a Luganda speaker will also be able to express inequalities that are loaded with lack of clarity expressed in the phrase “oba kyenkana”. This lack of clarity in inequality can be expressed using the symbols below:
Akabonero Ebigambo Eky’okulabirako
≥ Kineneko oba kyenkana x ≥ 1
≤ Kitonoko oba kyenkana y ≤ 3
Ekyokulabirako: Fujjo azannyira mu bato abali wansi w’emyaka 20. Fujjo alina emyaka emeka? Tetumanyidde ddala myaka gya Fujjo kubanga tetutegezeddwa nti waliwo okwenkana. Kyokka tumanyidde ddala nti Fujjo ali wansi wa myaka 20, ekintu kye tusobola okuwandiika nga:
Emyaka gya Fujjo < 20
Akafumito kasonze ku myaka gya fujjo kubanga giri wansi wa 20.
Another example: Olina kuba wa myaka 18 oba okusingawo okunywa omwenge. Laga okwekubira nga okozesa obubonero.
Okwekubira oba kyekubira kiba wakati wa myaka gyo n’emyaka 18 kubanga emyaka gyo girina okuba nga gisingako oba nga gyenkana 18. Kino kiba kiwandiikibwa nga:
Emyaka egyetaagisa okunywa omwenge ≥ 18
gc7v6hhuimta6klpe4omx4a9hrtzj2b
77084
77083
2026-10-19T12:59:13Z
Veronica Nambuba
12012
added citation
77084
wikitext
text/x-wiki
Okusinziira ku Charles Muwanga :
(i) Nakyenkanyampuyi= Namba ezenkanyempuyi(Equation)<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
(ii)Nakyekubira=Namba ezekubidde olubege(Inequalities).Kino kitegeeza nti tezenkanankana<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
Ekyokulabirako:
(a) 5 x 3 yenkana 15 . Omweyoleko guno guyitibwa "nakyenkanyampuyi" kubanga 15 yenkana 15<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
(b) [[5]] x 3 teyenkana 12 .Omweyoleko guno guyitibwa "nakyekubira" kubanga 15 teyenkana 12<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
Nakyenkanyanjuyi & Nakyekubira
(Equations & Inequalities)<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
The etymological meaning of nakyenkanyampuyi, Luganda for equations or equation is in three little Luganda words “ennamba” (numbers), “okwenkanya” (to make equal), and “empuyi” (sides) which form the phrase “nemba ez’enkanya enjuyi” (numbers that make two sides equal). Using the technique of blending, we get the concept of “nakyenkanyampuyi” which is the Luganda word for equations or equation. The other technical (required) terms under this topic are:<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
• Nakyekubira Inequality or inequalities
• Musikiza substitution
• Okusikiza to substitute a variable (enkuumakifo) with a number<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
• Okusikiza namba to substitute a variable with a number
• Akenkanyanjuyi the equals symbol (=)<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
Nakyenkanya njuyi (equations) can be in the forms 5+4 = 9 or ½ + ½ = 1, or x+15 =25 or<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
x + 5 = 11
Nakyekubira (inequalities)
Mathematics is not concerned with solving (okubaza) nakyenkanyanjuyi (equations) only. It also deals with variables that are not equal.<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
“Nakyekubira” is the Luganda mathematical concepts for inequalities. It is formed by a blend of two Luganda words “namba (numbers) and “okwekubira” (being lopsided) which makes a phrase “namba za kyekubira” (lopsided numbers). This is written in short form as “nakyekubira”, which is the concept for mathematical inequalities in Luganda.
Example: Alintuma ne Bugeza bombi basajja banene yadde nga tetumanyi buzito bwawe kyokka tumanyi nti alintuma mutono okusinga Bugeza. Mu sessomo ly’ekibalangulo, kino tuyinza okukiraga nga tuwndiika bwe tuti:
Bugeza > Alintuma
Oba
b > a (Wano "b" etegeeza Bugeza, ">"kategeeza “asinga ku", ne "a” etegeeza Alintuma) Such lopsided mathematical problems are called Nakyekubira (inequalities) because they are concerned with puzzles (obukunizo) of inequality. These below are the necessary symbols for expressing nakyenkanyanjuyi (equations) and “nakyekubira” (inequalities):
Akabonero ka kyekubira Ebigambo ebikannyonnyola Eky’okulabirako
> Kisingako (greater than) 5 >2
< Kitonoko (less than) 7 < 9
From now on, a Luganda speaker will also be able to express inequalities that are loaded with lack of clarity expressed in the phrase “oba kyenkana”. This lack of clarity in inequality can be expressed using the symbols below:
Akabonero Ebigambo Eky’okulabirako
≥ Kineneko oba kyenkana x ≥ 1
≤ Kitonoko oba kyenkana y ≤ 3
Ekyokulabirako: Fujjo azannyira mu bato abali wansi w’emyaka 20. Fujjo alina emyaka emeka? Tetumanyidde ddala myaka gya Fujjo kubanga tetutegezeddwa nti waliwo okwenkana. Kyokka tumanyidde ddala nti Fujjo ali wansi wa myaka 20, ekintu kye tusobola okuwandiika nga:
Emyaka gya Fujjo < 20
Akafumito kasonze ku myaka gya fujjo kubanga giri wansi wa 20.
Another example: Olina kuba wa myaka 18 oba okusingawo okunywa omwenge. Laga okwekubira nga okozesa obubonero.
Okwekubira oba kyekubira kiba wakati wa myaka gyo n’emyaka 18 kubanga emyaka gyo girina okuba nga gisingako oba nga gyenkana 18. Kino kiba kiwandiikibwa nga:
Emyaka egyetaagisa okunywa omwenge ≥ 18
kvy1mtlp9q7dhxsrgqgu5a4grctxi1j
77086
77084
2026-10-19T13:02:00Z
Veronica Nambuba
12012
added citation
77086
wikitext
text/x-wiki
Okusinziira ku Charles Muwanga :
(i) Nakyenkanyampuyi= Namba ezenkanyempuyi(Equation)<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
(ii)Nakyekubira=Namba ezekubidde olubege(Inequalities).Kino kitegeeza nti tezenkanankana<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
Ekyokulabirako:
(a) 5 x 3 yenkana 15 . Omweyoleko guno guyitibwa "nakyenkanyampuyi" kubanga 15 yenkana 15<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
(b) [[5]] x 3 teyenkana 12 .Omweyoleko guno guyitibwa "nakyekubira" kubanga 15 teyenkana 12<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
Nakyenkanyanjuyi & Nakyekubira
(Equations & Inequalities)<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
The etymological meaning of nakyenkanyampuyi, Luganda for equations or equation is in three little Luganda words “ennamba” (numbers), “okwenkanya” (to make equal), and “empuyi” (sides) which form the phrase “nemba ez’enkanya enjuyi” (numbers that make two sides equal). Using the technique of blending, we get the concept of “nakyenkanyampuyi” which is the Luganda word for equations or equation. The other technical (required) terms under this topic are:<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
• Nakyekubira Inequality or inequalities
• Musikiza substitution
• Okusikiza to substitute a variable (enkuumakifo) with a number<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
• Okusikiza namba to substitute a variable with a number
• Akenkanyanjuyi the equals symbol (=)<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
Nakyenkanya njuyi (equations) can be in the forms 5+4 = 9 or ½ + ½ = 1, or x+15 =25 or<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
x + 5 = 11
Nakyekubira (inequalities)
Mathematics is not concerned with solving (okubaza) nakyenkanyanjuyi (equations) only. It also deals with variables that are not equal.<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
“Nakyekubira” is the Luganda mathematical concepts for inequalities. It is formed by a blend of two Luganda words “namba (numbers) and “okwekubira” (being lopsided) which makes a phrase “namba za kyekubira” (lopsided numbers). This is written in short form as “nakyekubira”, which is the concept for mathematical inequalities in Luganda.<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
Example: Alintuma ne Bugeza bombi basajja banene yadde nga tetumanyi buzito bwawe kyokka tumanyi nti alintuma mutono okusinga Bugeza. Mu sessomo ly’ekibalangulo, kino tuyinza okukiraga nga tuwndiika bwe tuti:
Bugeza > Alintuma
Oba
b > a (Wano "b" etegeeza Bugeza, ">"kategeeza “asinga ku", ne "a” etegeeza Alintuma) Such lopsided mathematical problems are called Nakyekubira (inequalities) because they are concerned with puzzles (obukunizo) of inequality. These below are the necessary symbols for expressing nakyenkanyanjuyi (equations) and “nakyekubira” (inequalities):
Akabonero ka kyekubira Ebigambo ebikannyonnyola Eky’okulabirako
> Kisingako (greater than) 5 >2
< Kitonoko (less than) 7 < 9
From now on, a Luganda speaker will also be able to express inequalities that are loaded with lack of clarity expressed in the phrase “oba kyenkana”. This lack of clarity in inequality can be expressed using the symbols below:
Akabonero Ebigambo Eky’okulabirako
≥ Kineneko oba kyenkana x ≥ 1
≤ Kitonoko oba kyenkana y ≤ 3
Ekyokulabirako: Fujjo azannyira mu bato abali wansi w’emyaka 20. Fujjo alina emyaka emeka? Tetumanyidde ddala myaka gya Fujjo kubanga tetutegezeddwa nti waliwo okwenkana. Kyokka tumanyidde ddala nti Fujjo ali wansi wa myaka 20, ekintu kye tusobola okuwandiika nga:
Emyaka gya Fujjo < 20
Akafumito kasonze ku myaka gya fujjo kubanga giri wansi wa 20.
Another example: Olina kuba wa myaka 18 oba okusingawo okunywa omwenge. Laga okwekubira nga okozesa obubonero.
Okwekubira oba kyekubira kiba wakati wa myaka gyo n’emyaka 18 kubanga emyaka gyo girina okuba nga gisingako oba nga gyenkana 18. Kino kiba kiwandiikibwa nga:
Emyaka egyetaagisa okunywa omwenge ≥ 18
p4n1yh1kvlotyyk4ttx0e54scxladbm
77087
77086
2026-10-19T13:03:45Z
Veronica Nambuba
12012
added citation
77087
wikitext
text/x-wiki
Okusinziira ku Charles Muwanga :
(i) Nakyenkanyampuyi= Namba ezenkanyempuyi(Equation)<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
(ii)Nakyekubira=Namba ezekubidde olubege(Inequalities).Kino kitegeeza nti tezenkanankana<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
Ekyokulabirako:
(a) 5 x 3 yenkana 15 . Omweyoleko guno guyitibwa "nakyenkanyampuyi" kubanga 15 yenkana 15<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
(b) [[5]] x 3 teyenkana 12 .Omweyoleko guno guyitibwa "nakyekubira" kubanga 15 teyenkana 12<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
Nakyenkanyanjuyi & Nakyekubira
(Equations & Inequalities)<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
The etymological meaning of nakyenkanyampuyi, Luganda for equations or equation is in three little Luganda words “ennamba” (numbers), “okwenkanya” (to make equal), and “empuyi” (sides) which form the phrase “nemba ez’enkanya enjuyi” (numbers that make two sides equal). Using the technique of blending, we get the concept of “nakyenkanyampuyi” which is the Luganda word for equations or equation. The other technical (required) terms under this topic are:<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
• Nakyekubira Inequality or inequalities
• Musikiza substitution
• Okusikiza to substitute a variable (enkuumakifo) with a number<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
• Okusikiza namba to substitute a variable with a number
• Akenkanyanjuyi the equals symbol (=)<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
Nakyenkanya njuyi (equations) can be in the forms 5+4 = 9 or ½ + ½ = 1, or x+15 =25 or<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
x + 5 = 11
Nakyekubira (inequalities)
Mathematics is not concerned with solving (okubaza) nakyenkanyanjuyi (equations) only. It also deals with variables that are not equal.<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
“Nakyekubira” is the Luganda mathematical concepts for inequalities. It is formed by a blend of two Luganda words “namba (numbers) and “okwekubira” (being lopsided) which makes a phrase “namba za kyekubira” (lopsided numbers). This is written in short form as “nakyekubira”, which is the concept for mathematical inequalities in Luganda.<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
Example: Alintuma ne Bugeza bombi basajja banene yadde nga tetumanyi buzito bwawe kyokka tumanyi nti alintuma mutono okusinga Bugeza. Mu sessomo ly’ekibalangulo, kino tuyinza okukiraga nga tuwndiika bwe tuti:
Bugeza > Alintuma<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
Oba
b > a (Wano "b" etegeeza Bugeza, ">"kategeeza “asinga ku", ne "a” etegeeza Alintuma) Such lopsided mathematical problems are called Nakyekubira (inequalities) because they are concerned with puzzles (obukunizo) of inequality. These below are the necessary symbols for expressing nakyenkanyanjuyi (equations) and “nakyekubira” (inequalities):<ref>{{Cite web |last=Mayinja |first=Ronald |title=Nkyamukabira by Ronald Mayinja |url=https://mzikii.com/song/nkyamukabira/2512/artist/ronald-mayinja |access-date=2026-10-19 |language=en}}</ref>
Akabonero ka kyekubira Ebigambo ebikannyonnyola Eky’okulabirako
> Kisingako (greater than) 5 >2
< Kitonoko (less than) 7 < 9
From now on, a Luganda speaker will also be able to express inequalities that are loaded with lack of clarity expressed in the phrase “oba kyenkana”. This lack of clarity in inequality can be expressed using the symbols below:
Akabonero Ebigambo Eky’okulabirako
≥ Kineneko oba kyenkana x ≥ 1
≤ Kitonoko oba kyenkana y ≤ 3
Ekyokulabirako: Fujjo azannyira mu bato abali wansi w’emyaka 20. Fujjo alina emyaka emeka? Tetumanyidde ddala myaka gya Fujjo kubanga tetutegezeddwa nti waliwo okwenkana. Kyokka tumanyidde ddala nti Fujjo ali wansi wa myaka 20, ekintu kye tusobola okuwandiika nga:
Emyaka gya Fujjo < 20
Akafumito kasonze ku myaka gya fujjo kubanga giri wansi wa 20.
Another example: Olina kuba wa myaka 18 oba okusingawo okunywa omwenge. Laga okwekubira nga okozesa obubonero.
Okwekubira oba kyekubira kiba wakati wa myaka gyo n’emyaka 18 kubanga emyaka gyo girina okuba nga gisingako oba nga gyenkana 18. Kino kiba kiwandiikibwa nga:
Emyaka egyetaagisa okunywa omwenge ≥ 18
2vmxxboeukyizgolucdrhuyd21bx94c
Emisengeko n'Enziring'anya ya namba (Patterns and sequencing of numbers)
0
6383
77044
22173
2026-10-19T12:27:44Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
77044
wikitext
text/x-wiki
IALI NGO was authorized by terminologist Charles Muwanga to post articles from his Luganda scientific works on Luganda Wikipedia for public consumption.<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
Emisengeko n’Enziring’anya y’ennamba
(Patterns and Sequencing of Numbers)
Muno mulimu :
1. Okubala mu bibiri bibiri (Counting in 2s) nga wano :
0, 2, 4, 6, 8, 10, 12,.....
2. Okubala mu bibinja bisatu bisatu (counting in threes) nga wano:
Ekibinja 1 ekya 3 = 3
Ebibinja 2 ebya 3 = 3 + 3 = 6
Ebibinja 3 ebya 3 = 3 +3 +3 = 9
Ebibinja 4 ebya 3 = 3 + 3 + 3+3 = 12
Ebibinja 5 ebya 3 = 3 + 3 + 3 + 3 + 3 + 3 = 15
Ebibinja 6 ebya 3 = 3 + 3 + 3 + 3 + 3 + 3 = 18
3. Okubala mu bibinja ebya bisatu bisatu (counting in threes)
4.Okubala mu bibinja ebina bina (Counting in fours)
Ekibinja 1 ekya 4 =4
Ebibinja 2 ebya 4 = 4 + 4 =8
Ebibinja 3 ebya 4 = 4 +4 +4 =12
Ebibinja 4 ebya 4 = 4 + 4 + 4 + 4 =16
Enziring'anya ogisengeka bwoti :
4, 8, 12, ........
4. Okubala mu bibinja ebya taano taano (counting in fives)
Ekibinja 1 ekya 5 =5
Ebibinja 2 ebya 5 = 5 + 5 =10
Ebibinja 3 ebya 5 = 5 + 5 +5 =15
Ebibinja 4 ebya 5 = 5 + 5 + 5 + 5 =20
Osebgeka bwoti : 5, 10, 15,........
3. Okubala mu bibinja ebya kumi kumi (counting in fives)
Ekibinja 1 ekya 10=10
Ebibinja 2 ebya 10 = 10 + 10=20
Ebibinja 3 ebya10 = 10 + 10 + 10=30
Enziringanya eno ogisengeka bwoti 10, 20, 30,........
[[Category:Ekibalangulo]]
94newmbbo5a2legxa32takyt247q6qp
77045
77044
2026-10-19T12:28:13Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
77045
wikitext
text/x-wiki
IALI NGO was authorized by terminologist Charles Muwanga to post articles from his Luganda scientific works on Luganda Wikipedia for public consumption.<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
Emisengeko n’Enziring’anya y’ennamba
(Patterns and Sequencing of Numbers)<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
Muno mulimu :
1. Okubala mu bibiri bibiri (Counting in 2s) nga wano :
0, 2, 4, 6, 8, 10, 12,.....
2. Okubala mu bibinja bisatu bisatu (counting in threes) nga wano:
Ekibinja 1 ekya 3 = 3
Ebibinja 2 ebya 3 = 3 + 3 = 6
Ebibinja 3 ebya 3 = 3 +3 +3 = 9
Ebibinja 4 ebya 3 = 3 + 3 + 3+3 = 12
Ebibinja 5 ebya 3 = 3 + 3 + 3 + 3 + 3 + 3 = 15
Ebibinja 6 ebya 3 = 3 + 3 + 3 + 3 + 3 + 3 = 18
3. Okubala mu bibinja ebya bisatu bisatu (counting in threes)
4.Okubala mu bibinja ebina bina (Counting in fours)
Ekibinja 1 ekya 4 =4
Ebibinja 2 ebya 4 = 4 + 4 =8
Ebibinja 3 ebya 4 = 4 +4 +4 =12
Ebibinja 4 ebya 4 = 4 + 4 + 4 + 4 =16
Enziring'anya ogisengeka bwoti :
4, 8, 12, ........
4. Okubala mu bibinja ebya taano taano (counting in fives)
Ekibinja 1 ekya 5 =5
Ebibinja 2 ebya 5 = 5 + 5 =10
Ebibinja 3 ebya 5 = 5 + 5 +5 =15
Ebibinja 4 ebya 5 = 5 + 5 + 5 + 5 =20
Osebgeka bwoti : 5, 10, 15,........
3. Okubala mu bibinja ebya kumi kumi (counting in fives)
Ekibinja 1 ekya 10=10
Ebibinja 2 ebya 10 = 10 + 10=20
Ebibinja 3 ebya10 = 10 + 10 + 10=30
Enziringanya eno ogisengeka bwoti 10, 20, 30,........
[[Category:Ekibalangulo]]
0xxikebd05e9lht8r223ktq7djh5bez
77046
77045
2026-10-19T12:28:34Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
77046
wikitext
text/x-wiki
IALI NGO was authorized by terminologist Charles Muwanga to post articles from his Luganda scientific works on Luganda Wikipedia for public consumption.<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
Emisengeko n’Enziring’anya y’ennamba
(Patterns and Sequencing of Numbers)<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
Muno mulimu :
1. Okubala mu bibiri bibiri (Counting in 2s) nga wano :<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
0, 2, 4, 6, 8, 10, 12,.....
2. Okubala mu bibinja bisatu bisatu (counting in threes) nga wano:
Ekibinja 1 ekya 3 = 3
Ebibinja 2 ebya 3 = 3 + 3 = 6
Ebibinja 3 ebya 3 = 3 +3 +3 = 9
Ebibinja 4 ebya 3 = 3 + 3 + 3+3 = 12
Ebibinja 5 ebya 3 = 3 + 3 + 3 + 3 + 3 + 3 = 15
Ebibinja 6 ebya 3 = 3 + 3 + 3 + 3 + 3 + 3 = 18
3. Okubala mu bibinja ebya bisatu bisatu (counting in threes)
4.Okubala mu bibinja ebina bina (Counting in fours)
Ekibinja 1 ekya 4 =4
Ebibinja 2 ebya 4 = 4 + 4 =8
Ebibinja 3 ebya 4 = 4 +4 +4 =12
Ebibinja 4 ebya 4 = 4 + 4 + 4 + 4 =16
Enziring'anya ogisengeka bwoti :
4, 8, 12, ........
4. Okubala mu bibinja ebya taano taano (counting in fives)
Ekibinja 1 ekya 5 =5
Ebibinja 2 ebya 5 = 5 + 5 =10
Ebibinja 3 ebya 5 = 5 + 5 +5 =15
Ebibinja 4 ebya 5 = 5 + 5 + 5 + 5 =20
Osebgeka bwoti : 5, 10, 15,........
3. Okubala mu bibinja ebya kumi kumi (counting in fives)
Ekibinja 1 ekya 10=10
Ebibinja 2 ebya 10 = 10 + 10=20
Ebibinja 3 ebya10 = 10 + 10 + 10=30
Enziringanya eno ogisengeka bwoti 10, 20, 30,........
[[Category:Ekibalangulo]]
qhndzhq71azl7k7k9nqrmkxghogbvmu
77047
77046
2026-10-19T12:29:00Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
77047
wikitext
text/x-wiki
IALI NGO was authorized by terminologist Charles Muwanga to post articles from his Luganda scientific works on Luganda Wikipedia for public consumption.<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
Emisengeko n’Enziring’anya y’ennamba
(Patterns and Sequencing of Numbers)<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
Muno mulimu :
1. Okubala mu bibiri bibiri (Counting in 2s) nga wano :<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
0, 2, 4, 6, 8, 10, 12,.....<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
2. Okubala mu bibinja bisatu bisatu (counting in threes) nga wano:
Ekibinja 1 ekya 3 = 3
Ebibinja 2 ebya 3 = 3 + 3 = 6
Ebibinja 3 ebya 3 = 3 +3 +3 = 9
Ebibinja 4 ebya 3 = 3 + 3 + 3+3 = 12
Ebibinja 5 ebya 3 = 3 + 3 + 3 + 3 + 3 + 3 = 15
Ebibinja 6 ebya 3 = 3 + 3 + 3 + 3 + 3 + 3 = 18
3. Okubala mu bibinja ebya bisatu bisatu (counting in threes)
4.Okubala mu bibinja ebina bina (Counting in fours)
Ekibinja 1 ekya 4 =4
Ebibinja 2 ebya 4 = 4 + 4 =8
Ebibinja 3 ebya 4 = 4 +4 +4 =12
Ebibinja 4 ebya 4 = 4 + 4 + 4 + 4 =16
Enziring'anya ogisengeka bwoti :
4, 8, 12, ........
4. Okubala mu bibinja ebya taano taano (counting in fives)
Ekibinja 1 ekya 5 =5
Ebibinja 2 ebya 5 = 5 + 5 =10
Ebibinja 3 ebya 5 = 5 + 5 +5 =15
Ebibinja 4 ebya 5 = 5 + 5 + 5 + 5 =20
Osebgeka bwoti : 5, 10, 15,........
3. Okubala mu bibinja ebya kumi kumi (counting in fives)
Ekibinja 1 ekya 10=10
Ebibinja 2 ebya 10 = 10 + 10=20
Ebibinja 3 ebya10 = 10 + 10 + 10=30
Enziringanya eno ogisengeka bwoti 10, 20, 30,........
[[Category:Ekibalangulo]]
o6xwuwqx9thvrcl2iz259m3tyhr02o2
77049
77047
2026-10-19T12:29:40Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
77049
wikitext
text/x-wiki
IALI NGO was authorized by terminologist Charles Muwanga to post articles from his Luganda scientific works on Luganda Wikipedia for public consumption.<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
Emisengeko n’Enziring’anya y’ennamba
(Patterns and Sequencing of Numbers)<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
Muno mulimu :
1. Okubala mu bibiri bibiri (Counting in 2s) nga wano :<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
0, 2, 4, 6, 8, 10, 12,.....<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
2. Okubala mu bibinja bisatu bisatu (counting in threes) nga wano:<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
Ekibinja 1 ekya 3 = 3
Ebibinja 2 ebya 3 = 3 + 3 = 6
Ebibinja 3 ebya 3 = 3 +3 +3 = 9
Ebibinja 4 ebya 3 = 3 + 3 + 3+3 = 12
Ebibinja 5 ebya 3 = 3 + 3 + 3 + 3 + 3 + 3 = 15
Ebibinja 6 ebya 3 = 3 + 3 + 3 + 3 + 3 + 3 = 18
3. Okubala mu bibinja ebya bisatu bisatu (counting in threes)
4.Okubala mu bibinja ebina bina (Counting in fours)
Ekibinja 1 ekya 4 =4
Ebibinja 2 ebya 4 = 4 + 4 =8
Ebibinja 3 ebya 4 = 4 +4 +4 =12
Ebibinja 4 ebya 4 = 4 + 4 + 4 + 4 =16
Enziring'anya ogisengeka bwoti :
4, 8, 12, ........
4. Okubala mu bibinja ebya taano taano (counting in fives)
Ekibinja 1 ekya 5 =5
Ebibinja 2 ebya 5 = 5 + 5 =10
Ebibinja 3 ebya 5 = 5 + 5 +5 =15
Ebibinja 4 ebya 5 = 5 + 5 + 5 + 5 =20
Osebgeka bwoti : 5, 10, 15,........
3. Okubala mu bibinja ebya kumi kumi (counting in fives)
Ekibinja 1 ekya 10=10
Ebibinja 2 ebya 10 = 10 + 10=20
Ebibinja 3 ebya10 = 10 + 10 + 10=30
Enziringanya eno ogisengeka bwoti 10, 20, 30,........
[[Category:Ekibalangulo]]
2q39gs55fx8e1wx1df4bx7wzy2nqt39
77050
77049
2026-10-19T12:30:08Z
Thomas Eddie Irigei
11996
added a reference
77050
wikitext
text/x-wiki
IALI NGO was authorized by terminologist Charles Muwanga to post articles from his Luganda scientific works on Luganda Wikipedia for public consumption.<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
Emisengeko n’Enziring’anya y’ennamba
(Patterns and Sequencing of Numbers)<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
Muno mulimu :
1. Okubala mu bibiri bibiri (Counting in 2s) nga wano :<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
0, 2, 4, 6, 8, 10, 12,.....<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
2. Okubala mu bibinja bisatu bisatu (counting in threes) nga wano:<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
Ekibinja 1 ekya 3 = 3
Ebibinja 2 ebya 3 = 3 + 3 = 6
Ebibinja 3 ebya 3 = 3 +3 +3 = 9
Ebibinja 4 ebya 3 = 3 + 3 + 3+3 = 12
Ebibinja 5 ebya 3 = 3 + 3 + 3 + 3 + 3 + 3 = 15<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
Ebibinja 6 ebya 3 = 3 + 3 + 3 + 3 + 3 + 3 = 18
3. Okubala mu bibinja ebya bisatu bisatu (counting in threes)
4.Okubala mu bibinja ebina bina (Counting in fours)
Ekibinja 1 ekya 4 =4
Ebibinja 2 ebya 4 = 4 + 4 =8
Ebibinja 3 ebya 4 = 4 +4 +4 =12
Ebibinja 4 ebya 4 = 4 + 4 + 4 + 4 =16
Enziring'anya ogisengeka bwoti :
4, 8, 12, ........
4. Okubala mu bibinja ebya taano taano (counting in fives)
Ekibinja 1 ekya 5 =5
Ebibinja 2 ebya 5 = 5 + 5 =10
Ebibinja 3 ebya 5 = 5 + 5 +5 =15
Ebibinja 4 ebya 5 = 5 + 5 + 5 + 5 =20
Osebgeka bwoti : 5, 10, 15,........
3. Okubala mu bibinja ebya kumi kumi (counting in fives)
Ekibinja 1 ekya 10=10
Ebibinja 2 ebya 10 = 10 + 10=20
Ebibinja 3 ebya10 = 10 + 10 + 10=30
Enziringanya eno ogisengeka bwoti 10, 20, 30,........
[[Category:Ekibalangulo]]
g31b03ko1ub8iijk5wh9cf0sh9xx6tt
77051
77050
2026-10-19T12:30:38Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
77051
wikitext
text/x-wiki
IALI NGO was authorized by terminologist Charles Muwanga to post articles from his Luganda scientific works on Luganda Wikipedia for public consumption.<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
Emisengeko n’Enziring’anya y’ennamba
(Patterns and Sequencing of Numbers)<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
Muno mulimu :
1. Okubala mu bibiri bibiri (Counting in 2s) nga wano :<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
0, 2, 4, 6, 8, 10, 12,.....<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
2. Okubala mu bibinja bisatu bisatu (counting in threes) nga wano:<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
Ekibinja 1 ekya 3 = 3
Ebibinja 2 ebya 3 = 3 + 3 = 6
Ebibinja 3 ebya 3 = 3 +3 +3 = 9
Ebibinja 4 ebya 3 = 3 + 3 + 3+3 = 12
Ebibinja 5 ebya 3 = 3 + 3 + 3 + 3 + 3 + 3 = 15<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
Ebibinja 6 ebya 3 = 3 + 3 + 3 + 3 + 3 + 3 = 18
3. Okubala mu bibinja ebya bisatu bisatu (counting in threes)
4.Okubala mu bibinja ebina bina (Counting in fours)<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
Ekibinja 1 ekya 4 =4
Ebibinja 2 ebya 4 = 4 + 4 =8
Ebibinja 3 ebya 4 = 4 +4 +4 =12
Ebibinja 4 ebya 4 = 4 + 4 + 4 + 4 =16
Enziring'anya ogisengeka bwoti :
4, 8, 12, ........
4. Okubala mu bibinja ebya taano taano (counting in fives)
Ekibinja 1 ekya 5 =5
Ebibinja 2 ebya 5 = 5 + 5 =10
Ebibinja 3 ebya 5 = 5 + 5 +5 =15
Ebibinja 4 ebya 5 = 5 + 5 + 5 + 5 =20
Osebgeka bwoti : 5, 10, 15,........
3. Okubala mu bibinja ebya kumi kumi (counting in fives)
Ekibinja 1 ekya 10=10
Ebibinja 2 ebya 10 = 10 + 10=20
Ebibinja 3 ebya10 = 10 + 10 + 10=30
Enziringanya eno ogisengeka bwoti 10, 20, 30,........
[[Category:Ekibalangulo]]
nuzlps6q2738ca3xa3ym88atooh5qfn
77052
77051
2026-10-19T12:31:01Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
77052
wikitext
text/x-wiki
IALI NGO was authorized by terminologist Charles Muwanga to post articles from his Luganda scientific works on Luganda Wikipedia for public consumption.<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
Emisengeko n’Enziring’anya y’ennamba
(Patterns and Sequencing of Numbers)<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
Muno mulimu :
1. Okubala mu bibiri bibiri (Counting in 2s) nga wano :<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
0, 2, 4, 6, 8, 10, 12,.....<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
2. Okubala mu bibinja bisatu bisatu (counting in threes) nga wano:<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
Ekibinja 1 ekya 3 = 3
Ebibinja 2 ebya 3 = 3 + 3 = 6
Ebibinja 3 ebya 3 = 3 +3 +3 = 9
Ebibinja 4 ebya 3 = 3 + 3 + 3+3 = 12
Ebibinja 5 ebya 3 = 3 + 3 + 3 + 3 + 3 + 3 = 15<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
Ebibinja 6 ebya 3 = 3 + 3 + 3 + 3 + 3 + 3 = 18
3. Okubala mu bibinja ebya bisatu bisatu (counting in threes)<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
4.Okubala mu bibinja ebina bina (Counting in fours)<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
Ekibinja 1 ekya 4 =4
Ebibinja 2 ebya 4 = 4 + 4 =8
Ebibinja 3 ebya 4 = 4 +4 +4 =12
Ebibinja 4 ebya 4 = 4 + 4 + 4 + 4 =16
Enziring'anya ogisengeka bwoti :
4, 8, 12, ........
4. Okubala mu bibinja ebya taano taano (counting in fives)
Ekibinja 1 ekya 5 =5
Ebibinja 2 ebya 5 = 5 + 5 =10
Ebibinja 3 ebya 5 = 5 + 5 +5 =15
Ebibinja 4 ebya 5 = 5 + 5 + 5 + 5 =20
Osebgeka bwoti : 5, 10, 15,........
3. Okubala mu bibinja ebya kumi kumi (counting in fives)
Ekibinja 1 ekya 10=10
Ebibinja 2 ebya 10 = 10 + 10=20
Ebibinja 3 ebya10 = 10 + 10 + 10=30
Enziringanya eno ogisengeka bwoti 10, 20, 30,........
[[Category:Ekibalangulo]]
req6dq5vjd7qz1h2fu3717amx7rhqh0
77053
77052
2026-10-19T12:31:33Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
77053
wikitext
text/x-wiki
IALI NGO was authorized by terminologist Charles Muwanga to post articles from his Luganda scientific works on Luganda Wikipedia for public consumption.<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
Emisengeko n’Enziring’anya y’ennamba
(Patterns and Sequencing of Numbers)<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
Muno mulimu :
1. Okubala mu bibiri bibiri (Counting in 2s) nga wano :<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
0, 2, 4, 6, 8, 10, 12,.....<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
2. Okubala mu bibinja bisatu bisatu (counting in threes) nga wano:<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
Ekibinja 1 ekya 3 = 3
Ebibinja 2 ebya 3 = 3 + 3 = 6
Ebibinja 3 ebya 3 = 3 +3 +3 = 9
Ebibinja 4 ebya 3 = 3 + 3 + 3+3 = 12
Ebibinja 5 ebya 3 = 3 + 3 + 3 + 3 + 3 + 3 = 15<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
Ebibinja 6 ebya 3 = 3 + 3 + 3 + 3 + 3 + 3 = 18<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
3. Okubala mu bibinja ebya bisatu bisatu (counting in threes)<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
4.Okubala mu bibinja ebina bina (Counting in fours)<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
Ekibinja 1 ekya 4 =4
Ebibinja 2 ebya 4 = 4 + 4 =8
Ebibinja 3 ebya 4 = 4 +4 +4 =12
Ebibinja 4 ebya 4 = 4 + 4 + 4 + 4 =16
Enziring'anya ogisengeka bwoti :
4, 8, 12, ........
4. Okubala mu bibinja ebya taano taano (counting in fives)
Ekibinja 1 ekya 5 =5
Ebibinja 2 ebya 5 = 5 + 5 =10
Ebibinja 3 ebya 5 = 5 + 5 +5 =15
Ebibinja 4 ebya 5 = 5 + 5 + 5 + 5 =20
Osebgeka bwoti : 5, 10, 15,........
3. Okubala mu bibinja ebya kumi kumi (counting in fives)
Ekibinja 1 ekya 10=10
Ebibinja 2 ebya 10 = 10 + 10=20
Ebibinja 3 ebya10 = 10 + 10 + 10=30
Enziringanya eno ogisengeka bwoti 10, 20, 30,........
[[Category:Ekibalangulo]]
82bkar7hws1of1j502xov8f41y10jnf
77055
77053
2026-10-19T12:32:12Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
77055
wikitext
text/x-wiki
IALI NGO was authorized by terminologist Charles Muwanga to post articles from his Luganda scientific works on Luganda Wikipedia for public consumption.<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
Emisengeko n’Enziring’anya y’ennamba
(Patterns and Sequencing of Numbers)<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
Muno mulimu :
1. Okubala mu bibiri bibiri (Counting in 2s) nga wano :<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
0, 2, 4, 6, 8, 10, 12,.....<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
2. Okubala mu bibinja bisatu bisatu (counting in threes) nga wano:<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
Ekibinja 1 ekya 3 = 3
Ebibinja 2 ebya 3 = 3 + 3 = 6
Ebibinja 3 ebya 3 = 3 +3 +3 = 9
Ebibinja 4 ebya 3 = 3 + 3 + 3+3 = 12
Ebibinja 5 ebya 3 = 3 + 3 + 3 + 3 + 3 + 3 = 15<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
Ebibinja 6 ebya 3 = 3 + 3 + 3 + 3 + 3 + 3 = 18<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
3. Okubala mu bibinja ebya bisatu bisatu (counting in threes)<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
4.Okubala mu bibinja ebina bina (Counting in fours)<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
Ekibinja 1 ekya 4 =4
Ebibinja 2 ebya 4 = 4 + 4 =8
Ebibinja 3 ebya 4 = 4 +4 +4 =12
Ebibinja 4 ebya 4 = 4 + 4 + 4 + 4 =16
Enziring'anya ogisengeka bwoti :
4, 8, 12, ........
4. Okubala mu bibinja ebya taano taano (counting in fives)<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
Ekibinja 1 ekya 5 =5
Ebibinja 2 ebya 5 = 5 + 5 =10
Ebibinja 3 ebya 5 = 5 + 5 +5 =15
Ebibinja 4 ebya 5 = 5 + 5 + 5 + 5 =20
Osebgeka bwoti : 5, 10, 15,........
3. Okubala mu bibinja ebya kumi kumi (counting in fives)
Ekibinja 1 ekya 10=10
Ebibinja 2 ebya 10 = 10 + 10=20
Ebibinja 3 ebya10 = 10 + 10 + 10=30
Enziringanya eno ogisengeka bwoti 10, 20, 30,........
[[Category:Ekibalangulo]]
842f6i7nra1j96zrnwqrhn37v0t8ijs
77056
77055
2026-10-19T12:32:34Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
77056
wikitext
text/x-wiki
IALI NGO was authorized by terminologist Charles Muwanga to post articles from his Luganda scientific works on Luganda Wikipedia for public consumption.<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
Emisengeko n’Enziring’anya y’ennamba
(Patterns and Sequencing of Numbers)<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
Muno mulimu :
1. Okubala mu bibiri bibiri (Counting in 2s) nga wano :<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
0, 2, 4, 6, 8, 10, 12,.....<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
2. Okubala mu bibinja bisatu bisatu (counting in threes) nga wano:<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
Ekibinja 1 ekya 3 = 3
Ebibinja 2 ebya 3 = 3 + 3 = 6
Ebibinja 3 ebya 3 = 3 +3 +3 = 9
Ebibinja 4 ebya 3 = 3 + 3 + 3+3 = 12
Ebibinja 5 ebya 3 = 3 + 3 + 3 + 3 + 3 + 3 = 15<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
Ebibinja 6 ebya 3 = 3 + 3 + 3 + 3 + 3 + 3 = 18<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
3. Okubala mu bibinja ebya bisatu bisatu (counting in threes)<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
4.Okubala mu bibinja ebina bina (Counting in fours)<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
Ekibinja 1 ekya 4 =4
Ebibinja 2 ebya 4 = 4 + 4 =8
Ebibinja 3 ebya 4 = 4 +4 +4 =12
Ebibinja 4 ebya 4 = 4 + 4 + 4 + 4 =16
Enziring'anya ogisengeka bwoti :
4, 8, 12, ........
4. Okubala mu bibinja ebya taano taano (counting in fives)<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
Ekibinja 1 ekya 5 =5
Ebibinja 2 ebya 5 = 5 + 5 =10
Ebibinja 3 ebya 5 = 5 + 5 +5 =15
Ebibinja 4 ebya 5 = 5 + 5 + 5 + 5 =20
Osebgeka bwoti : 5, 10, 15,........
3. Okubala mu bibinja ebya kumi kumi (counting in fives)<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
Ekibinja 1 ekya 10=10
Ebibinja 2 ebya 10 = 10 + 10=20
Ebibinja 3 ebya10 = 10 + 10 + 10=30
Enziringanya eno ogisengeka bwoti 10, 20, 30,........
[[Category:Ekibalangulo]]
hfk1eqh4b5kszkpv86vq8azcrt91gru
77058
77056
2026-10-19T12:33:03Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
77058
wikitext
text/x-wiki
IALI NGO was authorized by terminologist Charles Muwanga to post articles from his Luganda scientific works on Luganda Wikipedia for public consumption.<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
Emisengeko n’Enziring’anya y’ennamba
(Patterns and Sequencing of Numbers)<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
Muno mulimu :
1. Okubala mu bibiri bibiri (Counting in 2s) nga wano :<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
0, 2, 4, 6, 8, 10, 12,.....<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
2. Okubala mu bibinja bisatu bisatu (counting in threes) nga wano:<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
Ekibinja 1 ekya 3 = 3
Ebibinja 2 ebya 3 = 3 + 3 = 6
Ebibinja 3 ebya 3 = 3 +3 +3 = 9
Ebibinja 4 ebya 3 = 3 + 3 + 3+3 = 12
Ebibinja 5 ebya 3 = 3 + 3 + 3 + 3 + 3 + 3 = 15<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
Ebibinja 6 ebya 3 = 3 + 3 + 3 + 3 + 3 + 3 = 18<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
3. Okubala mu bibinja ebya bisatu bisatu (counting in threes)<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
4.Okubala mu bibinja ebina bina (Counting in fours)<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
Ekibinja 1 ekya 4 =4
Ebibinja 2 ebya 4 = 4 + 4 =8
Ebibinja 3 ebya 4 = 4 +4 +4 =12
Ebibinja 4 ebya 4 = 4 + 4 + 4 + 4 =16
Enziring'anya ogisengeka bwoti :
4, 8, 12, ........
4. Okubala mu bibinja ebya taano taano (counting in fives)<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
Ekibinja 1 ekya 5 =5
Ebibinja 2 ebya 5 = 5 + 5 =10
Ebibinja 3 ebya 5 = 5 + 5 +5 =15
Ebibinja 4 ebya 5 = 5 + 5 + 5 + 5 =20
Osebgeka bwoti : 5, 10, 15,........
3. Okubala mu bibinja ebya kumi kumi (counting in fives)<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
Ekibinja 1 ekya 10=10
Ebibinja 2 ebya 10 = 10 + 10=20
Ebibinja 3 ebya10 = 10 + 10 + 10=30
Enziringanya eno ogisengeka bwoti 10, 20, 30,........<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Rachel |date=2025-12-02 |title=Mathematicians Come Up with ‘Mind-Blowing’ Method for Defining Prime Numbers |url=https://www.scientificamerican.com/article/mathematicians-hunting-prime-numbers-discover-infinite-new-pattern-for/ |access-date=2026-10-19 |website=Scientific American |language=en}}</ref>
[[Category:Ekibalangulo]]
mye2nfpc5281e7ihywp0v6zm3ntoq3c
Ekibazisambira=Embazamapeesa (Abacus)
0
6932
77033
22744
2026-10-19T12:12:14Z
Veronica Nambuba
12012
added citation
77033
wikitext
text/x-wiki
“Embazisambira” oba "ekibazisambira"(abacus)
Ky’olina okumanya ku mbazisambira/ekibazisambira oba embazamapeesa(abacus) kwe kuba nti:<ref>{{Cite web |title=Abacus {{!}} Definition, History, Origin, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/abacus-calculating-device |access-date=2026-10-19 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref>
• Eno mbalanguziso(culaturator) eriko embira oba amapeesa agasengekeddwa ku kweso(frame) okukozesebwa okubala n’okubaza
• embira zibalibwa okusinziira ku muwendo gw’ekifo .
“Embazisambira”/ekibazisambira oba “Embazamapeesa”(abacus) eyingizibwamu obuweke obuyinza okugerageranyizibwa n’embira oba amapeesa nga gegayingidde omuli obuweke, ensonga lwaki njiyise “embazamapeesa”(Abacus) embazisambira kubanga ekozesa embira okusobozesa omuntu okubalira .Eno wansi ogiraba nga eyingiziddwamu obwefaananyirizaamu amapeesa ate era nga ziyinza okuba embira ezikiikirira emiwendo gy’ekifo egy’enjawulo mu namba 1,504.Okuva eri Muwanga
fjb9iup9bd1lalilxk3h43a3mykjtf5
77034
77033
2026-10-19T12:13:18Z
Veronica Nambuba
12012
added citation
77034
wikitext
text/x-wiki
“Embazisambira” oba "ekibazisambira"(abacus)
Ky’olina okumanya ku mbazisambira/ekibazisambira oba embazamapeesa(abacus) kwe kuba nti:<ref>{{Cite web |title=Abacus {{!}} Definition, History, Origin, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/abacus-calculating-device |access-date=2026-10-19 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref>
• Eno mbalanguziso(culaturator) eriko embira oba amapeesa agasengekeddwa ku kweso(frame) okukozesebwa okubala n’okubaza<ref>{{Cite web |title=Abacus {{!}} Definition, History, Origin, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/abacus-calculating-device |access-date=2026-10-19 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref>
• embira zibalibwa okusinziira ku muwendo gw’ekifo .
“Embazisambira”/ekibazisambira oba “Embazamapeesa”(abacus) eyingizibwamu obuweke obuyinza okugerageranyizibwa n’embira oba amapeesa nga gegayingidde omuli obuweke, ensonga lwaki njiyise “embazamapeesa”(Abacus) embazisambira kubanga ekozesa embira okusobozesa omuntu okubalira .Eno wansi ogiraba nga eyingiziddwamu obwefaananyirizaamu amapeesa ate era nga ziyinza okuba embira ezikiikirira emiwendo gy’ekifo egy’enjawulo mu namba 1,504.Okuva eri Muwanga
4jd9qqh6348w0eezylw33cq6vvdyvvj
77035
77034
2026-10-19T12:13:45Z
Veronica Nambuba
12012
added citation
77035
wikitext
text/x-wiki
“Embazisambira” oba "ekibazisambira"(abacus)
Ky’olina okumanya ku mbazisambira/ekibazisambira oba embazamapeesa(abacus) kwe kuba nti:<ref>{{Cite web |title=Abacus {{!}} Definition, History, Origin, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/abacus-calculating-device |access-date=2026-10-19 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref>
• Eno mbalanguziso(culaturator) eriko embira oba amapeesa agasengekeddwa ku kweso(frame) okukozesebwa okubala n’okubaza<ref>{{Cite web |title=Abacus {{!}} Definition, History, Origin, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/abacus-calculating-device |access-date=2026-10-19 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref>
• embira zibalibwa okusinziira ku muwendo gw’ekifo .<ref>{{Cite web |title=Abacus {{!}} Definition, History, Origin, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/abacus-calculating-device |access-date=2026-10-19 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref>
“Embazisambira”/ekibazisambira oba “Embazamapeesa”(abacus) eyingizibwamu obuweke obuyinza okugerageranyizibwa n’embira oba amapeesa nga gegayingidde omuli obuweke, ensonga lwaki njiyise “embazamapeesa”(Abacus) embazisambira kubanga ekozesa embira okusobozesa omuntu okubalira .Eno wansi ogiraba nga eyingiziddwamu obwefaananyirizaamu amapeesa ate era nga ziyinza okuba embira ezikiikirira emiwendo gy’ekifo egy’enjawulo mu namba 1,504.Okuva eri Muwanga
e9uc3msyyyss3ee2kvuhjpw9r2gbavf
77036
77035
2026-10-19T12:14:14Z
Veronica Nambuba
12012
added citation
77036
wikitext
text/x-wiki
“Embazisambira” oba "ekibazisambira"(abacus)
Ky’olina okumanya ku mbazisambira/ekibazisambira oba embazamapeesa(abacus) kwe kuba nti:<ref>{{Cite web |title=Abacus {{!}} Definition, History, Origin, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/abacus-calculating-device |access-date=2026-10-19 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref>
• Eno mbalanguziso(culaturator) eriko embira oba amapeesa agasengekeddwa ku kweso(frame) okukozesebwa okubala n’okubaza<ref>{{Cite web |title=Abacus {{!}} Definition, History, Origin, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/abacus-calculating-device |access-date=2026-10-19 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref>
• embira zibalibwa okusinziira ku muwendo gw’ekifo .<ref>{{Cite web |title=Abacus {{!}} Definition, History, Origin, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/abacus-calculating-device |access-date=2026-10-19 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref>
“Embazisambira”/ekibazisambira oba “Embazamapeesa”(abacus) eyingizibwamu obuweke obuyinza okugerageranyizibwa n’embira oba amapeesa nga gegayingidde omuli obuweke, ensonga lwaki njiyise “embazamapeesa”(Abacus) embazisambira kubanga ekozesa embira okusobozesa omuntu okubalira .Eno wansi ogiraba nga eyingiziddwamu obwefaananyirizaamu amapeesa ate era nga ziyinza okuba embira ezikiikirira emiwendo gy’ekifo egy’enjawulo mu namba 1,504.Okuva eri Muwanga<ref>{{Cite web |title=Abacus {{!}} Definition, History, Origin, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/abacus-calculating-device |access-date=2026-10-19 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref>
ezvvgr1kta20p2b5afi8pnhcjedgzfy
Yusuf Lule
0
7701
77115
76986
2026-10-20T06:35:08Z
Ami Abdul-rahman
11993
I added citations #WUCSU26
77115
wikitext
text/x-wiki
'''Yusuf Kironde Lule''' (10 Ogwokuna 1912 – 21 Ogwolubereberye 1985) yali Pulofeesa era [[munnabyabufuzi]] mu Uganda era nga ye [[President of Uganda|pulezidenti wa Uganda]] owokuna wakati wa 13 Ogwokuna ne 20 Ogwomukaaga 1979.<ref>{{Cite news |last=Ap |date=1985-01-23 |title=YUSUFU LULU DIES; EX-UGANDA LEADER |url=https://www.nytimes.com/1985/01/23/world/yusufu-lulu-dies-ex-uganda-leader.html |access-date=2026-10-19 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-08-01 |title=President Yusuf Kironde Lule - State House Uganda |url=https://statehouse.go.ug/the-state-house/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule/ |access-date=2026-10-19 |language=en-US}}</ref>
== Obulamu obuto n’emirimu ==
'''Yusuf Lule''' yazaalibwa nga 10 Ogwokuna 1912 mu [[Kampala|Kampala.]]<ref>{{Cite web |date=2023-08-01 |title=President Yusuf Kironde Lule - State House Uganda |url=https://statehouse.go.ug/the-state-house/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule/ |access-date=2026-10-19 |language=en-US}}</ref> Yasomera mu ttendekero lya [[King's College, Budo|King's College Budo]] (1929–34), [[Makerere University, Uganda|Makerere University College]], Kampala (1934–36), Yunivasite ya Fort Hare e Alice, South Afrika (1936–39) ne Yunivasite y'e Edinburgh.<ref>{{Cite web |date=30 April 2021 |title=Uncovering University of Edinburgh's black history |url=https://www.race.ed.ac.uk/uncovering-university-of-edinburghs-black-history/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230921094719/https://www.race.ed.ac.uk/uncovering-university-of-edinburghs-black-history/ |archive-date=21 September 2023 |access-date=29 April 2022 |website=RACE.ED}}</ref> Mu kusooka, yali Musiraamu kyokka n’akyuka n’adda mu ddiini y’Ekikristaayo ng’ali mu King’s College Budo.<ref>{{Cite news |last=joomlasupport |title=They stand tall in new found faith |url=https://observer.ug/lifestyle/sizzling-faith/16612-they-stand-tall-in-new-found-faith |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815235417/https://observer.ug/lifestyle/sizzling-faith/16612-they-stand-tall-in-new-found-faith |archive-date=2021-08-15 |access-date=2026-10-19 |work=The Observer - Uganda |language=en-gb}}</ref>
Mu 1947 Lule yawasa Hannah Namuli Wamala mu kkanisa ya Kings College Budo, gye yali omusomesa ate nga ye muwala omukulu.<ref>{{Cite web |last=Okech |first=Jennifer A. |date=5 June 2011 |title=Farewell to Hannah Namuli Lule |url=https://www.monitor.co.ug/News/National/688334-1174668-am0ra6z/index.html |access-date=5 April 2020 |website=Daily Monitor}}</ref>
Mu 1959 [[Ekibiina kya Democratic Party(Uganda)|ekibiina kya Democratic Party]] (DP) kyalonda Lule okufuuka [[Katikkiro wa Buganda|Kattikiro]] (Ssaabaminisita) w’obwakabaka bwa [[Buganda]] obutono. Abakulu bangi mu bwakabaka tebaali beesigwa oba mu ngeri endala tebaawagira Lule olw’ensibuko ye ey’Obusiraamu wadde nga yakyuka n’afuuka Omukristaayo, era [[Michael Kintu]] okukkakkana ng’awangula akalulu.<ref>{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref> Uganda bwe yafuna obwetwaze mu 1962, yafuuka ssentebe w'akakiiko k'abakozi ba gavumenti.<ref>{{Cite news |last=Ap |date=1985-01-23 |title=YUSUFU LULU DIES; EX-UGANDA LEADER |url=https://www.nytimes.com/1985/01/23/world/yusufu-lulu-dies-ex-uganda-leader.html |access-date=2026-10-19 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref>
Lule yaweereza ng’omuddugavu <ref name=":0">{{Cite web |date=2014-02-10 |title=President Yusuf Kironde Lule {{!}} State House Uganda |url=http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule |archive-url=https://web.archive.org/web/20140210014820/http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule |archive-date=10 February 2014 |access-date=2022-10-14}}</ref> eyasooka omukulu w’essomero lya Makerere University College okuva mu 1964 okutuuka mu 1970, era yali muyambi wa ssaabawandiisi w’ekibiina ekigatta yunivasite za Afrika, mu Accra, Ghana, wakati wa 1973 ne 1978. Lule yaweereza nga minisita mu gavumenti ya Uganda ey’amatwale ga Bungereza nga tennafuna bwetwaze n’oluvannyuma nga omuyambi w’omuwandiisi omukulu ow’ekibiina kya Commonwealth ku secretariate. Yagenda mu buwanganguse nga [[Idi Amin]] amaze okujja mu buyinza.
Oluvannyuma lw’olutalo lwa [[Olutalo lwa Uganda ne Tanzania|Uganda–Tanzania]] okutandika, abayeekera ba Uganda n’abawanganguse baatandika okukola enteekateeka z’okussaawo gavumenti empya eneddawo oluvanyuma lw'obufuzi bwa Idi Amin. Oluvannyuma lw’eggye lya Tanzania People’s Defence Force (TPDF) okuwamba ebitundu ebiwererako ddala, Pulezidenti Julius Nyerere owa Tanzania yalagira liyimirize kiwe abayeekera ba Uganda obudde okwekumakuma n’okuddamu okwetegeka. Abayeekera ba Uganda baakola enteekateeka ezisaanidde, okusinga nga bakulembeddwamu eyali pulezidenti [[Milton Obote]] n’omukenkufu [[Dani Wadada Nabudere]] mu nnyiriri zaabwe. Nga Abatanzania batandika okutegeka olukungaana lw'abayeekera n'abawanganguse, Nyerere yali addamu okwetegereza omulimu gwa Obote mu kibiina kino. Yali tayagala kirabike nga nti Tanzania yali egenda kussaawo gavumenti yaayo mu Uganda ng’eyanguyira Obote okutwala obukulembeze bw’ekibiina ky’abayeekera, era waaliwo okuwakanya ekya Obote okuva mu [[Baganda]] mu maserengeta ga Uganda awamu n’amawanga amalala nga Kenya. Nyerere era yatya nti Obote yandiziyizza enkolagana mu lukiiko luno n’okugireetera okusasika nga tewali buwanguzi. Yatuuka n’okumatiza Obote okwewala okujja. Mu kifo kya Obote, bangi ku Bannayuganda abaali mu buwanganguse baatandika okwettanira Lule, eyali Omuganda era nga amannyiddwa okubeera omutetenkanya mu by’obufuzi era ng’omukozi wa gavumenti ataayonoonebwa mivuyo oba obuweereza obw’obuli bw’enguzi mu gavumenti ya Uganda eyayita. <ref name="womakuyu">{{Cite web |last=Womakuyu |first=Frederick |date=19 January 2012 |title=Lule, the president for 68 days |url=https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1299060/lule-president-68-days |access-date=27 March 2020 |website=New Vision}}</ref>
Olukungaana lwa Moshi lwaggulwawo nga 24 Ogwokusatu 1979 mu kibuga mu Tanzania, oluvannyuma lw’okukubaganya ebirowoozo okw’amaanyi ku biwayi n’abantu ki abayinza okulwetabamu.<ref name="Book-1">{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref> Akawungeezi ako ababaka baalangirira okutondebwawo kw’ekibiina kya Uganda National Liberation Front (UNLF), ekyalina okufugibwa akakiiko k’eggwanga ak’okwebuuza ku bantu (NCC) akalimu abantu 30 n’akakiiko akafuzi ak’eggwanga akalimu abantu 11, akasembayo nga kalimu obukiiko obw’enjawulo busatu — Ak'ensimbi n’emirimu, eby’obufuzi, n’ensonga z’amagye.<ref>{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref> Ennaku ebbiri ezaddirira baazimala nga bakubaganya birowoozo ku ngeri y'okutebenkezamu obuyinza mu bitongole ebifuzi n’okulonda ssentebe w’ekibiina kino, ekyavuganyizibwako ennyo wakati wa Lule ne [[Paulo Muwanga]], omuwagizi wa Obote. Oluvannyuma lw’akafubo, waaliwo okukkaanya nga Lule yaweebwa obwa ssentebe ate Muwanga n’afuulibwa akulira akakiiko akavunaanyizibwa ku nsonga z’amagye.<ref>{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref>
== Pulezidenti wa Uganda ==
=== Okutongoza amatikkira ===
Mukukwatiba nga teyeetegese olw’okugwa kwa Kampala, Lule yayanguwa okukola olukalala lwa baminisita nga ekigendelerwa kwali kulaba nga bannayugandabonna bakiikirirwa.<ref>{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref> Nga 12 Ogwokuna 1979, Lule ne kabineti ye baalinnya ennyonyi okuva e Dar es Salaam okuda Entebbe kulw'okutongozebwajwe. Nga ennyonyi eyimiriziddwa e [[Mwanza]], abakungu ba Tanzania baasalawo okugikeleya okutuusa bwebakakasa nti waliwo obukuumi obulungi ku mukolo ogutegekebwa mu Kampala. Enkeera Lule ne baminisita be baatuuka Entebbe ne baleetebwa mu Kampala mu mmotoka ya TPDF akawungeezi. Olwo Lule n’alayizibwa ku bwa Pulezidenti wa Uganda mu maaso g’ekizimbe kya Palamenti n’awa okwogera mu bufunze nga yeeyama okuzza amateeka n’obutebenkevu.<ref>{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref> Lule yakomekkereza ng'agamba mu [[Luganda]], "Kati lwe lwaffe" Nga bakyawulira nti Kampala taliimu butebenkevu, abakungu aba Tanzania bayanguwa okuggya Lule mu Palamenti ne bamuteeka mu Entebbe State House.<ref>{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref>
Lule yayingira ofiisi mu kiseera ng’ebitongole by’eggwanga lya Uganda tebikola bulungi era ng’eggwanga lirimu obumenyi bw’amateeka n’effujjo. Yakubiriza eggwanga eryalemererwa.<ref>{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref> Lule teyafaayo ku ndagaano y'e Moshi ezaalambika obuyinza bwa pulezidenti obunafu era n’agezaako okukakasa obusobozi bwe okukolera wansi w’obuyinza obw’amaanyi obwaweebwa ssemateeka eyali akola mu Uganda nga Amin tannawamba gavumenti.<ref>{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref> Mu nnaku ntono oluvannyuma lw’okuyingira ofiisi Lule n’abawabuzi be baatandika okusalawo ebikulu nga tebeebuuzizza ku NCC. Era yalengezza ab'akakiiko kano bw'ataalabika ku kutongoza kwabwe ate ne bwegwakyusibwa asobole okubeerawo, yawa okwogera kwe n’agenda nga tabalayiza, ekyabennyamiza ennyo.<ref>{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref> Lule olwo n’alonda baminisita n’abamyuka ba minisita mu kabineti ye nga NCC tekisembye. Abakiise ba kabineti beegatta ku NCC ''ex officio'', era okukkakkana ng’alonze baminisita 24 n’abamyuka 20, oluvannyuma ne basuka mubungi ku bakansala abaaliwo. Wadde nga waliwo okwemulugunya okuva mu NCC, Lule yagenda mu maaso n’okulonda abantu n’okuddamu okutunula mu nsengeka ya kabineti ye.<ref name="Book-1" /> Era yalangirira okuddamu okutegeka enzirukanya ya Uganda, n’agabanyaamu eggwanga mu bitundu bina buli kimu nga kigoberera obuyinza bwa kaminsona w’ekitundu.<ref>{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref>
Lule yayongera okunyiiza aba NCC, kabineti ye bwe yawa bammemba baayo bennyini ssente z'ebweru ezibalirirwamu ddoola 5,000 nga "ensako y'okwedaabiriza" wadde ng'eggwanika lyarina ssente ntono nnyo. Lule yayanukula obusungu bwa bakansala nga abawa ensako y’emu, gye baagaana. Era teyeesiga kibiina kya UNLA, kye yali atwala nti kirimu abawagizi ba Obote ne [[Yoweri Museveni]] abeesigwa. Gavumenti ya Lule yaziyiza amagye ssente olw’ensonga eyo, era teyarina kyeyakola mu kuwangulwa kw’amagye ga Amin agaali gasigaddewo. Yateekateeka okusatulula UNLA n'okugikyusa okufuuka "Eggye ly'Eggwanga" eppya, ekyanyiiza abakulembeze mu kyo.<ref name="womakuyu">{{Cite web |last=Womakuyu |first=Frederick |date=19 January 2012 |title=Lule, the president for 68 days |url=https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1299060/lule-president-68-days |access-date=27 March 2020 |website=New Vision}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWomakuyu2012">Womakuyu, Frederick (19 January 2012). [https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1299060/lule-president-68-days "Lule, the president for 68 days"]. ''New Vision''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">27 March</span> 2020</span>.</cite></ref> Amagye gaali okukiikirira ebitundu bya Uganda byonna mu kigerageranyi era nga gassaawo ebisaanyizo by’obuyigirize eri abasaba okugayingira.
Lule yafuna enteekateeka y’obuyambi bw'obukade bwa pawundi 100 okuva mu mawanga g’obugwanjuba, n’aggyawo aba kkono abaali batya nti agenda kuguza eggwanga lino eri abasuubuzi b’ensi yonna.<ref>{{Cite book |date=2026-10-19 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1381046406 |language=en}}</ref> Kaweefube wa gavumenti ye okuziyiza ebbeeyi y’ebintu okulinnya n’okukomya amagendo yali mutono era teyafuna buwanguzi, era mu kiseera kye embeera y’ebyenfuna ya Uganda yeeyongera okusebengerera okuva ku bufuzi bwa Amin.<ref>{{Cite book |date=2026-10-19 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1381046406 |language=en}}</ref>
Abaganda bangi baasanyuka nnyo olwa Lule okutuuka ku bwa pulezidenti, nga basuubira nti ajja kukuuma ensonga z'ekitundu kya Buganda n’okukuuma Obote obutadda mu buyinza. Lule okukkakkana ng’akoze entekateeka ezasanyusa Abaganda, gamba ng’okuzza obumu mu by’obufuzi mu Buganda, okuwa gavumenti ya Buganda obuyinza obusingako, okwogera eri eggwanga mu lujjudde mu Luganda, okulonda abakulembeze ab’obwakabaka bwa Baganda abamanyiddwa mu ofiisi ez’oku ntikko, n’okuwa abasuubuzi b’Abaganda endagaano z’eggwanga ezimu. Mu kuddamu okugabanya ebintu n’ebitongole ebyakwatibwa ku banne ba Amin, gavumenti ya Lule yagaba ssente ezitasaana eri Abaganda ne banne ab’okulusegere. Abantu b’amawanga amalala mu Uganda tebeesiga Lule wadde okumuwa ekitiibwa, okuva bwe baali bawulira nti agenda okusosowaza Buganda okussuka kubitundu ebirala. Bannayuganda abamu baali batya nti enteekateeka ye ey’amagye yandiviirako okutondawo eggye eriyitiriddemu Abaganda, okusinziira nti Buganda yalina abantu bangi okusinga ebitundu ebirala byonna mu ggwanga. Abamuvumirira baamusambagya nti "monarchist" era "feudalist".
=== Okuggwaawo n’okuggyibwa mu ofiisi ===
Engeri Lule gye yakwatamu kabineti ye yaleetawo obusungu mu NCC naddala bwe yagoba Muwanga mu ofiisi. Pulezidenti Nyerere owa Tanzania yategeeza Lule nti Tanzania egenda kunywerera ku ndagaano ezikwata ku buyinza mu Uganda ezaakolebwa e Moshi. Yalina okulowooza nti Tanzania yawannyo obuyambi eri abo abataali ku luuyi lwe mu by'obufuzi, era n'ayagala okulaba nga akendeeza
enkola ya TPDF eyasigala mu ggwanga olw'okuuma obutebenkevu oluvannyuma lw'okumamulako Amin. Yakubiriza nnyo empapula ezivumirira amagye ga Tanzania, ekyanyiiza Bannayuganda abamu wamu n'ekibiina kya UNLA ekyalowooza nti si kya bwenkanya okulumba amagye agaali "ganunnude" eggwanga lino. Nga 8 Ogwomukaaga, bammemba ba NCC abataali bamativu baakuŋŋaana mu Kampala ne bayisa ekiteeso nga baagala Lule ayanjule okulonda kwe kwonna mu by'obufuzi eri akakiiko okwekeneenyezebwa. Lule teyaddamu, bwebatyo nga 12 Ogwomukaaga aba NCC baddamu okutuula ne balangirira nti yalina ennaku musanvu okugondera ebyo bye baali baagala. Pulezidenti nate yalemererwa okuddamu, bwebatyo akawungeezi ka 19 Ogwomukaaga NCC yatuula mu Entebbe State House mu kubeerawo kwa Lule. Ssentebe wa NCC, [[Edward Rugumayo]] ye yaggulawo olukiiko olwo nga yeekenneenya okwegayirira kw'ekibiina kino eri Pulezidenti okuwaayo abantu beyalonda okukakasibwa. Lule yayanukula n'ategeeza nti si mwetegefu kugenda mu kafubo ku "nsonga ng'ezo enkulu nga za ssemateeka" ng'akkiriza okuwaayo abaalondebwa mu NCC. Era n'agamba nti okulonda kwe mu kabineti kwamanyibwa mu lujjudde era nti akakiiko kasobola "okutwala okulondebwa nga bwe mwagala".
Okwogera kwa Lule kwaddirirwa NCC okukubaganya ebirowoozo okumala essaawa eziwera ku kugabanya obuyinza okwakkaanyizibwaako e Moshi. Oluvannyuma Lule yasituka n’agamba nti tannamenya ndagaano ezaakolebwa e Moshi n’agamba nti tannafuna biragiro bikulu ebigambibwa nti byamusindikibwa okuva mu NCC. Rugumayo yaddamu nti empuliziganya eyogerwako yaweerezebwa omuwandiisi wa Pulezidenti mu buntu. Akaseera katono oluvannyuma lw'okuwanyisiganya, kansala Paulo Wangoola yasituka n’awa okwogera okuwanvu. Yalangirira nti Lule si mwetegefu kukkiriza bukulu bwa nfuga ya UNLF era n’amaliriza ng’ateeka mu butongole ekiteeso ky’okuggya obwesige mu Pulezidenti. Kino kyaddirira okukubaganya ebirowoozo okw’amaanyi nga bakansala ab’enjawulo bawaayo okwewozaako okw’amaanyi n’okunenya Lule. Ku ssaawa 1:00 nga 20 Ogwomukaaga NCC yakuba akalulu ak’ekyama ku kiteeso ekyo. Ebyava mu kulonda byalangirirwa nga wayise eddakiika 35 nga bakansala 18 be baagagira ate 14 ne bawakanya. Bwatyo Lule yaggyibwa ku bwapulezidenti, n’afuluma ekisenge ne bakansala abalala mwenda Rugumayo bwe yategeeza nti n’okumugoba kwe kuviiriddeko n’okuggyibwako kwa kabineti ye.
Lule yakwata obwapulezidenti bwa Uganda okumala ennaku 68 zokka, ekiseera ekitono okusinga Pulezidenti wa Uganda yenna.<ref name="statehouse">{{Cite web |title=President Yusuf Kironde Lule |url=https://www.statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule |access-date=27 March 2020 |website=The State House of Uganda |publisher=Presidency of Uganda}}</ref> [[Godfrey Binaisa]], eyali Ssaabawolereza wa Uganda ku mulembe gwa Obote eyali awakanya bombi ne Amin era nga talina kifo kyonna mu kakiiko kano, olwo n’alondebwa okubeera pulezidenti. Binaisa yasigaza abamu ku baminisita ba Lule kyokka n’aggyawo abawagizi be abakulu mu kabineti n’azzaawo enkyukakyuka ze yakola mu nzirukanya y’emirimu mu Buganda.
Abaganda bangi baawulira nga Lule aggyiddwa mu buyinza kubanga yali akuumye ebirubirirwa bya Buganda ebikakafu. Okugobwa kwe kwaleetawo okwekalakaasa okunene mu Kampala n'okulwanagana wakati w'abeekalakaasi n'amagye ga Tanzania nga bagezaako okukuuma obutebenkevu. Abekalakaasi mu Baganda baziba enguudo n’okusaanyaawo loole ate abakozi mu b’ebyentambula ne beediima era abasuubuzi ne basikambula emiwendo gy’ebintu ebikulu mu bugenderevu. Ebibinja by’abakwata mundu Abaganda byatandikawo oluvannyuma lwa Lule okugenda ne bilumba poliisi n’abajaasi ekyaleeta obutafugika mu Buganda. Nga 21 Ogwekkumi 1980 [[Kkooti ya Uganda ejulirwamu|kkooti ejulirwamu mu Uganda]] yasalawo nti okugobwa kwa Lule kwali kumenya mateeka, ng’egamba nti Lule yalina obuyinza okulonda baminisita nga NCC temukkirizza. Wadde ensala eno mu by’ekikugu yali etegeeza nti Lule yali akyayinza okweyita Pulezidenti wa Uganda, bannansi abasinga baasalawo okubuusa amaaso okusalawo kuno, okuva embeera y’ebyobufuzi mu ggwanga bwe yali ekyuuse amangu okuva Lule lwe yaggyibwawo.
== Obulamu obw’oluvannyuma ==
[[File:The_grave_for_Yusuf_Kironde_Lule_at_kololo_independence_grounds_in_Uganda.jpg|thumb|Ekijjukizo ky'omuzira e Kololo-Ekijjukizo ky'omugenzi Pulofeesa Yusuf Kironde Lule]]
Lule bwe yava mu ofiisi y’atwalibwa mu nnyonyi e [[Tanzania]], gye yasibirwa ng’akuumibwa n’emmundu nga tannakkirizibwa kulinnya nnyonyi okugenda e London. Oluvannyuma yagenda e Nairobi, Kenya. Mu 1980, Uganda yategeka [[Okulonda kwa bonna okwa Uganda 1980|okulonda kwa bonna]] okulonda gavumenti empya. Nga basuubira okuvuganya, Abaganda bangi baatandika okuwagira DP ng’engeri y’okuwakanya Obote ne UPC. Lule yategeka okwetaba mu ttabamiruka wa DP mu Gwomukaaga ng'ekibiina kilonda abakulembeze baakyo abapya. Obukulembeze obwali mu ntebe bwatya nti obuwagizi bwe obwa Baganda bujja kumusindika ku ntikko y’ekibiina kyabwe n’okubasengula, era bwe batyo ne bamulemesa okudda mu Uganda. Wadde nga waliwo okweraliikirira olw’obufere n’obutali bwenkanya, UPC yalangirirwa ng’omuwanguzi asembayo mu kulonda era Obote n’afuuka Pulezidenti wa Uganda. Olw’okutya Obote okukwata obuyinza, Lule ng’ali wamu n’abalala nga Bernard Kibuuka Musoke yatandikawo era n'afuuka akulira ekibiina ky’abayeekera ekya [[Uganda Freedom Fighters]] (UFF). Nga 8 Ogwomukaaga 1981 UFF yeegatta ku ggye lya Museveni erya Popular Resistance Army ne kifuuka ekibiina kya [[Uganda Patriotic Movement]] (UPM). Lule yafuuka ssentebe w’ekibiina kya UPM, ate Museveni n’afuuka omumyuka wa ssentebe waakyo era ssentebe w’ekitongole ekiduumira eggye lya National Resistance Army, ekiwawaatiro ky’ekibiina kino ekikwasi ky'emmundu. Okwegatta okwo kwanyweza nnyo obuwagizi bw’abayeekera abaali balwanyisa Obote mu Buganda. Lule yafuuka omuvumirira omukulu owa Obote <ref name="Obituary" /> era n'awandiika ekitabo, ''Human Rights Violations in Uganda under Obote'', ekyasaasaanyizibwa ennyo ebibiina ebitali bya gavumenti.
Mu myaka mukaaga egyasembayo mu bulamu bwe, Lule yafuna obujjanjabi olw’obuzibu bw’ensigo mu [[Hammersmith Hospital]] e London. Yafiirayo nga 21 Ogwolubereberye 1985 oluvannyuma lw’okulongoosebwa. Yaziikibwa mu kibuga London.<ref name="africanguardian" /> NRA yafulumya ekiwandiiko nga afudde, nga kigamba nti "eyagala okukakasa bammemba baayo, abawagizi, abasaasira ne Bannayuganda bonna nti olutalo Professor Lule lwe yayimiriddeko lugenda kugenda mu maaso." <ref name="Obituary" /> NRA okukkakkana ng'ewangudde [[olutalo lw'ensiko]], n'ewamba Kampala mu Gwolubereberye 1986. Oluvanyuma lwa Museveni okuwamba obuyinza, gavumenti ye yasaba omulambo gwa Lule guddizibwe. Ebisigalira byategekebwa ne biretebwa Entebbe nga 22 Ogwolubereberye 1987. Omulambo gwa Lule gwayanirizibwa ku kisaawe ky’ennyonyi, ne gutwalibwa e Kampala gye gwagalamizibwa mu mbeera okumala ennaku bbiri ne guddamu okuziikibwa mu Kampala mu kifo ewawanikirwa bendera y’eggwanga eya Uganda eyasooka ku lunaku lw’ameefuga.
== Ekitiibwa ==
Munnabyafaayo Phares Mukasa Mutibwa yayogerako ku nkola ya Lule mu bwapulezidenti nti yali ‘amateurish’.
Mutabani we Wasswa Lule yafuuka omubaka wa Rubaga North. <ref name=":0">{{Cite web |date=2014-02-10 |title=President Yusuf Kironde Lule {{!}} State House Uganda |url=http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule |archive-url=https://web.archive.org/web/20140210014820/http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule |archive-date=10 February 2014 |access-date=2022-10-14}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20140210014820/http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule "President Yusuf Kironde Lule | State House Uganda"]. 10 February 2014. Archived from [http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule the original] on 10 February 2014<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 October</span> 2022</span>.</cite></ref>
== Ebijuliziddwako ==
<templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}}
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
[[Category:Buganda]]
s0kgnzwahxnqauxig3l0qgvwd7zu9tb
77116
77115
2026-10-20T06:41:14Z
Ami Abdul-rahman
11993
I added citations #WUCSU26
77116
wikitext
text/x-wiki
'''Yusuf Kironde Lule''' (10 Ogwokuna 1912 – 21 Ogwolubereberye 1985) yali Pulofeesa era [[munnabyabufuzi]] mu Uganda era nga ye [[President of Uganda|pulezidenti wa Uganda]] owokuna wakati wa 13 Ogwokuna ne 20 Ogwomukaaga 1979.<ref>{{Cite news |last=Ap |date=1985-01-23 |title=YUSUFU LULU DIES; EX-UGANDA LEADER |url=https://www.nytimes.com/1985/01/23/world/yusufu-lulu-dies-ex-uganda-leader.html |access-date=2026-10-19 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-08-01 |title=President Yusuf Kironde Lule - State House Uganda |url=https://statehouse.go.ug/the-state-house/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule/ |access-date=2026-10-19 |language=en-US}}</ref>
== Obulamu obuto n’emirimu ==
'''Yusuf Lule''' yazaalibwa nga 10 Ogwokuna 1912 mu [[Kampala|Kampala.]]<ref>{{Cite web |date=2023-08-01 |title=President Yusuf Kironde Lule - State House Uganda |url=https://statehouse.go.ug/the-state-house/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule/ |access-date=2026-10-19 |language=en-US}}</ref> Yasomera mu ttendekero lya [[King's College, Budo|King's College Budo]] (1929–34), [[Makerere University, Uganda|Makerere University College]], Kampala (1934–36), Yunivasite ya Fort Hare e Alice, South Afrika (1936–39) ne Yunivasite y'e Edinburgh.<ref>{{Cite web |date=30 April 2021 |title=Uncovering University of Edinburgh's black history |url=https://www.race.ed.ac.uk/uncovering-university-of-edinburghs-black-history/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230921094719/https://www.race.ed.ac.uk/uncovering-university-of-edinburghs-black-history/ |archive-date=21 September 2023 |access-date=29 April 2022 |website=RACE.ED}}</ref> Mu kusooka, yali Musiraamu kyokka n’akyuka n’adda mu ddiini y’Ekikristaayo ng’ali mu King’s College Budo.<ref>{{Cite news |last=joomlasupport |title=They stand tall in new found faith |url=https://observer.ug/lifestyle/sizzling-faith/16612-they-stand-tall-in-new-found-faith |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815235417/https://observer.ug/lifestyle/sizzling-faith/16612-they-stand-tall-in-new-found-faith |archive-date=2021-08-15 |access-date=2026-10-19 |work=The Observer - Uganda |language=en-gb}}</ref>
Mu 1947 Lule yawasa Hannah Namuli Wamala mu kkanisa ya Kings College Budo, gye yali omusomesa ate nga ye muwala omukulu.<ref>{{Cite web |last=Okech |first=Jennifer A. |date=5 June 2011 |title=Farewell to Hannah Namuli Lule |url=https://www.monitor.co.ug/News/National/688334-1174668-am0ra6z/index.html |access-date=5 April 2020 |website=Daily Monitor}}</ref>
Mu 1959 [[Ekibiina kya Democratic Party(Uganda)|ekibiina kya Democratic Party]] (DP) kyalonda Lule okufuuka [[Katikkiro wa Buganda|Kattikiro]] (Ssaabaminisita) w’obwakabaka bwa [[Buganda]] obutono. Abakulu bangi mu bwakabaka tebaali beesigwa oba mu ngeri endala tebaawagira Lule olw’ensibuko ye ey’Obusiraamu wadde nga yakyuka n’afuuka Omukristaayo, era [[Michael Kintu]] okukkakkana ng’awangula akalulu.<ref name="Book-2">{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref> Uganda bwe yafuna obwetwaze mu 1962, yafuuka ssentebe w'akakiiko k'abakozi ba gavumenti.<ref>{{Cite news |last=Ap |date=1985-01-23 |title=YUSUFU LULU DIES; EX-UGANDA LEADER |url=https://www.nytimes.com/1985/01/23/world/yusufu-lulu-dies-ex-uganda-leader.html |access-date=2026-10-19 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref>
Lule yaweereza ng’omuddugavu <ref name=":0">{{Cite web |date=2014-02-10 |title=President Yusuf Kironde Lule {{!}} State House Uganda |url=http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule |archive-url=https://web.archive.org/web/20140210014820/http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule |archive-date=10 February 2014 |access-date=2022-10-14}}</ref> eyasooka omukulu w’essomero lya Makerere University College okuva mu 1964 okutuuka mu 1970, era yali muyambi wa ssaabawandiisi w’ekibiina ekigatta yunivasite za Afrika, mu Accra, Ghana, wakati wa 1973 ne 1978. Lule yaweereza nga minisita mu gavumenti ya Uganda ey’amatwale ga Bungereza nga tennafuna bwetwaze n’oluvannyuma nga omuyambi w’omuwandiisi omukulu ow’ekibiina kya Commonwealth ku secretariate. Yagenda mu buwanganguse nga [[Idi Amin]] amaze okujja mu buyinza.
Oluvannyuma lw’olutalo lwa [[Olutalo lwa Uganda ne Tanzania|Uganda–Tanzania]] okutandika, abayeekera ba Uganda n’abawanganguse baatandika okukola enteekateeka z’okussaawo gavumenti empya eneddawo oluvanyuma lw'obufuzi bwa Idi Amin. Oluvannyuma lw’eggye lya Tanzania People’s Defence Force (TPDF) okuwamba ebitundu ebiwererako ddala, Pulezidenti Julius Nyerere owa Tanzania yalagira liyimirize kiwe abayeekera ba Uganda obudde okwekumakuma n’okuddamu okwetegeka. Abayeekera ba Uganda baakola enteekateeka ezisaanidde, okusinga nga bakulembeddwamu eyali pulezidenti [[Milton Obote]] n’omukenkufu [[Dani Wadada Nabudere]] mu nnyiriri zaabwe. Nga Abatanzania batandika okutegeka olukungaana lw'abayeekera n'abawanganguse, Nyerere yali addamu okwetegereza omulimu gwa Obote mu kibiina kino. Yali tayagala kirabike nga nti Tanzania yali egenda kussaawo gavumenti yaayo mu Uganda ng’eyanguyira Obote okutwala obukulembeze bw’ekibiina ky’abayeekera, era waaliwo okuwakanya ekya Obote okuva mu [[Baganda]] mu maserengeta ga Uganda awamu n’amawanga amalala nga Kenya. Nyerere era yatya nti Obote yandiziyizza enkolagana mu lukiiko luno n’okugireetera okusasika nga tewali buwanguzi. Yatuuka n’okumatiza Obote okwewala okujja. Mu kifo kya Obote, bangi ku Bannayuganda abaali mu buwanganguse baatandika okwettanira Lule, eyali Omuganda era nga amannyiddwa okubeera omutetenkanya mu by’obufuzi era ng’omukozi wa gavumenti ataayonoonebwa mivuyo oba obuweereza obw’obuli bw’enguzi mu gavumenti ya Uganda eyayita. <ref name="womakuyu">{{Cite web |last=Womakuyu |first=Frederick |date=19 January 2012 |title=Lule, the president for 68 days |url=https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1299060/lule-president-68-days |access-date=27 March 2020 |website=New Vision}}</ref>
Olukungaana lwa Moshi lwaggulwawo nga 24 Ogwokusatu 1979 mu kibuga mu Tanzania, oluvannyuma lw’okukubaganya ebirowoozo okw’amaanyi ku biwayi n’abantu ki abayinza okulwetabamu.<ref name="Book-1">{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref> Akawungeezi ako ababaka baalangirira okutondebwawo kw’ekibiina kya Uganda National Liberation Front (UNLF), ekyalina okufugibwa akakiiko k’eggwanga ak’okwebuuza ku bantu (NCC) akalimu abantu 30 n’akakiiko akafuzi ak’eggwanga akalimu abantu 11, akasembayo nga kalimu obukiiko obw’enjawulo busatu — Ak'ensimbi n’emirimu, eby’obufuzi, n’ensonga z’amagye.<ref>{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref> Ennaku ebbiri ezaddirira baazimala nga bakubaganya birowoozo ku ngeri y'okutebenkezamu obuyinza mu bitongole ebifuzi n’okulonda ssentebe w’ekibiina kino, ekyavuganyizibwako ennyo wakati wa Lule ne [[Paulo Muwanga]], omuwagizi wa Obote. Oluvannyuma lw’akafubo, waaliwo okukkaanya nga Lule yaweebwa obwa ssentebe ate Muwanga n’afuulibwa akulira akakiiko akavunaanyizibwa ku nsonga z’amagye.<ref>{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref>
== Pulezidenti wa Uganda ==
=== Okutongoza amatikkira ===
Mukukwatiba nga teyeetegese olw’okugwa kwa Kampala, Lule yayanguwa okukola olukalala lwa baminisita nga ekigendelerwa kwali kulaba nga bannayugandabonna bakiikirirwa.<ref>{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref> Nga 12 Ogwokuna 1979, Lule ne kabineti ye baalinnya ennyonyi okuva e Dar es Salaam okuda Entebbe kulw'okutongozebwajwe. Nga ennyonyi eyimiriziddwa e [[Mwanza]], abakungu ba Tanzania baasalawo okugikeleya okutuusa bwebakakasa nti waliwo obukuumi obulungi ku mukolo ogutegekebwa mu Kampala. Enkeera Lule ne baminisita be baatuuka Entebbe ne baleetebwa mu Kampala mu mmotoka ya TPDF akawungeezi. Olwo Lule n’alayizibwa ku bwa Pulezidenti wa Uganda mu maaso g’ekizimbe kya Palamenti n’awa okwogera mu bufunze nga yeeyama okuzza amateeka n’obutebenkevu.<ref>{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref> Lule yakomekkereza ng'agamba mu [[Luganda]], "Kati lwe lwaffe" Nga bakyawulira nti Kampala taliimu butebenkevu, abakungu aba Tanzania bayanguwa okuggya Lule mu Palamenti ne bamuteeka mu Entebbe State House.<ref>{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref>
Lule yayingira ofiisi mu kiseera ng’ebitongole by’eggwanga lya Uganda tebikola bulungi era ng’eggwanga lirimu obumenyi bw’amateeka n’effujjo. Yakubiriza eggwanga eryalemererwa.<ref>{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref> Lule teyafaayo ku ndagaano y'e Moshi ezaalambika obuyinza bwa pulezidenti obunafu era n’agezaako okukakasa obusobozi bwe okukolera wansi w’obuyinza obw’amaanyi obwaweebwa ssemateeka eyali akola mu Uganda nga Amin tannawamba gavumenti.<ref>{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref> Mu nnaku ntono oluvannyuma lw’okuyingira ofiisi Lule n’abawabuzi be baatandika okusalawo ebikulu nga tebeebuuzizza ku NCC. Era yalengezza ab'akakiiko kano bw'ataalabika ku kutongoza kwabwe ate ne bwegwakyusibwa asobole okubeerawo, yawa okwogera kwe n’agenda nga tabalayiza, ekyabennyamiza ennyo.<ref>{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref> Lule olwo n’alonda baminisita n’abamyuka ba minisita mu kabineti ye nga NCC tekisembye. Abakiise ba kabineti beegatta ku NCC ''ex officio'', era okukkakkana ng’alonze baminisita 24 n’abamyuka 20, oluvannyuma ne basuka mubungi ku bakansala abaaliwo. Wadde nga waliwo okwemulugunya okuva mu NCC, Lule yagenda mu maaso n’okulonda abantu n’okuddamu okutunula mu nsengeka ya kabineti ye.<ref name="Book-1" /> Era yalangirira okuddamu okutegeka enzirukanya ya Uganda, n’agabanyaamu eggwanga mu bitundu bina buli kimu nga kigoberera obuyinza bwa kaminsona w’ekitundu.<ref>{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref>
Lule yayongera okunyiiza aba NCC, kabineti ye bwe yawa bammemba baayo bennyini ssente z'ebweru ezibalirirwamu ddoola 5,000 nga "ensako y'okwedaabiriza" wadde ng'eggwanika lyarina ssente ntono nnyo. Lule yayanukula obusungu bwa bakansala nga abawa ensako y’emu, gye baagaana. Era teyeesiga kibiina kya UNLA, kye yali atwala nti kirimu abawagizi ba Obote ne [[Yoweri Museveni]] abeesigwa. Gavumenti ya Lule yaziyiza amagye ssente olw’ensonga eyo, era teyarina kyeyakola mu kuwangulwa kw’amagye ga Amin agaali gasigaddewo. Yateekateeka okusatulula UNLA n'okugikyusa okufuuka "Eggye ly'Eggwanga" eppya, ekyanyiiza abakulembeze mu kyo.<ref name="womakuyu">{{Cite web |last=Womakuyu |first=Frederick |date=19 January 2012 |title=Lule, the president for 68 days |url=https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1299060/lule-president-68-days |access-date=27 March 2020 |website=New Vision}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWomakuyu2012">Womakuyu, Frederick (19 January 2012). [https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1299060/lule-president-68-days "Lule, the president for 68 days"]. ''New Vision''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">27 March</span> 2020</span>.</cite></ref> Amagye gaali okukiikirira ebitundu bya Uganda byonna mu kigerageranyi era nga gassaawo ebisaanyizo by’obuyigirize eri abasaba okugayingira.
Lule yafuna enteekateeka y’obuyambi bw'obukade bwa pawundi 100 okuva mu mawanga g’obugwanjuba, n’aggyawo aba kkono abaali batya nti agenda kuguza eggwanga lino eri abasuubuzi b’ensi yonna.<ref>{{Cite book |date=2026-10-19 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1381046406 |language=en}}</ref> Kaweefube wa gavumenti ye okuziyiza ebbeeyi y’ebintu okulinnya n’okukomya amagendo yali mutono era teyafuna buwanguzi, era mu kiseera kye embeera y’ebyenfuna ya Uganda yeeyongera okusebengerera okuva ku bufuzi bwa Amin.<ref>{{Cite book |date=2026-10-19 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1381046406 |language=en}}</ref>
Abaganda bangi baasanyuka nnyo olwa Lule okutuuka ku bwa pulezidenti, nga basuubira nti ajja kukuuma ensonga z'ekitundu kya Buganda n’okukuuma Obote obutadda mu buyinza. Lule okukkakkana ng’akoze entekateeka ezasanyusa Abaganda, gamba ng’okuzza obumu mu by’obufuzi mu Buganda, okuwa gavumenti ya Buganda obuyinza obusingako, okwogera eri eggwanga mu lujjudde mu Luganda, okulonda abakulembeze ab’obwakabaka bwa Baganda abamanyiddwa mu ofiisi ez’oku ntikko, n’okuwa abasuubuzi b’Abaganda endagaano z’eggwanga ezimu.<ref>{{Cite book |date=2026-10-19 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1381046406 |language=en}}</ref> Mu kuddamu okugabanya ebintu n’ebitongole ebyakwatibwa ku banne ba Amin, gavumenti ya Lule yagaba ssente ezitasaana eri Abaganda ne banne ab’okulusegere.<ref>{{Cite book |date=2026-10-19 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1381046406 |language=en}}</ref> Abantu b’amawanga amalala mu Uganda tebeesiga Lule wadde okumuwa ekitiibwa, okuva bwe baali bawulira nti agenda okusosowaza Buganda okussuka kubitundu ebirala.<ref name="Book-2" /> Bannayuganda abamu baali batya nti enteekateeka ye ey’amagye yandiviirako okutondawo eggye eriyitiriddemu Abaganda, okusinziira nti Buganda yalina abantu bangi okusinga ebitundu ebirala byonna mu ggwanga. Abamuvumirira baamusambagya nti "monarchist" era "feudalist".<ref>{{Cite book |date=2026-10-19 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1381046406 |language=en}}</ref>
=== Okuggwaawo n’okuggyibwa mu ofiisi ===
Engeri Lule gye yakwatamu kabineti ye yaleetawo obusungu mu NCC naddala bwe yagoba Muwanga mu ofiisi. Pulezidenti Nyerere owa Tanzania yategeeza Lule nti Tanzania egenda kunywerera ku ndagaano ezikwata ku buyinza mu Uganda ezaakolebwa e Moshi. Yalina okulowooza nti Tanzania yawannyo obuyambi eri abo abataali ku luuyi lwe mu by'obufuzi, era n'ayagala okulaba nga akendeeza
enkola ya TPDF eyasigala mu ggwanga olw'okuuma obutebenkevu oluvannyuma lw'okumamulako Amin. Yakubiriza nnyo empapula ezivumirira amagye ga Tanzania, ekyanyiiza Bannayuganda abamu wamu n'ekibiina kya UNLA ekyalowooza nti si kya bwenkanya okulumba amagye agaali "ganunnude" eggwanga lino. Nga 8 Ogwomukaaga, bammemba ba NCC abataali bamativu baakuŋŋaana mu Kampala ne bayisa ekiteeso nga baagala Lule ayanjule okulonda kwe kwonna mu by'obufuzi eri akakiiko okwekeneenyezebwa. Lule teyaddamu, bwebatyo nga 12 Ogwomukaaga aba NCC baddamu okutuula ne balangirira nti yalina ennaku musanvu okugondera ebyo bye baali baagala. Pulezidenti nate yalemererwa okuddamu, bwebatyo akawungeezi ka 19 Ogwomukaaga NCC yatuula mu Entebbe State House mu kubeerawo kwa Lule. Ssentebe wa NCC, [[Edward Rugumayo]] ye yaggulawo olukiiko olwo nga yeekenneenya okwegayirira kw'ekibiina kino eri Pulezidenti okuwaayo abantu beyalonda okukakasibwa. Lule yayanukula n'ategeeza nti si mwetegefu kugenda mu kafubo ku "nsonga ng'ezo enkulu nga za ssemateeka" ng'akkiriza okuwaayo abaalondebwa mu NCC. Era n'agamba nti okulonda kwe mu kabineti kwamanyibwa mu lujjudde era nti akakiiko kasobola "okutwala okulondebwa nga bwe mwagala".
Okwogera kwa Lule kwaddirirwa NCC okukubaganya ebirowoozo okumala essaawa eziwera ku kugabanya obuyinza okwakkaanyizibwaako e Moshi. Oluvannyuma Lule yasituka n’agamba nti tannamenya ndagaano ezaakolebwa e Moshi n’agamba nti tannafuna biragiro bikulu ebigambibwa nti byamusindikibwa okuva mu NCC. Rugumayo yaddamu nti empuliziganya eyogerwako yaweerezebwa omuwandiisi wa Pulezidenti mu buntu. Akaseera katono oluvannyuma lw'okuwanyisiganya, kansala Paulo Wangoola yasituka n’awa okwogera okuwanvu. Yalangirira nti Lule si mwetegefu kukkiriza bukulu bwa nfuga ya UNLF era n’amaliriza ng’ateeka mu butongole ekiteeso ky’okuggya obwesige mu Pulezidenti. Kino kyaddirira okukubaganya ebirowoozo okw’amaanyi nga bakansala ab’enjawulo bawaayo okwewozaako okw’amaanyi n’okunenya Lule. Ku ssaawa 1:00 nga 20 Ogwomukaaga NCC yakuba akalulu ak’ekyama ku kiteeso ekyo. Ebyava mu kulonda byalangirirwa nga wayise eddakiika 35 nga bakansala 18 be baagagira ate 14 ne bawakanya. Bwatyo Lule yaggyibwa ku bwapulezidenti, n’afuluma ekisenge ne bakansala abalala mwenda Rugumayo bwe yategeeza nti n’okumugoba kwe kuviiriddeko n’okuggyibwako kwa kabineti ye.
Lule yakwata obwapulezidenti bwa Uganda okumala ennaku 68 zokka, ekiseera ekitono okusinga Pulezidenti wa Uganda yenna.<ref name="statehouse">{{Cite web |title=President Yusuf Kironde Lule |url=https://www.statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule |access-date=27 March 2020 |website=The State House of Uganda |publisher=Presidency of Uganda}}</ref> [[Godfrey Binaisa]], eyali Ssaabawolereza wa Uganda ku mulembe gwa Obote eyali awakanya bombi ne Amin era nga talina kifo kyonna mu kakiiko kano, olwo n’alondebwa okubeera pulezidenti. Binaisa yasigaza abamu ku baminisita ba Lule kyokka n’aggyawo abawagizi be abakulu mu kabineti n’azzaawo enkyukakyuka ze yakola mu nzirukanya y’emirimu mu Buganda.
Abaganda bangi baawulira nga Lule aggyiddwa mu buyinza kubanga yali akuumye ebirubirirwa bya Buganda ebikakafu. Okugobwa kwe kwaleetawo okwekalakaasa okunene mu Kampala n'okulwanagana wakati w'abeekalakaasi n'amagye ga Tanzania nga bagezaako okukuuma obutebenkevu. Abekalakaasi mu Baganda baziba enguudo n’okusaanyaawo loole ate abakozi mu b’ebyentambula ne beediima era abasuubuzi ne basikambula emiwendo gy’ebintu ebikulu mu bugenderevu. Ebibinja by’abakwata mundu Abaganda byatandikawo oluvannyuma lwa Lule okugenda ne bilumba poliisi n’abajaasi ekyaleeta obutafugika mu Buganda. Nga 21 Ogwekkumi 1980 [[Kkooti ya Uganda ejulirwamu|kkooti ejulirwamu mu Uganda]] yasalawo nti okugobwa kwa Lule kwali kumenya mateeka, ng’egamba nti Lule yalina obuyinza okulonda baminisita nga NCC temukkirizza. Wadde ensala eno mu by’ekikugu yali etegeeza nti Lule yali akyayinza okweyita Pulezidenti wa Uganda, bannansi abasinga baasalawo okubuusa amaaso okusalawo kuno, okuva embeera y’ebyobufuzi mu ggwanga bwe yali ekyuuse amangu okuva Lule lwe yaggyibwawo.
== Obulamu obw’oluvannyuma ==
[[File:The_grave_for_Yusuf_Kironde_Lule_at_kololo_independence_grounds_in_Uganda.jpg|thumb|Ekijjukizo ky'omuzira e Kololo-Ekijjukizo ky'omugenzi Pulofeesa Yusuf Kironde Lule]]
Lule bwe yava mu ofiisi y’atwalibwa mu nnyonyi e [[Tanzania]], gye yasibirwa ng’akuumibwa n’emmundu nga tannakkirizibwa kulinnya nnyonyi okugenda e London. Oluvannyuma yagenda e Nairobi, Kenya. Mu 1980, Uganda yategeka [[Okulonda kwa bonna okwa Uganda 1980|okulonda kwa bonna]] okulonda gavumenti empya. Nga basuubira okuvuganya, Abaganda bangi baatandika okuwagira DP ng’engeri y’okuwakanya Obote ne UPC. Lule yategeka okwetaba mu ttabamiruka wa DP mu Gwomukaaga ng'ekibiina kilonda abakulembeze baakyo abapya. Obukulembeze obwali mu ntebe bwatya nti obuwagizi bwe obwa Baganda bujja kumusindika ku ntikko y’ekibiina kyabwe n’okubasengula, era bwe batyo ne bamulemesa okudda mu Uganda. Wadde nga waliwo okweraliikirira olw’obufere n’obutali bwenkanya, UPC yalangirirwa ng’omuwanguzi asembayo mu kulonda era Obote n’afuuka Pulezidenti wa Uganda. Olw’okutya Obote okukwata obuyinza, Lule ng’ali wamu n’abalala nga Bernard Kibuuka Musoke yatandikawo era n'afuuka akulira ekibiina ky’abayeekera ekya [[Uganda Freedom Fighters]] (UFF). Nga 8 Ogwomukaaga 1981 UFF yeegatta ku ggye lya Museveni erya Popular Resistance Army ne kifuuka ekibiina kya [[Uganda Patriotic Movement]] (UPM). Lule yafuuka ssentebe w’ekibiina kya UPM, ate Museveni n’afuuka omumyuka wa ssentebe waakyo era ssentebe w’ekitongole ekiduumira eggye lya National Resistance Army, ekiwawaatiro ky’ekibiina kino ekikwasi ky'emmundu. Okwegatta okwo kwanyweza nnyo obuwagizi bw’abayeekera abaali balwanyisa Obote mu Buganda. Lule yafuuka omuvumirira omukulu owa Obote <ref name="Obituary" /> era n'awandiika ekitabo, ''Human Rights Violations in Uganda under Obote'', ekyasaasaanyizibwa ennyo ebibiina ebitali bya gavumenti.
Mu myaka mukaaga egyasembayo mu bulamu bwe, Lule yafuna obujjanjabi olw’obuzibu bw’ensigo mu [[Hammersmith Hospital]] e London. Yafiirayo nga 21 Ogwolubereberye 1985 oluvannyuma lw’okulongoosebwa. Yaziikibwa mu kibuga London.<ref name="africanguardian" /> NRA yafulumya ekiwandiiko nga afudde, nga kigamba nti "eyagala okukakasa bammemba baayo, abawagizi, abasaasira ne Bannayuganda bonna nti olutalo Professor Lule lwe yayimiriddeko lugenda kugenda mu maaso." <ref name="Obituary" /> NRA okukkakkana ng'ewangudde [[olutalo lw'ensiko]], n'ewamba Kampala mu Gwolubereberye 1986. Oluvanyuma lwa Museveni okuwamba obuyinza, gavumenti ye yasaba omulambo gwa Lule guddizibwe. Ebisigalira byategekebwa ne biretebwa Entebbe nga 22 Ogwolubereberye 1987. Omulambo gwa Lule gwayanirizibwa ku kisaawe ky’ennyonyi, ne gutwalibwa e Kampala gye gwagalamizibwa mu mbeera okumala ennaku bbiri ne guddamu okuziikibwa mu Kampala mu kifo ewawanikirwa bendera y’eggwanga eya Uganda eyasooka ku lunaku lw’ameefuga.
== Ekitiibwa ==
Munnabyafaayo Phares Mukasa Mutibwa yayogerako ku nkola ya Lule mu bwapulezidenti nti yali ‘amateurish’.
Mutabani we Wasswa Lule yafuuka omubaka wa Rubaga North. <ref name=":0">{{Cite web |date=2014-02-10 |title=President Yusuf Kironde Lule {{!}} State House Uganda |url=http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule |archive-url=https://web.archive.org/web/20140210014820/http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule |archive-date=10 February 2014 |access-date=2022-10-14}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20140210014820/http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule "President Yusuf Kironde Lule | State House Uganda"]. 10 February 2014. Archived from [http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule the original] on 10 February 2014<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 October</span> 2022</span>.</cite></ref>
== Ebijuliziddwako ==
<templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}}
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
[[Category:Buganda]]
6eo3867dmost8zaqw2rs5mjj8a4x20e
77117
77116
2026-10-20T06:44:37Z
Ami Abdul-rahman
11993
I added citations #WUCSU26
77117
wikitext
text/x-wiki
'''Yusuf Kironde Lule''' (10 Ogwokuna 1912 – 21 Ogwolubereberye 1985) yali Pulofeesa era [[munnabyabufuzi]] mu Uganda era nga ye [[President of Uganda|pulezidenti wa Uganda]] owokuna wakati wa 13 Ogwokuna ne 20 Ogwomukaaga 1979.<ref>{{Cite news |last=Ap |date=1985-01-23 |title=YUSUFU LULU DIES; EX-UGANDA LEADER |url=https://www.nytimes.com/1985/01/23/world/yusufu-lulu-dies-ex-uganda-leader.html |access-date=2026-10-19 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-08-01 |title=President Yusuf Kironde Lule - State House Uganda |url=https://statehouse.go.ug/the-state-house/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule/ |access-date=2026-10-19 |language=en-US}}</ref>
== Obulamu obuto n’emirimu ==
'''Yusuf Lule''' yazaalibwa nga 10 Ogwokuna 1912 mu [[Kampala|Kampala.]]<ref>{{Cite web |date=2023-08-01 |title=President Yusuf Kironde Lule - State House Uganda |url=https://statehouse.go.ug/the-state-house/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule/ |access-date=2026-10-19 |language=en-US}}</ref> Yasomera mu ttendekero lya [[King's College, Budo|King's College Budo]] (1929–34), [[Makerere University, Uganda|Makerere University College]], Kampala (1934–36), Yunivasite ya Fort Hare e Alice, South Afrika (1936–39) ne Yunivasite y'e Edinburgh.<ref>{{Cite web |date=30 April 2021 |title=Uncovering University of Edinburgh's black history |url=https://www.race.ed.ac.uk/uncovering-university-of-edinburghs-black-history/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230921094719/https://www.race.ed.ac.uk/uncovering-university-of-edinburghs-black-history/ |archive-date=21 September 2023 |access-date=29 April 2022 |website=RACE.ED}}</ref> Mu kusooka, yali Musiraamu kyokka n’akyuka n’adda mu ddiini y’Ekikristaayo ng’ali mu King’s College Budo.<ref>{{Cite news |last=joomlasupport |title=They stand tall in new found faith |url=https://observer.ug/lifestyle/sizzling-faith/16612-they-stand-tall-in-new-found-faith |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815235417/https://observer.ug/lifestyle/sizzling-faith/16612-they-stand-tall-in-new-found-faith |archive-date=2021-08-15 |access-date=2026-10-19 |work=The Observer - Uganda |language=en-gb}}</ref>
Mu 1947 Lule yawasa Hannah Namuli Wamala mu kkanisa ya Kings College Budo, gye yali omusomesa ate nga ye muwala omukulu.<ref>{{Cite web |last=Okech |first=Jennifer A. |date=5 June 2011 |title=Farewell to Hannah Namuli Lule |url=https://www.monitor.co.ug/News/National/688334-1174668-am0ra6z/index.html |access-date=5 April 2020 |website=Daily Monitor}}</ref>
Mu 1959 [[Ekibiina kya Democratic Party(Uganda)|ekibiina kya Democratic Party]] (DP) kyalonda Lule okufuuka [[Katikkiro wa Buganda|Kattikiro]] (Ssaabaminisita) w’obwakabaka bwa [[Buganda]] obutono. Abakulu bangi mu bwakabaka tebaali beesigwa oba mu ngeri endala tebaawagira Lule olw’ensibuko ye ey’Obusiraamu wadde nga yakyuka n’afuuka Omukristaayo, era [[Michael Kintu]] okukkakkana ng’awangula akalulu.<ref name="Book-2">{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref> Uganda bwe yafuna obwetwaze mu 1962, yafuuka ssentebe w'akakiiko k'abakozi ba gavumenti.<ref>{{Cite news |last=Ap |date=1985-01-23 |title=YUSUFU LULU DIES; EX-UGANDA LEADER |url=https://www.nytimes.com/1985/01/23/world/yusufu-lulu-dies-ex-uganda-leader.html |access-date=2026-10-19 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref>
Lule yaweereza ng’omuddugavu <ref name=":0">{{Cite web |date=2014-02-10 |title=President Yusuf Kironde Lule {{!}} State House Uganda |url=http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule |archive-url=https://web.archive.org/web/20140210014820/http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule |archive-date=10 February 2014 |access-date=2022-10-14}}</ref> eyasooka omukulu w’essomero lya Makerere University College okuva mu 1964 okutuuka mu 1970, era yali muyambi wa ssaabawandiisi w’ekibiina ekigatta yunivasite za Afrika, mu Accra, Ghana, wakati wa 1973 ne 1978. Lule yaweereza nga minisita mu gavumenti ya Uganda ey’amatwale ga Bungereza nga tennafuna bwetwaze n’oluvannyuma nga omuyambi w’omuwandiisi omukulu ow’ekibiina kya Commonwealth ku secretariate. Yagenda mu buwanganguse nga [[Idi Amin]] amaze okujja mu buyinza.
Oluvannyuma lw’olutalo lwa [[Olutalo lwa Uganda ne Tanzania|Uganda–Tanzania]] okutandika, abayeekera ba Uganda n’abawanganguse baatandika okukola enteekateeka z’okussaawo gavumenti empya eneddawo oluvanyuma lw'obufuzi bwa Idi Amin. Oluvannyuma lw’eggye lya Tanzania People’s Defence Force (TPDF) okuwamba ebitundu ebiwererako ddala, Pulezidenti Julius Nyerere owa Tanzania yalagira liyimirize kiwe abayeekera ba Uganda obudde okwekumakuma n’okuddamu okwetegeka. Abayeekera ba Uganda baakola enteekateeka ezisaanidde, okusinga nga bakulembeddwamu eyali pulezidenti [[Milton Obote]] n’omukenkufu [[Dani Wadada Nabudere]] mu nnyiriri zaabwe. Nga Abatanzania batandika okutegeka olukungaana lw'abayeekera n'abawanganguse, Nyerere yali addamu okwetegereza omulimu gwa Obote mu kibiina kino. Yali tayagala kirabike nga nti Tanzania yali egenda kussaawo gavumenti yaayo mu Uganda ng’eyanguyira Obote okutwala obukulembeze bw’ekibiina ky’abayeekera, era waaliwo okuwakanya ekya Obote okuva mu [[Baganda]] mu maserengeta ga Uganda awamu n’amawanga amalala nga Kenya. Nyerere era yatya nti Obote yandiziyizza enkolagana mu lukiiko luno n’okugireetera okusasika nga tewali buwanguzi. Yatuuka n’okumatiza Obote okwewala okujja. Mu kifo kya Obote, bangi ku Bannayuganda abaali mu buwanganguse baatandika okwettanira Lule, eyali Omuganda era nga amannyiddwa okubeera omutetenkanya mu by’obufuzi era ng’omukozi wa gavumenti ataayonoonebwa mivuyo oba obuweereza obw’obuli bw’enguzi mu gavumenti ya Uganda eyayita. <ref name="womakuyu">{{Cite web |last=Womakuyu |first=Frederick |date=19 January 2012 |title=Lule, the president for 68 days |url=https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1299060/lule-president-68-days |access-date=27 March 2020 |website=New Vision}}</ref>
Olukungaana lwa Moshi lwaggulwawo nga 24 Ogwokusatu 1979 mu kibuga mu Tanzania, oluvannyuma lw’okukubaganya ebirowoozo okw’amaanyi ku biwayi n’abantu ki abayinza okulwetabamu.<ref name="Book-1">{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref> Akawungeezi ako ababaka baalangirira okutondebwawo kw’ekibiina kya Uganda National Liberation Front (UNLF), ekyalina okufugibwa akakiiko k’eggwanga ak’okwebuuza ku bantu (NCC) akalimu abantu 30 n’akakiiko akafuzi ak’eggwanga akalimu abantu 11, akasembayo nga kalimu obukiiko obw’enjawulo busatu — Ak'ensimbi n’emirimu, eby’obufuzi, n’ensonga z’amagye.<ref>{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref> Ennaku ebbiri ezaddirira baazimala nga bakubaganya birowoozo ku ngeri y'okutebenkezamu obuyinza mu bitongole ebifuzi n’okulonda ssentebe w’ekibiina kino, ekyavuganyizibwako ennyo wakati wa Lule ne [[Paulo Muwanga]], omuwagizi wa Obote. Oluvannyuma lw’akafubo, waaliwo okukkaanya nga Lule yaweebwa obwa ssentebe ate Muwanga n’afuulibwa akulira akakiiko akavunaanyizibwa ku nsonga z’amagye.<ref>{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref>
== Pulezidenti wa Uganda ==
=== Okutongoza amatikkira ===
Mukukwatiba nga teyeetegese olw’okugwa kwa Kampala, Lule yayanguwa okukola olukalala lwa baminisita nga ekigendelerwa kwali kulaba nga bannayugandabonna bakiikirirwa.<ref>{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref> Nga 12 Ogwokuna 1979, Lule ne kabineti ye baalinnya ennyonyi okuva e Dar es Salaam okuda Entebbe kulw'okutongozebwajwe. Nga ennyonyi eyimiriziddwa e [[Mwanza]], abakungu ba Tanzania baasalawo okugikeleya okutuusa bwebakakasa nti waliwo obukuumi obulungi ku mukolo ogutegekebwa mu Kampala. Enkeera Lule ne baminisita be baatuuka Entebbe ne baleetebwa mu Kampala mu mmotoka ya TPDF akawungeezi. Olwo Lule n’alayizibwa ku bwa Pulezidenti wa Uganda mu maaso g’ekizimbe kya Palamenti n’awa okwogera mu bufunze nga yeeyama okuzza amateeka n’obutebenkevu.<ref>{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref> Lule yakomekkereza ng'agamba mu [[Luganda]], "Kati lwe lwaffe" Nga bakyawulira nti Kampala taliimu butebenkevu, abakungu aba Tanzania bayanguwa okuggya Lule mu Palamenti ne bamuteeka mu Entebbe State House.<ref>{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref>
Lule yayingira ofiisi mu kiseera ng’ebitongole by’eggwanga lya Uganda tebikola bulungi era ng’eggwanga lirimu obumenyi bw’amateeka n’effujjo. Yakubiriza eggwanga eryalemererwa.<ref>{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref> Lule teyafaayo ku ndagaano y'e Moshi ezaalambika obuyinza bwa pulezidenti obunafu era n’agezaako okukakasa obusobozi bwe okukolera wansi w’obuyinza obw’amaanyi obwaweebwa ssemateeka eyali akola mu Uganda nga Amin tannawamba gavumenti.<ref>{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref> Mu nnaku ntono oluvannyuma lw’okuyingira ofiisi Lule n’abawabuzi be baatandika okusalawo ebikulu nga tebeebuuzizza ku NCC. Era yalengezza ab'akakiiko kano bw'ataalabika ku kutongoza kwabwe ate ne bwegwakyusibwa asobole okubeerawo, yawa okwogera kwe n’agenda nga tabalayiza, ekyabennyamiza ennyo.<ref>{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref> Lule olwo n’alonda baminisita n’abamyuka ba minisita mu kabineti ye nga NCC tekisembye. Abakiise ba kabineti beegatta ku NCC ''ex officio'', era okukkakkana ng’alonze baminisita 24 n’abamyuka 20, oluvannyuma ne basuka mubungi ku bakansala abaaliwo. Wadde nga waliwo okwemulugunya okuva mu NCC, Lule yagenda mu maaso n’okulonda abantu n’okuddamu okutunula mu nsengeka ya kabineti ye.<ref name="Book-1" /> Era yalangirira okuddamu okutegeka enzirukanya ya Uganda, n’agabanyaamu eggwanga mu bitundu bina buli kimu nga kigoberera obuyinza bwa kaminsona w’ekitundu.<ref>{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref>
Lule yayongera okunyiiza aba NCC, kabineti ye bwe yawa bammemba baayo bennyini ssente z'ebweru ezibalirirwamu ddoola 5,000 nga "ensako y'okwedaabiriza" wadde ng'eggwanika lyarina ssente ntono nnyo. Lule yayanukula obusungu bwa bakansala nga abawa ensako y’emu, gye baagaana. Era teyeesiga kibiina kya UNLA, kye yali atwala nti kirimu abawagizi ba Obote ne [[Yoweri Museveni]] abeesigwa. Gavumenti ya Lule yaziyiza amagye ssente olw’ensonga eyo, era teyarina kyeyakola mu kuwangulwa kw’amagye ga Amin agaali gasigaddewo. Yateekateeka okusatulula UNLA n'okugikyusa okufuuka "Eggye ly'Eggwanga" eppya, ekyanyiiza abakulembeze mu kyo.<ref name="womakuyu">{{Cite web |last=Womakuyu |first=Frederick |date=19 January 2012 |title=Lule, the president for 68 days |url=https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1299060/lule-president-68-days |access-date=27 March 2020 |website=New Vision}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWomakuyu2012">Womakuyu, Frederick (19 January 2012). [https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1299060/lule-president-68-days "Lule, the president for 68 days"]. ''New Vision''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">27 March</span> 2020</span>.</cite></ref> Amagye gaali okukiikirira ebitundu bya Uganda byonna mu kigerageranyi era nga gassaawo ebisaanyizo by’obuyigirize eri abasaba okugayingira.
Lule yafuna enteekateeka y’obuyambi bw'obukade bwa pawundi 100 okuva mu mawanga g’obugwanjuba, n’aggyawo aba kkono abaali batya nti agenda kuguza eggwanga lino eri abasuubuzi b’ensi yonna.<ref>{{Cite book |date=2026-10-19 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1381046406 |language=en}}</ref> Kaweefube wa gavumenti ye okuziyiza ebbeeyi y’ebintu okulinnya n’okukomya amagendo yali mutono era teyafuna buwanguzi, era mu kiseera kye embeera y’ebyenfuna ya Uganda yeeyongera okusebengerera okuva ku bufuzi bwa Amin.<ref>{{Cite book |date=2026-10-19 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1381046406 |language=en}}</ref>
Abaganda bangi baasanyuka nnyo olwa Lule okutuuka ku bwa pulezidenti, nga basuubira nti ajja kukuuma ensonga z'ekitundu kya Buganda n’okukuuma Obote obutadda mu buyinza. Lule okukkakkana ng’akoze entekateeka ezasanyusa Abaganda, gamba ng’okuzza obumu mu by’obufuzi mu Buganda, okuwa gavumenti ya Buganda obuyinza obusingako, okwogera eri eggwanga mu lujjudde mu Luganda, okulonda abakulembeze ab’obwakabaka bwa Baganda abamanyiddwa mu ofiisi ez’oku ntikko, n’okuwa abasuubuzi b’Abaganda endagaano z’eggwanga ezimu.<ref>{{Cite book |date=2026-10-19 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1381046406 |language=en}}</ref> Mu kuddamu okugabanya ebintu n’ebitongole ebyakwatibwa ku banne ba Amin, gavumenti ya Lule yagaba ssente ezitasaana eri Abaganda ne banne ab’okulusegere.<ref>{{Cite book |date=2026-10-19 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1381046406 |language=en}}</ref> Abantu b’amawanga amalala mu Uganda tebeesiga Lule wadde okumuwa ekitiibwa, okuva bwe baali bawulira nti agenda okusosowaza Buganda okussuka kubitundu ebirala.<ref name="Book-2" /> Bannayuganda abamu baali batya nti enteekateeka ye ey’amagye yandiviirako okutondawo eggye eriyitiriddemu Abaganda, okusinziira nti Buganda yalina abantu bangi okusinga ebitundu ebirala byonna mu ggwanga. Abamuvumirira baamusambagya nti "monarchist" era "feudalist".<ref>{{Cite book |date=2026-10-19 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1381046406 |language=en}}</ref>
=== Okuggwaawo n’okuggyibwa mu ofiisi ===
Engeri Lule gye yakwatamu kabineti ye yaleetawo obusungu mu NCC naddala bwe yagoba Muwanga mu ofiisi. Pulezidenti Nyerere owa Tanzania yategeeza Lule nti Tanzania egenda kunywerera ku ndagaano ezikwata ku buyinza mu Uganda ezaakolebwa e Moshi. Yalina okulowooza nti Tanzania yawannyo obuyambi eri abo abataali ku luuyi lwe mu by'obufuzi, era n'ayagala okulaba nga akendeeza<ref>{{Cite book |date=2026-10-19 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1381046406 |language=en}}</ref>
enkola ya TPDF eyasigala mu ggwanga olw'okuuma obutebenkevu oluvannyuma lw'okumamulako Amin. Yakubiriza nnyo empapula ezivumirira amagye ga Tanzania, ekyanyiiza Bannayuganda abamu wamu n'ekibiina kya UNLA ekyalowooza nti si kya bwenkanya okulumba amagye agaali "ganunnude" eggwanga lino. Nga 8 Ogwomukaaga, bammemba ba NCC abataali bamativu baakuŋŋaana mu Kampala ne bayisa ekiteeso nga baagala Lule ayanjule okulonda kwe kwonna mu by'obufuzi eri akakiiko okwekeneenyezebwa. Lule teyaddamu, bwebatyo nga 12 Ogwomukaaga aba NCC baddamu okutuula ne balangirira nti yalina ennaku musanvu okugondera ebyo bye baali baagala. Pulezidenti nate yalemererwa okuddamu, bwebatyo akawungeezi ka 19 Ogwomukaaga NCC yatuula mu Entebbe State House mu kubeerawo kwa Lule. Ssentebe wa NCC, [[Edward Rugumayo]] ye yaggulawo olukiiko olwo nga yeekenneenya okwegayirira kw'ekibiina kino eri Pulezidenti okuwaayo abantu beyalonda okukakasibwa. Lule yayanukula n'ategeeza nti si mwetegefu kugenda mu kafubo ku "nsonga ng'ezo enkulu nga za ssemateeka" ng'akkiriza okuwaayo abaalondebwa mu NCC. Era n'agamba nti okulonda kwe mu kabineti kwamanyibwa mu lujjudde era nti akakiiko kasobola "okutwala okulondebwa nga bwe mwagala".<ref>{{Cite book |date=2026-10-19 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1381046406 |language=en}}</ref>
Okwogera kwa Lule kwaddirirwa NCC okukubaganya ebirowoozo okumala essaawa eziwera ku kugabanya obuyinza okwakkaanyizibwaako e Moshi. Oluvannyuma Lule yasituka n’agamba nti tannamenya ndagaano ezaakolebwa e Moshi n’agamba nti tannafuna biragiro bikulu ebigambibwa nti byamusindikibwa okuva mu NCC. Rugumayo yaddamu nti empuliziganya eyogerwako yaweerezebwa omuwandiisi wa Pulezidenti mu buntu. Akaseera katono oluvannyuma lw'okuwanyisiganya, kansala Paulo Wangoola yasituka n’awa okwogera okuwanvu. Yalangirira nti Lule si mwetegefu kukkiriza bukulu bwa nfuga ya UNLF era n’amaliriza ng’ateeka mu butongole ekiteeso ky’okuggya obwesige mu Pulezidenti. Kino kyaddirira okukubaganya ebirowoozo okw’amaanyi nga bakansala ab’enjawulo bawaayo okwewozaako okw’amaanyi n’okunenya Lule. Ku ssaawa 1:00 nga 20 Ogwomukaaga NCC yakuba akalulu ak’ekyama ku kiteeso ekyo. Ebyava mu kulonda byalangirirwa nga wayise eddakiika 35 nga bakansala 18 be baagagira ate 14 ne bawakanya. Bwatyo Lule yaggyibwa ku bwapulezidenti, n’afuluma ekisenge ne bakansala abalala mwenda Rugumayo bwe yategeeza nti n’okumugoba kwe kuviiriddeko n’okuggyibwako kwa kabineti ye.<ref>{{Cite book |date=2026-10-19 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1381046406 |language=en}}</ref>
Lule yakwata obwapulezidenti bwa Uganda okumala ennaku 68 zokka, ekiseera ekitono okusinga Pulezidenti wa Uganda yenna.<ref name="statehouse">{{Cite web |title=President Yusuf Kironde Lule |url=https://www.statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule |access-date=27 March 2020 |website=The State House of Uganda |publisher=Presidency of Uganda}}</ref> [[Godfrey Binaisa]], eyali Ssaabawolereza wa Uganda ku mulembe gwa Obote eyali awakanya bombi ne Amin era nga talina kifo kyonna mu kakiiko kano, olwo n’alondebwa okubeera pulezidenti. Binaisa yasigaza abamu ku baminisita ba Lule kyokka n’aggyawo abawagizi be abakulu mu kabineti n’azzaawo enkyukakyuka ze yakola mu nzirukanya y’emirimu mu Buganda.
Abaganda bangi baawulira nga Lule aggyiddwa mu buyinza kubanga yali akuumye ebirubirirwa bya Buganda ebikakafu. Okugobwa kwe kwaleetawo okwekalakaasa okunene mu Kampala n'okulwanagana wakati w'abeekalakaasi n'amagye ga Tanzania nga bagezaako okukuuma obutebenkevu. Abekalakaasi mu Baganda baziba enguudo n’okusaanyaawo loole ate abakozi mu b’ebyentambula ne beediima era abasuubuzi ne basikambula emiwendo gy’ebintu ebikulu mu bugenderevu. Ebibinja by’abakwata mundu Abaganda byatandikawo oluvannyuma lwa Lule okugenda ne bilumba poliisi n’abajaasi ekyaleeta obutafugika mu Buganda. Nga 21 Ogwekkumi 1980 kkooti ejulirwamu mu Uganda yasalawo nti okugobwa kwa Lule kwali kumenya mateeka, ng’egamba nti Lule yalina obuyinza okulonda baminisita nga NCC temukkirizza. Wadde ensala eno mu by’ekikugu yali etegeeza nti Lule yali akyayinza okweyita Pulezidenti wa Uganda, bannansi abasinga baasalawo okubuusa amaaso okusalawo kuno, okuva embeera y’ebyobufuzi mu ggwanga bwe yali ekyuuse amangu okuva Lule lwe yaggyibwawo.<ref>{{Cite book |date=1980 |title=Africa Research Bulletin |url=https://books.google.com/books?id=DHsEAQAAIAAJ |publisher=Blackwell |language=en}}</ref>
== Obulamu obw’oluvannyuma ==
[[File:The_grave_for_Yusuf_Kironde_Lule_at_kololo_independence_grounds_in_Uganda.jpg|thumb|Ekijjukizo ky'omuzira e Kololo-Ekijjukizo ky'omugenzi Pulofeesa Yusuf Kironde Lule]]
Lule bwe yava mu ofiisi y’atwalibwa mu nnyonyi e [[Tanzania]], gye yasibirwa ng’akuumibwa n’emmundu nga tannakkirizibwa kulinnya nnyonyi okugenda e London. Oluvannyuma yagenda e Nairobi, Kenya. Mu 1980, Uganda yategeka [[Okulonda kwa bonna okwa Uganda 1980|okulonda kwa bonna]] okulonda gavumenti empya. Nga basuubira okuvuganya, Abaganda bangi baatandika okuwagira DP ng’engeri y’okuwakanya Obote ne UPC. Lule yategeka okwetaba mu ttabamiruka wa DP mu Gwomukaaga ng'ekibiina kilonda abakulembeze baakyo abapya. Obukulembeze obwali mu ntebe bwatya nti obuwagizi bwe obwa Baganda bujja kumusindika ku ntikko y’ekibiina kyabwe n’okubasengula, era bwe batyo ne bamulemesa okudda mu Uganda. Wadde nga waliwo okweraliikirira olw’obufere n’obutali bwenkanya, UPC yalangirirwa ng’omuwanguzi asembayo mu kulonda era Obote n’afuuka Pulezidenti wa Uganda. Olw’okutya Obote okukwata obuyinza, Lule ng’ali wamu n’abalala nga Bernard Kibuuka Musoke yatandikawo era n'afuuka akulira ekibiina ky’abayeekera ekya [[Uganda Freedom Fighters]] (UFF). Nga 8 Ogwomukaaga 1981 UFF yeegatta ku ggye lya Museveni erya Popular Resistance Army ne kifuuka ekibiina kya [[Uganda Patriotic Movement]] (UPM). Lule yafuuka ssentebe w’ekibiina kya UPM, ate Museveni n’afuuka omumyuka wa ssentebe waakyo era ssentebe w’ekitongole ekiduumira eggye lya National Resistance Army, ekiwawaatiro ky’ekibiina kino ekikwasi ky'emmundu. Okwegatta okwo kwanyweza nnyo obuwagizi bw’abayeekera abaali balwanyisa Obote mu Buganda. Lule yafuuka omuvumirira omukulu owa Obote <ref name="Obituary" /> era n'awandiika ekitabo, ''Human Rights Violations in Uganda under Obote'', ekyasaasaanyizibwa ennyo ebibiina ebitali bya gavumenti.
Mu myaka mukaaga egyasembayo mu bulamu bwe, Lule yafuna obujjanjabi olw’obuzibu bw’ensigo mu [[Hammersmith Hospital]] e London. Yafiirayo nga 21 Ogwolubereberye 1985 oluvannyuma lw’okulongoosebwa. Yaziikibwa mu kibuga London.<ref name="africanguardian" /> NRA yafulumya ekiwandiiko nga afudde, nga kigamba nti "eyagala okukakasa bammemba baayo, abawagizi, abasaasira ne Bannayuganda bonna nti olutalo Professor Lule lwe yayimiriddeko lugenda kugenda mu maaso." <ref name="Obituary" /> NRA okukkakkana ng'ewangudde [[olutalo lw'ensiko]], n'ewamba Kampala mu Gwolubereberye 1986. Oluvanyuma lwa Museveni okuwamba obuyinza, gavumenti ye yasaba omulambo gwa Lule guddizibwe. Ebisigalira byategekebwa ne biretebwa Entebbe nga 22 Ogwolubereberye 1987. Omulambo gwa Lule gwayanirizibwa ku kisaawe ky’ennyonyi, ne gutwalibwa e Kampala gye gwagalamizibwa mu mbeera okumala ennaku bbiri ne guddamu okuziikibwa mu Kampala mu kifo ewawanikirwa bendera y’eggwanga eya Uganda eyasooka ku lunaku lw’ameefuga.
== Ekitiibwa ==
Munnabyafaayo Phares Mukasa Mutibwa yayogerako ku nkola ya Lule mu bwapulezidenti nti yali ‘amateurish’.
Mutabani we Wasswa Lule yafuuka omubaka wa Rubaga North. <ref name=":0">{{Cite web |date=2014-02-10 |title=President Yusuf Kironde Lule {{!}} State House Uganda |url=http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule |archive-url=https://web.archive.org/web/20140210014820/http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule |archive-date=10 February 2014 |access-date=2022-10-14}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20140210014820/http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule "President Yusuf Kironde Lule | State House Uganda"]. 10 February 2014. Archived from [http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule the original] on 10 February 2014<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 October</span> 2022</span>.</cite></ref>
== Ebijuliziddwako ==
<templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}}
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
[[Category:Buganda]]
m4mwo1hx18zb3uwes39rh4c4f7dso5i
77118
77117
2026-10-20T06:48:02Z
Ami Abdul-rahman
11993
I added a citation #WUCSU26
77118
wikitext
text/x-wiki
'''Yusuf Kironde Lule''' (10 Ogwokuna 1912 – 21 Ogwolubereberye 1985) yali Pulofeesa era [[munnabyabufuzi]] mu Uganda era nga ye [[President of Uganda|pulezidenti wa Uganda]] owokuna wakati wa 13 Ogwokuna ne 20 Ogwomukaaga 1979.<ref>{{Cite news |last=Ap |date=1985-01-23 |title=YUSUFU LULU DIES; EX-UGANDA LEADER |url=https://www.nytimes.com/1985/01/23/world/yusufu-lulu-dies-ex-uganda-leader.html |access-date=2026-10-19 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-08-01 |title=President Yusuf Kironde Lule - State House Uganda |url=https://statehouse.go.ug/the-state-house/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule/ |access-date=2026-10-19 |language=en-US}}</ref>
== Obulamu obuto n’emirimu ==
'''Yusuf Lule''' yazaalibwa nga 10 Ogwokuna 1912 mu [[Kampala|Kampala.]]<ref>{{Cite web |date=2023-08-01 |title=President Yusuf Kironde Lule - State House Uganda |url=https://statehouse.go.ug/the-state-house/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule/ |access-date=2026-10-19 |language=en-US}}</ref> Yasomera mu ttendekero lya [[King's College, Budo|King's College Budo]] (1929–34), [[Makerere University, Uganda|Makerere University College]], Kampala (1934–36), Yunivasite ya Fort Hare e Alice, South Afrika (1936–39) ne Yunivasite y'e Edinburgh.<ref>{{Cite web |date=30 April 2021 |title=Uncovering University of Edinburgh's black history |url=https://www.race.ed.ac.uk/uncovering-university-of-edinburghs-black-history/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230921094719/https://www.race.ed.ac.uk/uncovering-university-of-edinburghs-black-history/ |archive-date=21 September 2023 |access-date=29 April 2022 |website=RACE.ED}}</ref> Mu kusooka, yali Musiraamu kyokka n’akyuka n’adda mu ddiini y’Ekikristaayo ng’ali mu King’s College Budo.<ref>{{Cite news |last=joomlasupport |title=They stand tall in new found faith |url=https://observer.ug/lifestyle/sizzling-faith/16612-they-stand-tall-in-new-found-faith |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815235417/https://observer.ug/lifestyle/sizzling-faith/16612-they-stand-tall-in-new-found-faith |archive-date=2021-08-15 |access-date=2026-10-19 |work=The Observer - Uganda |language=en-gb}}</ref>
Mu 1947 Lule yawasa Hannah Namuli Wamala mu kkanisa ya Kings College Budo, gye yali omusomesa ate nga ye muwala omukulu.<ref>{{Cite web |last=Okech |first=Jennifer A. |date=5 June 2011 |title=Farewell to Hannah Namuli Lule |url=https://www.monitor.co.ug/News/National/688334-1174668-am0ra6z/index.html |access-date=5 April 2020 |website=Daily Monitor}}</ref>
Mu 1959 [[Ekibiina kya Democratic Party(Uganda)|ekibiina kya Democratic Party]] (DP) kyalonda Lule okufuuka [[Katikkiro wa Buganda|Kattikiro]] (Ssaabaminisita) w’obwakabaka bwa [[Buganda]] obutono. Abakulu bangi mu bwakabaka tebaali beesigwa oba mu ngeri endala tebaawagira Lule olw’ensibuko ye ey’Obusiraamu wadde nga yakyuka n’afuuka Omukristaayo, era [[Michael Kintu]] okukkakkana ng’awangula akalulu.<ref name="Book-2">{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref> Uganda bwe yafuna obwetwaze mu 1962, yafuuka ssentebe w'akakiiko k'abakozi ba gavumenti.<ref>{{Cite news |last=Ap |date=1985-01-23 |title=YUSUFU LULU DIES; EX-UGANDA LEADER |url=https://www.nytimes.com/1985/01/23/world/yusufu-lulu-dies-ex-uganda-leader.html |access-date=2026-10-19 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref>
Lule yaweereza ng’omuddugavu <ref name=":0">{{Cite web |date=2014-02-10 |title=President Yusuf Kironde Lule {{!}} State House Uganda |url=http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule |archive-url=https://web.archive.org/web/20140210014820/http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule |archive-date=10 February 2014 |access-date=2022-10-14}}</ref> eyasooka omukulu w’essomero lya Makerere University College okuva mu 1964 okutuuka mu 1970, era yali muyambi wa ssaabawandiisi w’ekibiina ekigatta yunivasite za Afrika, mu Accra, Ghana, wakati wa 1973 ne 1978. Lule yaweereza nga minisita mu gavumenti ya Uganda ey’amatwale ga Bungereza nga tennafuna bwetwaze n’oluvannyuma nga omuyambi w’omuwandiisi omukulu ow’ekibiina kya Commonwealth ku secretariate. Yagenda mu buwanganguse nga [[Idi Amin]] amaze okujja mu buyinza.
Oluvannyuma lw’olutalo lwa [[Olutalo lwa Uganda ne Tanzania|Uganda–Tanzania]] okutandika, abayeekera ba Uganda n’abawanganguse baatandika okukola enteekateeka z’okussaawo gavumenti empya eneddawo oluvanyuma lw'obufuzi bwa Idi Amin. Oluvannyuma lw’eggye lya Tanzania People’s Defence Force (TPDF) okuwamba ebitundu ebiwererako ddala, Pulezidenti Julius Nyerere owa Tanzania yalagira liyimirize kiwe abayeekera ba Uganda obudde okwekumakuma n’okuddamu okwetegeka. Abayeekera ba Uganda baakola enteekateeka ezisaanidde, okusinga nga bakulembeddwamu eyali pulezidenti [[Milton Obote]] n’omukenkufu [[Dani Wadada Nabudere]] mu nnyiriri zaabwe. Nga Abatanzania batandika okutegeka olukungaana lw'abayeekera n'abawanganguse, Nyerere yali addamu okwetegereza omulimu gwa Obote mu kibiina kino. Yali tayagala kirabike nga nti Tanzania yali egenda kussaawo gavumenti yaayo mu Uganda ng’eyanguyira Obote okutwala obukulembeze bw’ekibiina ky’abayeekera, era waaliwo okuwakanya ekya Obote okuva mu [[Baganda]] mu maserengeta ga Uganda awamu n’amawanga amalala nga Kenya. Nyerere era yatya nti Obote yandiziyizza enkolagana mu lukiiko luno n’okugireetera okusasika nga tewali buwanguzi. Yatuuka n’okumatiza Obote okwewala okujja. Mu kifo kya Obote, bangi ku Bannayuganda abaali mu buwanganguse baatandika okwettanira Lule, eyali Omuganda era nga amannyiddwa okubeera omutetenkanya mu by’obufuzi era ng’omukozi wa gavumenti ataayonoonebwa mivuyo oba obuweereza obw’obuli bw’enguzi mu gavumenti ya Uganda eyayita. <ref name="womakuyu">{{Cite web |last=Womakuyu |first=Frederick |date=19 January 2012 |title=Lule, the president for 68 days |url=https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1299060/lule-president-68-days |access-date=27 March 2020 |website=New Vision}}</ref>
Olukungaana lwa Moshi lwaggulwawo nga 24 Ogwokusatu 1979 mu kibuga mu Tanzania, oluvannyuma lw’okukubaganya ebirowoozo okw’amaanyi ku biwayi n’abantu ki abayinza okulwetabamu.<ref name="Book-1">{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref> Akawungeezi ako ababaka baalangirira okutondebwawo kw’ekibiina kya Uganda National Liberation Front (UNLF), ekyalina okufugibwa akakiiko k’eggwanga ak’okwebuuza ku bantu (NCC) akalimu abantu 30 n’akakiiko akafuzi ak’eggwanga akalimu abantu 11, akasembayo nga kalimu obukiiko obw’enjawulo busatu — Ak'ensimbi n’emirimu, eby’obufuzi, n’ensonga z’amagye.<ref>{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref> Ennaku ebbiri ezaddirira baazimala nga bakubaganya birowoozo ku ngeri y'okutebenkezamu obuyinza mu bitongole ebifuzi n’okulonda ssentebe w’ekibiina kino, ekyavuganyizibwako ennyo wakati wa Lule ne [[Paulo Muwanga]], omuwagizi wa Obote. Oluvannyuma lw’akafubo, waaliwo okukkaanya nga Lule yaweebwa obwa ssentebe ate Muwanga n’afuulibwa akulira akakiiko akavunaanyizibwa ku nsonga z’amagye.<ref>{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref>
== Pulezidenti wa Uganda ==
=== Okutongoza amatikkira ===
Mukukwatiba nga teyeetegese olw’okugwa kwa Kampala, Lule yayanguwa okukola olukalala lwa baminisita nga ekigendelerwa kwali kulaba nga bannayugandabonna bakiikirirwa.<ref>{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref> Nga 12 Ogwokuna 1979, Lule ne kabineti ye baalinnya ennyonyi okuva e Dar es Salaam okuda Entebbe kulw'okutongozebwajwe. Nga ennyonyi eyimiriziddwa e [[Mwanza]], abakungu ba Tanzania baasalawo okugikeleya okutuusa bwebakakasa nti waliwo obukuumi obulungi ku mukolo ogutegekebwa mu Kampala. Enkeera Lule ne baminisita be baatuuka Entebbe ne baleetebwa mu Kampala mu mmotoka ya TPDF akawungeezi. Olwo Lule n’alayizibwa ku bwa Pulezidenti wa Uganda mu maaso g’ekizimbe kya Palamenti n’awa okwogera mu bufunze nga yeeyama okuzza amateeka n’obutebenkevu.<ref>{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref> Lule yakomekkereza ng'agamba mu [[Luganda]], "Kati lwe lwaffe" Nga bakyawulira nti Kampala taliimu butebenkevu, abakungu aba Tanzania bayanguwa okuggya Lule mu Palamenti ne bamuteeka mu Entebbe State House.<ref>{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref>
Lule yayingira ofiisi mu kiseera ng’ebitongole by’eggwanga lya Uganda tebikola bulungi era ng’eggwanga lirimu obumenyi bw’amateeka n’effujjo. Yakubiriza eggwanga eryalemererwa.<ref>{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref> Lule teyafaayo ku ndagaano y'e Moshi ezaalambika obuyinza bwa pulezidenti obunafu era n’agezaako okukakasa obusobozi bwe okukolera wansi w’obuyinza obw’amaanyi obwaweebwa ssemateeka eyali akola mu Uganda nga Amin tannawamba gavumenti.<ref>{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref> Mu nnaku ntono oluvannyuma lw’okuyingira ofiisi Lule n’abawabuzi be baatandika okusalawo ebikulu nga tebeebuuzizza ku NCC. Era yalengezza ab'akakiiko kano bw'ataalabika ku kutongoza kwabwe ate ne bwegwakyusibwa asobole okubeerawo, yawa okwogera kwe n’agenda nga tabalayiza, ekyabennyamiza ennyo.<ref>{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref> Lule olwo n’alonda baminisita n’abamyuka ba minisita mu kabineti ye nga NCC tekisembye. Abakiise ba kabineti beegatta ku NCC ''ex officio'', era okukkakkana ng’alonze baminisita 24 n’abamyuka 20, oluvannyuma ne basuka mubungi ku bakansala abaaliwo. Wadde nga waliwo okwemulugunya okuva mu NCC, Lule yagenda mu maaso n’okulonda abantu n’okuddamu okutunula mu nsengeka ya kabineti ye.<ref name="Book-1" /> Era yalangirira okuddamu okutegeka enzirukanya ya Uganda, n’agabanyaamu eggwanga mu bitundu bina buli kimu nga kigoberera obuyinza bwa kaminsona w’ekitundu.<ref>{{Cite book |date=2026-10-18 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1380845006 |language=en}}</ref>
Lule yayongera okunyiiza aba NCC, kabineti ye bwe yawa bammemba baayo bennyini ssente z'ebweru ezibalirirwamu ddoola 5,000 nga "ensako y'okwedaabiriza" wadde ng'eggwanika lyarina ssente ntono nnyo. Lule yayanukula obusungu bwa bakansala nga abawa ensako y’emu, gye baagaana. Era teyeesiga kibiina kya UNLA, kye yali atwala nti kirimu abawagizi ba Obote ne [[Yoweri Museveni]] abeesigwa. Gavumenti ya Lule yaziyiza amagye ssente olw’ensonga eyo, era teyarina kyeyakola mu kuwangulwa kw’amagye ga Amin agaali gasigaddewo. Yateekateeka okusatulula UNLA n'okugikyusa okufuuka "Eggye ly'Eggwanga" eppya, ekyanyiiza abakulembeze mu kyo.<ref name="womakuyu">{{Cite web |last=Womakuyu |first=Frederick |date=19 January 2012 |title=Lule, the president for 68 days |url=https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1299060/lule-president-68-days |access-date=27 March 2020 |website=New Vision}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWomakuyu2012">Womakuyu, Frederick (19 January 2012). [https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1299060/lule-president-68-days "Lule, the president for 68 days"]. ''New Vision''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">27 March</span> 2020</span>.</cite></ref> Amagye gaali okukiikirira ebitundu bya Uganda byonna mu kigerageranyi era nga gassaawo ebisaanyizo by’obuyigirize eri abasaba okugayingira.
Lule yafuna enteekateeka y’obuyambi bw'obukade bwa pawundi 100 okuva mu mawanga g’obugwanjuba, n’aggyawo aba kkono abaali batya nti agenda kuguza eggwanga lino eri abasuubuzi b’ensi yonna.<ref>{{Cite book |date=2026-10-19 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1381046406 |language=en}}</ref> Kaweefube wa gavumenti ye okuziyiza ebbeeyi y’ebintu okulinnya n’okukomya amagendo yali mutono era teyafuna buwanguzi, era mu kiseera kye embeera y’ebyenfuna ya Uganda yeeyongera okusebengerera okuva ku bufuzi bwa Amin.<ref>{{Cite book |date=2026-10-19 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1381046406 |language=en}}</ref>
Abaganda bangi baasanyuka nnyo olwa Lule okutuuka ku bwa pulezidenti, nga basuubira nti ajja kukuuma ensonga z'ekitundu kya Buganda n’okukuuma Obote obutadda mu buyinza. Lule okukkakkana ng’akoze entekateeka ezasanyusa Abaganda, gamba ng’okuzza obumu mu by’obufuzi mu Buganda, okuwa gavumenti ya Buganda obuyinza obusingako, okwogera eri eggwanga mu lujjudde mu Luganda, okulonda abakulembeze ab’obwakabaka bwa Baganda abamanyiddwa mu ofiisi ez’oku ntikko, n’okuwa abasuubuzi b’Abaganda endagaano z’eggwanga ezimu.<ref>{{Cite book |date=2026-10-19 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1381046406 |language=en}}</ref> Mu kuddamu okugabanya ebintu n’ebitongole ebyakwatibwa ku banne ba Amin, gavumenti ya Lule yagaba ssente ezitasaana eri Abaganda ne banne ab’okulusegere.<ref>{{Cite book |date=2026-10-19 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1381046406 |language=en}}</ref> Abantu b’amawanga amalala mu Uganda tebeesiga Lule wadde okumuwa ekitiibwa, okuva bwe baali bawulira nti agenda okusosowaza Buganda okussuka kubitundu ebirala.<ref name="Book-2" /> Bannayuganda abamu baali batya nti enteekateeka ye ey’amagye yandiviirako okutondawo eggye eriyitiriddemu Abaganda, okusinziira nti Buganda yalina abantu bangi okusinga ebitundu ebirala byonna mu ggwanga. Abamuvumirira baamusambagya nti "monarchist" era "feudalist".<ref>{{Cite book |date=2026-10-19 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1381046406 |language=en}}</ref>
=== Okuggwaawo n’okuggyibwa mu ofiisi ===
Engeri Lule gye yakwatamu kabineti ye yaleetawo obusungu mu NCC naddala bwe yagoba Muwanga mu ofiisi. Pulezidenti Nyerere owa Tanzania yategeeza Lule nti Tanzania egenda kunywerera ku ndagaano ezikwata ku buyinza mu Uganda ezaakolebwa e Moshi. Yalina okulowooza nti Tanzania yawannyo obuyambi eri abo abataali ku luuyi lwe mu by'obufuzi, era n'ayagala okulaba nga akendeeza<ref>{{Cite book |date=2026-10-19 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1381046406 |language=en}}</ref>
enkola ya TPDF eyasigala mu ggwanga olw'okuuma obutebenkevu oluvannyuma lw'okumamulako Amin. Yakubiriza nnyo empapula ezivumirira amagye ga Tanzania, ekyanyiiza Bannayuganda abamu wamu n'ekibiina kya UNLA ekyalowooza nti si kya bwenkanya okulumba amagye agaali "ganunnude" eggwanga lino. Nga 8 Ogwomukaaga, bammemba ba NCC abataali bamativu baakuŋŋaana mu Kampala ne bayisa ekiteeso nga baagala Lule ayanjule okulonda kwe kwonna mu by'obufuzi eri akakiiko okwekeneenyezebwa. Lule teyaddamu, bwebatyo nga 12 Ogwomukaaga aba NCC baddamu okutuula ne balangirira nti yalina ennaku musanvu okugondera ebyo bye baali baagala. Pulezidenti nate yalemererwa okuddamu, bwebatyo akawungeezi ka 19 Ogwomukaaga NCC yatuula mu Entebbe State House mu kubeerawo kwa Lule. Ssentebe wa NCC, [[Edward Rugumayo]] ye yaggulawo olukiiko olwo nga yeekenneenya okwegayirira kw'ekibiina kino eri Pulezidenti okuwaayo abantu beyalonda okukakasibwa. Lule yayanukula n'ategeeza nti si mwetegefu kugenda mu kafubo ku "nsonga ng'ezo enkulu nga za ssemateeka" ng'akkiriza okuwaayo abaalondebwa mu NCC. Era n'agamba nti okulonda kwe mu kabineti kwamanyibwa mu lujjudde era nti akakiiko kasobola "okutwala okulondebwa nga bwe mwagala".<ref>{{Cite book |date=2026-10-19 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1381046406 |language=en}}</ref>
Okwogera kwa Lule kwaddirirwa NCC okukubaganya ebirowoozo okumala essaawa eziwera ku kugabanya obuyinza okwakkaanyizibwaako e Moshi. Oluvannyuma Lule yasituka n’agamba nti tannamenya ndagaano ezaakolebwa e Moshi n’agamba nti tannafuna biragiro bikulu ebigambibwa nti byamusindikibwa okuva mu NCC. Rugumayo yaddamu nti empuliziganya eyogerwako yaweerezebwa omuwandiisi wa Pulezidenti mu buntu. Akaseera katono oluvannyuma lw'okuwanyisiganya, kansala Paulo Wangoola yasituka n’awa okwogera okuwanvu. Yalangirira nti Lule si mwetegefu kukkiriza bukulu bwa nfuga ya UNLF era n’amaliriza ng’ateeka mu butongole ekiteeso ky’okuggya obwesige mu Pulezidenti. Kino kyaddirira okukubaganya ebirowoozo okw’amaanyi nga bakansala ab’enjawulo bawaayo okwewozaako okw’amaanyi n’okunenya Lule. Ku ssaawa 1:00 nga 20 Ogwomukaaga NCC yakuba akalulu ak’ekyama ku kiteeso ekyo. Ebyava mu kulonda byalangirirwa nga wayise eddakiika 35 nga bakansala 18 be baagagira ate 14 ne bawakanya. Bwatyo Lule yaggyibwa ku bwapulezidenti, n’afuluma ekisenge ne bakansala abalala mwenda Rugumayo bwe yategeeza nti n’okumugoba kwe kuviiriddeko n’okuggyibwako kwa kabineti ye.<ref>{{Cite book |date=2026-10-19 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1381046406 |language=en}}</ref>
Lule yakwata obwapulezidenti bwa Uganda okumala ennaku 68 zokka, ekiseera ekitono okusinga Pulezidenti wa Uganda yenna.<ref name="statehouse">{{Cite web |title=President Yusuf Kironde Lule |url=https://www.statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule |access-date=27 March 2020 |website=The State House of Uganda |publisher=Presidency of Uganda}}</ref> [[Godfrey Binaisa]], eyali Ssaabawolereza wa Uganda ku mulembe gwa Obote eyali awakanya bombi ne Amin era nga talina kifo kyonna mu kakiiko kano, olwo n’alondebwa okubeera pulezidenti. Binaisa yasigaza abamu ku baminisita ba Lule kyokka n’aggyawo abawagizi be abakulu mu kabineti n’azzaawo enkyukakyuka ze yakola mu nzirukanya y’emirimu mu Buganda.
Abaganda bangi baawulira nga Lule aggyiddwa mu buyinza kubanga yali akuumye ebirubirirwa bya Buganda ebikakafu. Okugobwa kwe kwaleetawo okwekalakaasa okunene mu Kampala n'okulwanagana wakati w'abeekalakaasi n'amagye ga Tanzania nga bagezaako okukuuma obutebenkevu. Abekalakaasi mu Baganda baziba enguudo n’okusaanyaawo loole ate abakozi mu b’ebyentambula ne beediima era abasuubuzi ne basikambula emiwendo gy’ebintu ebikulu mu bugenderevu. Ebibinja by’abakwata mundu Abaganda byatandikawo oluvannyuma lwa Lule okugenda ne bilumba poliisi n’abajaasi ekyaleeta obutafugika mu Buganda. Nga 21 Ogwekkumi 1980 kkooti ejulirwamu mu Uganda yasalawo nti okugobwa kwa Lule kwali kumenya mateeka, ng’egamba nti Lule yalina obuyinza okulonda baminisita nga NCC temukkirizza. Wadde ensala eno mu by’ekikugu yali etegeeza nti Lule yali akyayinza okweyita Pulezidenti wa Uganda, bannansi abasinga baasalawo okubuusa amaaso okusalawo kuno, okuva embeera y’ebyobufuzi mu ggwanga bwe yali ekyuuse amangu okuva Lule lwe yaggyibwawo.<ref>{{Cite book |date=1980 |title=Africa Research Bulletin |url=https://books.google.com/books?id=DHsEAQAAIAAJ |publisher=Blackwell |language=en}}</ref>
== Obulamu obw’oluvannyuma ==
[[File:The_grave_for_Yusuf_Kironde_Lule_at_kololo_independence_grounds_in_Uganda.jpg|thumb|Ekijjukizo ky'omuzira e Kololo-Ekijjukizo ky'omugenzi Pulofeesa Yusuf Kironde Lule]]
Lule bwe yava mu ofiisi y’atwalibwa mu nnyonyi e [[Tanzania]], gye yasibirwa ng’akuumibwa n’emmundu nga tannakkirizibwa kulinnya nnyonyi okugenda e London. Oluvannyuma yagenda e Nairobi, Kenya. Mu 1980, Uganda yategeka [[Okulonda kwa bonna okwa Uganda 1980|okulonda kwa bonna]] okulonda gavumenti empya. Nga basuubira okuvuganya, Abaganda bangi baatandika okuwagira DP ng’engeri y’okuwakanya Obote ne UPC. Lule yategeka okwetaba mu ttabamiruka wa DP mu Gwomukaaga ng'ekibiina kilonda abakulembeze baakyo abapya. Obukulembeze obwali mu ntebe bwatya nti obuwagizi bwe obwa Baganda bujja kumusindika ku ntikko y’ekibiina kyabwe n’okubasengula, era bwe batyo ne bamulemesa okudda mu Uganda. Wadde nga waliwo okweraliikirira olw’obufere n’obutali bwenkanya, UPC yalangirirwa ng’omuwanguzi asembayo mu kulonda era Obote n’afuuka Pulezidenti wa Uganda. Olw’okutya Obote okukwata obuyinza, Lule ng’ali wamu n’abalala nga Bernard Kibuuka Musoke yatandikawo era n'afuuka akulira ekibiina ky’abayeekera ekya [[Uganda Freedom Fighters]] (UFF). Nga 8 Ogwomukaaga 1981 UFF yeegatta ku ggye lya Museveni erya Popular Resistance Army ne kifuuka ekibiina kya [[Uganda Patriotic Movement]] (UPM). Lule yafuuka ssentebe w’ekibiina kya UPM, ate Museveni n’afuuka omumyuka wa ssentebe waakyo era ssentebe w’ekitongole ekiduumira eggye lya National Resistance Army, ekiwawaatiro ky’ekibiina kino ekikwasi ky'emmundu. Okwegatta okwo kwanyweza nnyo obuwagizi bw’abayeekera abaali balwanyisa Obote mu Buganda. Lule yafuuka omuvumirira omukulu owa Obote <ref name="Obituary" /> era n'awandiika ekitabo, ''Human Rights Violations in Uganda under Obote'', ekyasaasaanyizibwa ennyo ebibiina ebitali bya gavumenti.
Mu myaka mukaaga egyasembayo mu bulamu bwe, Lule yafuna obujjanjabi olw’obuzibu bw’ensigo mu [[Hammersmith Hospital]] e London. Yafiirayo nga 21 Ogwolubereberye 1985 oluvannyuma lw’okulongoosebwa. Yaziikibwa mu kibuga London.<ref name="africanguardian" /> NRA yafulumya ekiwandiiko nga afudde, nga kigamba nti "eyagala okukakasa bammemba baayo, abawagizi, abasaasira ne Bannayuganda bonna nti olutalo Professor Lule lwe yayimiriddeko lugenda kugenda mu maaso." <ref name="Obituary" /> NRA okukkakkana ng'ewangudde [[olutalo lw'ensiko]], n'ewamba Kampala mu Gwolubereberye 1986. Oluvanyuma lwa Museveni okuwamba obuyinza, gavumenti ye yasaba omulambo gwa Lule guddizibwe. Ebisigalira byategekebwa ne biretebwa Entebbe nga 22 Ogwolubereberye 1987. Omulambo gwa Lule gwayanirizibwa ku kisaawe ky’ennyonyi, ne gutwalibwa e Kampala gye gwagalamizibwa mu mbeera okumala ennaku bbiri ne guddamu okuziikibwa mu Kampala mu kifo ewawanikirwa bendera y’eggwanga eya Uganda eyasooka ku lunaku lw’ameefuga.
== Ekitiibwa ==
Munnabyafaayo Phares Mukasa Mutibwa yayogerako ku nkola ya Lule mu bwapulezidenti nti yali ‘amateurish’.<ref>{{Cite book |date=2026-10-19 |title=Yusuf Lule |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yusuf_Lule&oldid=1381046406 |language=en}}</ref>
Mutabani we Wasswa Lule yafuuka omubaka wa Rubaga North. <ref name=":0">{{Cite web |date=2014-02-10 |title=President Yusuf Kironde Lule {{!}} State House Uganda |url=http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule |archive-url=https://web.archive.org/web/20140210014820/http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule |archive-date=10 February 2014 |access-date=2022-10-14}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20140210014820/http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule "President Yusuf Kironde Lule | State House Uganda"]. 10 February 2014. Archived from [http://statehouse.go.ug/past-presidents/president-yusuf-kironde-lule the original] on 10 February 2014<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 October</span> 2022</span>.</cite></ref>
== Ebijuliziddwako ==
<templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}}
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
[[Category:Buganda]]
lhjgho93jrh08bt9aioz3yakvh8557n
Ekkuumiro ly'ebisolo erya Kidepo Valley
0
7813
77054
33032
2026-10-19T12:31:49Z
Veronica Nambuba
12012
added citation
77054
wikitext
text/x-wiki
[[File:Nataba Track, Kidepo Valley National Park.jpg|thumb|Nataba Track, Kidepo Valley National Park]]
ekkuumiro lya Kidepo
'''Ekkuumiro lya Kidepo Valley litudde ku sukweya kkiromita''' 1,442 (557 sq mi) mu bitundu by'e [[:en:Karamoja|Karamojja]] mu bukiikaddyo bw'obugwanjuba bwa Uganda. Kidepo esangibwa mu Savannah, nga esingamu [[:en:Mount_Morungole|Mount Morungole]] ku mmita 2,750 (9,020 ft) era eyitamu emigga [[:en:Kidepo_River|Kidepo]] ne [[:en:Narus_River,_Uganda|Narus]].<ref>{{Cite web |last=Bukedde |first=Musasi |date=2025-02-21 |title=Tukuleetedde ekkuumiro ly'ebisolo erya Murchision falls |url=https://www.bukedde.co.ug/vidiyo/BUK_153482_102026/tukuleetedde-ekkuumiro-lyebisolo-erya-murchis |access-date=2026-10-19 |website=Bukedde Online}}</ref>
[[File:Kidepo Valley National Park 18.jpg|thumb|Ekkuumiro lya Kidepo ]]
== Ekifo ==
Ekkuumiro lya Kidepo Valley lirinaanye Karenga mu disitulikiti y'e Kaabong mu nsonda y'obukiikakkono by'obuvanjuba bwa Uganda. Ekkuumiri kisuubirwa nti liri ku kkiromita 220 (140mi) okuva mu kibuga ekisingawo obunene eky'e Moroto. Okuva e kampala liri ku kkiromiyta 520 (20mi) ekibuga kya Uganda ekikulu era ekisinga obunene.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Narus_River,_Uganda</ref>
Ensalo y'ekkuumiro ey'obukiikakkono bw'obuvanjuba ey'ekkuumiro eviira ddala Bira, mu Sudan ey'amaserengeta n'ekwata ku kkuumiro ly'ekidepo.
== Ebyafaayo ==
Baketebo oba Bamening be balimi era abayizzi ababeera mu kitundu okuviira ddala mu 1800 nga terinnafuulibwa kkuumiro lya bisolo gavumenti y'abafuzi b'amatwale mu 1958. Omugaso gwa kino kwali kutaasa bisolo okubiyigga n'okusaanyaawo ensiko nga batangira ebivu.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Narus_River,_Uganda</ref> Okusengula abatuuze n'enjala eyakivaamu okusingira ddala Bakerepo abaggyibwa mu kifo kino ku mpaka okubateeka mu bifo ebirinaanye Bira nga Napotpot, Kalo Kudo, namosingo, Loriwo ne Naurkori mu South Sudan kirabika ng'ekifo ekikuumibwa ng'ekyokulabirako n'obutakkiriza bikivaamu olw'obutafa ku byetaago by'ekitundu bwe baali bateekateeka ekkuumiro.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Narus_River,_Uganda</ref>
Gavumenti ya Uganda empya wansi wa Milton Obote ekkuumiro yalifuula Kidepo Valley National Park mu 1962. Omukuumi w'ekkuumiro omukulu eyasooka yali Ian Ross, omungereza. Mu 1972, Paul Ssali omunnayuganda yamuddira mu bigere. Okuwaanyisiganya obuyinza n'okutendekebwa kwabwe kwali ku katambi ka firimu y'Abamerika. "The Wild and the Brave.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Narus_River,_Uganda</ref>"
== Enkula y'ekitundu ==
Ekkuumiro lirimu emigga emikulu ebiri ne Kidepo ne Narus. Ekikko kiri wakati wa ffuuti 3,000 (910mi)
Kanangorok (era ekinyukutawazibwa nga Kananorok oba Kanatarok) ky'ekiriyiriro ekisangibwa ku nkomerelo y'ekkuumio mu bukiikakkono, mu Lotukei, ku nsalo ya Sudana ey'amaserengeta. Ekiriyiriro kino y'ensulo y'amazzi ey'enkalakkalira mu kkuumiro.
Ettaka ly'ekkuumiro lya lubumbabumba. Mu Kidepo Valley, ettaka ery'olubumba eriddugavu n'ery'olusenyusenyu eriddugavu lye lisingamu, wabula nga omugga Narus gwo gulina ebbumba erimyufu n'ettaka eriddugavu.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Narus_River,_Uganda</ref>
== Ebisolo ==
[[File:Maneless_zebras_at_Kidepo_Valley_NP_-_Uganda.jpg|thumb|Entulege za Maneless, ekikula kya [[Ntulege|plains zebra]]]]
=== Ekiwonvu Narus ===
Narus linnya eryakiweebwa bakatebo oba bamening n'ekika kya ba Amening abaali babeera mu kiwonvu. Omuddo gw'omukiwonvu gwe mumpi ogwa red oat n'omuwanvu ogwa Guinea n'ogwa fine thatching.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Narus_River,_Uganda</ref> Emiti egisinga mu kitundu kya kya red thorn acacias, desert dates n'emitonotono egya drumstick. Emiti gya sausage ne fan palms gibibidde amazzi. Euphorbian candelabrum n'emimpi egya monkey bread (oba camel's foot) ne Buffalo thorn.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Narus_River,_Uganda</ref>
Amazzi ga Perennial gafuula omugga Kidepo okubeera ensibuko y'amazzi mu kyeya nga lirimu ebisolo ebiyonsa ebisukka mu 86 omuli; empisi, empologoma, engabi, engo, embwa zoomunsiko, enjovu, entulege, embogo wamu n'ebinyonyi kumpi 500.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Narus_River,_Uganda</ref>
Emigga mu Kidepo Valley giringa ekibatu. Ebifo ebiri mu nsozi zirina ensiko ya whistling thorn acacias.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Narus_River,_Uganda</ref>
== Obukulembeze bw'ekkuumiro ==
Ekkuumiro likulemberwa ekitongole ky'ebisolo mu ggwanga. USAID mu gwomunaana gwa 2013 yali eteeka ssente mu kuddaabiriza enguudo mu kkuumiro.
=== Obukulembeze ===
Ekkuumiro likulirwa Chief Warden. Ekifo kino kibadde ba waeden bano.
* 1958–1962 Tony Henley<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Narus_River,_Uganda</ref>
* 1964–1972 Ian Ross
ODUR ye mufirika omuddugavu eyasooka chief warden w'ekkuumiro okukulembera Kidepo mu 1960 okusooka Paul Ssali.first black African to be chief park warden managed Kidepo in the 1960s before Paul Ssali
* 1972– ? Paul Ssali
* –1981 A.M.K. Bendebule (yafiira mu kabenje k'ennyonyi mu kkuumiro)<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Narus_River,_Uganda</ref>
* 1994– Peter Lotyang
* 1996 Anjelo Ajoka
* 1998 (akola nga ) Daniel Aleper <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Narus_River,_Uganda</ref>
* 2001-2002 Joseph Sentongo <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Narus_River,_Uganda</ref>
* 2003-2006 Kuloao Okwongo <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Narus_River,_Uganda</ref>
Edward Asalu nga chief park warden
Capt. John Emille Otekat naye yakolako nga chief warden w'ekkuumiro.
* 2008 Henry Tusubira <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Narus_River,_Uganda</ref>
* 2013 Johnson Masereka
=== Ensimbi ===
Mu mwaka gw'ebyenfuna 2009-2010 Kidepo yafuna 294M ssente ya Uganda (US$129k oba €99k nga 1, ogwomunaana, 2010) okuva mu bagenyi 2100. Mu mwaka gw'ebyenfuna 2012-2013 zaali zeeyongedde okutuuka ku UGX 466M ($178k oba €134k nga 1, ogwomunaana, 2013) okuva mu bagenyi 2300.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Narus_River,_Uganda</ref>
=== Emirimu gy'okukuuma ===
==== Entuga ====
[[File:Mercy_Corps_Team_06.jpg|thumb|Bannakyewa ba Mercy Corps]]
Mu myaka gya 1960, Kidepo yalina entuga ezisukka mu 400. Mu 1992zino zaali ziyiggiddwa okutuuka ku nsolo ssatu zokka, nga mwalimu enkazi emu. Mu 1997 Warden Peter Möller yafuna obuyambi okuva mu Frankfurt Zoological Society okusengula entuga okuva mu kkuumiro lya Lake Nakuru e Kenya. Enkazi emu yafa mu kifo mwe zikuumirwa mu Lake Nakuru. Enkazi bbiri n'ensajja emu zaabbuusibwa okutwalibwa mu Kidepo. Mu Kidepo ensajja emu yallibwa nga kyejje etwalibweyo.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Narus_River,_Uganda</ref>
== Obulambuzi ==
Okulambula ebisolo kisoboka mu mmotoka ku nguudo eziyita mu kkuumiro okutuuka mu bukiikaddyo n'obuvanjuba bw'ekkuumiro. Enguudo ezimu ez'enfuufu kiteekeddwamu mmalamu era nnungi mu budde bwonna.
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist|30em}}
ev5cu6g1tpy7glugw3xua7x15k2xo1l
77057
77054
2026-10-19T12:32:41Z
Veronica Nambuba
12012
Converted reference
77057
wikitext
text/x-wiki
[[File:Nataba Track, Kidepo Valley National Park.jpg|thumb|Nataba Track, Kidepo Valley National Park]]
ekkuumiro lya Kidepo
'''Ekkuumiro lya Kidepo Valley litudde ku sukweya kkiromita''' 1,442 (557 sq mi) mu bitundu by'e [[:en:Karamoja|Karamojja]] mu bukiikaddyo bw'obugwanjuba bwa Uganda. Kidepo esangibwa mu Savannah, nga esingamu [[:en:Mount_Morungole|Mount Morungole]] ku mmita 2,750 (9,020 ft) era eyitamu emigga [[:en:Kidepo_River|Kidepo]] ne [[:en:Narus_River,_Uganda|Narus]].<ref>{{Cite web |last=Bukedde |first=Musasi |date=2025-02-21 |title=Tukuleetedde ekkuumiro ly'ebisolo erya Murchision falls |url=https://www.bukedde.co.ug/vidiyo/BUK_153482_102026/tukuleetedde-ekkuumiro-lyebisolo-erya-murchis |access-date=2026-10-19 |website=Bukedde Online}}</ref>
[[File:Kidepo Valley National Park 18.jpg|thumb|Ekkuumiro lya Kidepo ]]
== Ekifo ==
Ekkuumiro lya Kidepo Valley lirinaanye Karenga mu disitulikiti y'e Kaabong mu nsonda y'obukiikakkono by'obuvanjuba bwa Uganda. Ekkuumiri kisuubirwa nti liri ku kkiromita 220 (140mi) okuva mu kibuga ekisingawo obunene eky'e Moroto. Okuva e kampala liri ku kkiromiyta 520 (20mi) ekibuga kya Uganda ekikulu era ekisinga obunene.<ref>{{Cite book |date=2026-08-04 |title=Narus River, Uganda |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Narus_River,_Uganda&oldid=1367612843 |language=en}}</ref>
Ensalo y'ekkuumiro ey'obukiikakkono bw'obuvanjuba ey'ekkuumiro eviira ddala Bira, mu Sudan ey'amaserengeta n'ekwata ku kkuumiro ly'ekidepo.
== Ebyafaayo ==
Baketebo oba Bamening be balimi era abayizzi ababeera mu kitundu okuviira ddala mu 1800 nga terinnafuulibwa kkuumiro lya bisolo gavumenti y'abafuzi b'amatwale mu 1958. Omugaso gwa kino kwali kutaasa bisolo okubiyigga n'okusaanyaawo ensiko nga batangira ebivu.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Narus_River,_Uganda</ref> Okusengula abatuuze n'enjala eyakivaamu okusingira ddala Bakerepo abaggyibwa mu kifo kino ku mpaka okubateeka mu bifo ebirinaanye Bira nga Napotpot, Kalo Kudo, namosingo, Loriwo ne Naurkori mu South Sudan kirabika ng'ekifo ekikuumibwa ng'ekyokulabirako n'obutakkiriza bikivaamu olw'obutafa ku byetaago by'ekitundu bwe baali bateekateeka ekkuumiro.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Narus_River,_Uganda</ref>
Gavumenti ya Uganda empya wansi wa Milton Obote ekkuumiro yalifuula Kidepo Valley National Park mu 1962. Omukuumi w'ekkuumiro omukulu eyasooka yali Ian Ross, omungereza. Mu 1972, Paul Ssali omunnayuganda yamuddira mu bigere. Okuwaanyisiganya obuyinza n'okutendekebwa kwabwe kwali ku katambi ka firimu y'Abamerika. "The Wild and the Brave.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Narus_River,_Uganda</ref>"
== Enkula y'ekitundu ==
Ekkuumiro lirimu emigga emikulu ebiri ne Kidepo ne Narus. Ekikko kiri wakati wa ffuuti 3,000 (910mi)
Kanangorok (era ekinyukutawazibwa nga Kananorok oba Kanatarok) ky'ekiriyiriro ekisangibwa ku nkomerelo y'ekkuumio mu bukiikakkono, mu Lotukei, ku nsalo ya Sudana ey'amaserengeta. Ekiriyiriro kino y'ensulo y'amazzi ey'enkalakkalira mu kkuumiro.
Ettaka ly'ekkuumiro lya lubumbabumba. Mu Kidepo Valley, ettaka ery'olubumba eriddugavu n'ery'olusenyusenyu eriddugavu lye lisingamu, wabula nga omugga Narus gwo gulina ebbumba erimyufu n'ettaka eriddugavu.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Narus_River,_Uganda</ref>
== Ebisolo ==
[[File:Maneless_zebras_at_Kidepo_Valley_NP_-_Uganda.jpg|thumb|Entulege za Maneless, ekikula kya [[Ntulege|plains zebra]]]]
=== Ekiwonvu Narus ===
Narus linnya eryakiweebwa bakatebo oba bamening n'ekika kya ba Amening abaali babeera mu kiwonvu. Omuddo gw'omukiwonvu gwe mumpi ogwa red oat n'omuwanvu ogwa Guinea n'ogwa fine thatching.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Narus_River,_Uganda</ref> Emiti egisinga mu kitundu kya kya red thorn acacias, desert dates n'emitonotono egya drumstick. Emiti gya sausage ne fan palms gibibidde amazzi. Euphorbian candelabrum n'emimpi egya monkey bread (oba camel's foot) ne Buffalo thorn.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Narus_River,_Uganda</ref>
Amazzi ga Perennial gafuula omugga Kidepo okubeera ensibuko y'amazzi mu kyeya nga lirimu ebisolo ebiyonsa ebisukka mu 86 omuli; empisi, empologoma, engabi, engo, embwa zoomunsiko, enjovu, entulege, embogo wamu n'ebinyonyi kumpi 500.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Narus_River,_Uganda</ref>
Emigga mu Kidepo Valley giringa ekibatu. Ebifo ebiri mu nsozi zirina ensiko ya whistling thorn acacias.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Narus_River,_Uganda</ref>
== Obukulembeze bw'ekkuumiro ==
Ekkuumiro likulemberwa ekitongole ky'ebisolo mu ggwanga. USAID mu gwomunaana gwa 2013 yali eteeka ssente mu kuddaabiriza enguudo mu kkuumiro.
=== Obukulembeze ===
Ekkuumiro likulirwa Chief Warden. Ekifo kino kibadde ba waeden bano.
* 1958–1962 Tony Henley<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Narus_River,_Uganda</ref>
* 1964–1972 Ian Ross
ODUR ye mufirika omuddugavu eyasooka chief warden w'ekkuumiro okukulembera Kidepo mu 1960 okusooka Paul Ssali.first black African to be chief park warden managed Kidepo in the 1960s before Paul Ssali
* 1972– ? Paul Ssali
* –1981 A.M.K. Bendebule (yafiira mu kabenje k'ennyonyi mu kkuumiro)<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Narus_River,_Uganda</ref>
* 1994– Peter Lotyang
* 1996 Anjelo Ajoka
* 1998 (akola nga ) Daniel Aleper <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Narus_River,_Uganda</ref>
* 2001-2002 Joseph Sentongo <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Narus_River,_Uganda</ref>
* 2003-2006 Kuloao Okwongo <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Narus_River,_Uganda</ref>
Edward Asalu nga chief park warden
Capt. John Emille Otekat naye yakolako nga chief warden w'ekkuumiro.
* 2008 Henry Tusubira <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Narus_River,_Uganda</ref>
* 2013 Johnson Masereka
=== Ensimbi ===
Mu mwaka gw'ebyenfuna 2009-2010 Kidepo yafuna 294M ssente ya Uganda (US$129k oba €99k nga 1, ogwomunaana, 2010) okuva mu bagenyi 2100. Mu mwaka gw'ebyenfuna 2012-2013 zaali zeeyongedde okutuuka ku UGX 466M ($178k oba €134k nga 1, ogwomunaana, 2013) okuva mu bagenyi 2300.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Narus_River,_Uganda</ref>
=== Emirimu gy'okukuuma ===
==== Entuga ====
[[File:Mercy_Corps_Team_06.jpg|thumb|Bannakyewa ba Mercy Corps]]
Mu myaka gya 1960, Kidepo yalina entuga ezisukka mu 400. Mu 1992zino zaali ziyiggiddwa okutuuka ku nsolo ssatu zokka, nga mwalimu enkazi emu. Mu 1997 Warden Peter Möller yafuna obuyambi okuva mu Frankfurt Zoological Society okusengula entuga okuva mu kkuumiro lya Lake Nakuru e Kenya. Enkazi emu yafa mu kifo mwe zikuumirwa mu Lake Nakuru. Enkazi bbiri n'ensajja emu zaabbuusibwa okutwalibwa mu Kidepo. Mu Kidepo ensajja emu yallibwa nga kyejje etwalibweyo.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Narus_River,_Uganda</ref>
== Obulambuzi ==
Okulambula ebisolo kisoboka mu mmotoka ku nguudo eziyita mu kkuumiro okutuuka mu bukiikaddyo n'obuvanjuba bw'ekkuumiro. Enguudo ezimu ez'enfuufu kiteekeddwamu mmalamu era nnungi mu budde bwonna.
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist|30em}}
kzxy8cvds8uk1nvjou6r2752mdb03s3
77059
77057
2026-10-19T12:33:32Z
Veronica Nambuba
12012
added citation
77059
wikitext
text/x-wiki
[[File:Nataba Track, Kidepo Valley National Park.jpg|thumb|Nataba Track, Kidepo Valley National Park]]
ekkuumiro lya Kidepo
'''Ekkuumiro lya Kidepo Valley litudde ku sukweya kkiromita''' 1,442 (557 sq mi) mu bitundu by'e [[:en:Karamoja|Karamojja]] mu bukiikaddyo bw'obugwanjuba bwa Uganda. Kidepo esangibwa mu Savannah, nga esingamu [[:en:Mount_Morungole|Mount Morungole]] ku mmita 2,750 (9,020 ft) era eyitamu emigga [[:en:Kidepo_River|Kidepo]] ne [[:en:Narus_River,_Uganda|Narus]].<ref>{{Cite web |last=Bukedde |first=Musasi |date=2025-02-21 |title=Tukuleetedde ekkuumiro ly'ebisolo erya Murchision falls |url=https://www.bukedde.co.ug/vidiyo/BUK_153482_102026/tukuleetedde-ekkuumiro-lyebisolo-erya-murchis |access-date=2026-10-19 |website=Bukedde Online}}</ref>
[[File:Kidepo Valley National Park 18.jpg|thumb|Ekkuumiro lya Kidepo ]]
== Ekifo ==
Ekkuumiro lya Kidepo Valley lirinaanye Karenga mu disitulikiti y'e Kaabong mu nsonda y'obukiikakkono by'obuvanjuba bwa Uganda. Ekkuumiri kisuubirwa nti liri ku kkiromita 220 (140mi) okuva mu kibuga ekisingawo obunene eky'e Moroto. Okuva e kampala liri ku kkiromiyta 520 (20mi) ekibuga kya Uganda ekikulu era ekisinga obunene.<ref>{{Cite book |date=2026-08-04 |title=Narus River, Uganda |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Narus_River,_Uganda&oldid=1367612843 |language=en}}</ref>
Ensalo y'ekkuumiro ey'obukiikakkono bw'obuvanjuba ey'ekkuumiro eviira ddala Bira, mu Sudan ey'amaserengeta n'ekwata ku kkuumiro ly'ekidepo.<ref>{{Cite web |last=Bukedde |first=Musasi |date=2025-02-21 |title=Tukuleetedde ekkuumiro ly'ebisolo erya Murchision falls |url=https://www.bukedde.co.ug/vidiyo/BUK_153482_102026/tukuleetedde-ekkuumiro-lyebisolo-erya-murchis |access-date=2026-10-19 |website=Bukedde Online}}</ref>
== Ebyafaayo ==
Baketebo oba Bamening be balimi era abayizzi ababeera mu kitundu okuviira ddala mu 1800 nga terinnafuulibwa kkuumiro lya bisolo gavumenti y'abafuzi b'amatwale mu 1958. Omugaso gwa kino kwali kutaasa bisolo okubiyigga n'okusaanyaawo ensiko nga batangira ebivu.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Narus_River,_Uganda</ref> Okusengula abatuuze n'enjala eyakivaamu okusingira ddala Bakerepo abaggyibwa mu kifo kino ku mpaka okubateeka mu bifo ebirinaanye Bira nga Napotpot, Kalo Kudo, namosingo, Loriwo ne Naurkori mu South Sudan kirabika ng'ekifo ekikuumibwa ng'ekyokulabirako n'obutakkiriza bikivaamu olw'obutafa ku byetaago by'ekitundu bwe baali bateekateeka ekkuumiro.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Narus_River,_Uganda</ref>
Gavumenti ya Uganda empya wansi wa Milton Obote ekkuumiro yalifuula Kidepo Valley National Park mu 1962. Omukuumi w'ekkuumiro omukulu eyasooka yali Ian Ross, omungereza. Mu 1972, Paul Ssali omunnayuganda yamuddira mu bigere. Okuwaanyisiganya obuyinza n'okutendekebwa kwabwe kwali ku katambi ka firimu y'Abamerika. "The Wild and the Brave.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Narus_River,_Uganda</ref>"
== Enkula y'ekitundu ==
Ekkuumiro lirimu emigga emikulu ebiri ne Kidepo ne Narus. Ekikko kiri wakati wa ffuuti 3,000 (910mi)
Kanangorok (era ekinyukutawazibwa nga Kananorok oba Kanatarok) ky'ekiriyiriro ekisangibwa ku nkomerelo y'ekkuumio mu bukiikakkono, mu Lotukei, ku nsalo ya Sudana ey'amaserengeta. Ekiriyiriro kino y'ensulo y'amazzi ey'enkalakkalira mu kkuumiro.
Ettaka ly'ekkuumiro lya lubumbabumba. Mu Kidepo Valley, ettaka ery'olubumba eriddugavu n'ery'olusenyusenyu eriddugavu lye lisingamu, wabula nga omugga Narus gwo gulina ebbumba erimyufu n'ettaka eriddugavu.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Narus_River,_Uganda</ref>
== Ebisolo ==
[[File:Maneless_zebras_at_Kidepo_Valley_NP_-_Uganda.jpg|thumb|Entulege za Maneless, ekikula kya [[Ntulege|plains zebra]]]]
=== Ekiwonvu Narus ===
Narus linnya eryakiweebwa bakatebo oba bamening n'ekika kya ba Amening abaali babeera mu kiwonvu. Omuddo gw'omukiwonvu gwe mumpi ogwa red oat n'omuwanvu ogwa Guinea n'ogwa fine thatching.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Narus_River,_Uganda</ref> Emiti egisinga mu kitundu kya kya red thorn acacias, desert dates n'emitonotono egya drumstick. Emiti gya sausage ne fan palms gibibidde amazzi. Euphorbian candelabrum n'emimpi egya monkey bread (oba camel's foot) ne Buffalo thorn.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Narus_River,_Uganda</ref>
Amazzi ga Perennial gafuula omugga Kidepo okubeera ensibuko y'amazzi mu kyeya nga lirimu ebisolo ebiyonsa ebisukka mu 86 omuli; empisi, empologoma, engabi, engo, embwa zoomunsiko, enjovu, entulege, embogo wamu n'ebinyonyi kumpi 500.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Narus_River,_Uganda</ref>
Emigga mu Kidepo Valley giringa ekibatu. Ebifo ebiri mu nsozi zirina ensiko ya whistling thorn acacias.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Narus_River,_Uganda</ref>
== Obukulembeze bw'ekkuumiro ==
Ekkuumiro likulemberwa ekitongole ky'ebisolo mu ggwanga. USAID mu gwomunaana gwa 2013 yali eteeka ssente mu kuddaabiriza enguudo mu kkuumiro.
=== Obukulembeze ===
Ekkuumiro likulirwa Chief Warden. Ekifo kino kibadde ba waeden bano.
* 1958–1962 Tony Henley<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Narus_River,_Uganda</ref>
* 1964–1972 Ian Ross
ODUR ye mufirika omuddugavu eyasooka chief warden w'ekkuumiro okukulembera Kidepo mu 1960 okusooka Paul Ssali.first black African to be chief park warden managed Kidepo in the 1960s before Paul Ssali
* 1972– ? Paul Ssali
* –1981 A.M.K. Bendebule (yafiira mu kabenje k'ennyonyi mu kkuumiro)<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Narus_River,_Uganda</ref>
* 1994– Peter Lotyang
* 1996 Anjelo Ajoka
* 1998 (akola nga ) Daniel Aleper <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Narus_River,_Uganda</ref>
* 2001-2002 Joseph Sentongo <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Narus_River,_Uganda</ref>
* 2003-2006 Kuloao Okwongo <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Narus_River,_Uganda</ref>
Edward Asalu nga chief park warden
Capt. John Emille Otekat naye yakolako nga chief warden w'ekkuumiro.
* 2008 Henry Tusubira <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Narus_River,_Uganda</ref>
* 2013 Johnson Masereka
=== Ensimbi ===
Mu mwaka gw'ebyenfuna 2009-2010 Kidepo yafuna 294M ssente ya Uganda (US$129k oba €99k nga 1, ogwomunaana, 2010) okuva mu bagenyi 2100. Mu mwaka gw'ebyenfuna 2012-2013 zaali zeeyongedde okutuuka ku UGX 466M ($178k oba €134k nga 1, ogwomunaana, 2013) okuva mu bagenyi 2300.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Narus_River,_Uganda</ref>
=== Emirimu gy'okukuuma ===
==== Entuga ====
[[File:Mercy_Corps_Team_06.jpg|thumb|Bannakyewa ba Mercy Corps]]
Mu myaka gya 1960, Kidepo yalina entuga ezisukka mu 400. Mu 1992zino zaali ziyiggiddwa okutuuka ku nsolo ssatu zokka, nga mwalimu enkazi emu. Mu 1997 Warden Peter Möller yafuna obuyambi okuva mu Frankfurt Zoological Society okusengula entuga okuva mu kkuumiro lya Lake Nakuru e Kenya. Enkazi emu yafa mu kifo mwe zikuumirwa mu Lake Nakuru. Enkazi bbiri n'ensajja emu zaabbuusibwa okutwalibwa mu Kidepo. Mu Kidepo ensajja emu yallibwa nga kyejje etwalibweyo.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Narus_River,_Uganda</ref>
== Obulambuzi ==
Okulambula ebisolo kisoboka mu mmotoka ku nguudo eziyita mu kkuumiro okutuuka mu bukiikaddyo n'obuvanjuba bw'ekkuumiro. Enguudo ezimu ez'enfuufu kiteekeddwamu mmalamu era nnungi mu budde bwonna.
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist|30em}}
o81rc9cs5kvojrt50yaq8svrpdzhb6t
James Wapakhabulo
0
7935
77075
70180
2026-10-19T12:49:21Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
77075
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person|name=James Wapakhabulo|image=|image_size=|caption=|birth_date={{Birth date|1945|03|23}}|birth_place=[[Mbale]], [[Uganda]]|death_date={{Death date and age|2004|03|27|1945|03|23}}|death_place=[[Bugoloobi]], Uganda|alma_mater=[[University of Dar es Salaam]]<br/>{{small|([[Bachelor of Laws]])}}<br/>[[Law Development Center]]<br/>{{small|(Diploma in Legal Practice)}}|occupation=Lawyer & politician|years_active=1960s — 2004|nationality=Ugandan|citizenship=Uganda|known_for=Politics|networth=|title=Minister of Foreign Affairs, 2001 - 2004 <br/> Second Deputy Prime Minister, 2001 - 2004 <br/> Speaker of Parliament, 1996 - 1998}}
'''James Francis Wambogo Wapakhabulo''' (yazaalibwa nga nga 23, Ogwokusatu 1945 n'afa nga 27 Ogwokusatu, 2004) Yali Munnayuganda era Munnabyabufuzi eyaweerezaako nga Minisita wa [[Yuganda|Uganda]] ow'ensonga z'ebweru okuva mu 2001 okutuuka mu 2004.<ref>{{Cite web |date=2025-10-01 |title=When Museveni peeled the mask on term limits removal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/special-reports/when-museveni-peeled-the-mask-on-term-limits-removal-5213140 |access-date=2026-10-19 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Obuvo bwe ==
Wapakhabulo amateeka yatandika okugasomera mu[[:en:University_of_East_Africa|University of East Africa]] kati eyafuuka ([[:en:University_of_Dar_es_Salaam|University of Dar es Salaam]]). Okuva mu myaka gya 1960 okutuusa mu 1977, yakolako nga kiraaka era aomubazi w'amateeka mu kubangawo [[:en:East_African_Community|omukago gwa East African Community.]] Oluvannyuma mu mwaka gwe gumu, yagenda mu [[:en:Papua_New_Guinea|Papua New Guinea]], mu kusooka nga munnamateeka omugundiivu mu kubaga amateeka ate oluvannyuma n'afuuka akulira abannamateeka. Yeeyongera okuweereza mu kifo ekyo okutuuka mu 1986.
== Olugendo lw'ebyobufuzi ==
Wapakhabulo yeegatta u kibiina ekiri mu buyinza ekya National Resistance Movement. Mu kiseera ekyo yeesimbawo ku kifo ky'omubaka mu Paalamenti, wakati wa 1994 ne 1995 ye yali ssentebe wa [[:en:Constituent_Assembly|Constituent Assembly]]. Mu 1996, yalondebwa okufuuka Sipiika wa Paalamenti, ekifo kye yalimu okutuusa mu 1998. Mu 1998, yalondebwa nga National Political Commissar in Uganda mu kiseera [[:en:No-party|nga Uganda teriimu bibiina byabyabufuzi]] okutuusa mu 2001 we yafuukira omumyuka Owookubiri owa Ssaabaminisita wa Uganda era Minisita w'ensonga ez'ebweru. Yaweereza mu bifo bino byombi okutuusa mu ku kufa kwe.
Mu kiseera we yabeerera Minisita w'ensonga ez'ebweru, yayambako okukkakkanya akakuubagano wakati wa Uganda ne [[Rwanda]] n'okuzza obujja enkolagana n'amawanga nga [[Democratic Republic of Congo|Democratic Republic of the Congo]], [[Burundi]], ne [[Sudaani|Sudan]].
Emirundi mingi nga tannafa, Wapakhabulo yawandiikira Pulezidenti (mukwano gwe okumala ebbanga) [[Yoweri Museveni]], ng'awakanya eky'okuggyawo ekkomo ku bisanja. Yafiira mu maka ge e Bugolobi mu [[Kampala]] nga 27 Ogwokusatu, 2004. Yaziikibwa ku kyalo Mafudu, ekisangibwa mu Disitulikiti y'e [[Sironko (disitulikit)|Sironko]] ku Lwokutaano nga 2 Ogwokuna, 2004.<ref>https://web.archive.org/web/20150402163501/http://business.highbeam.com/3548/article-1G1-114709075/wapa-burial-set-friday</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150402112904/http://www.newvision.co.ug/D/8/12/666948</ref>
Wapakhabulo yayagalwanga abantu bangi ku njuyi zombi ez'ebyobufuzi. Oluvannyuma lw'amawulire g'okufa kwe okusaasaana, eyali akulira ababaka bo'loludda oluvuganya Gavumenti mu Paalamenti, [[:en:Aggrey_Awori|Aggrey Awori]] yagamba nti " omugenzi ye Sipiika asinga be yali alabye bukya abaawo". Bwe yafa, eyali Omumyuka wa Pulezidenti mu kiseera ekyo [[:en:Gilbert_Bukenya|Gilbert Bukenya]] yateesa nti ekitundu kya Parliament Avenue ekiri mu Kampala kituumibwe Wapa Avenue olw'okujjukiranga Wapakhabulo.
Mu Gwoluberyeberye nga 2005, Pulezidenti Museveni yalonda [[:en:Sam_Kutesa|Sam Kutesa]], eyali Minisita omubeezi owa bamusigansimbi okusikira Wapakhabulo nga Minisita w'ensonga z'ebweru.<ref name="Elected">https://www.bbc.com/news/world-us-canada-27789108</ref>
== Laba na Bino ==
* [[:en:List_of_Speakers_of_the_Parliament_of_Uganda|Olukalala lwa Basipiika ba Paalamenti ya Uganda]]
* [[Francis K. Butagira|Francis Butagira]]
* [[:en:Edward_Ssekandi|Edward Ssekandi]]
* [[:en:Rebecca_Kadaga|Rebecca Kadaga]]
== Ebijuliziddwamu ==
<references />
== Ebijulizo ebirala ==
* [https://web.archive.org/web/20171029065212/http://www.monitor.co.ug/News/National/-/688334/1166118/-/c1gr8uz/-/index.html Basipiika ba Paalamenti ya Uganda okuva mu 1962]
{{s-start}}
{{s-par|ug}}
{{s-bef|before=[[Yoweri Museveni]]}}
{{s-ttl|title=Speaker of Parliament|years=1996 - 1998}}
{{s-aft|after=[[Francis Ayume]]}}
{{s-end}}
[[Category:Bannabyabufuzi]]
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Bannamateeka ba Uganda]]
[[Category:Baminisita ba Uganda]]
4qyt18tvqm9p58eteyny86n4jwv6agi
77076
77075
2026-10-19T12:50:06Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
77076
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person|name=James Wapakhabulo|image=|image_size=|caption=|birth_date={{Birth date|1945|03|23}}|birth_place=[[Mbale]], [[Uganda]]|death_date={{Death date and age|2004|03|27|1945|03|23}}|death_place=[[Bugoloobi]], Uganda|alma_mater=[[University of Dar es Salaam]]<br/>{{small|([[Bachelor of Laws]])}}<br/>[[Law Development Center]]<br/>{{small|(Diploma in Legal Practice)}}|occupation=Lawyer & politician|years_active=1960s — 2004|nationality=Ugandan|citizenship=Uganda|known_for=Politics|networth=|title=Minister of Foreign Affairs, 2001 - 2004 <br/> Second Deputy Prime Minister, 2001 - 2004 <br/> Speaker of Parliament, 1996 - 1998}}
'''James Francis Wambogo Wapakhabulo''' (yazaalibwa nga nga 23, Ogwokusatu 1945 n'afa nga 27 Ogwokusatu, 2004) Yali Munnayuganda era Munnabyabufuzi eyaweerezaako nga Minisita wa [[Yuganda|Uganda]] ow'ensonga z'ebweru okuva mu 2001 okutuuka mu 2004.<ref>{{Cite web |date=2025-10-01 |title=When Museveni peeled the mask on term limits removal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/special-reports/when-museveni-peeled-the-mask-on-term-limits-removal-5213140 |access-date=2026-10-19 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Obuvo bwe ==
Wapakhabulo amateeka yatandika okugasomera mu[[:en:University_of_East_Africa|University of East Africa]] kati eyafuuka ([[:en:University_of_Dar_es_Salaam|University of Dar es Salaam]]). Okuva mu myaka gya 1960 okutuusa mu 1977, yakolako nga kiraaka era aomubazi w'amateeka mu kubangawo [[:en:East_African_Community|omukago gwa East African Community.]] Oluvannyuma mu mwaka gwe gumu, yagenda mu [[:en:Papua_New_Guinea|Papua New Guinea]], mu kusooka nga munnamateeka omugundiivu mu kubaga amateeka ate oluvannyuma n'afuuka akulira abannamateeka. Yeeyongera okuweereza mu kifo ekyo okutuuka mu 1986.<ref>{{Cite web |date=2025-10-01 |title=When Museveni peeled the mask on term limits removal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/special-reports/when-museveni-peeled-the-mask-on-term-limits-removal-5213140 |access-date=2026-10-19 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Olugendo lw'ebyobufuzi ==
Wapakhabulo yeegatta u kibiina ekiri mu buyinza ekya National Resistance Movement. Mu kiseera ekyo yeesimbawo ku kifo ky'omubaka mu Paalamenti, wakati wa 1994 ne 1995 ye yali ssentebe wa [[:en:Constituent_Assembly|Constituent Assembly]]. Mu 1996, yalondebwa okufuuka Sipiika wa Paalamenti, ekifo kye yalimu okutuusa mu 1998. Mu 1998, yalondebwa nga National Political Commissar in Uganda mu kiseera [[:en:No-party|nga Uganda teriimu bibiina byabyabufuzi]] okutuusa mu 2001 we yafuukira omumyuka Owookubiri owa Ssaabaminisita wa Uganda era Minisita w'ensonga ez'ebweru. Yaweereza mu bifo bino byombi okutuusa mu ku kufa kwe.
Mu kiseera we yabeerera Minisita w'ensonga ez'ebweru, yayambako okukkakkanya akakuubagano wakati wa Uganda ne [[Rwanda]] n'okuzza obujja enkolagana n'amawanga nga [[Democratic Republic of Congo|Democratic Republic of the Congo]], [[Burundi]], ne [[Sudaani|Sudan]].
Emirundi mingi nga tannafa, Wapakhabulo yawandiikira Pulezidenti (mukwano gwe okumala ebbanga) [[Yoweri Museveni]], ng'awakanya eky'okuggyawo ekkomo ku bisanja. Yafiira mu maka ge e Bugolobi mu [[Kampala]] nga 27 Ogwokusatu, 2004. Yaziikibwa ku kyalo Mafudu, ekisangibwa mu Disitulikiti y'e [[Sironko (disitulikit)|Sironko]] ku Lwokutaano nga 2 Ogwokuna, 2004.<ref>https://web.archive.org/web/20150402163501/http://business.highbeam.com/3548/article-1G1-114709075/wapa-burial-set-friday</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150402112904/http://www.newvision.co.ug/D/8/12/666948</ref>
Wapakhabulo yayagalwanga abantu bangi ku njuyi zombi ez'ebyobufuzi. Oluvannyuma lw'amawulire g'okufa kwe okusaasaana, eyali akulira ababaka bo'loludda oluvuganya Gavumenti mu Paalamenti, [[:en:Aggrey_Awori|Aggrey Awori]] yagamba nti " omugenzi ye Sipiika asinga be yali alabye bukya abaawo". Bwe yafa, eyali Omumyuka wa Pulezidenti mu kiseera ekyo [[:en:Gilbert_Bukenya|Gilbert Bukenya]] yateesa nti ekitundu kya Parliament Avenue ekiri mu Kampala kituumibwe Wapa Avenue olw'okujjukiranga Wapakhabulo.
Mu Gwoluberyeberye nga 2005, Pulezidenti Museveni yalonda [[:en:Sam_Kutesa|Sam Kutesa]], eyali Minisita omubeezi owa bamusigansimbi okusikira Wapakhabulo nga Minisita w'ensonga z'ebweru.<ref name="Elected">https://www.bbc.com/news/world-us-canada-27789108</ref>
== Laba na Bino ==
* [[:en:List_of_Speakers_of_the_Parliament_of_Uganda|Olukalala lwa Basipiika ba Paalamenti ya Uganda]]
* [[Francis K. Butagira|Francis Butagira]]
* [[:en:Edward_Ssekandi|Edward Ssekandi]]
* [[:en:Rebecca_Kadaga|Rebecca Kadaga]]
== Ebijuliziddwamu ==
<references />
== Ebijulizo ebirala ==
* [https://web.archive.org/web/20171029065212/http://www.monitor.co.ug/News/National/-/688334/1166118/-/c1gr8uz/-/index.html Basipiika ba Paalamenti ya Uganda okuva mu 1962]
{{s-start}}
{{s-par|ug}}
{{s-bef|before=[[Yoweri Museveni]]}}
{{s-ttl|title=Speaker of Parliament|years=1996 - 1998}}
{{s-aft|after=[[Francis Ayume]]}}
{{s-end}}
[[Category:Bannabyabufuzi]]
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Bannamateeka ba Uganda]]
[[Category:Baminisita ba Uganda]]
rtsy95m7qa2dy0kuwg2lbgro8d6vsyi
Grace Kaudha
0
8095
77085
61219
2026-10-19T12:59:35Z
Thomas Eddie Irigei
11996
converted reference
77085
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
[[Category:Articles with hCards]]
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
'''Grace Kaudha''', era amanyiddwa nga Grace Hailat Kaudha Magumba, (yazaalibwa nga ennaku z'omwezi 14 Ogwekkumi 1986) yali munnabyabufuzi wa Uganda era [[:en:Legislator|omubaka]] eyali akiikirira abakyala mu [[Iganga (disitulikit)|disitulikiti y'e Iganga]] mu Ppaaliyamenti ya Uganda ey'ekkumi mu mwaka gwa 2016.<ref>{{Cite web |title=Iganga Woman MP Passes On : |url=https://ugandaradionetwork.net/story/iganga-woman-mp-passes-on |access-date=2026-10-19 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref> Yali alina akakwate ku kibiina kya [[National Resistance Movement]].<ref name=":0">https://www.independent.co.ug/ugandan-woman-mp-kaudha-dies-child-birth-complications/</ref> Yafiira mu ddwaliro lya [[Mulago National Specialised Hospital|Mulago National Referral Hospital]] e Kawempe ku Lwomukaaga nga ennaku z'omwezi 1 Ogwomusanvu 2017 ku ssaawa munaana<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/iganga-woman-mp-grace-kaudha-dies-1709570?view=htmlamp</ref> Kigambibwa nti okufa kwe kwava ku mbeera mu lufuutifuuti eyitibwa [[:en:Pre-eclampsia|Pre-eclampsia]] eyaleetebwa obuzibu bw'olubuto.<ref name=":0" /> Yaziikibwa ku kyalo Magogo, mu ggombolola y'e Nawaningi, mu disitulikiti y'e Iganga.<ref>https://lg.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation?title=Special:ContentTranslation&campaign=contributionsmenu&to=lg&from=en&page=Grace+Kaudha&targettitle=Grace+Kaudha</ref>
== Obuweereza bwe ==
Yali mubaka omukyala owa [[Iganga (disitulikit)|disitulikiti y'e Iganga]] eyadda mu bigere bya Kabaale Kwagala Olivia, era yaweereza ku kakiiko k'amateeka, eby'empisa n'ebintu ebiweebwa abantu olw'obuweereza bwabwe. Era yaliko ne ku kakiiko akokola ku by'ekikula ky'abantu, emirimu wamu n'okwekulaakulanya.<ref>https://observer.ug/news/headlines/53732-iganga-woman-mp-passes-on-while-giving-birth</ref>
== Obulamu bwe ==
Yali mukyala wa Ibrahim Tooto era nga alina omwana omu.<ref>https://www.pmldaily.com/news/2017/07/iganga-woman-mp-dies.html</ref>
== Laba ne bino ==
* [[:en:List_of_members_of_the_tenth_Parliament_of_Uganda|Olukalala lw'ababaka b'olukiiko lwa Uganda olw'ekkumi]]
* [[:en:Parliament_of_Uganda|Olukiiko lwa Uganda olukulu]]
* [[National Resistance Movement]]
== Ebijuliziddwamu ==
<references />
== Emiyungiro gy'obubaka egy'ebweru ==
* [https://iganga.go.ug/ Iganga District Local Government]
4k6nb05e901ernvzb51hq2xyafhjqn3
Samson Kisekka
0
8257
77037
76135
2026-10-19T12:17:08Z
Veronica Nambuba
12012
added citation
77037
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox officeholder|name=Samson Babi Mululu Kisekka|image=|imagesize=|smallimage=|caption=|order=5th [[Prime Minister of Uganda]]|term_start=30 January 1986|term_end=22 January 1991|vicepresident=|viceprimeminister=|deputy=|president=|primeminister=|predecessor=[[Abraham Waligo]]|successor=[[George Cosmas Adyebo]]|order2=5th [[Vice President of Uganda]]|term_start2=22 January 1991|term_end2=November 1994|president2=[[Yoweri Museveni]]|predecessor2=[[Paulo Muwanga]]|successor2=[[Specioza Kazibwe]]|birth_date=23 June 1912|birth_place=Mengo, [[Kampala]], [[Uganda Protectorate]]|death_date={{death date and age|1999|10|25|1912|6|23|df=y}}|death_place=[[London]], [[UK]]|constituency=|party=[[National Resistance Movement]]|spouse=|profession=[[physician]]|religion=|signature=|footnotes=}}{{Seventh-day Adventism}}
'''Samson Babi Mululu Kisekka''' (23 Ogwomukaaga 1912 – 25 Ogwekkumi 1999) yali munnabyabufuzi [[:en:Uganda|Omunnayuganda]] era nga ye [[:en:Prime_Minister_of_Uganda|Ssabaminisita wa Uganda]] okuva mu 1986 okutuuka mu 1991 era nga ye [[:en:Vice_President_of_Uganda|mumyuka wa Pulezidenti wa Uganda]] ow'okutaano okuva mu 1991 okutuuka mu 1994. Yaweerezaako ng'[[:en:Physician|omusawo]] era [[:en:Diplomat|omubaka wa Gavumenti]] . Yali akolagana nnyo ne [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]] .<ref>{{Cite web |title=Kisekka, Samson Mululu (1912–1999) |url=https://encyclopedia.adventist.org/article?id=8JO8 |access-date=2026-09-26 |website=encyclopedia.adventist.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20250401014927/https://encyclopedia.adventist.org/article?id=8JO8 |archive-date=2025-04-01 |url-status=dead}}</ref>
== Ebikwata ku bulamu bwe ==
Ku myaka mwenda gyokka, Samson yatwalibwa mu masomero ga Kira ne Ngogwe Central Schools nga gano gaali wala okuva n'ewaabwe e Nakifuma. Oluvannyuma lw’emyaka etaano, ng'ayolesa omutindo gwe ogw’ekitalo, yaweebwa sikaala okumala emyaka esatu ng'asomera ku King’s College Buddo. Oluvannyuma lwa Buddo, yafuna sikaala endala, ku mulundi guno yamala emyaka mukaaga ng’asoma obusawo mu [[:en:Makerere_University|bbanguliro ly’obusawo erya Makerere University]] era n’afuuka omusawo ow’ekitiibwa. Yali omu kubagezi, omukulembeze, era munnabyamizannyo omukuukutivu kuba yali omu ku bazannyi ba ttiimu "ekkumi n'emu abasooka" (ab'azannya mu mupiira gwa Uganda Vs Kenya) nga yawangula ekirabo kya ky'omuzannyi asukkulumye ku balala mu yunivasite y'e Makerere mu Gwekkuminebiri 1935.<ref>{{Cite web |title=Kisekka, Samson Mululu (1912–1999) |url=https://encyclopedia.adventist.org/article?id=8JO8 |access-date=2026-10-19 |website=encyclopedia.adventist.org}}</ref>
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Bannabyabufuzi]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
[[Category:Omupiira mu Uganda]]
bzj5p47jzx8swhwdo722v1pnzjk56g5
Pike County, Georgia
0
8688
77064
27720
2026-10-19T12:41:46Z
Veronica Nambuba
12012
added citation
77064
wikitext
text/x-wiki
[[File:Georgia in United States.svg|thumb|197x197px|Georgia munda mu [[United States of Amerika]]]]
'''Pike County, Georgia''' ye ssaza erisangibwa mu ssaza ly’e [[Georgia]] mu nsi ya [[United States of America]].<ref>{{Cite web |title=Explore Census Data |url=https://data.census.gov/profile/Pike_County,_Georgia?g=050XX00US13231 |access-date=2026-10-19 |website=data.census.gov}}</ref>
{{Amagombolola g’e Georgia}}
[[Category:Amagombolola g’e Georgia]]
[[Category:Georgia, United States]]
[[Category:Ebifo ebisangibwa mu Georgia]]
[[Category:Georgia]]
333urs0rpg1hw6c4raogxeawe00pkt0
Spencer Nakacwa
0
9870
77068
29473
2026-10-19T12:44:29Z
Veronica Nambuba
12012
added citation
77068
wikitext
text/x-wiki
'''Spencer Nakacwa''' yazaalibwa mu 1998 oba 1999. Munayuganda [[Spencer Nakacwa|omuzannyi w'omupiira]] azannya ng'omuteebi owa [[:en:FUFA_Women_Super_League|FUFA Women Super League]] kilaabu eya [[Lady Doves FC]] ne [[:en:Uganda_women's_national_football_team|Uganda women's national team]].<ref>{{Cite web |title=Spencer Nakacwa - Soccer Stats, Profile & Career Info {{!}} Global Sports Archive |url=https://globalsportsarchive.com/en/soccer/athlete/spencer-nakacwa/518148 |access-date=2026-10-19 |website=GSA Website |language=en}}</ref>
== Emirimu gye egya Kilaabu ==
Nakacwa abadde yazannyira [[:en:Lady_Doves_FC|Lady Doves]] mu Uganda.
== Emirimu gy'ensi yonna ==
Nakacwa yazannyira Uganda ku mutendera ogusinga obunene mu [[2021 COSAFA Women's Championship]].
== Ebyawandiikibwa ==
<references responsive="1"></references>
== Enkolagana ez'ebweru ==
* Spencer Nakacwa on Facebook
9z8q3k9ezt3vjzqkfwfigdbcpr4prvq
77069
77068
2026-10-19T12:45:36Z
Veronica Nambuba
12012
added citation
77069
wikitext
text/x-wiki
'''Spencer Nakacwa''' yazaalibwa mu 1998 oba 1999. Munayuganda [[Spencer Nakacwa|omuzannyi w'omupiira]] azannya ng'omuteebi owa [[:en:FUFA_Women_Super_League|FUFA Women Super League]] kilaabu eya [[Lady Doves FC]] ne [[:en:Uganda_women's_national_football_team|Uganda women's national team]].<ref>{{Cite web |title=Spencer Nakacwa - Soccer Stats, Profile & Career Info {{!}} Global Sports Archive |url=https://globalsportsarchive.com/en/soccer/athlete/spencer-nakacwa/518148 |access-date=2026-10-19 |website=GSA Website |language=en}}</ref>
== Emirimu gye egya Kilaabu ==
Nakacwa abadde yazannyira [[:en:Lady_Doves_FC|Lady Doves]] mu Uganda.
== Emirimu gy'ensi yonna ==
Nakacwa yazannyira Uganda ku mutendera ogusinga obunene mu [[2021 COSAFA Women's Championship]].<ref>{{Cite web |title=Spencer Nakacwa - Soccer Stats, Profile & Career Info {{!}} Global Sports Archive |url=https://globalsportsarchive.com/en/soccer/athlete/spencer-nakacwa/518148 |access-date=2026-10-19 |website=GSA Website |language=en}}</ref>
== Ebyawandiikibwa ==
<references responsive="1"></references>
== Enkolagana ez'ebweru ==
* Spencer Nakacwa on Facebook
gp5z8ch83q89iqzpwzk7fn4tq2npixu
Patrick Gidudu
0
10842
77062
72282
2026-10-19T12:38:04Z
Veronica Nambuba
12012
added citation
77062
wikitext
text/x-wiki
'''Patrick Gidudu''' [[:en:Bishop|mulabirizi]] eyaawumula mu kkanisa ya [[:en:Anglican_Church_of_Uganda|Anglican Church of Uganda]]:<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Bishop_of_Mbale[https://www.worldanglican.com/uganda/mbale/the-church-of-the-province-of-uganda/the-rt-revd-patrick-gidudu World Anglican]</ref> [[:en:Bishop_of_Mbale|yali mulabirizi we Mbale]] okuva mu 2008 <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Bishop_of_Mbale[https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1190296/anglican-church-names-bishops-named New Vision]</ref> okutuuka mu 2021.<ref> https://en.wikipedia.org/wiki/Bishop_of_Mbale<nowiki/>NTV Uganda Christians bid farewell to outgoing Mbale Bishop Patrick Gidudu. Thursday 11th November 2021</ref>
== EBIJULIZIDDWA ==
https://en.wikipedia.org/wiki/Bishop_of_Mbale
https://en.wikipedia.org/wiki/Bishop_of_Mbale<nowiki/>{{Bishops on the Upper Nile}}<ref>{{Cite web |title=Patrick GIDUDU {{!}} Makerere University, Kampala {{!}} Department of Agricultural & Bio systems Engineering {{!}} Research profile |url=https://www.researchgate.net/profile/Patrick-Gidudu |access-date=2026-10-19 |website=ResearchGate |language=en}}</ref>
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
bbyzelcmnok73cofyo88wztbt6d75b1
Lwakhakha, Uganda
0
10932
77048
75282
2026-10-19T12:29:26Z
Veronica Nambuba
12012
added citation
77048
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}'''Lwakhakha''' kibuga mu [./Eastern_Regionhttps://en.wikipedia.org/wiki/Eastern_Region,_Uganda bitundu by'obuvanjuba] bwa [[Yuganda|Uganda]] . Ky'ekimu ku bitundu byomu munisipaali ye [[Manafwa (disitulikit)|Disitulikiti y'e Manafwa]]. Ekibuga kino kiri emitala w’ensalo y’ensi yonna okuva [[:en:Lwakhakha,_Kenya|e Lwakhakha mu Kenya .]]<ref>{{Cite web |title=Uganda, Kenya Developing Lwakhakha Into One Stop Border Post : |url=https://ugandaradionetwork.net/story/uganda-kenya-developing-lwakhakha-into-one-stop-border-post |access-date=2026-10-19 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref>
== Abantu ab’amaanyi ==
* [[:en:Amos_Wekesa|Amos Masaba Wekesa]], omutandisi, nnannyini era maneja wa kkampuni wa ''Great Lakes Safaris Limited'', yazaalibwa wano mu 1973.<ref>{{Cite news |last=Villa-Clarke |first=Angelina |title=From Poverty To CEO: Ugandan Founder Of ‘Great Lakes Safaris’ Looks Back On 20 Years Of Success |url=https://www.forbes.com/sites/angelinavillaclarke/2021/04/23/from-poverty-to-ceo-ugandan-founder-of-great-lakes-safaris-looks-back-on-20-years-of-success/?sh=3a10d75e947e |archive-url=https://web.archive.org/web/20250125022059/https://www.forbes.com/sites/angelinavillaclarke/2021/04/23/from-poverty-to-ceo-ugandan-founder-of-great-lakes-safaris-looks-back-on-20-years-of-success/?sh=3a10d75e947e |archive-date=2025-01-25 |access-date=2026-09-24 |work=Forbes |language=en |url-status=live}}</ref>
<references />
[[Category:Ebitundu mu Uganda]]
0mns45xdvfqg5rrwqel5ppg6yk1z1c2
Charles Barugahare
0
10975
77089
72062
2026-10-19T13:42:18Z
Okwel Noah
11850
I have converted reference
77089
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Charles Barugahare''' (yazaalibwa Ogwomwenda 13, 1972) Munnayuganda muwi wa magezi ku by'ensimbi, omubalirizi w'ebitabo era muwandiisi. <ref>{{Cite web |title=Charles Barugahare |url=https://financelip.org/team/charles-barugahare/ |access-date=2026-10-19 |website=FinanceLIP |language=en-US}}</ref> Yaliko omuwandiisi wa ssetendekero [[Makerere y'akubiri ku ssemazinga|Makerere University,]] Yunivasite esinga obukadde mu Uganda. Mu kiseera kino, ye Dayirekita wa Retirement Life Hub <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://retirementlifehub.org/ |access-date=2024-09-12 |archive-date=2024-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240603132030/https://retirementlifehub.org/ |url-status=dead }}</ref> emanyiddwa olw’okusoomoozebwa okw’ennaku 30 okw’okutumbula ebyensimbi by’omuntu. <ref>{{Cite web |title=Home |url=https://financelip.org/ |access-date=2026-10-19 |website=FinanceLIP |language=en-US}}</ref> Era akola nga mmemba ku lukiiko olufuzi olwa Kiira Motors Corporation, <ref>{{Cite web |title=Minister Inaugurates New Kiira Motors Board of Directors {{!}} The Kampala Post |url=https://www.kampalapost.com/content/minister-inaugurates-new-kiira-motors-board-directors |archive-url=http://web.archive.org/web/20260203211654/https://www.kampalapost.com/content/minister-inaugurates-new-kiira-motors-board-directors |archive-date=2026-02-03 |access-date=2026-10-19 |website=kampalapost.com |language=en}}</ref> ekitongole kya gavumenti ekigenderera okutunda pulojekiti y’emmotoka ez’amasannyalaze eya Kiira.
== Okusoma ==
Charles Barugahare yagenda mu [[Makerere y'akubiri ku ssemazinga|ssetendekero y’e Makerere university]] gye yasomera diguli mu by’obusuubuzi (Accounting) n’oluvannyuma Eastern &amp; Southern African Management Institute (ESAMI) n’afuna Master of Business Administration nga tannagenda mu Atlantic International University n’afuna Doctor of Business Administration .
== Omulimu gw’ekikugu ==
Charles Barugahare abaddeko mu bibiina eby’enjawulo nga Care International mu Uganda, The Aids Support Organization (TASO) ne [[Makerere y'akubiri ku ssemazinga|Makerere University]] gye yaweereza nga Omuwandiisi wa Yunivasite, <ref>{{Cite web |date=2020-09-17 |title=URA to collect tuition for all government universities |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/ura-to-collect-tuition-for-all-government-universities-1822890 |access-date=2026-10-19 |website=Monitor |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2020-07-19 |title=Court blocks sacking of Mak University secretary |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/court-blocks-sacking-of-mak-university-secretary-1898450 |access-date=2026-10-19 |website=Monitor |language=en}}</ref> Omubalilizi webitabo wa yunivasite, <ref>{{Cite web |last=independent |first=The |date=2019-07-16 |title=Makerere suspends staff promotions amid financial crisis |url=https://www.independent.co.ug/makerere-suspends-staff-promotions-amid-financial-crisis/ |access-date=2026-10-19 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref> Omukuumi wa Yunivasite Seal, era nga ye yali atwala ebyamaguzi byona ebya yunivasite gye yasikizibwa omwami Yusuf Kiranda. <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://new.mak.ac.ug/about/university-governance/university-management/university-secretarys-office#:~:text=Yusuf%20Kiranda%20holds%20a%20Master's,in%20Education%20from%20Makerere%20University. |access-date=2024-09-12 |archive-date=2024-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240111105023/https://new.mak.ac.ug/about/university-governance/university-management/university-secretarys-office#:~:text=Yusuf%20Kiranda%20holds%20a%20Master's,in%20Education%20from%20Makerere%20University. |url-status=dead }}</ref>
Olw’obuweereza obwewaddeyo n’okuyamba [[Makerere y'akubiri ku ssemazinga|ssetendekero y’e Makerere]] n’eggwanga, [[Yoweri Museveni|Yoweri Kaguta Museveni]], Pulezidenti wa [[Yuganda|Uganda]] yawa Charles Barugahare omudaali gwa Golden Jubilee nga 1 Ogwokutaano2018. <ref>{{Cite web |last=Wamai |first=Mark |date=2018-05-02 |title=Vice Chancellor Congratulates Golden Jubilee Award Medal Recipients |url=https://news.mak.ac.ug/2018/05/vice-chancellor-congratulates-golden-jubilee-award-medal-recipients/ |access-date=2026-10-19 |website=Makerere University News |language=en-US}}</ref>
== Okusoomoozebwa kw’okutumbula ebyensimbi ku bubwe okumala ennaku 30 ==
Wansi w’enteekateeka y’okutumbula okusoma n’okuwandiika mu by’ensimbi, <ref>{{Cite web |title=About Us |url=https://financelip.org/about-us/ |access-date=2026-10-19 |website=FinanceLIP |language=en-US}}</ref> Charles yakulembera ttiimu mu kukola okusoomoozebwa okw’ennaku 30 okw’okulongoosa mu by’ensimbi <ref>{{Cite web |last=Reporter |first=NewVision |date=2024-04-16 |title=Business: A 30-day guide to financial improvement |url=https://www.newvision.co.ug/category/business/a-30-day-guide-to-financial-improvement-NV_186033_102026 |access-date=2026-10-19 |website=New Vision}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Know More |url=https://financelip.org/know-more/ |access-date=2026-10-19 |website=FinanceLIP |language=en-US}}</ref> okunateebwa mu kitabo byombi <ref>{{Cite web |title=Navigating the Financial Path - The 30-Day Personal Finance Challenge (Hard Copy) |url=https://financelip.org/product/navigating-the-financial-path-the-30-day-personal-finance-challenge-hard-copy/ |access-date=2026-10-19 |website=FinanceLIP |language=en-US}}</ref> ne mu ngeri y’Omusomo ogw’oku mitimbagano <ref>{{Cite web |date=2025-01-30 |title=The 30-Day Personal Finance Improvement Challenge Course |url=https://financelip.org/courses/the-30-day-personal-finance-improvement-challenge-course/ |access-date=2026-10-19 |website=FinanceLIP |language=en-US}}</ref> ekyo kirina ebyokulabirako ebikwata ku nsonga eno mu bujjuvu. Ekitabo kino kyekenneenyezebwa Owek. Robert Wagwa Nsibirwa omumyuka wa Ssaabaminisita era omuwanika w[[Buganda|'Obwakabaka bwa Buganda .]]
Ekitabo kino kyatongozeddwa mu lukungaana lwa Rotary olwa Disitulikiti olw'omulundi ogwa 99 olwatuula nga 24 Ogwokunna 2024 okutuuka nga 27th Ogwokunna 2024 ku Speke Resort Munyonyo . <ref>{{Cite web |last=Admin |date=2024-04-18 |title=“Navigating the Financial Path” Book Available Ahead of the Launch |url=https://financelip.org/navigating-the-financial-path-book-available-ahead-of-the-launch/ |access-date=2026-10-19 |website=FinanceLIP |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://vinas.tech/a-great-financial-literacy-resource-you-shouldnt-miss/ |access-date=2024-09-12 |archive-date=2024-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240915070554/https://vinas.tech/a-great-financial-literacy-resource-you-shouldnt-miss/ |url-status=dead }}</ref>
== Ebitabo Ebirondeddwamu ==
* Okutambulira mu kkubo ly’ebyensimbi: Okusoomoozebwa kw’okulongoosa mu by’ensimbi by’omuntu ku nnaku 30 (2024) . <ref>{{Cite web |title=Navigating the Financial Path - The 30-Day Personal Finance Challenge (Hard Copy) |url=https://financelip.org/product/navigating-the-financial-path-the-30-day-personal-finance-challenge-hard-copy/ |access-date=2026-10-19 |website=FinanceLIP |language=en-US}}</ref>
* Empagi 9 ez'okukozesa Obusobozi bwo (2023) . <ref>{{Cite web |title=9 Pillars to Exploit your Potential (ebook) |url=https://financelip.org/product/9-pillars-to-exploit-your-potential-ebook/ |access-date=2026-10-19 |website=FinanceLIP |language=en-US}}</ref>
* Ensaasaanya y'okuwummulamu - Okulinnya okusinga Enyingiza (2024) . <ref>{{Cite web |date=2024-12-11 |title=Break Expenses - Rising to Outpace Income (Audio) |url=https://financelip.org/product/break-expenses-rising-to-outpace-income-audio/ |access-date=2026-10-19 |website=FinanceLIP |language=en-US}}</ref>
== Laba nabino ==
* Barnaba Nawangwe
* John Ddumba Ssentamu
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
[[Category:Buganda]]
2rkxew9lx53sv8o79q1cjhd0jsni3wa
Samuel Sejjaaka
0
11551
77080
68121
2026-10-19T12:55:08Z
Thomas Eddie Irigei
11996
77080
wikitext
text/x-wiki
'''Samuel Kisakye Sejjaaka''' Munnayuganda mubalirizi w’ebitabo, asoma era musuubuzi. Ye Mukulu w’essomero era nga ye mukulembeze wa ttiimu y’eggwanga mu ssomero lya MAT ABACUS Business School. <ref>{{Cite web |title=MAT ABACUS Business School |url=https://matabacus.ac.ug/ |access-date=2026-10-19 |language=en-US}}</ref> Wakati wa 1993 ne 2014, yasomesaako mu ttendekero lya waggulu erisinga obukadde mu Uganda, Makerere Yunivasite (oluvannyuma ne mu bbanguliro ly'ebya bizinensi erya Makerere University Business School) n’alinnya ku kifo ky’omumyuka w’omukulu w’essomero. Mu Gwekkuminebiri 2014, yawummula emirimu gy'ettendekero lino ku myaka 50. Oluvannyuma yayambako okutandikawo Abacus Business School, ettendekero ly’ebyenjigiriza erisinga obukulu mu Uganda. Mu 2019, essomero lya Abacus Business ly'egatta ku Kkampuni ya [https://web.archive.org/web/20190827213340/https://www.matuganda.com/about-mat Management Accountancy Training Company] (MAT) okukola essomero lya MAT ABACUS Business School.
[[File:Samuel_sejjaaka.jpg|thumb|Dr. Sejjaaka mu kutongoza ettendekero lya MAT ABACUS (2019)]]
== Obuto bwe n'emisomo gye ==
Samuel Kisakye Sejjaaka yazaalibwa nga 10 Ogwolubereberye 1964 mu ddwaliro ekkulu elya [[:en:Mulago_National_Referral_Hospital|Mulago National Referral Hospital]] mu Kampala ekibuga ekikulu ekya Uganda ekisinga obunene. Ng’akyali mwana muto, yabeeranga ne famire ye [[:en:Entebbe|Entebbe]], ng’asomera mu ssomero lya St. Theresa ne ku Lake Victoria Schoola. Okusoma okumalirirza siniya ey'okuna n'eyomukaaga, yasomera mu [[:en:Kings_College_Budo|Kings College Budo]], essomero ly'abawala n'abalenzi elisangibwa mu [[:en:Wakiso_District|Disitulikiti y’e Wakiso]] .
Okuva mu King’s College Budo, yeegatta ku [[:en:Makerere_University|Ssettendekero wa Makerere]], n’afuna diguli mu by'obusuubuzi eya [[:en:Bachelor_of_Commerce|Bachelor of Commerce]] mu 1986. Eyo yagyongerezaako ne Diploma mu byuma bikalimagezi eya Diploma in [[:en:Computer_Science|Computer Science]], nga nayo yagifunira Makerere mu 1988. Oluvannyuma yagenda mu [[:en:University_of_Strathclyde|University of Strathclyde]] mu Bungereza, n’afuna [[:en:Master_of_Science|diguli ey'okubiri]] mu by’ensimbi mu 1990. [[:en:Doctor_of_Philosophy|PhD]] ye mu kubala ebitabo n’ebyensimbi yagufunira mu Ssettendekero wa Makerere. <ref>{{Cite web |url=http://samuelsejjaaka.com/bio |title=Archive copy |access-date=2025-08-15 |archive-date=2025-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250118102521/http://samuelsejjaaka.com/bio/ |url-status=dead }}</ref> Sejjaaka mmemba mu kibiina ekigatta ababalirizi b'ebitabo abakakasiddwa ekya [[:en:Association_of_Chartered_Certified_Accountants|Association of Chartered Certified Accountants]] era [[:en:Certified_Public_Accountant|omubalirizi w'ebitabo bya Gavumenti eyakakasibwa]] .
== Emirimu gye egy'ekikugu ==
Samuel Sejjaaka akolagana n'aba kkampuni y'ababalirizi b'ebitabo eya Sejjaaka, Kaawaase & Company, Certified Public Accountants. Kkampuni eno yali emu kw'ezo ezaali mu kibiina kya SNG Africa Group, ekitongole ekisinga obunene mu South Afrika eky’abaddugavu ababalirizi b'ebitabo n'ebyensimbi oluvannyuma eky'egatta ne [[:en:Grant_Thornton_International|Grant Thornton]] . <ref>https://www.iol.co.za/business-report/companies/grant-thornton-and-sng-integration-advances-16051952</ref> Yatandikawo kkampuni eno nga ab'ebuuzibwako mu nkola y'emirimu mu 1988 era mu kiseera kino y’emu ku kkampuni z’ababalirizi b’ebitabo esinga obunene mu Uganda. <ref>http://samuelsejjaaka.com/sejjaaka-kaawaase-company</ref>
Dr. Sejjaaka aweerezza okuva mu 2015 nga Ssentebe w’olukiiko olufuzi olwa Kkampuni y'eby'ensimbi eya [[:en:UAP_Old_Mutual_Holdings|UAP]] - [[:en:Old_Mutual|Old Mutual]] Financial Services era nga Dayirekita wa kkampuni ekwasaganya eby'obulamu eya [[:en:UAP_Old_Mutual_Holdings|UAP]] Life Insurance okuva mu 2009. <ref>https://www.bloomberg.com/research/stocks/private/person.asp?personId=401866413&privcapId=24351707&previousCapId=24351707&previousTitle=UAP%20Holdings%20Limited</ref>
Dr. Sejjaaka yaliko omumyuka wa Ssentebe w’olukiiko era Dayirekita mu [[:en:Stanbic_Bank_Uganda_Limited|Stanbic Bank (Uganda) Limited]], bbanka y’ebyobusuubuzi esinga obunene mu ggwanga okuva mu 2007 okutuusa mu 2017. <ref>{{Cite web |url=http://www.stanbicbank.co.ug/uganda/Stanbic-Bank-Uganda/Financial-results |title=Archive copy |access-date=2025-08-15 |archive-date=2014-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140416192714/http://www.stanbicbank.co.ug/uganda/Stanbic-Bank-Uganda/Financial-results |url-status=dead }}</ref>
Wakati wa 2012 ne 2018, yaweerezaako nga Ssentebe wa bbanka ya [[:en:Uganda_Development_Bank_Limited|Uganda Development Bank]] (UDBL) ekitongole ekikola ku by’ensimbi mu nkulaakulana ekyatandikibwawo [[:en:Government_of_Uganda|Gavumenti ya Uganda]] . Ekigendererwa ekikulu ekya UDBL kwe kutumbula n’okusonda ssente z’enkulaakulana mu bitundu by’ebyenfuna eby’enjawulo ng’essira eriteeka nnyo ku by'obulimi, amakolero, eby’obulambuzi, amayumba, n’ebyobusuubuzi. Mu kiseera kye yamala mu UDBL, enkyukakyuka eziwerako zakolebwa mu bbanka eno era nga waliwo n’abakozi abawerako abalekulira nga kino nakyo kyaleetawo entalo za kkooti eziwerako. <ref>http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1327786/igg-arrests-udbl-officials</ref> Wabula mu kiseera kye kimu, yaleetawo enkyukakyuka ez’amaanyi ezaalaba ezaleetera bbanka okuzza eby'obugagga byayo ebyali bitakola n'ebifuula eby'amagoba saako n'okukyusa elinnya lyayo. Gavumenti nayo yawaayo ssente mu Bbanka eno ng'enyongereza ya bukadde bwa ddoola za Amerika 145, n'ekigendererwa eky'okuzza obuggya enkola ezo ezaali ziweddewo. Olwaleero Banka eno yeewaanira [[:en:Fitch_Ratings|Fitch]] era yalondeddwa ekibiina ekigatta ebitongole by’ebyensimbi n'enkulaakulana mu Afrika ekya African Association of Development Finance Institutions (AADFI) ng’emu ku kitongole ekisinga mu kukulakulanya eby'ensimbi mu Africa. <ref>https://www.udbl.co.ug/udbl-rated-the-best-performing-african-dfi/</ref>
Okuva mu 2009 okutuuka mu 2014, yaliko omumyuka w’omukulu w’ebbanguliro ly'ebya bizinensi erya [[:en:Makerere_University_Business_School|Makerere University Business School]] . <ref>{{Cite web |url=http://observer.ug/news-headlines/32631--mubs-sejjaaka-stepping-down |title=Archive copy |access-date=2025-08-15 |archive-date=2019-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190215050830/https://observer.ug/news-headlines/32631--mubs-sejjaaka-stepping-down |url-status=dead }}</ref> Oluvannyuma lw’okuva e Makerere mu 2014, yatandikawo essomero lye erya Abacus Business School (ABS) okusomesa n’okutendeka abakozi mu makolero ne bizinensi okweyoloola sekita ez'enjawulo n’emitendera gyonna egy’okuddukanya emirimu egy’omutindo ogwa waggulu. Mu 2019, Abacus Business School yafuuka MAT ABACUS Business School, ettendekero eryatandikibwawo oluvannyuma lw'okwegatta ne kkampuni etendeka abaddukanya emirimu n’okubala ebitabo eya Management and Accountancy Training Company (MAT).
Mu Gwokutaano 2019, Dr. Sejjaaka yalondebwa Minisita w’ebyensimbi [[:en:Matia_Kasaija|Matia Kasaija]], okubeera ssentebe w’akakiiko k'abantu omusanvu akawabula ku by’ensimbi *IAC) mu nsawo y’amafuta, ekyetaagisa wansi w’akawayiro 66 ak’etteeka erifuga ensimbi za gavumenti (PFMA) 2015. Omulimu omukulu ogw’akakiiko kano kwe kuwabula ku nsimbi ezigenda okuteekebwa ku nsonga y'amafuta eya Petroleum Revenue Investiment Reserve (PRIR). Akakiiko kano kitundu ku nkola ya Gavumenti egenderera okukakasa nti byonna ebikolebwa ku mafuta ne gaasi, olw'okuba nga by'abugagga ebitazzibwa buggya bigobelera enkola y'omutindo gw'ensi yonna era saako n'okuganyula omulembe oguliwo n’ogunagya mu maaso. <ref>{{Cite web |url=https://www.finance.go.ug/press/finance-minister-inaugurates-petroleum-investment-advisory-committee |title=Archive copy |access-date=2025-08-15 |archive-date=2023-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231019175251/https://finance.go.ug/press/finance-minister-inaugurates-petroleum-investment-advisory-committee |url-status=dead }}</ref>
Mu Gusooka 2022, Dr. Sejjaaka yalondebwa okuba Ssentebe w’olukiiko olufuzi [[:en:Daily_Monitor|Daily Monitor]] /Monitor Publications, olupapula lw’amawulire olwetongodde olusinga obunene mu Uganda, okugatta ku ekyo, yalondebwa nga Non-Executive Director owa [[:en:Nation_Media_Group|Nation Media Group]], ekibiina ekigatta emikutu gy’amawulire, ekisangibwa mu kibuga Nairobi ekya Kenya era nga emigabo gyayo giwandiikiddwa ku katale k’emigabo e Nairobi era nga giwandiikiddwa ne ku lukalala lwa Uganda Securities Exchange, ng’erina emigabo egifuga ebyo ebifulumira mu Monitor. <ref>https://www.ceo.co.ug/prof-samuel-sejjaaka-appointed-new-board-chairman-of-monitor-publications-limited/</ref>
Obumanyirivu bwe mu mirimu mulimu emyaka egisukka mu 25 mu nzirukanya y’ensimbi za gavumenti n’enkola egobererwa. <ref name="UDB">http://www.udbl.co.ug/about-us/board-of-Directors</ref> Yakolako ne [[:en:Ministry_of_Finance,_Planning_and_Economic_Development_(Uganda)|Minisitule y’ebyensimbi, enteekateeka n’enkulaakulana y’ebyenfuna]] nga eyebuuzibwako ku nsonga z'eby'ensimbi n'enkola ezigobererwa mu bitundu by’ensaasaanya ya gavumenti, okuddukanya embalirira, n’okuteekateeka enkola ezigobererwa mu kusaasanya ensimbi. Era abaddeko ng’omuwi w’amagezi ku by’ensimbi era omubalirizi w’ebitabo mu bibiina bya gavumenti n’eby’obwannannyini okumala emyaka egisoba mu abiri mu etaano. <ref>{{Cite web |url=http://samuelsejjaaka.com/bio |title=Archive copy |access-date=2025-08-15 |archive-date=2025-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250118102521/http://samuelsejjaaka.com/bio/ |url-status=dead }}</ref>
== Laba ne ==
* [[:en:List_of_wealthiest_people_in_Uganda|Olukalala lw'abantu abasinga obugagga mu Uganda]]
* [[:en:Association_of_Chartered_Certified_Accountants|Ekibiina ekigatta ababalirizi b’ebitabo abalina ebbaluwa]]
* [[:en:Makerere_University|Ssettendekero wa Makerere]]
* [[:en:University_of_Strathclyde|Yunivasite y’e Strathclyde]]
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
== Ebijuliziddwa w'abweru wa Wikipedia ==
* [https://web.archive.org/web/20250711182433/https://samuelsejjaaka.com/ Samuel Sejjaaka Blog]
{{DEFAULTSORT:Sejjaaka, Samuel}}
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
srag9itmfby6zqjxbi1ta9ub3ir72yr
77088
77080
2026-10-19T13:34:17Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
77088
wikitext
text/x-wiki
'''Samuel Kisakye Sejjaaka''' Munnayuganda mubalirizi w’ebitabo, asoma era musuubuzi. Ye Mukulu w’essomero era nga ye mukulembeze wa ttiimu y’eggwanga mu ssomero lya MAT ABACUS Business School. <ref>{{Cite web |title=MAT ABACUS Business School |url=https://matabacus.ac.ug/ |access-date=2026-10-19 |language=en-US}}</ref> Wakati wa 1993 ne 2014, yasomesaako mu ttendekero lya waggulu erisinga obukadde mu Uganda, Makerere Yunivasite (oluvannyuma ne mu bbanguliro ly'ebya bizinensi erya Makerere University Business School) n’alinnya ku kifo ky’omumyuka w’omukulu w’essomero. Mu Gwekkuminebiri 2014, yawummula emirimu gy'ettendekero lino ku myaka 50. Oluvannyuma yayambako okutandikawo Abacus Business School, ettendekero ly’ebyenjigiriza erisinga obukulu mu Uganda. Mu 2019, essomero lya Abacus Business ly'egatta ku Kkampuni ya [https://web.archive.org/web/20190827213340/https://www.matuganda.com/about-mat Management Accountancy Training Company] (MAT) okukola essomero lya MAT ABACUS Business School.
[[File:Samuel_sejjaaka.jpg|thumb|Dr. Sejjaaka mu kutongoza ettendekero lya MAT ABACUS (2019)]]
== Obuto bwe n'emisomo gye ==
Samuel Kisakye Sejjaaka yazaalibwa nga 10 Ogwolubereberye 1964 mu ddwaliro ekkulu elya [[:en:Mulago_National_Referral_Hospital|Mulago National Referral Hospital]] mu Kampala ekibuga ekikulu ekya Uganda ekisinga obunene. Ng’akyali mwana muto, yabeeranga ne famire ye [[:en:Entebbe|Entebbe]], ng’asomera mu ssomero lya St. Theresa ne ku Lake Victoria Schoola. Okusoma okumalirirza siniya ey'okuna n'eyomukaaga, yasomera mu [[:en:Kings_College_Budo|Kings College Budo]], essomero ly'abawala n'abalenzi elisangibwa mu [[:en:Wakiso_District|Disitulikiti y’e Wakiso]] .<ref>{{Cite web |date=2025-10-01 |title=When Museveni peeled the mask on term limits removal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/special-reports/when-museveni-peeled-the-mask-on-term-limits-removal-5213140 |access-date=2026-10-19 |website=Monitor |language=en}}</ref>
Okuva mu King’s College Budo, yeegatta ku [[:en:Makerere_University|Ssettendekero wa Makerere]], n’afuna diguli mu by'obusuubuzi eya [[:en:Bachelor_of_Commerce|Bachelor of Commerce]] mu 1986. Eyo yagyongerezaako ne Diploma mu byuma bikalimagezi eya Diploma in [[:en:Computer_Science|Computer Science]], nga nayo yagifunira Makerere mu 1988. Oluvannyuma yagenda mu [[:en:University_of_Strathclyde|University of Strathclyde]] mu Bungereza, n’afuna [[:en:Master_of_Science|diguli ey'okubiri]] mu by’ensimbi mu 1990. [[:en:Doctor_of_Philosophy|PhD]] ye mu kubala ebitabo n’ebyensimbi yagufunira mu Ssettendekero wa Makerere. <ref>{{Cite web |url=http://samuelsejjaaka.com/bio |title=Archive copy |access-date=2025-08-15 |archive-date=2025-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250118102521/http://samuelsejjaaka.com/bio/ |url-status=dead }}</ref> Sejjaaka mmemba mu kibiina ekigatta ababalirizi b'ebitabo abakakasiddwa ekya [[:en:Association_of_Chartered_Certified_Accountants|Association of Chartered Certified Accountants]] era [[:en:Certified_Public_Accountant|omubalirizi w'ebitabo bya Gavumenti eyakakasibwa]] .
== Emirimu gye egy'ekikugu ==
Samuel Sejjaaka akolagana n'aba kkampuni y'ababalirizi b'ebitabo eya Sejjaaka, Kaawaase & Company, Certified Public Accountants. Kkampuni eno yali emu kw'ezo ezaali mu kibiina kya SNG Africa Group, ekitongole ekisinga obunene mu South Afrika eky’abaddugavu ababalirizi b'ebitabo n'ebyensimbi oluvannyuma eky'egatta ne [[:en:Grant_Thornton_International|Grant Thornton]] . <ref>https://www.iol.co.za/business-report/companies/grant-thornton-and-sng-integration-advances-16051952</ref> Yatandikawo kkampuni eno nga ab'ebuuzibwako mu nkola y'emirimu mu 1988 era mu kiseera kino y’emu ku kkampuni z’ababalirizi b’ebitabo esinga obunene mu Uganda. <ref>http://samuelsejjaaka.com/sejjaaka-kaawaase-company</ref>
Dr. Sejjaaka aweerezza okuva mu 2015 nga Ssentebe w’olukiiko olufuzi olwa Kkampuni y'eby'ensimbi eya [[:en:UAP_Old_Mutual_Holdings|UAP]] - [[:en:Old_Mutual|Old Mutual]] Financial Services era nga Dayirekita wa kkampuni ekwasaganya eby'obulamu eya [[:en:UAP_Old_Mutual_Holdings|UAP]] Life Insurance okuva mu 2009. <ref>https://www.bloomberg.com/research/stocks/private/person.asp?personId=401866413&privcapId=24351707&previousCapId=24351707&previousTitle=UAP%20Holdings%20Limited</ref>
Dr. Sejjaaka yaliko omumyuka wa Ssentebe w’olukiiko era Dayirekita mu [[:en:Stanbic_Bank_Uganda_Limited|Stanbic Bank (Uganda) Limited]], bbanka y’ebyobusuubuzi esinga obunene mu ggwanga okuva mu 2007 okutuusa mu 2017. <ref>{{Cite web |url=http://www.stanbicbank.co.ug/uganda/Stanbic-Bank-Uganda/Financial-results |title=Archive copy |access-date=2025-08-15 |archive-date=2014-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140416192714/http://www.stanbicbank.co.ug/uganda/Stanbic-Bank-Uganda/Financial-results |url-status=dead }}</ref>
Wakati wa 2012 ne 2018, yaweerezaako nga Ssentebe wa bbanka ya [[:en:Uganda_Development_Bank_Limited|Uganda Development Bank]] (UDBL) ekitongole ekikola ku by’ensimbi mu nkulaakulana ekyatandikibwawo [[:en:Government_of_Uganda|Gavumenti ya Uganda]] . Ekigendererwa ekikulu ekya UDBL kwe kutumbula n’okusonda ssente z’enkulaakulana mu bitundu by’ebyenfuna eby’enjawulo ng’essira eriteeka nnyo ku by'obulimi, amakolero, eby’obulambuzi, amayumba, n’ebyobusuubuzi. Mu kiseera kye yamala mu UDBL, enkyukakyuka eziwerako zakolebwa mu bbanka eno era nga waliwo n’abakozi abawerako abalekulira nga kino nakyo kyaleetawo entalo za kkooti eziwerako. <ref>http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1327786/igg-arrests-udbl-officials</ref> Wabula mu kiseera kye kimu, yaleetawo enkyukakyuka ez’amaanyi ezaalaba ezaleetera bbanka okuzza eby'obugagga byayo ebyali bitakola n'ebifuula eby'amagoba saako n'okukyusa elinnya lyayo. Gavumenti nayo yawaayo ssente mu Bbanka eno ng'enyongereza ya bukadde bwa ddoola za Amerika 145, n'ekigendererwa eky'okuzza obuggya enkola ezo ezaali ziweddewo. Olwaleero Banka eno yeewaanira [[:en:Fitch_Ratings|Fitch]] era yalondeddwa ekibiina ekigatta ebitongole by’ebyensimbi n'enkulaakulana mu Afrika ekya African Association of Development Finance Institutions (AADFI) ng’emu ku kitongole ekisinga mu kukulakulanya eby'ensimbi mu Africa. <ref>https://www.udbl.co.ug/udbl-rated-the-best-performing-african-dfi/</ref>
Okuva mu 2009 okutuuka mu 2014, yaliko omumyuka w’omukulu w’ebbanguliro ly'ebya bizinensi erya [[:en:Makerere_University_Business_School|Makerere University Business School]] . <ref>{{Cite web |url=http://observer.ug/news-headlines/32631--mubs-sejjaaka-stepping-down |title=Archive copy |access-date=2025-08-15 |archive-date=2019-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190215050830/https://observer.ug/news-headlines/32631--mubs-sejjaaka-stepping-down |url-status=dead }}</ref> Oluvannyuma lw’okuva e Makerere mu 2014, yatandikawo essomero lye erya Abacus Business School (ABS) okusomesa n’okutendeka abakozi mu makolero ne bizinensi okweyoloola sekita ez'enjawulo n’emitendera gyonna egy’okuddukanya emirimu egy’omutindo ogwa waggulu. Mu 2019, Abacus Business School yafuuka MAT ABACUS Business School, ettendekero eryatandikibwawo oluvannyuma lw'okwegatta ne kkampuni etendeka abaddukanya emirimu n’okubala ebitabo eya Management and Accountancy Training Company (MAT).
Mu Gwokutaano 2019, Dr. Sejjaaka yalondebwa Minisita w’ebyensimbi [[:en:Matia_Kasaija|Matia Kasaija]], okubeera ssentebe w’akakiiko k'abantu omusanvu akawabula ku by’ensimbi *IAC) mu nsawo y’amafuta, ekyetaagisa wansi w’akawayiro 66 ak’etteeka erifuga ensimbi za gavumenti (PFMA) 2015. Omulimu omukulu ogw’akakiiko kano kwe kuwabula ku nsimbi ezigenda okuteekebwa ku nsonga y'amafuta eya Petroleum Revenue Investiment Reserve (PRIR). Akakiiko kano kitundu ku nkola ya Gavumenti egenderera okukakasa nti byonna ebikolebwa ku mafuta ne gaasi, olw'okuba nga by'abugagga ebitazzibwa buggya bigobelera enkola y'omutindo gw'ensi yonna era saako n'okuganyula omulembe oguliwo n’ogunagya mu maaso. <ref>{{Cite web |url=https://www.finance.go.ug/press/finance-minister-inaugurates-petroleum-investment-advisory-committee |title=Archive copy |access-date=2025-08-15 |archive-date=2023-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231019175251/https://finance.go.ug/press/finance-minister-inaugurates-petroleum-investment-advisory-committee |url-status=dead }}</ref>
Mu Gusooka 2022, Dr. Sejjaaka yalondebwa okuba Ssentebe w’olukiiko olufuzi [[:en:Daily_Monitor|Daily Monitor]] /Monitor Publications, olupapula lw’amawulire olwetongodde olusinga obunene mu Uganda, okugatta ku ekyo, yalondebwa nga Non-Executive Director owa [[:en:Nation_Media_Group|Nation Media Group]], ekibiina ekigatta emikutu gy’amawulire, ekisangibwa mu kibuga Nairobi ekya Kenya era nga emigabo gyayo giwandiikiddwa ku katale k’emigabo e Nairobi era nga giwandiikiddwa ne ku lukalala lwa Uganda Securities Exchange, ng’erina emigabo egifuga ebyo ebifulumira mu Monitor. <ref>https://www.ceo.co.ug/prof-samuel-sejjaaka-appointed-new-board-chairman-of-monitor-publications-limited/</ref>
Obumanyirivu bwe mu mirimu mulimu emyaka egisukka mu 25 mu nzirukanya y’ensimbi za gavumenti n’enkola egobererwa. <ref name="UDB">http://www.udbl.co.ug/about-us/board-of-Directors</ref> Yakolako ne [[:en:Ministry_of_Finance,_Planning_and_Economic_Development_(Uganda)|Minisitule y’ebyensimbi, enteekateeka n’enkulaakulana y’ebyenfuna]] nga eyebuuzibwako ku nsonga z'eby'ensimbi n'enkola ezigobererwa mu bitundu by’ensaasaanya ya gavumenti, okuddukanya embalirira, n’okuteekateeka enkola ezigobererwa mu kusaasanya ensimbi. Era abaddeko ng’omuwi w’amagezi ku by’ensimbi era omubalirizi w’ebitabo mu bibiina bya gavumenti n’eby’obwannannyini okumala emyaka egisoba mu abiri mu etaano. <ref>{{Cite web |url=http://samuelsejjaaka.com/bio |title=Archive copy |access-date=2025-08-15 |archive-date=2025-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250118102521/http://samuelsejjaaka.com/bio/ |url-status=dead }}</ref>
== Laba ne ==
* [[:en:List_of_wealthiest_people_in_Uganda|Olukalala lw'abantu abasinga obugagga mu Uganda]]
* [[:en:Association_of_Chartered_Certified_Accountants|Ekibiina ekigatta ababalirizi b’ebitabo abalina ebbaluwa]]
* [[:en:Makerere_University|Ssettendekero wa Makerere]]
* [[:en:University_of_Strathclyde|Yunivasite y’e Strathclyde]]
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
== Ebijuliziddwa w'abweru wa Wikipedia ==
* [https://web.archive.org/web/20250711182433/https://samuelsejjaaka.com/ Samuel Sejjaaka Blog]
{{DEFAULTSORT:Sejjaaka, Samuel}}
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
cg1m54j3jmpr9b8q18amx6vzo7om7pn
Kevin Awino
0
11701
77061
40740
2026-10-19T12:36:46Z
Thomas Eddie Irigei
11996
converted reference
77061
wikitext
text/x-wiki
'''Kevin Awino''' (yazaalibwa 6 Ogwomukaaga 1997) [[:en:Uganda_national_women's_cricket_team|munnayuganda muzannyi wa cricket omukazi]] . <ref name="Bio">http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/333936.html</ref> Mu Gwomusanvu 2018, yalondebwa mu ttiimu ya Uganda mu mpaka za [[:en:2018_ICC_Women's_World_Twenty20_Qualifier|ICC Women's World Twenty20 Qualifier eza 2018]] . <ref name="WT20Squads">https://www.icc-cricket.com/media-releases/761671</ref> Yalondebwa nga kapiteeni wa ttiimu eno. Mu Gwokuna 2019, yalondebwa nga kapiteeni wa ttiimu ya Uganda mu mpaka za [[:en:2019_ICC_Women's_Qualifier_Africa|ICC Women's Qualifier Africa eza 2019]] e [[:en:Zimbabwe|Zimbabwe]] . <ref>https://web.archive.org/web/20190430120249/http://www.cricketuganda.world/index.php/8-news/717-tried-tested-crop-trusted-for-african-title-defence-in-zimbabwe</ref>
Mu Gwokusatu 2023, Awino yafuuka omu ku bazannyi abakyala ekkumi n'ababiri abaasooka okuweebwa endagaano za wakati wa [[:en:Uganda_Cricket_Association|Uganda Cricket Association]] . <ref>{{Cite web |last=Musali |first=Denis |date=2023-03-08 |title=Women's Day present for Victoria Pearls as 12 Players are awarded contracts |url=https://kawowo.com/2023/03/08/womens-day-present-for-victoria-pearls-as-12-players-are-awarded-contracts/ |access-date=2026-10-19 |website=Kawowo Sports |language=en-US}}</ref>
== Ebiwandiiko ebikozesebwa ==
1189c4kslu8ubftxs2ugd17f6mzmv6d
Evelyn Nakabira Lagu
0
12263
77096
76881
2026-10-19T15:33:08Z
Berniter
10779
/* Obulamubwe Obw'omunda */
77096
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Evelyn Nakabira Lagu''' Eyali amanyiddwa ennyo nga Evelyn Love oba Evelyn Lagu yali MunnaUganda omuyimbi ow'ettutumu,omuyimbi eyayambangako abayimbi abalala mu kuyimba era yali muzannyi wa firimuYafuna ettutumu olw’eddoboozi lye ery’amaanyi era eddungi, obusobozi bwe okukola obulungi mu kuyimba n'okuzannya firimu, Obuvumu n'obumalirivu bweyalina wadde nga yalina ebimusomoza mumbela y'obulamu.Evelyn Lagu yafa nga 18 Ogwomwenda 2023 (emyaka:41)oluvannyuma lw'okutawannyizibwa obulwadde bw’ensigo.<ref name=":0">https://en.wikipedia.org/wiki/Evelyn_Nakabira_Lagu#cite_note-:0-1</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Atuhairwe |first=Ivan |date=2023-09-18 |title=Evelyn Lagu’s son was ready to donate his kidney to her |url=https://mbu.ug/2023/09/18/evelyn-lagus-son-was-ready-to-donate-his-kidney-to-her/ |access-date=2024-11-30 |website=MBU |language=en-US}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=Asiteza |first=Remmy |date=2023-09-18 |title=Singer Evelyn Lagu is dead |url=https://dailyexpress.co.ug/2023/09/18/singer-evelyn-lagu-is-dead/ |access-date=2024-11-30 |website=Daily Express |language=en-GB}}</ref><ref name=":3">https://en.wikipedia.org/wiki/Evelyn_Nakabira_Lagu#cite_note-:3-4</ref>
== Obulamubwe Obw'omunda ==
Evelyn yali amanyiddwa olw'okuba omuntu ow'amaanyi, ow'essuubi era ng'alina okusiima wadde nga yalina ebimusomoza mubulamu bwe.
== Omulimu ==
Evelyn Lagu yatandika ng’omuyimbi omuyambi eri abamu ku bayimbi abasinga okumanyika mu Uganda. Evelyn Lagu amanyiddwa nnyo olw’obusobozi bwe obw’amaanyi mu kuyimba, era yafuna okusiimibwa mu nsiike y’okuyimba mu Uganda naddala mu bika bya [[:en:Afrobeat|Afrobeat]], [[:en:Pop_music|Pop]], ne [[:en:Dancehall|Dancehall]] . Ng’oggyeeko obuwanguzi bwe mu kuyimba, Evelyn Lagu yeenyigira mu kuzannya katemba, era y’azannya firimu eziwerako awamu n'emizannyo gya ttivvi.<ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref name=":3" />
== Okufa kwe ==
Evelyn Nakabira Lagu yafa nga 18 Ogw'omwenda 2023 oluvannyuma lw’okulwala obulwadde bw’omutima n’ensigo okumala ebbanga.Muyimbi munne [[Eddy Kenzo]] ne munnamawulire [[:en:Gabriel_Bullet|Gabriel Buule]] be bamu ku baawa obubaka obw'okusaasira. <ref name=":5">{{Cite web |date=2023-09-18 |title=Ugandan musician Evelyn Lagu dies |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/entertainment/ugandan-musician-evelyn-lagu-dies-4372370 |access-date=2024-11-30 |website=Monitor |language=en}}</ref> <ref name=":4">https://en.wikipedia.org/wiki/Evelyn_Nakabira_Lagu#cite_note-:4-5</ref><ref name=":3" /><ref name=":0" />
== Ebiwandiiko ebikozesebwa ==
8hnk38hneeuxn3ktozwr2e5eeyvjeuv
77097
77096
2026-10-19T15:36:12Z
Berniter
10779
/* Obulamubwe Obw'omunda */
77097
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Evelyn Nakabira Lagu''' Eyali amanyiddwa ennyo nga Evelyn Love oba Evelyn Lagu yali MunnaUganda omuyimbi ow'ettutumu,omuyimbi eyayambangako abayimbi abalala mu kuyimba era yali muzannyi wa firimuYafuna ettutumu olw’eddoboozi lye ery’amaanyi era eddungi, obusobozi bwe okukola obulungi mu kuyimba n'okuzannya firimu, Obuvumu n'obumalirivu bweyalina wadde nga yalina ebimusomoza mumbela y'obulamu.Evelyn Lagu yafa nga 18 Ogwomwenda 2023 (emyaka:41)oluvannyuma lw'okutawannyizibwa obulwadde bw’ensigo.<ref name=":0">https://en.wikipedia.org/wiki/Evelyn_Nakabira_Lagu#cite_note-:0-1</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Atuhairwe |first=Ivan |date=2023-09-18 |title=Evelyn Lagu’s son was ready to donate his kidney to her |url=https://mbu.ug/2023/09/18/evelyn-lagus-son-was-ready-to-donate-his-kidney-to-her/ |access-date=2024-11-30 |website=MBU |language=en-US}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=Asiteza |first=Remmy |date=2023-09-18 |title=Singer Evelyn Lagu is dead |url=https://dailyexpress.co.ug/2023/09/18/singer-evelyn-lagu-is-dead/ |access-date=2024-11-30 |website=Daily Express |language=en-GB}}</ref><ref name=":3">https://en.wikipedia.org/wiki/Evelyn_Nakabira_Lagu#cite_note-:3-4</ref>
== Obulamubwe Obw'omunda ==
Evelyn yali amanyiddwa olw'okuba omuntu ow'amaanyi, ow'essuubi era ng'alina okusiima wadde nga yalina ebimusomoza mubulamu bwe.Yali maama nga era alina abaana ,ng'ayambibwako mikwano gye, yasobola okuzimba amaka amalala e Bujjuuko mu Wakiso, ku ntandikwa ya 2023.
== Omulimu ==
Evelyn Lagu yatandika ng’omuyimbi omuyambi eri abamu ku bayimbi abasinga okumanyika mu Uganda. Evelyn Lagu amanyiddwa nnyo olw’obusobozi bwe obw’amaanyi mu kuyimba, era yafuna okusiimibwa mu nsiike y’okuyimba mu Uganda naddala mu bika bya [[:en:Afrobeat|Afrobeat]], [[:en:Pop_music|Pop]], ne [[:en:Dancehall|Dancehall]] . Ng’oggyeeko obuwanguzi bwe mu kuyimba, Evelyn Lagu yeenyigira mu kuzannya katemba, era y’azannya firimu eziwerako awamu n'emizannyo gya ttivvi.<ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref name=":3" />
== Okufa kwe ==
Evelyn Nakabira Lagu yafa nga 18 Ogw'omwenda 2023 oluvannyuma lw’okulwala obulwadde bw’omutima n’ensigo okumala ebbanga.Muyimbi munne [[Eddy Kenzo]] ne munnamawulire [[:en:Gabriel_Bullet|Gabriel Buule]] be bamu ku baawa obubaka obw'okusaasira. <ref name=":5">{{Cite web |date=2023-09-18 |title=Ugandan musician Evelyn Lagu dies |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/entertainment/ugandan-musician-evelyn-lagu-dies-4372370 |access-date=2024-11-30 |website=Monitor |language=en}}</ref> <ref name=":4">https://en.wikipedia.org/wiki/Evelyn_Nakabira_Lagu#cite_note-:4-5</ref><ref name=":3" /><ref name=":0" />
== Ebiwandiiko ebikozesebwa ==
0k1hx12soic270yzh6l86u551amxolf
77098
77097
2026-10-19T15:58:27Z
Berniter
10779
/* Omulimu */
77098
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Evelyn Nakabira Lagu''' Eyali amanyiddwa ennyo nga Evelyn Love oba Evelyn Lagu yali MunnaUganda omuyimbi ow'ettutumu,omuyimbi eyayambangako abayimbi abalala mu kuyimba era yali muzannyi wa firimuYafuna ettutumu olw’eddoboozi lye ery’amaanyi era eddungi, obusobozi bwe okukola obulungi mu kuyimba n'okuzannya firimu, Obuvumu n'obumalirivu bweyalina wadde nga yalina ebimusomoza mumbela y'obulamu.Evelyn Lagu yafa nga 18 Ogwomwenda 2023 (emyaka:41)oluvannyuma lw'okutawannyizibwa obulwadde bw’ensigo.<ref name=":0">https://en.wikipedia.org/wiki/Evelyn_Nakabira_Lagu#cite_note-:0-1</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Atuhairwe |first=Ivan |date=2023-09-18 |title=Evelyn Lagu’s son was ready to donate his kidney to her |url=https://mbu.ug/2023/09/18/evelyn-lagus-son-was-ready-to-donate-his-kidney-to-her/ |access-date=2024-11-30 |website=MBU |language=en-US}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=Asiteza |first=Remmy |date=2023-09-18 |title=Singer Evelyn Lagu is dead |url=https://dailyexpress.co.ug/2023/09/18/singer-evelyn-lagu-is-dead/ |access-date=2024-11-30 |website=Daily Express |language=en-GB}}</ref><ref name=":3">https://en.wikipedia.org/wiki/Evelyn_Nakabira_Lagu#cite_note-:3-4</ref>
== Obulamubwe Obw'omunda ==
Evelyn yali amanyiddwa olw'okuba omuntu ow'amaanyi, ow'essuubi era ng'alina okusiima wadde nga yalina ebimusomoza mubulamu bwe.Yali maama nga era alina abaana ,ng'ayambibwako mikwano gye, yasobola okuzimba amaka amalala e Bujjuuko mu Wakiso, ku ntandikwa ya 2023.
== Obutobwe nokusoma kwe ==
Evelyn Lagu yatandika ng’omuyimbi omuyambi eri abamu ku bayimbi abasinga okumanyika mu Uganda. Evelyn Lagu amanyiddwa nnyo olw’obusobozi bwe obw’amaanyi mu kuyimba, era yafuna okusiimibwa mu nsiike y’okuyimba mu Uganda naddala mu bika bya [[:en:Afrobeat|Afrobeat]], [[:en:Pop_music|Pop]], ne [[:en:Dancehall|Dancehall]] . Ng’oggyeeko obuwanguzi bwe mu kuyimba, Evelyn Lagu yeenyigira mu kuzannya katemba, era y’azannya firimu eziwerako awamu n'emizannyo gya ttivvi.<ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref name=":3" />
== Okufa kwe ==
Evelyn Nakabira Lagu yafa nga 18 Ogw'omwenda 2023 oluvannyuma lw’okulwala obulwadde bw’omutima n’ensigo okumala ebbanga.Muyimbi munne [[Eddy Kenzo]] ne munnamawulire [[:en:Gabriel_Bullet|Gabriel Buule]] be bamu ku baawa obubaka obw'okusaasira. <ref name=":5">{{Cite web |date=2023-09-18 |title=Ugandan musician Evelyn Lagu dies |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/entertainment/ugandan-musician-evelyn-lagu-dies-4372370 |access-date=2024-11-30 |website=Monitor |language=en}}</ref> <ref name=":4">https://en.wikipedia.org/wiki/Evelyn_Nakabira_Lagu#cite_note-:4-5</ref><ref name=":3" /><ref name=":0" />
== Ebiwandiiko ebikozesebwa ==
pd5gn9bnricsjok5iv3lz26dtbqb6yi
77099
77098
2026-10-19T16:02:06Z
Berniter
10779
/* Obutobwe nokusoma kwe */
77099
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Evelyn Nakabira Lagu''' Eyali amanyiddwa ennyo nga Evelyn Love oba Evelyn Lagu yali MunnaUganda omuyimbi ow'ettutumu,omuyimbi eyayambangako abayimbi abalala mu kuyimba era yali muzannyi wa firimuYafuna ettutumu olw’eddoboozi lye ery’amaanyi era eddungi, obusobozi bwe okukola obulungi mu kuyimba n'okuzannya firimu, Obuvumu n'obumalirivu bweyalina wadde nga yalina ebimusomoza mumbela y'obulamu.Evelyn Lagu yafa nga 18 Ogwomwenda 2023 (emyaka:41)oluvannyuma lw'okutawannyizibwa obulwadde bw’ensigo.<ref name=":0">https://en.wikipedia.org/wiki/Evelyn_Nakabira_Lagu#cite_note-:0-1</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Atuhairwe |first=Ivan |date=2023-09-18 |title=Evelyn Lagu’s son was ready to donate his kidney to her |url=https://mbu.ug/2023/09/18/evelyn-lagus-son-was-ready-to-donate-his-kidney-to-her/ |access-date=2024-11-30 |website=MBU |language=en-US}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=Asiteza |first=Remmy |date=2023-09-18 |title=Singer Evelyn Lagu is dead |url=https://dailyexpress.co.ug/2023/09/18/singer-evelyn-lagu-is-dead/ |access-date=2024-11-30 |website=Daily Express |language=en-GB}}</ref><ref name=":3">https://en.wikipedia.org/wiki/Evelyn_Nakabira_Lagu#cite_note-:3-4</ref>
== Obulamubwe Obw'omunda ==
Evelyn yali amanyiddwa olw'okuba omuntu ow'amaanyi, ow'essuubi era ng'alina okusiima wadde nga yalina ebimusomoza mubulamu bwe.Yali maama nga era alina abaana ,ng'ayambibwako mikwano gye, yasobola okuzimba amaka amalala e Bujjuuko mu Wakiso, ku ntandikwa ya 2023.
== Obutobwe nokusoma kwe ==
Evelyn Nakabira Lagu yazaalibwa Ogwomukaaga 1,1982, mu Disitulikiti y’e Kalungu, mu Uganda.
== Okufa kwe ==
Evelyn Nakabira Lagu yafa nga 18 Ogw'omwenda 2023 oluvannyuma lw’okulwala obulwadde bw’omutima n’ensigo okumala ebbanga.Muyimbi munne [[Eddy Kenzo]] ne munnamawulire [[:en:Gabriel_Bullet|Gabriel Buule]] be bamu ku baawa obubaka obw'okusaasira. <ref name=":5">{{Cite web |date=2023-09-18 |title=Ugandan musician Evelyn Lagu dies |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/entertainment/ugandan-musician-evelyn-lagu-dies-4372370 |access-date=2024-11-30 |website=Monitor |language=en}}</ref> <ref name=":4">https://en.wikipedia.org/wiki/Evelyn_Nakabira_Lagu#cite_note-:4-5</ref><ref name=":3" /><ref name=":0" />
== Ebiwandiiko ebikozesebwa ==
rdxhemtcrqr2dehqcd8jumlr7yxysf6
77100
77099
2026-10-19T16:09:56Z
Berniter
10779
/* Obutobwe nokusoma kwe */
77100
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Evelyn Nakabira Lagu''' Eyali amanyiddwa ennyo nga Evelyn Love oba Evelyn Lagu yali MunnaUganda omuyimbi ow'ettutumu,omuyimbi eyayambangako abayimbi abalala mu kuyimba era yali muzannyi wa firimuYafuna ettutumu olw’eddoboozi lye ery’amaanyi era eddungi, obusobozi bwe okukola obulungi mu kuyimba n'okuzannya firimu, Obuvumu n'obumalirivu bweyalina wadde nga yalina ebimusomoza mumbela y'obulamu.Evelyn Lagu yafa nga 18 Ogwomwenda 2023 (emyaka:41)oluvannyuma lw'okutawannyizibwa obulwadde bw’ensigo.<ref name=":0">https://en.wikipedia.org/wiki/Evelyn_Nakabira_Lagu#cite_note-:0-1</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Atuhairwe |first=Ivan |date=2023-09-18 |title=Evelyn Lagu’s son was ready to donate his kidney to her |url=https://mbu.ug/2023/09/18/evelyn-lagus-son-was-ready-to-donate-his-kidney-to-her/ |access-date=2024-11-30 |website=MBU |language=en-US}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=Asiteza |first=Remmy |date=2023-09-18 |title=Singer Evelyn Lagu is dead |url=https://dailyexpress.co.ug/2023/09/18/singer-evelyn-lagu-is-dead/ |access-date=2024-11-30 |website=Daily Express |language=en-GB}}</ref><ref name=":3">https://en.wikipedia.org/wiki/Evelyn_Nakabira_Lagu#cite_note-:3-4</ref>
== Obulamubwe Obw'omunda ==
Evelyn yali amanyiddwa olw'okuba omuntu ow'amaanyi, ow'essuubi era ng'alina okusiima wadde nga yalina ebimusomoza mubulamu bwe.Yali maama nga era alina abaana ,ng'ayambibwako mikwano gye, yasobola okuzimba amaka amalala e Bujjuuko mu Wakiso, ku ntandikwa ya 2023.
== Obutobwe nokusoma kwe ==
Evelyn Nakabira Lagu yazaalibwa Ogwomukaaga 1,1982, mu Disitulikiti y’e Kalungu, mu Uganda.Oluvannyuma lw’okufiirwa bazadde be bombi ku myaka emito, yakuzibwa ssenga we nomwami we, George W. Lubega, yali akolera kkampuni ya UEB era ye yalabirira Eva, ng’amusasulira n’ebisale by’essomero mu Disitulikiti y’e Mityana.
== Okufa kwe ==
Evelyn Nakabira Lagu yafa nga 18 Ogw'omwenda 2023 oluvannyuma lw’okulwala obulwadde bw’omutima n’ensigo okumala ebbanga.Muyimbi munne [[Eddy Kenzo]] ne munnamawulire [[:en:Gabriel_Bullet|Gabriel Buule]] be bamu ku baawa obubaka obw'okusaasira. <ref name=":5">{{Cite web |date=2023-09-18 |title=Ugandan musician Evelyn Lagu dies |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/entertainment/ugandan-musician-evelyn-lagu-dies-4372370 |access-date=2024-11-30 |website=Monitor |language=en}}</ref> <ref name=":4">https://en.wikipedia.org/wiki/Evelyn_Nakabira_Lagu#cite_note-:4-5</ref><ref name=":3" /><ref name=":0" />
== Ebiwandiiko ebikozesebwa ==
bzcsi1tniiz4nxhr0d14c4uep74iszj
77101
77100
2026-10-19T16:14:16Z
Berniter
10779
/* Obutobwe nokusoma kwe */
77101
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Evelyn Nakabira Lagu''' Eyali amanyiddwa ennyo nga Evelyn Love oba Evelyn Lagu yali MunnaUganda omuyimbi ow'ettutumu,omuyimbi eyayambangako abayimbi abalala mu kuyimba era yali muzannyi wa firimuYafuna ettutumu olw’eddoboozi lye ery’amaanyi era eddungi, obusobozi bwe okukola obulungi mu kuyimba n'okuzannya firimu, Obuvumu n'obumalirivu bweyalina wadde nga yalina ebimusomoza mumbela y'obulamu.Evelyn Lagu yafa nga 18 Ogwomwenda 2023 (emyaka:41)oluvannyuma lw'okutawannyizibwa obulwadde bw’ensigo.<ref name=":0">https://en.wikipedia.org/wiki/Evelyn_Nakabira_Lagu#cite_note-:0-1</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Atuhairwe |first=Ivan |date=2023-09-18 |title=Evelyn Lagu’s son was ready to donate his kidney to her |url=https://mbu.ug/2023/09/18/evelyn-lagus-son-was-ready-to-donate-his-kidney-to-her/ |access-date=2024-11-30 |website=MBU |language=en-US}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=Asiteza |first=Remmy |date=2023-09-18 |title=Singer Evelyn Lagu is dead |url=https://dailyexpress.co.ug/2023/09/18/singer-evelyn-lagu-is-dead/ |access-date=2024-11-30 |website=Daily Express |language=en-GB}}</ref><ref name=":3">https://en.wikipedia.org/wiki/Evelyn_Nakabira_Lagu#cite_note-:3-4</ref>
== Obulamubwe Obw'omunda ==
Evelyn yali amanyiddwa olw'okuba omuntu ow'amaanyi, ow'essuubi era ng'alina okusiima wadde nga yalina ebimusomoza mubulamu bwe.Yali maama nga era alina abaana ,ng'ayambibwako mikwano gye, yasobola okuzimba amaka amalala e Bujjuuko mu Wakiso, ku ntandikwa ya 2023.
== Obutobwe nokusoma kwe ==
Evelyn Nakabira Lagu yazaalibwa Ogwomukaaga 1,1982, mu Disitulikiti y’e Kalungu, mu Uganda.Oluvannyuma lw’okufiirwa bazadde be bombi ku myaka emito, yakuzibwa ssenga we nomwami we, George W. Lubega, yali akolera kkampuni ya UEB era ye yalabirira Eva, ng’amusasulira n’ebisale by’essomero mu Disitulikiti y’e Mityana.Lagu yasomera mu masomero ag’enjawulo, omuli Aga Khan Primary School, Mityana Secondary School, ne Pride Secondary School mu Mityana, gye yasomera emisomo gye egy'omutendera gwa siniya eyokuna.
== Okufa kwe ==
Evelyn Nakabira Lagu yafa nga 18 Ogw'omwenda 2023 oluvannyuma lw’okulwala obulwadde bw’omutima n’ensigo okumala ebbanga.Muyimbi munne [[Eddy Kenzo]] ne munnamawulire [[:en:Gabriel_Bullet|Gabriel Buule]] be bamu ku baawa obubaka obw'okusaasira. <ref name=":5">{{Cite web |date=2023-09-18 |title=Ugandan musician Evelyn Lagu dies |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/entertainment/ugandan-musician-evelyn-lagu-dies-4372370 |access-date=2024-11-30 |website=Monitor |language=en}}</ref> <ref name=":4">https://en.wikipedia.org/wiki/Evelyn_Nakabira_Lagu#cite_note-:4-5</ref><ref name=":3" /><ref name=":0" />
== Ebiwandiiko ebikozesebwa ==
bv6th2sui511gv7j4ig31wzqy3rijgm
77102
77101
2026-10-19T16:18:11Z
Berniter
10779
/* Obutobwe nokusoma kwe */
77102
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Evelyn Nakabira Lagu''' Eyali amanyiddwa ennyo nga Evelyn Love oba Evelyn Lagu yali MunnaUganda omuyimbi ow'ettutumu,omuyimbi eyayambangako abayimbi abalala mu kuyimba era yali muzannyi wa firimuYafuna ettutumu olw’eddoboozi lye ery’amaanyi era eddungi, obusobozi bwe okukola obulungi mu kuyimba n'okuzannya firimu, Obuvumu n'obumalirivu bweyalina wadde nga yalina ebimusomoza mumbela y'obulamu.Evelyn Lagu yafa nga 18 Ogwomwenda 2023 (emyaka:41)oluvannyuma lw'okutawannyizibwa obulwadde bw’ensigo.<ref name=":0">https://en.wikipedia.org/wiki/Evelyn_Nakabira_Lagu#cite_note-:0-1</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Atuhairwe |first=Ivan |date=2023-09-18 |title=Evelyn Lagu’s son was ready to donate his kidney to her |url=https://mbu.ug/2023/09/18/evelyn-lagus-son-was-ready-to-donate-his-kidney-to-her/ |access-date=2024-11-30 |website=MBU |language=en-US}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=Asiteza |first=Remmy |date=2023-09-18 |title=Singer Evelyn Lagu is dead |url=https://dailyexpress.co.ug/2023/09/18/singer-evelyn-lagu-is-dead/ |access-date=2024-11-30 |website=Daily Express |language=en-GB}}</ref><ref name=":3">https://en.wikipedia.org/wiki/Evelyn_Nakabira_Lagu#cite_note-:3-4</ref>
== Obulamubwe Obw'omunda ==
Evelyn yali amanyiddwa olw'okuba omuntu ow'amaanyi, ow'essuubi era ng'alina okusiima wadde nga yalina ebimusomoza mubulamu bwe.Yali maama nga era alina abaana ,ng'ayambibwako mikwano gye, yasobola okuzimba amaka amalala e Bujjuuko mu Wakiso, ku ntandikwa ya 2023.
== Obutobwe nokusoma kwe ==
Evelyn Nakabira Lagu yazaalibwa Ogwomukaaga 1,1982, mu Disitulikiti y’e Kalungu, mu Uganda.Oluvannyuma lw’okufiirwa bazadde be bombi ku myaka emito, yakuzibwa ssenga we nomwami we, George W. Lubega, yali akolera kkampuni ya UEB era ye yalabirira Eva, ng’amusasulira n’ebisale by’essomero mu Disitulikiti y’e Mityana.Lagu yasomera mu masomero ag’enjawulo, omuli Aga Khan Primary School, Mityana Secondary School, ne Pride Secondary School mu Mityana, gye yasomera emisomo gye egy'omutendera gwa siniya eyokuna.Yamaliriza emisomo gye egyomutendera gwa siniya eyomukaaga 1999 ku ssomero lya St. Peter’s Busubizi.
== Okufa kwe ==
Evelyn Nakabira Lagu yafa nga 18 Ogw'omwenda 2023 oluvannyuma lw’okulwala obulwadde bw’omutima n’ensigo okumala ebbanga.Muyimbi munne [[Eddy Kenzo]] ne munnamawulire [[:en:Gabriel_Bullet|Gabriel Buule]] be bamu ku baawa obubaka obw'okusaasira. <ref name=":5">{{Cite web |date=2023-09-18 |title=Ugandan musician Evelyn Lagu dies |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/entertainment/ugandan-musician-evelyn-lagu-dies-4372370 |access-date=2024-11-30 |website=Monitor |language=en}}</ref> <ref name=":4">https://en.wikipedia.org/wiki/Evelyn_Nakabira_Lagu#cite_note-:4-5</ref><ref name=":3" /><ref name=":0" />
== Ebiwandiiko ebikozesebwa ==
edpia3j9b4efaiipxlmbii3szdpapqr
77103
77102
2026-10-19T16:18:41Z
Berniter
10779
/* Okufa kwe */
77103
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Evelyn Nakabira Lagu''' Eyali amanyiddwa ennyo nga Evelyn Love oba Evelyn Lagu yali MunnaUganda omuyimbi ow'ettutumu,omuyimbi eyayambangako abayimbi abalala mu kuyimba era yali muzannyi wa firimuYafuna ettutumu olw’eddoboozi lye ery’amaanyi era eddungi, obusobozi bwe okukola obulungi mu kuyimba n'okuzannya firimu, Obuvumu n'obumalirivu bweyalina wadde nga yalina ebimusomoza mumbela y'obulamu.Evelyn Lagu yafa nga 18 Ogwomwenda 2023 (emyaka:41)oluvannyuma lw'okutawannyizibwa obulwadde bw’ensigo.<ref name=":0">https://en.wikipedia.org/wiki/Evelyn_Nakabira_Lagu#cite_note-:0-1</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Atuhairwe |first=Ivan |date=2023-09-18 |title=Evelyn Lagu’s son was ready to donate his kidney to her |url=https://mbu.ug/2023/09/18/evelyn-lagus-son-was-ready-to-donate-his-kidney-to-her/ |access-date=2024-11-30 |website=MBU |language=en-US}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=Asiteza |first=Remmy |date=2023-09-18 |title=Singer Evelyn Lagu is dead |url=https://dailyexpress.co.ug/2023/09/18/singer-evelyn-lagu-is-dead/ |access-date=2024-11-30 |website=Daily Express |language=en-GB}}</ref><ref name=":3">https://en.wikipedia.org/wiki/Evelyn_Nakabira_Lagu#cite_note-:3-4</ref>
== Obulamubwe Obw'omunda ==
Evelyn yali amanyiddwa olw'okuba omuntu ow'amaanyi, ow'essuubi era ng'alina okusiima wadde nga yalina ebimusomoza mubulamu bwe.Yali maama nga era alina abaana ,ng'ayambibwako mikwano gye, yasobola okuzimba amaka amalala e Bujjuuko mu Wakiso, ku ntandikwa ya 2023.
== Obutobwe nokusoma kwe ==
Evelyn Nakabira Lagu yazaalibwa Ogwomukaaga 1,1982, mu Disitulikiti y’e Kalungu, mu Uganda.Oluvannyuma lw’okufiirwa bazadde be bombi ku myaka emito, yakuzibwa ssenga we nomwami we, George W. Lubega, yali akolera kkampuni ya UEB era ye yalabirira Eva, ng’amusasulira n’ebisale by’essomero mu Disitulikiti y’e Mityana.Lagu yasomera mu masomero ag’enjawulo, omuli Aga Khan Primary School, Mityana Secondary School, ne Pride Secondary School mu Mityana, gye yasomera emisomo gye egy'omutendera gwa siniya eyokuna.Yamaliriza emisomo gye egyomutendera gwa siniya eyomukaaga 1999 ku ssomero lya St. Peter’s Busubizi.
== Omulimu ==
== Ebiwandiiko ebikozesebwa ==
cbv7cr3yui8aw4asq6u37s2j7gblzx9
Trudy Stevenson
0
12269
77071
73653
2026-10-19T12:47:52Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
77071
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Lottie Gertrude Stevenson''' ( [[nee]] '''Bevier''' ; 16 Omwezi ogwomwenda 1944 – 24 Omwezi ogwomunaana 2018) yali mubaka wa Zimbabwe era [[:en:Politician|munnabyabufuzi]].<ref name=":0">{{Cite news |date=24 August 2018 |title=Zimbabwe’s Ambassador To Senegal Trudy Stevenson Found Dead |url=http://www.thezimbabwemail.com/zimbabwe/zimbabwes-ambassador-to-senegal-trudy-stevenson-found-dead/ |access-date=25 August 2018 |work=The Zimbabwe Mail |language=en |archive-date=25 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180825124438/http://www.thezimbabwemail.com/zimbabwe/zimbabwes-ambassador-to-senegal-trudy-stevenson-found-dead/ |url-status=dead }}</ref> Yali mubaka wa paalamenti owa [[:en:Harare_North_(constituency)|Harare ey'obukiika kkono]] mu [[:en:Member_of_parliament|paalamenti ya Zimbabwe]]. Era ye mmemba eyatandikawo eyatandikawo ekibiina kya [[:en:Movement_for_Democratic_Change_(pre-2005)|Movement for Democratic Change]] (MDC) ekya Zimbabwe, omukyala kyeruppe / omuzungu eyasooka okulondebwa mu lukiiko lw'eggwanga olufuzi olw'ekibiina kya MDC era mu kiseera kye, yeeyali mubaka omubaka wa paalamenti<ref name=":2">{{Cite news |title=MDC man arrested for attack on white woman MP {{!}} IOL News |url=https://www.iol.co.za/news/south-africa/mdc-man-arrested-for-attack-on-white-woman-mp-285037 |access-date=25 August 2018 |language=en}}</ref> y'eggwanga omukyala omuzungu / yeruppe yekka .
== Obuto bwe ==
== Emirimu gye egyioluvannyuma n,okufa kwe ==
Stevenson yabeera mu kifo ky'omubaka wa Paalamenti ekya Harare ey'obukiika kkono okuva mu 2000 okutuuka mu 2008.<ref name=":3">{{Cite news |title=UPDATED: Ambassador Trudy Stevenson dies |url=https://www.herald.co.zw/just-in-ambassador-trudy-stevenson-dies/ |access-date=25 August 2018 |work=The Herald |language=en-GB}}</ref> Era yaweereza nga omuwandiisi w'eggwanga mu MDC ow'enkola n'okunoonyereza ku MDC eyasooka ne [[:en:Movement_for_Democratic_Change_–_Ncube|mu kabinja akatono aka MDC]] . Yayogerwako ng'eyagamba nti " [[:en:Mugabe|Mugabe]] tantiisa, mpulira nga mulimu gwange okuyimirirawo ku lw'eddembe lya bonna." <ref name=":1">{{Cite web |date=11 August 2007 |title=Mrs Trudy STEVENSON (Profile) Who's Who of Southern Africa |url=http://www.whoswhosa.co.za/Pages/profilefull.aspx?IndID=3627 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20070811212424/http://www.whoswhosa.co.za/Pages/profilefull.aspx?IndID=3627 |archive-date=2007-08-11 |access-date=25 August 2018 |website=archive.is}}</ref>
Stevenson ye yali ssentebe w’ekibiina ekigatta abatuuze b’e Harare ekya Combined Harare Residents Association, era yakulembera okusaba kw’ekibiina kino mu kkooti ensukkulumu okulonda kwa munisipaali mu kibuga oluvannyuma lwa minisitule ya gavumenti ez'ebitundu okusattulula olukiiko olutwala ekibuga Harare nga kiva ku nguzi. Ba kaminsona b’ekibuga gavumenti beyalonda ,abaalondebwa okumala emyezi mukaaga mu kusooka, baali bakyakola oluvannyuma lw’emyaka ebiri .Enkola eno yyakola bulungi, wabula ng’okulonda tekunnategekebwa, Pulezidenti Mugabe yalangirira nti okulonda kw’ekibuga kwali kwa kubeerawo mu kiseera kye kimu n’okulonda kwa pulezidenti okwa 2002. Ekyava mu bbanga ettono ery’okuteekateeka, okulonda kwalimu obuvuyo era abalonzi bangi abaalina ebisaanyizo tebaasobola kulonda. Wadde kyali kityo, ekitongole kyatwala ebikolwa byabwe ng’eby’obuwanguzi kuba baali bawalirizza gavumenti okukkiriza okulonda mu kibuga. <ref>{{Cite book |last=Ndlovu |first=Mary |year=2016 |title=A Balancing Act: A History of the Legal Resources Foundation 1985-2015 |publisher=Legal Resources Foundation}}</ref>
Mu 2005, Stevenson n’abawagizi abawerako baava mu MDC olw’obukodyo obw’effujjo obweyongera obwa [[:en:Morgan_Tsvangirai|Morgan Tsvangirai]], omukulembeze era omutandisi w’ekibiina . Yeegatta ku kibinja ekyekutulakoo nga kikulemberwa eyali omulwanirizi w'abayizi [[:en:Arthur_Mutambara|Arthur Mutambara.]]<ref>{{Cite web |last=Zimbabwe |first=New |date=2018-08-24 |title=Zimbabwe ambassador to Senegal Trudy Stevenson dies aged 73 |url=https://www.newzimbabwe.com/zimbabwe-ambassador-to-senegal-trudy-stevenson-dies-aged-73/ |access-date=2026-10-19 |website=NewZimbabwe.com |language=en-GB}}</ref>
Mu July 2006, oluvannyuma lw’okwetaba mu lukiiko lw’ebyobufuzi mu kitundu ky'e [[:en:Mabvuku|Mabvuku]] ku nkingizi za Harare, Stevenson ne banne bana mu byobufuzi baalumbibwa ekibinja ky’abantu. Stevenson yafunye ebiwundu by[[:en:Machete|'ejjambiya]] emabega w’ensingo n’omutwe, amagumba g’omukono n’ekiseke ne gamenyeka n’eggumba ly’ettama lyamenyeka.<ref name=":22">{{Cite news |title=MDC man arrested for attack on white woman MP {{!}} IOL News |url=https://www.iol.co.za/news/south-africa/mdc-man-arrested-for-attack-on-white-woman-mp-285037 |access-date=25 August 2018 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Meldrum |first=Andrew |date=4 July 2006 |title=Zimbabweans 'attacked by MDC rivals' |url=https://www.theguardian.com/world/2006/jul/04/zimbabwe.andrewmeldrum |access-date=25 August 2018 |website=the Guardian |language=en}}</ref> Obukulembeze bw’ekiwayi ekivuganya ekya MDC bwagamba mangu nti obulumbaganyi buno bwakolebwa abamenyi b'amateeka aba [[:en:ZANU|ZANU]].Wabula Stevenson nga bwawona mu ddwaaliro,Stevenson yasonga ku balumbaganyi be abaamukuba nga ba mmemba b’ekiwayi kya [[:en:Movement_for_Democratic_Change_–_Tsvangirai|MDC-T]] ekikulemberwa Tsvangirai. <ref>''New Zimbabwe'', [https://web.archive.org/web/20080724223222/http://www.newzimbabwe.com/pages/senate222.14415.html Report on the attack on Mrs Stevenson]</ref><ref>{{Cite web |date=3 July 2006 |title=MP Press Statement: Trudy Stevenson and four others nearly killed by Tsvangirai's thugs in Mabvuku. |url=http://amadlandawonye.wikispaces.com/MP+Trudy+Stevenson+and+others+attacked+by+Tsvangirai+thugs |access-date=20 October 2025 |archive-date=22 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180722140410/https://amadlandawonye.wikispaces.com/MP+Trudy+Stevenson+and+others+attacked+by+Tsvangirai+thugs |url-status=dead }}</ref><ref name=":32">{{Cite news |title=UPDATED: Ambassador Trudy Stevenson dies |url=https://www.herald.co.zw/just-in-ambassador-trudy-stevenson-dies/ |access-date=25 August 2018 |work=The Herald |language=en-GB}}</ref> Timothy Mubawu, omubaka wa MDC, oluvannyuma yavunaanibwa okutegeka obulumbaganyi buno.
Mu 2009, Stevenson yalondebwa ng'omubaka wa Zimbabwe e [[Senegal]] ne [[Gambia]], era nga yali avunaanyizibwa ku kuddamu okuggulawo ekitebe kya Zimbabwe mu Senegal.<ref>{{Cite web |last=Shango |first=King |date=1 September 2009 |title=Trudy appointed Zimbabwe ambassador to Senegal |url=http://www.zimnetradio.com/news/zimnet271160.html |access-date=10 October 2009 |publisher=Zim Net Radio |quote=The diplomatic posting was offered to Stevenson after it was snubbed by Insiza South MP [[Siyabonga Ncube]], who was offered the post first but refused to serve in Africa. |archive-date=6 December 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091206134045/http://www.zimnetradio.com/news/zimnet271160.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news |date=11 May 2010 |title=Ambassador Trudy Stevenson on BTH – Nehanda Radio |url=http://nehandaradio.com/2010/05/11/ambassador-trudy-stevenson-on-bth/ |access-date=25 August 2018 |work=Nehanda Radio |language=en-US}}</ref> Yabeera mu kino noluvannyuma lw'okugwa kwa gavumenti gavumenti eyaniriza abantu bonna mu 2013.
Stevenson yasangibwa ddereeva we ng'afudde mu makaage e [[:en:Dakar,_Senegal|Dakar]],[[:en:Dakar,_Senegal|Senegal]] nga 24 Omwezi ogwomunaana 2018.<ref name=":02">{{Cite news |date=24 August 2018 |title=Zimbabwe’s Ambassador To Senegal Trudy Stevenson Found Dead |url=http://www.thezimbabwemail.com/zimbabwe/zimbabwes-ambassador-to-senegal-trudy-stevenson-found-dead/ |access-date=25 August 2018 |work=The Zimbabwe Mail |language=en |archive-date=25 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180825124438/http://www.thezimbabwemail.com/zimbabwe/zimbabwes-ambassador-to-senegal-trudy-stevenson-found-dead/ |url-status=dead }}</ref>
Mu Mwezi ogwomusanvu 1965, yawasa Stuart Robert Stevenson, ow’e Hailsham, Bungereza, mu Surrey, Bungereza. Bazaala abaana basatu: Neil Robert, Catherine Bevier ne Alexander Graham Stevenson.
# {{Cite news|url=http://www.thezimbabwemail.com/zimbabwe/zimbabwes-ambassador-to-senegal-trudy-stevenson-found-dead/|title=Zimbabwe’s Ambassador To Senegal Trudy Stevenson Found Dead|date=24 August 2018|work=The Zimbabwe Mail|access-date=25 August 2018|language=en|archive-date=25 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180825124438/http://www.thezimbabwemail.com/zimbabwe/zimbabwes-ambassador-to-senegal-trudy-stevenson-found-dead/|url-status=dead}}
# {{Cite web |date=11 August 2007 |title=Mrs Trudy STEVENSON (Profile) Who's Who of Southern Africa |url=http://www.whoswhosa.co.za/Pages/profilefull.aspx?IndID=3627 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20070811212424/http://www.whoswhosa.co.za/Pages/profilefull.aspx?IndID=3627 |archive-date=2007-08-11 |access-date=25 August 2018 |website=archive.is}}
# [https://web.archive.org/web/20160604073953/http://www.wymondhamcollege.org/news-and-events/ambassador-returns-to-wymondham-1066 Trudy Stevenson, the Zimbabwean Ambassador to the Republic of Senegal, returns to Wymondham College], Wymondham College, October 2012
# {{Cite web |title=A Voice for Change |url=http://www.vwu.edu/news-a-events/news-releases.php?story=a-voice-for-change |access-date=25 August 2018 |website=www.vwu.edu |language=en |archive-date=26 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826004938/http://www.vwu.edu/news-a-events/news-releases.php?story=a-voice-for-change |url-status=dead }}
# [https://web.archive.org/web/20060929222937/http://www.parlzim.gov.zw/Mps_index_six/Stevenson/stevenson.html Stevenson profile in Parliament website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060929222937/http://www.parlzim.gov.zw/Mps_index_six/Stevenson/stevenson.html|date=29 September 2006}}
# [https://www.thetimes.com/article/she-stood-up-to-mugabe-but-it-was-her-party-that-did-this-jz2qmjlcmm9 She stood up to Mugabe – but it was her party that did this], ''[[:en:The_Times|The Times]]'', 5 July 2006
# {{Cite web |date=11 August 2007 |title=Mrs Trudy STEVENSON (Profile) Who's Who of Southern Africa |url=http://www.whoswhosa.co.za/Pages/profilefull.aspx?IndID=3627 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20070811212424/http://www.whoswhosa.co.za/Pages/profilefull.aspx?IndID=3627 |archive-date=2007-08-11 |access-date=25 August 2018 |website=archive.is}}
# {{Cite news|url=https://www.herald.co.zw/just-in-ambassador-trudy-stevenson-dies/|title=UPDATED: Ambassador Trudy Stevenson dies|work=The Herald|access-date=25 August 2018|language=en-GB}}
# {{Cite book |last=Ndlovu |first=Mary |year=2016 |title=A Balancing Act: A History of the Legal Resources Foundation 1985-2015 |publisher=Legal Resources Foundation}}
# {{Cite web |last=Meldrum |first=Andrew |date=4 July 2006 |title=Zimbabweans 'attacked by MDC rivals' |url=https://www.theguardian.com/world/2006/jul/04/zimbabwe.andrewmeldrum |access-date=25 August 2018 |website=the Guardian |language=en}}
# ''New Zimbabwe'', [https://web.archive.org/web/20080724223222/http://www.newzimbabwe.com/pages/senate222.14415.html Report on the attack on Mrs Stevenson]
# {{cite web |date=3 July 2006 |title=MP Press Statement: Trudy Stevenson and four others nearly killed by Tsvangirai's thugs in Mabvuku. |url=http://amadlandawonye.wikispaces.com/MP+Trudy+Stevenson+and+others+attacked+by+Tsvangirai+thugs |access-date=20 October 2025 |archive-date=22 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180722140410/https://amadlandawonye.wikispaces.com/MP+Trudy+Stevenson+and+others+attacked+by+Tsvangirai+thugs |url-status=dead }}
# {{Cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/5174084.stm|title=Zimbabwe MP charged over attack|date=12 July 2006|access-date=25 August 2018|language=en-GB}}
# {{cite web |last=Shango |first=King |date=1 September 2009 |title=Trudy appointed Zimbabwe ambassador to Senegal |url=http://www.zimnetradio.com/news/zimnet271160.html |access-date=10 October 2009 |publisher=Zim Net Radio |quote=The diplomatic posting was offered to Stevenson after it was snubbed by Insiza South MP [[Siyabonga Ncube]], who was offered the post first but refused to serve in Africa. |archive-date=6 December 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091206134045/http://www.zimnetradio.com/news/zimnet271160.html |url-status=dead }}
# {{Cite news|url=http://nehandaradio.com/2010/05/11/ambassador-trudy-stevenson-on-bth/|title=Ambassador Trudy Stevenson on BTH – Nehanda Radio|date=11 May 2010|work=Nehanda Radio|access-date=25 August 2018|language=en-US|archive-date=26 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180826043836/http://nehandaradio.com/2010/05/11/ambassador-trudy-stevenson-on-bth/|url-status=dead}}
# {{Cite news|url=https://www.herald.co.zw/just-in-ambassador-trudy-stevenson-dies/|title=UPDATED: Ambassador Trudy Stevenson dies|work=The Herald|access-date=26 August 2018|language=en-GB}}{{Reflist}}
{{Members of the 5th Parliament of Zimbabwe}}
62ztsiw3hc2r7lbyqe5zi5183ptswx7
77072
77071
2026-10-19T12:48:21Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
77072
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Lottie Gertrude Stevenson''' ( [[nee]] '''Bevier''' ; 16 Omwezi ogwomwenda 1944 – 24 Omwezi ogwomunaana 2018) yali mubaka wa Zimbabwe era [[:en:Politician|munnabyabufuzi]].<ref name=":0">{{Cite news |date=24 August 2018 |title=Zimbabwe’s Ambassador To Senegal Trudy Stevenson Found Dead |url=http://www.thezimbabwemail.com/zimbabwe/zimbabwes-ambassador-to-senegal-trudy-stevenson-found-dead/ |access-date=25 August 2018 |work=The Zimbabwe Mail |language=en |archive-date=25 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180825124438/http://www.thezimbabwemail.com/zimbabwe/zimbabwes-ambassador-to-senegal-trudy-stevenson-found-dead/ |url-status=dead }}</ref> Yali mubaka wa paalamenti owa [[:en:Harare_North_(constituency)|Harare ey'obukiika kkono]] mu [[:en:Member_of_parliament|paalamenti ya Zimbabwe]]. Era ye mmemba eyatandikawo eyatandikawo ekibiina kya [[:en:Movement_for_Democratic_Change_(pre-2005)|Movement for Democratic Change]] (MDC) ekya Zimbabwe, omukyala kyeruppe / omuzungu eyasooka okulondebwa mu lukiiko lw'eggwanga olufuzi olw'ekibiina kya MDC era mu kiseera kye, yeeyali mubaka omubaka wa paalamenti<ref name=":2">{{Cite news |title=MDC man arrested for attack on white woman MP {{!}} IOL News |url=https://www.iol.co.za/news/south-africa/mdc-man-arrested-for-attack-on-white-woman-mp-285037 |access-date=25 August 2018 |language=en}}</ref> y'eggwanga omukyala omuzungu / yeruppe yekka .
== Obuto bwe ==
== Emirimu gye egyioluvannyuma n,okufa kwe ==
Stevenson yabeera mu kifo ky'omubaka wa Paalamenti ekya Harare ey'obukiika kkono okuva mu 2000 okutuuka mu 2008.<ref name=":3">{{Cite news |title=UPDATED: Ambassador Trudy Stevenson dies |url=https://www.herald.co.zw/just-in-ambassador-trudy-stevenson-dies/ |access-date=25 August 2018 |work=The Herald |language=en-GB}}</ref> Era yaweereza nga omuwandiisi w'eggwanga mu MDC ow'enkola n'okunoonyereza ku MDC eyasooka ne [[:en:Movement_for_Democratic_Change_–_Ncube|mu kabinja akatono aka MDC]] . Yayogerwako ng'eyagamba nti " [[:en:Mugabe|Mugabe]] tantiisa, mpulira nga mulimu gwange okuyimirirawo ku lw'eddembe lya bonna." <ref name=":1">{{Cite web |date=11 August 2007 |title=Mrs Trudy STEVENSON (Profile) Who's Who of Southern Africa |url=http://www.whoswhosa.co.za/Pages/profilefull.aspx?IndID=3627 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20070811212424/http://www.whoswhosa.co.za/Pages/profilefull.aspx?IndID=3627 |archive-date=2007-08-11 |access-date=25 August 2018 |website=archive.is}}</ref>
Stevenson ye yali ssentebe w’ekibiina ekigatta abatuuze b’e Harare ekya Combined Harare Residents Association, era yakulembera okusaba kw’ekibiina kino mu kkooti ensukkulumu okulonda kwa munisipaali mu kibuga oluvannyuma lwa minisitule ya gavumenti ez'ebitundu okusattulula olukiiko olutwala ekibuga Harare nga kiva ku nguzi. Ba kaminsona b’ekibuga gavumenti beyalonda ,abaalondebwa okumala emyezi mukaaga mu kusooka, baali bakyakola oluvannyuma lw’emyaka ebiri .Enkola eno yyakola bulungi, wabula ng’okulonda tekunnategekebwa, Pulezidenti Mugabe yalangirira nti okulonda kw’ekibuga kwali kwa kubeerawo mu kiseera kye kimu n’okulonda kwa pulezidenti okwa 2002. Ekyava mu bbanga ettono ery’okuteekateeka, okulonda kwalimu obuvuyo era abalonzi bangi abaalina ebisaanyizo tebaasobola kulonda. Wadde kyali kityo, ekitongole kyatwala ebikolwa byabwe ng’eby’obuwanguzi kuba baali bawalirizza gavumenti okukkiriza okulonda mu kibuga. <ref>{{Cite book |last=Ndlovu |first=Mary |year=2016 |title=A Balancing Act: A History of the Legal Resources Foundation 1985-2015 |publisher=Legal Resources Foundation}}</ref>
Mu 2005, Stevenson n’abawagizi abawerako baava mu MDC olw’obukodyo obw’effujjo obweyongera obwa [[:en:Morgan_Tsvangirai|Morgan Tsvangirai]], omukulembeze era omutandisi w’ekibiina . Yeegatta ku kibinja ekyekutulakoo nga kikulemberwa eyali omulwanirizi w'abayizi [[:en:Arthur_Mutambara|Arthur Mutambara.]]<ref>{{Cite web |last=Zimbabwe |first=New |date=2018-08-24 |title=Zimbabwe ambassador to Senegal Trudy Stevenson dies aged 73 |url=https://www.newzimbabwe.com/zimbabwe-ambassador-to-senegal-trudy-stevenson-dies-aged-73/ |access-date=2026-10-19 |website=NewZimbabwe.com |language=en-GB}}</ref>
Mu July 2006, oluvannyuma lw’okwetaba mu lukiiko lw’ebyobufuzi mu kitundu ky'e [[:en:Mabvuku|Mabvuku]] ku nkingizi za Harare, Stevenson ne banne bana mu byobufuzi baalumbibwa ekibinja ky’abantu. Stevenson yafunye ebiwundu by[[:en:Machete|'ejjambiya]] emabega w’ensingo n’omutwe, amagumba g’omukono n’ekiseke ne gamenyeka n’eggumba ly’ettama lyamenyeka.<ref name=":22">{{Cite news |title=MDC man arrested for attack on white woman MP {{!}} IOL News |url=https://www.iol.co.za/news/south-africa/mdc-man-arrested-for-attack-on-white-woman-mp-285037 |access-date=25 August 2018 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Meldrum |first=Andrew |date=4 July 2006 |title=Zimbabweans 'attacked by MDC rivals' |url=https://www.theguardian.com/world/2006/jul/04/zimbabwe.andrewmeldrum |access-date=25 August 2018 |website=the Guardian |language=en}}</ref> Obukulembeze bw’ekiwayi ekivuganya ekya MDC bwagamba mangu nti obulumbaganyi buno bwakolebwa abamenyi b'amateeka aba [[:en:ZANU|ZANU]].Wabula Stevenson nga bwawona mu ddwaaliro,Stevenson yasonga ku balumbaganyi be abaamukuba nga ba mmemba b’ekiwayi kya [[:en:Movement_for_Democratic_Change_–_Tsvangirai|MDC-T]] ekikulemberwa Tsvangirai. <ref>''New Zimbabwe'', [https://web.archive.org/web/20080724223222/http://www.newzimbabwe.com/pages/senate222.14415.html Report on the attack on Mrs Stevenson]</ref><ref>{{Cite web |date=3 July 2006 |title=MP Press Statement: Trudy Stevenson and four others nearly killed by Tsvangirai's thugs in Mabvuku. |url=http://amadlandawonye.wikispaces.com/MP+Trudy+Stevenson+and+others+attacked+by+Tsvangirai+thugs |access-date=20 October 2025 |archive-date=22 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180722140410/https://amadlandawonye.wikispaces.com/MP+Trudy+Stevenson+and+others+attacked+by+Tsvangirai+thugs |url-status=dead }}</ref><ref name=":32">{{Cite news |title=UPDATED: Ambassador Trudy Stevenson dies |url=https://www.herald.co.zw/just-in-ambassador-trudy-stevenson-dies/ |access-date=25 August 2018 |work=The Herald |language=en-GB}}</ref> Timothy Mubawu, omubaka wa MDC, oluvannyuma yavunaanibwa okutegeka obulumbaganyi buno.
Mu 2009, Stevenson yalondebwa ng'omubaka wa Zimbabwe e [[Senegal]] ne [[Gambia]], era nga yali avunaanyizibwa ku kuddamu okuggulawo ekitebe kya Zimbabwe mu Senegal.<ref>{{Cite web |last=Shango |first=King |date=1 September 2009 |title=Trudy appointed Zimbabwe ambassador to Senegal |url=http://www.zimnetradio.com/news/zimnet271160.html |access-date=10 October 2009 |publisher=Zim Net Radio |quote=The diplomatic posting was offered to Stevenson after it was snubbed by Insiza South MP [[Siyabonga Ncube]], who was offered the post first but refused to serve in Africa. |archive-date=6 December 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091206134045/http://www.zimnetradio.com/news/zimnet271160.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news |date=11 May 2010 |title=Ambassador Trudy Stevenson on BTH – Nehanda Radio |url=http://nehandaradio.com/2010/05/11/ambassador-trudy-stevenson-on-bth/ |access-date=25 August 2018 |work=Nehanda Radio |language=en-US}}</ref> Yabeera mu kino noluvannyuma lw'okugwa kwa gavumenti gavumenti eyaniriza abantu bonna mu 2013.
Stevenson yasangibwa ddereeva we ng'afudde mu makaage e [[:en:Dakar,_Senegal|Dakar]],[[:en:Dakar,_Senegal|Senegal]] nga 24 Omwezi ogwomunaana 2018.<ref name=":02">{{Cite news |date=24 August 2018 |title=Zimbabwe’s Ambassador To Senegal Trudy Stevenson Found Dead |url=http://www.thezimbabwemail.com/zimbabwe/zimbabwes-ambassador-to-senegal-trudy-stevenson-found-dead/ |access-date=25 August 2018 |work=The Zimbabwe Mail |language=en |archive-date=25 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180825124438/http://www.thezimbabwemail.com/zimbabwe/zimbabwes-ambassador-to-senegal-trudy-stevenson-found-dead/ |url-status=dead }}</ref>
Mu Mwezi ogwomusanvu 1965, yawasa Stuart Robert Stevenson, ow’e Hailsham, Bungereza, mu Surrey, Bungereza. Bazaala abaana basatu: Neil Robert, Catherine Bevier ne Alexander Graham Stevenson.<ref>{{Cite web |last=Zimbabwe |first=New |date=2018-08-24 |title=Zimbabwe ambassador to Senegal Trudy Stevenson dies aged 73 |url=https://www.newzimbabwe.com/zimbabwe-ambassador-to-senegal-trudy-stevenson-dies-aged-73/ |access-date=2026-10-19 |website=NewZimbabwe.com |language=en-GB}}</ref>
# {{Cite news|url=http://www.thezimbabwemail.com/zimbabwe/zimbabwes-ambassador-to-senegal-trudy-stevenson-found-dead/|title=Zimbabwe’s Ambassador To Senegal Trudy Stevenson Found Dead|date=24 August 2018|work=The Zimbabwe Mail|access-date=25 August 2018|language=en|archive-date=25 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180825124438/http://www.thezimbabwemail.com/zimbabwe/zimbabwes-ambassador-to-senegal-trudy-stevenson-found-dead/|url-status=dead}}
# {{Cite web |date=11 August 2007 |title=Mrs Trudy STEVENSON (Profile) Who's Who of Southern Africa |url=http://www.whoswhosa.co.za/Pages/profilefull.aspx?IndID=3627 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20070811212424/http://www.whoswhosa.co.za/Pages/profilefull.aspx?IndID=3627 |archive-date=2007-08-11 |access-date=25 August 2018 |website=archive.is}}
# [https://web.archive.org/web/20160604073953/http://www.wymondhamcollege.org/news-and-events/ambassador-returns-to-wymondham-1066 Trudy Stevenson, the Zimbabwean Ambassador to the Republic of Senegal, returns to Wymondham College], Wymondham College, October 2012
# {{Cite web |title=A Voice for Change |url=http://www.vwu.edu/news-a-events/news-releases.php?story=a-voice-for-change |access-date=25 August 2018 |website=www.vwu.edu |language=en |archive-date=26 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826004938/http://www.vwu.edu/news-a-events/news-releases.php?story=a-voice-for-change |url-status=dead }}
# [https://web.archive.org/web/20060929222937/http://www.parlzim.gov.zw/Mps_index_six/Stevenson/stevenson.html Stevenson profile in Parliament website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060929222937/http://www.parlzim.gov.zw/Mps_index_six/Stevenson/stevenson.html|date=29 September 2006}}
# [https://www.thetimes.com/article/she-stood-up-to-mugabe-but-it-was-her-party-that-did-this-jz2qmjlcmm9 She stood up to Mugabe – but it was her party that did this], ''[[:en:The_Times|The Times]]'', 5 July 2006
# {{Cite web |date=11 August 2007 |title=Mrs Trudy STEVENSON (Profile) Who's Who of Southern Africa |url=http://www.whoswhosa.co.za/Pages/profilefull.aspx?IndID=3627 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20070811212424/http://www.whoswhosa.co.za/Pages/profilefull.aspx?IndID=3627 |archive-date=2007-08-11 |access-date=25 August 2018 |website=archive.is}}
# {{Cite news|url=https://www.herald.co.zw/just-in-ambassador-trudy-stevenson-dies/|title=UPDATED: Ambassador Trudy Stevenson dies|work=The Herald|access-date=25 August 2018|language=en-GB}}
# {{Cite book |last=Ndlovu |first=Mary |year=2016 |title=A Balancing Act: A History of the Legal Resources Foundation 1985-2015 |publisher=Legal Resources Foundation}}
# {{Cite web |last=Meldrum |first=Andrew |date=4 July 2006 |title=Zimbabweans 'attacked by MDC rivals' |url=https://www.theguardian.com/world/2006/jul/04/zimbabwe.andrewmeldrum |access-date=25 August 2018 |website=the Guardian |language=en}}
# ''New Zimbabwe'', [https://web.archive.org/web/20080724223222/http://www.newzimbabwe.com/pages/senate222.14415.html Report on the attack on Mrs Stevenson]
# {{cite web |date=3 July 2006 |title=MP Press Statement: Trudy Stevenson and four others nearly killed by Tsvangirai's thugs in Mabvuku. |url=http://amadlandawonye.wikispaces.com/MP+Trudy+Stevenson+and+others+attacked+by+Tsvangirai+thugs |access-date=20 October 2025 |archive-date=22 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180722140410/https://amadlandawonye.wikispaces.com/MP+Trudy+Stevenson+and+others+attacked+by+Tsvangirai+thugs |url-status=dead }}
# {{Cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/5174084.stm|title=Zimbabwe MP charged over attack|date=12 July 2006|access-date=25 August 2018|language=en-GB}}
# {{cite web |last=Shango |first=King |date=1 September 2009 |title=Trudy appointed Zimbabwe ambassador to Senegal |url=http://www.zimnetradio.com/news/zimnet271160.html |access-date=10 October 2009 |publisher=Zim Net Radio |quote=The diplomatic posting was offered to Stevenson after it was snubbed by Insiza South MP [[Siyabonga Ncube]], who was offered the post first but refused to serve in Africa. |archive-date=6 December 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091206134045/http://www.zimnetradio.com/news/zimnet271160.html |url-status=dead }}
# {{Cite news|url=http://nehandaradio.com/2010/05/11/ambassador-trudy-stevenson-on-bth/|title=Ambassador Trudy Stevenson on BTH – Nehanda Radio|date=11 May 2010|work=Nehanda Radio|access-date=25 August 2018|language=en-US|archive-date=26 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180826043836/http://nehandaradio.com/2010/05/11/ambassador-trudy-stevenson-on-bth/|url-status=dead}}
# {{Cite news|url=https://www.herald.co.zw/just-in-ambassador-trudy-stevenson-dies/|title=UPDATED: Ambassador Trudy Stevenson dies|work=The Herald|access-date=26 August 2018|language=en-GB}}{{Reflist}}
{{Members of the 5th Parliament of Zimbabwe}}
4cfcao9fbv9g31avouu4ef3xjoyne1o
Lyrical G
0
13115
77120
48635
2026-10-20T07:39:04Z
Nassaka32
12002
added a citation and removed external links
77120
wikitext
text/x-wiki
'''Jeff Kintu''', amanyiddwa ennyo n'erinnya lye erya siteegi '''Lyrical G''', muyimbi munna Uganda, omuwandiisi w'ennyimba, pulodyusa wa likodi, era muyimbi. <ref name="observer">{{cite web |title=Lyrical G now drops grown-man view |url=http://www.observer.ug/index.php?option=com_content&view=article&id=24035%3Alyrical-g-now-drops-grown-man-view&catid=42%3Asizzling-entertainment&Itemid=74 |accessdate=1 January 2015}}</ref> Mu mwaka gwa 2016, yalondebwa mu bayimbi abasinga okuyimba hip hop aba MTV Base okuva mu [[Yuganda|Uganda]] . <ref>{{Cite web |title=have your say: are these uganda's #hottestmcs? {{!}} MTV Africa |url=http://www.mtvbase.com/news/have-your-say-are-these-ugandas-hottestmcs/1gy3ze |access-date=2020-01-20 |website=www.mtvbase.com}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Ssejjombwe |first=Isaac |title=I am the best hip hop artiste – Lyrical G – Sqoop – Its deep |url=https://www.sqoop.co.ug/201911/features/i-am-the-best-hip-hop-artiste-lyrical-g.html |access-date=2020-01-20 |language=en-US |archive-date=2020-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028225712/https://www.sqoop.co.ug/201911/features/i-am-the-best-hip-hop-artiste-lyrical-g.html |url-status=dead }}</ref>
Ebirabo by’asinga okusiimibwa mulimu Ekirabo ky’Obuwanguzi mu Bulamu mu mpaka za [[MTN Uganda|MTN UG]] Hiphop Awards ez'omwaka gwa 2020 ez’omulundi ogw’okuna, <ref>{{Cite web |date=2020-03-02 |title=MTN UG Hip Hop Awards 2020: All the winners |url=https://www.musicinafrica.net/magazine/mtn-ug-hip-hop-awards-2020-all-winners |access-date=2020-03-04 |website=Music In Africa |language=en}}</ref> era n'awangula engule ya Lyricist Of The Year (2022), eya Pearl of Africa Music (PAM) Awards omuli Best Hiphop Artiste Of The Year (Omwka gwa 2005 ne 2006) <ref name="bigeye">{{cite web |title=Lyrical G |url=http://music.bigeye.ug/bio/artist/16/aka/lyrical-g/ |accessdate=1 January 2015 |archive-date=8 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908131812/http://music.bigeye.ug/bio/artist/16/aka/lyrical-g/ |url-status=dead }}</ref>
== Obutobwe nokusoma kwe ==
Lyrical G yazaalibwa nga 8 Omwezi gwokusatu 1978.Pulayimale yagisomela ku Nakasero Primary School ne Budo Junior School okusoma pulayimale. Siniya yajisomela ku St Charles Lwanga SS Kasasa ne Katikamu SDA . Oluvannyuma yeewandiisa mu [[Nkumba University|Yunivasite y’e Nkumba]] gye yatikkirwa, ng’amaze Diguli mu by’obusuubuzi . <ref name="chimpreports">{{cite web |date=2012-07-18 |title=Meet Lyrical G – Uganda's Hip Hop Sensation |url=http://chimpreports.com/5093-meet-lyrical-g-ugandas-hip-hop-sensation/ |accessdate=1 January 2015}}</ref>
== Ennyimba ==
Lyrical G yatandika omulimu gwe ogwa Rap mu myaka gya 1990 mu biseera bye ebya siniya, ng’ayimba mu bivvulu eby’enjawulo. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">[ ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2023)">citation needed</span></nowiki>'' ]</sup> Yatongoza oluyimba lwe olwasooka ‘Ato’oba’ ng’ali wamu n’ekibina kye eky’ayitibwa Bataka Underground mu mwezi gwo kusatu mummwaka gwa 1999. Mu mwaka gwe gumu, ekibina kyatongoza oluyimba lwabwe olw’okubiri ‘Ssesetula’, olwatongozebwa ku Power FM. Yagenda mu maaso n’okuyimba ne Bataka Underground okutuusa lwe ye, wamu ne muganda we omuto AKay47 n’emikwano gyabwe, bwe batandikawo Urban Thugz (eyamala n’efuuka Urban Life) mu mwaka gwa 2000.Yakwata oluyimba lwe olwasooka "Nothing Compares" ne Urban Life mu 2001 oluvannyuma lw’okuwangula omukisa gw’okukola rikoodi eyo’okuba omuyimbi oba ekibinja ekipya ekisinga obulungi ku Sanyu FM Music Carnival. Nothing Compares’ lwafulumizibwa mu mwezi gwokubili wo mwaka gwa 2002 ku Sanyu FM.<ref>{{Cite web |title=Urban Life |url=https://musicinafrica.net/node/7981 |access-date=2026-10-20 |language=en-US}}</ref>
Ku nkomerero y’omwaka ogwo,nga ayambibwako omuyimbi/pulodyusa wa Uganda omututumufu Steve Jean, Lyrical G yagenda mu maaso n’okukola omulimu gw’okuyimba yekka <ref name="musicuganda">{{cite web |title=Lyrical G |url=http://www.musicuganda.com/Lyrical%20G.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031317/http://www.musicuganda.com/Lyrical%20G.html |archive-date=4 March 2016 |accessdate=1 January 2015}}</ref>Kino kyandimufudde omuyimbi asinga mu East Africa chati olwe nnyimba ze ez’omutindo ogwa waggulu ng'afuna obuwanguzi obw'omuddiring'anwa okuva ku alubamu ye eyasooka eya 'Live From East Africa'.
Lyrical G yakolako n'omuyimbi wa South Africa Proverb, TID okuva e [[Tanzania]], Mas Law owa [[Great Britain|Bungereza]], Typical Fefe , Tyonne okuva e Barbados ne Outrageous Records e [[South Africa]] . <ref name="news">{{cite web |title=Lyrical G: Rap In Uganda Nolonger About Positivity, It's For Money |url=http://news.ugo.co.ug/lyrical-g-rap-uganda-nolonger-positivity-money/ |accessdate=1 January 2015}}</ref>
Katalogu ya Lyrical G erimu alubaamu kuminemu eza situdiyo. "Live From East Africa" eyafulumizibwa mu mwaka gwa 2004, "Narudi" mu mwaka gwa 2006, "Esooka era esinga obututumufu " mu mwaka gwa 2007, "Tha GMC Project" eyafulumizibwa mu mwaka gwa 2009, "Simple & Plain",mu mwaka gwa 2010,"1st & Flow Most 2:Back 2 Basics"(2012),"Grown Man Talk", mwaka gwa 2013 ,"Feel Good Music", mu mwaka gwa 2014, "Geezy", 2019, 'OG', 2023., <ref>{{Cite web |last=BigEyeUg3 |date=2019-10-15 |title=Rapper Lyrical G releases 9th studio album |url=https://bigeye.ug/rapper-lyrical-g-releases-9th-studio-album/ |access-date=2020-01-20 |website=BigEye.UG |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2019-10-15 |title=Lyrical G breathes again with brand new 15-track album dubbed 'Geezy' |url=https://mbu.ug/2019/10/15/lyrical-g-breathes-again-with-brand-new-15-track-album-dubbed-geezy/ |access-date=2020-01-20 |website=MBU |language=en-US}}</ref> n'oluyimba olwafuluma gye buvuddeko "Black Boy",2026.
== Eby’ennyimba ==
=== Enyimba ===
=== Albums Zeyakolako ===
* At'oba (w/ Bataka wansi w'ettaka), 1999
* Ssesetula (w/ Bataka wansi w’ettaka), 1999
* Si Kirungi (w/ Steve Jean) 2003
* Ekibiina kya East Africa Party, 2003
* Raw Steez, 2004. Omuwandiisi w’ebitabo
* Tha Akasolya (w/ Steve Jean), 2004
* Okwetaaga 2 Okumanya (w/ Obsessions ), 2004
* Mwaniriziddwa 2 Kampala (w/ Ngoni, Michael Ross, Benon ne Vamposs, Saba Saba, Chagga, Papito), 2005
* Lwakutaano (w/ Dorothy), 2005
* Narudi, 2005. Omuwandiisi w’ebitabo
* Maama Afirika (w/ Hiphop Allstarz), 2005
* Hey U, 2006. Ebiwandiiko
* Olunaku olupya ennyo (w/ Hiphop Allstarz), 2006
* Obuyiiya Bw'Olutalo (w/ [[Silas Babaluku Balabyekkubo|Babaluku]] ), 2007
* Kazanyo (w/ Omuyimbi Omunene), 2007
* Okudda Ku Kiddamu, 2008
* Oluyimba, 2009
* Ebizibu, 2009
* Kale Fly, 2010
* Kyana Kiwala, 2010. Omuwandiisi w’ebitabo
* Ekibuga Kla, 2010
* Bonna IC (w/ Mun G ), 2012
* Twist Dat Spit (w/ Omulangira Omukambwe), 2012
* Kirowoozeeko, 2012
* Taata Ayagala U, 2013
* Funa Ya Hustle Ku (w/ [[Omutukuvu Nelly-Sade|Omutukuvu Nelly-sade]] ), 2013
* Hey Gal, 2013. Omuwandiisi w’ebitabo
* Babiri, 2014. Omuntu w’abantu
* Wulira Mulungi Omuziki, 2014
* Omukwano ogw’enjawulo (w/ Foever & Nemesis), 2014
* UG Cypher 2 (w/ [[Navio (akuba ennyimba z'okufubutuka ebigambo)|Navio]], 3 Card, Nelly- sade, Ninja-C, [[Ruyonga]], [[Enyma|Enygma]], Mith, BigTril, Mun G, Tucker HD, [[Flex D'Paper|Flex D’Paper]] ), 2015
* Gangsta (w/ Deejay Crim & T-Bro), 2018
* Never Gon Change (w/ Yuda Okumanya), 2018
* Float, 2018
* Tha Obulamu (Kubaala) (w/ Eky'enjawulo), 2019
* Atamukutte, 2019, Omuwandiisi w’ebitabo
* Tuli Majje (w/ Oki Foever, Omulyango oguyingira mu Ossie, Eazy Tex, B-Ssente & 207), 2019
* Kikuume nga kyaka, 2019
* Been Bout My Thang (w/ [[GNL Zamba]] ), 2020. Omuntu w'abantu
* Twebaza, 2020. Omuntu w’abantu
* Omukuumi w'Ow'oluganda (w/A Few Good Friends), 2020
* Teyamanyangako Obulumi
* Okuteeka Obutabanguko Mu Maka Ku Lockdown(w/Code 9), 2020
* Webale Taata (w/Julius Sese), 2021
* MTN Omuwandiisi w’ebitabo ow’olugero (w/ [[Navio (akuba ennyimba z'okufubutuka ebigambo)|Navio]] & [[Silas Babaluku Balabyekkubo|Babaluku]] ),2021
* Oluyimba lw'aba Honorables, 2022
* Sikyasaaga, 2022. Omuwandiisi w’ebitabo
* Nga Eriko Nayo (w/Stone Age UG), 2022
* Kika (w/Tryton Muzik), 2022. Omuwandiisi w’ebitabo
* N था (Ekiyungo ky'omukwano), 2022
* Bulamu Bwo (w/ [[Rhymer (rapper)|Rhymer]] )
* OG, 2023
* Linda (w/Judah Rapknowledge & Mateke omulungi emirundi ebiri), 2024
* Ebiwandiiko & Amaloboozi Cypher (w / Ebiwandiiko & Amaloboozi Allstars),2025
* Ayo (w/Af3kuru),2025
== Engule n'okusiimibwa ==
* MTN UG Hiphop Awards Lyricist Of The Year 2022 Empaka za MTN Uganda Hip Hop Awards 2022 Abawanguzi bonna
* MTN UG Hiphop Awards 2021 Omuyimbi Asinga: KozNEfekt (Atamukutte)
* Omuwanguzi w'engule ya MTN UG Hiphop Lifetime Achievement Awards 2020 MTN UG Hip Hop Awards 2020: Abawanguzi bonna
* Engule ya Pearl of Africa Music(PAM) Awards Single ya Hip Hop esinga 2005(Maama Africa ft UG Hiphop Allstars) 2005 Abawanguzi & Abasunsuddwa
* Pearl of Africa Music(PAM) Awards Omuyimbi Asinga mu Hip Hop 2005 2006 Abawanguzi & Abasunsuddwa
* Empaka za Pearl of Africa Music(PAM) Awards Omuyimbi Asinga mu Hip Hop 2006 2006 Abawanguzi
* Pearl of Africa Music(PAM) Awards Omuyimbi asinga okuyimba mu 2006(Hey U ft Pinky 2006 Abawanguzi...
* Pearl Of Africa Music Hip hop Omuyimbi Asinga Omwaka Yalondebwa: 2004, 2005, 2006 & 2007
* Pearl Of Africa Music Hip Hop Single Of The Year Okusunsulwa:East Africa Party(2004), Narudi(2005), Maama Afirika ft The Uganda Hiphop Allstars(2005), Hey U(2006), Olunaku Olupya ft Olunaku Lwa Uganda Hiphop Allstars(2006), Art Of War(2007)
* Buzz Awards Omuyimbi asinga mu Hood Rapper mu mwaka Nominee:2007 & 2008
* MTN UG Hiphop Awards 2019 Vidiyo Y'omwaka: Gangsta w/Dj Crim & T-Bro <ref>{{Cite web |last=urbanhype |date=2020-03-02 |title=MTN UG Hip-Hop Awards 2020 Winners |url=https://urbanhype.net/mtn-ug-hip-hop-awards-2020-winners/ |access-date=2020-03-04 |website=UrbanHype |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |last= |first= |date=2020-02-29 |title=The Fourth MTN Uganda Hip Hop Awards |url=https://www.theclancompany.com/the-fourth-mtn-uganda-hip-hop-awards/ |archive-url= |archive-date= |access-date=2020-03-04 |website=The Clan - Further Beyond}}</ref>
* MTN UG Hiphop Awards 2021 Album Ey'omwaka: GEEZY, Producer W'omwaka: Atamukutte
* MTN UG Hiphop Awards 2022 Lyricist Of The Year, Oluyimba Lw'Omwaka Olukubiriza: Teyabangako Obulumi.
* Club UG Hiphop Awards 2023 Central Rapper Of The Year, Oluyimba Olukubiriza: Webale Taata.
== Ebijuliziddwa wabweu wa wikipedia ==
lf51o79lamqhanvkh4e4m8lzp8c4uzb
Khalifah Aganaga
0
14472
77066
61518
2026-10-19T12:42:38Z
Lujja256
11991
77066
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Kalifah Aganaga''' (yazaalibwa '''Sadat Mukiibi''' nga 3 Ogwokusatu 1990) muyimbi wa [[dancehall]] ne [[Afrobeat]] [[Yuganda|Omunnayuganda]], [[Songwriter|omuwandiisi w'ennyimba]], pulodyusa, era munnabyabufuzi.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=NewVision |date=2023-08-18 |title=Ent. & Lifestyle: Khalifa Aganaga gets nine-year Canada visa |url=https://www.newvision.co.ug/category/entertainment/khalifa-aganaga-gets-nine-year-canada-visa-NV_167851_062026 |access-date=2026-06-18 |website=New Vision}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Covid 19: Five things singer Aganaga can't do without |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-06-18 |website=New Vision}}</ref> Yayitimuka oluvannyuma lw'okufulumya ennyimba nga Mina Konda, Ndabirawa, Oyitangayo, Kiboko ft [[Jose Chameleone]] n'olw'okwenyigira mu by'okusanyusa Bannayuganda. Ono muwanguzi w’engule eziwerako nga Zzina Awards, Buzz Teeniez awards. Era abadde akolera wansi record label ye eya ''Bad Character Studios'' era awandiikidde abayimbi ba Uganda abawerako ennyimba.<ref>{{Cite web |last=NINSIIMA |first=JULIAN |title=VIDEO: Singer Aganaga opens recording studio - PML Daily |url=https://www.pmldaily.com/features/entertainment/2018/11/video-singer-aganaga-opens-recording-studio.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521133741/https://www.pmldaily.com/features/entertainment/2018/11/video-singer-aganaga-opens-recording-studio.html |archive-date=2024-05-21 |access-date=2026-06-18 |website=pmldaily.com |language=en-US |url-status=live }}</ref>
Yali yeesimbyewo mu kulonda kw'omubaka wa Kawempe North mu kamyufu ka [[Forum for Democratic Change (FDC)|Forum for Democratic Change]] (FDC) mu 2025.<ref name=":3">{{Cite web |last=Lyatuu |first=Justus |date=2018-10-25 |title=Yes, I do weed – Khalifa Aganaga |url=https://observer.ug/lifestyle-entertainment/yes-i-do-weed-khalifa-aganaga/ |access-date=2026-06-18 |website=The Observer Media Ltd |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Opio |first=Isaac |date=2025-02-05 |title=FDC Nominates Musician Kalifah Aganaga for Kawempe North MP By-Election |url=https://chimpreports.com/fdc-nominates-musician-kalifah-aganaga-for-kawempe-north-mp-by-election/ |access-date=2026-06-18 |website=ChimpReports |language=en-US}}</ref><ref name=":4">{{Cite web |date=2025-03-22 |title=Aganaga: FDC gamble with big shoe that wasn’t |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/aganaga-fdc-gamble-with-big-shoe-that-wasn-t-4975548 |access-date=2026-06-18 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Obuto bwe n'okusoma kwe ==
Kalifah yazaalibwa era n’akulira e Kabowa, mu bitundu by’e [[Kampala]], Uganda, gye yakuzibwa maama ali obwannamunigina.<ref name=":0">{{Cite web |last=BigEyeUg |date=2013-07-31 |title=STAR PROFILE: AGANAGA KALIFAH |url=https://bigeye.ug/star-profile-aganaga-khalifah/ |access-date=2026-06-18 |website=BigEye.UG |language=en-US}}</ref> Yagenda mu ssomero lya St Aloysius primary school okusoma pulayimale nga tannaba kwegatta ku Kawanda Secondary School okusoma O-Level ne A-Level.<ref name=":3"/><ref name=":0" />
== Emirimu ==
=== Okuyimba ===
Aganaga yatandika olugendo lwe olw’okuyimba mu 2012 nga kigambibwa nti yakozesa ssente z’okusoma okufulumya oluyimba lwe olwasooka, ''Mina Konda''.<ref name=":0" /> Oluyimba luno lwakubibwa nnyo ku leediyo ne ttivvi, ne lumuyamba okuyitimuka mu kisaawe ky'okuyimba mu Uganda. Oluvannyuma yakolagana ne Twinkle Star Agency wansi wa maneja Emma Carlos, ekyamuyamba okuyitimuka amangu.<ref name=":0" />
=== Eby'obufuzi ===
Mu 2021, Aganaga yayingira eby'obufuzi bya Uganda ng’avuganya ku kifo kya palamenti ekya Rubaga South, wadde nga teyawangula.<ref name=":1">{{Cite web |date=2025-02-05 |title=Singer Kalifah Aganaga handed FDC flag for Kawempe North by-election |url=https://www.pulse.ug/story/kalifah-aganaga-handed-fdc-flag-for-kawempe-north-by-election-2025020509023126799 |access-date=2026-06-18 |website=Pulse Uganda |language=en}}</ref><ref name=":2" />[[Olukiiko olw'Enkyukakyuka mu Bufuzi bwa demokulasiya|]] Mu 2025, yasunsulwa [[Forum For Democratic Change (FDC)]] okuvuganya ku bwa mmemba wa palamenti owa Kawempe North mu kalulu akaddibwamu<ref name=":4" /><ref name=":1" />
== Ennyimba ze ==
=== Ng'ali yekka ===
<templatestyles src="Div col/styles.css" />
* Mina Konda
* Ndabirawa
* Oyitangayo
* Jangu
* Business
* Katono
* Woman
* Nassanga (The Best I Know)
* Mukidongo
* Sigwe Asose
* Zilye
* Kyusaamu
* Nkulowozako
* KAWAIDA
* Expensive
* Ananipa (Emotions)
* Halo
* Toyinza
* Fumita Emboozi
* Sibafanana
* Cinema
=== Ng'ali naabalala ===
* Gudi Gude - Radio & Weasel ft. Khalifah Aganaga
* Ssaagala - Spice Diana ft. Khalifah Aganaga
* Katono Remix - Khalifah Aganaga
* Nkusaba One Day - ft. Khalifah Aganaga
* Bambo - Khalifah Aganaga
== Awaadi n'okusunsulwa ==
{| class="wikitable"
|+
!Award
!Year
!Status
!Awarder
|-
|Best Male Breakthrough Artist
|2014
|Won
|HiPipo Music Awards<ref>{{Cite web |date=2021-01-04 |title=Bebe bags six trophies at hipipo music awards |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/entertainment/bebe-bags-six-trophies-at-hipipo-music-awards-1565344 |access-date=2026-06-18 |website=Monitor |language=en}}</ref>
|-
|Teeniez Dancehall Artist
|2014
|Won
|Buzz Teeniez Awards<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Hip hop dominates Teeniez awards |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/hip-hop-dominates-teeniez-awards-1490980 |access-date=2026-06-18 |website=Monitor |language=en}}</ref>
|-
|Teeniez Hottest Collabo
|2015
|Won
|Buzz Teeniez Awards<ref name=":5">{{Cite news|title=FULL LIST: Buzz Teeniez Awards Winners|url=https://www.howwe.ug/news/entertainment/25277/full-list-buzz-teeniez-awards-winners|access-date=2026-06-18|language=en}}</ref>
|-
|Teeniez Hottest Riddim
|2015
|Won
|Buzz Teeniez Awards<ref name=":5" />
|-
|Inspirational Song of the Year
|2016
|Won
|Zzina Awards (Galaxy FM)<ref name=":5" />
|-
|Best Hip Hop Song
|2017
|Won
|HiPipo Music Awards
|}
== Laba ne ==
* [[Okuyimba mu Uganda]]
* [[Olukalala lw'abayimbi abannayuganda]]
* [[Jose Chameleone|Jose Chameleon]]
* [[Forum for Democratic Change (FDC)]]
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Bannabyabufuzi Bannayuganda]]
[[Category:Abayimbi abasajja Bannayuganda]]
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
3ex98vjcynezkr1szmurztq22z52f8k
Tina Wamala
0
15518
77110
70755
2026-10-20T04:16:34Z
ESTHER NAKITENDE
9175
77110
wikitext
text/x-wiki
{{databox}}
'''Tina Wamala''' [[:Category:Abantu ba Uganda|munnayuganda]] omukugu mu by’empuliziganya n’enkolagana z’abantu. Yawerezaako ng'atwala era akulira ekibiina kya Public Relations Association of Uganda (PRAU) okuva mu 2023 okutuuka mu 2025 era mu kiseera kino y’akulira ebyempuliziganya mu kakiiko ka British High Commission mu Kampala .<ref>{{Cite web |date=2025-10-13 |title=Wamala: Agile communicators lead through crisis |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/business/prosper/wamala-agile-communicators-lead-through-crisis-5227932 |access-date=2026-02-26 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-02-24 |title=Chevening alumni form waste management project |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/chevening-alumni-form-waste-management-project-5369750 |access-date=2026-02-26 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Omulimu ==
Wamala yatandika omulimu gwe mu by’amawulire n’ebyempuliziganya nga [[Munnamawulire, munnauganda, muwandiisi|munnamawulire]] wa ttivvi era omuweereza wa pulogulamu ku Record TV, gye yategekanga pulogulaamu ez'enjawulo omuli ''Day Breaker'' ne pulogulaamu endala. Oluvannyuma yasala n’adda mu by’enkolagana n’abantu n’empuliziganya, n’akola emirimu mu kkampuni ng'akola birango, emikutu gy’amawulire n’ebyempuliziganya mu bitongole omuli Multi Choice Uganda.<ref>{{Cite web |title=Tina Wamala |url=https://afpra.org/tina-wamala-2/ |access-date=2026-02-26 |website=African Public Relations Association (AFPRA) |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-02-25 |title=Tina Wamala (L) PR Manager MultiChoice Uganda poses with politician Elly Tumwine and his daughter Edna at the MultiChoice africa day celebrations JPG (3) |url=https://eagle.co.ug/2017/06/01/multichoice-pays-tribute-african-artists/tina-wamala-l-pr-manager-multichoice-uganda-poses-with-politician-elly-tumwine-and-his-daughter-edna-at-the-multichoice-africa-day-celebrations-jpg-3/ |access-date=2026-02-26 |website=Eagle Online |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tina Wamala |url=https://chimpreports.com/tag/tina-wamala/ |access-date=2026-02-26 |website=ChimpReports |language=en-US}}</ref>
Mu kiseera kino akola ng’omukungu avunaanyizibwa ku by’empuliziganya mu kakiiko ka British High Commission, [[Kampala]] era ye Chevening Scholarship Officer mu Uganda.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=NewVision |date=2023-02-26 |title=News: Wamala becomes new PRAU president |url=https://www.newvision.co.ug/category/news/wamala-becomes-new-prau-president-NV_154715_022026 |access-date=2026-02-26 |website=New Vision}}</ref><ref>{{Cite web |last=Nsimbe |first=John Vianney |date=2021-04-01 |title=Chevening Alumni aim to influence social change |url=https://observer.ug/education/chevening-alumni-aim-to-influence-social-change/ |access-date=2026-02-26 |website=The Observer |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-09-05 |title=Chevening alumni push for governance reform ahead of 2026 elections |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/chevening-alumni-push-for-governance-reform-ahead-of-2026-elections-4750896 |access-date=2026-02-26 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Ekibiina ekigatta abantu mu Uganda ==
'''Tina Wamala''' [[:Category:Abantu ba Uganda|munnayuganda]] omukugu mu by’empuliziganya n’enkolagana z’abantu. Yawerezaako ng'atwala era akulira ekibiina kya Public Relations Association of Uganda (PRAU) okuva mu 2023 okutuuka mu 2025 era mu kiseera kino y’akulira ebyempuliziganya mu kakiiko ka British High Commission mu Kampala .<ref>{{Cite web |date=2025-10-13 |title=Wamala: Agile communicators lead through crisis |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/business/prosper/wamala-agile-communicators-lead-through-crisis-5227932 |access-date=2026-02-26 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-02-24 |title=Chevening alumni form waste management project |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/chevening-alumni-form-waste-management-project-5369750 |access-date=2026-02-26 |website=Monitor |language=en}}</ref>
Wamala yatandika omulimu gwe mu by’amawulire n’ebyempuliziganya nga [[Munnamawulire, munnauganda, muwandiisi|munnamawulire]] wa ttivvi era omuweereza wa pulogulamu ku Record TV, gye yategekanga pulogulaamu ez'enjawulo omuli ''Day Breaker'' ne pulogulaamu endala. Oluvannyuma yasala n’adda mu by’enkolagana n’abantu n’empuliziganya, n’akola emirimu mu kkampuni ng'akola birango, emikutu gy’amawulire n’ebyempuliziganya mu bitongole omuli Multi Choice Uganda.<ref>{{Cite web |title=Tina Wamala |url=https://afpra.org/tina-wamala-2/ |access-date=2026-02-26 |website=African Public Relations Association (AFPRA) |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-02-25 |title=Tina Wamala (L) PR Manager MultiChoice Uganda poses with politician Elly Tumwine and his daughter Edna at the MultiChoice africa day celebrations JPG (3) |url=https://eagle.co.ug/2017/06/01/multichoice-pays-tribute-african-artists/tina-wamala-l-pr-manager-multichoice-uganda-poses-with-politician-elly-tumwine-and-his-daughter-edna-at-the-multichoice-africa-day-celebrations-jpg-3/ |access-date=2026-02-26 |website=Eagle Online |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tina Wamala |url=https://chimpreports.com/tag/tina-wamala/ |access-date=2026-02-26 |website=ChimpReports |language=en-US}}</ref>
Mu kiseera kino akola ng’omukungu avunaanyizibwa ku by’empuliziganya mu kakiiko ka British High Commission, [[Kampala]] era ye Chevening Scholarship Officer mu Uganda.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=NewVision |date=2023-02-26 |title=News: Wamala becomes new PRAU president |url=https://www.newvision.co.ug/category/news/wamala-becomes-new-prau-president-NV_154715_022026 |access-date=2026-02-26 |website=New Vision}}</ref><ref>{{Cite web |last=Nsimbe |first=John Vianney |date=2021-04-01 |title=Chevening Alumni aim to influence social change |url=https://observer.ug/education/chevening-alumni-aim-to-influence-social-change/ |access-date=2026-02-26 |website=The Observer |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-09-05 |title=Chevening alumni push for governance reform ahead of 2026 elections |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/chevening-alumni-push-for-governance-reform-ahead-of-2026-elections-4750896 |access-date=2026-02-26 |website=Monitor |language=en}}</ref>
Mu gwokubiri gwa 2023, Wamala yalondebwa nga tavuganyiziddwa ku bukulembeze bw’ekibiina kya Public Relations Association of Uganda (PRAU), ekitongole ky’abakugu mu by’empuliziganya n’enkolagana n’abantu, nga yadda mu bigere by’obukulembeze obwaliwo oluvannyuma lw’okuweereza ng’omumyuka w'omukulembeze.<ref>{{Cite web |last=STANDARD |first=OUR REPORTER {{!}} UG |date=2023-02-25 |title=Tina Wamala elected President as PRAU gets new Governing Council 2023-2025 |url=https://www.ugstandard.com/tina-wamala-elected-president-as-prau-gets-new-governing-council-2023-2025/ |access-date=2026-02-26 |website=UG Standard - Latest News |language=en-US}}</ref>
Mu kisanja kye, PRAU yagaziwa mu bungi bw’obwammemba, okunyweza ensengeka z’enfuga, okukomyawo engule ya PRAU Excellence Awards, okubangula abayizi, enteekateeka y’okubuulirira abayizi, n’okukula mu nkolagana eyomugundo.<ref>{{Cite web |title=PRAU: Inside Tina Wamala's achievements, Irene Nakasiita's pledge as new President to PR Professionals |url=https://kampalagazette.com/prau-inside-tina-wamalas-achievements-irene-nakasiitas-pledge-as-new-president-to-pr-professionals/ |access-date=2026-02-26 |website=Kampala Gazette |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Odongo |first=Jacobs Seaman |title=Tina Wamala Challenges PRAU Members to Fully Own and Drive the Association's Growth |url=https://nilepost.co.ug/uncategorized/255349/tina-wamala-challenges-prau-members-to-fully-own-and-drive-the-associations-growth |access-date=2026-02-26 |website=Nilepost News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-06-22 |title=Tina Wamala: The defining moment after the Oath - GATEWAY NEWS UG |url=https://www.gatewaynews.co.ug/tina-wamala-the-defining-moment-after-the-oath/ |access-date=2026-02-26 |language=en-US}}</ref>
Wamala obukulembeze yabukwasa Irene Nakasiita mu gw'okuna gwa 2025, ng’ekisanja kye ng'omukulembeze wa PRAU kiweddeko.<ref>{{Cite web |last=ChimpReports |date=2025-04-26 |title=PRAU Lists Achievements of Tina Wamala, Welcomes Nakasiita as New President |url=https://chimpreports.com/prau-lists-achievements-of-tina-wamala-welcomes-nakasiita-as-new-president/ |access-date=2026-02-26 |website=ChimpReports |language=en-US}}</ref>
== Laba ne ==
*RecordTV mu Uganda
* Ebitongole by'ebyempuliziganya mu [[Uganda]]
* [https://www.prau.ug/about-us/ PRAU]
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
== Ebiyungo eby'ebweru ==
[https://www.prau.ug/about-us/ PRAU]
[[Category:Abakyala Bannayuganda abaweereza ku ttivi]]
b6733c311ld3c3713vpplqy9xsjmz0f
77111
77110
2026-10-20T04:17:06Z
ESTHER NAKITENDE
9175
77111
wikitext
text/x-wiki
{{databox}}
'''Tina Wamala''' [[:Category:Abantu ba Uganda|munnayuganda]] omukugu mu by’empuliziganya n’enkolagana z’abantu. Yawerezaako ng'atwala era akulira ekibiina kya Public Relations Association of Uganda (PRAU) okuva mu 2023 okutuuka mu 2025 era mu kiseera kino y’akulira ebyempuliziganya mu kakiiko ka British High Commission mu Kampala .<ref>{{Cite web |date=2025-10-13 |title=Wamala: Agile communicators lead through crisis |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/business/prosper/wamala-agile-communicators-lead-through-crisis-5227932 |access-date=2026-02-26 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-02-24 |title=Chevening alumni form waste management project |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/chevening-alumni-form-waste-management-project-5369750 |access-date=2026-02-26 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Omulimu ==
Wamala yatandika omulimu gwe mu by’amawulire n’ebyempuliziganya nga [[Munnamawulire, munnauganda, muwandiisi|munnamawulire]] wa ttivvi era omuweereza wa pulogulamu ku Record TV, gye yategekanga pulogulaamu ez'enjawulo omuli ''Day Breaker'' ne pulogulaamu endala. Oluvannyuma yasala n’adda mu by’enkolagana n’abantu n’empuliziganya, n’akola emirimu mu kkampuni ng'akola birango, emikutu gy’amawulire n’ebyempuliziganya mu bitongole omuli Multi Choice Uganda.<ref>{{Cite web |title=Tina Wamala |url=https://afpra.org/tina-wamala-2/ |access-date=2026-02-26 |website=African Public Relations Association (AFPRA) |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-02-25 |title=Tina Wamala (L) PR Manager MultiChoice Uganda poses with politician Elly Tumwine and his daughter Edna at the MultiChoice africa day celebrations JPG (3) |url=https://eagle.co.ug/2017/06/01/multichoice-pays-tribute-african-artists/tina-wamala-l-pr-manager-multichoice-uganda-poses-with-politician-elly-tumwine-and-his-daughter-edna-at-the-multichoice-africa-day-celebrations-jpg-3/ |access-date=2026-02-26 |website=Eagle Online |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tina Wamala |url=https://chimpreports.com/tag/tina-wamala/ |access-date=2026-02-26 |website=ChimpReports |language=en-US}}</ref>
Mu kiseera kino akola ng’omukungu avunaanyizibwa ku by’empuliziganya mu kakiiko ka British High Commission, [[Kampala]] era ye Chevening Scholarship Officer mu Uganda.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=NewVision |date=2023-02-26 |title=News: Wamala becomes new PRAU president |url=https://www.newvision.co.ug/category/news/wamala-becomes-new-prau-president-NV_154715_022026 |access-date=2026-02-26 |website=New Vision}}</ref><ref>{{Cite web |last=Nsimbe |first=John Vianney |date=2021-04-01 |title=Chevening Alumni aim to influence social change |url=https://observer.ug/education/chevening-alumni-aim-to-influence-social-change/ |access-date=2026-02-26 |website=The Observer |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-09-05 |title=Chevening alumni push for governance reform ahead of 2026 elections |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/chevening-alumni-push-for-governance-reform-ahead-of-2026-elections-4750896 |access-date=2026-02-26 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Ekibiina ekigatta abantu mu Uganda ==
'''Tina Wamala''' [[:Category:Abantu ba Uganda|munnayuganda]] omukugu mu by’empuliziganya n’enkolagana z’abantu. Yawerezaako ng'atwala era akulira ekibiina kya Public Relations Association of Uganda (PRAU) okuva mu 2023 okutuuka mu 2025 era mu kiseera kino y’akulira ebyempuliziganya mu kakiiko ka British High Commission mu Kampala .<ref>{{Cite web |date=2025-10-13 |title=Wamala: Agile communicators lead through crisis |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/business/prosper/wamala-agile-communicators-lead-through-crisis-5227932 |access-date=2026-02-26 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-02-24 |title=Chevening alumni form waste management project |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/chevening-alumni-form-waste-management-project-5369750 |access-date=2026-02-26 |website=Monitor |language=en}}</ref>
Wamala yatandika omulimu gwe mu by’amawulire n’ebyempuliziganya nga [[Munnamawulire, munnauganda, muwandiisi|munnamawulire]] wa ttivvi era omuweereza wa pulogulamu ku Record TV, gye yategekanga pulogulaamu ez'enjawulo omuli ''Day Breaker'' ne pulogulaamu endala. Oluvannyuma yasala n’adda mu by’enkolagana n’abantu n’empuliziganya, n’akola emirimu mu kkampuni ng'akola birango, emikutu gy’amawulire n’ebyempuliziganya mu bitongole omuli Multi Choice Uganda.<ref>{{Cite web |title=Tina Wamala |url=https://afpra.org/tina-wamala-2/ |access-date=2026-02-26 |website=African Public Relations Association (AFPRA) |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-02-25 |title=Tina Wamala (L) PR Manager MultiChoice Uganda poses with politician Elly Tumwine and his daughter Edna at the MultiChoice africa day celebrations JPG (3) |url=https://eagle.co.ug/2017/06/01/multichoice-pays-tribute-african-artists/tina-wamala-l-pr-manager-multichoice-uganda-poses-with-politician-elly-tumwine-and-his-daughter-edna-at-the-multichoice-africa-day-celebrations-jpg-3/ |access-date=2026-02-26 |website=Eagle Online |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tina Wamala |url=https://chimpreports.com/tag/tina-wamala/ |access-date=2026-02-26 |website=ChimpReports |language=en-US}}</ref>
Mu kiseera kino akola ng’omukungu avunaanyizibwa ku by’empuliziganya mu kakiiko ka British High Commission, [[Kampala]] era ye Chevening Scholarship Officer mu Uganda.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=NewVision |date=2023-02-26 |title=News: Wamala becomes new PRAU president |url=https://www.newvision.co.ug/category/news/wamala-becomes-new-prau-president-NV_154715_022026 |access-date=2026-02-26 |website=New Vision}}</ref><ref>{{Cite web |last=Nsimbe |first=John Vianney |date=2021-04-01 |title=Chevening Alumni aim to influence social change |url=https://observer.ug/education/chevening-alumni-aim-to-influence-social-change/ |access-date=2026-02-26 |website=The Observer |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-09-05 |title=Chevening alumni push for governance reform ahead of 2026 elections |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/chevening-alumni-push-for-governance-reform-ahead-of-2026-elections-4750896 |access-date=2026-02-26 |website=Monitor |language=en}}</ref>
Mu gwokubiri gwa 2023, Wamala yalondebwa nga tavuganyiziddwa ku bukulembeze bw’ekibiina kya Public Relations Association of Uganda (PRAU), ekitongole ky’abakugu mu by’empuliziganya n’enkolagana n’abantu, nga yadda mu bigere by’obukulembeze obwaliwo oluvannyuma lw’okuweereza ng’omumyuka w'omukulembeze.<ref>{{Cite web |last=STANDARD |first=OUR REPORTER {{!}} UG |date=2023-02-25 |title=Tina Wamala elected President as PRAU gets new Governing Council 2023-2025 |url=https://www.ugstandard.com/tina-wamala-elected-president-as-prau-gets-new-governing-council-2023-2025/ |access-date=2026-02-26 |website=UG Standard - Latest News |language=en-US}}</ref>
Mu kisanja kye, PRAU yagaziwa mu bungi bw’obwammemba, okunyweza ensengeka z’enfuga, okukomyawo engule ya PRAU Excellence Awards, okubangula abayizi, enteekateeka y’okubuulirira abayizi, n’okukula mu nkolagana eyomugundo.<ref>{{Cite web |title=PRAU: Inside Tina Wamala's achievements, Irene Nakasiita's pledge as new President to PR Professionals |url=https://kampalagazette.com/prau-inside-tina-wamalas-achievements-irene-nakasiitas-pledge-as-new-president-to-pr-professionals/ |access-date=2026-02-26 |website=Kampala Gazette |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Odongo |first=Jacobs Seaman |title=Tina Wamala Challenges PRAU Members to Fully Own and Drive the Association's Growth |url=https://nilepost.co.ug/uncategorized/255349/tina-wamala-challenges-prau-members-to-fully-own-and-drive-the-associations-growth |access-date=2026-02-26 |website=Nilepost News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-06-22 |title=Tina Wamala: The defining moment after the Oath - GATEWAY NEWS UG |url=https://www.gatewaynews.co.ug/tina-wamala-the-defining-moment-after-the-oath/ |access-date=2026-02-26 |language=en-US}}</ref>
Wamala obukulembeze yabukwasa Irene Nakasiita mu gw'okuna gwa 2025, ng’ekisanja kye ng'omukulembeze wa PRAU kiweddeko.<ref>{{Cite web |last=ChimpReports |date=2025-04-26 |title=PRAU Lists Achievements of Tina Wamala, Welcomes Nakasiita as New President |url=https://chimpreports.com/prau-lists-achievements-of-tina-wamala-welcomes-nakasiita-as-new-president/ |access-date=2026-02-26 |website=ChimpReports |language=en-US}}</ref>
== Laba ne ==
*RecordTV mu Uganda
* Ebitongole by'ebyempuliziganya mu [[Uganda]]
* [https://www.prau.ug/about-us/ PRAU]
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
== Ebijuliziddwa wabweru wa Wikipedia ==
[https://www.prau.ug/about-us/ PRAU]
[[Category:Abakyala Bannayuganda abaweereza ku ttivi]]
pmmhhuyk12zrbz4omwcoebvuhgdwnq4
Bendera ya Uganda
0
15998
77113
75896
2026-10-20T04:19:41Z
ESTHER NAKITENDE
9175
Ebijuliziddwa
77113
wikitext
text/x-wiki
{{databox}}
Bendera y'eggwanga lya [[Uganda]] yassibwawo nga 9 Oggwekkumi 1962, olunaku eggwanga lwe lyafuna obwetwaze okuva ku Bungereza. Erina emisitale mukaaga egyenkanankana, okuva waggulu okutuuka wansi, omiddugavu, kyenvu, omumyufu, omiddugavu, kyenvu, omumyufu, n'ekyasaako ekyeru ekirimu crested crane wakati. Etteeka lya ''National Flag and Armorial Ensigns Act'' lirambika enkozesa ya bendera eno mu ngeri ekugirwa.
Okuva mu 1914 okutuuka mu gwokusatu gwa 1962, abafuzi b'amatwale mu Uganda nga Bangereza bawanika Bendera yabwe eyali eyitibwa Blue Ensign eyaliko akabonero kabwe okwali ne crested crane. Bendera eyasooka okuteesebwako okubeera eya Uganda eyeetongodde yalimu emisittale essatu egyesimbye nga kwaliko kiragala, bbulu ne kiragala nga ggyawuddwamu omusittale gwa kyenvu omutonotono nga wakati waliwo ekifananyi kya crested crane mu kyenvu. Wabula enkyukakyuka mu gavumenti nga tennafuna bwetwaze yaviirako bendera eriwo kati okutwalibwa mu kifo ky’ekyo.
== Endabika n’obubonero ==
[[File:09_AMISOM_Ugandan_Contingent_Medal_Parade_ceremony_(14205078978).jpg|thumb| Bendera ya Uganda ngeriranaganye ne bendera y’omukago gwa Africa ku mukolo gwa AMISOM mu 2014]]
Ekitundu ekisooka eky’enteekateeka ey'okubiri ey’etteeka lya Uganda erya ''National Flag and Armorial Ensigns Act'' (1962) kiraga engeri bendera y’eggwanga gye yakolebwamu. Okuva waggulu okutuuka wansi, emisittale mukaaga egyenkanankana okuli omuddugavu, kyenvu, omumyufu, omuddugavu, kyenvu, omumyufu. Wakati waliwo saako enjeru ng'erimu crested crane.<ref name="ULII flag and armorial">{{Cite web |date=31 December 2023 |orig-date=9 October 1962 |title=National Flag and Armorial Ensigns Act |url=https://ulii.org/en/akn/ug/act/ord/1962/64/eng@2023-12-31 |access-date=21 July 2026 |website=ULII |publisher=Uganda Legal Information Institute}}</ref> Okusinziira ku musawo w’ebiwuka Omumerika Whitney Smith, omuddugavu kabonero akalaga Abannayuganda, kyenvu kabonero kalaga musana, ate omumyufu kabonero akalaga obwa sseruganda.<ref name="Smith Uganda">{{Cite web |last=Smith |first=Whitney |author-link=Whitney Smith |date=16 February 2001 |title=Flag of Uganda |url=https://www.britannica.com/topic/flag-of-Uganda |access-date=20 July 2026 |website=[[Encyclopædia Britannica]] |publisher=[[Encyclopædia Britannica, Inc.]] |language=en}}</ref>Crested crane kye kinyonyi ky’eggwanga Uganda era kabonero akalaga emikisa, okuwangaala, n’obugagga mu bantu ba kasangwawo [[Baganda|Abaganda]] ([[Buganda]]).<ref>{{Cite news |last=Muia |first=Wycliffe |date=15 February 2025 |title=Why Uganda's iconic crested crane faces extinction |url=https://www.bbc.com/news/articles/cm21r7qd16ro |access-date=21 July 2026 |work=[[BBC News]]}}</ref>
== Okuwera okukozesa ==
Ennyingo eyokusatu n'eyokutaano mu tteeka lya Uganda erya ''National Flag and Armorial Ensigns Act'' ziteekawo ebibonerezo mu mateeka eri abantu abakozesa obubi bendera y’eggwanga. Okuvuma bendera mu bugenderevu ng'okozesa ebigambo, mu buwandiike oba okuyita mu bikolwa kibonerezebwa ng'abakikoze asibibwa emyaka ebiri. Abagwira abasingiddwa omusango guno bagobebwa mu Uganda ne bazibwayo ewabwe obutaddamu kuyingira Uganda.<ref name="ULII flag and armorial" /> Bendera y'eggwanga n'ebintu ebikoleddwa mu bugenderevu okugifaanana ensimbi tekikirizibwa kukozesebwa mu by'obusuubuzi nga tewali lukusa okuva eri Minisita w'ebyamateeka ne Ssemateeka . Omuntu yenna omusango guno gwe gusinze ayinza okusasula engassi ya bubonero bwa ssente kkumi na bbiri ( USh 240,000 ), okusibibwa okumala emyezi mukaaga, oba byombi. Minisita alina obusobozi okussaawo amateeka amalala agakwata ku nkozesa ya bendera, omuli n’okuwa layisinsi okukozesa bendera eno mu by’obusuubuzi.<ref name="ULII flag and armorial" />
== Ebyafaayo ==
Ekitongole kya Bungereza ekivunanyizibwa ku matwale kyawanika bendera yakyo Blue Ensign ne badge yaakyo ey'amatwale okuva mu 1914 okutuuka mu 1962.<ref>{{Cite book |last=Kasule |first=Joseph |date=22 June 2022 |title=Historical Dictionary of Uganda |url=https://www.google.com/books/edition/Historical_Dictionary_of_Uganda/3TmAEQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&pg=PA77 |publisher=[[Bloomsbury Publishing]] |isbn=979-8-7651-7328-2 |page=77 |language=en |access-date=21 July 2026}}</ref> Gavana wa Uganda naye yalina omutindo ogwaliko Union Jack nga mulimu bbaagi mu makkati.<ref>{{Cite book |date=1932 |title=Flags, badges & arms of His Majesty's dominions beyond the seas and of territories under His Majesty's protection |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=umn.31951001065737t&seq=51 |publisher=[[Colonial Office]] of Great Britain |volume=1 |pages=vii, 19 |language=en |access-date=20 July 2026}}</ref> Newankubadde [[Buganda|Obwakabaka bwa Buganda]] obutono bwalina bendera y’eggwanga nga tebunnafugibwa matwale, Abangereza tebaayagala kukozesa bubonero bwonna obwaliwo nga busibiddwa ku kitundu ekimu n’olwekyo ne balondawo crested crane okubeera ku badge.<ref name="Smith Uganda" />
Crested crane yasigala ng'akabonero ke eggwanga akamanyiddwa ennyo nga Uganda esemberera okufuna obwetwaze mu 1962. Mu gwokusatu gw’omwaka ogwo, akakiiko akaakubirizibwa omukugu mu by’engigiriza [[Senteza Kajubi]] kaateesa ku bendera ey’ekiseera ng’eriko emisittale essatu egyesimbye nga gya kiragala, bbulu ne kiragala nga gyawuddwamu obusittale obutono obwa kyenvu, nga wakati waliwo saako ya kyenvu ng'erimu Crested crane.<ref name="Smith Uganda" /><ref name="NV 2012" /> Kiragala yali akiikirira ebimera bya Uganda, bbululu amazzi gaayo, ate kyenvu yali yakiikirira embeera y’obudde obwomusana n'enkuba.<ref name="NV 2012" /> Langi zino zonna zaali zifanana ng'ezekibiina ki [[Ekibiina kya Democratic Party(Uganda)|Democratic Party]] ekyali mu buyinza mu kiseera ekyo, kyokka bendera ey’ekiseera eno yagyibwawo oluvanyuma lw’ekibiina kya [[Uganda People's Congress|Uganda People’s Congress]] (UPC) okuwangula ekibiina kya [[Ekibiina kya Democratic Party(Uganda)|Democratic Party]] mu kulonda kw’eggwanga okwaliwo nga 25 ogwokuna.<ref name="Smith Uganda" /> Okusalawo kuno kutera okuva ku nkyukakyuka mu gavumenti, nga bendera ya UPC eyasooka ye yasiimibwa era yeyayisibwa mu bwetwaze.<ref name="Smith Uganda" /><ref name="NV 2012" /> Wabula okusinziira ku Minisita w’ebyamateeka mu kiseera ekyo [[Grace Ibingira]], bendera ey’ekiseera yagaanibwa olw'ebirowooza by’abaagikola, Messrs Porter Bros, kubanga nti kiragala yali azikira mangu mu musana ate nga ne bbululu teyali wa Uganda ya njawulo. Ekyavaamu [[Cabinet of Uganda|kabineti ya Uganda]] amangu ago yatondawo akakiiko akatono akakulirwa Ibingira okulonda dizayini empya.<ref name="NV 2012" /> Dizayini eyandifuuse bendera ya Uganda yasooka kukkirizibwa kakiiko ako, oluvannyuma Kabineti n’abakulira amatwale ga Bungereza, era n’eyisibwa newanikibwa nga Uganda yeefuga nga 9 Ogwekkumi.<ref name="Smith Uganda" /><ref name="NV 2012" />
Wadde nga batera okugamba nti Ibingira ye yakola bendera, waliyo abantu abalala bangi abavuddeyo nga bagamba nti be bayiiya dizayini. Mu 2007, Semei Nyai Matia, eyawummula obusomesa okuva mu bukiikakkono bwa Maracha District, yavaayo mu lujjudde nagamba nti yawaayo dizayini eyo mugwokutaano gwa 1961 era n’asaba USh akawumbi kamu n’ekitundu, ekizimbe ky’ebyobusuubuzi, ne loole ng’okumuliyirira omulimu gwe. Kajubi yamwanukula nti, okumutereezamu, tewali mpeera yonna yali eweereddwa ku lwa dizayini eyo.<ref name="NV 2012">{{Cite news |date=4 July 2012 |title=Intrigue and manoeuvres in designing the Uganda flag |url=https://www.newvision.co.ug/news/1303343/intrigue-manoeuvres-designing-uganda-flag |access-date=21 July 2026 |work=[[New Vision]]}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Uganda]]
* [[Baganda|Buganda]]
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
== Ebiyungo eby’ebweru ==
* Uganda at Flags of the World
[[Category:Bendera eziriko ebisolo]]
[[Category:Bendera za Africa]]
[[Category:Bendera y'eggwanga]]
6m7zm6qu82x3rg7of9tm3ilwp8txumj
77114
77113
2026-10-20T04:20:25Z
ESTHER NAKITENDE
9175
77114
wikitext
text/x-wiki
{{databox}}
Bendera y'eggwanga lya [[Uganda]] yassibwawo nga 9 Oggwekkumi 1962, olunaku eggwanga lwe lyafuna obwetwaze okuva ku Bungereza. Erina emisitale mukaaga egyenkanankana, okuva waggulu okutuuka wansi, omiddugavu, kyenvu, omumyufu, omiddugavu, kyenvu, omumyufu, n'ekyasaako ekyeru ekirimu crested crane wakati. Etteeka lya ''National Flag and Armorial Ensigns Act'' lirambika enkozesa ya bendera eno mu ngeri ekugirwa.
Okuva mu 1914 okutuuka mu gwokusatu gwa 1962, abafuzi b'amatwale mu Uganda nga Bangereza bawanika Bendera yabwe eyali eyitibwa Blue Ensign eyaliko akabonero kabwe okwali ne crested crane. Bendera eyasooka okuteesebwako okubeera eya Uganda eyeetongodde yalimu emisittale essatu egyesimbye nga kwaliko kiragala, bbulu ne kiragala nga ggyawuddwamu omusittale gwa kyenvu omutonotono nga wakati waliwo ekifananyi kya crested crane mu kyenvu. Wabula enkyukakyuka mu gavumenti nga tennafuna bwetwaze yaviirako bendera eriwo kati okutwalibwa mu kifo ky’ekyo.
== Endabika n’obubonero ==
[[File:09_AMISOM_Ugandan_Contingent_Medal_Parade_ceremony_(14205078978).jpg|thumb| Bendera ya Uganda ngeriranaganye ne bendera y’omukago gwa Africa ku mukolo gwa AMISOM mu 2014]]
Ekitundu ekisooka eky’enteekateeka ey'okubiri ey’etteeka lya Uganda erya ''National Flag and Armorial Ensigns Act'' (1962) kiraga engeri bendera y’eggwanga gye yakolebwamu. Okuva waggulu okutuuka wansi, emisittale mukaaga egyenkanankana okuli omuddugavu, kyenvu, omumyufu, omuddugavu, kyenvu, omumyufu. Wakati waliwo saako enjeru ng'erimu crested crane.<ref name="ULII flag and armorial">{{Cite web |date=31 December 2023 |orig-date=9 October 1962 |title=National Flag and Armorial Ensigns Act |url=https://ulii.org/en/akn/ug/act/ord/1962/64/eng@2023-12-31 |access-date=21 July 2026 |website=ULII |publisher=Uganda Legal Information Institute}}</ref> Okusinziira ku musawo w’ebiwuka Omumerika Whitney Smith, omuddugavu kabonero akalaga Abannayuganda, kyenvu kabonero kalaga musana, ate omumyufu kabonero akalaga obwa sseruganda.<ref name="Smith Uganda">{{Cite web |last=Smith |first=Whitney |author-link=Whitney Smith |date=16 February 2001 |title=Flag of Uganda |url=https://www.britannica.com/topic/flag-of-Uganda |access-date=20 July 2026 |website=[[Encyclopædia Britannica]] |publisher=[[Encyclopædia Britannica, Inc.]] |language=en}}</ref>Crested crane kye kinyonyi ky’eggwanga Uganda era kabonero akalaga emikisa, okuwangaala, n’obugagga mu bantu ba kasangwawo [[Baganda|Abaganda]] ([[Buganda]]).<ref>{{Cite news |last=Muia |first=Wycliffe |date=15 February 2025 |title=Why Uganda's iconic crested crane faces extinction |url=https://www.bbc.com/news/articles/cm21r7qd16ro |access-date=21 July 2026 |work=[[BBC News]]}}</ref>
== Okuwera okukozesa ==
Ennyingo eyokusatu n'eyokutaano mu tteeka lya Uganda erya ''National Flag and Armorial Ensigns Act'' ziteekawo ebibonerezo mu mateeka eri abantu abakozesa obubi bendera y’eggwanga. Okuvuma bendera mu bugenderevu ng'okozesa ebigambo, mu buwandiike oba okuyita mu bikolwa kibonerezebwa ng'abakikoze asibibwa emyaka ebiri. Abagwira abasingiddwa omusango guno bagobebwa mu Uganda ne bazibwayo ewabwe obutaddamu kuyingira Uganda.<ref name="ULII flag and armorial" /> Bendera y'eggwanga n'ebintu ebikoleddwa mu bugenderevu okugifaanana ensimbi tekikirizibwa kukozesebwa mu by'obusuubuzi nga tewali lukusa okuva eri Minisita w'ebyamateeka ne Ssemateeka . Omuntu yenna omusango guno gwe gusinze ayinza okusasula engassi ya bubonero bwa ssente kkumi na bbiri ( USh 240,000 ), okusibibwa okumala emyezi mukaaga, oba byombi. Minisita alina obusobozi okussaawo amateeka amalala agakwata ku nkozesa ya bendera, omuli n’okuwa layisinsi okukozesa bendera eno mu by’obusuubuzi.<ref name="ULII flag and armorial" />
== Ebyafaayo ==
Ekitongole kya Bungereza ekivunanyizibwa ku matwale kyawanika bendera yakyo Blue Ensign ne badge yaakyo ey'amatwale okuva mu 1914 okutuuka mu 1962.<ref>{{Cite book |last=Kasule |first=Joseph |date=22 June 2022 |title=Historical Dictionary of Uganda |url=https://www.google.com/books/edition/Historical_Dictionary_of_Uganda/3TmAEQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&pg=PA77 |publisher=[[Bloomsbury Publishing]] |isbn=979-8-7651-7328-2 |page=77 |language=en |access-date=21 July 2026}}</ref> Gavana wa Uganda naye yalina omutindo ogwaliko Union Jack nga mulimu bbaagi mu makkati.<ref>{{Cite book |date=1932 |title=Flags, badges & arms of His Majesty's dominions beyond the seas and of territories under His Majesty's protection |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=umn.31951001065737t&seq=51 |publisher=[[Colonial Office]] of Great Britain |volume=1 |pages=vii, 19 |language=en |access-date=20 July 2026}}</ref> Newankubadde [[Buganda|Obwakabaka bwa Buganda]] obutono bwalina bendera y’eggwanga nga tebunnafugibwa matwale, Abangereza tebaayagala kukozesa bubonero bwonna obwaliwo nga busibiddwa ku kitundu ekimu n’olwekyo ne balondawo crested crane okubeera ku badge.<ref name="Smith Uganda" />
Crested crane yasigala ng'akabonero ke eggwanga akamanyiddwa ennyo nga Uganda esemberera okufuna obwetwaze mu 1962. Mu gwokusatu gw’omwaka ogwo, akakiiko akaakubirizibwa omukugu mu by’engigiriza [[Senteza Kajubi]] kaateesa ku bendera ey’ekiseera ng’eriko emisittale essatu egyesimbye nga gya kiragala, bbulu ne kiragala nga gyawuddwamu obusittale obutono obwa kyenvu, nga wakati waliwo saako ya kyenvu ng'erimu Crested crane.<ref name="Smith Uganda" /><ref name="NV 2012" /> Kiragala yali akiikirira ebimera bya Uganda, bbululu amazzi gaayo, ate kyenvu yali yakiikirira embeera y’obudde obwomusana n'enkuba.<ref name="NV 2012" /> Langi zino zonna zaali zifanana ng'ezekibiina ki [[Ekibiina kya Democratic Party(Uganda)|Democratic Party]] ekyali mu buyinza mu kiseera ekyo, kyokka bendera ey’ekiseera eno yagyibwawo oluvanyuma lw’ekibiina kya [[Uganda People's Congress|Uganda People’s Congress]] (UPC) okuwangula ekibiina kya [[Ekibiina kya Democratic Party(Uganda)|Democratic Party]] mu kulonda kw’eggwanga okwaliwo nga 25 ogwokuna.<ref name="Smith Uganda" /> Okusalawo kuno kutera okuva ku nkyukakyuka mu gavumenti, nga bendera ya UPC eyasooka ye yasiimibwa era yeyayisibwa mu bwetwaze.<ref name="Smith Uganda" /><ref name="NV 2012" /> Wabula okusinziira ku Minisita w’ebyamateeka mu kiseera ekyo [[Grace Ibingira]], bendera ey’ekiseera yagaanibwa olw'ebirowooza by’abaagikola, Messrs Porter Bros, kubanga nti kiragala yali azikira mangu mu musana ate nga ne bbululu teyali wa Uganda ya njawulo. Ekyavaamu [[Cabinet of Uganda|kabineti ya Uganda]] amangu ago yatondawo akakiiko akatono akakulirwa Ibingira okulonda dizayini empya.<ref name="NV 2012" /> Dizayini eyandifuuse bendera ya Uganda yasooka kukkirizibwa kakiiko ako, oluvannyuma Kabineti n’abakulira amatwale ga Bungereza, era n’eyisibwa newanikibwa nga Uganda yeefuga nga 9 Ogwekkumi.<ref name="Smith Uganda" /><ref name="NV 2012" />
Wadde nga batera okugamba nti Ibingira ye yakola bendera, waliyo abantu abalala bangi abavuddeyo nga bagamba nti be bayiiya dizayini. Mu 2007, Semei Nyai Matia, eyawummula obusomesa okuva mu bukiikakkono bwa Maracha District, yavaayo mu lujjudde nagamba nti yawaayo dizayini eyo mugwokutaano gwa 1961 era n’asaba USh akawumbi kamu n’ekitundu, ekizimbe ky’ebyobusuubuzi, ne loole ng’okumuliyirira omulimu gwe. Kajubi yamwanukula nti, okumutereezamu, tewali mpeera yonna yali eweereddwa ku lwa dizayini eyo.<ref name="NV 2012">{{Cite news |date=4 July 2012 |title=Intrigue and manoeuvres in designing the Uganda flag |url=https://www.newvision.co.ug/news/1303343/intrigue-manoeuvres-designing-uganda-flag |access-date=21 July 2026 |work=[[New Vision]]}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Uganda]]
* [[Baganda|Buganda]]
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
== Ebijuliziddwa wabweru wa Wikipedia ==
* Uganda at Flags of the World
[[Category:Bendera eziriko ebisolo]]
[[Category:Bendera za Africa]]
[[Category:Bendera y'eggwanga]]
myf63rcf8m9re6dnkyvvpy8ogns39a5
Tonny Drileba
0
16152
77094
76756
2026-10-19T15:19:46Z
ESTHER NAKITENDE
9175
77094
wikitext
text/x-wiki
{{databox}}
'''<big>Tonny Drileba</big>''' (yazaalibwa Gwakkuminebiri 19, 1993)<ref>{{Cite web |date=2026-10-14 |title=Tonny Drileba (Uganda) - Basketball Stats, Height, Age {{!}} FIBA Basketball |url=https://www.fiba.basketball/en/players/249109-tonny-drileba |access-date=2026-10-14 |website=www.fiba.basketball |language=en}}</ref> [[Munnayuganda]], muzannyi wa Nsero(basketball), azannya ng'omuteebi(shooting guard) mu [[City Oilers]] mu liigi ya Uganda eya National Basketball League .
== Obuto bwe ==
Tonny Drileba yazalibwa gwakuminebiri 19, 1993 mu [[Kampala|Kmpala]], [[uganda]]. Yasomera ku Revival Junior School nga tanaba kwegatta ku Mengo Senior Secondary School. Yatandiika okwegomba omuzannyo guno ogw'ensero oluvanyuma lw'okulaba mukuluwe, Patrick Yiki ng'aguzannya ku Mengo. Mu 2011, Drileba yakulirako tiimu ku national schools championship.<ref>{{Cite web |date=2025-11-23 |title=Silent maestro, coup king: Drileba’s dynasty-slaying symphony |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/sports/basketball/silent-maestro-coup-king-drileba-s-dynasty-slaying-symphony--5274524 |access-date=2026-10-16 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Omulimu ku kiraabu ==
Drileba omupiira gw'ensero (basketball yagutandikira ku ssomero lya Mengo Secondary School, gyetabira mu mpaka z’amasomero ga siniya mu ggwanga. Yeegatta ku kiraabu ya African Ball and Community Develpoment (ABACODE) ng’omu ku bazannyi abasooka mu ttiimu eno olwo mu division 3 era mu 2015 yeegatta ku City oilers okutuusa mu 2025 weyeegatta ku [[Namuwongo Blazers]].<ref name="Website-1">{{Cite web |last=Kaweru |first=Franklin |date=2020-07-20 |title=Tony Drileba: Lower Divisions more competitive than National Basketball League |url=https://kawowo.com/2020/07/20/tony-drileba-lower-divisions-more-competitive-than-national-basketball-league/ |access-date=2026-10-14 |website=Kawowo Sports |language=en-US}}</ref>
== Omulimu wabweru w'eggwanga ==
Drileba yakiikirira Uganda omulundi gwe ogwasooka mu 2019 mu mpaka za AfroCan Qualifiers.<ref>{{Cite web |last=Kaweru |first=Franklin |date=2020-07-23 |title=Drileba grateful to Coach Galanopoulos for national team opportunity |url=https://kawowo.com/2020/07/23/drileba-grateful-to-coach-galanopoulos-for-national-team-opportunity/ |access-date=2026-10-14 |website=Kawowo Sports |language=en-US}}</ref>
== Byatuuseeko n’ebitiibwa ==
Drileba yawangula ekikopo kya 2023BAL Ubuntu Trophy for community impact.<ref name="Website-1" />
Yali omu ku kibinja kyaCity Oilers ekya wangula empaka za NBL mu 2019, 2022, 2023.<ref>{{Cite book |date=2024-01-31 |title=2019 NBL Uganda season |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=2019_NBL_Uganda_season&oldid=1201132085 |language=en}}</ref>
Yali omu kuba nabyamizannyo abasajja abali mu kawefube w'okubunyisa ebikwata ku ntegeera n'ebyobwongo.<ref>{{Cite web |title=Tonny Drileba Pushes for Mental Health Awareness in Ugandan Sports |url=https://nbssport.co.ug/article/tonny-drileba-pushes-for-mental-health-awareness-in-ugandan-sports |access-date=2026-10-15 |website=NBS Sport |language=en}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Ivan Muhwezi]]
* [[City Oilers|Abakola amafuta mu kibuga]]
* [[Namuwongo Blazers]]
== Ebiwandiiko ebikozeseddwa ==
<references />
[[Category:Abantu Abalamu]]
[[Category:Abazannyi ba City Oilers]]
[[Category:Abazalibwa mu 1993]]
0ums4mwbs9ugcoy8qnhgcb37cyujcjp
Meddie "Kabona" Sebyala
0
16157
77107
76905
2026-10-20T03:40:52Z
ESTHER NAKITENDE
9175
77107
wikitext
text/x-wiki
{{databox}}
'''Muhammed Sebyala''' (amanyiddwa nga '''Meddie "Kabona" Sebyala''' oba '''Kabona Meddie''' ) [[Munnayuganda]] omuzannyi we'bikonde eby'ekikugu mu buzito bwa wakati. Ono amanyiddwa ng’omuzira w’ebikonde mu Uganda era nga yaliko nnantameggwa w’ekibiina ekifuga ebikonde ekya Global Boxing Federation (GBF) Africa Middleweight.<ref>{{Cite web |title=Fighters Rec {{!}} Muhammad Sebyala |url=https://fightersrec.com/Event/Muhammad-Sebyala |access-date=10 September 2025 |website=Fighters Rec}}</ref>
== Omulimu ==
Sebyala yafuuka omukugu mu bikonde mu gwokuna gwa 2007. Yagenda otuuka mu gwomunaana gwa 2024, ng'amaze okulwana emizanyo 38 egy’ekikugu, ng’alina likodi y’obuwanguzi 22, okukubwa 15 n’amaliri 1.<ref name="monitor1">{{Cite news |date=7 August 2024 |title=Middleweight veteran Kabona faces Malawian Misanjo |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/sports/boxing/middleweight-veteran-kabona-faces-malawian-misanjo-4718032 |access-date=9 September 2025 |work=Daily Monitor}}</ref>
Mu gwomunaana gwa 2022, yawangula engule ya Global Boxing Federation (GBF) Africa Middleweight bwe yajjamu Nelson Mangala owa [[Democratic Republic of Congo|DR Congo]] mu lawundi eyookusatu mu Club Obligato mu [[Kampala]].<ref name="nv">{{Cite news |date=13 August 2022 |title=Sebyala knocks out Congolese to win African title |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/140807 |access-date=9 September 2025 |work=New Vision}}</ref>
Mu gwoluberyeberye 2024, yawangula Majdi Ahmed Suleman owa Tanzania ng’amukuba mungeri eyekikugu.<ref name="nbs">{{Cite web |date=26 July 2024 |title=Ekibiitu Mawuno promises exciting boxing action at Club Obligato |url=https://nbssport.co.ug/2024/07/26/ekibiitu-mawuno-promises-exciting-boxing-action-at-club-obligato/ |access-date=9 September 2025 |website=NBS Sport}}</ref>
Nga 10 ogwomunaana 2024, Sebyala yalwana n’Omumalawi Charles Misanjo mu mpaka enkulu ku Club Obligato, eyatumbulibwa Uganda Sports Promotions ne Step by Step Promotions.<ref name="monitor1" /> Yefuga olulwana luno namujjamu mu lawundi eyookubiri.<ref name="observer">{{Cite news |date=11 August 2024 |title=Sebyala dominant as Sseruyange clinches title |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/sports/boxing/sebyala-dominant-as-sseruyange-clinches-title-4724778 |access-date=9 September 2025 |work=Daily Monitor}}</ref>
== Omusono n’erinnya ==
Emikutu gy’amawulire gyogera ku Sebyala ng’omukubi w’ebikonde alina empisa era awangaala ng’alina “enkola etali ya busirusiru” era ng’alina omubiri omunywevu.<ref name="observer" /> Amanyiddwa nnyo olw’okukuba ‘sharp jabs’ n’okugatta omubiri, engeri ezaamuyamba okufuga ku bamuvuganya nga Misanjo.
== Obufunze bw'ebiwandiiko by’ekikugu ==
{| class="wikitable"
!Enywana
! zawangudde
! Zebamuwangudde
! Amaliri
|-
| 38
| 22
| 15
| 1
|}
== Emitwe ==
* Nnantameggwa w’obuzito bwa wakati mu Afrika (2022) ekibiina ekifuga ebikonde mu nsi yonna (GBF)
== Laba ne ==
* [[Isaac Zebra Jr|Isaac Zebra Omuto]]
* [[Moses Golola|Golola Musa]]
* [[Ekibiina Ekifuga Omuzannyo Gw'ebikonde mu Uganda|Ekibiina ekifuga ebikonde mu Uganda]]
== Ebiwandiiko ebikozeseddwa ==
{{Reflist}}
== Ebiyungo eby’ebweru ==
* [https://fightersrec.com/Organization/gbf Ekibiina ekifuga ebikonde mu nsi yonna (GBF)]
[[Category:Abantu Abalamu]]
[[Category:Bannayuganda abakubi b'ebikonde abasajja]]
9atdamyfxnkszjy1qo0xplwupphy4vx
77108
77107
2026-10-20T03:41:35Z
ESTHER NAKITENDE
9175
77108
wikitext
text/x-wiki
{{databox}}
'''Muhammed Sebyala''' (amanyiddwa nga '''Meddie "Kabona" Sebyala''' oba '''Kabona Meddie''' ) [[Munnayuganda]] omuzannyi we'bikonde eby'ekikugu mu buzito bwa wakati. Ono amanyiddwa ng’omuzira w’ebikonde mu Uganda era nga yaliko nnantameggwa w’ekibiina ekifuga ebikonde ekya Global Boxing Federation (GBF) Africa Middleweight.<ref>{{Cite web |title=Fighters Rec {{!}} Muhammad Sebyala |url=https://fightersrec.com/Event/Muhammad-Sebyala |access-date=10 September 2025 |website=Fighters Rec}}</ref>
== Omulimu ==
Sebyala yafuuka omukugu mu bikonde mu gwokuna gwa 2007. Yagenda otuuka mu gwomunaana gwa 2024, ng'amaze okulwana emizanyo 38 egy’ekikugu, ng’alina likodi y’obuwanguzi 22, okukubwa 15 n’amaliri 1.<ref name="monitor1">{{Cite news |date=7 August 2024 |title=Middleweight veteran Kabona faces Malawian Misanjo |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/sports/boxing/middleweight-veteran-kabona-faces-malawian-misanjo-4718032 |access-date=9 September 2025 |work=Daily Monitor}}</ref>
Mu gwomunaana gwa 2022, yawangula engule ya Global Boxing Federation (GBF) Africa Middleweight bwe yajjamu Nelson Mangala owa [[Democratic Republic of Congo|DR Congo]] mu lawundi eyookusatu mu Club Obligato mu [[Kampala]].<ref name="nv">{{Cite news |date=13 August 2022 |title=Sebyala knocks out Congolese to win African title |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/140807 |access-date=9 September 2025 |work=New Vision}}</ref>
Mu gwoluberyeberye 2024, yawangula Majdi Ahmed Suleman owa Tanzania ng’amukuba mungeri eyekikugu.<ref name="nbs">{{Cite web |date=26 July 2024 |title=Ekibiitu Mawuno promises exciting boxing action at Club Obligato |url=https://nbssport.co.ug/2024/07/26/ekibiitu-mawuno-promises-exciting-boxing-action-at-club-obligato/ |access-date=9 September 2025 |website=NBS Sport}}</ref>
Nga 10 ogwomunaana 2024, Sebyala yalwana n’Omumalawi Charles Misanjo mu mpaka enkulu ku Club Obligato, eyatumbulibwa Uganda Sports Promotions ne Step by Step Promotions.<ref name="monitor1" /> Yefuga olulwana luno namujjamu mu lawundi eyookubiri.<ref name="observer">{{Cite news |date=11 August 2024 |title=Sebyala dominant as Sseruyange clinches title |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/sports/boxing/sebyala-dominant-as-sseruyange-clinches-title-4724778 |access-date=9 September 2025 |work=Daily Monitor}}</ref>
== Omusono n’erinnya ==
Emikutu gy’amawulire gyogera ku Sebyala ng’omukubi w’ebikonde alina empisa era awangaala ng’alina “enkola etali ya busirusiru” era ng’alina omubiri omunywevu.<ref name="observer" /> Amanyiddwa nnyo olw’okukuba ‘sharp jabs’ n’okugatta omubiri, engeri ezaamuyamba okufuga ku bamuvuganya nga Misanjo.
== Obufunze bw'ebiwandiiko by’ekikugu ==
{| class="wikitable"
!Enywana
! zawangudde
! Zebamuwangudde
! Amaliri
|-
| 38
| 22
| 15
| 1
|}
== Emitwe ==
* Nnantameggwa w’obuzito bwa wakati mu Afrika (2022) ekibiina ekifuga ebikonde mu nsi yonna (GBF)
== Laba ne ==
* [[Isaac Zebra Jr|Isaac Zebra Omuto]]
* [[Moses Golola|Golola Musa]]
* [[Ekibiina Ekifuga Omuzannyo Gw'ebikonde mu Uganda|Ekibiina ekifuga ebikonde mu Uganda]]
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
== Ebiyungo eby’ebweru ==
* [https://fightersrec.com/Organization/gbf Ekibiina ekifuga ebikonde mu nsi yonna (GBF)]
[[Category:Abantu Abalamu]]
[[Category:Bannayuganda abakubi b'ebikonde abasajja]]
c9yuwd58d13wujt4t4qsw2pwgjqonxh
77109
77108
2026-10-20T03:42:07Z
ESTHER NAKITENDE
9175
77109
wikitext
text/x-wiki
{{databox}}
'''Muhammed Sebyala''' (amanyiddwa nga '''Meddie "Kabona" Sebyala''' oba '''Kabona Meddie''' ) [[Munnayuganda]] omuzannyi we'bikonde eby'ekikugu mu buzito bwa wakati. Ono amanyiddwa ng’omuzira w’ebikonde mu Uganda era nga yaliko nnantameggwa w’ekibiina ekifuga ebikonde ekya Global Boxing Federation (GBF) Africa Middleweight.<ref>{{Cite web |title=Fighters Rec {{!}} Muhammad Sebyala |url=https://fightersrec.com/Event/Muhammad-Sebyala |access-date=10 September 2025 |website=Fighters Rec}}</ref>
== Omulimu ==
Sebyala yafuuka omukugu mu bikonde mu gwokuna gwa 2007. Yagenda otuuka mu gwomunaana gwa 2024, ng'amaze okulwana emizanyo 38 egy’ekikugu, ng’alina likodi y’obuwanguzi 22, okukubwa 15 n’amaliri 1.<ref name="monitor1">{{Cite news |date=7 August 2024 |title=Middleweight veteran Kabona faces Malawian Misanjo |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/sports/boxing/middleweight-veteran-kabona-faces-malawian-misanjo-4718032 |access-date=9 September 2025 |work=Daily Monitor}}</ref>
Mu gwomunaana gwa 2022, yawangula engule ya Global Boxing Federation (GBF) Africa Middleweight bwe yajjamu Nelson Mangala owa [[Democratic Republic of Congo|DR Congo]] mu lawundi eyookusatu mu Club Obligato mu [[Kampala]].<ref name="nv">{{Cite news |date=13 August 2022 |title=Sebyala knocks out Congolese to win African title |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/140807 |access-date=9 September 2025 |work=New Vision}}</ref>
Mu gwoluberyeberye 2024, yawangula Majdi Ahmed Suleman owa Tanzania ng’amukuba mungeri eyekikugu.<ref name="nbs">{{Cite web |date=26 July 2024 |title=Ekibiitu Mawuno promises exciting boxing action at Club Obligato |url=https://nbssport.co.ug/2024/07/26/ekibiitu-mawuno-promises-exciting-boxing-action-at-club-obligato/ |access-date=9 September 2025 |website=NBS Sport}}</ref>
Nga 10 ogwomunaana 2024, Sebyala yalwana n’Omumalawi Charles Misanjo mu mpaka enkulu ku Club Obligato, eyatumbulibwa Uganda Sports Promotions ne Step by Step Promotions.<ref name="monitor1" /> Yefuga olulwana luno namujjamu mu lawundi eyookubiri.<ref name="observer">{{Cite news |date=11 August 2024 |title=Sebyala dominant as Sseruyange clinches title |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/sports/boxing/sebyala-dominant-as-sseruyange-clinches-title-4724778 |access-date=9 September 2025 |work=Daily Monitor}}</ref>
== Omusono n’erinnya ==
Emikutu gy’amawulire gyogera ku Sebyala ng’omukubi w’ebikonde alina empisa era awangaala ng’alina “enkola etali ya busirusiru” era ng’alina omubiri omunywevu.<ref name="observer" /> Amanyiddwa nnyo olw’okukuba ‘sharp jabs’ n’okugatta omubiri, engeri ezaamuyamba okufuga ku bamuvuganya nga Misanjo.
== Obufunze bw'ebiwandiiko by’ekikugu ==
{| class="wikitable"
!Enywana
! zawangudde
! Zebamuwangudde
! Amaliri
|-
| 38
| 22
| 15
| 1
|}
== Emitwe ==
* Nnantameggwa w’obuzito bwa wakati mu Afrika (2022) ekibiina ekifuga ebikonde mu nsi yonna (GBF)
== Laba ne ==
* [[Isaac Zebra Jr|Isaac Zebra Omuto]]
* [[Moses Golola|Golola Musa]]
* [[Ekibiina Ekifuga Omuzannyo Gw'ebikonde mu Uganda|Ekibiina ekifuga ebikonde mu Uganda]]
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
== Ebijuliziddwa wabweru wa Wikipedia ==
* [https://fightersrec.com/Organization/gbf Ekibiina ekifuga ebikonde mu nsi yonna (GBF)]
[[Category:Abantu Abalamu]]
[[Category:Bannayuganda abakubi b'ebikonde abasajja]]
fdljl8q30e7cx0d413es3hrfparacpj
Allawi Ssenkubuge
0
16161
77093
77012
2026-10-19T15:13:04Z
ESTHER NAKITENDE
9175
Mu mpandiika katono
77093
wikitext
text/x-wiki
{{databox}}
'''Allawi Ssenkubuge''' (yazaalibwa 24 Gwamunaana 2002) [[Munnayuganda]] omuzannyi w'omuzannyi gw'ensero (basketball) ow'ekikugu era azannyira mu [[City Oilers]].<ref>{{Cite web |title=Allawi Ssenkubuge |url=https://basketball.afrobasket.com/player/Allawi-Ssenkubuge/698587 |access-date=18 October 2026 |website=AfroBasket}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Allawi Ssenkubuge () - Basketball Stats, Height, Age {{!}} FIBA Basketball |url=https://www.fiba.basketball/en/players/357160-allawi-ssenkubuge |access-date=2026-10-16 |website=www.fiba.basketball |language=en}}</ref>
== Obuto bwe ==
Ssenkubuge yazaalibwa 24 Ogwomunaana 2002 mu [[Kampala]], [[Uganda]]. Yagya ng'alinnya amadaala mpolampola ag'ekiibiina kya Federation of Uganda Basketball Associations (FUBA), nga yeetaba mu kugezesebwa ku ttiimu y’eggwanga eya Uganda okw'abali wansi w’emyaka 16.<ref>[https://fuba.basketball/players FUBA player profile – Allawi Ssenkubuge], fuba.basketball. Retrieved 16 October 2026.</ref>
== Omulimu ku kiraabu ==
Ssenkubuge yeegatta ku [[City Oilers]] mu 2021 n’ayitawo ng’omu ku bavubuka abazannyi ba ttiimu eno. Omuteebi ayimiridde mmita 1.88 (6 ft 2 in), ayogerwako ng’omu ku bitone ebisinga okunyoomebwa mu NBL, amanyiddwa nga waalina obwangu n’obusobozi bw'okulumba.<ref>[https://www.tiktok.com/@nbsport_ug/video/7616640740139027732 "Underrated Basketball Players in the NBL"], NBS Sport, via TikTok. Retrieved 16 October 2026.</ref> Ayambala omujoozi nnamba 20 mu Oilers.<ref>[https://www.sofascore.com/basketball/player/allawi-ssenkubuge/2006586 Allawi Ssenkubuge player profile], Sofascore. Retrieved 16 October 2026.</ref>
Mu Oilers, Ssenkubuge awangudde ekikopo kya NBL emirundi essatu egy’omuddiringanwa (2022, 2023 ne 2024), ekimu ku likodi ya kiraabu eno ey’okuwangula liigi kkumi. Era abadde omu ku ttiimu ya Oilers mu Road to BAL, ngogaseeko n’eya 2025.<ref>[https://www.fiba.basketball/en/events/fiba-africa-champions-clubs-road-to-bal-2025/teams/city-oilers/357160-allawi-ssenkubuge Allawi Ssenkubuge – City Oilers – Player Profile], FIBA. Retrieved 16 October 2026.</ref>
== Omulimu ku mu tendera gw'ensi yonna ==
Ssenkubuge yazannyira Uganda ku mutendera gw’abali wansi w’emyaka 16.<ref>[https://fuba.basketball/players FUBA player profile – Allawi Ssenkubuge], fuba.basketball. Retrieved 16 October 2026.</ref>
== Ebibalo by’omuzannyo ==
=== NBL Uganda ===
{| class="wikitable"
!Sizoni
! Ekibinja
! GP
! MPG
! PPG
! RPG
! APG
! SPG
|-
| 2026
| [[City Oilers]]
| 20
| 13.3
| 4.5
| 2.0
| 0.9
| 1.1
|}
<small>Ensibuko: [https://basketball.latinbasket.com/player/Allawi-Ssenkubuge/698587 Latinbasket] .</small> kyafunibwa <small>nga 16 ogwekkumi 2026.</small>
== Ebituukiddwaako n’ebitiibwa ==
=== Kiraabu ===
* 3× Nnantameggwa wa NBL Uganda : 2022, 2023, 2024 (ng'ali ne [[City Oilers]] )
== Laba ne ==
* [[City Oilers]]
* [[Uganda|Basketball mu Uganda]]
== Ebiwandiiko ebikozeseddwa ==
<references responsive="0" />
== Ebijuliziddwa wabweru wa Wikipedia ==
* [https://www.fiba.basketball/en/events/fiba-africa-champions-clubs-road-to-bal-2025/teams/city-oilers/357160-allawi-ssenkubuge Ebikwata ku FIBA]
* [https://play.fiba3x3.com/players/48496b5f-ad16-4c63-b364-a52e44289cc4 Ebikwata ku FIBA 3x3]
* [https://www.sofascore.com/basketball/player/allawi-ssenkubuge/2006586 Ebikwata ku Sofascore]
* [https://basketball.latinbasket.com/player/Allawi-Ssenkubuge/698587 Ebilwata ku Latinbasket]
[[Category:Abantu Abalamu]]
[[Category:Bannayuganda abazannyi b'ensero]]
[[Category:Abazalibwa mu 2002]]
orxbghfscae7hkfsnducdnskme2q9ai
77104
77093
2026-10-19T18:30:19Z
ESTHER NAKITENDE
9175
Ebijuliziddwa
77104
wikitext
text/x-wiki
{{databox}}
'''Allawi Ssenkubuge''' (yazaalibwa 24 Gwamunaana 2002) [[Munnayuganda]] omuzannyi w'omuzannyi gw'ensero (basketball) ow'ekikugu era azannyira mu [[City Oilers]].<ref>{{Cite web |title=Allawi Ssenkubuge |url=https://basketball.afrobasket.com/player/Allawi-Ssenkubuge/698587 |access-date=18 October 2026 |website=AfroBasket}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Allawi Ssenkubuge () - Basketball Stats, Height, Age {{!}} FIBA Basketball |url=https://www.fiba.basketball/en/players/357160-allawi-ssenkubuge |access-date=2026-10-16 |website=www.fiba.basketball |language=en}}</ref>
== Obuto bwe ==
Ssenkubuge yazaalibwa 24 Ogwomunaana 2002 mu [[Kampala]], [[Uganda]]. Yagya ng'alinnya amadaala mpolampola ag'ekiibiina kya Federation of Uganda Basketball Associations (FUBA), nga yeetaba mu kugezesebwa ku ttiimu y’eggwanga eya Uganda okw'abali wansi w’emyaka 16.<ref>[https://fuba.basketball/players FUBA player profile – Allawi Ssenkubuge], fuba.basketball. Retrieved 16 October 2026.</ref>
== Omulimu ku kiraabu ==
Ssenkubuge yeegatta ku [[City Oilers]] mu 2021 n’ayitawo ng’omu ku bavubuka abazannyi ba ttiimu eno. Omuteebi ayimiridde mmita 1.88 (6 ft 2 in), ayogerwako ng’omu ku bitone ebisinga okunyoomebwa mu NBL, amanyiddwa nga waalina obwangu n’obusobozi bw'okulumba.<ref>[https://www.tiktok.com/@nbsport_ug/video/7616640740139027732 "Underrated Basketball Players in the NBL"], NBS Sport, via TikTok. Retrieved 16 October 2026.</ref> Ayambala omujoozi nnamba 20 mu Oilers.<ref>[https://www.sofascore.com/basketball/player/allawi-ssenkubuge/2006586 Allawi Ssenkubuge player profile], Sofascore. Retrieved 16 October 2026.</ref>
Mu Oilers, Ssenkubuge awangudde ekikopo kya NBL emirundi essatu egy’omuddiringanwa (2022, 2023 ne 2024), ekimu ku likodi ya kiraabu eno ey’okuwangula liigi kkumi. Era abadde omu ku ttiimu ya Oilers mu Road to BAL, ngogaseeko n’eya 2025.<ref>[https://www.fiba.basketball/en/events/fiba-africa-champions-clubs-road-to-bal-2025/teams/city-oilers/357160-allawi-ssenkubuge Allawi Ssenkubuge – City Oilers – Player Profile], FIBA. Retrieved 16 October 2026.</ref>
== Omulimu ku mu tendera gw'ensi yonna ==
Ssenkubuge yazannyira Uganda ku mutendera gw’abali wansi w’emyaka 16.<ref>[https://fuba.basketball/players FUBA player profile – Allawi Ssenkubuge], fuba.basketball. Retrieved 16 October 2026.</ref>
== Ebibalo by’omuzannyo ==
=== NBL Uganda ===
{| class="wikitable"
!Sizoni
! Ekibinja
! GP
! MPG
! PPG
! RPG
! APG
! SPG
|-
| 2026
| [[City Oilers]]
| 20
| 13.3
| 4.5
| 2.0
| 0.9
| 1.1
|}
<small>Ensibuko: [https://basketball.latinbasket.com/player/Allawi-Ssenkubuge/698587 Latinbasket] .</small> kyafunibwa <small>nga 16 ogwekkumi 2026.</small>
== Ebituukiddwaako n’ebitiibwa ==
=== Kiraabu ===
* 3× Nnantameggwa wa NBL Uganda : 2022, 2023, 2024 (ng'ali ne [[City Oilers]] )
== Laba ne ==
* [[City Oilers]]
* [[Uganda|Basketball mu Uganda]]
== Ebijuliziddwa ==
<references responsive="0" />
== Ebijuliziddwa wabweru wa Wikipedia ==
* [https://www.fiba.basketball/en/events/fiba-africa-champions-clubs-road-to-bal-2025/teams/city-oilers/357160-allawi-ssenkubuge Ebikwata ku FIBA]
* [https://play.fiba3x3.com/players/48496b5f-ad16-4c63-b364-a52e44289cc4 Ebikwata ku FIBA 3x3]
* [https://www.sofascore.com/basketball/player/allawi-ssenkubuge/2006586 Ebikwata ku Sofascore]
* [https://basketball.latinbasket.com/player/Allawi-Ssenkubuge/698587 Ebilwata ku Latinbasket]
[[Category:Abantu Abalamu]]
[[Category:Bannayuganda abazannyi b'ensero]]
[[Category:Abazalibwa mu 2002]]
geyc9zksj1jiai42xejt5b3miiln9wd
77105
77104
2026-10-19T18:33:39Z
Lillylove256
10862
ntereezeza empandiika
77105
wikitext
text/x-wiki
{{databox}}
'''Allawi Ssenkubuge''' (yazaalibwa 24 Gwamunaana 2002) [[Munnayuganda]] omuzannyi w'omupiira gw'ensero (basketball) ow'ekikugu azannyira [[City Oilers]].<ref>{{Cite web |title=Allawi Ssenkubuge |url=https://basketball.afrobasket.com/player/Allawi-Ssenkubuge/698587 |access-date=18 October 2026 |website=AfroBasket}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Allawi Ssenkubuge () - Basketball Stats, Height, Age {{!}} FIBA Basketball |url=https://www.fiba.basketball/en/players/357160-allawi-ssenkubuge |access-date=2026-10-16 |website=www.fiba.basketball |language=en}}</ref>
== Obuto bwe ==
Ssenkubuge yazaalibwa 24 Ogwomunaana 2002 mu [[Kampala]], [[Uganda]]. Yagya ng'alinnya amadaala mpolampola ag'ekiibiina kya Federation of Uganda Basketball Associations (FUBA), nga yeetaba mu kugezesebwa ku ttiimu y’eggwanga eya Uganda okw'abali wansi w’emyaka 16.<ref>[https://fuba.basketball/players FUBA player profile – Allawi Ssenkubuge], fuba.basketball. Retrieved 16 October 2026.</ref>
== Omulimu gwa kiraabu ==
Ssenkubuge yeegatta ku [[City Oilers]] mu 2021 n’ayitawo ng’omu ku bavubuka abazannyi ba ttiimu eno. Omuteebi ayimiridde mmita 1.88 (6 ft 2 in), ayogerwako ng’omu ku bitone ebisinga okunyoomebwa mu NBL, amanyiddwa nga waalina obwangu n’obusobozi bw'okulumba.<ref>[https://www.tiktok.com/@nbsport_ug/video/7616640740139027732 "Underrated Basketball Players in the NBL"], NBS Sport, via TikTok. Retrieved 16 October 2026.</ref> Ayambala omujoozi nnamba 20 mu Oilers.<ref>[https://www.sofascore.com/basketball/player/allawi-ssenkubuge/2006586 Allawi Ssenkubuge player profile], Sofascore. Retrieved 16 October 2026.</ref>
Mu Oilers, Ssenkubuge awangudde ekikopo kya NBL emirundi essatu egy’omuddiringanwa (2022, 2023 ne 2024), ekimu ku likodi ya kiraabu eno ey’okuwangula liigi kkumi. Era abadde omu ku ttiimu ya Oilers mu Road to BAL, ngogaseeko n’eya 2025.<ref>[https://www.fiba.basketball/en/events/fiba-africa-champions-clubs-road-to-bal-2025/teams/city-oilers/357160-allawi-ssenkubuge Allawi Ssenkubuge – City Oilers – Player Profile], FIBA. Retrieved 16 October 2026.</ref>
== Emipiira gyazannyidde kiraabu wabweru w'eggwanga ==
Ssenkubuge yazannyira Uganda ku mutendera gw’abali wansi w’emyaka 16.<ref>[https://fuba.basketball/players FUBA player profile – Allawi Ssenkubuge], fuba.basketball. Retrieved 16 October 2026.</ref>
== Ebibalo by’omuzannyo ==
=== NBL Uganda ===
{| class="wikitable"
!Sizoni
! Ekibinja
! GP
! MPG
! PPG
! RPG
! APG
! SPG
|-
| 2026
| [[City Oilers]]
| 20
| 13.3
| 4.5
| 2.0
| 0.9
| 1.1
|}
<small>Ensibuko: [https://basketball.latinbasket.com/player/Allawi-Ssenkubuge/698587 Latinbasket] .</small> kyafunibwa <small>nga 16 ogwekkumi 2026.</small>
== Ebituukiddwaako n’ebitiibwa ==
=== Kiraabu ===
* 3× Nnantameggwa wa NBL Uganda : 2022, 2023, 2024 (ng'ali ne [[City Oilers]] )
== Laba ne ==
* [[City Oilers]]
* [[Uganda|Basketball mu Uganda]]
== Ebijuliziddwa ==
<references responsive="0" />
== Ebijuliziddwa wabweru wa Wikipedia ==
* [https://www.fiba.basketball/en/events/fiba-africa-champions-clubs-road-to-bal-2025/teams/city-oilers/357160-allawi-ssenkubuge Ebikwata ku FIBA]
* [https://play.fiba3x3.com/players/48496b5f-ad16-4c63-b364-a52e44289cc4 Ebikwata ku FIBA 3x3]
* [https://www.sofascore.com/basketball/player/allawi-ssenkubuge/2006586 Ebikwata ku Sofascore]
* [https://basketball.latinbasket.com/player/Allawi-Ssenkubuge/698587 Ebilwata ku Latinbasket]
[[Category:Abantu Abalamu]]
[[Category:Bannayuganda abazannyi b'ensero]]
[[Category:Abazalibwa mu 2002]]
b4awjnincecjv42rxaqt9shyit3wr73
77106
77105
2026-10-19T18:40:03Z
ESTHER NAKITENDE
9175
/* Ebijuliziddwa wabweru wa Wikipedia */
77106
wikitext
text/x-wiki
{{databox}}
'''Allawi Ssenkubuge''' (yazaalibwa 24 Gwamunaana 2002) [[Munnayuganda]] omuzannyi w'omupiira gw'ensero (basketball) ow'ekikugu azannyira [[City Oilers]].<ref>{{Cite web |title=Allawi Ssenkubuge |url=https://basketball.afrobasket.com/player/Allawi-Ssenkubuge/698587 |access-date=18 October 2026 |website=AfroBasket}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Allawi Ssenkubuge () - Basketball Stats, Height, Age {{!}} FIBA Basketball |url=https://www.fiba.basketball/en/players/357160-allawi-ssenkubuge |access-date=2026-10-16 |website=www.fiba.basketball |language=en}}</ref>
== Obuto bwe ==
Ssenkubuge yazaalibwa 24 Ogwomunaana 2002 mu [[Kampala]], [[Uganda]]. Yagya ng'alinnya amadaala mpolampola ag'ekiibiina kya Federation of Uganda Basketball Associations (FUBA), nga yeetaba mu kugezesebwa ku ttiimu y’eggwanga eya Uganda okw'abali wansi w’emyaka 16.<ref>[https://fuba.basketball/players FUBA player profile – Allawi Ssenkubuge], fuba.basketball. Retrieved 16 October 2026.</ref>
== Omulimu gwa kiraabu ==
Ssenkubuge yeegatta ku [[City Oilers]] mu 2021 n’ayitawo ng’omu ku bavubuka abazannyi ba ttiimu eno. Omuteebi ayimiridde mmita 1.88 (6 ft 2 in), ayogerwako ng’omu ku bitone ebisinga okunyoomebwa mu NBL, amanyiddwa nga waalina obwangu n’obusobozi bw'okulumba.<ref>[https://www.tiktok.com/@nbsport_ug/video/7616640740139027732 "Underrated Basketball Players in the NBL"], NBS Sport, via TikTok. Retrieved 16 October 2026.</ref> Ayambala omujoozi nnamba 20 mu Oilers.<ref>[https://www.sofascore.com/basketball/player/allawi-ssenkubuge/2006586 Allawi Ssenkubuge player profile], Sofascore. Retrieved 16 October 2026.</ref>
Mu Oilers, Ssenkubuge awangudde ekikopo kya NBL emirundi essatu egy’omuddiringanwa (2022, 2023 ne 2024), ekimu ku likodi ya kiraabu eno ey’okuwangula liigi kkumi. Era abadde omu ku ttiimu ya Oilers mu Road to BAL, ngogaseeko n’eya 2025.<ref>[https://www.fiba.basketball/en/events/fiba-africa-champions-clubs-road-to-bal-2025/teams/city-oilers/357160-allawi-ssenkubuge Allawi Ssenkubuge – City Oilers – Player Profile], FIBA. Retrieved 16 October 2026.</ref>
== Emipiira gyazannyidde kiraabu wabweru w'eggwanga ==
Ssenkubuge yazannyira Uganda ku mutendera gw’abali wansi w’emyaka 16.<ref>[https://fuba.basketball/players FUBA player profile – Allawi Ssenkubuge], fuba.basketball. Retrieved 16 October 2026.</ref>
== Ebibalo by’omuzannyo ==
=== NBL Uganda ===
{| class="wikitable"
!Sizoni
! Ekibinja
! GP
! MPG
! PPG
! RPG
! APG
! SPG
|-
| 2026
| [[City Oilers]]
| 20
| 13.3
| 4.5
| 2.0
| 0.9
| 1.1
|}
<small>Ensibuko: [https://basketball.latinbasket.com/player/Allawi-Ssenkubuge/698587 Latinbasket] .</small> kyafunibwa <small>nga 16 ogwekkumi 2026.</small>
== Ebituukiddwaako n’ebitiibwa ==
=== Kiraabu ===
* 3× Nnantameggwa wa NBL Uganda : 2022, 2023, 2024 (ng'ali ne [[City Oilers]] )
== Laba ne ==
* [[City Oilers]]
* [[Uganda|Basketball mu Uganda]]
== Ebijuliziddwa ==
<references responsive="0" />
== Ebijuliziddwa wabweru wa Wikipedia ==
* [https://www.fiba.basketball/en/events/fiba-africa-champions-clubs-road-to-bal-2025/teams/city-oilers/357160-allawi-ssenkubuge Ebikwata ku FIBA]
* [https://play.fiba3x3.com/players/48496b5f-ad16-4c63-b364-a52e44289cc4 Ebikwata ku FIBA 3x3]
* [https://www.sofascore.com/basketball/player/allawi-ssenkubuge/2006586 Ebikwata ku Sofascore]
* [https://basketball.latinbasket.com/player/Allawi-Ssenkubuge/698587 Ebikwata ku Latinbasket]
[[Category:Abantu Abalamu]]
[[Category:Bannayuganda abazannyi b'ensero]]
[[Category:Abazalibwa mu 2002]]
ngod8fri8ptwimb0djkvyd9uo3m5ajz
Nakanjako Naume
0
16164
77091
2026-10-19T13:56:26Z
Nakulukia
11343
Created page with "'''Nakanjako Naume''' is a Ugandan author. She is best known for being the wife of famous Ugandan actor and musician [[Asaba Jumah]]."
77091
wikitext
text/x-wiki
'''Nakanjako Naume''' is a Ugandan author. She is best known for being the wife of famous Ugandan actor and musician [[Asaba Jumah]].
p1ey2wgal2da7y5by4dg9ctrqxbiog3
77092
77091
2026-10-19T13:57:17Z
Nakulukia
11343
/* */
77092
wikitext
text/x-wiki
'''Nakanjako Naume''', is a Ugandan author. She is best known for being the wife of famous Ugandan actor and musician [[Asaba Jumah]].
rnnlvb0n3csnnl8crmplqlvn2b62hwy
1993
0
16165
77095
2026-10-19T15:20:59Z
ESTHER NAKITENDE
9175
Ntaddeko amatuluba
77095
wikitext
text/x-wiki
these are the people who were born in the year 1993
3w10qrra02x4jvoal8335upq65e59eb
1962
0
16166
77112
2026-10-20T04:18:50Z
ESTHER NAKITENDE
9175
Created page with "Year Uganda got her Independence"
77112
wikitext
text/x-wiki
Year Uganda got her Independence
6vng7lxnrw5m99uhmgotimoj64gn6x4