Wikipedia lgwiki https://lg.wikipedia.org/wiki/Olupapula_Olusooka MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Media Special Talk User User talk Wikipedia Wikipedia talk File File talk MediaWiki MediaWiki talk Template Template talk Help Help talk Category Category talk TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Okwekulakulanya 0 3629 77132 33077 2026-10-20T18:17:32Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77132 wikitext text/x-wiki [[File:Chicken rearing.jpg|thumb|okulunda enkoko]] '''OKWEKULAAKULANYA'''. Leero nkuleetedde engeri gy’oyinza okufuna [[ssente]] mu kulunda [[enkoko]] enganda. [[Enkoko]] zino nnyangu kuba osobola okutandika n’[[enkoko]] bbiri ne zizaala n’oweza ekiyumba kya [[nkoko]] 100. Ekirungi kye [[nkoko]] zino tezirwalalwala ate zirya buli kintu ne zikula bulungi. Ekirala zirina akatale ate zigulibwa ku [[ssente]] nnyingi ko bwogeraageranya n’enzungu. Mw. [[Erias Kasumba]] nga mulunzi wa [[nkoko]] era nga ye nnannyini T.K [[Chicken]] Breeders mu zooni ya Nakiyanja e [[Nabbingo]] essira yalissa ku kulunda [[nkoko]] ng’anda era annyonnyola bwati engeri gyazilabirira n’azifunamu; Abalunzi abamu balowooza nti okulunda [[enkoko]] enganda temuli magoba, wabula nze ebbanga lye maze nga nzirunda nkizudde zisinga enzungu okukola [[ssente]]. Njaluza amagi n’ennunda okuva mu buluda sikozesa nkola ya [[nkoko]] kwalula kuba neetaaga nnyingi. '''MU BULUDA''' [[Obukoko]] obwolunaku olumu mbussa mu buluda. Kino kiba kisenge nga kirina okubaamu ebbugumu eriwera kuba tebuba na maama ababikka. Wansi njalirirawo ebipapula by’ebookisi kubyo oteekeko empumpu erandiddwa ku mbaawo. Ekyo nga kiwedde, olina okuteekamu essigiri oba ensuwa omuli omuliro ng’eno eyamba okuwa [[obukoko]] ebbugumu. Kuno ngattako ettaala kuba ekiro erina okusula ng’eyaka okutuusa nga buwezezza wiiki ssatu. Nteeka mu ebifo ebyenjawulo mwe buliira ne bwe bunyera amazzi. '''OKUGEMA''' Mu '''buluda''' bumalamu wiiki nnya, naye era jjukira ku lunaku olusooka nga wakabuleeta okubugema Marek. Mu wiiki esooka mbugeme [[Newcastle]], wiiki eyookubiri n’embugema ggombolo, eyokusatu tuddamu okugema [[Newcastle/IB]] olwo wiiki esembayo mu buluda ne tugema ggombolo 2. Nga buvudde mu buludda Ku wiiki eyokutaano, ddamu obugeme [[Marek]] busobole okukula nga bw’amaanyi. Era kyusizzaawo [[emmere]] okuva ku [[Starter]] okudda ku [[Grower’s Mash]]. Ku wiiki eyomukaaga tubugeme [[typhoid]]. Ku myezi ebiri tuzigema kawaali kano kayiso bakakuba mukiwawaatiro olwo oba omaze okugema okutuusa bwonozitunda. Wabula bw’ozuula nti zirimu obulwadde ziwe eddagala okutereera. '''ENFUNA Y’ENKOKO''' Ku myezi ena nyongeramu ku birungo okugeza [[mukene]] n’ensigo za ppamba biyamba [[enkoko]] empanga okuzitowa. Ku myezi etaano ojja kuba otunda. Wabula enkoko ku myezi etaano eba ekumazzeeko ekinene ennyo 10,000/-, singa oba walunda enkoko zo 300 empanga katugeze. Oba ojja kuba nga okozesezza obukadde busatu, buli [[nkoko]] ogenda kugitunda 20,000/-, kiba kitegeeza nti ofuna obukadde mukaaga olwo amagoba ne gabanga genkana ne [[kapito]] gwe wateekamu olwo oba olyevuma ddi obulunzi?<ref>{{Cite web |last=OMUZINNYI |first=SK |date=2020-09-30 |title=KIWEDDE! Okuyamba abantu okwekulakulanya n'okulwanyisa obwavu, Kagwirawo Sports Betting esabuukuludde akapya abantu okunoga ssente ku ssimu |url=https://www.galaxyfm.co.ug/2020/09/30/109516/ |access-date=2026-10-20 |website=Galaxy FM 100.2 |language=en-US}}</ref> 1aglabriafkueet26h0ohwnpsf06fpn Kiruhura (disitulikit) 0 4615 77128 44175 2026-10-20T17:52:54Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77128 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=Kiruhura District|settlement_type=[[Districts of Uganda|District]]|native_name=|image_skyline=|image_caption=|image_flag=|image_seal=|image_map=Kiruhura District in Uganda.svg|map_caption=District location in Uganda|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Uganda}}|subdivision_type1=[[Regions of Uganda|Region]]|subdivision_name1=[[Western Region, Uganda|Western Region]]|subdivision_type2=[[Country subdivision|Sub-division]]|subdivision_name2=[[Ankole sub-region]]|seat_type=[[Capital city|Capital]]|seat=[[Kiruhura]]|leader_title=|leader_name=|established_title=|established_date=|area_total_km2=|area_land_km2=4605|area_water_km2=|population_as_of=2012 Estimate|population_note=|population_total=300800|population_metro=|population_density_km2=65.3|timezone=[[East Africa Time|EAT]]|utc_offset=+3|timezone_DST=|utc_offset_DST=|elevation_m=|area_code=065|website={{URL|http://www.kiruhura.go.ug}}|footnotes=}} '''[[:en:Districts_of_Uganda|Disitulikiti]] y'e Kiruhura esangibwa''' mu [[:en:Western_Region,_Uganda|bitundu by'amaserengeta]] ga [[:en:Uganda|Uganda]] . Ekitebe Kya disitulikiti eno kisangibwa mu tawuni y'e [[:en:Kiruhura|Rushere]].<ref>{{Cite web |title=Kiruhura District |url=https://www.kiruhura.go.ug/ |access-date=2026-10-20 |website=www.kiruhura.go.ug}}</ref> [[File:Weather_in_Kanyaryeru_Kiruhura_District.jpg|alt=Kanyaryeru in Kiruhura District.|thumb|Kanyaryeru mu Disitulikiti y’e Kiruhura.]] [[File:Grazing_Giraffe.jpg|alt=Lake Mburo National Park is a national park located in Nyabushozi County, Kiruhura District in Uganda.|thumb|Lake Mburo National Park esangibea mu ssaza ly'e Nyabushozi mu Disitulikiti y'e Kiruhura mu Uganda.]] [[File:A_Waterbuck_standing_in_a_savanna_landscape_at_Lake_Mburo_National_Park_02.jpg|alt=Lake Mburo National Park is located in Kiruhura District in Western Uganda.|thumb|Lake Mburo National Park esangibwa mu Disitulikiti y’e Kiruhura mu maserengeta ga Uganda.]] {{Infobox settlement|name=Kiruhura District|settlement_type=[[Districts of Uganda|District]]|native_name=|image_skyline=|image_caption=|image_flag=|image_seal=|image_map=Kiruhura District in Uganda.svg|map_caption=District location in Uganda|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Uganda}}|subdivision_type1=[[Regions of Uganda|Region]]|subdivision_name1=[[Western Region, Uganda|Western Region]]|subdivision_type2=[[Country subdivision|Sub-division]]|subdivision_name2=[[Ankole sub-region]]|seat_type=[[Capital city|Capital]]|seat=[[Kiruhura]]|leader_title=|leader_name=|established_title=|established_date=|area_total_km2=|area_land_km2=4605|area_water_km2=|population_as_of=2012 Estimate|population_note=|population_total=300800|population_metro=|population_density_km2=65.3|timezone=[[East Africa Time|EAT]]|utc_offset=+3|timezone_DST=|utc_offset_DST=|elevation_m=|area_code=065|website={{URL|http://www.kiruhura.go.ug}}|footnotes=}} '''[[:en:Districts_of_Uganda|Disitulikiti]] y'e Kiruhura esangibwa''' mu [[:en:Western_Region,_Uganda|bitundu by'amaserengeta]] ga [[:en:Uganda|Uganda]] . Ekitebe Kya disitulikiti eno kisangibwa mu tawuni y'e [[:en:Kiruhura|Rushere]]. [[File:Weather_in_Kanyaryeru_Kiruhura_District.jpg|alt=Kanyaryeru in Kiruhura District.|thumb|Kanyaryeru mu Disitulikiti y’e Kiruhura.]] [[File:Grazing_Giraffe.jpg|alt=Lake Mburo National Park is a national park located in Nyabushozi County, Kiruhura District in Uganda.|thumb|Lake Mburo National Park esangibea mu ssaza ly'e Nyabushozi mu Disitulikiti y'e Kiruhura mu Uganda.]] [[File:A_Waterbuck_standing_in_a_savanna_landscape_at_Lake_Mburo_National_Park_02.jpg|alt=Lake Mburo National Park is located in Kiruhura District in Western Uganda.|thumb|Lake Mburo National Park esangibwa mu Disitulikiti y’e Kiruhura mu maserengeta ga Uganda.]] == Ekitundu ekitono ekya Ankole == Disitulikiti eno kitundu ku Ankole. Ekitundu ekyo kikwatagana n’Obwakabaka [[:en:Ankole|bwa Ankole]], obumanyiddwa mu ssemateeka naye nga okuva mu May 2011 bubadde nga tebukola. Okusinziira ku kubala abantu okwakolebwa mu mwaka gwa 2020 kwalaga nti Ekitundu kino kyalimu abantu ababalirirwamu obukadde 10,577,900. <ref>{{Cite web |title=Uganda Population 2022 (Demographics, Maps, Graphs) |url=https://worldpopulationreview.com/countries/uganda-population |access-date=2022-02-14 |website=worldpopulationreview.com}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Western (Region, Uganda) - Population Statistics, Charts, Map and Location |url=https://www.citypopulation.de/en/uganda/admin/WES__western/ |access-date=2022-02-14 |website=www.citypopulation.de}}</ref> == Okutwaliza awamu == Amaka ga Pulezidenti wa Uganda aliwo kati [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]] gasangibwa mu Rwakitura, mu ssaza ly’e Nyabushozi, mu Disitulikiti y’e Kiruhura. Amaka g'e Rwakitura gakola ng’ennyumba [[:en:State_House_(Uganda)|y'obwa pulezidenti]] nga akyaddeko eyo. <ref>{{Cite web |last=Vision |first=Reporter |date=5 January 2010 |title=Museveni Meets Mumbere In Rwakitura |url=http://www.newvision.co.ug/D/8/13/706216 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140514233151/http://www.newvision.co.ug/D/8/13/706216 |archive-date=14 May 2014 |access-date=13 May 2014 |publisher=[[New Vision]]}}</ref> == Ebyenfuna ebioklebwa yo == kiruhura disitulikit ya byabulimi. Obulunzi bwe basinze okwesugamako mu disitulikiti eno. Bino bye bimu ku bisolo ebirundubwa: * [[Ankole cattle|Ente za Ankole]] * Ente za enzuungu * Ente za maleeto * Embuzi enfirika * [[Boer goats|Embuzi z’Ababoer]] * Embuzi zamaleeto ezigata omusaayi gw'e frikane za boer Amata n’ennyama bikulu mu disitulikiti eno. Mu mwaka gwa 2006, kyateberezebwa nti disitulikiti eno yali efulumya liita z’amata ezisoba mu 100,000 buli lunaku. <ref>{{Cite web |title=Milk production in Kiruhura District |url=http://www.newvision.co.ug/D/9/37/521992 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090212233044/http://www.newvision.co.ug/D/9/37/521992 |archive-date=2009-02-12 |access-date=2009-06-07}}</ref> Ebibala okuli amata n'ennyama bitundibwa awo mu kitundu ebiralala ne bitwalibwa mu [[:en:Kampala|Kampala]], ekibiga Kya Uganda ekikulu era nga kyekisinga obunene {{convert|240|km|mi}} mu buvanjuba bw’essaza. [https://en.wikipedia.org/wiki/] [[:en:Amos_Dairies_Uganda_Limited|Kkampuni ya Amos Dairies Uganda Limited]], kkampuni ya Amos Dairies Limited etaddewo ekkolero erirongoosa amata e Akageti mu Disitulikiti y’e Kiruhura, nga lisobola okufulumya amata agasukka mu litres bukadde bubiri buli mwaka. [https://en.wikipedia.org/wiki/]<ref>{{Cite web |last=Vision |first=Reporter |date=13 May 2014 |title=Uganda Targets 20 Billion Litres of Milk Annually |url=http://www.newvision.co.ug/news/655505-uganda-targets-20-billion-litres-of-milk-annually.html |access-date=13 May 2014 |publisher=[[New Vision]]}}</ref> == Laba nabino == * [[Districts of Uganda|Disitulikiti eziri mu Uganda]] bvft3bam0gf8irhdnmjwvx8qevzre6g Jinja 0 5537 77130 71201 2026-10-20T18:01:03Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77130 wikitext text/x-wiki [[File:Jinja PICT0177.JPG|thumbnail|right|250px|Jinja]] [[File:Uganda Jinja Streetview.JPG|thumb|Jinja town street view]] '''Jinja''' ([[lusoga]]: ''Idindha''), ekibuga mu [[Jinja (disitulikit)|Jinja]] mu [[Yuganda]].<ref>{{Cite web |title=Overview {{!}} Jinja District Local Government |url=https://jinja.go.ug/lg/overview |access-date=2026-10-20 |website=jinja.go.ug}}</ref> * Abantu: 72.931 (2014) {{stub}} [[Category:Ebitundu bya Uganda eby'enjawulo]] bmffvov3azn5fy16ut2fjxbsnlrmywh Gabon 0 5671 77181 71080 2026-10-21T10:06:54Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77181 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Gabon''', ggwanga mu [[Afirika]]. Ekibuga ky'ensi ekikulu kiyitibwa [[Libreville]].<ref>{{Cite web |date=2026-10-19 |title=Gabon {{!}} Population, Religion, Maps, Capital, Currency, & Language {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Gabon |access-date=2026-10-21 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> * Awamu: 267.667 km² * Abantu: 1.475.000 (2014) * Ekibangirizi n'abantu: 5.5/km² {{Amawanga g'Afirika}} {{stub}} [[Category:Ensi za Afirika]] cegkq4m60d5dcinnvecva8f1ieroxp0 Namba ez'Omugerageranyo(Rational NUmbers) 0 6080 77184 33631 2026-10-21T10:10:32Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77184 wikitext text/x-wiki [[File:Dyadic rational.svg|thumb|enamba ez'omugerageranyo]] Gakuweebwa Charles Muwanga !!Namba Ezomugerageranyo (Rational Numbers) nga 5/1, 1/2, 1.75, -97/3...<ref>{{Cite web |title=IXL {{!}} Rational numbers |url=https://www.ixl.com/math/lessons/rational-numbers |access-date=2026-10-21 |website=IXL Learning |language=en}}</ref> Namba ez'omugerageranyo (rational number) ye namba yonna eyinza okuwandiikibwa ng’ekitundu /omugerageranyo (ratio) gwa kibalirampuyibbiri ebbiri mu ngeri ey’okugerageranya. Kino kitegeeza nti namba enzijuvu eba ya kitundu bwe tuba tuyinza okugiwandiika ng’enkutulemu (fraction) nga kinnawaggulu (numerator) ne kinnawansi (denominator) zombi kibalirampuyibbiri (integers). Mu mugereeso gwa namba, ekigambo “namba eyomugerageranyo” kiva mu kigambo " omugerageranyo" (ratio) kubanga namba eyomugerageranyo (rational numbers) ze zisobola okuwandiikibwa nga emigerageranyo(in the ratio form) a/b, nga a ne b namba kibalirampuyibbiri(integers). kibalirampuyibbiri eba ya mugerageranyo (rational numba) kubanga eyinza okuwandiikibwa ng’enkutulemu bw’eti n/1. Ekyokulabirako 1 = 1/1 , 2 = 2/1, 3=, 3/1 n’okweyongerayo. Kyokka namba nga 1/2, 1/3, ¼, 64444288/968463, ne -1/8 nazo za mugerageranyo kubanga nkutulemu ezirina kinawaggulu ne kinnawansi nga kibalirampuyibbiri. N’olwekyo omugereko (set) gwa namba ez'emigerageranyo (rational numbers) gwonna guba gwefaananyirizaako bwe guti: (5/9, -7, 2.15, -103/13, n’endala. Namba yonna eyinza okuwandiikibwa nga omukutule eyitibwa ya mugerageranyo(Rational Number). Kino kitegeeza singa x ne y ze namba kibalirampuyibbiri (integers), kitegeeza x/y namba ya mugerageranyo. Eky’okulabirako: singa x ye 7 ate nga y ye 2, kitegeeza x/y = 7/2 = 3.5 nga namba mugerageranyo. Embaranguza eno w’etakolera wokka nga y eri ziro kubanga okugabanya ne zeero tekirina nsonjola. Manya: Mu namba z’emigerageranyo : x/y : x ne y ziba namba za kibalirampuyibbiri, naye y teyinza kuba zeero. N’olwekyo kimu kya kibiri (½) eba namba za mugerageranyo ne 2 nayo ya mugerageranyo kubanga oyinza okugiwandiika nga 2/1. Okutwalira awamu namba z’emigerageranyo zirimu:  Kibalirampuyibbiri zonna zonna  Emikutule gyonna Waliwo namba ezitali za migerageranyo (numbers that are not rational number). Zino tuziyita namba ezitali za mugerageranyo(Irrational). cu63fp2bhxcj9sbayts9j9v5gahmf9e Okubala 0 6116 77202 33334 2026-10-21T10:29:04Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77202 wikitext text/x-wiki [[File:50 numbers, size 12, non-stroke.svg|thumb|enamb zebabalaa]] Gakuweebwa Charles Muwanga !! “Okubala” (to count) kuba kusengeka namba ezibala (counting numbers), zino nga ze namba enzijuvu (whole numbers) oba namba kennyini (real numbers) nga 0,1,[[2]],3,4,5,6,7,8,9,10,11,12,………okweyongerayo ewatali kkomo(into infinity)nga oyatula .<ref>{{Cite web |title=Baibuli y'Oluganda - ENDAGAANO ENKADDE Okubala 1 |url=https://www.wordproject.org/bibles/lug/04/1.htm |access-date=2026-10-21 |website=www.wordproject.org}}</ref> Ebyafaayo bya sessomo ly’ekibalangulo bitandika na byafaayo bya namba na kubala okukozesa namba okusinziira ku buwangwa obw’obulabufu ngamu Bagereeki, Abarooma, Bukyayina, Buyindi, Bulaaya n’ebitundu ebimu mu afirika ey’abaddugavu. Okubala kutandika na kuyiga kusengka namba (arranging numbers or Ordering Numbers)okuva kw'esembayo omuwendo omutono okweyongerayo mu maaso mu nziringana erinnya(ascending order) Okuteeka namba mu nziring'anya erinnya, tandikira ku esembayo obutono okutuuka ku esingayo obunene. Entandikwa y’ekibalangulo eri mu kuyiga kubala .Okubala kuba kusoma na kuwandiika namba enzijuvu: i. Okuva ku ziro okutuuka ku kumi 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10 ii. Okuva ku kumi okutuuka ku kikumi 10, 20, 30, 30, 40, 50, _____,_____, _____ 100 iii. Okuva ku kikumi okutuuka ku lukumi 100, 200, 300, 400, _____, _____, _____, 1000 “Okubala” (to count) kuba kusengeka namba ezibala (counting numbers), zino nga ze namba enzijuvu (whole numbers) oba namba kennyini (real numbers) nga 0,1,2,3,4,5,6,7,8,9,10,11,12,………okweyongerayo ewatali kkomo(into infinity). Ebyafaayo bya sessomo ly’ekibalangulo bitandika na byafaayo bya namba na kubala okukozesa namba okusinziira ku buwangwa obw’obulabufu ngamu Bagereeki, Abarooma, Bukyayina, Buyindi, Bulaaya n’ebitundu ebimu mu afirika ey’abaddugavu. Abagezigezi ababalanguzi abasooka, basooka okwebuuza ku:  "Ki ekibeerawo nga omuntu abala kiddanyuma okuyita mu zeero?  "Buwanvo” (disitansi) ki obuliwo okuyita munsittalo ya kyebiriga?  Emikutule (emiwendo emikutuleremu) bwe giba namba, giyinza okugattibwa, okwawulibwa, okugabizibwamu oba okukubisibwamu? Ebibuuzo nga bino byaleetawo obutakkaanya mu babalanguzi abasooka era abo abatandikanga okubuuza ebibuuzo ebyo ne basekererwa ng’abamu babayita bagwi ba ddalu oba bambulwabikolwa kyokka ne bivaamu okutuuka ku kituufu. Baatandika okukuba empawa n’okukola ebigambululo(statements) nga:  Namba za pozitiivu zivaako namba za negatiivu?  Kyebiriga zivaako emirandira gya kyebiriga? Okubala Namba n’Omuwendo gw’Ekifo “Okubala”(to count) kuba kusengeka namba ezibala era eziyitibwa eza kibazo (counting numbers), zino nga ze namba enzijuvu (whole numbers) oba namba kennyini (real numbers) nga 0,1,2,3,4,5,6,7,8,9,10,11, 12,……okweyongerayo ewatali kkomo (into infinity). Okubala ppaka ku kkumi: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Emu Bbiri Satu Nnya Ttaano Mukaaga Musanvu Munaana Mwenda kkumi Okubala ng’obusaamu  “Okubala ng’obusaamu” (Skip Counting) kitegeeza okubala ne namaba etali 1. Okuyiga okubala ng’obusaamu kikuyamba:  Okubala ebintu ebingi amangu  Okuyiga okukubisaamu (emirundi) Ebyokulabirako: Okubala ng’obusaamu 2 okola bw’oti: 2, 4, 6, 8, 10, 12, 14, 16, 18, 20, ... n’okweyongerayo Okubala ng’obusaamu 10 10, 20, 30, 40, 50, 60, 70, 80, 90, 100,n’okweyongerayo Okubala ng’obusaamu 5 5, 10, 15, 20, 25, 30, 35, 40, 45, 50, n’okweyongerayo Okubala ng’obusaamu 3 3, 6, 9, 12, 15, 18, 21, 24, 27, 30, n’okweyongerayo. Okubala ng’obusaamu 4 4, 8, 12, 16, 20, 24, 28, 32, 36, 40, ... Okusengeka namba (Ordering Numbers) Okuteeka namba mu nsengeka, tandikira ku esembayo obutono okutuuka ku esingayo obunene. Kino kye kiyitibwa ensengeka elinnya; nga oli bw’alinnya olusozi. Eky’okulabirako: Teeka 15, 6, 7 and 9 mu nsengeka erinnya: Ansa : 6, 7, 9, 15 Olumu oyinza okwagala namba zikole ekya kikontana nga zitandikira ku esinagyo obunenene okutuuka ku esembayo obutono; kino kiyitibwa nsengeka ekka; nga bwokka wansi w’olusozi. Ekyokulabirako e: Teeka 15, 6, 7 and 9 mu nsengeka ekka. Ansa: 15, 9, 7, 6 Omuwendo gw’Ekifo mu Namba (Place Value in a number) Mu kibalangulo bwe twogera ku muwendo gw’ekifo tuba tutegeeza omuwendo gw’ekifo mu namba. Mu namba buli kifo kirina omuwendo(value). Waliwo ebintu bitaano ebyetaagisa okutegeera omulamwa gw’omuwendo gw’ekifo. (i ) Okuyiga buli namba bw’eyitibwa awamu, engeri gye zidding’ana n’engeri gye zikozesebwa okubala obungi, n’okukozesa namba mu ngeri ez’enjawulo mu bulamu obwa bulijjo mu kwogera, okusoma n’okuwandiika. Omuzadde alina okulaba nga omwana ayiga okubala ebintu n’okutegeera bimeka oba meka buli linnya lya namba kye litegeeza. Abazadde n’abasomsa wano balina okulaba ng’abaana bafuna okwegezaamu ekimala nga babala namba okusooka nga bakoma ku 10 bwe bamala ne beyongerayo okumanya nti namba eziri mu kkumi zonna zirina ennyingo “kumi”, eziri mu abiri zonna zirina ennyingo “abiri”, n’okweyongerayo awatali kusooka kwebuuza lwaki kiri kityo. (ii)Okukozesa namba okugatta n’okwawuza mu bulamu obwa bulijjo. Okugatta n’okwawuza ebisookerwako omwana abiyigira mu bulamu obwa bulijjo nga azannya n’ebintu ebiri mu bungi okutandika n’ebifaanagana. Kyetaagisa nnyo abaana okufuna okwegezaamu okunnyonnyoka engeri y’okugattamu emigogo gya namba za digito emu ku emu awamu n’okwawuza. (iii) Obubondo bwa namba (group numbers). Muno mulimu okubala ebintu mu bubondo n’okumanyiira okubalira mu bubondo (practice with groupings), nga okubala ebintu mu misengeko egya ttaano ttaano awatali kuddingana buddinganyi 7, 14, 21, n’okweyongerayo. Muno mulimu n’okusobola okusoma n’okuwandiika ebintu mu bubondo awatali miramwa gya muwendo gwa kifo naye lwa kuba wayiga okuwandiika namba. Wegezeemu n’obubondo (ebibinja) bwa namba nga obubondo obwa 2, obwa 3, obwa 5, oba obwa 10. (iv) Okukozesa obwongo ng’okozesa namba ng’ogoberera emitendera emisengeke (logical steps). Ensengekera ya namba gye tukozesa esinziira ku kumi kubanga ekozesa obubonero kumi bwokka obuyitibwa digito (digits). Nga tukozesa obubonero buno ekkumi tuyinza okuwandiika namba yonna. Endagamuwendo ekkumi Endagamuwendo(digits) ze tukozesa kati ziyitibwa “Namba za Kiyindi-Kiwarabu” ("Hindu-Arabic Numerals) era zifaanana bwe zti: 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Zino oyinza okuzikozesa ku bwazo okubala okutuuka ku mwenda. Okubala kkumi oba okweyongerayo, tuba tutandika n’omusimbalaala omulala, omusimbalala ogwa “amakumi”, olwo ne tuwandiika amakumi ameka ge tulina, ne tuddirira namunigina meka. Namba “13 “etegeeza erimu ekkumi limu ne namunigina(ensusuuba) 3Kino era kiyinza okuwandiikibwa nga (1 × 10) + (3 × 1). Ekyokulabirako:"75" kitegeeza amakumi musanvu ne namunigina 5 oba(7 × 10) + (5 × 1) Bwe tuba n’emiramwa egisukka mu 99, tuba tutandika omusumbalala omulala. Wano twetaaga okulaga ebikumi bimeka, amakumi ameka ne namunigina meka. Mu namba 194 tuba tulina ekikumi kimu, amakumi mwenda, ne namunigina nnya. Kino era tuyinza okukiwandiika nga (1 × 100) + (9 × 10) + (4 × 1). Mu namba "735" oba okiraba nti mulimu ebikumi 7, amakumi 3 ne namunigina 5,era ekiyinza okulagibwa nga (7×100 )+ (3×10 )+ (5×1). Okutwalira awamu buli lw’oyagala okulaga namba esingako obunene, tuba tugattako omusimbalala gumu (one column) ku kkono era ne tumanya nti kino kitegeeza emirundi 10 okusingako omusimbalala oguli ku ddyo. Kati okiraba nti wetuteeka digito wa mugaso nnyo. Ziro Kiba kitya nga tulina ekkumi limu awatali namunigina yonna? Tulaga nti tetulina namunigina nga tuteeka ziro mu kifo ekyo. Makumi namunigina 1 O Mu namba "10", tulina okuteekamu ziro awatali ekyo kumi(10) eba erabika nga emu(1). Tukozesa ekintu kye kimu okulaga amakumi, ebikumi, enkumi, emitwalo, obukadde, obuwumbi, obutabalika awatali namba yonna eteekebwawo. Eky’okulabirako 506 kitegeeza ebikumi bitaano, amakumi ziro, ne namunigina 6. Amannya ga buli musimbalaala Gano ge mannya ga buli musimbalaala (column): Bukadde Mitwalo Nkumi Bikumi Makumi Namunigina/nsusuuba Eky’okulabirako : Mu taabulo y’omuwendo gwa ekifo eno wansi wandiika namba emitawo kumi na munaana, mu enkumi ssatu mu bina mu ataano mu mukaga. Emitwalo Nkumi bikumi makumi namunigina 180,000 3000 400 50 6 Manya omutwalo = enkumi kkumi Emitwalo kkumi = enkumi kikumi Emitwalo kumi na munaana = enkumi kikumi mu kinaana Namba 11,327 Awo oba okiraba nti mu “mugereeso gwa namba”, buli kifo kirina omuwendo gwe kikiikirira. [[Category:Okubala]] fs91st8muog66wadtyr0fdz27hirapw Namuziga n'Ekikono(Wheel and Axle) 0 6197 77185 34559 2026-10-21T10:11:44Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77185 wikitext text/x-wiki [[File:Wheel and Axle (PSF).png|thumb|Namuziga_n'Ekikono]] Gakuwebwa Charles Muwanga !! Namuziga n' Ekikono (The Wheel, Axle and Gears) Namuziga (wheels) zisangibwa mu buli kika kya nnyanguyirizi mu by’entambula ebisinga. Namuziga etwalibwa nga ekika ky’ensuubo ekikola omugendo omwetoloovu (circular motion or movement). Ekisinziiro (fulcrum) kya namuziga g’amakkati ga namuziga. Namuziga yetaaga ekikono (axle) kwe yekwata esobole okutambula.<ref>{{Cite web |url=https://study.com/academy/lesson/wheel-axle-definition-facts-examples.html |access-date=2026-10-21 |website=study.com}}</ref> Ekikono (axle) kiba namuziga entono mu makkati ga namuziga ennene. Ekikono bwe kyetoboola nga ne namuziga ennene nayo yetowola era eyinza okutambuza ekizito olugendo oluwanvu. Oyinza okulaba ekikono bw’otunula ku ggaali. Ekikono ye namuziga entono mu makkati ga namuziga ennene. p4j39foxwim67snhc2loz6slr6j5src Enkulungo y'Ensi (The Planet Earth) 0 6258 77134 33909 2026-10-20T18:29:04Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77134 wikitext text/x-wiki [[File:Rotating earth animated transparent.gif|thumb|enkulungo y'ensi]] Gakuweebwa Charles Muwanga !! Enkulungo y’Ensi (Earth) – Eri mu kkala Satu , eya :<ref>{{Cite web |last=Ghose |first=Tia |last2=Interview |first2=James Price In |date=2026-10-20 |title='We used to go to the climate conferences together. We are not anymore': ESA official Simonetta Cheli tells us how the political landscape for Earth observation is changing |url=https://www.livescience.com/planet-earth/we-used-to-go-to-the-climate-conferences-together-we-are-not-anymore-esa-official-simonetta-cheli-tells-us-how-the-political-landscape-for-earth-observation-is-changing |access-date=2026-10-20 |website=Live Science |language=en}}</ref> (i) Bbululu. Bbulula eraga ekifaananganyo ky'olubaale olwa bbululu mu semayanja, waluyanja, emigga, n'ennyanja. (ii) Kitaka .Kitaka alaga kkala y'ettaka (iii) Kiragala. Kiragala alaga oentababimera(vegataion), omuli ebimera nga omuddo n'emiti egya buli kika. Ensi y’enkulungo ey’okusatu okuva ku njuba Muwanga era ye yokka eri mu kifo eky’ekibalo ekya waggulu ekisobozesa ebiramu okubeerako. Kuno naffe abantu kwe tubeera. Obutonde bw’enkulungo y’Ensi Nga bwe guli mu bwengula, n’ensi erina ensengekera yaayo n’amateeka g’obutonde kwetambuliza ebigiriko. Amateeka g’Obutonde agakwekuddwa era galaga nti obutonde ku nsi busengekeddwa na kibalo kya waggulu nnyo bwe buti: (i) Empalirizo esikira ku Nsi. (Earth’s gravitational force). Ng’empalirizo esikira mu njuba bw’esika enkulungo eziri mu kyebulungulo ky’enjuba, n’empalirirzo esikira ku nsi esikira ku nsi buli kintu kyonna ekiri mu kyebulungulo kyayo (its field) mu bwengula nga n’omwezi gw’ensi mw’ogutwalidde. Eno mu bufunze y’eyitibwa ensika y’ensi (Earth’s gravity). (ii) Nampewo (Earth’s atmosphere). Eno ye bbulangiti y’empewo eyebulungudde enkulungo y’ensi. Era empalirizo esikira ku nsi y’eyamba okukuuma bbulangiti ya “nampewo’ omuli ebirungo by’emikka egy’obulamu (empewo) nga yebulungudde ensi. Enkulungo ezitaliiko bulamu zeebulunguddwa ekiyitibwa bbulangiti ya “namikka” (planatory atmosphere). (iii) Ekifo eky’ekibalo. Ensi y’enkulungo yokka mu nsengekera y’enjuba Muwanga eri mu kifo eky’ekibalo okuva ku njuba okusobozesa embeera z’obulamu okubaawo. Enkulungo y’ensi era yebulunguddwa nampewo atabikiddwa mu bipimo by’emikka ebyekibalo ekituufu ebikola empewo esobola okubeezaawo obulamu. (iv) Omugendo gw’Enkulungo y’Ensi. Ng’ojjeko okwetoloola enjuba Muwanga ennaku 365 (buli mwaka), ate era enkulungo y’ensi yetoloolera ku kisiisi (axis) oba obutuuliro bwayo essaawa 24 okusobozesa buli katundu ku nsi okufuna ebbugumu n’obunnyogovu ebitali bikalaamufu, ekintu ekirala ekiyamba okukuuma obulamu ku nsi. g101hjpanmwf60l9h1ymjbkd8503j4w 77135 77134 2026-10-20T18:30:01Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77135 wikitext text/x-wiki [[File:Rotating earth animated transparent.gif|thumb|enkulungo y'ensi]] Gakuweebwa Charles Muwanga !! Enkulungo y’Ensi (Earth) – Eri mu kkala Satu , eya :<ref>{{Cite web |last=Ghose |first=Tia |last2=Interview |first2=James Price In |date=2026-10-20 |title='We used to go to the climate conferences together. We are not anymore': ESA official Simonetta Cheli tells us how the political landscape for Earth observation is changing |url=https://www.livescience.com/planet-earth/we-used-to-go-to-the-climate-conferences-together-we-are-not-anymore-esa-official-simonetta-cheli-tells-us-how-the-political-landscape-for-earth-observation-is-changing |access-date=2026-10-20 |website=Live Science |language=en}}</ref> (i) Bbululu. Bbulula eraga ekifaananganyo ky'olubaale olwa bbululu mu semayanja, waluyanja, emigga, n'ennyanja.<ref>{{Cite web |last=Ghose |first=Tia |last2=Interview |first2=James Price In |date=2026-10-20 |title='We used to go to the climate conferences together. We are not anymore': ESA official Simonetta Cheli tells us how the political landscape for Earth observation is changing |url=https://www.livescience.com/planet-earth/we-used-to-go-to-the-climate-conferences-together-we-are-not-anymore-esa-official-simonetta-cheli-tells-us-how-the-political-landscape-for-earth-observation-is-changing |access-date=2026-10-20 |website=Live Science |language=en}}</ref> (ii) Kitaka .Kitaka alaga kkala y'ettaka (iii) Kiragala. Kiragala alaga oentababimera(vegataion), omuli ebimera nga omuddo n'emiti egya buli kika. Ensi y’enkulungo ey’okusatu okuva ku njuba Muwanga era ye yokka eri mu kifo eky’ekibalo ekya waggulu ekisobozesa ebiramu okubeerako. Kuno naffe abantu kwe tubeera. Obutonde bw’enkulungo y’Ensi Nga bwe guli mu bwengula, n’ensi erina ensengekera yaayo n’amateeka g’obutonde kwetambuliza ebigiriko. Amateeka g’Obutonde agakwekuddwa era galaga nti obutonde ku nsi busengekeddwa na kibalo kya waggulu nnyo bwe buti: (i) Empalirizo esikira ku Nsi. (Earth’s gravitational force). Ng’empalirizo esikira mu njuba bw’esika enkulungo eziri mu kyebulungulo ky’enjuba, n’empalirirzo esikira ku nsi esikira ku nsi buli kintu kyonna ekiri mu kyebulungulo kyayo (its field) mu bwengula nga n’omwezi gw’ensi mw’ogutwalidde. Eno mu bufunze y’eyitibwa ensika y’ensi (Earth’s gravity). (ii) Nampewo (Earth’s atmosphere). Eno ye bbulangiti y’empewo eyebulungudde enkulungo y’ensi. Era empalirizo esikira ku nsi y’eyamba okukuuma bbulangiti ya “nampewo’ omuli ebirungo by’emikka egy’obulamu (empewo) nga yebulungudde ensi. Enkulungo ezitaliiko bulamu zeebulunguddwa ekiyitibwa bbulangiti ya “namikka” (planatory atmosphere). (iii) Ekifo eky’ekibalo. Ensi y’enkulungo yokka mu nsengekera y’enjuba Muwanga eri mu kifo eky’ekibalo okuva ku njuba okusobozesa embeera z’obulamu okubaawo. Enkulungo y’ensi era yebulunguddwa nampewo atabikiddwa mu bipimo by’emikka ebyekibalo ekituufu ebikola empewo esobola okubeezaawo obulamu. (iv) Omugendo gw’Enkulungo y’Ensi. Ng’ojjeko okwetoloola enjuba Muwanga ennaku 365 (buli mwaka), ate era enkulungo y’ensi yetoloolera ku kisiisi (axis) oba obutuuliro bwayo essaawa 24 okusobozesa buli katundu ku nsi okufuna ebbugumu n’obunnyogovu ebitali bikalaamufu, ekintu ekirala ekiyamba okukuuma obulamu ku nsi. iw3e4270xlvdfqtt8pr4it3n83bkoa3 77136 77135 2026-10-20T18:30:54Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77136 wikitext text/x-wiki [[File:Rotating earth animated transparent.gif|thumb|enkulungo y'ensi]] Gakuweebwa Charles Muwanga !! Enkulungo y’Ensi (Earth) – Eri mu kkala Satu , eya :<ref>{{Cite web |last=Ghose |first=Tia |last2=Interview |first2=James Price In |date=2026-10-20 |title='We used to go to the climate conferences together. We are not anymore': ESA official Simonetta Cheli tells us how the political landscape for Earth observation is changing |url=https://www.livescience.com/planet-earth/we-used-to-go-to-the-climate-conferences-together-we-are-not-anymore-esa-official-simonetta-cheli-tells-us-how-the-political-landscape-for-earth-observation-is-changing |access-date=2026-10-20 |website=Live Science |language=en}}</ref> (i) Bbululu. Bbulula eraga ekifaananganyo ky'olubaale olwa bbululu mu semayanja, waluyanja, emigga, n'ennyanja.<ref>{{Cite web |last=Ghose |first=Tia |last2=Interview |first2=James Price In |date=2026-10-20 |title='We used to go to the climate conferences together. We are not anymore': ESA official Simonetta Cheli tells us how the political landscape for Earth observation is changing |url=https://www.livescience.com/planet-earth/we-used-to-go-to-the-climate-conferences-together-we-are-not-anymore-esa-official-simonetta-cheli-tells-us-how-the-political-landscape-for-earth-observation-is-changing |access-date=2026-10-20 |website=Live Science |language=en}}</ref> (ii) Kitaka .Kitaka alaga kkala y'ettaka (iii) Kiragala. Kiragala alaga oentababimera(vegataion), omuli ebimera nga omuddo n'emiti egya buli kika.<ref>{{Cite web |last=Ghose |first=Tia |last2=Interview |first2=James Price In |date=2026-10-20 |title='We used to go to the climate conferences together. We are not anymore': ESA official Simonetta Cheli tells us how the political landscape for Earth observation is changing |url=https://www.livescience.com/planet-earth/we-used-to-go-to-the-climate-conferences-together-we-are-not-anymore-esa-official-simonetta-cheli-tells-us-how-the-political-landscape-for-earth-observation-is-changing |access-date=2026-10-20 |website=Live Science |language=en}}</ref> Ensi y’enkulungo ey’okusatu okuva ku njuba Muwanga era ye yokka eri mu kifo eky’ekibalo ekya waggulu ekisobozesa ebiramu okubeerako. Kuno naffe abantu kwe tubeera. Obutonde bw’enkulungo y’Ensi Nga bwe guli mu bwengula, n’ensi erina ensengekera yaayo n’amateeka g’obutonde kwetambuliza ebigiriko. Amateeka g’Obutonde agakwekuddwa era galaga nti obutonde ku nsi busengekeddwa na kibalo kya waggulu nnyo bwe buti: (i) Empalirizo esikira ku Nsi. (Earth’s gravitational force). Ng’empalirizo esikira mu njuba bw’esika enkulungo eziri mu kyebulungulo ky’enjuba, n’empalirirzo esikira ku nsi esikira ku nsi buli kintu kyonna ekiri mu kyebulungulo kyayo (its field) mu bwengula nga n’omwezi gw’ensi mw’ogutwalidde. Eno mu bufunze y’eyitibwa ensika y’ensi (Earth’s gravity). (ii) Nampewo (Earth’s atmosphere). Eno ye bbulangiti y’empewo eyebulungudde enkulungo y’ensi. Era empalirizo esikira ku nsi y’eyamba okukuuma bbulangiti ya “nampewo’ omuli ebirungo by’emikka egy’obulamu (empewo) nga yebulungudde ensi. Enkulungo ezitaliiko bulamu zeebulunguddwa ekiyitibwa bbulangiti ya “namikka” (planatory atmosphere). (iii) Ekifo eky’ekibalo. Ensi y’enkulungo yokka mu nsengekera y’enjuba Muwanga eri mu kifo eky’ekibalo okuva ku njuba okusobozesa embeera z’obulamu okubaawo. Enkulungo y’ensi era yebulunguddwa nampewo atabikiddwa mu bipimo by’emikka ebyekibalo ekituufu ebikola empewo esobola okubeezaawo obulamu. (iv) Omugendo gw’Enkulungo y’Ensi. Ng’ojjeko okwetoloola enjuba Muwanga ennaku 365 (buli mwaka), ate era enkulungo y’ensi yetoloolera ku kisiisi (axis) oba obutuuliro bwayo essaawa 24 okusobozesa buli katundu ku nsi okufuna ebbugumu n’obunnyogovu ebitali bikalaamufu, ekintu ekirala ekiyamba okukuuma obulamu ku nsi. mkwk52a2wc74ib295xla02qzg4a7qcq 77137 77136 2026-10-20T18:31:34Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77137 wikitext text/x-wiki [[File:Rotating earth animated transparent.gif|thumb|enkulungo y'ensi]] Gakuweebwa Charles Muwanga !! Enkulungo y’Ensi (Earth) – Eri mu kkala Satu , eya :<ref>{{Cite web |last=Ghose |first=Tia |last2=Interview |first2=James Price In |date=2026-10-20 |title='We used to go to the climate conferences together. We are not anymore': ESA official Simonetta Cheli tells us how the political landscape for Earth observation is changing |url=https://www.livescience.com/planet-earth/we-used-to-go-to-the-climate-conferences-together-we-are-not-anymore-esa-official-simonetta-cheli-tells-us-how-the-political-landscape-for-earth-observation-is-changing |access-date=2026-10-20 |website=Live Science |language=en}}</ref> (i) Bbululu. Bbulula eraga ekifaananganyo ky'olubaale olwa bbululu mu semayanja, waluyanja, emigga, n'ennyanja.<ref>{{Cite web |last=Ghose |first=Tia |last2=Interview |first2=James Price In |date=2026-10-20 |title='We used to go to the climate conferences together. We are not anymore': ESA official Simonetta Cheli tells us how the political landscape for Earth observation is changing |url=https://www.livescience.com/planet-earth/we-used-to-go-to-the-climate-conferences-together-we-are-not-anymore-esa-official-simonetta-cheli-tells-us-how-the-political-landscape-for-earth-observation-is-changing |access-date=2026-10-20 |website=Live Science |language=en}}</ref> (ii) Kitaka .Kitaka alaga kkala y'ettaka (iii) Kiragala. Kiragala alaga oentababimera(vegataion), omuli ebimera nga omuddo n'emiti egya buli kika.<ref>{{Cite web |last=Ghose |first=Tia |last2=Interview |first2=James Price In |date=2026-10-20 |title='We used to go to the climate conferences together. We are not anymore': ESA official Simonetta Cheli tells us how the political landscape for Earth observation is changing |url=https://www.livescience.com/planet-earth/we-used-to-go-to-the-climate-conferences-together-we-are-not-anymore-esa-official-simonetta-cheli-tells-us-how-the-political-landscape-for-earth-observation-is-changing |access-date=2026-10-20 |website=Live Science |language=en}}</ref> Ensi y’enkulungo ey’okusatu okuva ku njuba Muwanga era ye yokka eri mu kifo eky’ekibalo ekya waggulu ekisobozesa ebiramu okubeerako. Kuno naffe abantu kwe tubeera.<ref>{{Cite web |last=Ghose |first=Tia |last2=Interview |first2=James Price In |date=2026-10-20 |title='We used to go to the climate conferences together. We are not anymore': ESA official Simonetta Cheli tells us how the political landscape for Earth observation is changing |url=https://www.livescience.com/planet-earth/we-used-to-go-to-the-climate-conferences-together-we-are-not-anymore-esa-official-simonetta-cheli-tells-us-how-the-political-landscape-for-earth-observation-is-changing |access-date=2026-10-20 |website=Live Science |language=en}}</ref> Obutonde bw’enkulungo y’Ensi Nga bwe guli mu bwengula, n’ensi erina ensengekera yaayo n’amateeka g’obutonde kwetambuliza ebigiriko. Amateeka g’Obutonde agakwekuddwa era galaga nti obutonde ku nsi busengekeddwa na kibalo kya waggulu nnyo bwe buti: (i) Empalirizo esikira ku Nsi. (Earth’s gravitational force). Ng’empalirizo esikira mu njuba bw’esika enkulungo eziri mu kyebulungulo ky’enjuba, n’empalirirzo esikira ku nsi esikira ku nsi buli kintu kyonna ekiri mu kyebulungulo kyayo (its field) mu bwengula nga n’omwezi gw’ensi mw’ogutwalidde. Eno mu bufunze y’eyitibwa ensika y’ensi (Earth’s gravity). (ii) Nampewo (Earth’s atmosphere). Eno ye bbulangiti y’empewo eyebulungudde enkulungo y’ensi. Era empalirizo esikira ku nsi y’eyamba okukuuma bbulangiti ya “nampewo’ omuli ebirungo by’emikka egy’obulamu (empewo) nga yebulungudde ensi. Enkulungo ezitaliiko bulamu zeebulunguddwa ekiyitibwa bbulangiti ya “namikka” (planatory atmosphere). (iii) Ekifo eky’ekibalo. Ensi y’enkulungo yokka mu nsengekera y’enjuba Muwanga eri mu kifo eky’ekibalo okuva ku njuba okusobozesa embeera z’obulamu okubaawo. Enkulungo y’ensi era yebulunguddwa nampewo atabikiddwa mu bipimo by’emikka ebyekibalo ekituufu ebikola empewo esobola okubeezaawo obulamu. (iv) Omugendo gw’Enkulungo y’Ensi. Ng’ojjeko okwetoloola enjuba Muwanga ennaku 365 (buli mwaka), ate era enkulungo y’ensi yetoloolera ku kisiisi (axis) oba obutuuliro bwayo essaawa 24 okusobozesa buli katundu ku nsi okufuna ebbugumu n’obunnyogovu ebitali bikalaamufu, ekintu ekirala ekiyamba okukuuma obulamu ku nsi. mjnjecqgopocxz4bukvou86xzhw9lwr 77138 77137 2026-10-20T18:32:17Z Thomas Eddie Irigei 11996 77138 wikitext text/x-wiki [[File:Rotating earth animated transparent.gif|thumb|enkulungo y'ensi]] Gakuweebwa Charles Muwanga !! Enkulungo y’Ensi (Earth) – Eri mu kkala Satu , eya :<ref>{{Cite web |last=Ghose |first=Tia |last2=Interview |first2=James Price In |date=2026-10-20 |title='We used to go to the climate conferences together. We are not anymore': ESA official Simonetta Cheli tells us how the political landscape for Earth observation is changing |url=https://www.livescience.com/planet-earth/we-used-to-go-to-the-climate-conferences-together-we-are-not-anymore-esa-official-simonetta-cheli-tells-us-how-the-political-landscape-for-earth-observation-is-changing |access-date=2026-10-20 |website=Live Science |language=en}}</ref> (i) Bbululu. Bbulula eraga ekifaananganyo ky'olubaale olwa bbululu mu semayanja, waluyanja, emigga, n'ennyanja.<ref>{{Cite web |last=Ghose |first=Tia |last2=Interview |first2=James Price In |date=2026-10-20 |title='We used to go to the climate conferences together. We are not anymore': ESA official Simonetta Cheli tells us how the political landscape for Earth observation is changing |url=https://www.livescience.com/planet-earth/we-used-to-go-to-the-climate-conferences-together-we-are-not-anymore-esa-official-simonetta-cheli-tells-us-how-the-political-landscape-for-earth-observation-is-changing |access-date=2026-10-20 |website=Live Science |language=en}}</ref> (ii) Kitaka .Kitaka alaga kkala y'ettaka (iii) Kiragala. Kiragala alaga oentababimera(vegataion), omuli ebimera nga omuddo n'emiti egya buli kika.<ref>{{Cite web |last=Ghose |first=Tia |last2=Interview |first2=James Price In |date=2026-10-20 |title='We used to go to the climate conferences together. We are not anymore': ESA official Simonetta Cheli tells us how the political landscape for Earth observation is changing |url=https://www.livescience.com/planet-earth/we-used-to-go-to-the-climate-conferences-together-we-are-not-anymore-esa-official-simonetta-cheli-tells-us-how-the-political-landscape-for-earth-observation-is-changing |access-date=2026-10-20 |website=Live Science |language=en}}</ref> Ensi y’enkulungo ey’okusatu okuva ku njuba Muwanga era ye yokka eri mu kifo eky’ekibalo ekya waggulu ekisobozesa ebiramu okubeerako. Kuno naffe abantu kwe tubeera.<ref>{{Cite web |last=Ghose |first=Tia |last2=Interview |first2=James Price In |date=2026-10-20 |title='We used to go to the climate conferences together. We are not anymore': ESA official Simonetta Cheli tells us how the political landscape for Earth observation is changing |url=https://www.livescience.com/planet-earth/we-used-to-go-to-the-climate-conferences-together-we-are-not-anymore-esa-official-simonetta-cheli-tells-us-how-the-political-landscape-for-earth-observation-is-changing |access-date=2026-10-20 |website=Live Science |language=en}}</ref> Obutonde bw’enkulungo y’Ensi Nga bwe guli mu bwengula, n’ensi erina ensengekera yaayo n’amateeka g’obutonde kwetambuliza ebigiriko. Amateeka g’Obutonde agakwekuddwa era galaga nti obutonde ku nsi busengekeddwa na kibalo kya waggulu nnyo bwe buti:<ref>{{Cite web |last=Ghose |first=Tia |last2=Interview |first2=James Price In |date=2026-10-20 |title='We used to go to the climate conferences together. We are not anymore': ESA official Simonetta Cheli tells us how the political landscape for Earth observation is changing |url=https://www.livescience.com/planet-earth/we-used-to-go-to-the-climate-conferences-together-we-are-not-anymore-esa-official-simonetta-cheli-tells-us-how-the-political-landscape-for-earth-observation-is-changing |access-date=2026-10-20 |website=Live Science |language=en}}</ref> (i) Empalirizo esikira ku Nsi. (Earth’s gravitational force). Ng’empalirizo esikira mu njuba bw’esika enkulungo eziri mu kyebulungulo ky’enjuba, n’empalirirzo esikira ku nsi esikira ku nsi buli kintu kyonna ekiri mu kyebulungulo kyayo (its field) mu bwengula nga n’omwezi gw’ensi mw’ogutwalidde. Eno mu bufunze y’eyitibwa ensika y’ensi (Earth’s gravity). (ii) Nampewo (Earth’s atmosphere). Eno ye bbulangiti y’empewo eyebulungudde enkulungo y’ensi. Era empalirizo esikira ku nsi y’eyamba okukuuma bbulangiti ya “nampewo’ omuli ebirungo by’emikka egy’obulamu (empewo) nga yebulungudde ensi. Enkulungo ezitaliiko bulamu zeebulunguddwa ekiyitibwa bbulangiti ya “namikka” (planatory atmosphere). (iii) Ekifo eky’ekibalo. Ensi y’enkulungo yokka mu nsengekera y’enjuba Muwanga eri mu kifo eky’ekibalo okuva ku njuba okusobozesa embeera z’obulamu okubaawo. Enkulungo y’ensi era yebulunguddwa nampewo atabikiddwa mu bipimo by’emikka ebyekibalo ekituufu ebikola empewo esobola okubeezaawo obulamu. (iv) Omugendo gw’Enkulungo y’Ensi. Ng’ojjeko okwetoloola enjuba Muwanga ennaku 365 (buli mwaka), ate era enkulungo y’ensi yetoloolera ku kisiisi (axis) oba obutuuliro bwayo essaawa 24 okusobozesa buli katundu ku nsi okufuna ebbugumu n’obunnyogovu ebitali bikalaamufu, ekintu ekirala ekiyamba okukuuma obulamu ku nsi. o19avkqqznbfx191xglizj33drm05vs 77139 77138 2026-10-20T18:32:52Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77139 wikitext text/x-wiki [[File:Rotating earth animated transparent.gif|thumb|enkulungo y'ensi]] Gakuweebwa Charles Muwanga !! Enkulungo y’Ensi (Earth) – Eri mu kkala Satu , eya :<ref>{{Cite web |last=Ghose |first=Tia |last2=Interview |first2=James Price In |date=2026-10-20 |title='We used to go to the climate conferences together. We are not anymore': ESA official Simonetta Cheli tells us how the political landscape for Earth observation is changing |url=https://www.livescience.com/planet-earth/we-used-to-go-to-the-climate-conferences-together-we-are-not-anymore-esa-official-simonetta-cheli-tells-us-how-the-political-landscape-for-earth-observation-is-changing |access-date=2026-10-20 |website=Live Science |language=en}}</ref> (i) Bbululu. Bbulula eraga ekifaananganyo ky'olubaale olwa bbululu mu semayanja, waluyanja, emigga, n'ennyanja.<ref>{{Cite web |last=Ghose |first=Tia |last2=Interview |first2=James Price In |date=2026-10-20 |title='We used to go to the climate conferences together. We are not anymore': ESA official Simonetta Cheli tells us how the political landscape for Earth observation is changing |url=https://www.livescience.com/planet-earth/we-used-to-go-to-the-climate-conferences-together-we-are-not-anymore-esa-official-simonetta-cheli-tells-us-how-the-political-landscape-for-earth-observation-is-changing |access-date=2026-10-20 |website=Live Science |language=en}}</ref> (ii) Kitaka .Kitaka alaga kkala y'ettaka (iii) Kiragala. Kiragala alaga oentababimera(vegataion), omuli ebimera nga omuddo n'emiti egya buli kika.<ref>{{Cite web |last=Ghose |first=Tia |last2=Interview |first2=James Price In |date=2026-10-20 |title='We used to go to the climate conferences together. We are not anymore': ESA official Simonetta Cheli tells us how the political landscape for Earth observation is changing |url=https://www.livescience.com/planet-earth/we-used-to-go-to-the-climate-conferences-together-we-are-not-anymore-esa-official-simonetta-cheli-tells-us-how-the-political-landscape-for-earth-observation-is-changing |access-date=2026-10-20 |website=Live Science |language=en}}</ref> Ensi y’enkulungo ey’okusatu okuva ku njuba Muwanga era ye yokka eri mu kifo eky’ekibalo ekya waggulu ekisobozesa ebiramu okubeerako. Kuno naffe abantu kwe tubeera.<ref>{{Cite web |last=Ghose |first=Tia |last2=Interview |first2=James Price In |date=2026-10-20 |title='We used to go to the climate conferences together. We are not anymore': ESA official Simonetta Cheli tells us how the political landscape for Earth observation is changing |url=https://www.livescience.com/planet-earth/we-used-to-go-to-the-climate-conferences-together-we-are-not-anymore-esa-official-simonetta-cheli-tells-us-how-the-political-landscape-for-earth-observation-is-changing |access-date=2026-10-20 |website=Live Science |language=en}}</ref> Obutonde bw’enkulungo y’Ensi Nga bwe guli mu bwengula, n’ensi erina ensengekera yaayo n’amateeka g’obutonde kwetambuliza ebigiriko. Amateeka g’Obutonde agakwekuddwa era galaga nti obutonde ku nsi busengekeddwa na kibalo kya waggulu nnyo bwe buti:<ref>{{Cite web |last=Ghose |first=Tia |last2=Interview |first2=James Price In |date=2026-10-20 |title='We used to go to the climate conferences together. We are not anymore': ESA official Simonetta Cheli tells us how the political landscape for Earth observation is changing |url=https://www.livescience.com/planet-earth/we-used-to-go-to-the-climate-conferences-together-we-are-not-anymore-esa-official-simonetta-cheli-tells-us-how-the-political-landscape-for-earth-observation-is-changing |access-date=2026-10-20 |website=Live Science |language=en}}</ref> (i) Empalirizo esikira ku Nsi. (Earth’s gravitational force).<ref>{{Cite web |last=Ghose |first=Tia |last2=Interview |first2=James Price In |date=2026-10-20 |title='We used to go to the climate conferences together. We are not anymore': ESA official Simonetta Cheli tells us how the political landscape for Earth observation is changing |url=https://www.livescience.com/planet-earth/we-used-to-go-to-the-climate-conferences-together-we-are-not-anymore-esa-official-simonetta-cheli-tells-us-how-the-political-landscape-for-earth-observation-is-changing |access-date=2026-10-20 |website=Live Science |language=en}}</ref> Ng’empalirizo esikira mu njuba bw’esika enkulungo eziri mu kyebulungulo ky’enjuba, n’empalirirzo esikira ku nsi esikira ku nsi buli kintu kyonna ekiri mu kyebulungulo kyayo (its field) mu bwengula nga n’omwezi gw’ensi mw’ogutwalidde. Eno mu bufunze y’eyitibwa ensika y’ensi (Earth’s gravity). (ii) Nampewo (Earth’s atmosphere). Eno ye bbulangiti y’empewo eyebulungudde enkulungo y’ensi. Era empalirizo esikira ku nsi y’eyamba okukuuma bbulangiti ya “nampewo’ omuli ebirungo by’emikka egy’obulamu (empewo) nga yebulungudde ensi. Enkulungo ezitaliiko bulamu zeebulunguddwa ekiyitibwa bbulangiti ya “namikka” (planatory atmosphere). (iii) Ekifo eky’ekibalo. Ensi y’enkulungo yokka mu nsengekera y’enjuba Muwanga eri mu kifo eky’ekibalo okuva ku njuba okusobozesa embeera z’obulamu okubaawo. Enkulungo y’ensi era yebulunguddwa nampewo atabikiddwa mu bipimo by’emikka ebyekibalo ekituufu ebikola empewo esobola okubeezaawo obulamu. (iv) Omugendo gw’Enkulungo y’Ensi. Ng’ojjeko okwetoloola enjuba Muwanga ennaku 365 (buli mwaka), ate era enkulungo y’ensi yetoloolera ku kisiisi (axis) oba obutuuliro bwayo essaawa 24 okusobozesa buli katundu ku nsi okufuna ebbugumu n’obunnyogovu ebitali bikalaamufu, ekintu ekirala ekiyamba okukuuma obulamu ku nsi. 8tkycuy5f0o5jsz66zk4gog50fso68n 77140 77139 2026-10-20T18:33:25Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77140 wikitext text/x-wiki [[File:Rotating earth animated transparent.gif|thumb|enkulungo y'ensi]] Gakuweebwa Charles Muwanga !! Enkulungo y’Ensi (Earth) – Eri mu kkala Satu , eya :<ref>{{Cite web |last=Ghose |first=Tia |last2=Interview |first2=James Price In |date=2026-10-20 |title='We used to go to the climate conferences together. We are not anymore': ESA official Simonetta Cheli tells us how the political landscape for Earth observation is changing |url=https://www.livescience.com/planet-earth/we-used-to-go-to-the-climate-conferences-together-we-are-not-anymore-esa-official-simonetta-cheli-tells-us-how-the-political-landscape-for-earth-observation-is-changing |access-date=2026-10-20 |website=Live Science |language=en}}</ref> (i) Bbululu. Bbulula eraga ekifaananganyo ky'olubaale olwa bbululu mu semayanja, waluyanja, emigga, n'ennyanja.<ref>{{Cite web |last=Ghose |first=Tia |last2=Interview |first2=James Price In |date=2026-10-20 |title='We used to go to the climate conferences together. We are not anymore': ESA official Simonetta Cheli tells us how the political landscape for Earth observation is changing |url=https://www.livescience.com/planet-earth/we-used-to-go-to-the-climate-conferences-together-we-are-not-anymore-esa-official-simonetta-cheli-tells-us-how-the-political-landscape-for-earth-observation-is-changing |access-date=2026-10-20 |website=Live Science |language=en}}</ref> (ii) Kitaka .Kitaka alaga kkala y'ettaka (iii) Kiragala. Kiragala alaga oentababimera(vegataion), omuli ebimera nga omuddo n'emiti egya buli kika.<ref>{{Cite web |last=Ghose |first=Tia |last2=Interview |first2=James Price In |date=2026-10-20 |title='We used to go to the climate conferences together. We are not anymore': ESA official Simonetta Cheli tells us how the political landscape for Earth observation is changing |url=https://www.livescience.com/planet-earth/we-used-to-go-to-the-climate-conferences-together-we-are-not-anymore-esa-official-simonetta-cheli-tells-us-how-the-political-landscape-for-earth-observation-is-changing |access-date=2026-10-20 |website=Live Science |language=en}}</ref> Ensi y’enkulungo ey’okusatu okuva ku njuba Muwanga era ye yokka eri mu kifo eky’ekibalo ekya waggulu ekisobozesa ebiramu okubeerako. Kuno naffe abantu kwe tubeera.<ref>{{Cite web |last=Ghose |first=Tia |last2=Interview |first2=James Price In |date=2026-10-20 |title='We used to go to the climate conferences together. We are not anymore': ESA official Simonetta Cheli tells us how the political landscape for Earth observation is changing |url=https://www.livescience.com/planet-earth/we-used-to-go-to-the-climate-conferences-together-we-are-not-anymore-esa-official-simonetta-cheli-tells-us-how-the-political-landscape-for-earth-observation-is-changing |access-date=2026-10-20 |website=Live Science |language=en}}</ref> Obutonde bw’enkulungo y’Ensi Nga bwe guli mu bwengula, n’ensi erina ensengekera yaayo n’amateeka g’obutonde kwetambuliza ebigiriko. Amateeka g’Obutonde agakwekuddwa era galaga nti obutonde ku nsi busengekeddwa na kibalo kya waggulu nnyo bwe buti:<ref>{{Cite web |last=Ghose |first=Tia |last2=Interview |first2=James Price In |date=2026-10-20 |title='We used to go to the climate conferences together. We are not anymore': ESA official Simonetta Cheli tells us how the political landscape for Earth observation is changing |url=https://www.livescience.com/planet-earth/we-used-to-go-to-the-climate-conferences-together-we-are-not-anymore-esa-official-simonetta-cheli-tells-us-how-the-political-landscape-for-earth-observation-is-changing |access-date=2026-10-20 |website=Live Science |language=en}}</ref> (i) Empalirizo esikira ku Nsi. (Earth’s gravitational force).<ref>{{Cite web |last=Ghose |first=Tia |last2=Interview |first2=James Price In |date=2026-10-20 |title='We used to go to the climate conferences together. We are not anymore': ESA official Simonetta Cheli tells us how the political landscape for Earth observation is changing |url=https://www.livescience.com/planet-earth/we-used-to-go-to-the-climate-conferences-together-we-are-not-anymore-esa-official-simonetta-cheli-tells-us-how-the-political-landscape-for-earth-observation-is-changing |access-date=2026-10-20 |website=Live Science |language=en}}</ref> Ng’empalirizo esikira mu njuba bw’esika enkulungo eziri mu kyebulungulo ky’enjuba, n’empalirirzo esikira ku nsi esikira ku nsi buli kintu kyonna ekiri mu kyebulungulo kyayo (its field) mu bwengula nga n’omwezi gw’ensi mw’ogutwalidde. Eno mu bufunze y’eyitibwa ensika y’ensi (Earth’s gravity).<ref>{{Cite web |last=Ghose |first=Tia |last2=Interview |first2=James Price In |date=2026-10-20 |title='We used to go to the climate conferences together. We are not anymore': ESA official Simonetta Cheli tells us how the political landscape for Earth observation is changing |url=https://www.livescience.com/planet-earth/we-used-to-go-to-the-climate-conferences-together-we-are-not-anymore-esa-official-simonetta-cheli-tells-us-how-the-political-landscape-for-earth-observation-is-changing |access-date=2026-10-20 |website=Live Science |language=en}}</ref> (ii) Nampewo (Earth’s atmosphere). Eno ye bbulangiti y’empewo eyebulungudde enkulungo y’ensi. Era empalirizo esikira ku nsi y’eyamba okukuuma bbulangiti ya “nampewo’ omuli ebirungo by’emikka egy’obulamu (empewo) nga yebulungudde ensi. Enkulungo ezitaliiko bulamu zeebulunguddwa ekiyitibwa bbulangiti ya “namikka” (planatory atmosphere). (iii) Ekifo eky’ekibalo. Ensi y’enkulungo yokka mu nsengekera y’enjuba Muwanga eri mu kifo eky’ekibalo okuva ku njuba okusobozesa embeera z’obulamu okubaawo. Enkulungo y’ensi era yebulunguddwa nampewo atabikiddwa mu bipimo by’emikka ebyekibalo ekituufu ebikola empewo esobola okubeezaawo obulamu. (iv) Omugendo gw’Enkulungo y’Ensi. Ng’ojjeko okwetoloola enjuba Muwanga ennaku 365 (buli mwaka), ate era enkulungo y’ensi yetoloolera ku kisiisi (axis) oba obutuuliro bwayo essaawa 24 okusobozesa buli katundu ku nsi okufuna ebbugumu n’obunnyogovu ebitali bikalaamufu, ekintu ekirala ekiyamba okukuuma obulamu ku nsi. 0fae48vygz1ilfvs5uqelvlllg9218a 77141 77140 2026-10-20T18:34:21Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77141 wikitext text/x-wiki [[File:Rotating earth animated transparent.gif|thumb|enkulungo y'ensi]] Gakuweebwa Charles Muwanga !! Enkulungo y’Ensi (Earth) – Eri mu kkala Satu , eya :<ref>{{Cite web |last=Ghose |first=Tia |last2=Interview |first2=James Price In |date=2026-10-20 |title='We used to go to the climate conferences together. We are not anymore': ESA official Simonetta Cheli tells us how the political landscape for Earth observation is changing |url=https://www.livescience.com/planet-earth/we-used-to-go-to-the-climate-conferences-together-we-are-not-anymore-esa-official-simonetta-cheli-tells-us-how-the-political-landscape-for-earth-observation-is-changing |access-date=2026-10-20 |website=Live Science |language=en}}</ref> (i) Bbululu. Bbulula eraga ekifaananganyo ky'olubaale olwa bbululu mu semayanja, waluyanja, emigga, n'ennyanja.<ref>{{Cite web |last=Ghose |first=Tia |last2=Interview |first2=James Price In |date=2026-10-20 |title='We used to go to the climate conferences together. We are not anymore': ESA official Simonetta Cheli tells us how the political landscape for Earth observation is changing |url=https://www.livescience.com/planet-earth/we-used-to-go-to-the-climate-conferences-together-we-are-not-anymore-esa-official-simonetta-cheli-tells-us-how-the-political-landscape-for-earth-observation-is-changing |access-date=2026-10-20 |website=Live Science |language=en}}</ref> (ii) Kitaka .Kitaka alaga kkala y'ettaka (iii) Kiragala. Kiragala alaga oentababimera(vegataion), omuli ebimera nga omuddo n'emiti egya buli kika.<ref>{{Cite web |last=Ghose |first=Tia |last2=Interview |first2=James Price In |date=2026-10-20 |title='We used to go to the climate conferences together. We are not anymore': ESA official Simonetta Cheli tells us how the political landscape for Earth observation is changing |url=https://www.livescience.com/planet-earth/we-used-to-go-to-the-climate-conferences-together-we-are-not-anymore-esa-official-simonetta-cheli-tells-us-how-the-political-landscape-for-earth-observation-is-changing |access-date=2026-10-20 |website=Live Science |language=en}}</ref> Ensi y’enkulungo ey’okusatu okuva ku njuba Muwanga era ye yokka eri mu kifo eky’ekibalo ekya waggulu ekisobozesa ebiramu okubeerako. Kuno naffe abantu kwe tubeera.<ref>{{Cite web |last=Ghose |first=Tia |last2=Interview |first2=James Price In |date=2026-10-20 |title='We used to go to the climate conferences together. We are not anymore': ESA official Simonetta Cheli tells us how the political landscape for Earth observation is changing |url=https://www.livescience.com/planet-earth/we-used-to-go-to-the-climate-conferences-together-we-are-not-anymore-esa-official-simonetta-cheli-tells-us-how-the-political-landscape-for-earth-observation-is-changing |access-date=2026-10-20 |website=Live Science |language=en}}</ref> Obutonde bw’enkulungo y’Ensi Nga bwe guli mu bwengula, n’ensi erina ensengekera yaayo n’amateeka g’obutonde kwetambuliza ebigiriko. Amateeka g’Obutonde agakwekuddwa era galaga nti obutonde ku nsi busengekeddwa na kibalo kya waggulu nnyo bwe buti:<ref>{{Cite web |last=Ghose |first=Tia |last2=Interview |first2=James Price In |date=2026-10-20 |title='We used to go to the climate conferences together. We are not anymore': ESA official Simonetta Cheli tells us how the political landscape for Earth observation is changing |url=https://www.livescience.com/planet-earth/we-used-to-go-to-the-climate-conferences-together-we-are-not-anymore-esa-official-simonetta-cheli-tells-us-how-the-political-landscape-for-earth-observation-is-changing |access-date=2026-10-20 |website=Live Science |language=en}}</ref> (i) Empalirizo esikira ku Nsi. (Earth’s gravitational force).<ref>{{Cite web |last=Ghose |first=Tia |last2=Interview |first2=James Price In |date=2026-10-20 |title='We used to go to the climate conferences together. We are not anymore': ESA official Simonetta Cheli tells us how the political landscape for Earth observation is changing |url=https://www.livescience.com/planet-earth/we-used-to-go-to-the-climate-conferences-together-we-are-not-anymore-esa-official-simonetta-cheli-tells-us-how-the-political-landscape-for-earth-observation-is-changing |access-date=2026-10-20 |website=Live Science |language=en}}</ref> Ng’empalirizo esikira mu njuba bw’esika enkulungo eziri mu kyebulungulo ky’enjuba, n’empalirirzo esikira ku nsi esikira ku nsi buli kintu kyonna ekiri mu kyebulungulo kyayo (its field) mu bwengula nga n’omwezi gw’ensi mw’ogutwalidde. Eno mu bufunze y’eyitibwa ensika y’ensi (Earth’s gravity).<ref>{{Cite web |last=Ghose |first=Tia |last2=Interview |first2=James Price In |date=2026-10-20 |title='We used to go to the climate conferences together. We are not anymore': ESA official Simonetta Cheli tells us how the political landscape for Earth observation is changing |url=https://www.livescience.com/planet-earth/we-used-to-go-to-the-climate-conferences-together-we-are-not-anymore-esa-official-simonetta-cheli-tells-us-how-the-political-landscape-for-earth-observation-is-changing |access-date=2026-10-20 |website=Live Science |language=en}}</ref> (ii) Nampewo (Earth’s atmosphere). Eno ye bbulangiti y’empewo eyebulungudde enkulungo y’ensi. Era empalirizo esikira ku nsi y’eyamba okukuuma bbulangiti ya “nampewo’ omuli ebirungo by’emikka egy’obulamu (empewo) nga yebulungudde ensi. Enkulungo ezitaliiko bulamu zeebulunguddwa ekiyitibwa bbulangiti ya “namikka” (planatory atmosphere).<ref>{{Cite web |last=Ghose |first=Tia |last2=Interview |first2=James Price In |date=2026-10-20 |title='We used to go to the climate conferences together. We are not anymore': ESA official Simonetta Cheli tells us how the political landscape for Earth observation is changing |url=https://www.livescience.com/planet-earth/we-used-to-go-to-the-climate-conferences-together-we-are-not-anymore-esa-official-simonetta-cheli-tells-us-how-the-political-landscape-for-earth-observation-is-changing |access-date=2026-10-20 |website=Live Science |language=en}}</ref> (iii) Ekifo eky’ekibalo. Ensi y’enkulungo yokka mu nsengekera y’enjuba Muwanga eri mu kifo eky’ekibalo okuva ku njuba okusobozesa embeera z’obulamu okubaawo. Enkulungo y’ensi era yebulunguddwa nampewo atabikiddwa mu bipimo by’emikka ebyekibalo ekituufu ebikola empewo esobola okubeezaawo obulamu. (iv) Omugendo gw’Enkulungo y’Ensi. Ng’ojjeko okwetoloola enjuba Muwanga ennaku 365 (buli mwaka), ate era enkulungo y’ensi yetoloolera ku kisiisi (axis) oba obutuuliro bwayo essaawa 24 okusobozesa buli katundu ku nsi okufuna ebbugumu n’obunnyogovu ebitali bikalaamufu, ekintu ekirala ekiyamba okukuuma obulamu ku nsi. n0c5gcxaurb6ooygotz27wbbpj9e89u 77142 77141 2026-10-20T18:34:45Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77142 wikitext text/x-wiki [[File:Rotating earth animated transparent.gif|thumb|enkulungo y'ensi]] Gakuweebwa Charles Muwanga !! Enkulungo y’Ensi (Earth) – Eri mu kkala Satu , eya :<ref>{{Cite web |last=Ghose |first=Tia |last2=Interview |first2=James Price In |date=2026-10-20 |title='We used to go to the climate conferences together. We are not anymore': ESA official Simonetta Cheli tells us how the political landscape for Earth observation is changing |url=https://www.livescience.com/planet-earth/we-used-to-go-to-the-climate-conferences-together-we-are-not-anymore-esa-official-simonetta-cheli-tells-us-how-the-political-landscape-for-earth-observation-is-changing |access-date=2026-10-20 |website=Live Science |language=en}}</ref> (i) Bbululu. Bbulula eraga ekifaananganyo ky'olubaale olwa bbululu mu semayanja, waluyanja, emigga, n'ennyanja.<ref>{{Cite web |last=Ghose |first=Tia |last2=Interview |first2=James Price In |date=2026-10-20 |title='We used to go to the climate conferences together. We are not anymore': ESA official Simonetta Cheli tells us how the political landscape for Earth observation is changing |url=https://www.livescience.com/planet-earth/we-used-to-go-to-the-climate-conferences-together-we-are-not-anymore-esa-official-simonetta-cheli-tells-us-how-the-political-landscape-for-earth-observation-is-changing |access-date=2026-10-20 |website=Live Science |language=en}}</ref> (ii) Kitaka .Kitaka alaga kkala y'ettaka (iii) Kiragala. Kiragala alaga oentababimera(vegataion), omuli ebimera nga omuddo n'emiti egya buli kika.<ref>{{Cite web |last=Ghose |first=Tia |last2=Interview |first2=James Price In |date=2026-10-20 |title='We used to go to the climate conferences together. We are not anymore': ESA official Simonetta Cheli tells us how the political landscape for Earth observation is changing |url=https://www.livescience.com/planet-earth/we-used-to-go-to-the-climate-conferences-together-we-are-not-anymore-esa-official-simonetta-cheli-tells-us-how-the-political-landscape-for-earth-observation-is-changing |access-date=2026-10-20 |website=Live Science |language=en}}</ref> Ensi y’enkulungo ey’okusatu okuva ku njuba Muwanga era ye yokka eri mu kifo eky’ekibalo ekya waggulu ekisobozesa ebiramu okubeerako. Kuno naffe abantu kwe tubeera.<ref>{{Cite web |last=Ghose |first=Tia |last2=Interview |first2=James Price In |date=2026-10-20 |title='We used to go to the climate conferences together. We are not anymore': ESA official Simonetta Cheli tells us how the political landscape for Earth observation is changing |url=https://www.livescience.com/planet-earth/we-used-to-go-to-the-climate-conferences-together-we-are-not-anymore-esa-official-simonetta-cheli-tells-us-how-the-political-landscape-for-earth-observation-is-changing |access-date=2026-10-20 |website=Live Science |language=en}}</ref> Obutonde bw’enkulungo y’Ensi Nga bwe guli mu bwengula, n’ensi erina ensengekera yaayo n’amateeka g’obutonde kwetambuliza ebigiriko. Amateeka g’Obutonde agakwekuddwa era galaga nti obutonde ku nsi busengekeddwa na kibalo kya waggulu nnyo bwe buti:<ref>{{Cite web |last=Ghose |first=Tia |last2=Interview |first2=James Price In |date=2026-10-20 |title='We used to go to the climate conferences together. We are not anymore': ESA official Simonetta Cheli tells us how the political landscape for Earth observation is changing |url=https://www.livescience.com/planet-earth/we-used-to-go-to-the-climate-conferences-together-we-are-not-anymore-esa-official-simonetta-cheli-tells-us-how-the-political-landscape-for-earth-observation-is-changing |access-date=2026-10-20 |website=Live Science |language=en}}</ref> (i) Empalirizo esikira ku Nsi. (Earth’s gravitational force).<ref>{{Cite web |last=Ghose |first=Tia |last2=Interview |first2=James Price In |date=2026-10-20 |title='We used to go to the climate conferences together. We are not anymore': ESA official Simonetta Cheli tells us how the political landscape for Earth observation is changing |url=https://www.livescience.com/planet-earth/we-used-to-go-to-the-climate-conferences-together-we-are-not-anymore-esa-official-simonetta-cheli-tells-us-how-the-political-landscape-for-earth-observation-is-changing |access-date=2026-10-20 |website=Live Science |language=en}}</ref> Ng’empalirizo esikira mu njuba bw’esika enkulungo eziri mu kyebulungulo ky’enjuba, n’empalirirzo esikira ku nsi esikira ku nsi buli kintu kyonna ekiri mu kyebulungulo kyayo (its field) mu bwengula nga n’omwezi gw’ensi mw’ogutwalidde. Eno mu bufunze y’eyitibwa ensika y’ensi (Earth’s gravity).<ref>{{Cite web |last=Ghose |first=Tia |last2=Interview |first2=James Price In |date=2026-10-20 |title='We used to go to the climate conferences together. We are not anymore': ESA official Simonetta Cheli tells us how the political landscape for Earth observation is changing |url=https://www.livescience.com/planet-earth/we-used-to-go-to-the-climate-conferences-together-we-are-not-anymore-esa-official-simonetta-cheli-tells-us-how-the-political-landscape-for-earth-observation-is-changing |access-date=2026-10-20 |website=Live Science |language=en}}</ref> (ii) Nampewo (Earth’s atmosphere). Eno ye bbulangiti y’empewo eyebulungudde enkulungo y’ensi. Era empalirizo esikira ku nsi y’eyamba okukuuma bbulangiti ya “nampewo’ omuli ebirungo by’emikka egy’obulamu (empewo) nga yebulungudde ensi. Enkulungo ezitaliiko bulamu zeebulunguddwa ekiyitibwa bbulangiti ya “namikka” (planatory atmosphere).<ref>{{Cite web |last=Ghose |first=Tia |last2=Interview |first2=James Price In |date=2026-10-20 |title='We used to go to the climate conferences together. We are not anymore': ESA official Simonetta Cheli tells us how the political landscape for Earth observation is changing |url=https://www.livescience.com/planet-earth/we-used-to-go-to-the-climate-conferences-together-we-are-not-anymore-esa-official-simonetta-cheli-tells-us-how-the-political-landscape-for-earth-observation-is-changing |access-date=2026-10-20 |website=Live Science |language=en}}</ref> (iii) Ekifo eky’ekibalo. Ensi y’enkulungo yokka mu nsengekera y’enjuba Muwanga eri mu kifo eky’ekibalo okuva ku njuba okusobozesa embeera z’obulamu okubaawo. Enkulungo y’ensi era yebulunguddwa nampewo atabikiddwa mu bipimo by’emikka ebyekibalo ekituufu ebikola empewo esobola okubeezaawo obulamu.<ref>{{Cite web |last=Ghose |first=Tia |last2=Interview |first2=James Price In |date=2026-10-20 |title='We used to go to the climate conferences together. We are not anymore': ESA official Simonetta Cheli tells us how the political landscape for Earth observation is changing |url=https://www.livescience.com/planet-earth/we-used-to-go-to-the-climate-conferences-together-we-are-not-anymore-esa-official-simonetta-cheli-tells-us-how-the-political-landscape-for-earth-observation-is-changing |access-date=2026-10-20 |website=Live Science |language=en}}</ref> (iv) Omugendo gw’Enkulungo y’Ensi. Ng’ojjeko okwetoloola enjuba Muwanga ennaku 365 (buli mwaka), ate era enkulungo y’ensi yetoloolera ku kisiisi (axis) oba obutuuliro bwayo essaawa 24 okusobozesa buli katundu ku nsi okufuna ebbugumu n’obunnyogovu ebitali bikalaamufu, ekintu ekirala ekiyamba okukuuma obulamu ku nsi. 8oux28d0a5ad7r2mnt8ttggd82u10b6 77143 77142 2026-10-20T18:35:18Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77143 wikitext text/x-wiki [[File:Rotating earth animated transparent.gif|thumb|enkulungo y'ensi]] Gakuweebwa Charles Muwanga !! Enkulungo y’Ensi (Earth) – Eri mu kkala Satu , eya :<ref>{{Cite web |last=Ghose |first=Tia |last2=Interview |first2=James Price In |date=2026-10-20 |title='We used to go to the climate conferences together. We are not anymore': ESA official Simonetta Cheli tells us how the political landscape for Earth observation is changing |url=https://www.livescience.com/planet-earth/we-used-to-go-to-the-climate-conferences-together-we-are-not-anymore-esa-official-simonetta-cheli-tells-us-how-the-political-landscape-for-earth-observation-is-changing |access-date=2026-10-20 |website=Live Science |language=en}}</ref> (i) Bbululu. Bbulula eraga ekifaananganyo ky'olubaale olwa bbululu mu semayanja, waluyanja, emigga, n'ennyanja.<ref>{{Cite web |last=Ghose |first=Tia |last2=Interview |first2=James Price In |date=2026-10-20 |title='We used to go to the climate conferences together. We are not anymore': ESA official Simonetta Cheli tells us how the political landscape for Earth observation is changing |url=https://www.livescience.com/planet-earth/we-used-to-go-to-the-climate-conferences-together-we-are-not-anymore-esa-official-simonetta-cheli-tells-us-how-the-political-landscape-for-earth-observation-is-changing |access-date=2026-10-20 |website=Live Science |language=en}}</ref> (ii) Kitaka .Kitaka alaga kkala y'ettaka (iii) Kiragala. Kiragala alaga oentababimera(vegataion), omuli ebimera nga omuddo n'emiti egya buli kika.<ref>{{Cite web |last=Ghose |first=Tia |last2=Interview |first2=James Price In |date=2026-10-20 |title='We used to go to the climate conferences together. We are not anymore': ESA official Simonetta Cheli tells us how the political landscape for Earth observation is changing |url=https://www.livescience.com/planet-earth/we-used-to-go-to-the-climate-conferences-together-we-are-not-anymore-esa-official-simonetta-cheli-tells-us-how-the-political-landscape-for-earth-observation-is-changing |access-date=2026-10-20 |website=Live Science |language=en}}</ref> Ensi y’enkulungo ey’okusatu okuva ku njuba Muwanga era ye yokka eri mu kifo eky’ekibalo ekya waggulu ekisobozesa ebiramu okubeerako. Kuno naffe abantu kwe tubeera.<ref>{{Cite web |last=Ghose |first=Tia |last2=Interview |first2=James Price In |date=2026-10-20 |title='We used to go to the climate conferences together. We are not anymore': ESA official Simonetta Cheli tells us how the political landscape for Earth observation is changing |url=https://www.livescience.com/planet-earth/we-used-to-go-to-the-climate-conferences-together-we-are-not-anymore-esa-official-simonetta-cheli-tells-us-how-the-political-landscape-for-earth-observation-is-changing |access-date=2026-10-20 |website=Live Science |language=en}}</ref> Obutonde bw’enkulungo y’Ensi Nga bwe guli mu bwengula, n’ensi erina ensengekera yaayo n’amateeka g’obutonde kwetambuliza ebigiriko. Amateeka g’Obutonde agakwekuddwa era galaga nti obutonde ku nsi busengekeddwa na kibalo kya waggulu nnyo bwe buti:<ref>{{Cite web |last=Ghose |first=Tia |last2=Interview |first2=James Price In |date=2026-10-20 |title='We used to go to the climate conferences together. We are not anymore': ESA official Simonetta Cheli tells us how the political landscape for Earth observation is changing |url=https://www.livescience.com/planet-earth/we-used-to-go-to-the-climate-conferences-together-we-are-not-anymore-esa-official-simonetta-cheli-tells-us-how-the-political-landscape-for-earth-observation-is-changing |access-date=2026-10-20 |website=Live Science |language=en}}</ref> (i) Empalirizo esikira ku Nsi. (Earth’s gravitational force).<ref>{{Cite web |last=Ghose |first=Tia |last2=Interview |first2=James Price In |date=2026-10-20 |title='We used to go to the climate conferences together. We are not anymore': ESA official Simonetta Cheli tells us how the political landscape for Earth observation is changing |url=https://www.livescience.com/planet-earth/we-used-to-go-to-the-climate-conferences-together-we-are-not-anymore-esa-official-simonetta-cheli-tells-us-how-the-political-landscape-for-earth-observation-is-changing |access-date=2026-10-20 |website=Live Science |language=en}}</ref> Ng’empalirizo esikira mu njuba bw’esika enkulungo eziri mu kyebulungulo ky’enjuba, n’empalirirzo esikira ku nsi esikira ku nsi buli kintu kyonna ekiri mu kyebulungulo kyayo (its field) mu bwengula nga n’omwezi gw’ensi mw’ogutwalidde. Eno mu bufunze y’eyitibwa ensika y’ensi (Earth’s gravity).<ref>{{Cite web |last=Ghose |first=Tia |last2=Interview |first2=James Price In |date=2026-10-20 |title='We used to go to the climate conferences together. We are not anymore': ESA official Simonetta Cheli tells us how the political landscape for Earth observation is changing |url=https://www.livescience.com/planet-earth/we-used-to-go-to-the-climate-conferences-together-we-are-not-anymore-esa-official-simonetta-cheli-tells-us-how-the-political-landscape-for-earth-observation-is-changing |access-date=2026-10-20 |website=Live Science |language=en}}</ref> (ii) Nampewo (Earth’s atmosphere). Eno ye bbulangiti y’empewo eyebulungudde enkulungo y’ensi. Era empalirizo esikira ku nsi y’eyamba okukuuma bbulangiti ya “nampewo’ omuli ebirungo by’emikka egy’obulamu (empewo) nga yebulungudde ensi. Enkulungo ezitaliiko bulamu zeebulunguddwa ekiyitibwa bbulangiti ya “namikka” (planatory atmosphere).<ref>{{Cite web |last=Ghose |first=Tia |last2=Interview |first2=James Price In |date=2026-10-20 |title='We used to go to the climate conferences together. We are not anymore': ESA official Simonetta Cheli tells us how the political landscape for Earth observation is changing |url=https://www.livescience.com/planet-earth/we-used-to-go-to-the-climate-conferences-together-we-are-not-anymore-esa-official-simonetta-cheli-tells-us-how-the-political-landscape-for-earth-observation-is-changing |access-date=2026-10-20 |website=Live Science |language=en}}</ref> (iii) Ekifo eky’ekibalo. Ensi y’enkulungo yokka mu nsengekera y’enjuba Muwanga eri mu kifo eky’ekibalo okuva ku njuba okusobozesa embeera z’obulamu okubaawo. Enkulungo y’ensi era yebulunguddwa nampewo atabikiddwa mu bipimo by’emikka ebyekibalo ekituufu ebikola empewo esobola okubeezaawo obulamu.<ref>{{Cite web |last=Ghose |first=Tia |last2=Interview |first2=James Price In |date=2026-10-20 |title='We used to go to the climate conferences together. We are not anymore': ESA official Simonetta Cheli tells us how the political landscape for Earth observation is changing |url=https://www.livescience.com/planet-earth/we-used-to-go-to-the-climate-conferences-together-we-are-not-anymore-esa-official-simonetta-cheli-tells-us-how-the-political-landscape-for-earth-observation-is-changing |access-date=2026-10-20 |website=Live Science |language=en}}</ref> (iv) Omugendo gw’Enkulungo y’Ensi. Ng’ojjeko okwetoloola enjuba Muwanga ennaku 365 (buli mwaka), ate era enkulungo y’ensi yetoloolera ku kisiisi (axis) oba obutuuliro bwayo essaawa 24 okusobozesa buli katundu ku nsi okufuna ebbugumu n’obunnyogovu ebitali bikalaamufu, ekintu ekirala ekiyamba okukuuma obulamu ku nsi.<ref>{{Cite web |last=Ghose |first=Tia |last2=Interview |first2=James Price In |date=2026-10-20 |title='We used to go to the climate conferences together. We are not anymore': ESA official Simonetta Cheli tells us how the political landscape for Earth observation is changing |url=https://www.livescience.com/planet-earth/we-used-to-go-to-the-climate-conferences-together-we-are-not-anymore-esa-official-simonetta-cheli-tells-us-how-the-political-landscape-for-earth-observation-is-changing |access-date=2026-10-20 |website=Live Science |language=en}}</ref> d7hkd7xszi4df10gttomds3zmt3mh2i Olunekkati (radius) 0 6481 77175 34467 2026-10-21T09:42:15Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77175 wikitext text/x-wiki [[File:Radius.PNG|thumb|'''Radius''']] Olunakkati(Radius)) . Olunakkati kiva mu bigambo by’Oluganda “olukoloboze olusala mu “lusekkati” ebitundu bibiri”. Mu luganda amannya agatandika ne “n” galaga “kitundu” ate agatandika ne “s” galaga “kiramba”.<ref>{{Cite web |title=Radius of a Circle - Formula {{!}} What is Radius? {{!}} Radius Formula |url=https://www.cuemath.com/geometry/radius/ |access-date=2026-10-21 |website=Cuemath |language=en}}</ref> Yadde nga omusajja yenkanankana n’omukyala ng’abantu, omukyala yatwalibwanga okuba ekitundu ky’omusajja. Mu ngeri ye’emu olunakkati=olukoloboze olw’amakkati g’olusekkati, lutwalibwa okuba ekitundu ky’olusekkati(Diamater). [[Category:Ekibalangulo]] 36baom00ro7f4xxmwmx37dkx0b4zmwb 77176 77175 2026-10-21T09:42:38Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77176 wikitext text/x-wiki [[File:Radius.PNG|thumb|'''Radius''']] Olunakkati(Radius)) . Olunakkati kiva mu bigambo by’Oluganda “olukoloboze olusala mu “lusekkati” ebitundu bibiri”. Mu luganda amannya agatandika ne “n” galaga “kitundu” ate agatandika ne “s” galaga “kiramba”.<ref>{{Cite web |title=Radius of a Circle - Formula {{!}} What is Radius? {{!}} Radius Formula |url=https://www.cuemath.com/geometry/radius/ |access-date=2026-10-21 |website=Cuemath |language=en}}</ref> Yadde nga omusajja yenkanankana n’omukyala ng’abantu, omukyala yatwalibwanga okuba ekitundu ky’omusajja. Mu ngeri ye’emu olunakkati=olukoloboze olw’amakkati g’olusekkati, lutwalibwa okuba ekitundu ky’olusekkati(Diamater).<ref>{{Cite web |title=Radius of a Circle - Formula {{!}} What is Radius? {{!}} Radius Formula |url=https://www.cuemath.com/geometry/radius/ |access-date=2026-10-21 |website=Cuemath |language=en}}</ref> [[Category:Ekibalangulo]] tllv0mz09y1ke8xbzhxtsp8z4q6ar7n Ebikyusaganyo (Transformations) 0 6587 77182 54908 2026-10-21T10:08:07Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77182 wikitext text/x-wiki {{Databox}} [[File:Transformation (before).png|thumb|'''Transformation (before)''']] [[File:Transformation (after).png|thumb|'''Transformation (after)''']] Ebikyusaganyo (Transformations) byetaagisa okunnyonnyoka emiramwa gino:<ref>{{Cite web |title=Transformations |url=https://www.mathsisfun.com/geometry/transformations.html |access-date=2026-10-21 |website=Math is Fun |language=en}}</ref> • Ekifaananyi (Picture) • Ekifaananyo (Image • Ekifaanaganyo (reflection) • Obufaanagafu (similarity) • Ekiseetuko (displacement) • Ekyetoloozo (rotation) • Eppeto (angle) • Eppetero (bearing) • Akaserengeto (slope) • Ekiserengeto (gradient) • Obuserengefu (steepness) Sooka omanye enjawulo wakati w’ekiiseetulo n’ekiseetuko (displacement). Emiseetulo gya mirundi esatu: i) Enkyetoloozo(rotation) . Wano waliwo okwetoolooza (turn) ii) Ekifaanaganyo (reflection). Wano waliwo okuseetula mu bugalamivu (flip).Kino era kiyitibwa “kitunuuliganyo” iii) Ekiseetuko (translation). Wano waliwo okuseetula mu busimba (vertical slide). iv) Okuzimbulukusa n’okukkanya (okuzimbulukkanya). (a) Bw’ozimbulukkanya (resize) enkula, oba ojigejjesa (ojizimbulukusa) oba okugikkakkanya(okujitoniya). (b) Yadde enkula eno ojizimbulukkanyizza, zonna z’ozimbulukkanyizza zisigala zifaanagana (similar) , naye nga tezenkanankana (not congruent). (c) Zonna ziba zigendana (are proportional). Okugendana si kye kimu n’okugendagana. Obufaanagavu bw’enkula ez’ebitendero (Similarity of plane figures). Singa okukyusa (okukendeeza oba okwongeza) ebigero byonna (all sizes) eby’enkula ez’ekitendero mu mugerageranyo gwe gumu (same ratio) , oguyitibwa omugerageranyo gw’obufaanagavu ( ratio of similarity ), kitegeeza nti enkula ezibaddewo n’eziddako ziba zifaanagana. Eky’okulabirako, ekikube (picture) n’ekifaananyi (photograph) kyakyo biba nkula ezifaanagana. Mu nkula ebbiri zonna ezifaanagana amaweto agagendana (corresponding agles) gonna gaba genkanankana , ekitegeeza , singa punkuti A, B, C, D ez’enkula emu zigendana ne punkuti a, b, c, d ez’enkula endala , ekitegeeza ABC = abc , BCD = bcd n’okweyongerayo. Mpuyinnyingi(polygons) ebbiri ( ABCDEF ne abcdef ) zifaanagana singa amaweto gazo gaba genkanankana : A = a , B = b , …, F = f , ate nga enjuyi zigendana/ za mugendaganyo (are proportional): Omugendanyo gw’enpuyi gwokka ( proportionality of sides) tegumala kulaga nti mpuyinnyingi zifaanagana . Engeri gy’otuuka ku bufaanagavu (similarity) bwa mpuyissatu. Mpuyissatu ebbiri zifaanagana, singa: (i) Amaweto gazo gonna agagendana gaba genkanankana (ii) Enjuyi zazo zonna zigendana (za mugendaganyo) (iii) Enjuyi bbiri eza mpuyissatu emu ziba zigendana n’enjuyi bbiri ez’endala era n’amaweto agali wakati w’enjuyi zino gaba genkana. Mpuyissatu ennesembu ziba zifanagana singa: (i) Amagulu gazo gaba gagendana (ii) Okugulu n’omusittalo (hypotenuse) aga mpuyisstu emu gaba gagendana n’okugulu n’omusittalo ogw’endala. (iii) Amaweto abiri aga mpuyissatu gaba genkanankana n’amaweto abiri ag’endala. Obugaziyivu bw’enkula ezifaanagana bugendana ne kyebiriga za layini zazo ezifaanagana(nga enjuyi). N’olwekyo , obugaziyivu bw’ebikulungirivu bugendana n’ omugerageranyo(ratio) gwa kyebiriga za daamita oba ladiya. Ekiseetuko (slide / translation) Ekiseetuko eba nkula etambulizibwa ku lukoloboze (layini) nga bw’oseetula essowaani okuva ku muntu omu okudda mulala. kino kiseetuko kya mpuyisatu Ekifaanaganyo (Ekitunuuliganyo) Ekitunuuliganyo (flip) oba ekifaanaganyo ngeri ya kutambuza nkula okubuuka olukoloboze, okutondekawo ekifaananyo ky’endabirwamu eraga nga ebintu bitunuuliganye. Ekyetoloozo (Rotation) Ekiweto (turn) oba ekyetoloozo (rotation) kwe kuweta oba okwetolooza enkula. Mu kibalangulo ebifaananganyo(transformations) n’olwekyo birimu ebika bino : • Ekiseetuko oba ekiseetulo(Translation) • Ekifaanaganyo(Reflection ). Manya enjawulo wakati w’ekifaananyo(image) , ekifaananyi(picture) , n’ekifaanaganyo(reflection). • Ekyetoloozo oba ekyetoloolo(Rotation) • Ekizimbulukkanyo( resizing). jg3xp891ykqilcxq0k171pmvzrmwfrn Okulambika ebirowoozo(Inductive reasoning) 0 7001 77193 22895 2026-10-21T10:17:09Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77193 wikitext text/x-wiki Okulambika ebirowoozo(inductive reasoning) kwetaagisa okulambika ensonga (inductive logic)kuba kunoonya nsonga n'ojijjayo bulungi ku lulwo nga osengeka ebirowoozo.<ref>{{Cite web |title=Inductive Reasoning - Example Questions {{!}} SHL Direct |url=https://www.shl.com/shldirect/en/example-questions/inductive-reasoning/ |access-date=2026-10-21 |website=SHL |language=en-US}}</ref> Okulambika ensonga oba okulowooza nga olambika ensonga mu lungereza kiba “inductive reasoning”. Okuyita mu kukozesa obwongo ng’olambika ensonga, omuntu kalimagezi: • Alambika ebirowoozo bye okuva wansi okudda waggulu. • Atuuka ku kuvumbula oba okumanya ebipya. • Kimusobozesa okuyigiriza abalala okwevumbulira oba okwezuulira okumanya okupya. • Okulambika ensonga kitendeka omulengera (the mind) n’okukulaakulanya enkola z’omulengera (mental processes) mu bato nga bayiga okwevumbulira ebipya. • Kimwetaagisa okukozesa ensonda ez’enjawulo Okulambika ensonga oba okukozesa obwongo ng’olambika ebirowoozo (inductive reasoning) kiringa kutema kkubo awatali kkubo kubanga otandika tolina ky’omanyi wabula n’okozesa okwekebejja, okwekenneenya, n’okwefumiitiriza okutuuka ku kipya. Engeri y’okusomesa oba okuyiga ng’olambika ensonga kiringa kutema kkubo awatali kkubo okutuuka ku kigendererwa (okuzuula ekituufu). Mu kutema ekkubo awatali kkubo mulimu okuyita ku busozi n’ebikko ate awo n’okyusaamu okufuna aw’okuyita awatuufu ate nga buli w’otema ogenda olambawo (olambikawo). Okusomesa okulambika ensonga kiyamba nnyo mu baana abato okukulaakulanya enkozesa z’obwongo bwabwe, naddala okwefumiitiriza n’okwetuukira ku kituufu ku bwabwe. Okulambika ebirowoozo kitegeeza kuyamba muyizi kwetemera mpenda zituuka ku kumanya ekituufu kwekyo kyonoonyerezaako, ng’okozesa obwongo mu kifo ky’omuntu omulala okukubuulira ye ky’amanyi. Ekituufu kiri nti abato basinga kuganyulwa mu kubayamba okulambika ensonga, omuli okubayigiriza okwezuulira ekituufu mu kifo ky’okubagamba obugambi nti kino oba kiri kye kituufu kubanga obwongo bwabwe buba bukyaalina obusobozi bwa maanyi. Mu kinonoozo(engineering) kyetaagisa okunnyonnyoka n’okunonooza amateeka ga sayansi ez’ensibo (natural sciences)kikusobozese okuzimba ennyanguyirizi(machines) , ebizimbe, enguudo oba ennongoosereza ezetaagisa. Obutafaanana na kulambulula, okulambika kikolwa kya kwevumbululira (okukwekula) na kukozesa mateeka ga sayansi okuyiiya tekinologia omupya nga okola okunoonyereza eno nga bw’ogenda olambika buli mutendera gw’oyitamu naddaala okukola ennongoosereza mu tekinologiya aliwo oba okuvumbula tekinologiya omupya. f64qwsjui44on9keduhxu3zzksxldln Ekigereeso ky'Okubwatuka Okunene(The Bigbang Theory) 0 7400 77129 35058 2026-10-20T17:57:44Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77129 wikitext text/x-wiki [[File:Big Bang and Steady-State Theory.png|thumb|(The_Bigbang_Theory]] Okusinziira ku Muwanga mu Kitabo kye "Essomansi"(Geography),"Ekigereeso ky'Okubwatuka Okunene"(The Big Bang Theory) kwe kugereesa oba endowooza egamba nti entandigwa y'obwengula yali mu kubwatuka okw'amaanyi okwajjawo olw'ekikuubagano(friction) eky'aali mu "kire nnabire"(the nebular cloud) ekyali kitayaaya mu buziba bw'obwengula.<ref>{{Cite web |title=The big bang {{!}} Institute of Physics |url=https://www.iop.org/explore-physics/big-ideas-physics/big-bang |access-date=2026-10-20 |website=www.iop.org |language=en}}</ref> 5ietgbyoeklhf48uxpwmhxzqso2kakj Muteesa I of Buganda 0 7807 77186 72212 2026-10-21T10:12:53Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77186 wikitext text/x-wiki [[File:Mutesa I.jpg|thumb|'''Mutesa I of Buganda.''']] Ssekabaka Muteesa I Mukaabya Walugembe Kayiira '''Muteesa I Mukaabya Walugembe Kayiira''' (1837–1884) e yali [[Kabaka wa Buganda]] owa 30, yafuga okuva mu 1856 okutuuka mu 1884.<ref>{{Cite web |date=2026-09-27 |title=Mutesa I {{!}} Ugandan Monarch, Traditional Ruler & Protector {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Mutesa-I |access-date=2026-10-21 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> == Engeri gye yatuula ku Nnamulondo == Yazaalibwa mu lubiri oluyitibwa Batandabezaala, e [[:en:Mulago|Mulago]], mu 1837. Yali mutabani wa [[:en:Ssuuna_II_of_Buganda|Kabaka Ssuuna II Kalema Kasinjo]], eyafuga mu myaka gya 1832 - 1856. Nnyina yali ''Nnaabakyala'' Muganzirwazza, ''Namasole omu kw'abo'' 148 abaali baka Kabaka oyo abaamanyibwa. ''Yalya eŋŋoma'' oluvannyuma lwa kitaawe, Ssuuna II ''okukisa omukono'' mu October wa 1856. Okusinziira ku munnabyafaayo MSM Kiwanuka, Muteesa si ye yali atunuulirwa akusikira kitaawe!,[https://www.google.com/search?q=Kiwanuka%2C+MM+Semakula%2C+Muteesa+of+Uganda.+Kampala%3A+East+African+Literature+Bureau%2C+1967%2C+pp.+6%E2%80%939.&rlz=1C1GGRV_enUG887UG887&oq=Kiwanuka%2C+MM+Semakula%2C+Muteesa+of+Uganda.+Kampala%3A+East+African+Literature+Bureau%2C+1967%2C+pp.+6%E2%80%939.&aqs=chrome..69i57.521j0j7&sourceid=chrome&ie=UTF-8]bw'omugeraageranya ku Baganda be okwali Omulangira Kajumba n'Omulangira Kiyimba. Kajumba kitaabwe gwe yali ayagala amusikire/ amuddire mu bigere, era Suuna yamusongangako lunye eri abakungu be nti yali amulabamu omulamwa n'ebitendo by'obukulembeze. Wabula, abakungu nga bakulembeddwa eyali Katikkiro Kayiira baalaba nga Kajumba yali waakuba muzibu wakukwataganya nga yandifuuka ''Nnantagambwako kwe kulonda Muteesa, eyali tamanyiddwa nnyo.Yatuuzibwa ku Namulondo ya bajjajja be ku kasozi [[:en:Kasubi_Tombs|Nabulagala]]. He Yakuba ekibuga kye ekyasooka ku kasozi k'e Banda [[:en:Banda,_Uganda|Banda Hill]]. Oluvannyumayalekulira olubiri olwo n'akuba embiri endala e Nakatema, Nabbingo, Kabojja, n'asembyayo olw'e [[:en:Kasubi_hill|Kasubi]], Nabulagala.[https://web.archive.org/web/20130321120245/http://www.ugandatravelguide.com/banda.html]Erinnya Kabojja kigambibwa nti lyava ku mbeera ya kutambira n'okutta abantu Kabaka ono we yabeererayo ne bakyefaanaanyiriza ku mbeera y'okubojja ng'okw'omusota.[https://www.google.com/search?q=Kiwanuka%2C+MM+Semakula%2C+1967&rlz=1C1GGRV_enUG887UG887&oq=Kiwanuka%2C+MM+Semakula%2C+1967&aqs=chrome..69i57.1860j0j4&sourceid=chrome&ie=UTF-8]'' Oluvannyuma lwa Muteesa okutuuzibwa ku Nnamulondo y'Obwakabaka bwa Buganda ng'ayambibwako Kayiira bagandabe yabasibira mu kkomera ku bizinga by'e Kisimi. Kyokka kigambibwa nti abakungu abamu e Mengo baagezaako okuggya Kabaka mu ntebe eno bamusikize muganda we, Omulangira Kiyimba. Kyokka olukwe luno Muteesa yalugwamu era n'akwata abao bonna abaali mu lukwe ne baganda be Kiyimba ne Kajumba abaali baagala okumusuuza entebe ne battibwa. == Obufumbo bwe == Kigambibwa nti Muteesa I Mukaabya Walugembe Kayiira yawasa abakazi 87.  == Abaana be == Kigambibwa nti yazaala abaana 98, okuli : * [[:en:Mwanga_II_of_Buganda|Kabaka Danieri Basammula-Ekkere Mwanga II Mukasa]], Kabaka wa Buganda, eyafuga okuva mu 1884 -1888 n'okuva mu 1889 - 1897,nga yali mutabani wa Naabakyala Abisaagi Baagalaayaze. * [[:en:Kiweewa_of_Buganda|Kabaka Kiweewa Nnyonyintono]], Kabaka wa Buganda, eyafuga okuva mu September 11, 1888 okutuuka nga 21 October 1888, ng'ono nnyina ye yali Kiribakka. * [[:en:Kalema_of_Buganda|Kabaka Kalema I Muguluma]], Kabaka wa Buganda, eyafuga okuva nga 21 October 1888 okutuuka nga 5 October 1889, nga nnyina yali Ndibuwakanyi. == Obukulembeze bwe == Nga bwe kyali ku Bassekabaka be yaddira mu bigere, okusuubulagana okwaliwo okuva eyo mu myaka gya 1840 wakati wa Buganda n'Abawalabu [[:en:Arab|(Arab)]] wamu n'abasuubuzi Abasiraamu [[:en:Muslim|(Muslim]] traders) okuva e [[:en:Zanzibar|Zanzibar]] nga baleeta ebintu nga ebyokulwanyisa (emmundu) omunnyo n'engoye yo [[Buganda]] n'ebasuubuza ''amasanga'' ([[:en:Ivory|ivory]]) ''n'abaddu'' ([[:en:Slaves|slaves)]]. Ku mulembe gwa Muteesa I, abagenyi abalala baatuuka e [[Buganda]] nga bava e Bulaaya ([[:en:Europe|Europe]]) okutandika ne [[:en:John_Speke|John Speke]] wamu ne [[:en:James_Augustus_Grant|James Augustus Grant]] mu 1862. Okujja kwabwe okwali kujjudde ebibala kwasikiriza abantu abalala okuyingira [[Buganda]] nga n'eyaddirira ye [[:en:Henry_Morton_Stanley|Henry Morton Stanley]] mu 1875.[https://www.google.com/search?rlz=1C1GGRV_enUG887UG887&sxsrf=ALeKk020yl8Kqx6PTULb_A0IKEbUCJd-4Q%3A1605957755572&ei=e_i4X5S7IuTJxgOP-YSAAQ&q=stanley%2C+h.m.%2C+1899%2C+through+the+dark+continent%2C+london%3A+g.+newnes%2C+isbn+0486256677&oq=Stanley%2C+H.M.%2C+1899%2C+Through+the+Dark+Continent%2C+London%3A+G.+Newnes%2C+ISBN+0486256677&gs_lcp=CgZwc3ktYWIQARgAMgoIIxCuAhCwAxAnUABYAGCGN2gBcAB4AIABAIgBAJIBAJgBAKoBB2d3cy13aXrIAQHAAQE&sclient=psy-ab]:151 Abaddako be Bakatoliki Abalooma ([[:en:Roman_Catholics|Roman Catholics)]] abajja mu 1879, okwali Simon Lourdel Monpel, amanyiddwa ennyo nga 'Pere Mapeera' ne Brother Amans, aba [[:en:White_Fathers|White Fathers]]. Ebibinja bya bannaddiini bino byonsatule buli kimu kyalowoozanga nti Kabaka Muteesa I yali asinga kwagala kyo okusinga ebirala. N'olw'ensonga eyo, bwe baddangako ewaabwe nga bawaayo obubaka obwagaliza [[Buganda]] ebirungi nga bawagira okugenda mu maaso n'ebyensuubulagana n'okufunira Buganda emikwano. Olw'embeera eno, [[Buganda]], ne [[:en:Uganda|Uganda]] okutwaliza awamu teyafuna bafuzzi ba matwale wabula baawunzika balifuudde ettwale erikuumibwa ([[:en:Protectorate|protectorate)]] so si okufugibwa. Abantu abamu balowooza nti ye kabaka wa Buganda akyasinze enkizo kubanga olw'engeri gye yali alengerera ewala ate nga muteesa mulungi kyokka abalala bamunenya olw'okwanirirza n'okusenza Abangereza abaawunzika nga bakkakkanyizza amaanyi ga Buganda n'okugiggyako Obwetwaze.[http://www.answers.com/topic/mutesa-i-of-buganda] == Emyaka gye egyasembayo == ''Yakisiza omukono'' (yafiira) e [[:en:Kasubi_Tombs|Kasubi Nabulagala]] nga 9 October (Mukulukusa-Bitungotungo) 1884 ku myaka 47, ''n'aterekebwa'' (n'aziikibwa) nga 18 October 1884 e Kasubi, era ye Kabaka eyasooka okuterekebwa mu kifo ekyo.  Mu 2007,Yunivaasite ya [[:en:Muteesa_I_Royal_University|Muteesa I Royal University]] yabangibwawo ng'ebbuddwamu erinnya lye was opened in his name, in recognition of his contribution to the education of the people of [[Buganda]] and [[Yuganda|Uganda]]. Ssenkulu wa Yunivaasite [[:en:Chancellor_(education)|(chancellor]]) eno eyasooka yali [[:en:Muwenda_Mutebi_II_of_Buganda|Kabaka Ronald Muwenda Mutebi II]] nga ye Kabaka aliko mu kiseera kino. Mu 2016, Omulamuzi [[:en:Julia_Sebutinde|Julia Sebutinde]] yatuuzibwa ng'asikira Kabaka mu kifo kino ekya SSenkulu wa Yunivaasite eno olwo Kabaka n'afuuka ''Omugenyi ow'enjawulo'' owa Yunivaasite eno. == Ebyogerwa ku Muteesa I == Mu kiseera naga ye Kabaka, Obwakaba twebwanyeezezebwa mu ngeri yonna awatali ntalo ez'omunda oba obulumbaganyi okuva wabweru. Yayongera okufuuka ow'amaanyi n'okuba omugunjufu. Yakkiriza Abaminsani okusomesa abantu nti ba makulu ddala kumpi kujula kumwenkana era nga baweebwa nnyo ekitiibwa n'obukuumi. Yalina amaanyi n'obusobozi okwenkanyankanya eddiini okuli Abakatoliki, Abakulisitaayo, Abasiraamu n'ab'ensinza ey'ekinnansi n'asobola okubafuga bonna. * Kabaka Mutesa II, ''Desecration of My Kingdom (1967)'' == Olukangaga lw'enziriŋŋa ya Bakabaka ba Buganda == == Laba ne bino == * Banda Hill * [[Kabaka wa Buganda|Kabaka of Buganda]] * Muteesa I Royal University * Mapeera House == Ebijuliziddwamu == {{Reflist|30em}} * Kaggwa, Sir Apollo K, ''[https://www.abebooks.com/servlet/BookDetailsPL?bi=30178361663&searchurl=sortby%3D17%26an%3DKIWANUKA%252C%2BM.S.M.&cm_sp=snippet-_-srp1-_-title5 Basekabaka be’Buganda]'' [translated by MM Semakula Kiwanuka]. Nairobi: East African Publishing House, 1971. * Kiwanuka, MM Semakula, ''[https://www.abebooks.com/servlet/BookDetailsPL?bi=17754994766&searchurl=tn%3DMuteesa%2BUganda%26sortby%3D17&cm_sp=snippet-_-srp1-_-title2 Muteesa of Uganda]''. Kampala: East African Literature Bureau, 1967. * Kiwanuka, MM Semakula, ''[https://www.abebooks.com/servlet/BookDetailsPL?bi=19526582860&searchurl=sortby%3D17%26an%3DKIWANUKA%252C%2BM.S.M.&cm_sp=snippet-_-srp1-_-title6 A History of Buganda: From the foundation of the Kingdom to 1900]''. London: Longman, 1971. == External links == * [https://web.archive.org/web/20130615070042/http://www.buganda.com/kings.htm Olukalala lwa Bakabaka ba Buganda] [[Category:Kampala]] [[Category:Bannabyabufuzi]] [[Category:Bassekabaka ba Buganda]] [[Category:Buganda]] [[Category:Eddiini mu Buganda]] 5abnte7fp3sw3ae951rorqeku37ntpx 77187 77186 2026-10-21T10:13:21Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77187 wikitext text/x-wiki [[File:Mutesa I.jpg|thumb|'''Mutesa I of Buganda.''']] Ssekabaka Muteesa I Mukaabya Walugembe Kayiira '''Muteesa I Mukaabya Walugembe Kayiira''' (1837–1884) e yali [[Kabaka wa Buganda]] owa 30, yafuga okuva mu 1856 okutuuka mu 1884.<ref>{{Cite web |date=2026-09-27 |title=Mutesa I {{!}} Ugandan Monarch, Traditional Ruler & Protector {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Mutesa-I |access-date=2026-10-21 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> == Engeri gye yatuula ku Nnamulondo == Yazaalibwa mu lubiri oluyitibwa Batandabezaala, e [[:en:Mulago|Mulago]], mu 1837. Yali mutabani wa [[:en:Ssuuna_II_of_Buganda|Kabaka Ssuuna II Kalema Kasinjo]], eyafuga mu myaka gya 1832 - 1856. Nnyina yali ''Nnaabakyala'' Muganzirwazza, ''Namasole omu kw'abo'' 148 abaali baka Kabaka oyo abaamanyibwa. ''Yalya eŋŋoma'' oluvannyuma lwa kitaawe, Ssuuna II ''okukisa omukono'' mu October wa 1856.<ref>{{Cite web |date=2026-09-27 |title=Mutesa I {{!}} Ugandan Monarch, Traditional Ruler & Protector {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Mutesa-I |access-date=2026-10-21 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Okusinziira ku munnabyafaayo MSM Kiwanuka, Muteesa si ye yali atunuulirwa akusikira kitaawe!,[https://www.google.com/search?q=Kiwanuka%2C+MM+Semakula%2C+Muteesa+of+Uganda.+Kampala%3A+East+African+Literature+Bureau%2C+1967%2C+pp.+6%E2%80%939.&rlz=1C1GGRV_enUG887UG887&oq=Kiwanuka%2C+MM+Semakula%2C+Muteesa+of+Uganda.+Kampala%3A+East+African+Literature+Bureau%2C+1967%2C+pp.+6%E2%80%939.&aqs=chrome..69i57.521j0j7&sourceid=chrome&ie=UTF-8]bw'omugeraageranya ku Baganda be okwali Omulangira Kajumba n'Omulangira Kiyimba. Kajumba kitaabwe gwe yali ayagala amusikire/ amuddire mu bigere, era Suuna yamusongangako lunye eri abakungu be nti yali amulabamu omulamwa n'ebitendo by'obukulembeze. Wabula, abakungu nga bakulembeddwa eyali Katikkiro Kayiira baalaba nga Kajumba yali waakuba muzibu wakukwataganya nga yandifuuka ''Nnantagambwako kwe kulonda Muteesa, eyali tamanyiddwa nnyo.Yatuuzibwa ku Namulondo ya bajjajja be ku kasozi [[:en:Kasubi_Tombs|Nabulagala]]. He Yakuba ekibuga kye ekyasooka ku kasozi k'e Banda [[:en:Banda,_Uganda|Banda Hill]]. Oluvannyumayalekulira olubiri olwo n'akuba embiri endala e Nakatema, Nabbingo, Kabojja, n'asembyayo olw'e [[:en:Kasubi_hill|Kasubi]], Nabulagala.[https://web.archive.org/web/20130321120245/http://www.ugandatravelguide.com/banda.html]Erinnya Kabojja kigambibwa nti lyava ku mbeera ya kutambira n'okutta abantu Kabaka ono we yabeererayo ne bakyefaanaanyiriza ku mbeera y'okubojja ng'okw'omusota.[https://www.google.com/search?q=Kiwanuka%2C+MM+Semakula%2C+1967&rlz=1C1GGRV_enUG887UG887&oq=Kiwanuka%2C+MM+Semakula%2C+1967&aqs=chrome..69i57.1860j0j4&sourceid=chrome&ie=UTF-8]'' Oluvannyuma lwa Muteesa okutuuzibwa ku Nnamulondo y'Obwakabaka bwa Buganda ng'ayambibwako Kayiira bagandabe yabasibira mu kkomera ku bizinga by'e Kisimi. Kyokka kigambibwa nti abakungu abamu e Mengo baagezaako okuggya Kabaka mu ntebe eno bamusikize muganda we, Omulangira Kiyimba. Kyokka olukwe luno Muteesa yalugwamu era n'akwata abao bonna abaali mu lukwe ne baganda be Kiyimba ne Kajumba abaali baagala okumusuuza entebe ne battibwa. == Obufumbo bwe == Kigambibwa nti Muteesa I Mukaabya Walugembe Kayiira yawasa abakazi 87.  == Abaana be == Kigambibwa nti yazaala abaana 98, okuli : * [[:en:Mwanga_II_of_Buganda|Kabaka Danieri Basammula-Ekkere Mwanga II Mukasa]], Kabaka wa Buganda, eyafuga okuva mu 1884 -1888 n'okuva mu 1889 - 1897,nga yali mutabani wa Naabakyala Abisaagi Baagalaayaze. * [[:en:Kiweewa_of_Buganda|Kabaka Kiweewa Nnyonyintono]], Kabaka wa Buganda, eyafuga okuva mu September 11, 1888 okutuuka nga 21 October 1888, ng'ono nnyina ye yali Kiribakka. * [[:en:Kalema_of_Buganda|Kabaka Kalema I Muguluma]], Kabaka wa Buganda, eyafuga okuva nga 21 October 1888 okutuuka nga 5 October 1889, nga nnyina yali Ndibuwakanyi. == Obukulembeze bwe == Nga bwe kyali ku Bassekabaka be yaddira mu bigere, okusuubulagana okwaliwo okuva eyo mu myaka gya 1840 wakati wa Buganda n'Abawalabu [[:en:Arab|(Arab)]] wamu n'abasuubuzi Abasiraamu [[:en:Muslim|(Muslim]] traders) okuva e [[:en:Zanzibar|Zanzibar]] nga baleeta ebintu nga ebyokulwanyisa (emmundu) omunnyo n'engoye yo [[Buganda]] n'ebasuubuza ''amasanga'' ([[:en:Ivory|ivory]]) ''n'abaddu'' ([[:en:Slaves|slaves)]]. Ku mulembe gwa Muteesa I, abagenyi abalala baatuuka e [[Buganda]] nga bava e Bulaaya ([[:en:Europe|Europe]]) okutandika ne [[:en:John_Speke|John Speke]] wamu ne [[:en:James_Augustus_Grant|James Augustus Grant]] mu 1862. Okujja kwabwe okwali kujjudde ebibala kwasikiriza abantu abalala okuyingira [[Buganda]] nga n'eyaddirira ye [[:en:Henry_Morton_Stanley|Henry Morton Stanley]] mu 1875.[https://www.google.com/search?rlz=1C1GGRV_enUG887UG887&sxsrf=ALeKk020yl8Kqx6PTULb_A0IKEbUCJd-4Q%3A1605957755572&ei=e_i4X5S7IuTJxgOP-YSAAQ&q=stanley%2C+h.m.%2C+1899%2C+through+the+dark+continent%2C+london%3A+g.+newnes%2C+isbn+0486256677&oq=Stanley%2C+H.M.%2C+1899%2C+Through+the+Dark+Continent%2C+London%3A+G.+Newnes%2C+ISBN+0486256677&gs_lcp=CgZwc3ktYWIQARgAMgoIIxCuAhCwAxAnUABYAGCGN2gBcAB4AIABAIgBAJIBAJgBAKoBB2d3cy13aXrIAQHAAQE&sclient=psy-ab]:151 Abaddako be Bakatoliki Abalooma ([[:en:Roman_Catholics|Roman Catholics)]] abajja mu 1879, okwali Simon Lourdel Monpel, amanyiddwa ennyo nga 'Pere Mapeera' ne Brother Amans, aba [[:en:White_Fathers|White Fathers]]. Ebibinja bya bannaddiini bino byonsatule buli kimu kyalowoozanga nti Kabaka Muteesa I yali asinga kwagala kyo okusinga ebirala. N'olw'ensonga eyo, bwe baddangako ewaabwe nga bawaayo obubaka obwagaliza [[Buganda]] ebirungi nga bawagira okugenda mu maaso n'ebyensuubulagana n'okufunira Buganda emikwano. Olw'embeera eno, [[Buganda]], ne [[:en:Uganda|Uganda]] okutwaliza awamu teyafuna bafuzzi ba matwale wabula baawunzika balifuudde ettwale erikuumibwa ([[:en:Protectorate|protectorate)]] so si okufugibwa. Abantu abamu balowooza nti ye kabaka wa Buganda akyasinze enkizo kubanga olw'engeri gye yali alengerera ewala ate nga muteesa mulungi kyokka abalala bamunenya olw'okwanirirza n'okusenza Abangereza abaawunzika nga bakkakkanyizza amaanyi ga Buganda n'okugiggyako Obwetwaze.[http://www.answers.com/topic/mutesa-i-of-buganda] == Emyaka gye egyasembayo == ''Yakisiza omukono'' (yafiira) e [[:en:Kasubi_Tombs|Kasubi Nabulagala]] nga 9 October (Mukulukusa-Bitungotungo) 1884 ku myaka 47, ''n'aterekebwa'' (n'aziikibwa) nga 18 October 1884 e Kasubi, era ye Kabaka eyasooka okuterekebwa mu kifo ekyo.  Mu 2007,Yunivaasite ya [[:en:Muteesa_I_Royal_University|Muteesa I Royal University]] yabangibwawo ng'ebbuddwamu erinnya lye was opened in his name, in recognition of his contribution to the education of the people of [[Buganda]] and [[Yuganda|Uganda]]. Ssenkulu wa Yunivaasite [[:en:Chancellor_(education)|(chancellor]]) eno eyasooka yali [[:en:Muwenda_Mutebi_II_of_Buganda|Kabaka Ronald Muwenda Mutebi II]] nga ye Kabaka aliko mu kiseera kino. Mu 2016, Omulamuzi [[:en:Julia_Sebutinde|Julia Sebutinde]] yatuuzibwa ng'asikira Kabaka mu kifo kino ekya SSenkulu wa Yunivaasite eno olwo Kabaka n'afuuka ''Omugenyi ow'enjawulo'' owa Yunivaasite eno. == Ebyogerwa ku Muteesa I == Mu kiseera naga ye Kabaka, Obwakaba twebwanyeezezebwa mu ngeri yonna awatali ntalo ez'omunda oba obulumbaganyi okuva wabweru. Yayongera okufuuka ow'amaanyi n'okuba omugunjufu. Yakkiriza Abaminsani okusomesa abantu nti ba makulu ddala kumpi kujula kumwenkana era nga baweebwa nnyo ekitiibwa n'obukuumi. Yalina amaanyi n'obusobozi okwenkanyankanya eddiini okuli Abakatoliki, Abakulisitaayo, Abasiraamu n'ab'ensinza ey'ekinnansi n'asobola okubafuga bonna. * Kabaka Mutesa II, ''Desecration of My Kingdom (1967)'' == Olukangaga lw'enziriŋŋa ya Bakabaka ba Buganda == == Laba ne bino == * Banda Hill * [[Kabaka wa Buganda|Kabaka of Buganda]] * Muteesa I Royal University * Mapeera House == Ebijuliziddwamu == {{Reflist|30em}} * Kaggwa, Sir Apollo K, ''[https://www.abebooks.com/servlet/BookDetailsPL?bi=30178361663&searchurl=sortby%3D17%26an%3DKIWANUKA%252C%2BM.S.M.&cm_sp=snippet-_-srp1-_-title5 Basekabaka be’Buganda]'' [translated by MM Semakula Kiwanuka]. Nairobi: East African Publishing House, 1971. * Kiwanuka, MM Semakula, ''[https://www.abebooks.com/servlet/BookDetailsPL?bi=17754994766&searchurl=tn%3DMuteesa%2BUganda%26sortby%3D17&cm_sp=snippet-_-srp1-_-title2 Muteesa of Uganda]''. Kampala: East African Literature Bureau, 1967. * Kiwanuka, MM Semakula, ''[https://www.abebooks.com/servlet/BookDetailsPL?bi=19526582860&searchurl=sortby%3D17%26an%3DKIWANUKA%252C%2BM.S.M.&cm_sp=snippet-_-srp1-_-title6 A History of Buganda: From the foundation of the Kingdom to 1900]''. London: Longman, 1971. == External links == * [https://web.archive.org/web/20130615070042/http://www.buganda.com/kings.htm Olukalala lwa Bakabaka ba Buganda] [[Category:Kampala]] [[Category:Bannabyabufuzi]] [[Category:Bassekabaka ba Buganda]] [[Category:Buganda]] [[Category:Eddiini mu Buganda]] 97r7y6jgm5q6umx17e7w5f8wuthrx2u 77188 77187 2026-10-21T10:13:47Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77188 wikitext text/x-wiki [[File:Mutesa I.jpg|thumb|'''Mutesa I of Buganda.''']] Ssekabaka Muteesa I Mukaabya Walugembe Kayiira '''Muteesa I Mukaabya Walugembe Kayiira''' (1837–1884) e yali [[Kabaka wa Buganda]] owa 30, yafuga okuva mu 1856 okutuuka mu 1884.<ref>{{Cite web |date=2026-09-27 |title=Mutesa I {{!}} Ugandan Monarch, Traditional Ruler & Protector {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Mutesa-I |access-date=2026-10-21 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> == Engeri gye yatuula ku Nnamulondo == Yazaalibwa mu lubiri oluyitibwa Batandabezaala, e [[:en:Mulago|Mulago]], mu 1837. Yali mutabani wa [[:en:Ssuuna_II_of_Buganda|Kabaka Ssuuna II Kalema Kasinjo]], eyafuga mu myaka gya 1832 - 1856. Nnyina yali ''Nnaabakyala'' Muganzirwazza, ''Namasole omu kw'abo'' 148 abaali baka Kabaka oyo abaamanyibwa. ''Yalya eŋŋoma'' oluvannyuma lwa kitaawe, Ssuuna II ''okukisa omukono'' mu October wa 1856.<ref>{{Cite web |date=2026-09-27 |title=Mutesa I {{!}} Ugandan Monarch, Traditional Ruler & Protector {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Mutesa-I |access-date=2026-10-21 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Okusinziira ku munnabyafaayo MSM Kiwanuka, Muteesa si ye yali atunuulirwa akusikira kitaawe!,[https://www.google.com/search?q=Kiwanuka%2C+MM+Semakula%2C+Muteesa+of+Uganda.+Kampala%3A+East+African+Literature+Bureau%2C+1967%2C+pp.+6%E2%80%939.&rlz=1C1GGRV_enUG887UG887&oq=Kiwanuka%2C+MM+Semakula%2C+Muteesa+of+Uganda.+Kampala%3A+East+African+Literature+Bureau%2C+1967%2C+pp.+6%E2%80%939.&aqs=chrome..69i57.521j0j7&sourceid=chrome&ie=UTF-8]bw'omugeraageranya ku Baganda be okwali Omulangira Kajumba n'Omulangira Kiyimba. Kajumba kitaabwe gwe yali ayagala amusikire/ amuddire mu bigere, era Suuna yamusongangako lunye eri abakungu be nti yali amulabamu omulamwa n'ebitendo by'obukulembeze. Wabula, abakungu nga bakulembeddwa eyali Katikkiro Kayiira baalaba nga Kajumba yali waakuba muzibu wakukwataganya nga yandifuuka ''Nnantagambwako kwe kulonda Muteesa, eyali tamanyiddwa nnyo.Yatuuzibwa ku Namulondo ya bajjajja be ku kasozi [[:en:Kasubi_Tombs|Nabulagala]]. He Yakuba ekibuga kye ekyasooka ku kasozi k'e Banda [[:en:Banda,_Uganda|Banda Hill]]. Oluvannyumayalekulira olubiri olwo n'akuba embiri endala e Nakatema, Nabbingo, Kabojja, n'asembyayo olw'e [[:en:Kasubi_hill|Kasubi]], Nabulagala.[https://web.archive.org/web/20130321120245/http://www.ugandatravelguide.com/banda.html]Erinnya Kabojja kigambibwa nti lyava ku mbeera ya kutambira n'okutta abantu Kabaka ono we yabeererayo ne bakyefaanaanyiriza ku mbeera y'okubojja ng'okw'omusota.[https://www.google.com/search?q=Kiwanuka%2C+MM+Semakula%2C+1967&rlz=1C1GGRV_enUG887UG887&oq=Kiwanuka%2C+MM+Semakula%2C+1967&aqs=chrome..69i57.1860j0j4&sourceid=chrome&ie=UTF-8]''<ref>{{Cite web |date=2026-09-27 |title=Mutesa I {{!}} Ugandan Monarch, Traditional Ruler & Protector {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Mutesa-I |access-date=2026-10-21 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Oluvannyuma lwa Muteesa okutuuzibwa ku Nnamulondo y'Obwakabaka bwa Buganda ng'ayambibwako Kayiira bagandabe yabasibira mu kkomera ku bizinga by'e Kisimi. Kyokka kigambibwa nti abakungu abamu e Mengo baagezaako okuggya Kabaka mu ntebe eno bamusikize muganda we, Omulangira Kiyimba. Kyokka olukwe luno Muteesa yalugwamu era n'akwata abao bonna abaali mu lukwe ne baganda be Kiyimba ne Kajumba abaali baagala okumusuuza entebe ne battibwa. == Obufumbo bwe == Kigambibwa nti Muteesa I Mukaabya Walugembe Kayiira yawasa abakazi 87.  == Abaana be == Kigambibwa nti yazaala abaana 98, okuli : * [[:en:Mwanga_II_of_Buganda|Kabaka Danieri Basammula-Ekkere Mwanga II Mukasa]], Kabaka wa Buganda, eyafuga okuva mu 1884 -1888 n'okuva mu 1889 - 1897,nga yali mutabani wa Naabakyala Abisaagi Baagalaayaze. * [[:en:Kiweewa_of_Buganda|Kabaka Kiweewa Nnyonyintono]], Kabaka wa Buganda, eyafuga okuva mu September 11, 1888 okutuuka nga 21 October 1888, ng'ono nnyina ye yali Kiribakka. * [[:en:Kalema_of_Buganda|Kabaka Kalema I Muguluma]], Kabaka wa Buganda, eyafuga okuva nga 21 October 1888 okutuuka nga 5 October 1889, nga nnyina yali Ndibuwakanyi. == Obukulembeze bwe == Nga bwe kyali ku Bassekabaka be yaddira mu bigere, okusuubulagana okwaliwo okuva eyo mu myaka gya 1840 wakati wa Buganda n'Abawalabu [[:en:Arab|(Arab)]] wamu n'abasuubuzi Abasiraamu [[:en:Muslim|(Muslim]] traders) okuva e [[:en:Zanzibar|Zanzibar]] nga baleeta ebintu nga ebyokulwanyisa (emmundu) omunnyo n'engoye yo [[Buganda]] n'ebasuubuza ''amasanga'' ([[:en:Ivory|ivory]]) ''n'abaddu'' ([[:en:Slaves|slaves)]]. Ku mulembe gwa Muteesa I, abagenyi abalala baatuuka e [[Buganda]] nga bava e Bulaaya ([[:en:Europe|Europe]]) okutandika ne [[:en:John_Speke|John Speke]] wamu ne [[:en:James_Augustus_Grant|James Augustus Grant]] mu 1862. Okujja kwabwe okwali kujjudde ebibala kwasikiriza abantu abalala okuyingira [[Buganda]] nga n'eyaddirira ye [[:en:Henry_Morton_Stanley|Henry Morton Stanley]] mu 1875.[https://www.google.com/search?rlz=1C1GGRV_enUG887UG887&sxsrf=ALeKk020yl8Kqx6PTULb_A0IKEbUCJd-4Q%3A1605957755572&ei=e_i4X5S7IuTJxgOP-YSAAQ&q=stanley%2C+h.m.%2C+1899%2C+through+the+dark+continent%2C+london%3A+g.+newnes%2C+isbn+0486256677&oq=Stanley%2C+H.M.%2C+1899%2C+Through+the+Dark+Continent%2C+London%3A+G.+Newnes%2C+ISBN+0486256677&gs_lcp=CgZwc3ktYWIQARgAMgoIIxCuAhCwAxAnUABYAGCGN2gBcAB4AIABAIgBAJIBAJgBAKoBB2d3cy13aXrIAQHAAQE&sclient=psy-ab]:151 Abaddako be Bakatoliki Abalooma ([[:en:Roman_Catholics|Roman Catholics)]] abajja mu 1879, okwali Simon Lourdel Monpel, amanyiddwa ennyo nga 'Pere Mapeera' ne Brother Amans, aba [[:en:White_Fathers|White Fathers]]. Ebibinja bya bannaddiini bino byonsatule buli kimu kyalowoozanga nti Kabaka Muteesa I yali asinga kwagala kyo okusinga ebirala. N'olw'ensonga eyo, bwe baddangako ewaabwe nga bawaayo obubaka obwagaliza [[Buganda]] ebirungi nga bawagira okugenda mu maaso n'ebyensuubulagana n'okufunira Buganda emikwano. Olw'embeera eno, [[Buganda]], ne [[:en:Uganda|Uganda]] okutwaliza awamu teyafuna bafuzzi ba matwale wabula baawunzika balifuudde ettwale erikuumibwa ([[:en:Protectorate|protectorate)]] so si okufugibwa. Abantu abamu balowooza nti ye kabaka wa Buganda akyasinze enkizo kubanga olw'engeri gye yali alengerera ewala ate nga muteesa mulungi kyokka abalala bamunenya olw'okwanirirza n'okusenza Abangereza abaawunzika nga bakkakkanyizza amaanyi ga Buganda n'okugiggyako Obwetwaze.[http://www.answers.com/topic/mutesa-i-of-buganda] == Emyaka gye egyasembayo == ''Yakisiza omukono'' (yafiira) e [[:en:Kasubi_Tombs|Kasubi Nabulagala]] nga 9 October (Mukulukusa-Bitungotungo) 1884 ku myaka 47, ''n'aterekebwa'' (n'aziikibwa) nga 18 October 1884 e Kasubi, era ye Kabaka eyasooka okuterekebwa mu kifo ekyo.  Mu 2007,Yunivaasite ya [[:en:Muteesa_I_Royal_University|Muteesa I Royal University]] yabangibwawo ng'ebbuddwamu erinnya lye was opened in his name, in recognition of his contribution to the education of the people of [[Buganda]] and [[Yuganda|Uganda]]. Ssenkulu wa Yunivaasite [[:en:Chancellor_(education)|(chancellor]]) eno eyasooka yali [[:en:Muwenda_Mutebi_II_of_Buganda|Kabaka Ronald Muwenda Mutebi II]] nga ye Kabaka aliko mu kiseera kino. Mu 2016, Omulamuzi [[:en:Julia_Sebutinde|Julia Sebutinde]] yatuuzibwa ng'asikira Kabaka mu kifo kino ekya SSenkulu wa Yunivaasite eno olwo Kabaka n'afuuka ''Omugenyi ow'enjawulo'' owa Yunivaasite eno. == Ebyogerwa ku Muteesa I == Mu kiseera naga ye Kabaka, Obwakaba twebwanyeezezebwa mu ngeri yonna awatali ntalo ez'omunda oba obulumbaganyi okuva wabweru. Yayongera okufuuka ow'amaanyi n'okuba omugunjufu. Yakkiriza Abaminsani okusomesa abantu nti ba makulu ddala kumpi kujula kumwenkana era nga baweebwa nnyo ekitiibwa n'obukuumi. Yalina amaanyi n'obusobozi okwenkanyankanya eddiini okuli Abakatoliki, Abakulisitaayo, Abasiraamu n'ab'ensinza ey'ekinnansi n'asobola okubafuga bonna. * Kabaka Mutesa II, ''Desecration of My Kingdom (1967)'' == Olukangaga lw'enziriŋŋa ya Bakabaka ba Buganda == == Laba ne bino == * Banda Hill * [[Kabaka wa Buganda|Kabaka of Buganda]] * Muteesa I Royal University * Mapeera House == Ebijuliziddwamu == {{Reflist|30em}} * Kaggwa, Sir Apollo K, ''[https://www.abebooks.com/servlet/BookDetailsPL?bi=30178361663&searchurl=sortby%3D17%26an%3DKIWANUKA%252C%2BM.S.M.&cm_sp=snippet-_-srp1-_-title5 Basekabaka be’Buganda]'' [translated by MM Semakula Kiwanuka]. Nairobi: East African Publishing House, 1971. * Kiwanuka, MM Semakula, ''[https://www.abebooks.com/servlet/BookDetailsPL?bi=17754994766&searchurl=tn%3DMuteesa%2BUganda%26sortby%3D17&cm_sp=snippet-_-srp1-_-title2 Muteesa of Uganda]''. Kampala: East African Literature Bureau, 1967. * Kiwanuka, MM Semakula, ''[https://www.abebooks.com/servlet/BookDetailsPL?bi=19526582860&searchurl=sortby%3D17%26an%3DKIWANUKA%252C%2BM.S.M.&cm_sp=snippet-_-srp1-_-title6 A History of Buganda: From the foundation of the Kingdom to 1900]''. London: Longman, 1971. == External links == * [https://web.archive.org/web/20130615070042/http://www.buganda.com/kings.htm Olukalala lwa Bakabaka ba Buganda] [[Category:Kampala]] [[Category:Bannabyabufuzi]] [[Category:Bassekabaka ba Buganda]] [[Category:Buganda]] [[Category:Eddiini mu Buganda]] neyj1hf5tnigol0afnk2xu54m899cqn 77189 77188 2026-10-21T10:14:15Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77189 wikitext text/x-wiki [[File:Mutesa I.jpg|thumb|'''Mutesa I of Buganda.''']] Ssekabaka Muteesa I Mukaabya Walugembe Kayiira '''Muteesa I Mukaabya Walugembe Kayiira''' (1837–1884) e yali [[Kabaka wa Buganda]] owa 30, yafuga okuva mu 1856 okutuuka mu 1884.<ref>{{Cite web |date=2026-09-27 |title=Mutesa I {{!}} Ugandan Monarch, Traditional Ruler & Protector {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Mutesa-I |access-date=2026-10-21 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> == Engeri gye yatuula ku Nnamulondo == Yazaalibwa mu lubiri oluyitibwa Batandabezaala, e [[:en:Mulago|Mulago]], mu 1837. Yali mutabani wa [[:en:Ssuuna_II_of_Buganda|Kabaka Ssuuna II Kalema Kasinjo]], eyafuga mu myaka gya 1832 - 1856. Nnyina yali ''Nnaabakyala'' Muganzirwazza, ''Namasole omu kw'abo'' 148 abaali baka Kabaka oyo abaamanyibwa. ''Yalya eŋŋoma'' oluvannyuma lwa kitaawe, Ssuuna II ''okukisa omukono'' mu October wa 1856.<ref>{{Cite web |date=2026-09-27 |title=Mutesa I {{!}} Ugandan Monarch, Traditional Ruler & Protector {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Mutesa-I |access-date=2026-10-21 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Okusinziira ku munnabyafaayo MSM Kiwanuka, Muteesa si ye yali atunuulirwa akusikira kitaawe!,[https://www.google.com/search?q=Kiwanuka%2C+MM+Semakula%2C+Muteesa+of+Uganda.+Kampala%3A+East+African+Literature+Bureau%2C+1967%2C+pp.+6%E2%80%939.&rlz=1C1GGRV_enUG887UG887&oq=Kiwanuka%2C+MM+Semakula%2C+Muteesa+of+Uganda.+Kampala%3A+East+African+Literature+Bureau%2C+1967%2C+pp.+6%E2%80%939.&aqs=chrome..69i57.521j0j7&sourceid=chrome&ie=UTF-8]bw'omugeraageranya ku Baganda be okwali Omulangira Kajumba n'Omulangira Kiyimba. Kajumba kitaabwe gwe yali ayagala amusikire/ amuddire mu bigere, era Suuna yamusongangako lunye eri abakungu be nti yali amulabamu omulamwa n'ebitendo by'obukulembeze. Wabula, abakungu nga bakulembeddwa eyali Katikkiro Kayiira baalaba nga Kajumba yali waakuba muzibu wakukwataganya nga yandifuuka ''Nnantagambwako kwe kulonda Muteesa, eyali tamanyiddwa nnyo.Yatuuzibwa ku Namulondo ya bajjajja be ku kasozi [[:en:Kasubi_Tombs|Nabulagala]]. He Yakuba ekibuga kye ekyasooka ku kasozi k'e Banda [[:en:Banda,_Uganda|Banda Hill]]. Oluvannyumayalekulira olubiri olwo n'akuba embiri endala e Nakatema, Nabbingo, Kabojja, n'asembyayo olw'e [[:en:Kasubi_hill|Kasubi]], Nabulagala.[https://web.archive.org/web/20130321120245/http://www.ugandatravelguide.com/banda.html]Erinnya Kabojja kigambibwa nti lyava ku mbeera ya kutambira n'okutta abantu Kabaka ono we yabeererayo ne bakyefaanaanyiriza ku mbeera y'okubojja ng'okw'omusota.[https://www.google.com/search?q=Kiwanuka%2C+MM+Semakula%2C+1967&rlz=1C1GGRV_enUG887UG887&oq=Kiwanuka%2C+MM+Semakula%2C+1967&aqs=chrome..69i57.1860j0j4&sourceid=chrome&ie=UTF-8]''<ref>{{Cite web |date=2026-09-27 |title=Mutesa I {{!}} Ugandan Monarch, Traditional Ruler & Protector {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Mutesa-I |access-date=2026-10-21 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Oluvannyuma lwa Muteesa okutuuzibwa ku Nnamulondo y'Obwakabaka bwa Buganda ng'ayambibwako Kayiira bagandabe yabasibira mu kkomera ku bizinga by'e Kisimi. Kyokka kigambibwa nti abakungu abamu e Mengo baagezaako okuggya Kabaka mu ntebe eno bamusikize muganda we, Omulangira Kiyimba. Kyokka olukwe luno Muteesa yalugwamu era n'akwata abao bonna abaali mu lukwe ne baganda be Kiyimba ne Kajumba abaali baagala okumusuuza entebe ne battibwa.<ref>{{Cite web |date=2026-09-27 |title=Mutesa I {{!}} Ugandan Monarch, Traditional Ruler & Protector {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Mutesa-I |access-date=2026-10-21 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> == Obufumbo bwe == Kigambibwa nti Muteesa I Mukaabya Walugembe Kayiira yawasa abakazi 87.  == Abaana be == Kigambibwa nti yazaala abaana 98, okuli : * [[:en:Mwanga_II_of_Buganda|Kabaka Danieri Basammula-Ekkere Mwanga II Mukasa]], Kabaka wa Buganda, eyafuga okuva mu 1884 -1888 n'okuva mu 1889 - 1897,nga yali mutabani wa Naabakyala Abisaagi Baagalaayaze. * [[:en:Kiweewa_of_Buganda|Kabaka Kiweewa Nnyonyintono]], Kabaka wa Buganda, eyafuga okuva mu September 11, 1888 okutuuka nga 21 October 1888, ng'ono nnyina ye yali Kiribakka. * [[:en:Kalema_of_Buganda|Kabaka Kalema I Muguluma]], Kabaka wa Buganda, eyafuga okuva nga 21 October 1888 okutuuka nga 5 October 1889, nga nnyina yali Ndibuwakanyi. == Obukulembeze bwe == Nga bwe kyali ku Bassekabaka be yaddira mu bigere, okusuubulagana okwaliwo okuva eyo mu myaka gya 1840 wakati wa Buganda n'Abawalabu [[:en:Arab|(Arab)]] wamu n'abasuubuzi Abasiraamu [[:en:Muslim|(Muslim]] traders) okuva e [[:en:Zanzibar|Zanzibar]] nga baleeta ebintu nga ebyokulwanyisa (emmundu) omunnyo n'engoye yo [[Buganda]] n'ebasuubuza ''amasanga'' ([[:en:Ivory|ivory]]) ''n'abaddu'' ([[:en:Slaves|slaves)]]. Ku mulembe gwa Muteesa I, abagenyi abalala baatuuka e [[Buganda]] nga bava e Bulaaya ([[:en:Europe|Europe]]) okutandika ne [[:en:John_Speke|John Speke]] wamu ne [[:en:James_Augustus_Grant|James Augustus Grant]] mu 1862. Okujja kwabwe okwali kujjudde ebibala kwasikiriza abantu abalala okuyingira [[Buganda]] nga n'eyaddirira ye [[:en:Henry_Morton_Stanley|Henry Morton Stanley]] mu 1875.[https://www.google.com/search?rlz=1C1GGRV_enUG887UG887&sxsrf=ALeKk020yl8Kqx6PTULb_A0IKEbUCJd-4Q%3A1605957755572&ei=e_i4X5S7IuTJxgOP-YSAAQ&q=stanley%2C+h.m.%2C+1899%2C+through+the+dark+continent%2C+london%3A+g.+newnes%2C+isbn+0486256677&oq=Stanley%2C+H.M.%2C+1899%2C+Through+the+Dark+Continent%2C+London%3A+G.+Newnes%2C+ISBN+0486256677&gs_lcp=CgZwc3ktYWIQARgAMgoIIxCuAhCwAxAnUABYAGCGN2gBcAB4AIABAIgBAJIBAJgBAKoBB2d3cy13aXrIAQHAAQE&sclient=psy-ab]:151 Abaddako be Bakatoliki Abalooma ([[:en:Roman_Catholics|Roman Catholics)]] abajja mu 1879, okwali Simon Lourdel Monpel, amanyiddwa ennyo nga 'Pere Mapeera' ne Brother Amans, aba [[:en:White_Fathers|White Fathers]]. Ebibinja bya bannaddiini bino byonsatule buli kimu kyalowoozanga nti Kabaka Muteesa I yali asinga kwagala kyo okusinga ebirala. N'olw'ensonga eyo, bwe baddangako ewaabwe nga bawaayo obubaka obwagaliza [[Buganda]] ebirungi nga bawagira okugenda mu maaso n'ebyensuubulagana n'okufunira Buganda emikwano. Olw'embeera eno, [[Buganda]], ne [[:en:Uganda|Uganda]] okutwaliza awamu teyafuna bafuzzi ba matwale wabula baawunzika balifuudde ettwale erikuumibwa ([[:en:Protectorate|protectorate)]] so si okufugibwa. Abantu abamu balowooza nti ye kabaka wa Buganda akyasinze enkizo kubanga olw'engeri gye yali alengerera ewala ate nga muteesa mulungi kyokka abalala bamunenya olw'okwanirirza n'okusenza Abangereza abaawunzika nga bakkakkanyizza amaanyi ga Buganda n'okugiggyako Obwetwaze.[http://www.answers.com/topic/mutesa-i-of-buganda] == Emyaka gye egyasembayo == ''Yakisiza omukono'' (yafiira) e [[:en:Kasubi_Tombs|Kasubi Nabulagala]] nga 9 October (Mukulukusa-Bitungotungo) 1884 ku myaka 47, ''n'aterekebwa'' (n'aziikibwa) nga 18 October 1884 e Kasubi, era ye Kabaka eyasooka okuterekebwa mu kifo ekyo.  Mu 2007,Yunivaasite ya [[:en:Muteesa_I_Royal_University|Muteesa I Royal University]] yabangibwawo ng'ebbuddwamu erinnya lye was opened in his name, in recognition of his contribution to the education of the people of [[Buganda]] and [[Yuganda|Uganda]]. Ssenkulu wa Yunivaasite [[:en:Chancellor_(education)|(chancellor]]) eno eyasooka yali [[:en:Muwenda_Mutebi_II_of_Buganda|Kabaka Ronald Muwenda Mutebi II]] nga ye Kabaka aliko mu kiseera kino. Mu 2016, Omulamuzi [[:en:Julia_Sebutinde|Julia Sebutinde]] yatuuzibwa ng'asikira Kabaka mu kifo kino ekya SSenkulu wa Yunivaasite eno olwo Kabaka n'afuuka ''Omugenyi ow'enjawulo'' owa Yunivaasite eno. == Ebyogerwa ku Muteesa I == Mu kiseera naga ye Kabaka, Obwakaba twebwanyeezezebwa mu ngeri yonna awatali ntalo ez'omunda oba obulumbaganyi okuva wabweru. Yayongera okufuuka ow'amaanyi n'okuba omugunjufu. Yakkiriza Abaminsani okusomesa abantu nti ba makulu ddala kumpi kujula kumwenkana era nga baweebwa nnyo ekitiibwa n'obukuumi. Yalina amaanyi n'obusobozi okwenkanyankanya eddiini okuli Abakatoliki, Abakulisitaayo, Abasiraamu n'ab'ensinza ey'ekinnansi n'asobola okubafuga bonna. * Kabaka Mutesa II, ''Desecration of My Kingdom (1967)'' == Olukangaga lw'enziriŋŋa ya Bakabaka ba Buganda == == Laba ne bino == * Banda Hill * [[Kabaka wa Buganda|Kabaka of Buganda]] * Muteesa I Royal University * Mapeera House == Ebijuliziddwamu == {{Reflist|30em}} * Kaggwa, Sir Apollo K, ''[https://www.abebooks.com/servlet/BookDetailsPL?bi=30178361663&searchurl=sortby%3D17%26an%3DKIWANUKA%252C%2BM.S.M.&cm_sp=snippet-_-srp1-_-title5 Basekabaka be’Buganda]'' [translated by MM Semakula Kiwanuka]. Nairobi: East African Publishing House, 1971. * Kiwanuka, MM Semakula, ''[https://www.abebooks.com/servlet/BookDetailsPL?bi=17754994766&searchurl=tn%3DMuteesa%2BUganda%26sortby%3D17&cm_sp=snippet-_-srp1-_-title2 Muteesa of Uganda]''. Kampala: East African Literature Bureau, 1967. * Kiwanuka, MM Semakula, ''[https://www.abebooks.com/servlet/BookDetailsPL?bi=19526582860&searchurl=sortby%3D17%26an%3DKIWANUKA%252C%2BM.S.M.&cm_sp=snippet-_-srp1-_-title6 A History of Buganda: From the foundation of the Kingdom to 1900]''. London: Longman, 1971. == External links == * [https://web.archive.org/web/20130615070042/http://www.buganda.com/kings.htm Olukalala lwa Bakabaka ba Buganda] [[Category:Kampala]] [[Category:Bannabyabufuzi]] [[Category:Bassekabaka ba Buganda]] [[Category:Buganda]] [[Category:Eddiini mu Buganda]] 3ljwztr9vqm98hrharl8e3nu0qq2pzx 77190 77189 2026-10-21T10:14:33Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77190 wikitext text/x-wiki [[File:Mutesa I.jpg|thumb|'''Mutesa I of Buganda.''']] Ssekabaka Muteesa I Mukaabya Walugembe Kayiira '''Muteesa I Mukaabya Walugembe Kayiira''' (1837–1884) e yali [[Kabaka wa Buganda]] owa 30, yafuga okuva mu 1856 okutuuka mu 1884.<ref>{{Cite web |date=2026-09-27 |title=Mutesa I {{!}} Ugandan Monarch, Traditional Ruler & Protector {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Mutesa-I |access-date=2026-10-21 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> == Engeri gye yatuula ku Nnamulondo == Yazaalibwa mu lubiri oluyitibwa Batandabezaala, e [[:en:Mulago|Mulago]], mu 1837. Yali mutabani wa [[:en:Ssuuna_II_of_Buganda|Kabaka Ssuuna II Kalema Kasinjo]], eyafuga mu myaka gya 1832 - 1856. Nnyina yali ''Nnaabakyala'' Muganzirwazza, ''Namasole omu kw'abo'' 148 abaali baka Kabaka oyo abaamanyibwa. ''Yalya eŋŋoma'' oluvannyuma lwa kitaawe, Ssuuna II ''okukisa omukono'' mu October wa 1856.<ref>{{Cite web |date=2026-09-27 |title=Mutesa I {{!}} Ugandan Monarch, Traditional Ruler & Protector {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Mutesa-I |access-date=2026-10-21 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Okusinziira ku munnabyafaayo MSM Kiwanuka, Muteesa si ye yali atunuulirwa akusikira kitaawe!,[https://www.google.com/search?q=Kiwanuka%2C+MM+Semakula%2C+Muteesa+of+Uganda.+Kampala%3A+East+African+Literature+Bureau%2C+1967%2C+pp.+6%E2%80%939.&rlz=1C1GGRV_enUG887UG887&oq=Kiwanuka%2C+MM+Semakula%2C+Muteesa+of+Uganda.+Kampala%3A+East+African+Literature+Bureau%2C+1967%2C+pp.+6%E2%80%939.&aqs=chrome..69i57.521j0j7&sourceid=chrome&ie=UTF-8]bw'omugeraageranya ku Baganda be okwali Omulangira Kajumba n'Omulangira Kiyimba. Kajumba kitaabwe gwe yali ayagala amusikire/ amuddire mu bigere, era Suuna yamusongangako lunye eri abakungu be nti yali amulabamu omulamwa n'ebitendo by'obukulembeze. Wabula, abakungu nga bakulembeddwa eyali Katikkiro Kayiira baalaba nga Kajumba yali waakuba muzibu wakukwataganya nga yandifuuka ''Nnantagambwako kwe kulonda Muteesa, eyali tamanyiddwa nnyo.Yatuuzibwa ku Namulondo ya bajjajja be ku kasozi [[:en:Kasubi_Tombs|Nabulagala]]. He Yakuba ekibuga kye ekyasooka ku kasozi k'e Banda [[:en:Banda,_Uganda|Banda Hill]]. Oluvannyumayalekulira olubiri olwo n'akuba embiri endala e Nakatema, Nabbingo, Kabojja, n'asembyayo olw'e [[:en:Kasubi_hill|Kasubi]], Nabulagala.[https://web.archive.org/web/20130321120245/http://www.ugandatravelguide.com/banda.html]Erinnya Kabojja kigambibwa nti lyava ku mbeera ya kutambira n'okutta abantu Kabaka ono we yabeererayo ne bakyefaanaanyiriza ku mbeera y'okubojja ng'okw'omusota.[https://www.google.com/search?q=Kiwanuka%2C+MM+Semakula%2C+1967&rlz=1C1GGRV_enUG887UG887&oq=Kiwanuka%2C+MM+Semakula%2C+1967&aqs=chrome..69i57.1860j0j4&sourceid=chrome&ie=UTF-8]''<ref>{{Cite web |date=2026-09-27 |title=Mutesa I {{!}} Ugandan Monarch, Traditional Ruler & Protector {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Mutesa-I |access-date=2026-10-21 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Oluvannyuma lwa Muteesa okutuuzibwa ku Nnamulondo y'Obwakabaka bwa Buganda ng'ayambibwako Kayiira bagandabe yabasibira mu kkomera ku bizinga by'e Kisimi. Kyokka kigambibwa nti abakungu abamu e Mengo baagezaako okuggya Kabaka mu ntebe eno bamusikize muganda we, Omulangira Kiyimba. Kyokka olukwe luno Muteesa yalugwamu era n'akwata abao bonna abaali mu lukwe ne baganda be Kiyimba ne Kajumba abaali baagala okumusuuza entebe ne battibwa.<ref>{{Cite web |date=2026-09-27 |title=Mutesa I {{!}} Ugandan Monarch, Traditional Ruler & Protector {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Mutesa-I |access-date=2026-10-21 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> == Obufumbo bwe == Kigambibwa nti Muteesa I Mukaabya Walugembe Kayiira yawasa abakazi 87. <ref>{{Cite web |date=2026-09-27 |title=Mutesa I {{!}} Ugandan Monarch, Traditional Ruler & Protector {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Mutesa-I |access-date=2026-10-21 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> == Abaana be == Kigambibwa nti yazaala abaana 98, okuli : * [[:en:Mwanga_II_of_Buganda|Kabaka Danieri Basammula-Ekkere Mwanga II Mukasa]], Kabaka wa Buganda, eyafuga okuva mu 1884 -1888 n'okuva mu 1889 - 1897,nga yali mutabani wa Naabakyala Abisaagi Baagalaayaze. * [[:en:Kiweewa_of_Buganda|Kabaka Kiweewa Nnyonyintono]], Kabaka wa Buganda, eyafuga okuva mu September 11, 1888 okutuuka nga 21 October 1888, ng'ono nnyina ye yali Kiribakka. * [[:en:Kalema_of_Buganda|Kabaka Kalema I Muguluma]], Kabaka wa Buganda, eyafuga okuva nga 21 October 1888 okutuuka nga 5 October 1889, nga nnyina yali Ndibuwakanyi. == Obukulembeze bwe == Nga bwe kyali ku Bassekabaka be yaddira mu bigere, okusuubulagana okwaliwo okuva eyo mu myaka gya 1840 wakati wa Buganda n'Abawalabu [[:en:Arab|(Arab)]] wamu n'abasuubuzi Abasiraamu [[:en:Muslim|(Muslim]] traders) okuva e [[:en:Zanzibar|Zanzibar]] nga baleeta ebintu nga ebyokulwanyisa (emmundu) omunnyo n'engoye yo [[Buganda]] n'ebasuubuza ''amasanga'' ([[:en:Ivory|ivory]]) ''n'abaddu'' ([[:en:Slaves|slaves)]]. Ku mulembe gwa Muteesa I, abagenyi abalala baatuuka e [[Buganda]] nga bava e Bulaaya ([[:en:Europe|Europe]]) okutandika ne [[:en:John_Speke|John Speke]] wamu ne [[:en:James_Augustus_Grant|James Augustus Grant]] mu 1862. Okujja kwabwe okwali kujjudde ebibala kwasikiriza abantu abalala okuyingira [[Buganda]] nga n'eyaddirira ye [[:en:Henry_Morton_Stanley|Henry Morton Stanley]] mu 1875.[https://www.google.com/search?rlz=1C1GGRV_enUG887UG887&sxsrf=ALeKk020yl8Kqx6PTULb_A0IKEbUCJd-4Q%3A1605957755572&ei=e_i4X5S7IuTJxgOP-YSAAQ&q=stanley%2C+h.m.%2C+1899%2C+through+the+dark+continent%2C+london%3A+g.+newnes%2C+isbn+0486256677&oq=Stanley%2C+H.M.%2C+1899%2C+Through+the+Dark+Continent%2C+London%3A+G.+Newnes%2C+ISBN+0486256677&gs_lcp=CgZwc3ktYWIQARgAMgoIIxCuAhCwAxAnUABYAGCGN2gBcAB4AIABAIgBAJIBAJgBAKoBB2d3cy13aXrIAQHAAQE&sclient=psy-ab]:151 Abaddako be Bakatoliki Abalooma ([[:en:Roman_Catholics|Roman Catholics)]] abajja mu 1879, okwali Simon Lourdel Monpel, amanyiddwa ennyo nga 'Pere Mapeera' ne Brother Amans, aba [[:en:White_Fathers|White Fathers]]. Ebibinja bya bannaddiini bino byonsatule buli kimu kyalowoozanga nti Kabaka Muteesa I yali asinga kwagala kyo okusinga ebirala. N'olw'ensonga eyo, bwe baddangako ewaabwe nga bawaayo obubaka obwagaliza [[Buganda]] ebirungi nga bawagira okugenda mu maaso n'ebyensuubulagana n'okufunira Buganda emikwano. Olw'embeera eno, [[Buganda]], ne [[:en:Uganda|Uganda]] okutwaliza awamu teyafuna bafuzzi ba matwale wabula baawunzika balifuudde ettwale erikuumibwa ([[:en:Protectorate|protectorate)]] so si okufugibwa. Abantu abamu balowooza nti ye kabaka wa Buganda akyasinze enkizo kubanga olw'engeri gye yali alengerera ewala ate nga muteesa mulungi kyokka abalala bamunenya olw'okwanirirza n'okusenza Abangereza abaawunzika nga bakkakkanyizza amaanyi ga Buganda n'okugiggyako Obwetwaze.[http://www.answers.com/topic/mutesa-i-of-buganda] == Emyaka gye egyasembayo == ''Yakisiza omukono'' (yafiira) e [[:en:Kasubi_Tombs|Kasubi Nabulagala]] nga 9 October (Mukulukusa-Bitungotungo) 1884 ku myaka 47, ''n'aterekebwa'' (n'aziikibwa) nga 18 October 1884 e Kasubi, era ye Kabaka eyasooka okuterekebwa mu kifo ekyo.  Mu 2007,Yunivaasite ya [[:en:Muteesa_I_Royal_University|Muteesa I Royal University]] yabangibwawo ng'ebbuddwamu erinnya lye was opened in his name, in recognition of his contribution to the education of the people of [[Buganda]] and [[Yuganda|Uganda]]. Ssenkulu wa Yunivaasite [[:en:Chancellor_(education)|(chancellor]]) eno eyasooka yali [[:en:Muwenda_Mutebi_II_of_Buganda|Kabaka Ronald Muwenda Mutebi II]] nga ye Kabaka aliko mu kiseera kino. Mu 2016, Omulamuzi [[:en:Julia_Sebutinde|Julia Sebutinde]] yatuuzibwa ng'asikira Kabaka mu kifo kino ekya SSenkulu wa Yunivaasite eno olwo Kabaka n'afuuka ''Omugenyi ow'enjawulo'' owa Yunivaasite eno. == Ebyogerwa ku Muteesa I == Mu kiseera naga ye Kabaka, Obwakaba twebwanyeezezebwa mu ngeri yonna awatali ntalo ez'omunda oba obulumbaganyi okuva wabweru. Yayongera okufuuka ow'amaanyi n'okuba omugunjufu. Yakkiriza Abaminsani okusomesa abantu nti ba makulu ddala kumpi kujula kumwenkana era nga baweebwa nnyo ekitiibwa n'obukuumi. Yalina amaanyi n'obusobozi okwenkanyankanya eddiini okuli Abakatoliki, Abakulisitaayo, Abasiraamu n'ab'ensinza ey'ekinnansi n'asobola okubafuga bonna. * Kabaka Mutesa II, ''Desecration of My Kingdom (1967)'' == Olukangaga lw'enziriŋŋa ya Bakabaka ba Buganda == == Laba ne bino == * Banda Hill * [[Kabaka wa Buganda|Kabaka of Buganda]] * Muteesa I Royal University * Mapeera House == Ebijuliziddwamu == {{Reflist|30em}} * Kaggwa, Sir Apollo K, ''[https://www.abebooks.com/servlet/BookDetailsPL?bi=30178361663&searchurl=sortby%3D17%26an%3DKIWANUKA%252C%2BM.S.M.&cm_sp=snippet-_-srp1-_-title5 Basekabaka be’Buganda]'' [translated by MM Semakula Kiwanuka]. Nairobi: East African Publishing House, 1971. * Kiwanuka, MM Semakula, ''[https://www.abebooks.com/servlet/BookDetailsPL?bi=17754994766&searchurl=tn%3DMuteesa%2BUganda%26sortby%3D17&cm_sp=snippet-_-srp1-_-title2 Muteesa of Uganda]''. Kampala: East African Literature Bureau, 1967. * Kiwanuka, MM Semakula, ''[https://www.abebooks.com/servlet/BookDetailsPL?bi=19526582860&searchurl=sortby%3D17%26an%3DKIWANUKA%252C%2BM.S.M.&cm_sp=snippet-_-srp1-_-title6 A History of Buganda: From the foundation of the Kingdom to 1900]''. London: Longman, 1971. == External links == * [https://web.archive.org/web/20130615070042/http://www.buganda.com/kings.htm Olukalala lwa Bakabaka ba Buganda] [[Category:Kampala]] [[Category:Bannabyabufuzi]] [[Category:Bassekabaka ba Buganda]] [[Category:Buganda]] [[Category:Eddiini mu Buganda]] qxzarppwqpm6pw5pmrbqyf05wmwg2nr 77191 77190 2026-10-21T10:14:54Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77191 wikitext text/x-wiki [[File:Mutesa I.jpg|thumb|'''Mutesa I of Buganda.''']] Ssekabaka Muteesa I Mukaabya Walugembe Kayiira '''Muteesa I Mukaabya Walugembe Kayiira''' (1837–1884) e yali [[Kabaka wa Buganda]] owa 30, yafuga okuva mu 1856 okutuuka mu 1884.<ref>{{Cite web |date=2026-09-27 |title=Mutesa I {{!}} Ugandan Monarch, Traditional Ruler & Protector {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Mutesa-I |access-date=2026-10-21 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> == Engeri gye yatuula ku Nnamulondo == Yazaalibwa mu lubiri oluyitibwa Batandabezaala, e [[:en:Mulago|Mulago]], mu 1837. Yali mutabani wa [[:en:Ssuuna_II_of_Buganda|Kabaka Ssuuna II Kalema Kasinjo]], eyafuga mu myaka gya 1832 - 1856. Nnyina yali ''Nnaabakyala'' Muganzirwazza, ''Namasole omu kw'abo'' 148 abaali baka Kabaka oyo abaamanyibwa. ''Yalya eŋŋoma'' oluvannyuma lwa kitaawe, Ssuuna II ''okukisa omukono'' mu October wa 1856.<ref>{{Cite web |date=2026-09-27 |title=Mutesa I {{!}} Ugandan Monarch, Traditional Ruler & Protector {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Mutesa-I |access-date=2026-10-21 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Okusinziira ku munnabyafaayo MSM Kiwanuka, Muteesa si ye yali atunuulirwa akusikira kitaawe!,[https://www.google.com/search?q=Kiwanuka%2C+MM+Semakula%2C+Muteesa+of+Uganda.+Kampala%3A+East+African+Literature+Bureau%2C+1967%2C+pp.+6%E2%80%939.&rlz=1C1GGRV_enUG887UG887&oq=Kiwanuka%2C+MM+Semakula%2C+Muteesa+of+Uganda.+Kampala%3A+East+African+Literature+Bureau%2C+1967%2C+pp.+6%E2%80%939.&aqs=chrome..69i57.521j0j7&sourceid=chrome&ie=UTF-8]bw'omugeraageranya ku Baganda be okwali Omulangira Kajumba n'Omulangira Kiyimba. Kajumba kitaabwe gwe yali ayagala amusikire/ amuddire mu bigere, era Suuna yamusongangako lunye eri abakungu be nti yali amulabamu omulamwa n'ebitendo by'obukulembeze. Wabula, abakungu nga bakulembeddwa eyali Katikkiro Kayiira baalaba nga Kajumba yali waakuba muzibu wakukwataganya nga yandifuuka ''Nnantagambwako kwe kulonda Muteesa, eyali tamanyiddwa nnyo.Yatuuzibwa ku Namulondo ya bajjajja be ku kasozi [[:en:Kasubi_Tombs|Nabulagala]]. He Yakuba ekibuga kye ekyasooka ku kasozi k'e Banda [[:en:Banda,_Uganda|Banda Hill]]. Oluvannyumayalekulira olubiri olwo n'akuba embiri endala e Nakatema, Nabbingo, Kabojja, n'asembyayo olw'e [[:en:Kasubi_hill|Kasubi]], Nabulagala.[https://web.archive.org/web/20130321120245/http://www.ugandatravelguide.com/banda.html]Erinnya Kabojja kigambibwa nti lyava ku mbeera ya kutambira n'okutta abantu Kabaka ono we yabeererayo ne bakyefaanaanyiriza ku mbeera y'okubojja ng'okw'omusota.[https://www.google.com/search?q=Kiwanuka%2C+MM+Semakula%2C+1967&rlz=1C1GGRV_enUG887UG887&oq=Kiwanuka%2C+MM+Semakula%2C+1967&aqs=chrome..69i57.1860j0j4&sourceid=chrome&ie=UTF-8]''<ref>{{Cite web |date=2026-09-27 |title=Mutesa I {{!}} Ugandan Monarch, Traditional Ruler & Protector {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Mutesa-I |access-date=2026-10-21 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Oluvannyuma lwa Muteesa okutuuzibwa ku Nnamulondo y'Obwakabaka bwa Buganda ng'ayambibwako Kayiira bagandabe yabasibira mu kkomera ku bizinga by'e Kisimi. Kyokka kigambibwa nti abakungu abamu e Mengo baagezaako okuggya Kabaka mu ntebe eno bamusikize muganda we, Omulangira Kiyimba. Kyokka olukwe luno Muteesa yalugwamu era n'akwata abao bonna abaali mu lukwe ne baganda be Kiyimba ne Kajumba abaali baagala okumusuuza entebe ne battibwa.<ref>{{Cite web |date=2026-09-27 |title=Mutesa I {{!}} Ugandan Monarch, Traditional Ruler & Protector {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Mutesa-I |access-date=2026-10-21 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> == Obufumbo bwe == Kigambibwa nti Muteesa I Mukaabya Walugembe Kayiira yawasa abakazi 87. <ref>{{Cite web |date=2026-09-27 |title=Mutesa I {{!}} Ugandan Monarch, Traditional Ruler & Protector {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Mutesa-I |access-date=2026-10-21 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> == Abaana be == Kigambibwa nti yazaala abaana 98, okuli : * [[:en:Mwanga_II_of_Buganda|Kabaka Danieri Basammula-Ekkere Mwanga II Mukasa]], Kabaka wa Buganda, eyafuga okuva mu 1884 -1888 n'okuva mu 1889 - 1897,nga yali mutabani wa Naabakyala Abisaagi Baagalaayaze. * [[:en:Kiweewa_of_Buganda|Kabaka Kiweewa Nnyonyintono]], Kabaka wa Buganda, eyafuga okuva mu September 11, 1888 okutuuka nga 21 October 1888, ng'ono nnyina ye yali Kiribakka. * [[:en:Kalema_of_Buganda|Kabaka Kalema I Muguluma]], Kabaka wa Buganda, eyafuga okuva nga 21 October 1888 okutuuka nga 5 October 1889, nga nnyina yali Ndibuwakanyi. == Obukulembeze bwe == Nga bwe kyali ku Bassekabaka be yaddira mu bigere, okusuubulagana okwaliwo okuva eyo mu myaka gya 1840 wakati wa Buganda n'Abawalabu [[:en:Arab|(Arab)]] wamu n'abasuubuzi Abasiraamu [[:en:Muslim|(Muslim]] traders) okuva e [[:en:Zanzibar|Zanzibar]] nga baleeta ebintu nga ebyokulwanyisa (emmundu) omunnyo n'engoye yo [[Buganda]] n'ebasuubuza ''amasanga'' ([[:en:Ivory|ivory]]) ''n'abaddu'' ([[:en:Slaves|slaves)]].<ref>{{Cite web |date=2026-09-27 |title=Mutesa I {{!}} Ugandan Monarch, Traditional Ruler & Protector {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Mutesa-I |access-date=2026-10-21 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Ku mulembe gwa Muteesa I, abagenyi abalala baatuuka e [[Buganda]] nga bava e Bulaaya ([[:en:Europe|Europe]]) okutandika ne [[:en:John_Speke|John Speke]] wamu ne [[:en:James_Augustus_Grant|James Augustus Grant]] mu 1862. Okujja kwabwe okwali kujjudde ebibala kwasikiriza abantu abalala okuyingira [[Buganda]] nga n'eyaddirira ye [[:en:Henry_Morton_Stanley|Henry Morton Stanley]] mu 1875.[https://www.google.com/search?rlz=1C1GGRV_enUG887UG887&sxsrf=ALeKk020yl8Kqx6PTULb_A0IKEbUCJd-4Q%3A1605957755572&ei=e_i4X5S7IuTJxgOP-YSAAQ&q=stanley%2C+h.m.%2C+1899%2C+through+the+dark+continent%2C+london%3A+g.+newnes%2C+isbn+0486256677&oq=Stanley%2C+H.M.%2C+1899%2C+Through+the+Dark+Continent%2C+London%3A+G.+Newnes%2C+ISBN+0486256677&gs_lcp=CgZwc3ktYWIQARgAMgoIIxCuAhCwAxAnUABYAGCGN2gBcAB4AIABAIgBAJIBAJgBAKoBB2d3cy13aXrIAQHAAQE&sclient=psy-ab]:151 Abaddako be Bakatoliki Abalooma ([[:en:Roman_Catholics|Roman Catholics)]] abajja mu 1879, okwali Simon Lourdel Monpel, amanyiddwa ennyo nga 'Pere Mapeera' ne Brother Amans, aba [[:en:White_Fathers|White Fathers]]. Ebibinja bya bannaddiini bino byonsatule buli kimu kyalowoozanga nti Kabaka Muteesa I yali asinga kwagala kyo okusinga ebirala. N'olw'ensonga eyo, bwe baddangako ewaabwe nga bawaayo obubaka obwagaliza [[Buganda]] ebirungi nga bawagira okugenda mu maaso n'ebyensuubulagana n'okufunira Buganda emikwano. Olw'embeera eno, [[Buganda]], ne [[:en:Uganda|Uganda]] okutwaliza awamu teyafuna bafuzzi ba matwale wabula baawunzika balifuudde ettwale erikuumibwa ([[:en:Protectorate|protectorate)]] so si okufugibwa. Abantu abamu balowooza nti ye kabaka wa Buganda akyasinze enkizo kubanga olw'engeri gye yali alengerera ewala ate nga muteesa mulungi kyokka abalala bamunenya olw'okwanirirza n'okusenza Abangereza abaawunzika nga bakkakkanyizza amaanyi ga Buganda n'okugiggyako Obwetwaze.[http://www.answers.com/topic/mutesa-i-of-buganda] == Emyaka gye egyasembayo == ''Yakisiza omukono'' (yafiira) e [[:en:Kasubi_Tombs|Kasubi Nabulagala]] nga 9 October (Mukulukusa-Bitungotungo) 1884 ku myaka 47, ''n'aterekebwa'' (n'aziikibwa) nga 18 October 1884 e Kasubi, era ye Kabaka eyasooka okuterekebwa mu kifo ekyo.  Mu 2007,Yunivaasite ya [[:en:Muteesa_I_Royal_University|Muteesa I Royal University]] yabangibwawo ng'ebbuddwamu erinnya lye was opened in his name, in recognition of his contribution to the education of the people of [[Buganda]] and [[Yuganda|Uganda]]. Ssenkulu wa Yunivaasite [[:en:Chancellor_(education)|(chancellor]]) eno eyasooka yali [[:en:Muwenda_Mutebi_II_of_Buganda|Kabaka Ronald Muwenda Mutebi II]] nga ye Kabaka aliko mu kiseera kino. Mu 2016, Omulamuzi [[:en:Julia_Sebutinde|Julia Sebutinde]] yatuuzibwa ng'asikira Kabaka mu kifo kino ekya SSenkulu wa Yunivaasite eno olwo Kabaka n'afuuka ''Omugenyi ow'enjawulo'' owa Yunivaasite eno. == Ebyogerwa ku Muteesa I == Mu kiseera naga ye Kabaka, Obwakaba twebwanyeezezebwa mu ngeri yonna awatali ntalo ez'omunda oba obulumbaganyi okuva wabweru. Yayongera okufuuka ow'amaanyi n'okuba omugunjufu. Yakkiriza Abaminsani okusomesa abantu nti ba makulu ddala kumpi kujula kumwenkana era nga baweebwa nnyo ekitiibwa n'obukuumi. Yalina amaanyi n'obusobozi okwenkanyankanya eddiini okuli Abakatoliki, Abakulisitaayo, Abasiraamu n'ab'ensinza ey'ekinnansi n'asobola okubafuga bonna. * Kabaka Mutesa II, ''Desecration of My Kingdom (1967)'' == Olukangaga lw'enziriŋŋa ya Bakabaka ba Buganda == == Laba ne bino == * Banda Hill * [[Kabaka wa Buganda|Kabaka of Buganda]] * Muteesa I Royal University * Mapeera House == Ebijuliziddwamu == {{Reflist|30em}} * Kaggwa, Sir Apollo K, ''[https://www.abebooks.com/servlet/BookDetailsPL?bi=30178361663&searchurl=sortby%3D17%26an%3DKIWANUKA%252C%2BM.S.M.&cm_sp=snippet-_-srp1-_-title5 Basekabaka be’Buganda]'' [translated by MM Semakula Kiwanuka]. Nairobi: East African Publishing House, 1971. * Kiwanuka, MM Semakula, ''[https://www.abebooks.com/servlet/BookDetailsPL?bi=17754994766&searchurl=tn%3DMuteesa%2BUganda%26sortby%3D17&cm_sp=snippet-_-srp1-_-title2 Muteesa of Uganda]''. Kampala: East African Literature Bureau, 1967. * Kiwanuka, MM Semakula, ''[https://www.abebooks.com/servlet/BookDetailsPL?bi=19526582860&searchurl=sortby%3D17%26an%3DKIWANUKA%252C%2BM.S.M.&cm_sp=snippet-_-srp1-_-title6 A History of Buganda: From the foundation of the Kingdom to 1900]''. London: Longman, 1971. == External links == * [https://web.archive.org/web/20130615070042/http://www.buganda.com/kings.htm Olukalala lwa Bakabaka ba Buganda] [[Category:Kampala]] [[Category:Bannabyabufuzi]] [[Category:Bassekabaka ba Buganda]] [[Category:Buganda]] [[Category:Eddiini mu Buganda]] 47kq7bk2v9wbvpeel17l8sz32mjei08 77192 77191 2026-10-21T10:15:17Z Thomas Eddie Irigei 11996 removed external link 77192 wikitext text/x-wiki [[File:Mutesa I.jpg|thumb|'''Mutesa I of Buganda.''']] Ssekabaka Muteesa I Mukaabya Walugembe Kayiira '''Muteesa I Mukaabya Walugembe Kayiira''' (1837–1884) e yali [[Kabaka wa Buganda]] owa 30, yafuga okuva mu 1856 okutuuka mu 1884.<ref>{{Cite web |date=2026-09-27 |title=Mutesa I {{!}} Ugandan Monarch, Traditional Ruler & Protector {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Mutesa-I |access-date=2026-10-21 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> == Engeri gye yatuula ku Nnamulondo == Yazaalibwa mu lubiri oluyitibwa Batandabezaala, e [[:en:Mulago|Mulago]], mu 1837. Yali mutabani wa [[:en:Ssuuna_II_of_Buganda|Kabaka Ssuuna II Kalema Kasinjo]], eyafuga mu myaka gya 1832 - 1856. Nnyina yali ''Nnaabakyala'' Muganzirwazza, ''Namasole omu kw'abo'' 148 abaali baka Kabaka oyo abaamanyibwa. ''Yalya eŋŋoma'' oluvannyuma lwa kitaawe, Ssuuna II ''okukisa omukono'' mu October wa 1856.<ref>{{Cite web |date=2026-09-27 |title=Mutesa I {{!}} Ugandan Monarch, Traditional Ruler & Protector {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Mutesa-I |access-date=2026-10-21 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Okusinziira ku munnabyafaayo MSM Kiwanuka, Muteesa si ye yali atunuulirwa akusikira kitaawe!,[https://www.google.com/search?q=Kiwanuka%2C+MM+Semakula%2C+Muteesa+of+Uganda.+Kampala%3A+East+African+Literature+Bureau%2C+1967%2C+pp.+6%E2%80%939.&rlz=1C1GGRV_enUG887UG887&oq=Kiwanuka%2C+MM+Semakula%2C+Muteesa+of+Uganda.+Kampala%3A+East+African+Literature+Bureau%2C+1967%2C+pp.+6%E2%80%939.&aqs=chrome..69i57.521j0j7&sourceid=chrome&ie=UTF-8]bw'omugeraageranya ku Baganda be okwali Omulangira Kajumba n'Omulangira Kiyimba. Kajumba kitaabwe gwe yali ayagala amusikire/ amuddire mu bigere, era Suuna yamusongangako lunye eri abakungu be nti yali amulabamu omulamwa n'ebitendo by'obukulembeze. Wabula, abakungu nga bakulembeddwa eyali Katikkiro Kayiira baalaba nga Kajumba yali waakuba muzibu wakukwataganya nga yandifuuka ''Nnantagambwako kwe kulonda Muteesa, eyali tamanyiddwa nnyo.Yatuuzibwa ku Namulondo ya bajjajja be ku kasozi [[:en:Kasubi_Tombs|Nabulagala]]. He Yakuba ekibuga kye ekyasooka ku kasozi k'e Banda [[:en:Banda,_Uganda|Banda Hill]]. Oluvannyumayalekulira olubiri olwo n'akuba embiri endala e Nakatema, Nabbingo, Kabojja, n'asembyayo olw'e [[:en:Kasubi_hill|Kasubi]], Nabulagala.[https://web.archive.org/web/20130321120245/http://www.ugandatravelguide.com/banda.html]Erinnya Kabojja kigambibwa nti lyava ku mbeera ya kutambira n'okutta abantu Kabaka ono we yabeererayo ne bakyefaanaanyiriza ku mbeera y'okubojja ng'okw'omusota.[https://www.google.com/search?q=Kiwanuka%2C+MM+Semakula%2C+1967&rlz=1C1GGRV_enUG887UG887&oq=Kiwanuka%2C+MM+Semakula%2C+1967&aqs=chrome..69i57.1860j0j4&sourceid=chrome&ie=UTF-8]''<ref>{{Cite web |date=2026-09-27 |title=Mutesa I {{!}} Ugandan Monarch, Traditional Ruler & Protector {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Mutesa-I |access-date=2026-10-21 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Oluvannyuma lwa Muteesa okutuuzibwa ku Nnamulondo y'Obwakabaka bwa Buganda ng'ayambibwako Kayiira bagandabe yabasibira mu kkomera ku bizinga by'e Kisimi. Kyokka kigambibwa nti abakungu abamu e Mengo baagezaako okuggya Kabaka mu ntebe eno bamusikize muganda we, Omulangira Kiyimba. Kyokka olukwe luno Muteesa yalugwamu era n'akwata abao bonna abaali mu lukwe ne baganda be Kiyimba ne Kajumba abaali baagala okumusuuza entebe ne battibwa.<ref>{{Cite web |date=2026-09-27 |title=Mutesa I {{!}} Ugandan Monarch, Traditional Ruler & Protector {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Mutesa-I |access-date=2026-10-21 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> == Obufumbo bwe == Kigambibwa nti Muteesa I Mukaabya Walugembe Kayiira yawasa abakazi 87. <ref>{{Cite web |date=2026-09-27 |title=Mutesa I {{!}} Ugandan Monarch, Traditional Ruler & Protector {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Mutesa-I |access-date=2026-10-21 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> == Abaana be == Kigambibwa nti yazaala abaana 98, okuli : * [[:en:Mwanga_II_of_Buganda|Kabaka Danieri Basammula-Ekkere Mwanga II Mukasa]], Kabaka wa Buganda, eyafuga okuva mu 1884 -1888 n'okuva mu 1889 - 1897,nga yali mutabani wa Naabakyala Abisaagi Baagalaayaze. * [[:en:Kiweewa_of_Buganda|Kabaka Kiweewa Nnyonyintono]], Kabaka wa Buganda, eyafuga okuva mu September 11, 1888 okutuuka nga 21 October 1888, ng'ono nnyina ye yali Kiribakka. * [[:en:Kalema_of_Buganda|Kabaka Kalema I Muguluma]], Kabaka wa Buganda, eyafuga okuva nga 21 October 1888 okutuuka nga 5 October 1889, nga nnyina yali Ndibuwakanyi. == Obukulembeze bwe == Nga bwe kyali ku Bassekabaka be yaddira mu bigere, okusuubulagana okwaliwo okuva eyo mu myaka gya 1840 wakati wa Buganda n'Abawalabu [[:en:Arab|(Arab)]] wamu n'abasuubuzi Abasiraamu [[:en:Muslim|(Muslim]] traders) okuva e [[:en:Zanzibar|Zanzibar]] nga baleeta ebintu nga ebyokulwanyisa (emmundu) omunnyo n'engoye yo [[Buganda]] n'ebasuubuza ''amasanga'' ([[:en:Ivory|ivory]]) ''n'abaddu'' ([[:en:Slaves|slaves)]].<ref>{{Cite web |date=2026-09-27 |title=Mutesa I {{!}} Ugandan Monarch, Traditional Ruler & Protector {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Mutesa-I |access-date=2026-10-21 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Ku mulembe gwa Muteesa I, abagenyi abalala baatuuka e [[Buganda]] nga bava e Bulaaya ([[:en:Europe|Europe]]) okutandika ne [[:en:John_Speke|John Speke]] wamu ne [[:en:James_Augustus_Grant|James Augustus Grant]] mu 1862. Okujja kwabwe okwali kujjudde ebibala kwasikiriza abantu abalala okuyingira Buganda nga n'eyaddirira ye [[:en:Henry_Morton_Stanley|Henry Morton Stanley]] mu 1875.[https://www.google.com/search?rlz=1C1GGRV_enUG887UG887&sxsrf=ALeKk020yl8Kqx6PTULb_A0IKEbUCJd-4Q%3A1605957755572&ei=e_i4X5S7IuTJxgOP-YSAAQ&q=stanley%2C+h.m.%2C+1899%2C+through+the+dark+continent%2C+london%3A+g.+newnes%2C+isbn+0486256677&oq=Stanley%2C+H.M.%2C+1899%2C+Through+the+Dark+Continent%2C+London%3A+G.+Newnes%2C+ISBN+0486256677&gs_lcp=CgZwc3ktYWIQARgAMgoIIxCuAhCwAxAnUABYAGCGN2gBcAB4AIABAIgBAJIBAJgBAKoBB2d3cy13aXrIAQHAAQE&sclient=psy-ab]:151 Abaddako be Bakatoliki Abalooma ([[:en:Roman_Catholics|Roman Catholics)]] abajja mu 1879, okwali Simon Lourdel Monpel, amanyiddwa ennyo nga 'Pere Mapeera' ne Brother Amans, aba [[:en:White_Fathers|White Fathers]]. Ebibinja bya bannaddiini bino byonsatule buli kimu kyalowoozanga nti Kabaka Muteesa I yali asinga kwagala kyo okusinga ebirala. N'olw'ensonga eyo, bwe baddangako ewaabwe nga bawaayo obubaka obwagaliza [[Buganda]] ebirungi nga bawagira okugenda mu maaso n'ebyensuubulagana n'okufunira Buganda emikwano. Olw'embeera eno, [[Buganda]], ne [[:en:Uganda|Uganda]] okutwaliza awamu teyafuna bafuzzi ba matwale wabula baawunzika balifuudde ettwale erikuumibwa ([[:en:Protectorate|protectorate)]] so si okufugibwa. Abantu abamu balowooza nti ye kabaka wa Buganda akyasinze enkizo kubanga olw'engeri gye yali alengerera ewala ate nga muteesa mulungi kyokka abalala bamunenya olw'okwanirirza n'okusenza Abangereza abaawunzika nga bakkakkanyizza amaanyi ga Buganda n'okugiggyako Obwetwaze.[http://www.answers.com/topic/mutesa-i-of-buganda] == Emyaka gye egyasembayo == ''Yakisiza omukono'' (yafiira) e [[:en:Kasubi_Tombs|Kasubi Nabulagala]] nga 9 October (Mukulukusa-Bitungotungo) 1884 ku myaka 47, ''n'aterekebwa'' (n'aziikibwa) nga 18 October 1884 e Kasubi, era ye Kabaka eyasooka okuterekebwa mu kifo ekyo.  Mu 2007,Yunivaasite ya [[:en:Muteesa_I_Royal_University|Muteesa I Royal University]] yabangibwawo ng'ebbuddwamu erinnya lye was opened in his name, in recognition of his contribution to the education of the people of [[Buganda]] and [[Yuganda|Uganda]]. Ssenkulu wa Yunivaasite [[:en:Chancellor_(education)|(chancellor]]) eno eyasooka yali [[:en:Muwenda_Mutebi_II_of_Buganda|Kabaka Ronald Muwenda Mutebi II]] nga ye Kabaka aliko mu kiseera kino. Mu 2016, Omulamuzi [[:en:Julia_Sebutinde|Julia Sebutinde]] yatuuzibwa ng'asikira Kabaka mu kifo kino ekya SSenkulu wa Yunivaasite eno olwo Kabaka n'afuuka ''Omugenyi ow'enjawulo'' owa Yunivaasite eno. == Ebyogerwa ku Muteesa I == Mu kiseera naga ye Kabaka, Obwakaba twebwanyeezezebwa mu ngeri yonna awatali ntalo ez'omunda oba obulumbaganyi okuva wabweru. Yayongera okufuuka ow'amaanyi n'okuba omugunjufu. Yakkiriza Abaminsani okusomesa abantu nti ba makulu ddala kumpi kujula kumwenkana era nga baweebwa nnyo ekitiibwa n'obukuumi. Yalina amaanyi n'obusobozi okwenkanyankanya eddiini okuli Abakatoliki, Abakulisitaayo, Abasiraamu n'ab'ensinza ey'ekinnansi n'asobola okubafuga bonna. * Kabaka Mutesa II, ''Desecration of My Kingdom (1967)'' == Olukangaga lw'enziriŋŋa ya Bakabaka ba Buganda == == Laba ne bino == * Banda Hill * [[Kabaka wa Buganda|Kabaka of Buganda]] * Muteesa I Royal University * Mapeera House == Ebijuliziddwamu == {{Reflist|30em}} * Kaggwa, Sir Apollo K, ''[https://www.abebooks.com/servlet/BookDetailsPL?bi=30178361663&searchurl=sortby%3D17%26an%3DKIWANUKA%252C%2BM.S.M.&cm_sp=snippet-_-srp1-_-title5 Basekabaka be’Buganda]'' [translated by MM Semakula Kiwanuka]. Nairobi: East African Publishing House, 1971. * Kiwanuka, MM Semakula, ''[https://www.abebooks.com/servlet/BookDetailsPL?bi=17754994766&searchurl=tn%3DMuteesa%2BUganda%26sortby%3D17&cm_sp=snippet-_-srp1-_-title2 Muteesa of Uganda]''. Kampala: East African Literature Bureau, 1967. * Kiwanuka, MM Semakula, ''[https://www.abebooks.com/servlet/BookDetailsPL?bi=19526582860&searchurl=sortby%3D17%26an%3DKIWANUKA%252C%2BM.S.M.&cm_sp=snippet-_-srp1-_-title6 A History of Buganda: From the foundation of the Kingdom to 1900]''. London: Longman, 1971. == External links == * [https://web.archive.org/web/20130615070042/http://www.buganda.com/kings.htm Olukalala lwa Bakabaka ba Buganda] [[Category:Kampala]] [[Category:Bannabyabufuzi]] [[Category:Bassekabaka ba Buganda]] [[Category:Buganda]] [[Category:Eddiini mu Buganda]] 920hm9z94i4bzor45kceaswg0iuvzft Esther Mbulakubuza Mbayo 0 7924 77125 70391 2026-10-20T17:45:56Z Thomas Eddie Irigei 11996 converted reference 77125 wikitext text/x-wiki [[File:Mbayo.png|thumb|Hon. Esther Mbulakubuza Mbayo]]   '''Esther Mbulakubuza Mbayo''' nga batera kuliwandiika nga Esther Mbulakubuza, [[:en:Politician|munabyabufuzi]] [[:en:Uganda|Omunayuganda]]. Ye [[:en:President_of_Uganda|Minisita w'ebya Pulezidenti]] mu [[:en:Cabinet_of_Uganda|Kabineeti ya Uganda]].<ref>{{Cite web |title=MBAYO ESTHER MBULAKUBUZA - UGLEADER |url=https://ugleader.com/leader/951/mbayo-esther-mbulakubuza |access-date=2026-10-20 |website=ugleader.com}}</ref><ref>https://summit.norwegianafrican.no/previous-speakers/esther-mbayo</ref><ref>http://ugandaradionetwork.com/story/luuka-celebrates-first-ministerial-appointment</ref><ref>https://web.archive.org/web/20210506003940/https://op.go.ug/state-ministers</ref> Yalondebwa mu kifo kino nga 6 Ogwomukaaga mu 2016 n'adira [[:en:Frank_Tumwebaze|Frank Tumwebaze]] mu bigere eyali awereddwa ogw'okubeera [[:en:Ministry_of_Information_and_Communications_Technology_(Uganda)|Minisita w'eby'obubaka, Tekinologiya wamu n'empuliziganya]].<ref name="New">https://web.archive.org/web/20161007121926/http://www.monitor.co.ug/blob/view/-/3235304/data/1345443/-/3o16hn/-/Museveni%27s+cabinet.pdf</ref> Akola ne mu [[:en:Parliament_of_Uganda|Paalamenti ya Uganda]] nga [[:en:Luuka_District|Omubaka Omukyala akiikirira Disitulikiti ya Luuka]].<ref name="Palm">https://web.archive.org/web/20180321100405/http://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=152</ref> == Obulamu bwe n'okusoma kwe == Yazaalibwa mu gyebayit [[:en:Luuka_District|Disitulikiti ye Luuka]] enaku zino, mu [[:en:Busoga_sub-region|Bitundu bye Busoga]], mu [[:en:Eastern_Region,_Uganda|Buvanjuba]] bwa Uganda, nga 27, Ogwokuna u 1971. Yasomera ku [[:en:Wanyange_Girls'_School|Wanyange Girls' School]] gyeyatuulira S4 ne S6. Yagenda ku [[:en:Makerere_University|Yunivasite ye Makerere]], gyeyatikirwa mu 2005 ne [[:en:Bachelor_of_Commerce|Diguli mu by'embalirira n'enfuna]], nga esira yasinga kuliteeka mu byakubala bitabo.<ref name="Who">https://web.archive.org/web/20170112201844/http://www.monitor.co.ug/News/National/Who-are-the-new-faces-in-Museveni-s-Cabinet-/-/688334/3237208/-/item/0/-/jvu2ejz/-/index.html</ref> Alina ne satifikeeti gyeyafuna okuva kutendekero lya [[:en:Institute_of_Chartered_Secretaries_and_Administrators|Institute of Chartered Secretaries and Administrators]].<ref name="Palm" /> == Emirimu gye == [[File:Mbayo Esther Mbulakubuza.jpg|thumb|Mbayo Esther Mbulakubuza|left]] Mu 1997, yawerezaako nga eyali yekaanya eby'embalirira n'ensiimbi mu kampuni ya Transocean Uganda Limited. Okuva mu Gwekuminoogumu mu 1999 okutuuka mu 2002, yali akola nga omumyuka w'omubalirizi w'ebitabo mu kampuni ya Lonrho Motors Uganda Limited, kampuni eyali ey'obwanannyini ng'etunda mmotoka. Okuva mu Gusooka mu 2003 okutuuka mu Gwokubiri mu 2006, yali akola nga omubalirizi w'ebitabo omujuvu mu kampuni ya Lonrho Motors. Oluvannyuma yagenda okukolera aba Commercial Firms Uganda Limited era nga omubalirizi w'ebitabo, okuva mu Gwokuna mu 2006 okutuuka mu Gwomunaana mu 2007. Mu kaseera kekamu, okuva mu Gwomwenda mu 2001, okutuuka mu Gwomukaaga mu 2008, yakolerako aba kampuni ya Socket Works Uganda Limited nga omubalirizi w'ebitabo. Okuva mu Gwokubiri mu 2008, okutuusa mu Gwekumineebiri mu 2010, yakolako nga yeali [[:en:Financial_controller|avunaanyizibwa ku by'entambula by'ensimbi]] mu kampuni ya [[:en:Cooper_Motor_Corporation|Cooper Motor Corporation Uganda]].Yalondebwa nga omukyala omubaka wa Paalamenti eyali agenda okukiikirira Disitulikiti ya Luuka mu [[:en:2016_Ugandan_general_election|kalulu ka bonna, aka 2016]],<ref name="Palm" /><ref name="Who" /> oluvannyuma lw'okuwangula eyali mu kifo kino naddamu okwesimbawo [[:en:Evelyn_Kaabule|Evelyn Kaabule]].<ref>http://www.ec.or.ug/docs/Report%20on%20the%202015-2016%20General%20Elections.pdf</ref><ref name=":0">http://www.chimpreports.com/mbayo-ministerial-appointment-sparks-celebrations-in-luuka/</ref> Mu kusooka yali yawangudde Kabuule mu kamyuufu ka NRM. Nga 6 Ogwomukaaga mu 2016, yaweebwa eky'okubeera Minisita wa Kabineeti ku bya Pulezidenti.<ref name="New" /><ref name=":0" /> Mu 2021,, mu kalulu k'okulonda pulezidenti w'eggwanga n'ababaka ba Paalamenti, Mbayon yawangula ekisanja ekirala mu ofiisi, ekyali eky'okubeera mu bukulembezze okuva mu 2021 okutuusa mu 2020<ref>https://visiblepolls.org/ug/2021-general-election/districts/luuka-94/</ref><ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/new-parliament-takes-shape--3259238</ref> == Obuvunaanyizibwa obulala == Awereza nga ssentebe w'ekibiina ekigata abakyala ba Disitulikiti mu kibiina ky'eby'obufuzi ekya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] wamu n'okubeera omuwandiisi w'ekibiina ekigata abakyala abakulembezze mu Busoga. == Obulamu bwe == Esther Mbayo mukyala mufumbo nga baawe ye George William Mbayo nga ababbiri bano balina abaana basatu.<ref name="Who" /> Mu Gwekuminoogumu mu 2020, yafiirwa mutabano we Ian Mawanda eyafa olw'omutima okulemererwa nga kyali kiva kukajuza nnyo bweyali mu jiimu.<ref>https://web.archive.org/web/20201129085243/https://www.nrmnationalchairman.com/condolences-to-hon-mbayo-and-family-upon-the-loss-of-ian/</ref><ref>https://www.watchdoguganda.com/news/20201129/105181/minister-esther-mbayos-only-child-dies.html</ref><ref>https://campusbee.ug/news/minister-mbayo-my-son-died-of-heart-failure-after-numerous-body-workouts/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20221016101154/https://theinformerug.com/2020/11/29/presidency-minister-esther-mbayos-only-son-dies/</ref><ref>https://www.campustimesug.com/makerere-fresh-graduate-dies-after-gyming/</ref> == Laba ne bino == * [[:en:Cabinet_of_Uganda|Kabineeti ya Uganda]] * [[:en:Parliament_of_Uganda|Paalamenti ya Uganda]] == Ebijuliziddwaamu == {{Reflist}} [[Category:Bannabyabufuzi]] [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] [[Category:Baminisita ba Uganda]] 5e5pedjbs7hdfsf4gf0drxp7pke5sbd 77126 77125 2026-10-20T17:46:27Z Thomas Eddie Irigei 11996 converted reference 77126 wikitext text/x-wiki [[File:Mbayo.png|thumb|Hon. Esther Mbulakubuza Mbayo]]   '''Esther Mbulakubuza Mbayo''' nga batera kuliwandiika nga Esther Mbulakubuza, [[:en:Politician|munabyabufuzi]] [[:en:Uganda|Omunayuganda]]. Ye [[:en:President_of_Uganda|Minisita w'ebya Pulezidenti]] mu [[:en:Cabinet_of_Uganda|Kabineeti ya Uganda]].<ref>{{Cite web |title=MBAYO ESTHER MBULAKUBUZA - UGLEADER |url=https://ugleader.com/leader/951/mbayo-esther-mbulakubuza |access-date=2026-10-20 |website=ugleader.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Summit 2026 {{!}} Join the Summit Today – Expand Your Network |url=https://norwegianafrican.no/summit |access-date=2026-10-20 |website=NABA - Norwegian-African Business Association |language=en-GB}}</ref><ref>http://ugandaradionetwork.com/story/luuka-celebrates-first-ministerial-appointment</ref><ref>https://web.archive.org/web/20210506003940/https://op.go.ug/state-ministers</ref> Yalondebwa mu kifo kino nga 6 Ogwomukaaga mu 2016 n'adira [[:en:Frank_Tumwebaze|Frank Tumwebaze]] mu bigere eyali awereddwa ogw'okubeera [[:en:Ministry_of_Information_and_Communications_Technology_(Uganda)|Minisita w'eby'obubaka, Tekinologiya wamu n'empuliziganya]].<ref name="New">https://web.archive.org/web/20161007121926/http://www.monitor.co.ug/blob/view/-/3235304/data/1345443/-/3o16hn/-/Museveni%27s+cabinet.pdf</ref> Akola ne mu [[:en:Parliament_of_Uganda|Paalamenti ya Uganda]] nga [[:en:Luuka_District|Omubaka Omukyala akiikirira Disitulikiti ya Luuka]].<ref name="Palm">https://web.archive.org/web/20180321100405/http://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=152</ref> == Obulamu bwe n'okusoma kwe == Yazaalibwa mu gyebayit [[:en:Luuka_District|Disitulikiti ye Luuka]] enaku zino, mu [[:en:Busoga_sub-region|Bitundu bye Busoga]], mu [[:en:Eastern_Region,_Uganda|Buvanjuba]] bwa Uganda, nga 27, Ogwokuna u 1971. Yasomera ku [[:en:Wanyange_Girls'_School|Wanyange Girls' School]] gyeyatuulira S4 ne S6. Yagenda ku [[:en:Makerere_University|Yunivasite ye Makerere]], gyeyatikirwa mu 2005 ne [[:en:Bachelor_of_Commerce|Diguli mu by'embalirira n'enfuna]], nga esira yasinga kuliteeka mu byakubala bitabo.<ref name="Who">https://web.archive.org/web/20170112201844/http://www.monitor.co.ug/News/National/Who-are-the-new-faces-in-Museveni-s-Cabinet-/-/688334/3237208/-/item/0/-/jvu2ejz/-/index.html</ref> Alina ne satifikeeti gyeyafuna okuva kutendekero lya [[:en:Institute_of_Chartered_Secretaries_and_Administrators|Institute of Chartered Secretaries and Administrators]].<ref name="Palm" /> == Emirimu gye == [[File:Mbayo Esther Mbulakubuza.jpg|thumb|Mbayo Esther Mbulakubuza|left]] Mu 1997, yawerezaako nga eyali yekaanya eby'embalirira n'ensiimbi mu kampuni ya Transocean Uganda Limited. Okuva mu Gwekuminoogumu mu 1999 okutuuka mu 2002, yali akola nga omumyuka w'omubalirizi w'ebitabo mu kampuni ya Lonrho Motors Uganda Limited, kampuni eyali ey'obwanannyini ng'etunda mmotoka. Okuva mu Gusooka mu 2003 okutuuka mu Gwokubiri mu 2006, yali akola nga omubalirizi w'ebitabo omujuvu mu kampuni ya Lonrho Motors. Oluvannyuma yagenda okukolera aba Commercial Firms Uganda Limited era nga omubalirizi w'ebitabo, okuva mu Gwokuna mu 2006 okutuuka mu Gwomunaana mu 2007. Mu kaseera kekamu, okuva mu Gwomwenda mu 2001, okutuuka mu Gwomukaaga mu 2008, yakolerako aba kampuni ya Socket Works Uganda Limited nga omubalirizi w'ebitabo. Okuva mu Gwokubiri mu 2008, okutuusa mu Gwekumineebiri mu 2010, yakolako nga yeali [[:en:Financial_controller|avunaanyizibwa ku by'entambula by'ensimbi]] mu kampuni ya [[:en:Cooper_Motor_Corporation|Cooper Motor Corporation Uganda]].Yalondebwa nga omukyala omubaka wa Paalamenti eyali agenda okukiikirira Disitulikiti ya Luuka mu [[:en:2016_Ugandan_general_election|kalulu ka bonna, aka 2016]],<ref name="Palm" /><ref name="Who" /> oluvannyuma lw'okuwangula eyali mu kifo kino naddamu okwesimbawo [[:en:Evelyn_Kaabule|Evelyn Kaabule]].<ref>http://www.ec.or.ug/docs/Report%20on%20the%202015-2016%20General%20Elections.pdf</ref><ref name=":0">http://www.chimpreports.com/mbayo-ministerial-appointment-sparks-celebrations-in-luuka/</ref> Mu kusooka yali yawangudde Kabuule mu kamyuufu ka NRM. Nga 6 Ogwomukaaga mu 2016, yaweebwa eky'okubeera Minisita wa Kabineeti ku bya Pulezidenti.<ref name="New" /><ref name=":0" /> Mu 2021,, mu kalulu k'okulonda pulezidenti w'eggwanga n'ababaka ba Paalamenti, Mbayon yawangula ekisanja ekirala mu ofiisi, ekyali eky'okubeera mu bukulembezze okuva mu 2021 okutuusa mu 2020<ref>https://visiblepolls.org/ug/2021-general-election/districts/luuka-94/</ref><ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/new-parliament-takes-shape--3259238</ref> == Obuvunaanyizibwa obulala == Awereza nga ssentebe w'ekibiina ekigata abakyala ba Disitulikiti mu kibiina ky'eby'obufuzi ekya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] wamu n'okubeera omuwandiisi w'ekibiina ekigata abakyala abakulembezze mu Busoga. == Obulamu bwe == Esther Mbayo mukyala mufumbo nga baawe ye George William Mbayo nga ababbiri bano balina abaana basatu.<ref name="Who" /> Mu Gwekuminoogumu mu 2020, yafiirwa mutabano we Ian Mawanda eyafa olw'omutima okulemererwa nga kyali kiva kukajuza nnyo bweyali mu jiimu.<ref>https://web.archive.org/web/20201129085243/https://www.nrmnationalchairman.com/condolences-to-hon-mbayo-and-family-upon-the-loss-of-ian/</ref><ref>https://www.watchdoguganda.com/news/20201129/105181/minister-esther-mbayos-only-child-dies.html</ref><ref>https://campusbee.ug/news/minister-mbayo-my-son-died-of-heart-failure-after-numerous-body-workouts/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20221016101154/https://theinformerug.com/2020/11/29/presidency-minister-esther-mbayos-only-son-dies/</ref><ref>https://www.campustimesug.com/makerere-fresh-graduate-dies-after-gyming/</ref> == Laba ne bino == * [[:en:Cabinet_of_Uganda|Kabineeti ya Uganda]] * [[:en:Parliament_of_Uganda|Paalamenti ya Uganda]] == Ebijuliziddwaamu == {{Reflist}} [[Category:Bannabyabufuzi]] [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] [[Category:Baminisita ba Uganda]] 8249nomsu4msz1m45bbgqypbhp2y6md Kieran Tierney 0 8174 77200 72580 2026-10-21T10:21:54Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77200 wikitext text/x-wiki [[File:Kieran Tierney (26938128442).jpg|thumb|Kieran Tierney ]]  {{Infobox football biography|name=Kieran Tierney|image=Kieran Tierney (26938128442).jpg|caption=Tierney celebrating [[Celtic F.C.|Celtic]]'s league title in 2016|fullname=Kieran Tierney<ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/news/1335777 |title=2019/20 Premier League squads confirmed |publisher=Premier League |date=3 September 2019 |access-date=3 September 2019 |archive-date=3 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190903201046/https://www.premierleague.com/news/1335777 |url-status=live }}</ref>|birth_date={{birth date and age|df=y|1997|6|5}}<ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/players/12185/Kieran-Tierney/overview |title=Kieran Tierney: Overview |publisher=Premier League |access-date=17 August 2019 |archive-date=17 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190817170338/https://www.premierleague.com/players/12185/Kieran-Tierney/overview |url-status=live }}</ref>|birth_place=[[Douglas, Isle of Man|Douglas]], Isle of Man<ref name="iom">{{cite news|url=http://www.heraldscotland.com/sport/13899935.Kieran_Tierney_taking_his_Manx_connections_seriously_as_he_embarks_on_Celtic_career/|title=Kieran Tierney taking his Manx connections seriously as he embarks on Celtic career|last=Fisher|first=Stewart|date=27 October 2015|work=[[The Herald (Glasgow)|The Herald]]|publisher=[[Newsquest]]|access-date=2 May 2017|archive-date=20 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170420141805/http://www.heraldscotland.com/sport/13899935.Kieran_Tierney_taking_his_Manx_connections_seriously_as_he_embarks_on_Celtic_career/|url-status=live}}</ref>|height={{convert|1.78|m|order=flip}}<ref>{{Cite web|url=http://www.espnfc.com/player/214794/kieran-tierney|title=Kieran Tierney Player Profile - ESPN FC|website=www.espnfc.com|access-date=26 January 2019|archive-date=20 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161020154112/http://www.espnfc.com/player/214794/kieran-tierney|url-status=live}}</ref>|position=[[Left-back]], [[centre-back]]|currentclub=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|clubnumber=3|youthyears1=2005–2015|youthclubs1=[[Celtic F.C. Under-20s and Academy|Celtic]]|years1=2015–2019|clubs1=[[Celtic F.C.|Celtic]]|caps1=102|goals1=5|years2=2019–|clubs2=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|caps2=70|goals2=3 <!--Only the domestic league appearances and goals are used in the infobox.-->|nationalyears1=2014–2015|nationalteam1=[[Scotland national football team|Scotland U18]]|nationalcaps1=1|nationalgoals1=1|nationalyears2=2015–2016|nationalteam2=[[Scotland national under-19 football team|Scotland U19]]|nationalcaps2=4|nationalgoals2=0|nationalyears3=2016–|nationalteam3=[[Scotland national football team|Scotland]]|nationalcaps3=33|nationalgoals3=1|club-update=23:14, 18 September 2022 (UTC)|nationalteam-update=21:02, 21 September 2022 (UTC)}} '''Kieran Tierney''' (yazaalibwa nga 5 Ogwomusanvu 1997) [[:en:Association_footballer|muzannyi]] wa mupiira mutendeke ow'e Scotland azannya n[[:en:Left-back|g'omuzibizi ku lugoba lwa nnamba ssatu]] oba mu [[:en:Centre-back|kisenge wakati]] mu [[:en:Premier_League|Premier League]] e Bungereza mu Ttiimu ya Arsenal n'eggwanga lye erya [[:en:Scotland_national_football_team|Scotland Nationl Team]].<ref name="soccerway">{{Cite web |title=Mobile livescore - Flashscore.mobi football scores |url=https://www.flashscore.mobi/ |access-date=2026-10-21 |website=www.flashscore.mobi |language=en}}</ref> Tierney yayita mu mitenderera gyonna egy'abavubuka mu ttiimu ya [[:en:Celtic_F.C.|Celtic]] era yafuna omupiira gwe ogwasooka mu Ogwokuna 2015, era omupiira gwe ku ttimu y'eggwanga yagufuna mu Gwokusatu 2016. Yeegatta ku Arsenal mu Gwomunaana omwaka 2019 ku bukadde 25 obwa Ppawundi, ku [[:en:Football_records_in_Scotland#Record_transfer_fees_received|ssente zino nga zaali za byafaayo]] mu ggwanga lya Scotland n'omuzannyi w'eggwanga lino. == Ebyafaayo bye ku kkiraabu == === Obuto bwe n'omupiira gw'ekivubuka === Yazaalibwa [[:en:Douglas,_Isle_of_Man|Douglas]] ku kazinga ka [[:en:Isle_of_Man|Isle of Man]], Tierney yagenda mu [[:en:Wishaw|Wishaw]] mu Scotland ku myezi 10. Yayamba [[:en:Celtic_F.C.|Celtic]] ng'omwana n'gyegattako ku myaka musanvu gyokka egy'obukulu. Yafuna obuyigirize bwe mu masomero ga [[:en:Motherwell|Motherwell]] aga St Brendan's RC Primary ne [[:en:Our_Lady's_High_School,_Motherwell|Our Lady's High]] (omwaka gumu n'abavubuka banne abasamba omupiira, abalongo [[:en:Nicky_Cadden|Nicky]] and [[:en:Chris_Cadden|Chris Cadden]]) bo baasomera ku [[:en:St_Ninian's_High_School,_Kirkintilloch|St Ninian's High School, Kirkintilloch]], eyali enkolagana y'enkulakulana y'abavubuka bano ku ttiimu ya Celtic gye baali bakoze nayo omukago. Okuva obuto abadde ayogera ng'awa essuubi ng'akoppa omugenzi [[:en:Tommy_Gemmell|Tommy Gemmell]] eyali omuzannyi w'omupiira Nakinku mu Scotland, nga wa kibiina kya [[:en:Lisbon_Lions|Lisbon Lions]] ttiimu eyakulira mu Wishaw (okusingira ddala, [[:en:Craigneuk|Craigneuk]]) ate baazannya mu kifo kye kimu.<ref name="gemmell" /> Yagenda akuzibwa ku mitenderera egy'enjawulo era yayatiikirira nnyo ng'omusambi azannya ku mabbali gy'ekisaawe mu [[:en:Celtic_F.C._Reserve_and_Youth_squads|nkulakulana y'abazannyi]] ku ttiimu mu kuzibira wamu n'okulumba. Yatambula ne ttiimu omulundi ogwasooka mu mipiira gy'okwegezaamu e Finiland mu Gwomunaana 2014 era n'afuna omupiira gwe ogwasooka Celtic bwe yali ezannya ne [[:en:Tottenham_Hotspur_F.C.|Tottenham Hotspurs]] mu mupiira gw'okwegazzamu era baakubwa. Tierney omupiira guno yaguyita nti "Ekirooto kituukiridde".<ref name="debut" /> Yayongera okuzannya n'ettiimu okumalako sizoni 2014–15, era mu Gwekkumi 2014 mu mupiira gwa [[:en:SPFL_Development_League|Liigi y'abavubuka]] nga battunka ne [[:en:Heart_of_Midlothian_F.C._Under-20s_and_Academy|Heart of Midlothian]] yateeba ggoolo ennungi okuva [https://web.archive.org/web/20231112022333/https://depomurah-88.shop/ ku] bbokisi y'entabwe ye. === Celtic === ==== 2015–16: Omupiira ogwasooka n'okuyitamu kwe ==== Tierney yasamba omupiira gwe ogwasooka ogw'ekikugu nga 22 Ogwokuna 2015, bwe yava ku katebe mu ddakiika eya mu [[:en:Scottish_Premiership|Scottish Premiership]] nga basamba [[:en:Dundee_F.C.|Dundee]]. Yazannya omupiira omulala mu sizoni bwe yazannya kumpi essaawa nnamba bwe baali battunka [[:en:St_Johnstone_F.C.|St Johnstone]] ku bugenyi.<ref>https://int.soccerway.com/matches/2015/04/22/scotland/premier-league/dundee-fc/celtic-fc/1704591/</ref> Tierney yanyumirwa nnyo sizoni ye eya [[:en:2015–16_in_Scottish_football|2015–16]], bwe yazannya emipiira egisoba mu 30 era gyamuyamba nnyo okufuuka ow'enkizo mu ttiimu ya Celtic bwe yasikira [[:en:Emilio_Izaguirre|Emilio Izaguirre]] nga nnamba ssatu asooka ku kisaawe.<ref>https://web.archive.org/web/20150924043302/http://www.fitbastats.com/celtic/player_games.php?playerid=6774&page=2</ref> Ku lw'omutindo gwe, kyamuweesa ekirabo ky'omuzannyi omuto asinga mu mwaka ekigabibwa [[:en:PFA_Scotland_Young_Player_of_the_Year|abazannyi]] [[:en:SFWA_Young_Player_of_the_Year|n'abawandiisi]] b'emizannyo,<ref name="writers 2016">https://www.bbc.co.uk/sport/football/36183405</ref> Celtic bwe yali ewangula ekikopo kya Sizoni eyo. Newankubadde yali ayayaanirwa Ttiimu okuva mu [[:en:Premier_League|Premier League]], Tierney yateeka omukono ku ndagaano empya nga ya myaka etaano nga 24 Ogwomukaaga 2016, eyamukuumira ku kisaawe kya Parkhead okutuuka omwaka 2021.<ref>https://web.archive.org/web/20190525112225/https://www.scottishfwa.com/young-player-of-the-year-1</ref> Oluvannyuma lw'okusamba [[:en:2016–17_UEFA_Champions_League_group_stage#Group_C|emipiira egyasooka mu bibinja]] bya [[:en:UEFA_Champions_League|UEFA Champions League]], Tierney yafuna obuvune mu kakongovvule bwe yali mu kutendekebwa nga 27 Ogwekkumi 2016 obwamutwala ku ndiri okumala emyezi ebiri nga tasamba mupiira.<ref>https://web.archive.org/web/20190525112225/https://www.scottishfwa.com/young-player-of-the-year-1</ref> Bwe yali omulwadde ekyamuleetera n'okusubwa ffayinolo ya [[:en:2016_Scottish_League_Cup_Final_(November)|League Cup Final]], yafuna obujjanjabi bw'ekibegabega era yalabanga e mipiira gya Celtic ng'omuwagizi nakinku mu kkampuni eno gye yabeeranga ne mikwano gye.<ref>https://www.bbc.co.uk/sport/football/37797772</ref> ==== 2017–2019: Ebikopo by'awaka ebisatu eby'omujjirano ==== Nga 22 Ogw'oluberyeberye 2017, ng'amaze okusubwa emyezi esatu nga tazannya mupiira, yakomawo okuzannya omupiira ng'alindiriddwa eby'ensusso era yazannya mu mupiira gw'ekikopo ki [[:en:Scottish_Cup|Scottish Cup]] bwe baali battunka ne [[:en:Albion_Rovers_F.C.|Albion Rovers]].<ref>https://www.bbc.co.uk/sport/football/37797772</ref> Tierney yaddamu n'aweebwa engule y'omuzannyi omuto asinze banne omulundi ogw'okubiri ogw'omuddiring'anwa mu Gwokutaano nga 7, ekyamufuula omuzannyi ow'okubiri okukikola oluvannyuma lwa [[:en:Craig_Levein|Craig Levein]] mu 1986.<ref name="pfa 2017">https://www.bbc.co.uk/sport/football/37797772</ref> Yafuna obuvune ku luba bwe yali azannya [[:en:2017_Scottish_Cup_Final|2017 Scottish Cup Final]] era yali alina okukyusibwa amangu ddala okufuna obujjanjabia.<ref>https://www.bbc.co.uk/sport/football/37797772</ref> Celtic yawangula 2–1 okumalayo [[:en:Treble_(association_football)#Domestic_trebles|okuwangula ebikopo bisatu ebyawaka mu Sizoni]] era baamalako nga [[:en:List_of_unbeaten_football_club_seasons|tebakubiddwamu]]. Newankubadde yamala akaseera kawanvu nga taliiwo, yalabikira mu mipiira 40 Sizoni eyo. Nga 8 Ogwomunaana 2017, Tierney yalondebwa okubeera [[:en:Captain_(association_football)|Kapiteeni]] era n'atandika okuzannya [[:en:Defender_(association_football)#Central_defender|mu kisenge wakati]] ng'aduumira abavubuka abato mu kisenge mu kikopo kya [[:en:2017–18_Scottish_League_Cup#Second_round|Scottish League Cup]] bwe baali battunka ne [[:en:Kilmarnock_F.C.|Kilmarnock]]; Celtic yawangula omuzannyo ogwo ku ggoolo 5–0, nga Tierney akoze [[:en:Assist_(football)|omukisa oguvaamu ggoolo]] ate era naye yateeba ggoolo empitirivu obulungi okuva mu yaadi 40. Nga 30 Ogwekkumi, nga wayiseewo wiiki ng'amaze okuteeba ggoolo ey'omugaso mu buwanguzi mu [[:en:2017–18_Scottish_Premiership|Liigi]], baali basemberedde abasinga okuvuga ku kikopo sizoni eyo aba [[:en:Aberdeen_F.C.|Aberdeen ,]] era yayongezaayo endagaano ye ne Celtic okutuuka mu mwaka 2023.<ref>https://www.bbc.co.uk/sport/football/40829930</ref> Ku nkomerero ya sizoni, yali amaze okukung'anya ebirabo ebirala bweyawangula ekirabo [[:en:PFA_Scotland_Young_Player_of_the_Year|ky'abazannyi]] [[:en:SFWA_Young_Player_of_the_Year|n'abawandiisi]] b'emizannyo ng'omuzannyi omuto asinze okukyanga omupiira sizoni ey'okusatu ey'omuddiring'anwa era yakola omulimu munene nnyo mu kuwangula ebikopo bisatu mu ngeri y'ebyafaayo ku ttiimu bwe yazannya emipiira egisoba mu 50 era yazannya ffayinolo zonna omwali okuwangula entirety 2–0 ku [[:en:Motherwell_F.C.|Motherwell]].<ref name="lc1718">https://www.bbc.co.uk/sport/football/41810466</ref><ref name="sc1718">https://www.bbc.co.uk/sport/football/42056522</ref> Tierney yazannya bwe baali bawangula Aberdeen mu [[:en:2018_Scottish_League_Cup_Final|2018 Scottish League Cup Final]] nga 2 Ogwekkumin'ebiri 2018.<ref name="lc1819">https://www.bbc.co.uk/sport/football/44091573</ref> Obuvune bw'essaabiro bwe yafuna bwategeeza nti yali agenda kusubwa emipiira era yakomawo nga , 24 Ogwokubiri 2019.<ref>https://www.bbc.co.uk/sport/football/46337733</ref> Yafuna Aniya nga kitegeeza yalina okulongoosebwa buli kiseera.<ref name="hernia">https://www.dailyrecord.co.uk/sport/football/football-news/celtic-star-kieran-tierney-blasts-14048209</ref> === Arsenal === ==== 2019–2022: Obuwanguzi bw'ekikopo kya FA n'obuvune ==== Nga 8 Ogwomunaana 2019, Tierney yateeka omukono ku ndagaano ne ttiimu ya [[:en:Premier_League|Premier League]] eya [[:en:Arsenal_F.C.|Arsenal]],ku bukadde 25 obwa ppawundi.<ref>https://www.dailyrecord.co.uk/sport/football/football-news/celtic-star-kieran-tierney-blasts-14048209</ref><ref>https://www.arsenal.com/news/kieran-tierney-joins-long-term-deal</ref> Tierney yasubwa emipiira mu kitundu kya sizoni ekyasooka ekya 2019–20, oluvannyuma lw'okulongoosebwa aniya mu gwokutaano 2019.<ref>https://www.bbc.co.uk/sport/football/49283667</ref> Yazannya omupiira gwe ogwasooka Arsenal bwe yali ekuba [[:en:Nottingham_Forest_F.C.|Nottingham Forest]] 5 + 0 mu kikopo kya [[:en:EFL_Cup|EFL Cup]] nga 24 Ogwomwenda.<ref>https://www.bbc.co.uk/sport/football/49780536</ref> Tierney yakola omukisa ogwavaamu ggoolo eyasooka eyateebwa [[:en:Gabriel_Martinelli|Gabriel Martinelli]] Arsenal bwe yali ekuba [[:en:Standard_Liège|Standard Liège]] ggoolo 4–0 wiiki eyaddako mu mupiira ogwazannyibwa awaka.<ref>https://www.bbc.co.uk/sport/football/49823156</ref> Yafuna omupiira gwe ogwasooka mu Premier League nga 27 Ogwekkumi, bwe baali bakola amaliri ga 2–2 ne [[:en:Crystal_Palace_F.C.|Crystal Palace]]. Sizoni ye yeeyongera okutaataganyizibwa bwe yafuna obuvune mu kibegabega Arsenal bwe yali ezannya ne West Ham United.<ref>https://www.bbc.co.uk/sport/football/49874359</ref> Tierney yakola bulungi nnyo ku ttiimu ye mu Premier League oluvannyuma lw'obulwadde bwa [[:en:COVID-19_pandemic|COVID-19]] era yafuna ekirabo ky'omuzannyi asinze mu Arsenal eky'omwezi gwomukaaga.<ref>https://www.bbc.co.uk/sport/football/50113576</ref> Yateeba ggoolo ye eyasooka nga 26, ogwomusanvu Arsenal bwe yali ewuttula [[:en:Watford_F.C.|Watford]] 3&#x2013;2 mu mupiira gwa Sizoni ogwasembayo 2019&#x2013;20 .<ref>https://www.arsenal.com/news/tierney-our-june-player-month</ref> Mu gwomunaana nga 1 2020, Tierney yalondebwa okutandika omupiira gw'akamalirizo ogw'ekikopo kya [[:en:2020_FA_Cup_Final|FA Cup Final]] nga battunka ne Chelsea, era Arsenal yawangula ekikopo kyayo ekya 14.<ref name="bbc">https://www.arsenal.com/news/tierney-our-june-player-month</ref> Nga 28 ogwomunaana 2020, Tierney yali ttiimu etandika mu [[:en:2020_FA_Community_Shield|2020 FA Community Shield]], Arsenal bwe yawangula [[:en:Liverpool_F.C.|Liverpool]] 5–4 mu kakodyo k'okusimulagana peneti oluvannyuma lw'okulemagana 1–1 mu ddakiiika 90. Nga 2 ogw'oluberyeberye 2021, Tierney yateeba ggoolo y'omuzannyo eyasooka mu liigi Arsenal bwe yali emegga [[:en:West_Bromwich_Albion_F.C.|West Bromwich Albion]] ate era n'akola omukisa oguvaamu ggoolo eyateebwa, [[:en:Alexandre_Lacazette|Alexandre Lacazette]].<ref>https://www.skysports.com/football/news/11095/12059158/arsenal-1-1-liverpool-5-4-on-pens-pierre-emerick-aubameyang-secures-community-shield-shootout-win</ref> Goolo amakula gye yateeba yalondebwa nga eyomwezi ogw'oberyeberye ku mu mukutu gwa Arsenal ogwa yintaneeti.<ref>https://www.bbc.com/sport/football/55450393</ref> Nga 25 Ogwokubiri, yateeba ggoolo bwe baali bawangula [[:en:S.L._Benfica|Benfica]] 3–2 mu kikopo kya [[:en:2020–21_UEFA_Europa_League|Europa League]] ku mwetoloolo ogwa 32, ekyamufuula munnansi wa Scotland eyasooka okuteebe Arsenal mu mpaka za Bulaaya okuva [[:en:Willie_Young_(footballer,_born_1951)|Willie Young]] bwe yakikola mu gwokusatu1980.<ref>https://www.arsenal.com/news/kieran-tierney-tops-january-goal-month-poll</ref> Mu gwomukaaga 2021, yateeka omukono ku ndagaano empanvu ne Arsenal.<ref>https://www.bbc.com/sport/football/56185885</ref> Tierney yazannyira Arsenal emipiira gy'omujjira mu sizoni ya 2021&#x2013;22 okutuusa bwe yafuna obuvune bw'evviivi mu gwokusatu.<ref name="march22injury">https://www.skysports.com/football/news/11670/12341803/kieran-tierney-feels-amazing-after-signing-long-term-arsenal-contract-extension</ref> Arsenal yakubwa emipiira gya [[:en:Crystal_Palace_F.C.|Crystal Palace]], [[:en:Brighton_&_Hove_Albion_F.C.|Brighton]], [[:en:Tottenham_Hotspur_F.C.|Tottenham]] ne [[Newcastle United F.C.|Newcastle]] oluvannyuma lw'obuvune buno, era baasubwa katono okukiika mu mpaka za Bulaaya eza Champions League ez'okusunsulamu abanaazetabamu.<ref name="march22injury" /> [[:en:All_or_Nothing:_Arsenal|Kyazuulibwa nti kwonna kwaali kusiwa nsaano ku mazzi]], Obulamu bwa ''Arsenal'' obwaddako bwayongera okukaluba Tierney yafuna obuvune mu vviivi mu gwokubiri, omwezi gwaddako obuvune bw'asajjuka bwe yali atambula ng'agenda okutendekebwa.<ref name="march22injury" /> Yakomawo mu nsiike ku ntandikwa ya Sizoni ya 2022&#x2013;23 .<ref name="march22injury" /> == By'akoze ku ttiimu y'eggwanga == Tierney yazannyira Scotland okuviira ddala ku mutendera gw'abali wansi w'emyaka 18 ne 19.<ref>https://www.skysports.com/football/news/11670/12341803/kieran-tierney-feels-amazing-after-signing-long-term-arsenal-contract-extension</ref> Yali asazeewo okuzannyira ttiimu ye ey'ekyalo eya [[:en:Ellan_Vannin_football_team|Ellan Vannin]] ekiikira akazinga ka Isle of Man nga when the [[:en:ConIFA|ConIFA]] empaka z'ensi yonna zisambibwa. Tierney yayitibwa ku ttiimu ya [[:en:Scotland_national_football_team|Scotland]] enkulu nga 10 Ogwokusatu 2016 bwe baali bazannya omupiira gw'omukwano ne [[:en:Denmark_national_football_team|Denmark]].<ref>http://www.scottishfa.co.uk/football_player_profile.cfm?page=1848&playerID=141507&squadID=9</ref> Tierney yazannya ekitundu ky'omuzannyo ekyasooka era Scotland yawangula 1–0 ku [[:en:Hampden_Park|Hampden Park]]; yasikizibwa [[:en:Charlie_Mulgrew|Charlie Mulgrew]] munne gw'azannya naye mu Celtic kitundu eky'okubiri.<ref>https://www.bbc.co.uk/sport/football/35770855</ref> Olw'okuba yali akwata mangu ebimubuuliddwa okusinziira ku muzibizi munne [[:en:Andrew_Robertson|Andrew Robertson]],<ref>https://www.bbc.co.uk/sport/football/35770855</ref> Tierney baamuteeka mu nnamba bbiri mu mipiira gya Scotland bwe baali bazannya [[:en:Slovenia_national_football_team|Slovenia]],<ref>https://www.bbc.co.uk/sport/football/45459420</ref> [[:en:Lithuania_national_football_team|Lithuania]] ne [[:en:Slovakia_national_football_team|Slovakia]], ku ludda lwa kkono mu kisenge ky'abazibizi basatu mu mupiira awaka nga bazannya [[:en:England_national_football_team|England]] mu [[:en:2018_FIFA_World_Cup_qualification_–_UEFA_Group_F|kusunsuala abaneetaba mu kikopo ky'ensi yonna]] mu 2017.<ref>https://www.bbc.co.uk/sport/football/39302192</ref> Tierney yalondebwa nga Kapiteeni mu mupiira gw'omukano Scotland bwe yali ezannya ne [[:en:Netherlands_national_football_team|Budaaki]] mu gwekkumi n'ogumu mu 2017,yazannya ng'omuzibizi akuba wakati era baakubwa 1–0.<ref>https://www.theguardian.com/football/blog/2017/jun/11/scotland-england-five-talking-points-tierney-strachan-sterling-oxlade-chamberlain</ref> Mu gwekkumi 2018, Tierney [[:en:Own_goal|yeeteeba ggoolo]] esalawo bwe baali bakubwa 2–1 ku [[:en:Israel_national_football_team|Israel]] mu [[:en:UEFA_Nations_League|kikopo ky'amawanga ga Bulaaya]].<ref>https://www.bbc.co.uk/sport/football/41840573</ref> Bwe yali ayogera oluvannyuma lw'omupiira, Robertson yagamba nti ye neTierney baazanyisibwa mu bifo we batasamba mu nsamba ya 3–5–2 eyaleetebwa [[:en:Alex_McLeish|Alex McLeish]] okusobola okusambisa abazannyi bano .<ref>https://www.bbc.co.uk/sport/football/41840573</ref> Mu gwekkumin'ogumu 2019, Tierney yaggyibwa mu ttiimu ya Scotland eyali egenda okuttunka ne Cyprus ne Kazakhstan mu mpaka za Bulaaya eza [[:en:UEFA_Euro_2020|UEFA Euro 2020]] olw'okufuna obuvune mu ssaabiro.<ref>https://www.bbc.co.uk/sport/football/45832123</ref> Mu gwekkumi 2020, yawalirizibwa okuva mu ttiimu eyali egenda okuzannya empaka za Bulaaya eza Euro 2020 ku luzannya oluddirira olwakamalirizo nga bazannya Israel bwe yafuna okukonagana ne [[:en:Stuart_Armstrong|Stuart Armstrong]], eyali afunye obulwadda bwa COVID-19.<ref>https://www.bbc.co.uk/sport/scotland/50389854</ref> Oluvanyuma kya kakasibwa Armstrong, Tierney ne [[:en:Ryan_Christie|Ryan Christie]] nti baali bazannya bonna obuzannyo bwa ttivvi nga bali mu kisenge kimu.<ref>https://www.bbc.co.uk/sport/football/54453593</ref> Tierney yakola emikisa esatu egivaamu ggoolo nga bakuba [[:en:Faroe_Islands_national_football_team|Faroe Islands]] 4&#x2013;0 nga 31 ogwokusatu 2021, newankubadde yazannya mu ksenge wakati.<ref>https://www.bbc.co.uk/sport/football/54453593</ref> Era yazannyira Scotland emipiira ebiri egyaali jikereyemu egya [[:en:UEFA_Euro_2020|UEFA Euro 2020]] ezaakamalirizo mu gwomukaaga nga 2021, bwe yasubwa omupiira ogwaggulawo nga bazannya [[:en:Czech_Republic_national_football_team|Czech Republic]] olw'obuvune. Tierney yateeba ye eyasooka ku Scotland nga 24, ogwokusatu 2022 bwe baali bazannya omupiira gw'omukwano [[:en:Poland_national_football_team|Poland]] ku kisaawe kya Hampden.<ref>https://www.bbc.co.uk/sport/football/56598023</ref> Amangu ddala yafuna obuvune ng'atendekebwa obwamuleetera okusubwa ekitundutundu kya sizoni ekyaddako ekya 2021&#x2013;22. Kino kyamuviirako okusubwa ez'okusunsulamu abanaazannya [https://web.archive.org/web/20231112022332/https://depomurah88.com/ mu] mpaka z'ensi yonna nga battunka ne [[:en:Ukraine_national_football_team|Ukraine]] mu gwomukaaga era Scotland yakubwa 3&#x2013;1. == Amawulire == Tierney yateekebwa ku mikutu gy'amawulire egy'ebyemizannyo egya [[:en:List_of_Amazon_Prime_Video_original_programming|Amazon Original]] ne [[:en:Docuseries|docuseries]] ''[[:en:All_or_Nothing:_Arsenal|byonna kye kimu Arsenal]]'' eyakola firimu ku ttiimu ku batendesi n'abazannyi emabega waayo ssaako n'obutundutundu obwalagibwa ku ntimbe [[:en:2021–22_Arsenal_F.C._season|sizoni ya 2021–22]] yonna.<ref>https://www.bbc.com/sport/live/football/60807549</ref> == Emipiira gy'azannye == === Ttiimu === {{updated|match played 8 September 2022}}<ref name="soccerway"/> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+Emipiira gy'azannye, ggoolo ku ttiimu, sizoni n'empaka ! rowspan="2" |Ttiimu ! rowspan="2" |Sizoni ! colspan="3" |Liigi ! colspan="2" |Ttiimu y'eggwanga ! colspan="2" |Ekikppo kya Liigi ! colspan="2" |Bulaaya ! colspan="2" |Ebirala ! colspan="2" |Omugatte |- !Ekibinja !Emipiira !Ggoolo !Emipiira gy'azannye !Ggoolo !Emipiira !Ggoolo !Emipiira !Ggoolo !Emipiira !Ggoolo !Emipiira !Goals |- | rowspan="6" |Celtic |2014–15 |[[:en:Scottish_Premiership|Scottish Premiership]] |2 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |0 | colspan="2" |– |2 |0 |- |2015–16 |Scottish Premiership |23 |1 |4 |0 |2 |0 |4 |0 | colspan="2" |– |33 |1 |- |2016–17 |Scottish Premiership |24 |1 |5 |1 |2 |0 |9 |0 | colspan="2" |– |40 |2 |- |2017–18 |Scottish Premiership |32 |3 |5 |0 |4 |1 |14 |0 | colspan="2" |– |55 |4 |- |2018–19 |Scottish Premiership |21 |0 |2 |0 |3 |0 |14 |1 | colspan="2" |– |40 |1 |- ! colspan="2" |Total !102 !5 !16 !1 !11 !1 !41 !1 !0 !0 !170 !8 |- | rowspan="5" |[[:en:Arsenal_F.C.|Arsenal]] |[[:en:2019–20_Arsenal_F.C._season|2019–20]] |[[:en:Premier_League|Premier League]] |15 |1 |3 |0 |2 |0 |4 |0 | colspan="2" |— |24 |1 |- |2020–21 |Premier League |27 |1 |1 |0 |0 |0 |9 |1 |1[lower-alpha 1] |0 |38 |2 |- |[[:en:2021–22_Arsenal_F.C._season|2021–22]] |Premier League |22 |1 |1 |0 |2 |0 | colspan="2" |— | colspan="2" |— |25 |1 |- |2022–23 |Premier League |6 |0 |0 |0 |0 |0 |1 |0 | colspan="2" |— |7 |0 |- ! colspan="2" |Omugatte !70 !3 !5 !0 !4 !0 !14 !1 !1 !0 !94 !4 |- ! colspan="3" |Omugatte wonna !172 !8 !21 !1 !15 !1 !55 !2 !1 !0 !264 !12 |} <references group="lower-alpha" responsive="1"></references> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+Emipiira gy'azannye ne ggoolo ku ttiimu y'eggwanga n'omwaka !Tiimu y'eggwanga !Omwaka !Empiira gy'azannye !Emipiira |- | rowspan="6" |[[:en:Scotland_national_football_team|Scotland]] |2016 |2 |0 |- |2017 |7 |0 |- |2018 |3 |0 |- |2020 |4 |0 |- |2021 |14 |0 |- |2022 |2 |1 |- ! colspan="2" |Omugatte !32 !1 |} : ''As of match played 24 March 2022. Scotland score listed first, score column indicates score after each Tierney goal.''<ref name="National Football Teams"></ref> {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+International goals by date, venue, cap, opponent, score, result and competition ! scope="col" |Nnamba ! data-sort-type="date" scope="col" |Naku z'omwezi ! scope="col" |Ekifo ! scope="col" |Emipiira ! scope="col" |Gw'avuganya ! scope="col" |ggoolo ! scope="col" |bwe gwa ggwa ! scope="col" |g'ovuganya |- | align="center" |1 |24 March 2022 |Hampden Park, Glasgow, Scotland | align="center" |31 | Poland | align="center" |1–0 | align="center" |1–1 |Ogwomukwano |} == By'azze awangula == * Scottish Premiership: 2015–16, 2016–17, 2017–18, 2018–19 * Scottish Cup: 2016–17, 2017–18 * Scottish League Cup: 2017–18, 2018–19 '''Arsenal''' * FA Cup: 2019–20 * FA Community Shield: 2020 '''Individual''' * UEFA Champions League Breakthrough XI: 2017 * PFA Scotland Young Player of the Year: 2015–16, 2016–17, 2017–18 * SFWA Young Player of the Year: 2015–16, 2016–17, 2017–18 * Celtic Young Player of the Year: 2015–16, 2016–17, 2017–18 * SFSA Supporters' Player of the Year: 2017 * Scottish Premiership Player of the Month: October 2017 * PFA Scotland Team of the Year (Premiership): 2015–16, 2016–17 2017–18<ref name="pfa 2018" /> * PFA Scotland Goal of the Season: 2017–18<ref name="pfa 2018" /> * Celtic FC Goal of the Season: 2017–18<ref name="brown treble" /> == Laba na bino == * List of Scotland international footballers born outside Scotland * List of Scotland national football team captains == Ebijuliziddwa == == Omuyumbagano ==   * [https://www.arsenal.com/men/players/kieran-tierney Ebimukwatako] at the Arsenal F.C. website * [https://web.archive.org/web/20220920171946/https://www.premierleague.com/players/12185/ Ebimukwatako] at the Premier League website * Kieran Tierney at the Scottish Football Association * Kieran Tierney – UEFA competition record (archive)  * Kieran Tierney at Soccerbase * Kieran Tierney at Soccerway * [http://fitbastats.com/scotland/player.php?playerid=1201 Fitba Stats profile (Scotland)] * [http://fitbastats.com/celtic/player.php?playerid=6774 Fitba Stats profile (Celtic)] * Kieran Tierney at CelticFC.net [[Category:Omupiira mu Uganda]] 8srjeps5dgdj6ypxf1r5gbdlcrxrp0o Frank Mbalire 0 8280 77133 57973 2026-10-20T18:22:14Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77133 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Frank Mbalire''' muyimbi era mukubi wa nnanga mu ggwanga lya Uganda. Yali omu ku bammemba ba Afrigo Band.<ref>{{Cite web |date=2026-10-15 |title=Afrigo Band still gets generations on their feet |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/entertainment/afrigo-band-still-gets-generations-on-their-feet-5633954 |access-date=2026-10-20 |website=Monitor |language=en}}</ref> == Obuto bwe n'obuyigirize == Mbalire yazaalibwa Joseph Yawe ne Dorotia Nambi e Natete mu kibuga Kampala. == Okuyimba == Mbalire yeegatta ku Afrigo Band ku nkomerero y'emyaka gy'ensanvu (70s) ng'omukubi w'ennanga naye oluvannyuma n'agenda mu "Thames band", gye yayiiyizaoluyimba lwa "Bamuleete" ne "Sirikusuula". Yasenguka n'agendako e Buswedi okumala akaseera n'oluvannyuma n'adda mu Afrigo band. Mu mwaka gwa 2009, Mbalire yava mu Afrigo band n'atandikawo ekibiina kya "Misty Jazz band", ekirimu ne Moses Matovu era nga Kampala Casino ge baali bafudde amaka gaabwe. Yali mmemba mu kibiina kya "Blazing beats" ne [[Philly Lutaaya]] awamu ne Fred Kigozi. Oluyimba lwe oluyitibwa "Ndikwambalanga Ekkooti" lwalondebwa ekitongole kya Bukedde ng'olumu ku nnyimba ezikyasinze okuba ez'omuwendo mu Uganda mu myaka amakumi ataano egiyise. == Ennyimba ze == === Ze yakuba yekka === * Bamuleete * Akanakakawalya * Ndikwambalanga Ekkooti * Sirikusuula === Entambi === * EAfrican songs, 1989 == Ebijuliziddwa == {{Reflist}} [[Category:Articles with hCards]] [[Category:Abayimbi]] 08pt3dwio86v1ewjm2m6ag6gmkwj0fv Bunamwaya Stadium 0 8318 77149 54510 2026-10-20T18:45:44Z Thomas Eddie Irigei 11996 converted reference 77149 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Bunamwaya Stadium''' [[:en:Multi-purpose_stadium|kisaawe ekikola emirimu egy'enjawulo]] mu [[:en:Wakiso_Town|kabuga k'e Wakiso]] mu [[:en:Uganda|Uganda]]. Ensangi zino kikozesebwa nnyo mu kuzannyirwamu omupiira nga kyeyambisibwa aba [[:en:Bunamwaya_SC|Bunamwaya SC]] ng'amaka gaawe mu [[:en:Ugandan_Super_League|liigi ya Uganda eyababinywera.]] Ekisaawe kituuza abantu 5,000.<ref>{{Cite web |title=Bunamwaya Stadium, former home to Wakiso Giants - Football Ground Map |url=https://www.footballgroundmap.com/ground/bunamwaya-stadium/wakiso-giants |access-date=2026-10-20 |website=www.footballgroundmap.com}}</ref> ap8jg4dwiy7kozg8e55pd1cg2xjh4ln Comanche Count, Texas 0 8934 77127 54820 2026-10-20T17:50:31Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77127 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Comanche Count, Texas''' ye ssaza erisangibwa mu ssaza ly’e [[Texas]] mu nsi ya [[United States of America]].<ref>{{Cite web |last=Association |first=Texas State Historical |title=Comanche County, Texas: History, Geography, and Economy |url=https://www.tshaonline.org/handbook/entries/comanche-county |access-date=2026-10-20 |website=Texas State Historical Association |language=en}}</ref> {{Amagombolola g’e Texas}} [[Category:Amagombolola g’e Texas]] [[Category:Texas, United States]] [[Category:Ebifo ebisangibwa mu Texas]] [[Category:Texas]] [[Category:Add maps later]] afc7p5ws39k1agrjvbj0cpezxb9sv2v Jefferson County, Missouri 0 9421 77145 28824 2026-10-20T18:38:22Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77145 wikitext text/x-wiki [[File:Missouri in United States.svg|thumb|197x197px|Missouri munda mu [[United States of Amerika]]]] '''Jefferson County, Missouri''' ye ssaza erisangibwa mu ssaza ly’e [[Missouri]] mu nsi ya [[United States of America]].<ref>{{Cite web |title=Jefferson County, MO {{!}} Official Website |url=https://www.jeffcomo.gov/ |access-date=2026-10-20 |website=www.jeffcomo.gov}}</ref> {{Amagombolola g’e Missouri}} [[Category:Amagombolola g’e Missouri]] [[Category:Missouri, United States]] [[Category:Ebifo ebisangibwa mu Missouri]] [[Category:Missouri]] [[Category:Add maps later]] am7k0apto14dxa7ybvamz2cmrr6hxr5 Nancy Kalembe 0 10115 77124 61459 2026-10-20T16:52:36Z Dr. Mulangira Mathias Kalanda 12008 added citation #WUCSU26 77124 wikitext text/x-wiki '''Nancy Linda Kalembe''' (yazaalibwa mu 1980) munnabyabufuzi wa Uganda. Yavuganya ku bwa Pulezidenti nga talina kibiina ky'agiddeko mu [[:en:2021_Ugandan_general_election|kulonda kw'eggwanga okwa 2021]], era ye mukyala yekka eyali yesimbyeewo, naye yawangulwa Pulezidenti [[Yoweri Museveni]] eyali mu buyinza.<ref>{{Cite web |last=Athumani |first=Halima |date=2021-01-11 |title=Uganda's Only Female Presidential Candidate Says Leadership Needs to Change |url=https://www.voanews.com/a/africa_ugandas-only-female-presidential-candidate-says-leadership-needs-change/6200601.html |access-date=2026-10-20 |website=Voice of America |language=en}}</ref> == Obulamu bwe obwasooka n'okusoma == Nancy Kalembe yazaalibwa mu 1980 era yakulira mu [[Iganga (disitulikit)|disitulikiti y'e Iganga]] mu kitundu ky'e [[:en:Busoga|Busoga]] mu Uganda. Yali omu ku baana 18. Kalembe yazaalibwa George Patrick Bageya, eyaliko [[:en:Local_Council_(Uganda)|Ssentebe wa disitulikiti]] eye [[Iganga]], ne Aida Cissy Kubaaza. Yasomera ku [[:en:Mount_Saint_Mary's_College_Namagunga|Mount Saint Mary's College Namagunga]] okufuna [[:en:Uganda_Certificate_of_Education|Uganda Certificate of Education]] ne Mariam High School ku [[:en:Uganda_Advanced_Certificate_of_Education|Uganda Advanced Certificate of education]]. Mu 2007, yafuna diguli esooka mu kunoonyereza ku bantu okuva mu [[:en:Makerere_University|Makerere University]].<ref>{{Cite web |date=2020-07-05 |title=Who is Nancy Kalembe, the female presidential aspirant? |url=https://pmldaily.com/profiles/2020/07/profile-who-is-nancy-kalembe-the-female-presidential-aspirant.html |access-date=2026-10-20 |website=PML Daily |language=en-US}}</ref> Era yali muyizi nga muddusi mu Makerere, era yavuganya mu [[:en:2004_Summer_Olympics|2004 Summer Olympics]] ng'omuddusi,omubuusi era akasuka, naye, okusinziira ku bigambo bye, gavumenti teyasobola kuleeta abaddusi abaalina busobozi mu Athens. == Emirimu == === Ebitongole eby'obwannannyini === Nga tanayingira byabufuzi, Kalembe yasomako ku mawulire ku [[:en:Uganda_Broadcasting_Corporation|Uganda Broadcasting Corporation]] ne bbanka ne kkampuni z'amafuta mu Nigeria ne Uganda. Mu 2003, yavuganya mu [[:en:Miss_Uganda|mpaka za Nnalulungi asinga mu Uganda]] oluvannyuma lw'okusoomoozebwanga mikwano gye, abamuyitanga [[:en:Tomboy|kyakulassajja]]<nowiki/>mu bulamu bwe bwonna. Yatuuka abataano abasinga naye teyawangula; wabula, yalondebwa okuba omukyala omugezi ekyamuvrako okufuna omulimu ku leediyo eya Sanyu FM. Kalembe era yakola emirimu egya firimu ne ttivvi, era yalabikira mu firimu ya ''[[:en:The_Apprentice_Africa|The Apprentice Africa]]'' mu 2008. === Okuvuganya ku bwa Pulezidenti === Mu Ogw'omusanvu 2020, Kalembe yalangirira nga bwe yali agenda kwetaba [[:en:2021_Ugandan_general_election|mu kulonda kwa pulezidenti mu Uganda mu 2021]]. Yatongoza kampeyini ze mu Jinja mu Ogw'ekkumi nagumu 2020, ng'a tagenda kugira ku kaadi ey'ekibiina kyonna. Ye mukyala yekka eyesimbawo okuvuganya ku kifo ky'omukulembeze w'eggwanga mu kulonda okwa 2021, era nga wakuna okwesimba ku kifo ekyo mu byafaayo by'eggwanga. Aba kuba nga yawangula kampeyini ze ez'ekiseera ekiwanvu, yeyandibadde omukyala asoose okufuuka pulezidenti owa Uganda.<ref name=":2" /> Essira yasinga kuliteeka ku pulogulaamu ez'okulwanyisa obwavu n'ebbula ly'emirimu awamu eby'obulamu n'ebyokuzimba enguudo,amakolero,amalwaliro. Yayogeranga ku [[:en:José_Mujica|José Mujica]] Pulezidenti wa Uruguay nga omuntu gweyali yegomba mu by'obufuzi. Kampeyini za Kalembe zamukaluubiriza ol'wbbeula ly'ensimbi. Yafuna obululu 38,772, oba 0.37 ku buli kikumi ku bungi bw'abantu bonna, mu kulonda, okwavaamu obutategeeragana wakati wa Pulezidenti [[Yoweri Museveni]] n'eyali amuvuganya enyo [[:en:Bobi_Wine|Bobi Wine]] eyawakanya ebyaava mu kulonda. == Obulamu bwe == Kalembe yafumbirwa mu 2007, naye oluvannyuma baayawukana n'omwami we. Alina abaana babiri okuva mu bufumbo obwo. Mu kukubaganya ebirowoozo n'ekitongole ekimu eky'amawulire mu Uganda, mu kampeyini ye ey'obwa pulezidenti, yagamba nti, "Afirika yerabidde nti bakyala abafirika balina amaaanyi oba balina abaami oba nedda....netaaga Katonda sossi mwami okufuna ekifo". == Ebyawandiikibwa == <references /> [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] f3gix245uf88cpi9nd3du4gy9wcpdn3 77168 77124 2026-10-20T19:09:34Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77168 wikitext text/x-wiki '''Nancy Linda Kalembe''' (yazaalibwa mu 1980) munnabyabufuzi wa Uganda.<ref>{{Cite web |date=2021-01-15 |title=Nancy Kalembe: Uganda’s only female presidential candidate |url=https://nation.africa/kenya/news/gender/nancy-kalembe-uganda-s-only-female-presidential-candidate-3257074 |access-date=2026-10-20 |website=Daily Nation |language=en}}</ref> Yavuganya ku bwa Pulezidenti nga talina kibiina ky'agiddeko mu [[:en:2021_Ugandan_general_election|kulonda kw'eggwanga okwa 2021]], era ye mukyala yekka eyali yesimbyeewo, naye yawangulwa Pulezidenti [[Yoweri Museveni]] eyali mu buyinza.<ref>{{Cite web |last=Athumani |first=Halima |date=2021-01-11 |title=Uganda's Only Female Presidential Candidate Says Leadership Needs to Change |url=https://www.voanews.com/a/africa_ugandas-only-female-presidential-candidate-says-leadership-needs-change/6200601.html |access-date=2026-10-20 |website=Voice of America |language=en}}</ref> == Obulamu bwe obwasooka n'okusoma == Nancy Kalembe yazaalibwa mu 1980 era yakulira mu [[Iganga (disitulikit)|disitulikiti y'e Iganga]] mu kitundu ky'e [[:en:Busoga|Busoga]] mu Uganda. Yali omu ku baana 18. Kalembe yazaalibwa George Patrick Bageya, eyaliko [[:en:Local_Council_(Uganda)|Ssentebe wa disitulikiti]] eye [[Iganga]], ne Aida Cissy Kubaaza. Yasomera ku [[:en:Mount_Saint_Mary's_College_Namagunga|Mount Saint Mary's College Namagunga]] okufuna [[:en:Uganda_Certificate_of_Education|Uganda Certificate of Education]] ne Mariam High School ku [[:en:Uganda_Advanced_Certificate_of_Education|Uganda Advanced Certificate of education]]. Mu 2007, yafuna diguli esooka mu kunoonyereza ku bantu okuva mu [[:en:Makerere_University|Makerere University]].<ref>{{Cite web |date=2020-07-05 |title=Who is Nancy Kalembe, the female presidential aspirant? |url=https://pmldaily.com/profiles/2020/07/profile-who-is-nancy-kalembe-the-female-presidential-aspirant.html |access-date=2026-10-20 |website=PML Daily |language=en-US}}</ref> Era yali muyizi nga muddusi mu Makerere, era yavuganya mu [[:en:2004_Summer_Olympics|2004 Summer Olympics]] ng'omuddusi,omubuusi era akasuka, naye, okusinziira ku bigambo bye, gavumenti teyasobola kuleeta abaddusi abaalina busobozi mu Athens. == Emirimu == === Ebitongole eby'obwannannyini === Nga tanayingira byabufuzi, Kalembe yasomako ku mawulire ku [[:en:Uganda_Broadcasting_Corporation|Uganda Broadcasting Corporation]] ne bbanka ne kkampuni z'amafuta mu Nigeria ne Uganda. Mu 2003, yavuganya mu [[:en:Miss_Uganda|mpaka za Nnalulungi asinga mu Uganda]] oluvannyuma lw'okusoomoozebwanga mikwano gye, abamuyitanga [[:en:Tomboy|kyakulassajja]]<nowiki/>mu bulamu bwe bwonna. Yatuuka abataano abasinga naye teyawangula; wabula, yalondebwa okuba omukyala omugezi ekyamuvrako okufuna omulimu ku leediyo eya Sanyu FM. Kalembe era yakola emirimu egya firimu ne ttivvi, era yalabikira mu firimu ya ''[[:en:The_Apprentice_Africa|The Apprentice Africa]]'' mu 2008. === Okuvuganya ku bwa Pulezidenti === Mu Ogw'omusanvu 2020, Kalembe yalangirira nga bwe yali agenda kwetaba [[:en:2021_Ugandan_general_election|mu kulonda kwa pulezidenti mu Uganda mu 2021]]. Yatongoza kampeyini ze mu Jinja mu Ogw'ekkumi nagumu 2020, ng'a tagenda kugira ku kaadi ey'ekibiina kyonna. Ye mukyala yekka eyesimbawo okuvuganya ku kifo ky'omukulembeze w'eggwanga mu kulonda okwa 2021, era nga wakuna okwesimba ku kifo ekyo mu byafaayo by'eggwanga. Aba kuba nga yawangula kampeyini ze ez'ekiseera ekiwanvu, yeyandibadde omukyala asoose okufuuka pulezidenti owa Uganda.<ref name=":2" /> Essira yasinga kuliteeka ku pulogulaamu ez'okulwanyisa obwavu n'ebbula ly'emirimu awamu eby'obulamu n'ebyokuzimba enguudo,amakolero,amalwaliro. Yayogeranga ku [[:en:José_Mujica|José Mujica]] Pulezidenti wa Uruguay nga omuntu gweyali yegomba mu by'obufuzi. Kampeyini za Kalembe zamukaluubiriza ol'wbbeula ly'ensimbi. Yafuna obululu 38,772, oba 0.37 ku buli kikumi ku bungi bw'abantu bonna, mu kulonda, okwavaamu obutategeeragana wakati wa Pulezidenti [[Yoweri Museveni]] n'eyali amuvuganya enyo [[:en:Bobi_Wine|Bobi Wine]] eyawakanya ebyaava mu kulonda. == Obulamu bwe == Kalembe yafumbirwa mu 2007, naye oluvannyuma baayawukana n'omwami we. Alina abaana babiri okuva mu bufumbo obwo. Mu kukubaganya ebirowoozo n'ekitongole ekimu eky'amawulire mu Uganda, mu kampeyini ye ey'obwa pulezidenti, yagamba nti, "Afirika yerabidde nti bakyala abafirika balina amaaanyi oba balina abaami oba nedda....netaaga Katonda sossi mwami okufuna ekifo". == Ebyawandiikibwa == <references /> [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] ira3s9wwnegky7a5op3c9z7p29r0fcv 77169 77168 2026-10-20T19:10:40Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77169 wikitext text/x-wiki '''Nancy Linda Kalembe''' (yazaalibwa mu 1980) munnabyabufuzi wa Uganda.<ref>{{Cite web |date=2021-01-15 |title=Nancy Kalembe: Uganda’s only female presidential candidate |url=https://nation.africa/kenya/news/gender/nancy-kalembe-uganda-s-only-female-presidential-candidate-3257074 |access-date=2026-10-20 |website=Daily Nation |language=en}}</ref> Yavuganya ku bwa Pulezidenti nga talina kibiina ky'agiddeko mu [[:en:2021_Ugandan_general_election|kulonda kw'eggwanga okwa 2021]], era ye mukyala yekka eyali yesimbyeewo, naye yawangulwa Pulezidenti [[Yoweri Museveni]] eyali mu buyinza.<ref>{{Cite web |last=Athumani |first=Halima |date=2021-01-11 |title=Uganda's Only Female Presidential Candidate Says Leadership Needs to Change |url=https://www.voanews.com/a/africa_ugandas-only-female-presidential-candidate-says-leadership-needs-change/6200601.html |access-date=2026-10-20 |website=Voice of America |language=en}}</ref> == Obulamu bwe obwasooka n'okusoma == Nancy Kalembe yazaalibwa mu 1980 era yakulira mu [[Iganga (disitulikit)|disitulikiti y'e Iganga]] mu kitundu ky'e [[:en:Busoga|Busoga]] mu Uganda. Yali omu ku baana 18. Kalembe yazaalibwa George Patrick Bageya, eyaliko [[:en:Local_Council_(Uganda)|Ssentebe wa disitulikiti]] eye [[Iganga]], ne Aida Cissy Kubaaza. Yasomera ku [[:en:Mount_Saint_Mary's_College_Namagunga|Mount Saint Mary's College Namagunga]] okufuna [[:en:Uganda_Certificate_of_Education|Uganda Certificate of Education]] ne Mariam High School ku [[:en:Uganda_Advanced_Certificate_of_Education|Uganda Advanced Certificate of education]]. Mu 2007, yafuna diguli esooka mu kunoonyereza ku bantu okuva mu [[:en:Makerere_University|Makerere University]].<ref>{{Cite web |date=2020-07-05 |title=Who is Nancy Kalembe, the female presidential aspirant? |url=https://pmldaily.com/profiles/2020/07/profile-who-is-nancy-kalembe-the-female-presidential-aspirant.html |access-date=2026-10-20 |website=PML Daily |language=en-US}}</ref> Era yali muyizi nga muddusi mu Makerere, era yavuganya mu [[:en:2004_Summer_Olympics|2004 Summer Olympics]] ng'omuddusi,omubuusi era akasuka, naye, okusinziira ku bigambo bye, gavumenti teyasobola kuleeta abaddusi abaalina busobozi mu Athens. == Emirimu == === Ebitongole eby'obwannannyini === Nga tanayingira byabufuzi, Kalembe yasomako ku mawulire ku [[:en:Uganda_Broadcasting_Corporation|Uganda Broadcasting Corporation]] ne bbanka ne kkampuni z'amafuta mu Nigeria ne Uganda.<ref>{{Cite web |title=Nancy Kalembe Linda Archives |url=https://www.independent.co.ug/tag/nancy-kalembe-linda/ |access-date=2026-10-20 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref> Mu 2003, yavuganya mu [[:en:Miss_Uganda|mpaka za Nnalulungi asinga mu Uganda]] oluvannyuma lw'okusoomoozebwanga mikwano gye, abamuyitanga [[:en:Tomboy|kyakulassajja]]<nowiki/>mu bulamu bwe bwonna. Yatuuka abataano abasinga naye teyawangula; wabula, yalondebwa okuba omukyala omugezi ekyamuvrako okufuna omulimu ku leediyo eya Sanyu FM. Kalembe era yakola emirimu egya firimu ne ttivvi, era yalabikira mu firimu ya ''[[:en:The_Apprentice_Africa|The Apprentice Africa]]'' mu 2008. === Okuvuganya ku bwa Pulezidenti === Mu Ogw'omusanvu 2020, Kalembe yalangirira nga bwe yali agenda kwetaba [[:en:2021_Ugandan_general_election|mu kulonda kwa pulezidenti mu Uganda mu 2021]]. Yatongoza kampeyini ze mu Jinja mu Ogw'ekkumi nagumu 2020, ng'a tagenda kugira ku kaadi ey'ekibiina kyonna. Ye mukyala yekka eyesimbawo okuvuganya ku kifo ky'omukulembeze w'eggwanga mu kulonda okwa 2021, era nga wakuna okwesimba ku kifo ekyo mu byafaayo by'eggwanga. Aba kuba nga yawangula kampeyini ze ez'ekiseera ekiwanvu, yeyandibadde omukyala asoose okufuuka pulezidenti owa Uganda.<ref name=":2" /> Essira yasinga kuliteeka ku pulogulaamu ez'okulwanyisa obwavu n'ebbula ly'emirimu awamu eby'obulamu n'ebyokuzimba enguudo,amakolero,amalwaliro. Yayogeranga ku [[:en:José_Mujica|José Mujica]] Pulezidenti wa Uruguay nga omuntu gweyali yegomba mu by'obufuzi. Kampeyini za Kalembe zamukaluubiriza ol'wbbeula ly'ensimbi. Yafuna obululu 38,772, oba 0.37 ku buli kikumi ku bungi bw'abantu bonna, mu kulonda, okwavaamu obutategeeragana wakati wa Pulezidenti [[Yoweri Museveni]] n'eyali amuvuganya enyo [[:en:Bobi_Wine|Bobi Wine]] eyawakanya ebyaava mu kulonda. == Obulamu bwe == Kalembe yafumbirwa mu 2007, naye oluvannyuma baayawukana n'omwami we. Alina abaana babiri okuva mu bufumbo obwo. Mu kukubaganya ebirowoozo n'ekitongole ekimu eky'amawulire mu Uganda, mu kampeyini ye ey'obwa pulezidenti, yagamba nti, "Afirika yerabidde nti bakyala abafirika balina amaaanyi oba balina abaami oba nedda....netaaga Katonda sossi mwami okufuna ekifo". == Ebyawandiikibwa == <references /> [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] m90u3num4ra3v5hlr160003fl5snlk4 Jackee Budesta Batanda 0 10636 77194 76432 2026-10-21T10:18:30Z Thomas Eddie Irigei 11996 converted reference 77194 wikitext text/x-wiki   '''Jackee Budesta Batanda''' [[:en:Ugandan|Munnayuganda]] munnamawulire,<ref name="theguardian">{{Cite web |title=Jackee Budesta Batanda {{!}} The Guardian |url=https://www.theguardian.com/profile/jackee-budesta-batanda |access-date=2026-10-10 |website=www.theguardian.com}}</ref> muwandiisi era munnabizinensi. Ye maneja omukulu owa Kampuni y'ebyempuliziganya n'ebyenjigiriza eya Success Spark Brand Limited, era omu ku batandiisi b'ekibiina kya Mastermind Africa Group Limited, a business-networking group.<ref name="jackeebatanda">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://jackeebatanda.com/?page_id=197 |access-date=2024-04-15 |archive-date=2014-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140416183452/http://jackeebatanda.com/?page_id=197 |url-status=dead }}</ref> Mu 2006, Batanda yakola ng'omuwandiisi awandiika ku ddembe ku [[:en:Joan_B._Kroc_Institute_for_Peace_and_Justice|Joan B. Kroc Institute for Peace and Justice]] ku [[:en:University_of_San_Diego|University of San Diego]].<ref name="sandiego">{{Cite book |date=2026-10-09 |title=Wayback Machine |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wayback_Machine&oldid=1379369117 |language=en}}</ref> Yasiimibwa olw'okunonyereza kweyakola okuva mu ba Africa fellowship Programme n'ettendekero lya [[:en:Institute_for_Justice_and_Reconciliation|Institute for Justice and Reconciliation]] mu [[:en:Cape_Town|Cape Town]], South Africa, mu 2008.<ref name="ijr">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.ijr.org.za/justice-and-reconciliation-in-africa-fellowship.php |access-date=2024-04-15 |archive-date=2014-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140416181325/http://www.ijr.org.za/justice-and-reconciliation-in-africa-fellowship.php |url-status=dead }}</ref> Mu 2010, Batanda yali omu ku bawandiisi ba International Writer-in-Residence at the Housing Authors and Literature Denmark,<ref name="haldhovedgaard">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.haldhovedgaard.dk/i-participants.asp |access-date=2024-04-15 |archive-date=2016-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161012164943/http://www.haldhovedgaard.dk/i-participants.asp |url-status=dead }}</ref> gye yamaliririza katabo ke aka, ''A Lesson in Forgetting''. Mu 2012, yali omu kubalabikira mu ''[[:en:The_Times|The Times]]'' wamu n'abakyala abalala 19 mu kuwunda ebiseera eby'omumaaso ebya Africa.<ref name="thetimes">{{Cite web |title=Verifying Device |url=https://www.thetimes.com/tto/business/ceo-summit-africa/article3353322.ece |access-date=2026-10-10 |website=www.thetimes.com}}</ref> Omwaka ogwo gwennyini, yawangula Awaadi ya 2012 Trust Women journalism Award. Abadde muwandiisi mu [[:en:Lancaster_University|Lancaster University]] mu Bungereza.<ref name="cca">{{Cite web |last=User |first=Super |title=Jackee Batanda (Uganda/South Africa) - Centre for Creative Arts |url=http://www.cca.ukzn.ac.za/index.php/tow-past-participants/46-tow-2013/197-jackee-batanda-uganda-south-africa |archive-url=https://web.archive.org/web/20180122071716/http://www.cca.ukzn.ac.za/index.php/tow-past-participants/46-tow-2013/197-jackee-batanda-uganda-south-africa |archive-date=2018-01-22 |access-date=2026-10-10 |website=www.cca.ukzn.ac.za |url-status=live}}</ref> Yalondebwa ekitongole kya [[:en:International_Women's_Media_Foundation|International Women's Media Foundation]] nga 2011–12 Elizabeth Neuffer Fellow.<ref name="i-wmf">{{Cite web |title=Fellows for Lubumbashi, DRC Reporting Trip - IWMF |url=https://www.iwmf.org/2017/05/fellows-for-lubumbashi-drc-reporting-trip/ |access-date=2026-10-10 |website=www.iwmf.org |language=en}}</ref> Mu biseera ebyo yali asomera ku [[:en:Massachusetts_Institute_of_Technology|Massachusetts Institute of Technology]] mu misomo gye egy'ebulaaya ne Yunivasite endala mu bitundu bya Boston era y'akolera ne ku ''[[:en:The_New_York_Times|The New York Times]]'' ne ''[[:en:The_Boston_Globe|The Boston Globe]]''. Ye yafuna Awaadi ya 2010 Uganda Young Achievers Awards mu ttuluba ly'abakugu era omulamuzi mu Africa program fellowship. Aweereza nga munnamawulire ow'akaseera n'e [[:en:Global_Press_Institute|Global Press Institute]], abakolera ku mutimbagano era yali akwasaganya eby'empuliziganya mu pulojekiti y'amateeka ku banoonyi b'obubudamo ku ssomero lya Mateeka ku [[:en:Makerere_University|Makerere Yunivasite]], [[:en:Kampala|Kampala]], Uganda.<ref name="iwmf">{{Cite web |title=Jackee Batanda {{!}} 2011/12 - IWMF |url=https://www.iwmf.org/2011/08/jackee-batanda-201112/ |access-date=2026-10-10 |website=www.iwmf.org |language=en}}</ref> Y'omu ku bawandiisi 39 abalangirirwa okuva mu Africa okubeera ekitundu ku pulojekiti ya [[:en:Africa39|Africa39]] eyali egenderera okwanja abasiyazi, [[:en:Hay_Festival|Hay Festival]] ne [[:en:Bloomsbury_Publishing|Bloomsbury Publishing]] ku [[:en:London_Book_Fair|London Book Fair]] mu Gwokuna 2014. Olukalala luliko abawandiisi abamaanyi okuva mu Africa abali wansi w'emyaka 40.<ref name="hayfestival">{{Cite web |title=List of Artists - Africa39 |url=https://www.hayfestival.com/artistlist-a-d.aspx?skinid=27&festivalid=95&localesetting=en-GB |access-date=2026-10-10 |website=www.hayfestival.com}}</ref><ref name="thebookseller">{{Cite web |last=Batanda |first=Jackee Budesta |title=Author: Jackee Budesta Batanda |url=https://sfonline.barnard.edu/author/jackee-budesta-batanda/ |access-date=2026-10-21 |website=The Scholar & Feminist Online |language=en-US}}</ref><ref name="cityvoiceng">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.cityvoiceng.com/chimamanda-tope-folarin-stanley-kenani-others-make-africa-39-list/ |access-date=2024-04-15 |archive-date=2014-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140413125827/http://www.cityvoiceng.com/chimamanda-tope-folarin-stanley-kenani-others-make-africa-39-list/ |url-status=dead }}</ref><ref name="lesleighkenya">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://lesleighkenya.com/africa-39-list-is-out/ |access-date=2024-04-15 |archive-date=2014-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140413141824/http://lesleighkenya.com/africa-39-list-is-out/ |url-status=dead }}</ref><ref name="hay-festival">{{Cite web |title=Jackee Budesta BATANDA - Hay Festival |url=https://www.hayfestival.com/artist.aspx?artistid=5975 |access-date=2026-10-10 |website=www.hayfestival.com}}</ref><ref name="ha-y-festival">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.hayfestival.com/africa39/downloads/Africa39_authors_Biographies.pdf |access-date=2024-04-15 |archive-date=2016-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161101112111/http://www.hayfestival.com/africa39/downloads/Africa39_authors_Biographies.pdf |url-status=dead }}</ref> == Obuto bwe n'emisomo gye == Batanda [[:en:Samia_tribe_(Luhya)|Musamya]] ava mu Buvanjuba bwa [[Yuganda|Uganda]]. Yasomera ku Mary Hill High School mu [[:en:Mbarara|Mbarara]], [[:en:Bweranyangi_Girls'_Senior_Secondary_School|Bweranyangi Girls' Secondary School]] mu [[:en:Bushenyi|Bushenyi]] ne St. Paul's College mu [[:en:Mbale|Mbale]]. Alina Diguli ey'okubiri eya master's degree in forced migration studies okuva mu [[:en:University_of_the_Witwatersrand|University of the Witwatersrand]] mu [[:en:South_Africa|South Africa]] ne Diguli mu ssomo eddala ery'ebyempulizigazanya okuva ku [[:en:Makerere_University|Makerere Yunivasite]] mu Uganda. == Bye yawandiika == Batanda abadde awandiika n'obukugu okumala emyaka kkumi nga munnamawulire omupangise saako ne mu luapula lw'eggwanga–''The Sunday Vision'' and ''Sunday Monitor''. Mu Awaadi z'eyafuna olw'okuwandiika ku bintu ebilowoozebwa obulowoozebwa mulimu n'eya [[:en:Commonwealth_Short_Story_Competition|Commonwealth Short Story Competition]], 2003, era n'okuvuganya mu mpaka za Macmillan Writers Prize for Africa, 2003. Emirimu gye gilagiddwa ku [[:en:BBC_World_Service|BBC World Service]], BBC 3 ne emikutu gya kediyo emirala.<ref name="mildredbarya">{{Cite web |last=MKB |date=2011-10-19 |title=Happy Times With Jackee B Batanda |url=https://mildredbarya.com/happy-times-with-jackee-b-batanda/ |access-date=2026-10-10 |website=Mildred Barya's House of Life |language=en-US}}</ref><ref name="afrolit">http://afrolit.com/ugandan-writers-meet-jackee-budesta-batanda/295/l.aspx</ref><ref name="mazwi">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.mazwi.net/interviews/an-evaluation-talking-to-jackee-budesta-batanda |access-date=2024-04-15 |archive-date=2014-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140224150057/http://www.mazwi.net/interviews/an-evaluation-talking-to-jackee-budesta-batanda |url-status=dead }}</ref><ref name="newsoffice">http://newsoffice.mit.edu/2011/ugandan-journalist-cis</ref><ref name="globalpressjournal">http://www.globalpressjournal.com/users/jackee-batanda</ref> Batanda awandiise emboozi ennyimpi eziwerako era nga zifulumiziddwa mu bitabo eby'abawandiisi ab'amaanyi omuli "The Thing That Ate Your Brain", "Holding onto the Memories" ne "Dora's Turn", n'endala nyingi. Awandiise ku nkyukakyuka ku mukutu gwa Foreign Policy magazine website, the ''New York Times'', ''Boston Globe'', ''Latitude News'', the ''Global Post'', ''The Star'', the ''[[:en:Mail&Guardian|Mail&Guardian]]'', the ''Sunday Vision'' ne ''[[:en:Sunday_Monitor|Sunday Monitor]]''. Batanda memba mu kibiina ky'abakyala abawandiisi mu Uganda eka [[:en:FEMRITE|FEMRITE]],<ref name="femriteug">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.femriteug.org/?view=7 |access-date=2024-04-15 |archive-date=2023-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230323191715/https://www.femriteug.org/?view=7 |url-status=dead }}</ref> era abadde muwandiisi wa Lancaster University,<ref name="lancaster">http://www.lancaster.ac.uk/fass/projects/graham_mort/crew/writers_residence.htm</ref> gyeyakolera ku kitabo kya ''The Big Picture'', ekitabo eky'awandiikibwa abawandiisi basatu okuva mu Bulaaya, abadde omu ku b'akakiiko ka [[:en:British_Council|British Council]]'s Crossing Borders programme.<ref name="transculturalwriting">http://www.transculturalwriting.com/radiophonics/contents/writers/index.html?p=C250200911368201DAyYg289DD07&rp=false</ref> Yali muwanguzi w'empaka z'abawaniisi b'mboozi nnyimpi za 2003 Commonwealth Short Story Competition<ref name="allafrica">http://allafrica.com/stories/200311070326.html</ref> era yalondebwa mu mpaka za [[:en:Caine_Prize_for_African_Writing|Caine Prize for African Writing]] ez'ategekebwa aba Macmillan Writer's Prize for Africa.<ref name="ghanaweb">http://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/artikel.php?ID=48004</ref> Afulumiza obutabo bw'abaana, ''The Blue Marble'', nga yali akolagana n'aba [[:en:UNESCO|UNESCO-Paris]] n'aba Sub-Saharan Publishers (Ghana). Emboozi ze zafulumizibwa mu bitabo eby'enjawulo n'ebitabo ebiwandiikibwamu emboozi z'abawandiisi ab'enjawulo nga ''[[:en:Farafina_Magazine|Farafina]]'', ''[[:en:Edinburgh_Review|Edinburgh Review]]'', ''Moving Worlds'', ''Gifts of Harvest'', ''The Spirit of the Commonwealth'', ''[[:en:Wasafiri|Wasafiri]]'', ''Jazz'', ''Miracles and Dreams'', n'ebifo ebirala era omu ku bawandiisi abawandiika mu kitabo kya [[:en:Margaret_Busby|Margaret Busby]] ekya 2019 anthology ''[[:en:New_Daughters_of_Africa|New Daughters of Africa]]''.<ref>https://www.lionessesofafrica.com/blog/2020/8/2/startup-story-of-jackee-batanda</ref> Amaliriza pulojekiti ze bbiri, ''Everyday People'',ekitabo akirimu emboozi n'ennyimpi ne ''Our Time of Sorrow'', akatabo. == Obutabo bw'eyafulumya == === Non fiction === * "Seeking Freedom Among the Ruins: akatabo ak'ogera ku bulamu n'emirimu gya Shukrije Gashi", Joan B. Kroc Institute for Peace and Justice, Ogwokusatu 2007. * "For Our Children", in  <cite class="citation book cs1" id="CITEREFViolet_Barungi_and_Ayeta_Anne_Wangusa2003">(2003). ''Tears of Hope, a Collection of Short Stories by Ugandan Rural Women''. Femrite Publications. ISBN&nbsp;<nowiki><bdi>978-9970700028</bdi></nowiki>.</cite> === Emboozi ennyimpi === * "The Thing That Ate Your breakfast", in  <cite class="citation book cs1" id="CITEREFRohin_Chowdhury_and_Zukiswa_Wanner2012">(2012). ''Behind The Shadows. Contemporary Stories from Africa and Asia''.</cite> * "My Mother Dances in the Dark", in  <cite class="citation book cs1" id="CITEREFDike_Okoro2010">(2010). ''Speaking for the Generations: An Anthology of Contemporary African Short Stories''. Africa World Press. ISBN&nbsp;<nowiki><bdi>978-1592217199</bdi></nowiki>.</cite> * "1 4 the Road…till 4am", in  <cite class="citation book cs1" id="CITEREFEmma_Dawson2010">(2010). ''Butterfly Dreams and Other Stories from Uganda''. Typhon media. ISBN&nbsp;[[Special:BookSources/9789881516589|<bdi>9789881516589</bdi>]].</cite> * "Remember Atita", in  <cite class="citation book cs1" id="CITEREFJennifer_Bassett2008">(2008). <span class="id-lock-registration" title="Free registration required">[[iarchive:dancingwithstran00west|''Dancing with Strangers: Stories from Africa'']]</span>. Oxford University Press. ISBN&nbsp;[[Special:BookSources/9780194791977|<bdi>9780194791977</bdi>]].</cite> * "A Pocket Full of Dreams", in  <cite class="citation book cs1" id="CITEREFHelon_Habila,_Kadija_George2008">(2008). ''Dreams, Miracles and Jazz''. Picador Africa. ISBN&nbsp;[[Special:BookSources/9781770100251|<bdi>9781770100251</bdi>]].</cite> * "Dora's Turn", in  <cite class="citation book cs1" id="CITEREFJennifer_Bassett2008">(2008). ''Cries from the Heart: Stories from Around the World''. Oxford University Press. ISBN&nbsp;<nowiki><bdi>978-0194790840</bdi></nowiki>.</cite> * "Dance with Me", in  <cite class="citation book cs1" id="CITEREFViolet_Barungi2006">(2006). ''Gifts of Harvest''. Femrite Publications. ISBN&nbsp;<nowiki><bdi>978-9970700042</bdi></nowiki>.</cite> * "Stella", in  <cite class="citation book cs1" id="CITEREFAnnie_Clarkson_and_Chris_Fittock2005">(2005). ''The Big Picture''. Lancaster Litfest Publications. ISBN&nbsp;<nowiki><bdi>978-0954088095</bdi></nowiki>.</cite> * "Life Sucks…Sometimes", in  <cite class="citation book cs1">Jacana Media (Pty) Ltd. 2005. ISBN&nbsp;<nowiki><bdi>978-1770091450</bdi></nowiki>.</cite> * "Dance with me", in  <cite class="citation book cs1" id="CITEREFRaoul_J._Granqvist2005">(2005). ''Michael's Eyes: The War Against the Ugandan Child''. Umea, Sweden: Institutionen for moderna sprak Umea universitet. ISBN&nbsp;[[Special:BookSources/9173059897|<bdi>9173059897</bdi>]].</cite> * "A Job for Mundu", in  <cite class="citation book cs1" id="CITEREFViolet_Barungi2001">(2001). ''Words from a Granary''. Femrite Publications. ISBN&nbsp;[[Special:BookSources/9789970700011|<bdi>9789970700011</bdi>]].</cite> * [http://www.percontra.net/issues/23/fiction/waiting-on-the-frangipani-tree/ "Waiting on the frangipani tree"], in ''Per Contra'', 2012 * [https://web.archive.org/web/20140131105455/http://www.african-writing.com/ten/batanda.htm "Doing nothing"] * [http://www.author-me.com/fict04/rememberatita.htm "Remember Atita "] * "The Rule of the Game", in ''Forma Fluens'', October 2010 * "Holding on to the Memories", in ''Feminist and Online Scholar Journal'', 2009 * "Aciro's Song", in ''Wasafiri'', June 2007, and ''Edinburgh Review'', August 2006 * "The Rule of the Game" in ''Crossing Borders Magazine'', October 2006 * "I Took her a Hibiscus", in ''The Sunday Monitor'', December 2005 * "City Link", in ''Moving Worlds'' journal, December 2005 * "Dora's Turn", Commonwealth Broadcasting Association (CBA) CD, October 2004 * "Bahati from Bunia", in ''World View'', June–August, 2004 * "It was Eden", in Masscom Online, 2002 * "Four Sweets Please", in ''Dhana'', March 2002 * "Tears of Sky", in ''New Era Magazine'', 2002 * "Radio Africa", in ''Win Magazine'', September 2001 == Awaadi n'empaka z'eyetabamu == * Listed among 39 top writers from Africa – Africa39, April 2014 * April winner of the Real Wealth & Success for Real People Scholarship, Loral Langemeier Millionaire Maker, April 2014 * 2012 finalist, Trust Women Journalist Award, October 2012, Thomson Reuters Foundation and ''International Herald Tribune'' * London ''Times'' "20 women shaping the future of Africa", 19 March 2012 * 2011–2012 Elizabeth Neuffer Fellow, September 2011 – March 2012, Boston and New York City * Young Achievers Award 2010 – Corporate and Professionals, 3 December 2010 * Global Press Institute Online Photo Essay Training Award, October 2010 – March 2011 * International Writer-in-Residence, Housing Authors and Literature Denmark (H.A.L.D), Viborg, Denmark, July–August 2010 * Fellow in Transitional Justice in Africa Programme, Institute for Justice and Reconciliation, Cape Town, South Africa, October–November 2008 * Scholarship to attend "Crafting Human Security in an Insecure World Conference", Joan B. Kroc Institute for Peace and Justice, University of San Diego, USA, September 2008 * Post-graduate Merit Award, University of the Witwatersrand, Johannesburg, South Africa, 2006. * Forced Migration Studies Departmental Grant, University of Witwatersrand, Johannesburg, South Africa, 2006 * Appointed writer-in-residence, Lancaster University and Litfest, Lancaster, UK, January–March 2005 * Highly commended for the Commonwealth Short Story Competition, 2004 * Highly commended for the Caine Prize for African Writing, 2004 * Shortlisted for Macmillan Writer's Prize for Africa, 2004 * Africa Regional Winner of the Commonwealth Short Story Competition, 2003 * Thrice selected as fellow on the Crossing Borders an African Writers' Mentoring Scheme run by British Council 2002/2003, 2003/2004, 2004 == Ebijuliziddwamu == {{Reflist|30em}} == Ebijuliziddwamu eby'ebweru wa Wikipediya == * [https://web.archive.org/web/20140416232613/http://jackeebatanda.com/ Author's website] * [[Beatrice Lamwaka]], [https://web.archive.org/web/20180122001204/http://www.monitor.co.ug/Magazines/Full-Woman/Batanda-is-opening-doors-to-the-world-with-her-pen/-/689842/2301550/-/item/1/-/bdigs3/-/index.html "Batanda is opening doors to the world with her pen"], ''Daily Monitor'', 2 May 2014. * [http://www.monitor.co.ug/artsculture/Reviews/Ugandans-flying-Africa-s-literary-flag/-/691232/2293562/-/qwycrz/-/index.html "Ugandans flying Africa’s literary flag"], ''Daily Monitor'', 25 April 2014 {{Authority control}}{{DEFAULTSORT:Batanda, Jackee Budesta}} [[Category:Bannamawulire mu Uganda]] [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] dc65s56v5zhqc7mbr1i9wvkg6z7ktk3 77195 77194 2026-10-21T10:18:54Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77195 wikitext text/x-wiki   '''Jackee Budesta Batanda''' [[:en:Ugandan|Munnayuganda]] munnamawulire,<ref name="theguardian">{{Cite web |title=Jackee Budesta Batanda {{!}} The Guardian |url=https://www.theguardian.com/profile/jackee-budesta-batanda |access-date=2026-10-10 |website=www.theguardian.com}}</ref> muwandiisi era munnabizinensi. Ye maneja omukulu owa Kampuni y'ebyempuliziganya n'ebyenjigiriza eya Success Spark Brand Limited, era omu ku batandiisi b'ekibiina kya Mastermind Africa Group Limited, a business-networking group.<ref name="jackeebatanda">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://jackeebatanda.com/?page_id=197 |access-date=2024-04-15 |archive-date=2014-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140416183452/http://jackeebatanda.com/?page_id=197 |url-status=dead }}</ref> Mu 2006, Batanda yakola ng'omuwandiisi awandiika ku ddembe ku [[:en:Joan_B._Kroc_Institute_for_Peace_and_Justice|Joan B. Kroc Institute for Peace and Justice]] ku [[:en:University_of_San_Diego|University of San Diego]].<ref name="sandiego">{{Cite book |date=2026-10-09 |title=Wayback Machine |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wayback_Machine&oldid=1379369117 |language=en}}</ref> Yasiimibwa olw'okunonyereza kweyakola okuva mu ba Africa fellowship Programme n'ettendekero lya [[:en:Institute_for_Justice_and_Reconciliation|Institute for Justice and Reconciliation]] mu [[:en:Cape_Town|Cape Town]], South Africa, mu 2008.<ref name="ijr">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.ijr.org.za/justice-and-reconciliation-in-africa-fellowship.php |access-date=2024-04-15 |archive-date=2014-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140416181325/http://www.ijr.org.za/justice-and-reconciliation-in-africa-fellowship.php |url-status=dead }}</ref> Mu 2010, Batanda yali omu ku bawandiisi ba International Writer-in-Residence at the Housing Authors and Literature Denmark,<ref name="haldhovedgaard">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.haldhovedgaard.dk/i-participants.asp |access-date=2024-04-15 |archive-date=2016-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161012164943/http://www.haldhovedgaard.dk/i-participants.asp |url-status=dead }}</ref> gye yamaliririza katabo ke aka, ''A Lesson in Forgetting''. Mu 2012, yali omu kubalabikira mu ''[[:en:The_Times|The Times]]'' wamu n'abakyala abalala 19 mu kuwunda ebiseera eby'omumaaso ebya Africa.<ref name="thetimes">{{Cite web |title=Verifying Device |url=https://www.thetimes.com/tto/business/ceo-summit-africa/article3353322.ece |access-date=2026-10-10 |website=www.thetimes.com}}</ref> Omwaka ogwo gwennyini, yawangula Awaadi ya 2012 Trust Women journalism Award. Abadde muwandiisi mu [[:en:Lancaster_University|Lancaster University]] mu Bungereza.<ref name="cca">{{Cite web |last=User |first=Super |title=Jackee Batanda (Uganda/South Africa) - Centre for Creative Arts |url=http://www.cca.ukzn.ac.za/index.php/tow-past-participants/46-tow-2013/197-jackee-batanda-uganda-south-africa |archive-url=https://web.archive.org/web/20180122071716/http://www.cca.ukzn.ac.za/index.php/tow-past-participants/46-tow-2013/197-jackee-batanda-uganda-south-africa |archive-date=2018-01-22 |access-date=2026-10-10 |website=www.cca.ukzn.ac.za |url-status=live}}</ref> Yalondebwa ekitongole kya [[:en:International_Women's_Media_Foundation|International Women's Media Foundation]] nga 2011–12 Elizabeth Neuffer Fellow.<ref name="i-wmf">{{Cite web |title=Fellows for Lubumbashi, DRC Reporting Trip - IWMF |url=https://www.iwmf.org/2017/05/fellows-for-lubumbashi-drc-reporting-trip/ |access-date=2026-10-10 |website=www.iwmf.org |language=en}}</ref> Mu biseera ebyo yali asomera ku [[:en:Massachusetts_Institute_of_Technology|Massachusetts Institute of Technology]] mu misomo gye egy'ebulaaya ne Yunivasite endala mu bitundu bya Boston era y'akolera ne ku ''[[:en:The_New_York_Times|The New York Times]]'' ne ''[[:en:The_Boston_Globe|The Boston Globe]]''. Ye yafuna Awaadi ya 2010 Uganda Young Achievers Awards mu ttuluba ly'abakugu era omulamuzi mu Africa program fellowship. Aweereza nga munnamawulire ow'akaseera n'e [[:en:Global_Press_Institute|Global Press Institute]], abakolera ku mutimbagano era yali akwasaganya eby'empuliziganya mu pulojekiti y'amateeka ku banoonyi b'obubudamo ku ssomero lya Mateeka ku [[:en:Makerere_University|Makerere Yunivasite]], [[:en:Kampala|Kampala]], Uganda.<ref name="iwmf">{{Cite web |title=Jackee Batanda {{!}} 2011/12 - IWMF |url=https://www.iwmf.org/2011/08/jackee-batanda-201112/ |access-date=2026-10-10 |website=www.iwmf.org |language=en}}</ref> Y'omu ku bawandiisi 39 abalangirirwa okuva mu Africa okubeera ekitundu ku pulojekiti ya [[:en:Africa39|Africa39]] eyali egenderera okwanja abasiyazi, [[:en:Hay_Festival|Hay Festival]] ne [[:en:Bloomsbury_Publishing|Bloomsbury Publishing]] ku [[:en:London_Book_Fair|London Book Fair]] mu Gwokuna 2014. Olukalala luliko abawandiisi abamaanyi okuva mu Africa abali wansi w'emyaka 40.<ref name="hayfestival">{{Cite web |title=List of Artists - Africa39 |url=https://www.hayfestival.com/artistlist-a-d.aspx?skinid=27&festivalid=95&localesetting=en-GB |access-date=2026-10-10 |website=www.hayfestival.com}}</ref><ref name="thebookseller">{{Cite web |last=Batanda |first=Jackee Budesta |title=Author: Jackee Budesta Batanda |url=https://sfonline.barnard.edu/author/jackee-budesta-batanda/ |access-date=2026-10-21 |website=The Scholar & Feminist Online |language=en-US}}</ref><ref name="cityvoiceng">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.cityvoiceng.com/chimamanda-tope-folarin-stanley-kenani-others-make-africa-39-list/ |access-date=2024-04-15 |archive-date=2014-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140413125827/http://www.cityvoiceng.com/chimamanda-tope-folarin-stanley-kenani-others-make-africa-39-list/ |url-status=dead }}</ref><ref name="lesleighkenya">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://lesleighkenya.com/africa-39-list-is-out/ |access-date=2024-04-15 |archive-date=2014-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140413141824/http://lesleighkenya.com/africa-39-list-is-out/ |url-status=dead }}</ref><ref name="hay-festival">{{Cite web |title=Jackee Budesta BATANDA - Hay Festival |url=https://www.hayfestival.com/artist.aspx?artistid=5975 |access-date=2026-10-10 |website=www.hayfestival.com}}</ref><ref name="ha-y-festival">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.hayfestival.com/africa39/downloads/Africa39_authors_Biographies.pdf |access-date=2024-04-15 |archive-date=2016-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161101112111/http://www.hayfestival.com/africa39/downloads/Africa39_authors_Biographies.pdf |url-status=dead }}</ref> == Obuto bwe n'emisomo gye == Batanda [[:en:Samia_tribe_(Luhya)|Musamya]] ava mu Buvanjuba bwa [[Yuganda|Uganda]]. Yasomera ku Mary Hill High School mu [[:en:Mbarara|Mbarara]], [[:en:Bweranyangi_Girls'_Senior_Secondary_School|Bweranyangi Girls' Secondary School]] mu [[:en:Bushenyi|Bushenyi]] ne St. Paul's College mu [[:en:Mbale|Mbale]]. Alina Diguli ey'okubiri eya master's degree in forced migration studies okuva mu [[:en:University_of_the_Witwatersrand|University of the Witwatersrand]] mu [[:en:South_Africa|South Africa]] ne Diguli mu ssomo eddala ery'ebyempulizigazanya okuva ku [[:en:Makerere_University|Makerere Yunivasite]] mu Uganda.<ref>{{Cite web |last=Batanda |first=Jackee Budesta |title=Author: Jackee Budesta Batanda |url=https://sfonline.barnard.edu/author/jackee-budesta-batanda/ |access-date=2026-10-21 |website=The Scholar & Feminist Online |language=en-US}}</ref> == Bye yawandiika == Batanda abadde awandiika n'obukugu okumala emyaka kkumi nga munnamawulire omupangise saako ne mu luapula lw'eggwanga–''The Sunday Vision'' and ''Sunday Monitor''. Mu Awaadi z'eyafuna olw'okuwandiika ku bintu ebilowoozebwa obulowoozebwa mulimu n'eya [[:en:Commonwealth_Short_Story_Competition|Commonwealth Short Story Competition]], 2003, era n'okuvuganya mu mpaka za Macmillan Writers Prize for Africa, 2003. Emirimu gye gilagiddwa ku [[:en:BBC_World_Service|BBC World Service]], BBC 3 ne emikutu gya kediyo emirala.<ref name="mildredbarya">{{Cite web |last=MKB |date=2011-10-19 |title=Happy Times With Jackee B Batanda |url=https://mildredbarya.com/happy-times-with-jackee-b-batanda/ |access-date=2026-10-10 |website=Mildred Barya's House of Life |language=en-US}}</ref><ref name="afrolit">http://afrolit.com/ugandan-writers-meet-jackee-budesta-batanda/295/l.aspx</ref><ref name="mazwi">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.mazwi.net/interviews/an-evaluation-talking-to-jackee-budesta-batanda |access-date=2024-04-15 |archive-date=2014-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140224150057/http://www.mazwi.net/interviews/an-evaluation-talking-to-jackee-budesta-batanda |url-status=dead }}</ref><ref name="newsoffice">http://newsoffice.mit.edu/2011/ugandan-journalist-cis</ref><ref name="globalpressjournal">http://www.globalpressjournal.com/users/jackee-batanda</ref> Batanda awandiise emboozi ennyimpi eziwerako era nga zifulumiziddwa mu bitabo eby'abawandiisi ab'amaanyi omuli "The Thing That Ate Your Brain", "Holding onto the Memories" ne "Dora's Turn", n'endala nyingi. Awandiise ku nkyukakyuka ku mukutu gwa Foreign Policy magazine website, the ''New York Times'', ''Boston Globe'', ''Latitude News'', the ''Global Post'', ''The Star'', the ''[[:en:Mail&Guardian|Mail&Guardian]]'', the ''Sunday Vision'' ne ''[[:en:Sunday_Monitor|Sunday Monitor]]''. Batanda memba mu kibiina ky'abakyala abawandiisi mu Uganda eka [[:en:FEMRITE|FEMRITE]],<ref name="femriteug">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.femriteug.org/?view=7 |access-date=2024-04-15 |archive-date=2023-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230323191715/https://www.femriteug.org/?view=7 |url-status=dead }}</ref> era abadde muwandiisi wa Lancaster University,<ref name="lancaster">http://www.lancaster.ac.uk/fass/projects/graham_mort/crew/writers_residence.htm</ref> gyeyakolera ku kitabo kya ''The Big Picture'', ekitabo eky'awandiikibwa abawandiisi basatu okuva mu Bulaaya, abadde omu ku b'akakiiko ka [[:en:British_Council|British Council]]'s Crossing Borders programme.<ref name="transculturalwriting">http://www.transculturalwriting.com/radiophonics/contents/writers/index.html?p=C250200911368201DAyYg289DD07&rp=false</ref> Yali muwanguzi w'empaka z'abawaniisi b'mboozi nnyimpi za 2003 Commonwealth Short Story Competition<ref name="allafrica">http://allafrica.com/stories/200311070326.html</ref> era yalondebwa mu mpaka za [[:en:Caine_Prize_for_African_Writing|Caine Prize for African Writing]] ez'ategekebwa aba Macmillan Writer's Prize for Africa.<ref name="ghanaweb">http://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/artikel.php?ID=48004</ref> Afulumiza obutabo bw'abaana, ''The Blue Marble'', nga yali akolagana n'aba [[:en:UNESCO|UNESCO-Paris]] n'aba Sub-Saharan Publishers (Ghana). Emboozi ze zafulumizibwa mu bitabo eby'enjawulo n'ebitabo ebiwandiikibwamu emboozi z'abawandiisi ab'enjawulo nga ''[[:en:Farafina_Magazine|Farafina]]'', ''[[:en:Edinburgh_Review|Edinburgh Review]]'', ''Moving Worlds'', ''Gifts of Harvest'', ''The Spirit of the Commonwealth'', ''[[:en:Wasafiri|Wasafiri]]'', ''Jazz'', ''Miracles and Dreams'', n'ebifo ebirala era omu ku bawandiisi abawandiika mu kitabo kya [[:en:Margaret_Busby|Margaret Busby]] ekya 2019 anthology ''[[:en:New_Daughters_of_Africa|New Daughters of Africa]]''.<ref>https://www.lionessesofafrica.com/blog/2020/8/2/startup-story-of-jackee-batanda</ref> Amaliriza pulojekiti ze bbiri, ''Everyday People'',ekitabo akirimu emboozi n'ennyimpi ne ''Our Time of Sorrow'', akatabo. == Obutabo bw'eyafulumya == === Non fiction === * "Seeking Freedom Among the Ruins: akatabo ak'ogera ku bulamu n'emirimu gya Shukrije Gashi", Joan B. Kroc Institute for Peace and Justice, Ogwokusatu 2007. * "For Our Children", in  <cite class="citation book cs1" id="CITEREFViolet_Barungi_and_Ayeta_Anne_Wangusa2003">(2003). ''Tears of Hope, a Collection of Short Stories by Ugandan Rural Women''. Femrite Publications. ISBN&nbsp;<nowiki><bdi>978-9970700028</bdi></nowiki>.</cite> === Emboozi ennyimpi === * "The Thing That Ate Your breakfast", in  <cite class="citation book cs1" id="CITEREFRohin_Chowdhury_and_Zukiswa_Wanner2012">(2012). ''Behind The Shadows. Contemporary Stories from Africa and Asia''.</cite> * "My Mother Dances in the Dark", in  <cite class="citation book cs1" id="CITEREFDike_Okoro2010">(2010). ''Speaking for the Generations: An Anthology of Contemporary African Short Stories''. Africa World Press. ISBN&nbsp;<nowiki><bdi>978-1592217199</bdi></nowiki>.</cite> * "1 4 the Road…till 4am", in  <cite class="citation book cs1" id="CITEREFEmma_Dawson2010">(2010). ''Butterfly Dreams and Other Stories from Uganda''. Typhon media. ISBN&nbsp;[[Special:BookSources/9789881516589|<bdi>9789881516589</bdi>]].</cite> * "Remember Atita", in  <cite class="citation book cs1" id="CITEREFJennifer_Bassett2008">(2008). <span class="id-lock-registration" title="Free registration required">[[iarchive:dancingwithstran00west|''Dancing with Strangers: Stories from Africa'']]</span>. Oxford University Press. ISBN&nbsp;[[Special:BookSources/9780194791977|<bdi>9780194791977</bdi>]].</cite> * "A Pocket Full of Dreams", in  <cite class="citation book cs1" id="CITEREFHelon_Habila,_Kadija_George2008">(2008). ''Dreams, Miracles and Jazz''. Picador Africa. ISBN&nbsp;[[Special:BookSources/9781770100251|<bdi>9781770100251</bdi>]].</cite> * "Dora's Turn", in  <cite class="citation book cs1" id="CITEREFJennifer_Bassett2008">(2008). ''Cries from the Heart: Stories from Around the World''. Oxford University Press. ISBN&nbsp;<nowiki><bdi>978-0194790840</bdi></nowiki>.</cite> * "Dance with Me", in  <cite class="citation book cs1" id="CITEREFViolet_Barungi2006">(2006). ''Gifts of Harvest''. Femrite Publications. ISBN&nbsp;<nowiki><bdi>978-9970700042</bdi></nowiki>.</cite> * "Stella", in  <cite class="citation book cs1" id="CITEREFAnnie_Clarkson_and_Chris_Fittock2005">(2005). ''The Big Picture''. Lancaster Litfest Publications. ISBN&nbsp;<nowiki><bdi>978-0954088095</bdi></nowiki>.</cite> * "Life Sucks…Sometimes", in  <cite class="citation book cs1">Jacana Media (Pty) Ltd. 2005. ISBN&nbsp;<nowiki><bdi>978-1770091450</bdi></nowiki>.</cite> * "Dance with me", in  <cite class="citation book cs1" id="CITEREFRaoul_J._Granqvist2005">(2005). ''Michael's Eyes: The War Against the Ugandan Child''. Umea, Sweden: Institutionen for moderna sprak Umea universitet. ISBN&nbsp;[[Special:BookSources/9173059897|<bdi>9173059897</bdi>]].</cite> * "A Job for Mundu", in  <cite class="citation book cs1" id="CITEREFViolet_Barungi2001">(2001). ''Words from a Granary''. Femrite Publications. ISBN&nbsp;[[Special:BookSources/9789970700011|<bdi>9789970700011</bdi>]].</cite> * [http://www.percontra.net/issues/23/fiction/waiting-on-the-frangipani-tree/ "Waiting on the frangipani tree"], in ''Per Contra'', 2012 * [https://web.archive.org/web/20140131105455/http://www.african-writing.com/ten/batanda.htm "Doing nothing"] * [http://www.author-me.com/fict04/rememberatita.htm "Remember Atita "] * "The Rule of the Game", in ''Forma Fluens'', October 2010 * "Holding on to the Memories", in ''Feminist and Online Scholar Journal'', 2009 * "Aciro's Song", in ''Wasafiri'', June 2007, and ''Edinburgh Review'', August 2006 * "The Rule of the Game" in ''Crossing Borders Magazine'', October 2006 * "I Took her a Hibiscus", in ''The Sunday Monitor'', December 2005 * "City Link", in ''Moving Worlds'' journal, December 2005 * "Dora's Turn", Commonwealth Broadcasting Association (CBA) CD, October 2004 * "Bahati from Bunia", in ''World View'', June–August, 2004 * "It was Eden", in Masscom Online, 2002 * "Four Sweets Please", in ''Dhana'', March 2002 * "Tears of Sky", in ''New Era Magazine'', 2002 * "Radio Africa", in ''Win Magazine'', September 2001 == Awaadi n'empaka z'eyetabamu == * Listed among 39 top writers from Africa – Africa39, April 2014 * April winner of the Real Wealth & Success for Real People Scholarship, Loral Langemeier Millionaire Maker, April 2014 * 2012 finalist, Trust Women Journalist Award, October 2012, Thomson Reuters Foundation and ''International Herald Tribune'' * London ''Times'' "20 women shaping the future of Africa", 19 March 2012 * 2011–2012 Elizabeth Neuffer Fellow, September 2011 – March 2012, Boston and New York City * Young Achievers Award 2010 – Corporate and Professionals, 3 December 2010 * Global Press Institute Online Photo Essay Training Award, October 2010 – March 2011 * International Writer-in-Residence, Housing Authors and Literature Denmark (H.A.L.D), Viborg, Denmark, July–August 2010 * Fellow in Transitional Justice in Africa Programme, Institute for Justice and Reconciliation, Cape Town, South Africa, October–November 2008 * Scholarship to attend "Crafting Human Security in an Insecure World Conference", Joan B. Kroc Institute for Peace and Justice, University of San Diego, USA, September 2008 * Post-graduate Merit Award, University of the Witwatersrand, Johannesburg, South Africa, 2006. * Forced Migration Studies Departmental Grant, University of Witwatersrand, Johannesburg, South Africa, 2006 * Appointed writer-in-residence, Lancaster University and Litfest, Lancaster, UK, January–March 2005 * Highly commended for the Commonwealth Short Story Competition, 2004 * Highly commended for the Caine Prize for African Writing, 2004 * Shortlisted for Macmillan Writer's Prize for Africa, 2004 * Africa Regional Winner of the Commonwealth Short Story Competition, 2003 * Thrice selected as fellow on the Crossing Borders an African Writers' Mentoring Scheme run by British Council 2002/2003, 2003/2004, 2004 == Ebijuliziddwamu == {{Reflist|30em}} == Ebijuliziddwamu eby'ebweru wa Wikipediya == * [https://web.archive.org/web/20140416232613/http://jackeebatanda.com/ Author's website] * [[Beatrice Lamwaka]], [https://web.archive.org/web/20180122001204/http://www.monitor.co.ug/Magazines/Full-Woman/Batanda-is-opening-doors-to-the-world-with-her-pen/-/689842/2301550/-/item/1/-/bdigs3/-/index.html "Batanda is opening doors to the world with her pen"], ''Daily Monitor'', 2 May 2014. * [http://www.monitor.co.ug/artsculture/Reviews/Ugandans-flying-Africa-s-literary-flag/-/691232/2293562/-/qwycrz/-/index.html "Ugandans flying Africa’s literary flag"], ''Daily Monitor'', 25 April 2014 {{Authority control}}{{DEFAULTSORT:Batanda, Jackee Budesta}} [[Category:Bannamawulire mu Uganda]] [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] 3g974w31cuqca6o5c2k6gmqfi13lv5g 77196 77195 2026-10-21T10:19:18Z Thomas Eddie Irigei 11996 converted reference 77196 wikitext text/x-wiki   '''Jackee Budesta Batanda''' [[:en:Ugandan|Munnayuganda]] munnamawulire,<ref name="theguardian">{{Cite web |title=Jackee Budesta Batanda {{!}} The Guardian |url=https://www.theguardian.com/profile/jackee-budesta-batanda |access-date=2026-10-10 |website=www.theguardian.com}}</ref> muwandiisi era munnabizinensi. Ye maneja omukulu owa Kampuni y'ebyempuliziganya n'ebyenjigiriza eya Success Spark Brand Limited, era omu ku batandiisi b'ekibiina kya Mastermind Africa Group Limited, a business-networking group.<ref name="jackeebatanda">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://jackeebatanda.com/?page_id=197 |access-date=2024-04-15 |archive-date=2014-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140416183452/http://jackeebatanda.com/?page_id=197 |url-status=dead }}</ref> Mu 2006, Batanda yakola ng'omuwandiisi awandiika ku ddembe ku [[:en:Joan_B._Kroc_Institute_for_Peace_and_Justice|Joan B. Kroc Institute for Peace and Justice]] ku [[:en:University_of_San_Diego|University of San Diego]].<ref name="sandiego">{{Cite book |date=2026-10-09 |title=Wayback Machine |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wayback_Machine&oldid=1379369117 |language=en}}</ref> Yasiimibwa olw'okunonyereza kweyakola okuva mu ba Africa fellowship Programme n'ettendekero lya [[:en:Institute_for_Justice_and_Reconciliation|Institute for Justice and Reconciliation]] mu [[:en:Cape_Town|Cape Town]], South Africa, mu 2008.<ref name="ijr">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.ijr.org.za/justice-and-reconciliation-in-africa-fellowship.php |access-date=2024-04-15 |archive-date=2014-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140416181325/http://www.ijr.org.za/justice-and-reconciliation-in-africa-fellowship.php |url-status=dead }}</ref> Mu 2010, Batanda yali omu ku bawandiisi ba International Writer-in-Residence at the Housing Authors and Literature Denmark,<ref name="haldhovedgaard">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.haldhovedgaard.dk/i-participants.asp |access-date=2024-04-15 |archive-date=2016-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161012164943/http://www.haldhovedgaard.dk/i-participants.asp |url-status=dead }}</ref> gye yamaliririza katabo ke aka, ''A Lesson in Forgetting''. Mu 2012, yali omu kubalabikira mu ''[[:en:The_Times|The Times]]'' wamu n'abakyala abalala 19 mu kuwunda ebiseera eby'omumaaso ebya Africa.<ref name="thetimes">{{Cite web |title=Verifying Device |url=https://www.thetimes.com/tto/business/ceo-summit-africa/article3353322.ece |access-date=2026-10-10 |website=www.thetimes.com}}</ref> Omwaka ogwo gwennyini, yawangula Awaadi ya 2012 Trust Women journalism Award. Abadde muwandiisi mu [[:en:Lancaster_University|Lancaster University]] mu Bungereza.<ref name="cca">{{Cite web |last=User |first=Super |title=Jackee Batanda (Uganda/South Africa) - Centre for Creative Arts |url=http://www.cca.ukzn.ac.za/index.php/tow-past-participants/46-tow-2013/197-jackee-batanda-uganda-south-africa |archive-url=https://web.archive.org/web/20180122071716/http://www.cca.ukzn.ac.za/index.php/tow-past-participants/46-tow-2013/197-jackee-batanda-uganda-south-africa |archive-date=2018-01-22 |access-date=2026-10-10 |website=www.cca.ukzn.ac.za |url-status=live}}</ref> Yalondebwa ekitongole kya [[:en:International_Women's_Media_Foundation|International Women's Media Foundation]] nga 2011–12 Elizabeth Neuffer Fellow.<ref name="i-wmf">{{Cite web |title=Fellows for Lubumbashi, DRC Reporting Trip - IWMF |url=https://www.iwmf.org/2017/05/fellows-for-lubumbashi-drc-reporting-trip/ |access-date=2026-10-10 |website=www.iwmf.org |language=en}}</ref> Mu biseera ebyo yali asomera ku [[:en:Massachusetts_Institute_of_Technology|Massachusetts Institute of Technology]] mu misomo gye egy'ebulaaya ne Yunivasite endala mu bitundu bya Boston era y'akolera ne ku ''[[:en:The_New_York_Times|The New York Times]]'' ne ''[[:en:The_Boston_Globe|The Boston Globe]]''. Ye yafuna Awaadi ya 2010 Uganda Young Achievers Awards mu ttuluba ly'abakugu era omulamuzi mu Africa program fellowship. Aweereza nga munnamawulire ow'akaseera n'e [[:en:Global_Press_Institute|Global Press Institute]], abakolera ku mutimbagano era yali akwasaganya eby'empuliziganya mu pulojekiti y'amateeka ku banoonyi b'obubudamo ku ssomero lya Mateeka ku [[:en:Makerere_University|Makerere Yunivasite]], [[:en:Kampala|Kampala]], Uganda.<ref name="iwmf">{{Cite web |title=Jackee Batanda {{!}} 2011/12 - IWMF |url=https://www.iwmf.org/2011/08/jackee-batanda-201112/ |access-date=2026-10-10 |website=www.iwmf.org |language=en}}</ref> Y'omu ku bawandiisi 39 abalangirirwa okuva mu Africa okubeera ekitundu ku pulojekiti ya [[:en:Africa39|Africa39]] eyali egenderera okwanja abasiyazi, [[:en:Hay_Festival|Hay Festival]] ne [[:en:Bloomsbury_Publishing|Bloomsbury Publishing]] ku [[:en:London_Book_Fair|London Book Fair]] mu Gwokuna 2014. Olukalala luliko abawandiisi abamaanyi okuva mu Africa abali wansi w'emyaka 40.<ref name="hayfestival">{{Cite web |title=List of Artists - Africa39 |url=https://www.hayfestival.com/artistlist-a-d.aspx?skinid=27&festivalid=95&localesetting=en-GB |access-date=2026-10-10 |website=www.hayfestival.com}}</ref><ref name="thebookseller">{{Cite web |last=Batanda |first=Jackee Budesta |title=Author: Jackee Budesta Batanda |url=https://sfonline.barnard.edu/author/jackee-budesta-batanda/ |access-date=2026-10-21 |website=The Scholar & Feminist Online |language=en-US}}</ref><ref name="cityvoiceng">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.cityvoiceng.com/chimamanda-tope-folarin-stanley-kenani-others-make-africa-39-list/ |access-date=2024-04-15 |archive-date=2014-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140413125827/http://www.cityvoiceng.com/chimamanda-tope-folarin-stanley-kenani-others-make-africa-39-list/ |url-status=dead }}</ref><ref name="lesleighkenya">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://lesleighkenya.com/africa-39-list-is-out/ |access-date=2024-04-15 |archive-date=2014-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140413141824/http://lesleighkenya.com/africa-39-list-is-out/ |url-status=dead }}</ref><ref name="hay-festival">{{Cite web |title=Jackee Budesta BATANDA - Hay Festival |url=https://www.hayfestival.com/artist.aspx?artistid=5975 |access-date=2026-10-10 |website=www.hayfestival.com}}</ref><ref name="ha-y-festival">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.hayfestival.com/africa39/downloads/Africa39_authors_Biographies.pdf |access-date=2024-04-15 |archive-date=2016-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161101112111/http://www.hayfestival.com/africa39/downloads/Africa39_authors_Biographies.pdf |url-status=dead }}</ref> == Obuto bwe n'emisomo gye == Batanda [[:en:Samia_tribe_(Luhya)|Musamya]] ava mu Buvanjuba bwa [[Yuganda|Uganda]]. Yasomera ku Mary Hill High School mu [[:en:Mbarara|Mbarara]], [[:en:Bweranyangi_Girls'_Senior_Secondary_School|Bweranyangi Girls' Secondary School]] mu [[:en:Bushenyi|Bushenyi]] ne St. Paul's College mu [[:en:Mbale|Mbale]]. Alina Diguli ey'okubiri eya master's degree in forced migration studies okuva mu [[:en:University_of_the_Witwatersrand|University of the Witwatersrand]] mu [[:en:South_Africa|South Africa]] ne Diguli mu ssomo eddala ery'ebyempulizigazanya okuva ku [[:en:Makerere_University|Makerere Yunivasite]] mu Uganda.<ref>{{Cite web |last=Batanda |first=Jackee Budesta |title=Author: Jackee Budesta Batanda |url=https://sfonline.barnard.edu/author/jackee-budesta-batanda/ |access-date=2026-10-21 |website=The Scholar & Feminist Online |language=en-US}}</ref> == Bye yawandiika == Batanda abadde awandiika n'obukugu okumala emyaka kkumi nga munnamawulire omupangise saako ne mu luapula lw'eggwanga–''The Sunday Vision'' and ''Sunday Monitor''. Mu Awaadi z'eyafuna olw'okuwandiika ku bintu ebilowoozebwa obulowoozebwa mulimu n'eya [[:en:Commonwealth_Short_Story_Competition|Commonwealth Short Story Competition]], 2003, era n'okuvuganya mu mpaka za Macmillan Writers Prize for Africa, 2003. Emirimu gye gilagiddwa ku [[:en:BBC_World_Service|BBC World Service]], BBC 3 ne emikutu gya kediyo emirala.<ref name="mildredbarya">{{Cite web |last=MKB |date=2011-10-19 |title=Happy Times With Jackee B Batanda |url=https://mildredbarya.com/happy-times-with-jackee-b-batanda/ |access-date=2026-10-10 |website=Mildred Barya's House of Life |language=en-US}}</ref><ref name="afrolit">http://afrolit.com/ugandan-writers-meet-jackee-budesta-batanda/295/l.aspx</ref><ref name="mazwi">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.mazwi.net/interviews/an-evaluation-talking-to-jackee-budesta-batanda |access-date=2024-04-15 |archive-date=2014-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140224150057/http://www.mazwi.net/interviews/an-evaluation-talking-to-jackee-budesta-batanda |url-status=dead }}</ref><ref name="newsoffice">http://newsoffice.mit.edu/2011/ugandan-journalist-cis</ref><ref name="globalpressjournal">{{Cite web |url=https://globalpressjournal.com/users/jackee-batanda |access-date=2026-10-21 |website=globalpressjournal.com}}</ref> Batanda awandiise emboozi ennyimpi eziwerako era nga zifulumiziddwa mu bitabo eby'abawandiisi ab'amaanyi omuli "The Thing That Ate Your Brain", "Holding onto the Memories" ne "Dora's Turn", n'endala nyingi. Awandiise ku nkyukakyuka ku mukutu gwa Foreign Policy magazine website, the ''New York Times'', ''Boston Globe'', ''Latitude News'', the ''Global Post'', ''The Star'', the ''[[:en:Mail&Guardian|Mail&Guardian]]'', the ''Sunday Vision'' ne ''[[:en:Sunday_Monitor|Sunday Monitor]]''. Batanda memba mu kibiina ky'abakyala abawandiisi mu Uganda eka [[:en:FEMRITE|FEMRITE]],<ref name="femriteug">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.femriteug.org/?view=7 |access-date=2024-04-15 |archive-date=2023-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230323191715/https://www.femriteug.org/?view=7 |url-status=dead }}</ref> era abadde muwandiisi wa Lancaster University,<ref name="lancaster">http://www.lancaster.ac.uk/fass/projects/graham_mort/crew/writers_residence.htm</ref> gyeyakolera ku kitabo kya ''The Big Picture'', ekitabo eky'awandiikibwa abawandiisi basatu okuva mu Bulaaya, abadde omu ku b'akakiiko ka [[:en:British_Council|British Council]]'s Crossing Borders programme.<ref name="transculturalwriting">http://www.transculturalwriting.com/radiophonics/contents/writers/index.html?p=C250200911368201DAyYg289DD07&rp=false</ref> Yali muwanguzi w'empaka z'abawaniisi b'mboozi nnyimpi za 2003 Commonwealth Short Story Competition<ref name="allafrica">http://allafrica.com/stories/200311070326.html</ref> era yalondebwa mu mpaka za [[:en:Caine_Prize_for_African_Writing|Caine Prize for African Writing]] ez'ategekebwa aba Macmillan Writer's Prize for Africa.<ref name="ghanaweb">http://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/artikel.php?ID=48004</ref> Afulumiza obutabo bw'abaana, ''The Blue Marble'', nga yali akolagana n'aba [[:en:UNESCO|UNESCO-Paris]] n'aba Sub-Saharan Publishers (Ghana). Emboozi ze zafulumizibwa mu bitabo eby'enjawulo n'ebitabo ebiwandiikibwamu emboozi z'abawandiisi ab'enjawulo nga ''[[:en:Farafina_Magazine|Farafina]]'', ''[[:en:Edinburgh_Review|Edinburgh Review]]'', ''Moving Worlds'', ''Gifts of Harvest'', ''The Spirit of the Commonwealth'', ''[[:en:Wasafiri|Wasafiri]]'', ''Jazz'', ''Miracles and Dreams'', n'ebifo ebirala era omu ku bawandiisi abawandiika mu kitabo kya [[:en:Margaret_Busby|Margaret Busby]] ekya 2019 anthology ''[[:en:New_Daughters_of_Africa|New Daughters of Africa]]''.<ref>https://www.lionessesofafrica.com/blog/2020/8/2/startup-story-of-jackee-batanda</ref> Amaliriza pulojekiti ze bbiri, ''Everyday People'',ekitabo akirimu emboozi n'ennyimpi ne ''Our Time of Sorrow'', akatabo. == Obutabo bw'eyafulumya == === Non fiction === * "Seeking Freedom Among the Ruins: akatabo ak'ogera ku bulamu n'emirimu gya Shukrije Gashi", Joan B. Kroc Institute for Peace and Justice, Ogwokusatu 2007. * "For Our Children", in  <cite class="citation book cs1" id="CITEREFViolet_Barungi_and_Ayeta_Anne_Wangusa2003">(2003). ''Tears of Hope, a Collection of Short Stories by Ugandan Rural Women''. Femrite Publications. ISBN&nbsp;<nowiki><bdi>978-9970700028</bdi></nowiki>.</cite> === Emboozi ennyimpi === * "The Thing That Ate Your breakfast", in  <cite class="citation book cs1" id="CITEREFRohin_Chowdhury_and_Zukiswa_Wanner2012">(2012). ''Behind The Shadows. Contemporary Stories from Africa and Asia''.</cite> * "My Mother Dances in the Dark", in  <cite class="citation book cs1" id="CITEREFDike_Okoro2010">(2010). ''Speaking for the Generations: An Anthology of Contemporary African Short Stories''. Africa World Press. ISBN&nbsp;<nowiki><bdi>978-1592217199</bdi></nowiki>.</cite> * "1 4 the Road…till 4am", in  <cite class="citation book cs1" id="CITEREFEmma_Dawson2010">(2010). ''Butterfly Dreams and Other Stories from Uganda''. Typhon media. ISBN&nbsp;[[Special:BookSources/9789881516589|<bdi>9789881516589</bdi>]].</cite> * "Remember Atita", in  <cite class="citation book cs1" id="CITEREFJennifer_Bassett2008">(2008). <span class="id-lock-registration" title="Free registration required">[[iarchive:dancingwithstran00west|''Dancing with Strangers: Stories from Africa'']]</span>. Oxford University Press. ISBN&nbsp;[[Special:BookSources/9780194791977|<bdi>9780194791977</bdi>]].</cite> * "A Pocket Full of Dreams", in  <cite class="citation book cs1" id="CITEREFHelon_Habila,_Kadija_George2008">(2008). ''Dreams, Miracles and Jazz''. Picador Africa. ISBN&nbsp;[[Special:BookSources/9781770100251|<bdi>9781770100251</bdi>]].</cite> * "Dora's Turn", in  <cite class="citation book cs1" id="CITEREFJennifer_Bassett2008">(2008). ''Cries from the Heart: Stories from Around the World''. Oxford University Press. ISBN&nbsp;<nowiki><bdi>978-0194790840</bdi></nowiki>.</cite> * "Dance with Me", in  <cite class="citation book cs1" id="CITEREFViolet_Barungi2006">(2006). ''Gifts of Harvest''. Femrite Publications. ISBN&nbsp;<nowiki><bdi>978-9970700042</bdi></nowiki>.</cite> * "Stella", in  <cite class="citation book cs1" id="CITEREFAnnie_Clarkson_and_Chris_Fittock2005">(2005). ''The Big Picture''. Lancaster Litfest Publications. ISBN&nbsp;<nowiki><bdi>978-0954088095</bdi></nowiki>.</cite> * "Life Sucks…Sometimes", in  <cite class="citation book cs1">Jacana Media (Pty) Ltd. 2005. ISBN&nbsp;<nowiki><bdi>978-1770091450</bdi></nowiki>.</cite> * "Dance with me", in  <cite class="citation book cs1" id="CITEREFRaoul_J._Granqvist2005">(2005). ''Michael's Eyes: The War Against the Ugandan Child''. Umea, Sweden: Institutionen for moderna sprak Umea universitet. ISBN&nbsp;[[Special:BookSources/9173059897|<bdi>9173059897</bdi>]].</cite> * "A Job for Mundu", in  <cite class="citation book cs1" id="CITEREFViolet_Barungi2001">(2001). ''Words from a Granary''. Femrite Publications. ISBN&nbsp;[[Special:BookSources/9789970700011|<bdi>9789970700011</bdi>]].</cite> * [http://www.percontra.net/issues/23/fiction/waiting-on-the-frangipani-tree/ "Waiting on the frangipani tree"], in ''Per Contra'', 2012 * [https://web.archive.org/web/20140131105455/http://www.african-writing.com/ten/batanda.htm "Doing nothing"] * [http://www.author-me.com/fict04/rememberatita.htm "Remember Atita "] * "The Rule of the Game", in ''Forma Fluens'', October 2010 * "Holding on to the Memories", in ''Feminist and Online Scholar Journal'', 2009 * "Aciro's Song", in ''Wasafiri'', June 2007, and ''Edinburgh Review'', August 2006 * "The Rule of the Game" in ''Crossing Borders Magazine'', October 2006 * "I Took her a Hibiscus", in ''The Sunday Monitor'', December 2005 * "City Link", in ''Moving Worlds'' journal, December 2005 * "Dora's Turn", Commonwealth Broadcasting Association (CBA) CD, October 2004 * "Bahati from Bunia", in ''World View'', June–August, 2004 * "It was Eden", in Masscom Online, 2002 * "Four Sweets Please", in ''Dhana'', March 2002 * "Tears of Sky", in ''New Era Magazine'', 2002 * "Radio Africa", in ''Win Magazine'', September 2001 == Awaadi n'empaka z'eyetabamu == * Listed among 39 top writers from Africa – Africa39, April 2014 * April winner of the Real Wealth & Success for Real People Scholarship, Loral Langemeier Millionaire Maker, April 2014 * 2012 finalist, Trust Women Journalist Award, October 2012, Thomson Reuters Foundation and ''International Herald Tribune'' * London ''Times'' "20 women shaping the future of Africa", 19 March 2012 * 2011–2012 Elizabeth Neuffer Fellow, September 2011 – March 2012, Boston and New York City * Young Achievers Award 2010 – Corporate and Professionals, 3 December 2010 * Global Press Institute Online Photo Essay Training Award, October 2010 – March 2011 * International Writer-in-Residence, Housing Authors and Literature Denmark (H.A.L.D), Viborg, Denmark, July–August 2010 * Fellow in Transitional Justice in Africa Programme, Institute for Justice and Reconciliation, Cape Town, South Africa, October–November 2008 * Scholarship to attend "Crafting Human Security in an Insecure World Conference", Joan B. Kroc Institute for Peace and Justice, University of San Diego, USA, September 2008 * Post-graduate Merit Award, University of the Witwatersrand, Johannesburg, South Africa, 2006. * Forced Migration Studies Departmental Grant, University of Witwatersrand, Johannesburg, South Africa, 2006 * Appointed writer-in-residence, Lancaster University and Litfest, Lancaster, UK, January–March 2005 * Highly commended for the Commonwealth Short Story Competition, 2004 * Highly commended for the Caine Prize for African Writing, 2004 * Shortlisted for Macmillan Writer's Prize for Africa, 2004 * Africa Regional Winner of the Commonwealth Short Story Competition, 2003 * Thrice selected as fellow on the Crossing Borders an African Writers' Mentoring Scheme run by British Council 2002/2003, 2003/2004, 2004 == Ebijuliziddwamu == {{Reflist|30em}} == Ebijuliziddwamu eby'ebweru wa Wikipediya == * [https://web.archive.org/web/20140416232613/http://jackeebatanda.com/ Author's website] * [[Beatrice Lamwaka]], [https://web.archive.org/web/20180122001204/http://www.monitor.co.ug/Magazines/Full-Woman/Batanda-is-opening-doors-to-the-world-with-her-pen/-/689842/2301550/-/item/1/-/bdigs3/-/index.html "Batanda is opening doors to the world with her pen"], ''Daily Monitor'', 2 May 2014. * [http://www.monitor.co.ug/artsculture/Reviews/Ugandans-flying-Africa-s-literary-flag/-/691232/2293562/-/qwycrz/-/index.html "Ugandans flying Africa’s literary flag"], ''Daily Monitor'', 25 April 2014 {{Authority control}}{{DEFAULTSORT:Batanda, Jackee Budesta}} [[Category:Bannamawulire mu Uganda]] [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] rpqf5b8zonuiafe56ojqzw2eh3ngccd Victoria Nyanjura 0 10679 77201 36233 2026-10-21T10:22:38Z Thomas Eddie Irigei 11996 converted reference 77201 wikitext text/x-wiki   '''Victoria Nyanjura''' (kiteeberezebwa nti yazaalibwa mu 1982) Munnayuganda [[:en:Community_activist|omulwaanirizi w'eddembe mu ntobabuvobwawamu]], ye mutandisi wa ''Women in Action for Women'' (WAW), ekitongole mu Ugandan [[:en:Non-governmental_organization|ekitakolera magoba]], ekiluubirira okukyuusa obulamu bw'abavubuka n'abakazi nga kiyitara mu ngeri yokubatendeka, okubasomesa bizinensi n'okubalungamya mu ngeri z'okufunamu ebikolwa by'entababuvumo ne Gavumenti.<ref name="1R"/> == Ebimukwaatako n'emisomo == Nyanjura yazzaalibwa mu [[:en:Oyam_District|Disitulikittu y'e Oyam]], mu [[:en:Lango_sub-region|bitundu bye Lango]], mu [[:en:Northern_Region,_Uganda|Mambuka]] ga Uganda. Yasomera Pulayimale mu masomero g'abulijjo. Yafuna [[:en:High_School_Diploma|Dipulooma ya Siniya]] okuva mu ''St. Mary's College Aboke'', mu [[:en:Kole_District|Disitulikitti ye Kole]].<ref name="1R"/><ref name="2R">http://skoll.org/contributor/victoria-nyanjura/</ref> Diguli ye eyasooka, eya [[:en:Development_studies|Bachelor of Development Studies]], yagifuna okuva mu [[:en:Kyambogo_University|Yunivasitte y'e Kyambogo]], mu Kampala, ekibuga Kya Ugandaekikulu. Mu Gwokubiri 2020, yasoma diguli ya [[:en:Global_studies|Master of Global Affairs]], nakuguka mu misomo gy'eddembe mu mawanga ejya International Peace Studies mu [[:en:University_of_Notre_Dame|Yunivasitte ya Notre Dame]]. Alina [[:en:Monitoring_and_evaluation|Postgraduate Diploma in Monitoring and Evaluation]], eyamuweebwa [[:en:Uganda_Management_Institute|Uganda Management Institute]], nayo esangibwa mu Kampala.<ref name="1R"/><ref name="2R"/> == Emirimu == Nyanjura yakola nga [[:en:Volunteer|kiyambi]] mu kitongole kya Justice & Reconciliation Project, ekitongole ekitakolera magoba ekiluubirira okuddaabiriza essomabuvobwawamu ezaakosebwa mu ntalo mu Mambuka ga Uganda, ezisangibwa mu kibuga kye [[:en:Gulu|Gulu]]. Oluvanyuma yafuuka omukozi mu NGO, mu dipaatimentti yakyo eya Gender Justice department.<ref name="3R">{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.justiceandreconciliation.org/blog/2015/victoria-nyanjura-a-powerful-woman/ |access-date=2024-04-22 |archive-date=2020-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200223132822/https://www.justiceandreconciliation.org/blog/2015/victoria-nyanjura-a-powerful-woman/ |url-status=dead }}</ref> Era akoze mu International Justice Mission, NGO endala, etadde esira ku kukuuma ba namwandu ba mu Uganda mu nsonga z'obwananyini bw'ebintu n'amataka.<ref name="1R"/> == Ebirala == Mu 1996, ku myaaka 14 , Nyanjura yali omu ku bawala 139 abaawambibwa abayeekera ba [[:en:Lord's_Resistance_Army|Lord's Resistance Army]] okuva mu somero lya St. Mary's College Aboke nga 10 Ogw'ekkumi 1996. Omumyuuka w'omukulu w'essomero, Sister Rachele Fassera owa Italy, yagoberera abayeekera era n'ateesa nabo bulungi okusumululako abawala 109. Abawala 30 basigala mu buwambe bw'abayeekera. Nyanjura yali omu ku bawala 30. Oluvanyuma lw'emyaaka munaana mu buwambe, omwaali okutulugunyizibwa n'okukabasanyizibwa, yasobola okutoloka era n'afuna eddembe lye mu 2004.<ref name="1R">{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Former LRA captive wins International award |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-10-21 |website=New Vision}}</ref><ref name="2R"/> == Okusiimibwa n'engule == Mu 2018, ye yafuna engule ya '''Navarra International Solidarity Award''', eyategekebwa [[:en:Government_of_Navarre|Gavumenti ya Navarre]], [[:en:Spain|Spain]], ne [[:en:Laboral_Kutxa|Laboral Kutxa]], olukungaana lwa Spanish credit union. Engule esiima abantu, ebitongole ebitakolera magoba ebya NGOs, n'amatendekero agakola emirimu egiyimusa ebiluubirirwa bya [[:en:United_Nations|United Nations]] [[:en:Sustainable_Development_Goals|Sustainable Development Goals]]. Yagabana engule, n'ekilabo eky'omuwendo gwa €25,000 n'abakyaala Abafirika abalala bassattu, [[Hulo Guillabert]], [[:en:Theresa_Kachindamoto|Theresa Kachindamoto]] ne [[:en:Oumou_Sall_Seck|Oumou Sall-Seck]]. Ekibiina kya sunsulwa ekitongole kya Spanish diplomatic organization [[Casa África]].<ref name="4R">https://kroc.nd.edu/news-events/news/masters-student-awarded-for-human-rights-work-in-uganda/</ref> == Laba ne == * [[:en:Angela_Atim_Lakor|Angela Atim Lakor]] * [[:en:List_of_kidnappings|List of kidnappings]] * [[:en:List_of_solved_missing_person_cases|List of solved missing person cases]] == Ebijuliziddwa == {{Reflist}} == Ebijuliziddwa wa bweru wa wikipediya == * [https://web.archive.org/web/20240422081419/https://keough.nd.edu/students/victoria-nyanjura/ Ebitonotono ebikwaata ku Victoria Nyanjura] 9xw4uzit2mtc3u3j0vcki5zjrikiskv Andrew Kaggwa 0 10868 77197 72189 2026-10-21T10:20:07Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77197 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Andrew Kaggwa''' (oba Andrea Kaahwa) (1856 – Ogwokutaano nga 26, 1886) yali [[:en:Martyr|mujulizi]] [[:en:Uganda|Omunnayuganda]] [[:en:Catholic_Church|Omukatoliki]] eyattibwa olw’enzikiriza ye. Yali omu ku [[:en:Christians|Bakristaayo]] abangi abattibwa Ssekabaka [[:en:Mwanga_II|Mwanga II]] wakati wa 1885 ne 1887. Yali mugoma wa kabaka Mwanga, Omugowa.<ref>{{Cite web |last=Aylward |first=Shorter |date=-1855/1886 |title=Kaggwa, Andrew |url=https://dacb.org/stories/uganda/kaggwa-andrew/ |access-date=2026-10-21 |website=Dictionary of African Christian Biography |language=en}}</ref> Yabatizibwa nga 30 Ogwokuna 1882 nga Père Simon Lourdel [[:en:White_Fathers|M.Afr.]] (amanyiddwa nga Fr. Mapera) e Nabulagala. Olunaku kwe yafiira, yakwatibwa mu maka ge ne bamutwala ewa Ssenkulu, eyalagira abatemu okumutema omukono. Omukono gwa Kaggwa gwasooka kumutemwako ne bagutwala ewa Mukasa nga tannatemwako mutwe n'okumutemeratemra e [[:en:Munyonyo|Munyonyo]] . Yafa akawungeezi k’Olwokusatu nga 26 Ogwokutaano 1886. Kaggwa muyambi wa bakatekisi, abasomesa n’amaka. Ajjukirwa ng'omu ku [[:en:Martyrs_of_Uganda|bajulizi ba Uganda]] [[:en:Feast_day|ku nnaku z'ebikujjuko]] . {| style="margin:auto" |[[File:Painful_memory.jpg|left|thumb| Ekibumbe kyazimbibwa mu kifo Andrew Kaggwa we yafiira ku [[:en:Munyonyo_Martyrs_Shrine|kiggwa ky'abajulizi e Munyonyo]]]] |[[File:St._Andrew_Kaggwa_tomb.jpg|thumb| Open amphitheatre eyazimbibwa ku ntaana ya Andrew Omutukuvu]] |} == Ebijuliziddwamu eby’ebweru == {{commons category|Andrew Kaggwa}} * [https://web.archive.org/web/20121112041523/http://www.ugandamartyrsshrine.org.ug/martyrs.php?id=34 Andrew Kaggwa] * [http://www.dacb.org/stories/uganda/kaggwa_andrew.html Ebikwata ku bulamu bwa Andrew Kaggwa] {{Subject bar|portal1=Saints|portal2=Biography|portal3=Catholicism|portal4=Uganda}} [[Category:Abajulizi ba Uganda]] [[Category:Buganda]] hwjnk4kuckghwa350a4lz414ke630i0 77198 77197 2026-10-21T10:20:27Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77198 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Andrew Kaggwa''' (oba Andrea Kaahwa) (1856 – Ogwokutaano nga 26, 1886) yali [[:en:Martyr|mujulizi]] [[:en:Uganda|Omunnayuganda]] [[:en:Catholic_Church|Omukatoliki]] eyattibwa olw’enzikiriza ye. Yali omu ku [[:en:Christians|Bakristaayo]] abangi abattibwa Ssekabaka [[:en:Mwanga_II|Mwanga II]] wakati wa 1885 ne 1887. Yali mugoma wa kabaka Mwanga, Omugowa.<ref>{{Cite web |last=Aylward |first=Shorter |date=-1855/1886 |title=Kaggwa, Andrew |url=https://dacb.org/stories/uganda/kaggwa-andrew/ |access-date=2026-10-21 |website=Dictionary of African Christian Biography |language=en}}</ref> Yabatizibwa nga 30 Ogwokuna 1882 nga Père Simon Lourdel [[:en:White_Fathers|M.Afr.]] (amanyiddwa nga Fr. Mapera) e Nabulagala.<ref>{{Cite web |last=Aylward |first=Shorter |date=-1855/1886 |title=Kaggwa, Andrew |url=https://dacb.org/stories/uganda/kaggwa-andrew/ |access-date=2026-10-21 |website=Dictionary of African Christian Biography |language=en}}</ref> Olunaku kwe yafiira, yakwatibwa mu maka ge ne bamutwala ewa Ssenkulu, eyalagira abatemu okumutema omukono. Omukono gwa Kaggwa gwasooka kumutemwako ne bagutwala ewa Mukasa nga tannatemwako mutwe n'okumutemeratemra e [[:en:Munyonyo|Munyonyo]] . Yafa akawungeezi k’Olwokusatu nga 26 Ogwokutaano 1886. Kaggwa muyambi wa bakatekisi, abasomesa n’amaka. Ajjukirwa ng'omu ku [[:en:Martyrs_of_Uganda|bajulizi ba Uganda]] [[:en:Feast_day|ku nnaku z'ebikujjuko]] . {| style="margin:auto" |[[File:Painful_memory.jpg|left|thumb| Ekibumbe kyazimbibwa mu kifo Andrew Kaggwa we yafiira ku [[:en:Munyonyo_Martyrs_Shrine|kiggwa ky'abajulizi e Munyonyo]]]] |[[File:St._Andrew_Kaggwa_tomb.jpg|thumb| Open amphitheatre eyazimbibwa ku ntaana ya Andrew Omutukuvu]] |} == Ebijuliziddwamu eby’ebweru == {{commons category|Andrew Kaggwa}} * [https://web.archive.org/web/20121112041523/http://www.ugandamartyrsshrine.org.ug/martyrs.php?id=34 Andrew Kaggwa] * [http://www.dacb.org/stories/uganda/kaggwa_andrew.html Ebikwata ku bulamu bwa Andrew Kaggwa] {{Subject bar|portal1=Saints|portal2=Biography|portal3=Catholicism|portal4=Uganda}} [[Category:Abajulizi ba Uganda]] [[Category:Buganda]] cg1pdw1e731xmnl9k6s7w9bvr97w5d4 77199 77198 2026-10-21T10:20:52Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77199 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Andrew Kaggwa''' (oba Andrea Kaahwa) (1856 – Ogwokutaano nga 26, 1886) yali [[:en:Martyr|mujulizi]] [[:en:Uganda|Omunnayuganda]] [[:en:Catholic_Church|Omukatoliki]] eyattibwa olw’enzikiriza ye. Yali omu ku [[:en:Christians|Bakristaayo]] abangi abattibwa Ssekabaka [[:en:Mwanga_II|Mwanga II]] wakati wa 1885 ne 1887. Yali mugoma wa kabaka Mwanga, Omugowa.<ref>{{Cite web |last=Aylward |first=Shorter |date=-1855/1886 |title=Kaggwa, Andrew |url=https://dacb.org/stories/uganda/kaggwa-andrew/ |access-date=2026-10-21 |website=Dictionary of African Christian Biography |language=en}}</ref> Yabatizibwa nga 30 Ogwokuna 1882 nga Père Simon Lourdel [[:en:White_Fathers|M.Afr.]] (amanyiddwa nga Fr. Mapera) e Nabulagala.<ref>{{Cite web |last=Aylward |first=Shorter |date=-1855/1886 |title=Kaggwa, Andrew |url=https://dacb.org/stories/uganda/kaggwa-andrew/ |access-date=2026-10-21 |website=Dictionary of African Christian Biography |language=en}}</ref> Olunaku kwe yafiira, yakwatibwa mu maka ge ne bamutwala ewa Ssenkulu, eyalagira abatemu okumutema omukono. Omukono gwa Kaggwa gwasooka kumutemwako ne bagutwala ewa Mukasa nga tannatemwako mutwe n'okumutemeratemra e [[:en:Munyonyo|Munyonyo]] . Yafa akawungeezi k’Olwokusatu nga 26 Ogwokutaano 1886. Kaggwa muyambi wa bakatekisi, abasomesa n’amaka. Ajjukirwa ng'omu ku [[:en:Martyrs_of_Uganda|bajulizi ba Uganda]] [[:en:Feast_day|ku nnaku z'ebikujjuko]] .<ref>{{Cite web |last=Aylward |first=Shorter |date=-1855/1886 |title=Kaggwa, Andrew |url=https://dacb.org/stories/uganda/kaggwa-andrew/ |access-date=2026-10-21 |website=Dictionary of African Christian Biography |language=en}}</ref> {| style="margin:auto" |[[File:Painful_memory.jpg|left|thumb| Ekibumbe kyazimbibwa mu kifo Andrew Kaggwa we yafiira ku [[:en:Munyonyo_Martyrs_Shrine|kiggwa ky'abajulizi e Munyonyo]]]] |[[File:St._Andrew_Kaggwa_tomb.jpg|thumb| Open amphitheatre eyazimbibwa ku ntaana ya Andrew Omutukuvu]] |} == Ebijuliziddwamu eby’ebweru == {{commons category|Andrew Kaggwa}} * [https://web.archive.org/web/20121112041523/http://www.ugandamartyrsshrine.org.ug/martyrs.php?id=34 Andrew Kaggwa] * [http://www.dacb.org/stories/uganda/kaggwa_andrew.html Ebikwata ku bulamu bwa Andrew Kaggwa] {{Subject bar|portal1=Saints|portal2=Biography|portal3=Catholicism|portal4=Uganda}} [[Category:Abajulizi ba Uganda]] [[Category:Buganda]] 8c87ncst0m1t9qy8d0ghza3yzj94l0f Mars 0 11208 77170 37681 2026-10-20T19:15:52Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77170 wikitext text/x-wiki '''Mars''' ye [[Seng'endo (Heavenly Bodies)|sseŋŋendo]] ey'okuna okuva mu kafo awali [[enjuba]], era emanyiddwa nga ''Red Planet'', olw'endabika yaayo erimu olumyufu. Yo ekoleddwa ddungu eribunye enjazi n'omukka gu ''Carbon dioxide'' omutonotono mu bwengula bwayo. Oluwewo olugikuntirako lutono nnyo; n'eyaawano erukubisaamu emirundi egitemera mu nkumi. Ebbugumu lyayo nalyo ttono, nga liva ku ddiguli -153 ku 20 °C (−243 ku 68 °F).<ref>Mars: Facts - NASA Science https://science.nasa.gov/mars/facts/#h-atmosphere</ref> Ng'oggyeeko amaloboozi agatambula mu kasoobo, emisinde gy’ekintu mu bwengula bwayo giba gya waggulu olw'[[amaanyi]] ga ''Gravitational Force'' amatono g'erina. Gano gakola ebitundu 38% byokka, kw'ago agali wano. ==Entonda yaayo== Mars yatondebwa obuwumbi bw’emyaka 4½ egiyise. Mu kiseera ekyo ekyakazibwako ''Noachian Period'' ekyatambula okutuuka ku myaka obuwumbi 3½ egiyise, yatomerwanga ebiyinja by'omubwengula, ebiwonvu ne byekola, okukulugguka kw’ettaka, n'ennyanja ne zimerukako. Yafiirwa amaanyi agagitangira okutomerwa ebibajjo by'ebintu ebiba byetawula mu bwengula. Mu [[Ebiseera|kiseera]] ki ''Hesperian'', ekyava ku buwumbi bw'emyaka 3½ ku 3 egiyise, ensozi zaayo eziwerako zaabimbulukuka, n'amataba gaazibikira emiwaatwa eminene. Olwo ekiseera ekyatuumibwa ''Amazon'' ekigenda mu maaso n’okutuusa kati, kye kikyasinze okubaamu enkyukakyuka entono.<ref>{{Cite web |date=2017-11-10 |title=Mars: Facts - NASA Science |url=https://science.nasa.gov/mars/facts/ |access-date=2026-10-20 |language=en-US}}</ref> ==Ebigikwatako== Mars erina [[amazzi]] amasaamusaamu ku [[Ettaka n’endabirira yaalyo ng’otema ensalosalo|ttaka]] ne mu bwengula, agakola ebire ebiyitibwa ''Cirrus''. Ebitundu byayo ebimu biba ne sizoni mwe bibuna omuzira gwa ''Carbon dioxide'', naye nga tegusaanuuka kukola mazzi agakulukuta, wabula okufuumuuka. Wadde amaanyi gaayo ga ''Gravity'' gali kimu kyakusatu ku gali wano, gakubisa ku g'omwezi emirundi ebiri. Okufuna obunene bwa Mars, osalamu ensi yaffe ebitundu bibiri, wabula ate ekubisa mu [[Omwezi|mwezi]] emirundi ebiri. Okuva ku ngulu okutuuka mu masekkati ag'omunda (diameter), waliwo kilomita 6,779 oba mayiro 4,212. Obugazi bwayo bwenkanankana obw'ettaka lyonna ekkalu ery’ensi. [[Empewo (Air)|Empewo]] ey'olusaagirizo bulijjo esiikuula enfuufu empitirivu olw'amaanyi ga Mars amatono agagiwewula n'ekunta okumala ssabbiiti eziwerako. Obutonde bw'ambuka gaayo bwawukana ku buli mu maserengeta — ekitundu eky'amambuka okusinga kirimu ebiwonvu eby'omiseetwe emiwanvu. N’ekitundu eky’omumaserengeta kya nsozi ezibunyeeko ebinnya ebyefaananyiriza ebidiba.<ref>Rees MJ, ed. (October 2012). Universe: The Definitive Visual Guide. New York: Dorling Kindersley. pp. 160–161. <nowiki>ISBN 978-0-7566-9841-6</nowiki>.</ref> Ku yo kuliko n'[[Ensozi ez'ekipuluko(Volcanic mountains)|ensozi ezaali ez'ekipuluko]], era olusinga obuwanvu lwe ''Olympus Mons'', oluweza kilomita 21.9 oba mayiro 13.6. Lwo lumu ku zisinga okukola ebiwonvu ebigazi mu busangiro bw'enjuba yaffe, gamba, ki ''Valles Marineris'' ekiweza kilomita 4,000 oba mayiro 2,500. ''Mars'' erina emyezi (moons) ebiri, ''Phobos'' ne ''Deimos'', nga mitono era tegirina nkula eteredde. Nga Earth bwe yeesulikidde ku ddiguli 23.5, Mars nayo yawugukamu era yeetooloola yeekubidde ku ddiguli 25, ekigisobozesa okuba ne sizoni. Yo erwawo okumalayo enjuba, kale omwaka gwayo gwenkana egyaffe egikunukkiriza ebiri [ennaku zaawano 687]. So ate olunaku lwayo luwanvuko, nga lulimu essaawa 24 n'eddakiika 36, okwawukana ku za Earth ezirimu essaawa 23 n'eddakiika 56. Musisi aba awulirwa bulungi ku pulaneti eno ng'awulugumya ettaka newankubadde aba mutono. ==Mars n'omuntu== Olw’engeri gy'erabika mu bwengula ng’[[emmunyeenye]] emmyufu oluusi eyakitaka, ''Mars'' ezze erengerwa ne mu biseera ebikadde — ne kitondawo enkolagana ey’enjawulo mu buwangwa obutali bumu. Mu 1963, ekizungirizi ekyasooka okugenda ku Mars kyayitibwa ''Mars 1,'' wabula empuliziganya yakyankalana nga kiri mu lugendo. Okunoonyereza okwasooka okwakolebwa obulungi kwaliwo mu 1965 n'ekizungirizi ki ''Mariner 4''. Olwo mu 1971, ''Mariner 9'' yeesogga obwengula bwayo, ne kiba ekizungirizi ekyasooka okwetooloola ekintu mu bwengula ekitali mwezi oba ensi. Mu mwaka gwe gumu, mwe mwali ''Mars 2'' ekyasooka okutuukayo mu ngeri etaliiko kuvugibwa, ne ''Mars 3'' ekyasooka okutuulayo. Ebyuma ebikebera (probes) bibadde bikola ku ''Mars'' obutawummula okuva mu 1997; n'olumu ebisukka mu 10 bikola omulundi gumu mu [[Obwengula|bwengula]] bwayo ne ku ttaka.<ref>"Constraints on the pre-impact orbits of Solar system giant impactors | Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | Oxford Academic" <nowiki>https://academic.oup.com/mnras/article/474/3/2924/4628057?login=false</nowiki></ref> Mu nteekateeka ezikulemberwa sseggagga [[Elon Musk]], eno esuubirwa okubaako abantu gye bujja wadde nga tewali misoni n'emu eyaategekeddwa. Olw’ebyafaayo bya ''Mars'', obusobozi bwayo okubaako obulamu mu biseera ebyayita n'ebiriwo, kintu ekikyakolebwako okunoonyereza okunnyikivu n'essaawa ya kaakati. Kyogerwa nti yandiba ensibuko y'[[obumenke]] wadde nga bannassaayansi abamu bagamba nti buva mu [[Semayanja ne Waluyanja(Oceons and Seas)|ssemayanja]] ezaawano. Ebisingawo: [https://emmyanso.wordpress.com Emmyanso: The Illumination] 64pflx058nhndmrnywyjmucg14bumyc 77171 77170 2026-10-20T19:19:32Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77171 wikitext text/x-wiki '''Mars''' ye [[Seng'endo (Heavenly Bodies)|sseŋŋendo]] ey'okuna okuva mu kafo awali [[enjuba]], era emanyiddwa nga ''Red Planet'', olw'endabika yaayo erimu olumyufu. Yo ekoleddwa ddungu eribunye enjazi n'omukka gu ''Carbon dioxide'' omutonotono mu bwengula bwayo. Oluwewo olugikuntirako lutono nnyo; n'eyaawano erukubisaamu emirundi egitemera mu nkumi. Ebbugumu lyayo nalyo ttono, nga liva ku ddiguli -153 ku 20 °C (−243 ku 68 °F).<ref>Mars: Facts - NASA Science https://science.nasa.gov/mars/facts/#h-atmosphere</ref> Ng'oggyeeko amaloboozi agatambula mu kasoobo, emisinde gy’ekintu mu bwengula bwayo giba gya waggulu olw'[[amaanyi]] ga ''Gravitational Force'' amatono g'erina. Gano gakola ebitundu 38% byokka, kw'ago agali wano. ==Entonda yaayo== Mars yatondebwa obuwumbi bw’emyaka 4½ egiyise. Mu kiseera ekyo ekyakazibwako ''Noachian Period'' ekyatambula okutuuka ku myaka obuwumbi 3½ egiyise, yatomerwanga ebiyinja by'omubwengula, ebiwonvu ne byekola, okukulugguka kw’ettaka, n'ennyanja ne zimerukako. Yafiirwa amaanyi agagitangira okutomerwa ebibajjo by'ebintu ebiba byetawula mu bwengula. Mu [[Ebiseera|kiseera]] ki ''Hesperian'', ekyava ku buwumbi bw'emyaka 3½ ku 3 egiyise, ensozi zaayo eziwerako zaabimbulukuka, n'amataba gaazibikira emiwaatwa eminene. Olwo ekiseera ekyatuumibwa ''Amazon'' ekigenda mu maaso n’okutuusa kati, kye kikyasinze okubaamu enkyukakyuka entono.<ref>{{Cite web |date=2017-11-10 |title=Mars: Facts - NASA Science |url=https://science.nasa.gov/mars/facts/ |access-date=2026-10-20 |language=en-US}}</ref> ==Ebigikwatako== Mars erina [[amazzi]] amasaamusaamu ku [[Ettaka n’endabirira yaalyo ng’otema ensalosalo|ttaka]] ne mu bwengula, agakola ebire ebiyitibwa ''Cirrus''. Ebitundu byayo ebimu biba ne sizoni mwe bibuna omuzira gwa ''Carbon dioxide'', naye nga tegusaanuuka kukola mazzi agakulukuta, wabula okufuumuuka. Wadde amaanyi gaayo ga ''Gravity'' gali kimu kyakusatu ku gali wano, gakubisa ku g'omwezi emirundi ebiri. Okufuna obunene bwa Mars, osalamu ensi yaffe ebitundu bibiri, wabula ate ekubisa mu [[Omwezi|mwezi]] emirundi ebiri. Okuva ku ngulu okutuuka mu masekkati ag'omunda (diameter), waliwo kilomita 6,779 oba mayiro 4,212. Obugazi bwayo bwenkanankana obw'ettaka lyonna ekkalu ery’ensi.<ref>{{Cite web |date=2026-10-19 |title=Mars: Facts, news, features and articles about the Red Planet |url=https://www.space.com/astronomy/solar-system/mars |access-date=2026-10-20 |website=Space |language=en}}</ref> [[Empewo (Air)|Empewo]] ey'olusaagirizo bulijjo esiikuula enfuufu empitirivu olw'amaanyi ga Mars amatono agagiwewula n'ekunta okumala ssabbiiti eziwerako. Obutonde bw'ambuka gaayo bwawukana ku buli mu maserengeta — ekitundu eky'amambuka okusinga kirimu ebiwonvu eby'omiseetwe emiwanvu. N’ekitundu eky’omumaserengeta kya nsozi ezibunyeeko ebinnya ebyefaananyiriza ebidiba.<ref>Rees MJ, ed. (October 2012). Universe: The Definitive Visual Guide. New York: Dorling Kindersley. pp. 160–161. <nowiki>ISBN 978-0-7566-9841-6</nowiki>.</ref> Ku yo kuliko n'[[Ensozi ez'ekipuluko(Volcanic mountains)|ensozi ezaali ez'ekipuluko]], era olusinga obuwanvu lwe ''Olympus Mons'', oluweza kilomita 21.9 oba mayiro 13.6. Lwo lumu ku zisinga okukola ebiwonvu ebigazi mu busangiro bw'enjuba yaffe, gamba, ki ''Valles Marineris'' ekiweza kilomita 4,000 oba mayiro 2,500. ''Mars'' erina emyezi (moons) ebiri, ''Phobos'' ne ''Deimos'', nga mitono era tegirina nkula eteredde. Nga Earth bwe yeesulikidde ku ddiguli 23.5, Mars nayo yawugukamu era yeetooloola yeekubidde ku ddiguli 25, ekigisobozesa okuba ne sizoni. Yo erwawo okumalayo enjuba, kale omwaka gwayo gwenkana egyaffe egikunukkiriza ebiri [ennaku zaawano 687]. So ate olunaku lwayo luwanvuko, nga lulimu essaawa 24 n'eddakiika 36, okwawukana ku za Earth ezirimu essaawa 23 n'eddakiika 56. Musisi aba awulirwa bulungi ku pulaneti eno ng'awulugumya ettaka newankubadde aba mutono. ==Mars n'omuntu== Olw’engeri gy'erabika mu bwengula ng’[[emmunyeenye]] emmyufu oluusi eyakitaka, ''Mars'' ezze erengerwa ne mu biseera ebikadde — ne kitondawo enkolagana ey’enjawulo mu buwangwa obutali bumu. Mu 1963, ekizungirizi ekyasooka okugenda ku Mars kyayitibwa ''Mars 1,'' wabula empuliziganya yakyankalana nga kiri mu lugendo. Okunoonyereza okwasooka okwakolebwa obulungi kwaliwo mu 1965 n'ekizungirizi ki ''Mariner 4''. Olwo mu 1971, ''Mariner 9'' yeesogga obwengula bwayo, ne kiba ekizungirizi ekyasooka okwetooloola ekintu mu bwengula ekitali mwezi oba ensi. Mu mwaka gwe gumu, mwe mwali ''Mars 2'' ekyasooka okutuukayo mu ngeri etaliiko kuvugibwa, ne ''Mars 3'' ekyasooka okutuulayo. Ebyuma ebikebera (probes) bibadde bikola ku ''Mars'' obutawummula okuva mu 1997; n'olumu ebisukka mu 10 bikola omulundi gumu mu [[Obwengula|bwengula]] bwayo ne ku ttaka.<ref>"Constraints on the pre-impact orbits of Solar system giant impactors | Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | Oxford Academic" <nowiki>https://academic.oup.com/mnras/article/474/3/2924/4628057?login=false</nowiki></ref> Mu nteekateeka ezikulemberwa sseggagga [[Elon Musk]], eno esuubirwa okubaako abantu gye bujja wadde nga tewali misoni n'emu eyaategekeddwa. Olw’ebyafaayo bya ''Mars'', obusobozi bwayo okubaako obulamu mu biseera ebyayita n'ebiriwo, kintu ekikyakolebwako okunoonyereza okunnyikivu n'essaawa ya kaakati. Kyogerwa nti yandiba ensibuko y'[[obumenke]] wadde nga bannassaayansi abamu bagamba nti buva mu [[Semayanja ne Waluyanja(Oceons and Seas)|ssemayanja]] ezaawano. Ebisingawo: [https://emmyanso.wordpress.com Emmyanso: The Illumination] qyra35m6vxe1wmiga6ews1pmk1x7ps7 77172 77171 2026-10-20T19:20:48Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77172 wikitext text/x-wiki '''Mars''' ye [[Seng'endo (Heavenly Bodies)|sseŋŋendo]] ey'okuna okuva mu kafo awali [[enjuba]], era emanyiddwa nga ''Red Planet'', olw'endabika yaayo erimu olumyufu. Yo ekoleddwa ddungu eribunye enjazi n'omukka gu ''Carbon dioxide'' omutonotono mu bwengula bwayo. Oluwewo olugikuntirako lutono nnyo; n'eyaawano erukubisaamu emirundi egitemera mu nkumi. Ebbugumu lyayo nalyo ttono, nga liva ku ddiguli -153 ku 20 °C (−243 ku 68 °F).<ref>Mars: Facts - NASA Science https://science.nasa.gov/mars/facts/#h-atmosphere</ref> Ng'oggyeeko amaloboozi agatambula mu kasoobo, emisinde gy’ekintu mu bwengula bwayo giba gya waggulu olw'[[amaanyi]] ga ''Gravitational Force'' amatono g'erina. Gano gakola ebitundu 38% byokka, kw'ago agali wano. ==Entonda yaayo== Mars yatondebwa obuwumbi bw’emyaka 4½ egiyise. Mu kiseera ekyo ekyakazibwako ''Noachian Period'' ekyatambula okutuuka ku myaka obuwumbi 3½ egiyise, yatomerwanga ebiyinja by'omubwengula, ebiwonvu ne byekola, okukulugguka kw’ettaka, n'ennyanja ne zimerukako. Yafiirwa amaanyi agagitangira okutomerwa ebibajjo by'ebintu ebiba byetawula mu bwengula. Mu [[Ebiseera|kiseera]] ki ''Hesperian'', ekyava ku buwumbi bw'emyaka 3½ ku 3 egiyise, ensozi zaayo eziwerako zaabimbulukuka, n'amataba gaazibikira emiwaatwa eminene. Olwo ekiseera ekyatuumibwa ''Amazon'' ekigenda mu maaso n’okutuusa kati, kye kikyasinze okubaamu enkyukakyuka entono.<ref>{{Cite web |date=2017-11-10 |title=Mars: Facts - NASA Science |url=https://science.nasa.gov/mars/facts/ |access-date=2026-10-20 |language=en-US}}</ref> ==Ebigikwatako== Mars erina [[amazzi]] amasaamusaamu ku [[Ettaka n’endabirira yaalyo ng’otema ensalosalo|ttaka]] ne mu bwengula, agakola ebire ebiyitibwa ''Cirrus''. Ebitundu byayo ebimu biba ne sizoni mwe bibuna omuzira gwa ''Carbon dioxide'', naye nga tegusaanuuka kukola mazzi agakulukuta, wabula okufuumuuka. Wadde amaanyi gaayo ga ''Gravity'' gali kimu kyakusatu ku gali wano, gakubisa ku g'omwezi emirundi ebiri. Okufuna obunene bwa Mars, osalamu ensi yaffe ebitundu bibiri, wabula ate ekubisa mu [[Omwezi|mwezi]] emirundi ebiri. Okuva ku ngulu okutuuka mu masekkati ag'omunda (diameter), waliwo kilomita 6,779 oba mayiro 4,212. Obugazi bwayo bwenkanankana obw'ettaka lyonna ekkalu ery’ensi.<ref>{{Cite web |date=2026-10-19 |title=Mars: Facts, news, features and articles about the Red Planet |url=https://www.space.com/astronomy/solar-system/mars |access-date=2026-10-20 |website=Space |language=en}}</ref> [[Empewo (Air)|Empewo]] ey'olusaagirizo bulijjo esiikuula enfuufu empitirivu olw'amaanyi ga Mars amatono agagiwewula n'ekunta okumala ssabbiiti eziwerako. Obutonde bw'ambuka gaayo bwawukana ku buli mu maserengeta — ekitundu eky'amambuka okusinga kirimu ebiwonvu eby'omiseetwe emiwanvu. N’ekitundu eky’omumaserengeta kya nsozi ezibunyeeko ebinnya ebyefaananyiriza ebidiba.<ref>Rees MJ, ed. (October 2012). Universe: The Definitive Visual Guide. New York: Dorling Kindersley. pp. 160–161. <nowiki>ISBN 978-0-7566-9841-6</nowiki>.</ref> Ku yo kuliko n'[[Ensozi ez'ekipuluko(Volcanic mountains)|ensozi ezaali ez'ekipuluko]], era olusinga obuwanvu lwe ''Olympus Mons'', oluweza kilomita 21.9 oba mayiro 13.6. Lwo lumu ku zisinga okukola ebiwonvu ebigazi mu busangiro bw'enjuba yaffe, gamba, ki ''Valles Marineris'' ekiweza kilomita 4,000 oba mayiro 2,500. ''Mars'' erina emyezi (moons) ebiri, ''Phobos'' ne ''Deimos'', nga mitono era tegirina nkula eteredde. Nga Earth bwe yeesulikidde ku ddiguli 23.5, Mars nayo yawugukamu era yeetooloola yeekubidde ku ddiguli 25, ekigisobozesa okuba ne sizoni. Yo erwawo okumalayo enjuba, kale omwaka gwayo gwenkana egyaffe egikunukkiriza ebiri [ennaku zaawano 687]. So ate olunaku lwayo luwanvuko, nga lulimu essaawa 24 n'eddakiika 36, okwawukana ku za Earth ezirimu essaawa 23 n'eddakiika 56. Musisi aba awulirwa bulungi ku pulaneti eno ng'awulugumya ettaka newankubadde aba mutono.<ref>{{Cite web |date=2026-10-19 |title=Mars: Facts, news, features and articles about the Red Planet |url=https://www.space.com/astronomy/solar-system/mars |access-date=2026-10-20 |website=Space |language=en}}</ref> ==Mars n'omuntu== Olw’engeri gy'erabika mu bwengula ng’[[emmunyeenye]] emmyufu oluusi eyakitaka, ''Mars'' ezze erengerwa ne mu biseera ebikadde — ne kitondawo enkolagana ey’enjawulo mu buwangwa obutali bumu. Mu 1963, ekizungirizi ekyasooka okugenda ku Mars kyayitibwa ''Mars 1,'' wabula empuliziganya yakyankalana nga kiri mu lugendo. Okunoonyereza okwasooka okwakolebwa obulungi kwaliwo mu 1965 n'ekizungirizi ki ''Mariner 4''. Olwo mu 1971, ''Mariner 9'' yeesogga obwengula bwayo, ne kiba ekizungirizi ekyasooka okwetooloola ekintu mu bwengula ekitali mwezi oba ensi. Mu mwaka gwe gumu, mwe mwali ''Mars 2'' ekyasooka okutuukayo mu ngeri etaliiko kuvugibwa, ne ''Mars 3'' ekyasooka okutuulayo. Ebyuma ebikebera (probes) bibadde bikola ku ''Mars'' obutawummula okuva mu 1997; n'olumu ebisukka mu 10 bikola omulundi gumu mu [[Obwengula|bwengula]] bwayo ne ku ttaka.<ref>"Constraints on the pre-impact orbits of Solar system giant impactors | Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | Oxford Academic" <nowiki>https://academic.oup.com/mnras/article/474/3/2924/4628057?login=false</nowiki></ref> Mu nteekateeka ezikulemberwa sseggagga [[Elon Musk]], eno esuubirwa okubaako abantu gye bujja wadde nga tewali misoni n'emu eyaategekeddwa. Olw’ebyafaayo bya ''Mars'', obusobozi bwayo okubaako obulamu mu biseera ebyayita n'ebiriwo, kintu ekikyakolebwako okunoonyereza okunnyikivu n'essaawa ya kaakati. Kyogerwa nti yandiba ensibuko y'[[obumenke]] wadde nga bannassaayansi abamu bagamba nti buva mu [[Semayanja ne Waluyanja(Oceons and Seas)|ssemayanja]] ezaawano. Ebisingawo: [https://emmyanso.wordpress.com Emmyanso: The Illumination] iwyq8xcg6q7o98hy87hjkkv0esn1cpt Thembo Nyombi 0 11224 77203 70374 2026-10-21T10:29:35Z Thomas Eddie Irigei 11996 converted reference 77203 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=Thembo Nyombi|image=|image_size=|caption=|birth_date={{Birth date and age|1964|7|31|df=yes}}|birth_place=[[Uganda]]|death_date=|death_place=|alma_mater='''[[Makerere University]]'''<br/>{{small|([[Bachelor of Arts]])}}<br/>'''[[Bradford University]]'''<br>{{small|([[Project planning|Diploma in Project Planning & Management]])}}<br>'''[[Uganda Martyrs University]]'''<br/>{{small|([[Economics|MSc in Development Economics]])}}<br/>{{small|([[Corporate finance|Diploma in Financial Management]])}}|occupation=[[Economist]] & [[Politician]]|years_active=1990 — present|nationality=Ugandan|citizenship=Uganda|known_for=[[Politics]]|networth=|title=}} '''George William Thembo Nyombi''' (yazaalibwa 31 Ogwomusanvu 1964) Munnayuganda [[:en:Economist|omukugu mu by'enfuna]] era [[:en:Politician|munnabyabufuzi]] . Y'akulira ekitongole kya [[:en:Uganda_Communications_Commission|Uganda Communications Commission]] ekifo kino y'akifuna nga 24 Ogwekkuminogumu 2023 <ref>{{Cite web |date=2023-11-24 |title=Former ICT Minister Nyombi Thembo named UCC Executive Director |url=https://pmldaily.com/news/2023/11/former-ict-minister-nyombi-thembo-named-ucc-executive-director.html |access-date=2026-10-21 |website=PML Daily |language=en-US}}</ref> era nga yaliko [[:en:Information_technology|Minisita omubeezi owa tekinologiya w'amawulire]] mu [[:en:Cabinet_of_Uganda|kabineti ya Uganda]] .Yalondebwa mu kifo ekyo nga 27 Ogwokutaano 2011. Y'adda mu bigere bya Alintuma Nsambu, eyagobwa mu kabineti. <ref>https://www.facebook.com/note.php?note_id=10150208384704078&comments</ref> Ekyo nga tekinnabaawo, yaweerezaako nga [[:en:Luweero_triangle|Minisita omubeezi owa Luweero Triangle mu ofiisi ya Ssaabaminisita]], okuva mu 2009 okutuuka mu 2011. <ref>https://web.archive.org/web/20150213214754/http://www.newvision.co.ug/D/8/12/671730</ref> Nyombi Thembo era yaliko [[:en:Parliament_of_Uganda|omubaka wa Palamenti]] (MP) owa Kassanda ey'omumaselengeta mu [[:en:Mubende_District|Disitulikiti y'e Mubende]] . Abadde akiikirira ekitundu kino obutasalako okuva mu 2001. <ref name="Parliament">http://www.parliament.go.ug/mpdata/mps.hei?p=t&n=t&details=t&j=263&const=Kassanda+County+South&dist_id=7&distname=Mubende</ref> == Obuto bwe == Yazaalibwa nga 31 Ogwomusanvu 1964 mu [[:en:Mubende_District|Disitulikiti y’e Mubende]], nga yazalibwa ne baganda be kkumi na basatu. Kitaawe yali '''Erisa Zziwa Bosomungho''', okuva mu lulyo olulangira Ndomboli e Zenzeka, [[:en:Boma,_Kongo_Central|Boma]], mu [[:en:Democratic_Republic_of_Congo|Democratic Republic of Congo]] . Maama we yali '''Eseza Ziribasanga''', nga naye yalina obuzaale bwa Congo. Taata ono yasenguka n’ajja mu [[:en:Uganda|Uganda]] mu 1924, olw’obutabanguko obwabalukawo olw'ebyobufuzi mu kitundu kino era okukkakkana ng’asengukidde Kassanda mu Ssaza ly'e Singo, mu Disitulikiti y’e Mubende. == Okusoma kwe == Yasomera ku ''Lubiri Secondary School'' mu Kampala, mu A-Levo. Thembo Nyombi yatikkirwa Diguli ye eya [[:en:Bachelor_of_Arts|Bachelor of Arts]] okuva mu [[:en:Makerere_University|Yunivasite y’e Makerere]], esinga obukadde n’obunene mu yunivasite za gavumenti mu Uganda. Alina Dipulooma mu by’okuteekateeka n’okuddukanya pulojekiti okuva mu [[:en:Bradford_University|Bradford University]] mu [[:en:United_Kingdom|Bungereza]] ne Dipulooma mu by’okuddukanya eby’ensimbi okuva mu [[:en:Uganda_Martyrs_University|Uganda Martyrs University]] (UMU) mu Uganda. Diguli ye eya [[:en:Master_of_Science|Master of Science]] mu [[:en:Development_Economics|by’enfuna n'enkulaakulana]] yagifunira ku UMU. == Emirimu gye == Wakati wa 1990 ne 1996, Thembo Nyombi yali musomesa wa by'anfuna mu kiseera ekigere ku Uphill College, essomero lya siniya mu Uganda. Yakolako [[:en:Industry_analyst|ng’omukenkufu]], omukungu avunaanyizibwa ku nteekateeka mu kitongole ky’eggaali y’omukka ekya Uganda Railways Corporation mu mwaka gwa 1990. Wakati wa 1995 ne 2001, yakola nga [[:en:Project_Manager|Pulojekiti Maneja]], mu pulojekiti ya'okutereeza n'okulongoosa mu nkola z'egaali y'omukka, ku kakiiko akavunaanyizibwa ku kibuga Kampala ekya [[:en:Kampala|Kampala City Council]] . Yalondebwa mu [[:en:Parliament_of_Uganda|Palamenti ya Uganda]] mu 2001, ng’akiikirira Kassanda ey'Omumaseregenta mu [[:en:Mubende_District|Disitulikiti y’e Mubende]] . Mu mwaka gwe gumu, yalondebwa okuba Minisita w’Ebyenjigiriza n’Ebyemizannyo (ku mutendera gwa Pulayimale). Mu 2006, yaddamu okulondebwa mu Paalamenti era n'aweebwa ekifo kye eky'asembayo mu kabineti. <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.monitor.co.ug/Business/Help-Ugandans-on-counterfeits--says-Nyombi-Thembo-/-/688322/1517322/-/hy8jn3z/-/index.html |access-date=2025-07-09 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303221453/http://www.monitor.co.ug/Business/Help-Ugandans-on-counterfeits--says-Nyombi-Thembo-/-/688322/1517322/-/hy8jn3z/-/index.html |url-status=dead }}</ref> == Ebimukwatako == Thembo Nyombi mmemba mu kibiina ky’ebyobufuzi [[:en:National_Resistance_Movement|ekya National Resistance Movement]] . Yali mufumbo ne Prisca Mashengyero Thembo. Akawungeezi k’Olwomukaaga nga 28 Ogwomusanvu 2012, ku ssaawa nga 10 ez’olweggulo, yafiira mu kabenje k’emmotoka, ng'emmotoka gye yali avuga bwe yatomeregana n'emmotoka endala e Bwebajja, ku luguudo oluva e Kampala okudda e Entebbe. <ref>http://www.newvision.co.ug/news/633534-minister-nyombi-tembo-s-wife-dies-in-accident.html</ref> <ref>http://www.observer.ug/index.php?option=com_content&view=article&id=20462:nyombi-thembo-buries-his-sorrow-in-music</ref> == Laba ne bino == * [[:en:Parliament_of_Uganda|Palamenti ya Uganda]] * [[:en:Cabinet_of_Uganda|Kabineti ya Uganda]] * [[:en:Mubende_District|Disitulikiti y’e Mubende]] == Ebijuliziddwamu == {{Reflist}} == Ebijuliziddwamu eby’ebweru == * [http://www.parliament.go.ug/ Omukutu gwa Palamenti ya Uganda] * [https://web.archive.org/web/20110716081034/http://www.sundayvision.co.ug/detail.php?mainNewsCategoryId=7&newsCategoryId=784&newsId=709360 Ebikwata ku bulamu bwe ku Newvision.co.ug] {{Authority control}} [[Category:Bannayuganda abasomesa]] [[Category:Abasomesa]] [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] [[Category:Baminisita ba Uganda]] r9io7rip7art68kvusqv6alyozn9bo9 Fred Wabwire-Mangen 0 11384 77205 68227 2026-10-21T10:32:39Z Thomas Eddie Irigei 11996 removed external link 77205 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Frederick Wabwire-Mangen''' [[:en:Uganda|musawo]] [[:en:Physician|Munnayuganda]], [[:en:Public_health|omukugu mu by'obulamu]] era [[:en:Medical_researcher|munoonyereza w'ebyobulamu]] . Mu kiseera kino ye [[:en:Professor|Pulofeesa]] w'[[:en:Epidemiology|eby'obulwadde]] era [[:en:Epidemiology|akulira ekitongole kya Epidemiology & Biostatistics]] mu [[:en:Makerere_University_School_of_Public_Health|Makerere University School of Public Health]] . Wabwire-Mangen era akola nga Ssentebe w'akakiiko ka [[:en:Kampala_International_University|Kampala International University]] era ye yatandikawo ekibiina kya Accordia Global Health Foundation ekya Academic Alliance <ref>https://web.archive.org/web/20141226184404/http://www.accordiafoundation.org/what-we-do/infectious-diseases-institute-uganda/ugandan-academic-alliance/index.html</ref> == Obuto bwe n'emisomo gye == Yazaalibwa mu [[:en:Busia_District,_Uganda|Disitulikiti y'e Busia]] mu [[:en:Eastern_Region,_Uganda|Buvanjuba bwa Uganda]] . Yasomera mu Nakasero Primary School era yatuula ebigezo bye ebya siniya ey'okuna mu [[:en:St._Mary's_College_Kisubi|St. Mary's College Kisubi]] . Professor Wabwire-Mangen yafuna diguli ye esooka mu busawo eya [[:en:Bachelor_of_Medicine_and_Bachelor_of_Surgery|Bachelor of Medicine ne Bachelor of Surgery]] ( [[:en:MBChB|MBChB]] ) okuva mu [[:en:Makerere_University_School_of_Medicine|Makerere University School of Medicine]] . Era alina dipuloma mu bujanjabi bw'endwadde ezileetebwa olw'obutiti n'obuyonjo eya [[:en:Diploma_in_Tropical_Medicine_and_Hygiene|Diploma in Tropical Medicine and Hygiene]] ( [[:en:DTM&H|DTM&H]] ) okuva mu [[:en:Liverpool_School_of_Tropical_Medicine|Liverpool School of Tropical Medicine]] . Diguli mu by'obulamu eby'olukale eza [[:en:Master_of_Public_Health|Master of Public Health]] ( [[:en:Master_of_Public_Health|MPH]] ) ne [[:en:Doctor_of_Philosophy|Doctor of Philosophy]] ( [[:en:PhD|PhD]] ), zombi yazifuna okuva mu [[:en:Bloomberg_School_of_Public_Health|Bloomberg School of Public Health]] mu [[:en:Johns_Hopkins_University|Johns Hopkins University]] e [[:en:Baltimore|Baltimore]], [[:en:Maryland|Maryland]]<nowiki/>mu Amerika. <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.aaionline.org/alum/dr-fred-wabwire-mangen/ |access-date=2025-08-04 |archive-date=2016-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160822005304/http://www.aaionline.org/alum/dr-fred-wabwire-mangen/ |url-status=dead }}</ref> == Obumanyirivu mu mirimu gye == Dr. Wabwire-Manghen abadde [[:en:Researcher|munoonyereza]], [[:en:Academician|musomesa]] era [[:en:Lecturer|lekikyala]] mu bbanguliro ly'abasawo erya [[:en:Makerere_University_School_of_Public_Health|Makerere University School of Public Health]] okumala ekiseera ekiwerako mu bulamu bwe obw’ekikugu. Afulumizza emiko mu bitabo by’obusawo n’ebitabo ebirala ebikwata ku bavubuka ebifulumizibwa. Y'akulira okunoonyereza ku [[:en:Epidemiology|kawuka]] [[:en:HIV|akaleeta]] [[:en:AIDS|siriimu]] mu [[:en:Sub-Saharan_Africa|sub-Sahara Africa]] . Era ye [[:en:Chairperson|ssentebe]] [[:en:Population_Council|w'olukiiko lw'eggwanga oluvunaanyizibwa ku bungi bw'abantu]] . Era yaliko omukulu w’ebbanguliro ly'abasawo erya [[:en:Makerere_University_School_of_Public_Health|Makerere University school of Public Health]] <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.usamrukenya-deid.org/prof-fred-wabwire |access-date=2025-08-04 |archive-date=2016-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160419004739/http://usamrukenya-deid.org/prof-fred-wabwire |url-status=dead }}</ref> Pulofeesa Fred Wabwire-Mangen mmemba w’ettendekero lya Uganda National Academy of Sciences. <ref>https://web.archive.org/web/20150302002902/http://ugandanationalacademy.org/fellow_profile.php</ref> Ebimu ku by'eyanoonyereza eby'afulumizibwa mulimu bino wammanga; ''Malaria in Uganda: Challenges to control on the long road to elimination: I. Epidemiology and current control efforts''. <ref>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3156969</ref> ''Male circumcision for HIV prevention in men in Rakai, Uganda: a randomised trial''. Okunoonyereza kuno kwalaga ntu okukomolebwa kw'abasajja kukendeeza emikisa gy'okukwatibwa akawuka ka siriimu mu basajja singa babeera b'egendereza. Okukomolebwa kitwalibwa okubeera emu ku ngeri y'okwewalamu okusiigibwa akawuka ka siriimu mu basajja.<ref>https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0140673607603134</ref> ''Viral load and heterosexual transmission of human immunodeficiency virus type 1''. Okunoonyereza kwa kakasa nti omuwendo gw'obuwuka mu musaayi gw'omuntu ky'ekiviirako okusaasaanya obulwadde mu bantu ab'ekikula ekiral era okusiiga kutono nnyo mu bantu abalina omuwendo gw'akawuka akali wansi wa 1500 HIV-1 RNA per milliliter.<ref>https://doi.org/10.1056%2FNEJM200003303421303</ref> ''Rates of HIV-1 transmission per coital Act, by stage of HIV-1 infection, in Rakai, Uganda''.<ref>https://doi.org/10.1086%2F429411</ref> ''Probability of HIV-1 transmission per coital act in monogamous, heterosexual, HIV-1-discordant couples in Rakai, Uganda''. Okunoonyereza kuno kwalaga nti obungi bw'akawuka mu musaayi n'amabwa g'omu bitundu by'ekyama by'esinga okuviirako okusaasaanya akawuka ka siriimu mu Bannayuganda.<ref>https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(00)04331-2/fulltext</ref> ''Control of sexually transmitted diseases for AIDS prevention in Uganda: a randomised community trial''. Okunoonyereza kw'azuula nti tewali bulabe buleetebwa ndwadde z'akikaba z'etaba mu kusaasanya akawuka ka mukenenya.<ref>https://doi.org/10.1016%2FS0140-6736%2898%2906439-3</ref> ''Current status and future prospects of epidemiology and public health training and research in the WHO African region''. Okunoonyereza kwalaga nti waliwo obwetaavu mu kutendeka abantu ku kawuka kano era n'okwongera amaanyi mu kunoonyereza n'ebisoomooza obujjanjabi bwa wamu okwetoloola ensi yonna.<ref>https://academic.oup.com/ije/article/41/6/1829/748411</ref> Obulwade bwa siriimu bugirako okukyankalana mu busimu obukuuma ebitundu by'ekyama eby'abakyala.<ref>https://doi.org/10.1016%2FS0140-6736%2897%2901063-5</ref> Obulabe obweyongedde mu bakyala b'embuto okufuna akawuka ka siriimu mu Rakai, Uganda: Okunoonyereza ku biseera eby'omumaaso.<ref>https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0140673605674818</ref> Okunoonyereza okwesigamiziddwa ku kuzaala mu bakyala abalina akawuka ka siriimu mu Uganda.<ref>https://doi.org/10.1016%2FS0140-6736%2897%2909381-1</ref> Ebiva mu kukomolebwa kw'abasajja ku bubonero bw'ebitundu by'ekyama eby'abakyala n'okukwatibwa kw'obulwadde bw'ekyama mu kugezesa okwakolebwa mu Rakai, Uganda.<ref>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2727852</ref> == Laba ne == * [[:en:Makerere_University_College_of_Health_Sciences|MUCHS]] * [[:en:Makerere_University_School_of_Public_Health|MUSPH]] * [[:en:Makerere_University_School_of_Medicine|MUSM]] * [[:en:Mulago_National_Referral_Hospital|Ekizimbe ky’eddwaliro ly'e Mulago]] * [[:en:Busia_District,_Uganda|Disitulikiti y'e Busia mu Uganda]] == Ebijuliziddwa == {{Reflist}} == Ebijuliziddwa w'abweru wa Wikipedia ==   * [https://web.archive.org/web/20090325002500/http://musph.org/muiph_profile.html Essomero ly'ebyobulamu mu yunivasite y'e Makerere Homepage] * {{Authority control}}{{DEFAULTSORT:Wabwire-Mangen, Fred}} [[Category:Bannayuganda abasomesa]] [[Category:Abasomesa]] [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] 0oxxxtrmgj5s391i910hjvn0mspkh8u Brian Mushana Kwesiga 0 11456 77146 54402 2026-10-20T18:39:55Z Thomas Eddie Irigei 11996 converted reference 77146 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Brian Mushana Kwesiga''' (yazaalibwa 1987) [[:en:Engineer|yinginiya]] enzaalwa ya Uganda, [[:en:Author|muwandiisi]], era [[:en:Civic_engagement|omukulembeze]]. <ref>{{Cite book |date=2026-10-07 |title=Civic engagement |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Civic_engagement&oldid=1379000933 |language=en}}</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Civic_engagement</ref> Yaliko Pulezidenti era akulira ekitongole ekya Uganda North American Association (UNAA)<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Civic_engagement</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Civic_engagement</ref> era yaliko akulira entambuza y'emirimu mu [[:en:Uganda_men's_national_lacrosse_team|ttiimu y'eggwanga ey'abasajja eya lacrosse]].<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Uganda_men's_national_lacrosse_team</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Uganda_men's_national_lacrosse_team</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Uganda_men's_national_lacrosse_team</ref> == Obulamu obwasooka n’okusoma == Kwesiga yazaalibwa mu 1987 mu ddwaaliro e Nyakibale mu [[:en:Rujumbura|Rujumbura County]] mu [[Rukungiri (disitulikit)|Disitulikiti y'e Rukungiri]] [[Yuganda|mu Maserengeta bw'obugwanjuba bwa Uganda]] . Yamaliriza ebbaluwa ye esooka mu [[Essomero lya Kibuli Sekendule|Kibuli Secondary School]] mu [[Kampala]] nga tannagenda [[Amerika]] ku myaka 15. Yafiirwa abazadde bombi ku myaka emito.<ref name="CSIS">https://en.wikipedia.org/wiki/Rujumbura</ref> Kwesiga yasomera mu Rukungiri Kindergarten and Primary School, Boma Primary School e [[Mbarara (disitulikit)|Mbarara]], ne St. Peters Primary School e Nsambya, [[Kampala]], gye yatuulira ebigezo ya Primary Leaving Examination (PLE) mu 1998.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Rujumbura</ref> Oluvannyuma lw’okugenda mu Amerika, yafuna diguli ya [[:en:Associate_degree|Associate of Science]] mu [[Ekibalangulo|kubala]] okuva ku [[:en:Dallas_College_Brookhaven|ttendekero lya Brookhaven]] kati ewayitibwa [[:en:Dallas_College|Dallas College]] mu Ogw'okutaano 2005, oluvannyuma gye yasiimibwa n’engule ya Distinguished Alumni Award mu 2020. Kwesiga yakyuka n’adda mu [[:en:Southern_Methodist_University|Southern Methodist University]] (SMU), n’afuna diguli zombi [[:en:Electrical_engineering|esooka]] mu [[:en:Electrical_engineering|by’amasannyalaze]] okuva mu [[:en:Lyle_School_of_Engineering|Lyle School of Engineering]] eya SMU ne [[Bachelor of Arts|B.A]] mu [[Essomamawanga|by’ensi yonna]] okuva mu SMU’s [[:en:Dedman_College_of_Humanities_and_Sciences|Dedman College of Humanities and Sciences]] mu Ogw'okutaano 2009. Oluvannyuma yafuna diguli ya [[:en:Master_of_Science|M.S]] mu [[:en:Systems_engineering|systems engineering]] okuva mu SMU’s [[:en:Lyle_School_of_Engineering|Lyle School of Engineering]] mu Ogw'ekkuminebiri 2018. [[Global Business Administration|Mu]] 2007, bwe yali mu SMU, yeetaba mu nteekateeka y’okusoma ebweru w’eggwanga mu [[Brasil|Brazil]] ng'abayizi, ng’essira aliteeka ku kusomesa obukulembeze bwa yinginiya obutasalako n’okukola ebintu olw’obukuumi bw’ensi yonna. Mu mwaka 2024, Kwesiga asoma diguli ey'okubiri mu [[:en:Global_Business_Administration|by'obusuubuzi mu nsi yonna]] ku [[:en:Tufts_University|Yunivaasite ya Tufts]] [[:en:The_Fletcher_School_at_Tufts_University|Fletcher School of Law & Diplomacy]] . Yamaliriza pulogulaamu y’okunnyika mu mazzi mu [[:en:Athens|Athens]], [[Buyonaani|Greece]] ng’essira aliteeka ku kugumira embeera n’okuyiiya mu kiseera ky’obuzibu. == Emirimu == Kwesiga akoze ne kkampuni nga [[:en:Lockheed_Martin|Lockheed Martin]], [[:en:Northrop_Grumman|Northrop Grumman]], ne [[:en:Raytheon_Technologies|Raytheon Technologies]] . Ebintu by’akola mulimu okukola ku nnyonyi [[:en:F-35|F-35]] [[:en:Joint_Strike_Fighter_program|Joint Strike Fighter]] n’okukolagana ne [[:en:Korea_Aerospace_Industries|Korea Aerospace Industries]] ku [[:en:Combat_aircraft|nnyonyi ennwaanyi]] [[:en:KAI_T-50_Golden_Eagle|T/FA-50]] . Ye munne mu pulogulaamu ya Africa Policy Accelerator mu kitongole ekinoonyereza [[:en:Center_for_Strategic_and_International_Studies|ku nteekateeka n’ensi yonna ekya Center for Strategic and International Studies]] (CSIS) e [[:en:Washington,_D.C.|Washington, DC]] == Obukulembeze n'okukwatagana n'abantu b'omukitundu == Mu 2009, bwe yali mu [[:en:Southern_Methodist_University|Southern Methodist University]], Kwesiga yatandikawo Dallas Cranes FC, ttiimu y’omupiira eya Uganda eyavuganya mu mpaka z’omupiira eza African Unity Cup Soccer Tournament. Kaweefube gwe yakola yamufunira engule y’obukulembeze bw’abayizi obulungi mu 2009 okuva mu kibiina kya DFW International Community Alliance. Nga September 1, 2013, ku myaka 26, Kwesiga yalondebwa nga Pulezidenti era akulira ekibiina kya Uganda North American Association asinga obuto; ng’ayita mu kukwatagana obutereevu ne Pulezidenti [[Yoweri Museveni]], yatuuse bulungi enteeseganya z’okukubisaamu emirundi ena emigabo gya Gavumenti ya Uganda egitegekebwa buli mwaka eri Ekibiina. Kwesiga era yaloopedde bannayuganda abali ebweru w’eggwanga bakendeezebwe ku viza n’obutuuze bwa [[:en:Dual_citizenship|mirundi ebiri]]. [[:en:San_Diego|Mu]] May 2023, ekibiina kya Uganda Lacrosse Association kyalonda Kwesiga ku bwa maneja omukulu owa [[:en:Uganda_men's_national_lacrosse_team|ttiimu y’eggwanga ey’abasajja eya Uganda]], n’amufuula Munnayuganda enzaalwa eyasooka okukwata ekifo kino. Mu bukulembeze bwe, yakulembera bulungi kaweefube w’okusonda ssente za ttiimu ekiikirira Uganda mu [[:en:World_Lacrosse_Championship|mpaka z’ensi yonna eza Lacrosse Championship]] ezaali mu [[:en:San_Diego|San Diego]], [[:en:California|California]], mu 2023. Ttiimu ya Kwesiga ye nsi yokka mu Afrika eyeetabye mu mpaka zino. == Ebijuliziddwa == {{Reflist}}'''Emiko egyawandiikibwa Brian Mushana Kwesiga''' * [https://www.newvision.co.ug/category/blogs/harness-the-power-of-the-diaspora-for-ugandas-NV_196510 Kozesa amaanyi ga Diaspora ku nteekateeka ya Uganda ey'enkulaakulana y'eggwanga], newvision.co.ug * [https://www.newvision.co.ug/category/blogs/from-fear-to-opportunity-rethinking-ugandas-d-NV_199234 Okuva ku kutya okutuuka ku mukisa: Okuddamu okulowooza ku mateeka ga Uganda agakwata ku butuuze obubiri], newvision.co.ug * [https://www.newvision.co.ug/category/blogs/genealogy-from-oral-tales-to-written-legacy-p-NV_200589 Olunyiriri: Okuva ku nfumo ez’omu kamwa okutuuka ku busika obuwandiike, okukuuma n’okussa ekitiibwa mu nnono z’obuzaale bwa Uganda], newvision.co.ug * [https://www.newvision.co.ug/category/blogs/from-promise-to-power-redefining-the-role-of-NV_202397 Okuva ku kusuubiza okutuuka ku buyinza: Okuddamu okunnyonnyola omulimu gw'ababundabunda mu Uganda], newvision.co.ug == Ebiyungo eby’ebweru == [[Category:Pages with unreviewed translations]] s9jgouhfly9fcvjbcrzu2l4f47mc7lp 77147 77146 2026-10-20T18:40:20Z Thomas Eddie Irigei 11996 converted reference 77147 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Brian Mushana Kwesiga''' (yazaalibwa 1987) [[:en:Engineer|yinginiya]] enzaalwa ya Uganda, [[:en:Author|muwandiisi]], era [[:en:Civic_engagement|omukulembeze]]. <ref>{{Cite book |date=2026-10-07 |title=Civic engagement |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Civic_engagement&oldid=1379000933 |language=en}}</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Civic_engagement</ref> Yaliko Pulezidenti era akulira ekitongole ekya Uganda North American Association (UNAA)<ref>{{Cite book |date=2026-10-07 |title=Civic engagement |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Civic_engagement&oldid=1379000933 |language=en}}</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Civic_engagement</ref> era yaliko akulira entambuza y'emirimu mu [[:en:Uganda_men's_national_lacrosse_team|ttiimu y'eggwanga ey'abasajja eya lacrosse]].<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Uganda_men's_national_lacrosse_team</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Uganda_men's_national_lacrosse_team</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Uganda_men's_national_lacrosse_team</ref> == Obulamu obwasooka n’okusoma == Kwesiga yazaalibwa mu 1987 mu ddwaaliro e Nyakibale mu [[:en:Rujumbura|Rujumbura County]] mu [[Rukungiri (disitulikit)|Disitulikiti y'e Rukungiri]] [[Yuganda|mu Maserengeta bw'obugwanjuba bwa Uganda]] . Yamaliriza ebbaluwa ye esooka mu [[Essomero lya Kibuli Sekendule|Kibuli Secondary School]] mu [[Kampala]] nga tannagenda [[Amerika]] ku myaka 15. Yafiirwa abazadde bombi ku myaka emito.<ref name="CSIS">https://en.wikipedia.org/wiki/Rujumbura</ref> Kwesiga yasomera mu Rukungiri Kindergarten and Primary School, Boma Primary School e [[Mbarara (disitulikit)|Mbarara]], ne St. Peters Primary School e Nsambya, [[Kampala]], gye yatuulira ebigezo ya Primary Leaving Examination (PLE) mu 1998.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Rujumbura</ref> Oluvannyuma lw’okugenda mu Amerika, yafuna diguli ya [[:en:Associate_degree|Associate of Science]] mu [[Ekibalangulo|kubala]] okuva ku [[:en:Dallas_College_Brookhaven|ttendekero lya Brookhaven]] kati ewayitibwa [[:en:Dallas_College|Dallas College]] mu Ogw'okutaano 2005, oluvannyuma gye yasiimibwa n’engule ya Distinguished Alumni Award mu 2020. Kwesiga yakyuka n’adda mu [[:en:Southern_Methodist_University|Southern Methodist University]] (SMU), n’afuna diguli zombi [[:en:Electrical_engineering|esooka]] mu [[:en:Electrical_engineering|by’amasannyalaze]] okuva mu [[:en:Lyle_School_of_Engineering|Lyle School of Engineering]] eya SMU ne [[Bachelor of Arts|B.A]] mu [[Essomamawanga|by’ensi yonna]] okuva mu SMU’s [[:en:Dedman_College_of_Humanities_and_Sciences|Dedman College of Humanities and Sciences]] mu Ogw'okutaano 2009. Oluvannyuma yafuna diguli ya [[:en:Master_of_Science|M.S]] mu [[:en:Systems_engineering|systems engineering]] okuva mu SMU’s [[:en:Lyle_School_of_Engineering|Lyle School of Engineering]] mu Ogw'ekkuminebiri 2018. [[Global Business Administration|Mu]] 2007, bwe yali mu SMU, yeetaba mu nteekateeka y’okusoma ebweru w’eggwanga mu [[Brasil|Brazil]] ng'abayizi, ng’essira aliteeka ku kusomesa obukulembeze bwa yinginiya obutasalako n’okukola ebintu olw’obukuumi bw’ensi yonna. Mu mwaka 2024, Kwesiga asoma diguli ey'okubiri mu [[:en:Global_Business_Administration|by'obusuubuzi mu nsi yonna]] ku [[:en:Tufts_University|Yunivaasite ya Tufts]] [[:en:The_Fletcher_School_at_Tufts_University|Fletcher School of Law & Diplomacy]] . Yamaliriza pulogulaamu y’okunnyika mu mazzi mu [[:en:Athens|Athens]], [[Buyonaani|Greece]] ng’essira aliteeka ku kugumira embeera n’okuyiiya mu kiseera ky’obuzibu. == Emirimu == Kwesiga akoze ne kkampuni nga [[:en:Lockheed_Martin|Lockheed Martin]], [[:en:Northrop_Grumman|Northrop Grumman]], ne [[:en:Raytheon_Technologies|Raytheon Technologies]] . Ebintu by’akola mulimu okukola ku nnyonyi [[:en:F-35|F-35]] [[:en:Joint_Strike_Fighter_program|Joint Strike Fighter]] n’okukolagana ne [[:en:Korea_Aerospace_Industries|Korea Aerospace Industries]] ku [[:en:Combat_aircraft|nnyonyi ennwaanyi]] [[:en:KAI_T-50_Golden_Eagle|T/FA-50]] . Ye munne mu pulogulaamu ya Africa Policy Accelerator mu kitongole ekinoonyereza [[:en:Center_for_Strategic_and_International_Studies|ku nteekateeka n’ensi yonna ekya Center for Strategic and International Studies]] (CSIS) e [[:en:Washington,_D.C.|Washington, DC]] == Obukulembeze n'okukwatagana n'abantu b'omukitundu == Mu 2009, bwe yali mu [[:en:Southern_Methodist_University|Southern Methodist University]], Kwesiga yatandikawo Dallas Cranes FC, ttiimu y’omupiira eya Uganda eyavuganya mu mpaka z’omupiira eza African Unity Cup Soccer Tournament. Kaweefube gwe yakola yamufunira engule y’obukulembeze bw’abayizi obulungi mu 2009 okuva mu kibiina kya DFW International Community Alliance. Nga September 1, 2013, ku myaka 26, Kwesiga yalondebwa nga Pulezidenti era akulira ekibiina kya Uganda North American Association asinga obuto; ng’ayita mu kukwatagana obutereevu ne Pulezidenti [[Yoweri Museveni]], yatuuse bulungi enteeseganya z’okukubisaamu emirundi ena emigabo gya Gavumenti ya Uganda egitegekebwa buli mwaka eri Ekibiina. Kwesiga era yaloopedde bannayuganda abali ebweru w’eggwanga bakendeezebwe ku viza n’obutuuze bwa [[:en:Dual_citizenship|mirundi ebiri]]. [[:en:San_Diego|Mu]] May 2023, ekibiina kya Uganda Lacrosse Association kyalonda Kwesiga ku bwa maneja omukulu owa [[:en:Uganda_men's_national_lacrosse_team|ttiimu y’eggwanga ey’abasajja eya Uganda]], n’amufuula Munnayuganda enzaalwa eyasooka okukwata ekifo kino. Mu bukulembeze bwe, yakulembera bulungi kaweefube w’okusonda ssente za ttiimu ekiikirira Uganda mu [[:en:World_Lacrosse_Championship|mpaka z’ensi yonna eza Lacrosse Championship]] ezaali mu [[:en:San_Diego|San Diego]], [[:en:California|California]], mu 2023. Ttiimu ya Kwesiga ye nsi yokka mu Afrika eyeetabye mu mpaka zino. == Ebijuliziddwa == {{Reflist}}'''Emiko egyawandiikibwa Brian Mushana Kwesiga''' * [https://www.newvision.co.ug/category/blogs/harness-the-power-of-the-diaspora-for-ugandas-NV_196510 Kozesa amaanyi ga Diaspora ku nteekateeka ya Uganda ey'enkulaakulana y'eggwanga], newvision.co.ug * [https://www.newvision.co.ug/category/blogs/from-fear-to-opportunity-rethinking-ugandas-d-NV_199234 Okuva ku kutya okutuuka ku mukisa: Okuddamu okulowooza ku mateeka ga Uganda agakwata ku butuuze obubiri], newvision.co.ug * [https://www.newvision.co.ug/category/blogs/genealogy-from-oral-tales-to-written-legacy-p-NV_200589 Olunyiriri: Okuva ku nfumo ez’omu kamwa okutuuka ku busika obuwandiike, okukuuma n’okussa ekitiibwa mu nnono z’obuzaale bwa Uganda], newvision.co.ug * [https://www.newvision.co.ug/category/blogs/from-promise-to-power-redefining-the-role-of-NV_202397 Okuva ku kusuubiza okutuuka ku buyinza: Okuddamu okunnyonnyola omulimu gw'ababundabunda mu Uganda], newvision.co.ug == Ebiyungo eby’ebweru == [[Category:Pages with unreviewed translations]] 88ykuzhc4ydkg5b8xlrr32vtyiptd7g Uganda Cricket Association 0 11615 77150 76109 2026-10-20T18:49:09Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77150 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q7877589}} '''Ekibiina kya Uganda Cricket Association''' kye kifuga n'okutegeka engendo zonna n'emipiira egizannyibwa [[:en:Uganda_national_cricket_team|Ttiimu ya Uganda eya cricket]] ne [[:en:Uganda_women's_national_cricket_team|Ttiimu y'eggwanga eya abakyala ey'omuzannyo gwa cricket]]. Kye [[:en:Sport_governing_body|kibiina ekifuga]] omuzannyo gwa [[:en:Cricket|cricket]] mu [[:en:Uganda|Uganda]]. Ekitebe kyayo ekikulu kiri mu [[:en:Kampala|Kampala]] [[:en:Uganda|Uganda]]. <ref>{{Cite web |title=International Cricket Council |url=https://www.icc-cricket.com/about/members/africa/associate/156 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231218193006/https://www.icc-cricket.com/about/members/africa/associate/156 |archive-date=2023-12-18 |access-date=2026-10-06 |website=www.icc-cricket.com |language=en}}</ref> Ekibiina kya Uganda Cricket Association ky'ekikiikirira Uganda mu [[:en:International_Cricket_Council|lukiiko lw'ensi yonna olwa Cricket Council]] era mmemba omukwanaganya era ebadde mmemba mu kibiina ekyo okuva mu 1998. Era mmemba mu kibiina kya [[:en:African_Cricket_Association|African Cricket Association]]. [[:en:Alan_Mugume|Alan Mugume]] ye akulira ekibiina kya UCA (Uganda Cricket Association). <ref>{{Cite web |url=https://www.ntv.co.ug/ug/news/sports/uganda-cricket-association-alan-mugume-takes-over-as-cricket-body-boss-3866478 |title=Archive copy |access-date=2025-08-22 |archive-date=2024-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240513130648/https://www.ntv.co.ug/ug/news/sports/uganda-cricket-association-alan-mugume-takes-over-as-cricket-body-boss-3866478 |url-status=dead }}</ref> Davis Turinawe ye Maneja w'enkulaakulana. <ref>{{Cite web |title=Contact Us |url=http://ugandacricket.com/index.php/contact |archive-url=https://web.archive.org/web/20161025192418/http://ugandacricket.com/index.php/contact |archive-date=2016-10-25 |access-date=2026-10-06 |website=ugandacricket.com |language=en-gb}}</ref> == Ebyafaayo == Mu 1939, wiiki y\enpaka za Cricket ez'amasomero ezasooka z'ategekebwa wakati w’amasomero ana mu Uganda. Oluvannyuma mu 1966, Baategeka empaka zaabwe ez'omulundi ogwasooka. Empaka ezasooka ez'abannantameggwa ezatuumibwa East African Championship z'azanyibwa era nga [[:en:Uganda_national_cricket_team|Uganda]] eyali ezitegese ye yawangula. Mu 1998, Uganda yafuuka mmemba mu lukiiko lwa [[:en:International_Cricket_Council|International Cricket Council]] ([[:en:International_Cricket_Council|ICC]]).<ref>{{Cite web |title=Latest |url=https://ugandacricket.com/ |access-date=2026-10-20 |website=Cricket Uganda |language=en-US}}</ref> == Obukulembeze bwa Uganda cricket == * Bapulezidenti ne ba Ssentebe ba Uganda Cricket Association # Fred Luswata (1997 – 2000). # Francis Kazinduki (Ogwomukaaga 2000 – 2002) # Ivan Kyayonka (2003 – 2006). # William Kibukamusoke (2007 – Ogwokubiri 2008) # Kato Sebbale (Ogwokubiri 2008 – Ogwokubiri 2012) # Richard Mwami (Ogwokubiri 2012 – Ogwokubiri 2017) # Bashir Badu (Ogwokubiri 2017 – Ogwokusatu 2019) # Michael Nuwagaba (Ogwokusatu 2019 - Kati) * Omuwandiisi # Chris Azuba (1999 – Ogwokubiri 2001) # Justine Ligyalingi (Ogwokubiri 2001 – 2006) # Bashir Badu (2007 – 2009). # Jackson Kavuma (2012 – 2016). # Jeremy Kibukamusoke (2016 – Ogwokubiri 2017) # Eric Kamara (Ogwokubiri 2017 – Ogwekkuminebiri 2017) <ref>{{Cite web |last=Musali |first=Denis |date=2017-12-27 |title=Eric Kamara resigns as Secretary of Uganda Cricket |url=https://kawowo.com/2017/12/27/eric-kamara-resigns-as-hon-secretary-of-uganda-cricket/ |access-date=2026-10-06 |website=Kawowo Sports |language=en-US}}</ref> # Michael Nuwagaba (Ogwokubiri 2017 – Ogwokusatu 2019) # Alvin Bagaya Mboijana (Ogwokusatu 2019-okutuusa kati) * Abakulira emirimu ne ba dayirekita: # Justine Ligyanlingi (Ogwokuna 2010 – Ogwokusatu 2018) # Martin Ondeko (Ogwokusatu 2018 – Ogwomukaaga 2022) # Alan Mugume (Ogwomusanvu 2022-akyaweereza) * Ba Maneja # Rober Kisubi. # Bashir Badu (2009 – 2010). == Laba ne == * [[:en:Uganda_national_cricket_team|Ttiimu ya Uganda eya cricket]] * [[:en:Uganda_women's_national_cricket_team|Ttiimu ya Uganda ey'abakazi eya cricket]] * [[:en:Uganda_national_under-19_cricket_team|Ttiimu ya Uganda eya cricket ey'abali wansi w'emyaka 19]] * [[:en:Uganda_women's_national_under-19_cricket_team|Ttiimu y'eggwanga ey'abakazi eya Uganda abali wansi w'emyaka 19]] == Ebijuliziddwa == {{Reflist}} == Ebijuliziddwa w'abweru wa Wikipedia == * [http://www.ugandacricket.com/ Omukutu Omutongole] * [http://content-usa.cricinfo.com/other/content/team/35.html Cricinfo-Uganda] {{Associate Members of the International Cricket Council}} 6f6hw8jg9z8j5jvbhfftevq5cfmz74j East African Legislative Assembly 0 11751 77148 75696 2026-10-20T18:43:13Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77148 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Olukiiko lw’ababaka oluyitibwa East African Legislative Assembly''' ( '''EALA''' ) kitundu kitono mu mukago omunene ogwa [[:en:East_African_Community|East African Community,]] nga gwe mukono ogw’amateeka ogw'ebitundu. Abakiise balayizibwa ku bisanja bya myaka etaano. <ref name=":0">{{Cite web |title=4th Assembly 2017–2022 – East African Legislative Assembly |url=https://www.eala.org/eala-members/category/assembly-2017-2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204194614/https://www.eala.org/eala-members/category/assembly-2017-2022 |archive-date=2020-12-04 |access-date=2020-12-04 |website=eala.org |publisher=[[East African Community]]}}</ref> == Ebikikwatako == Okuva mu biseera by'abafuzi b'amatwaale, ebibiina ebiwerako byafuba okugata ekitundu ky'amawanga G'obuvanjuba bwa Afrika. <ref name=":1">{{Cite web |title=History of the East African Legislative Assembly —East African Legislative Assembly |url=https://www.eala.org/assembly/category/history |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204210647/https://www.eala.org/assembly/category/history |archive-date=2020-12-04 |access-date=2020-12-04 |website=eala.org |publisher=[[East African Community]]}}</ref> Mu biseera [[:en:Victorian_era|b'omulembe gwa Victoria,]] enkolagana y’eggaali z’omuka yasibwaawo, era ebitongole ebiwerako nga [[:en:East_African_Currency_Board|East African Currency Board]] ne [[:en:East_African_Court_of_Appeal|East African Court of Appeal]] byatandikibwawo. <ref name=":1" /> Omuyaga omupya ogw’endagaano n’ebitongole byatongozebwa mu makati g’ekyasa eky’amakumi abiri. <ref name=":1" /> [[:en:Treaty_for_East_African_Co-operation|Endagaano y’okukolagana mu buvanjuba bwa Afrika]] yasibwako omukono mu 1967, n’etongoza [[:en:East_African_Community|omukago gwa East African Community]] . <ref name=":1">{{Cite web |title=History of the East African Legislative Assembly —East African Legislative Assembly |url=https://www.eala.org/assembly/category/history |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204210647/https://www.eala.org/assembly/category/history |archive-date=2020-12-04 |access-date=2020-12-04 |website=eala.org |publisher=[[East African Community]]}}</ref> Kyokka olw’enjawulo mu by'obufuzi n’okwetabamu okunafu, endagaano eno yasazibwamu mu 1977, n’emalawo omukago gwa East Africa. <ref name=":1" /> Wadde nga kino kyaliwo, okwagala okwongera enkolagana mu bitundu kwagenda mu maaso. <ref name=":1">{{Cite web |title=History of the East African Legislative Assembly —East African Legislative Assembly |url=https://www.eala.org/assembly/category/history |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204210647/https://www.eala.org/assembly/category/history |archive-date=2020-12-04 |access-date=2020-12-04 |website=eala.org |publisher=[[East African Community]]}}</ref> Nga 14 Ogwokutaano mu 1984, [[:en:East_African_Community_Mediation_Agreement|endagaano y'okutabaganya omukago gwa East Africa]] yasibwako omukono, eyasuubiza "okunoonyereza n'okuzuula ebitundu eby'okukolagana mu biseera eby'omu maaso n'okukola enteekateeka z'enkolagana ng'eyo". <ref name=":1" /> Nga 26 Ogwekuminoogumu mu 1994, abakiise okuva mu [[Yuganda|Uganda]], [[Kenya]], ne [[Tanzania]] basa omukono ku [[:en:Agreement_for_the_Establishment_of_a_Permanent_Tripartite_Commission|ndagaano y’okutandikawo akakiiko ak’enkalakkalira ak’amawanga asatu]], akaatandikawo akakiiko okwongera enkolagana wakati w’amawanga ago ag'emirundi esatu. <ref name=":1" /> Nga 29 Ogwokuna mu 1999, akakiiko k’enjuyi esatu kaamaliriza okwekenneenya kwako ku bisuubirwa mu nkolagana y’ekitundu, era amawanga asatu ne gasa omukono ku ndagaano y’okutumbuula Endagaano eno okutuuka ku ndagaano ey’omwaka 2000. <ref name=":1" /> === Olukungaana olusooka (2001–2006) === Olukiiko lw’ababaka ba palamenti mu buvanjuba bwa Afrika lwatongozebwa nga 30 Ogwekuminoogumu mu 2001 ng’omukono gw’ababaka ba Palamenti omupya ogwali guduziddwa engulu ogwa East Africa Community. <ref name=":1">{{Cite web |title=History of the East African Legislative Assembly —East African Legislative Assembly |url=https://www.eala.org/assembly/category/history |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204210647/https://www.eala.org/assembly/category/history |archive-date=2020-12-04 |access-date=2020-12-04 |website=eala.org |publisher=[[East African Community]]}}</ref> Olukiiko lwatuula mu [[:en:Arusha|kibuga Arusha]] e Tanzania, akakiiko k’enjuyi esatu gye kaalangirira nti kagenda kulongoosa okutuuka ku ndagaano. <ref name=":1" /> [[:en:Abdulrahman_Kinana|Abdulrahman Kinana]], Omubaka Omulonde okuva e Tanzania yalondeddwa awatali kuwakanya ku bwa Sipiika bw’Olukiiko Olusooka. <ref name=":1" /> Olukiiko olusooka lwatuula okutuuka mu 2006. <ref name=":2">{{Cite web |title=Zziwa, Margaret N —East African Legislative Assembly |url=https://www.eala.org/eala-members/view/zziwa-margaret-n |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204205324/https://www.eala.org/eala-members/view/zziwa-margaret-n |archive-date=2020-12-04 |access-date=2020-12-04 |website=eala.org |publisher=[[East African Community]]}}</ref> === Olukiiko olw'okubiri (2007–2012) === Nga 1 Ogwomusanvu mu 2007, [[Burundi]] ne [[Rwanda]] zeegata ku mukago gwa East African Community, era, n’olwekyo, ne East Africa Legislative Assembly neetondebwaawo. <ref name=":1">{{Cite web |title=History of the East African Legislative Assembly —East African Legislative Assembly |url=https://www.eala.org/assembly/category/history |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204210647/https://www.eala.org/assembly/category/history |archive-date=2020-12-04 |access-date=2020-12-04 |website=eala.org |publisher=[[East African Community]]}}</ref> [[:en:Abdirahim_Abdi|Abdirahim Abdi]] ow 'e Kenya yaweereza nga Sipiika w'Olukiiko olw'okubiri. <ref name=":3">{{Cite web |title=2nd Assembly 2007–2012 – East African Legislative Assembly |url=https://www.eala.org/eala-members/category/assembly-2007-2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204213221/https://www.eala.org/eala-members/category/assembly-2007-2012 |archive-date=2020-12-04 |access-date=2020-12-04 |website=eala.org |publisher=[[East African Community]]}}</ref> [[File:East_African_Second_Legislative_Assembly_Diagram.svg|thumb|214x214px]] Bammemba abalondedde mu kibiina kya EALA eky'okubiri (2007–12) bamenyamenya okusinziira ku bibiina by’eby'obufuzi bwe bati: <ref name=":3">{{Cite web |title=2nd Assembly 2007–2012 – East African Legislative Assembly |url=https://www.eala.org/eala-members/category/assembly-2007-2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204213221/https://www.eala.org/eala-members/category/assembly-2007-2012 |archive-date=2020-12-04 |access-date=2020-12-04 |website=eala.org |publisher=[[East African Community]]}}</ref> {| class="wikitable" !Ekibiina ky'ebyobufuzi ! Burundi ! Kenya ! Rwanda ! South Sudan ! Tanzania ! Uganda ! OKUGATTA |- | Abetongodde oba abatategeerekese | | 5. 5. | 9. 9. | N/A | | 9. 9. ! 23. |- | Chama Cha Mapinduzi | | | | N/A | 7. 7. | ! 7. 7. |- | CNDD-FDD | 4. 4. | | | N/A | | ! 4. 4. |- | KANU | | 2. 2. | | N/A | | ! 2. 2. |- | CNDD | 1. 1. | | | N/A | | ! 1. 1. |- | FORD Kenya | | 1. 1. | | N/A | | ! 1. 1. |- | Ekibiina ky'abantu ekya FORD | | 1. 1. | | N/A | | ! 1. 1. |- | MRC | 1. 1. | | | N/A | | ! 1. 1. |- | Ekibiina kya United Democratic Party | | | | N/A | 1. 1. | ! 1. 1. |- | UPRONA | 1. 1. | | | N/A | | ! 1. 1. |- | [[Chama cha Umma Demokrati|Chama cha Umma Demokrati, omusajja omulala]] | | | 1. 1. | N/A | 1. 1. | 1. 1. ! 3. 3. |- ! Omugatte gw’ebintu ! 9. 9. ! 9. 9. ! 8. ! N/A ! 9. 9. ! 8. ! 45. Ebikwata ku nsonga eno |} {| class="wikitable" |+Ababaka abalonde ab'olukiiko lwa East African Legislative Assembly<ref name="2nd assembly">{{Cite web |date=2024 |title=EALA Members – 2nd Assembly |url=https://www.eala.org/members/list |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126210718/https://www.eala.org/members/list |archive-date=26 January 2024 |access-date=14 March 2024 |website=EALA |publisher=East African Legislative Assembly}}</ref> !Erinya !Eggwanga !Ekibiina ky'eby'obufuzi |- |[[Abdirahim Haithar Haji Abdi]] |Kenya | |- |Catherine N Kimura |Kenya | |- |Christopher Dove Nakuleu |Kenya | |- |Gervase Mathias Buluma Kafwa Akhaabi |Kenya | |- |Clarkson Otieno Karan |Kenya | |- |Sarah Talaso Bonaya |Kenya | |- |Augustine Loile Chemonges Lotodo |Kenya | |- |Reuben Oyondi Oyondi |Kenya | |- |Safina Kwekwe Tsungu |Kenya | |- |George Francis Nangale |Tanzania | |- |Abdullah Ali Hassan Mwinyi |Tanzania | |- |Kate Sylivia / Magdalena Kamba |Tanzania | |- |Walid Aman Kabourou |Tanzania | |- |Fortunatus Lwanyantika Masha |Tanzania | |- |Didas John Massaburi |Tanzania | |- |Said Gharib Bilal |Tanzania | |- |Sebtuu Mohamed Nassor |Tanzania | |- |Janet Deo Mmari |Tanzania | |- |Mike Sebalu |Uganda | |- |Lydia Wanyoto Wanyoto |Uganda | |- |Dora Kanabahita Byamukama |Uganda | |- |Daniel Fred Kidega |Uganda | |- |Bernard Mulengani |Uganda | |- |Mugisha Oyera Muntu |Uganda | |- |Dan Wandera Ogalo |Uganda | |- |Nusura Tiperu Omar |Uganda | |- | |Uganda | |- |Francois Bizimana |Burundi | |- |Regine Katabarumwe |Burundi | |- |Leonce Ndarubagiye |Burundi | |- |Frederic Ngenzebuhoro |Burundi | |- |Georgette Nibitanga |Burundi | |- |Nzobonimpa Manasse |Burundi | |- | |Burundi | |- | |Burundi | |- | |Burundi | |- |Abdul Karim Harerimana |Rwanda |Rwandan Patriotic Front |- |James Ndahiro |Rwanda |Akiikirira abaliko obulemu |- |Odette Nyiramirimo |Rwanda |akiikirira embeera z'abakozi |- |Pierre Damian Habumuremyi |Rwanda |Rwandan Patriotic Front<ref name="Kimenyi" /> |- |Claire Kayirangwa |Rwanda |Rwandan Patriotic Front<ref name="Kimenyi" /> |- |Patricia Hajabakiga |Rwanda |Rwandan Patriotic Front<ref name="Kimenyi" /> |- |Jacqueline Muhongayire |Rwanda |Social Democratic Party<ref name="Kimenyi" /> |- |Straton Ndikuryayo |Rwanda |Akiikirira abavubuka |- |Valerie Nyirahabineza |Rwanda |Akiikirira abakyala |- |} === Olukiiko olw’okusatu (2012–2017) === [[Margaret Zziwa]] owa [[Yuganda|Uganda]] yaweereza nga sipiika okuva mu 2012 okutuuka mu 2014. <ref name=":2">{{Cite web |title=Zziwa, Margaret N —East African Legislative Assembly |url=https://www.eala.org/eala-members/view/zziwa-margaret-n |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204205324/https://www.eala.org/eala-members/view/zziwa-margaret-n |archive-date=2020-12-04 |access-date=2020-12-04 |website=eala.org |publisher=[[East African Community]]}}</ref> Ye mukyala eyasooka okukulembera olukiiko lw’ekitundu era n’awangula [[Dora Byamukama]] yekka gwe yali avuganya naye n’obululu nga yafuna obululu 27 ku 18 mu lawuundi eyasooka, ate 33 ku 12 mu kalulu ak’okubiri. <ref>{{cite news|title=Uganda's Zziwa Replaces Abdi As EALA Speaker|work=[[Al Bawaba]]|agency=[[AllAfrica]]|date=6 June 2012|location=Amman, Jordan|id={{ProQuest|1019553982}}}}{{subscription required}}</ref> Yadirwa [[:en:Daniel_Kidega|Daniel Kidega]] mu bigere, eyaweereza okuva mu 2014 okutuusa Olukiiko olw'okusatu werwakomekerera mu 2017. <ref>{{Cite web |title=Kidega, Daniel F – East African Legislative Assembly |url=https://www.eala.org/eala-members/view/kidega-daniel-f1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204205515/https://www.eala.org/eala-members/view/kidega-daniel-f1 |archive-date=2020-12-04 |access-date=2020-12-04 |website=eala.org |publisher=[[East African Community]]}}</ref> {| class="wikitable" |+Bamemba abalonde aba East African Legislative Assembly<ref>{{cite news|title=Third EALA Inaugurated at Chamber|work=[[Al Bawaba]]|agency=[[AllAfrica]]|date=7 June 2012|location=Amman, Jordan|id={{ProQuest|1019552705}}}}{{subscription required}}</ref> !Erinya !Eggwanga !Ekibiina Ky'eby'Obufuzi |- |Margaret Zziwa |Uganda | |- |Dora Byamukama |Uganda | |- |Dan Kidega |Uganda | |- |Fred Mbidde Mukasa |Uganda | |- |Bernard Mulengani |Uganda | |- |[[Susan Nakawuki]] |Uganda | |- |Chris Opoka-Okumu |Uganda | |- |Mike Sebalu |Uganda | |- |Nusura Tiperu |Uganda | |- |Nancy Abisai |Kenya | |- |Abubakar Zein Abubakar |Kenya | |- |Sarah Bonaya |Kenya | |- |Peter Mathuki |Kenya | |- |Mumbi Ngaru |Kenya | |- |Saole Ole Nkanae |Kenya | |- |Abubakar Ogle |Kenya | |- |Joseph Kiangoi |Kenya | |- |Judith Pareno |Kenya | |- |Shy-Rose Bhanji |Tanzania | |- |Adam Kimbisa |Tanzania | |- |Angela Kizigha |Tanzania | |- |Bernard Murunya |Tanzania | |- |Abdullah Mwinyi |Tanzania | |- |Perprtua Nderakindo |Tanzania | |- |Makongoro Nyerere |Tanzania | |- |Issa Taslima |Tanzania | |- |Mariam Ussi Yahya |Tanzania | |- |Emerence Bucumi |Burundi | |- |Hafsa Mossi |Burundi | |- |Isabelle Ndahayo |Burundi | |- |Leonce Ndarubagiye |Burundi | |- |Martin Nduwimana |Burundi | |- |Emmanuel Nengo |Burundi | |- |Jeremie Ngendakumana |Burundi | |- |Frederic Ngenzebuhoro |Burundi | |- |Yves Nsabimana |Burundi | |- |Christophe Bazivamo |Rwanda | |- |Patricia Hajabakiga |Rwanda | |- |Abdulkarim Harelimana |Rwanda | |- |Jacqueline Muhongayire |Rwanda | |- |James Ndahiro |Rwanda | |- |Straton Ndikuryayo |Rwanda | |- |Valerie Nyirahabineza |Rwanda | |- |Odette Nyiramilimo |Rwanda | |- |Pierre Celesitin Rwigema |Rwanda | |- |} === Olukiiko olw’okuna (2017–2022) === Olukiiko olw’okuna lulina abakiise abawera 62, nga ku bano buli ggwanga eriri mu mukago liwaayo bammemba 9 abalonde, n’abakiise 8 nga ba memba [[:en:Ex_officio_member|''ba ex-officio'']] . <ref name=":4">{{Cite web |title=Composition of the Assembly – East African Legislative Assembly |url=https://www.eala.org/index.php?/assembly/category/composition |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204195514/https://www.eala.org/index.php?/assembly/category/composition |archive-date=2020-12-04 |access-date=2020-12-04 |website=eala.org |publisher=[[East African Community]]}}</ref> Omwogezi waakyo ye [[:en:Martin_Ngoga|Martin Ngoga]] ow'e Rwanda. <ref name=":0">{{Cite web |title=4th Assembly 2017–2022 – East African Legislative Assembly |url=https://www.eala.org/eala-members/category/assembly-2017-2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204194614/https://www.eala.org/eala-members/category/assembly-2017-2022 |archive-date=2020-12-04 |access-date=2020-12-04 |website=eala.org |publisher=[[East African Community]]}}</ref> Ekigoberera lw'erukalala lw'abamemba abalonde ab'olukiiko olw’okuna olw’olukiiko olufuzi olw’amawanga g’obuvanjuba bwa Afrika: {| class="wikitable" |+Bamemba abalonde aba East African Legislative Assembly<ref name=":0">{{Cite web |title=4th Assembly 2017–2022 – East African Legislative Assembly |url=https://www.eala.org/eala-members/category/assembly-2017-2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204194614/https://www.eala.org/eala-members/category/assembly-2017-2022 |archive-date=2020-12-04 |access-date=2020-12-04 |website=eala.org |publisher=[[East African Community]]}}</ref> !Erinya !Eggwanga !Ekibiina Ky'eby'obufuzi |- |Mnyaa Habib Mohamed |Tanzania | |- |Nkuhi Fancy Haji |Tanzania | |- |Maryam Ussi Yahya |Tanzania | |- |Kimbisa Adam Omar |Tanzania | |- |Hasnuu Makame Abullah |Tanzania | |- |Lugiko Happyness Elias |Tanzania | |- |Maghembe Ngwaru |Tanzania | |- |Maasay Pamela Simon |Tanzania | |- |Josephine Sebastian Lemoyan |Tanzania | |- |Thoar Gatpan Gideon |South Sudan | |- |Jago Odok Woda Jeremiah |South Sudan | |- |Ann Itto Leonardo |South Sudan | |- |Gabriel Garang Aher Arol |South Sudan | |- |Kim Gai Ruot Duop |South Sudan | |- |Deng Dut Gatkek Thomas |South Sudan | |- |Gabriel Alaak Garang Diing |South Sudan | |- |Deng Nhial Gai |South Sudan | |- |Ayason Mukulia Kennedy |South Sudan | |- |Christopher Opoka-Okumu |Uganda | |- |[[Susan Nakawuki]] |Uganda | |- |[[Mukasa Mbidde|Fred Mukasa Mbidde]] |Uganda | |- |George Stephen Odongo |Uganda | |- |Dennis Namara |Uganda | |- |[[Musamali Paul|Musamali Paul Mwasa]] |Uganda | |- |Kasamba Mathias |Uganda | |- |[[Rose Akol|Rose Akol Okullu]] |Uganda | |- |[[Mary Mugyenyi]] |Uganda | |- |Flowrence Jematiah Sergon |Kenya |Jubilee Party |- |Oburu Odinga |Kenya |National Super Alliance |- |Noor Mohamed Adan |Kenya |Jubilee Party |- |Wanjiku Muhia |Kenya |Jubilee Party |- |Simon Mbugua Nganga |Kenya |Jubilee Party |- |Kennedy Musyoka Kalonzo |Kenya |National Super Alliance |- |Fatuma Ibrahim Ali |Kenya |National Super Alliance |- |Aden Omar Abdikadir |Kenya |National Super Alliance |- |Aburi Mpuru Lawrence |Kenya |Jubilee Party |- |Pierre-Célestin Rwigema |Rwanda | |- |Kalinda Francois Xavier |Rwanda | |- |Martin Ngoga |Rwanda |Rwandan Patriotic Front |- |Jean Claude Barimuyabo |Rwanda | |- |Alex Bahati |Rwanda | |- |Francoise Uwumukiza |Rwanda | |- |Francine Rutazana |Rwanda | |- |Fatuma Ndangiza |Rwanda | |- |Oda Gasinzigwa |Rwanda | |- |Léontine Nzeyimana |Burundi | |- |Marie Claire Barikukiye |Burundi | |- |Sophie Nsavyimana |Burundi | |- |Alfred Ahingejeje |Burundi | |- |Mo-Mamo Karerwa |Burundi | |- |Jean-Marie Muhirwa |Burundi | |- |Pierre Claver Rurakamvye |Burundi | |- |Victor Burikukiye |Burundi | |- |Christopher Nduwayo |Burundi | |} Olukalala oluddako lw'erwabamemba ba ex-officio ab'olukiiko Olw'okuna olwa East African Legislative Assembly: {| class="wikitable" |+''Bamemba ba Ex-Officio mu'' lukiiko lw'ababaka ba palamenti mu buvanjuba bwa Afrika <ref name=":0">{{Cite web |title=4th Assembly 2017–2022 – East African Legislative Assembly |url=https://www.eala.org/eala-members/category/assembly-2017-2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204194614/https://www.eala.org/eala-members/category/assembly-2017-2022 |archive-date=2020-12-04 |access-date=2020-12-04 |website=eala.org |publisher=[[East African Community]]}}</ref> ! Erinnya ! Eggwanga ! Ekibiina ky'ebyobufuzi |- | [[Isabelle Ndahayo]] | Burundi | |- | [[Francois Kalinda|Francois Kalinda, omuwandiisi w’ebitabo]] | Rwanda | |- | Omuyimbi Pierre-Célestin Rwigema, omuwandiisi w’ebitabo | Rwanda | |- | [[Maryam Ussi Yahya]] | Tanzania | |- | [[Mukasa Mbidde|Fred Mukasa Mbidde]] | Uganda | |- | [[Susan Nakawuki]] | Uganda | |- | Ekyererezi | | |- | Ekyererezi | | |} === Olukiiko olw’okutaano (2022–2027) === Olukiiko olw’okutaano lwatongozebwa nga 19 Ogwekumineebiri mu 2022, <ref name="Ubwani">{{cite news|last1=Ubwani|first1=Zephania|title=Rwanda Picks New EALA Members, DRC Awaited|url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/news/africa/-rwanda-picks-new-eala-members-drc-awaited-4055816|access-date=26 January 2024|work=[[Mwananchi Communications|The Citizen]]|date=15 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409030521/https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/news/africa/-rwanda-picks-new-eala-members-drc-awaited-4055816|archive-date=9 April 2023|location=Dar es Salaam, Tanzania|url-status=live}}</ref> nga luno lwalimu omulundi ogwasooka abakiise 9 okuva mu [[Democratic Republic of Congo]], eyali yeegasse ku EALA mu Gwokusatu gw’omwaka ogwo. <ref>{{cite news|last1=Havyarimana|first1=Moses|title=New Members of East Africa's Regional Assembly Sworn In|url=https://www.theeastafrican.co.ke/tea/news/east-africa/new-eala-members-sworn-in-4060926|access-date=26 January 2024|work=[[The EastAfrican]]|date=20 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20230821235525/https://www.theeastafrican.co.ke/tea/news/east-africa/new-eala-members-sworn-in-4060926|archive-date=21 August 2023|location=Nairobi, Kenya|url-status=live}}</ref> [[Joseph Ntakarutimana]] owa Burundi yeeyalondebwa ku bwa sipiika bw’olukiiko lwa palamenti olwa bammemba 63. <ref name="APA">{{cite news|title=Burundian Lawmaker Elected Speaker for the East African Legislative Assembly|url=https://apanews.net/burundian-lawmaker-elected-speaker-for-the-east-african-legislative-assembly/|access-date=26 January 2024|work=APA News|agency=African Press Agency|date=20 December 2022|archive-url=https://archive.today/20240126222946/https://apanews.net/burundian-lawmaker-elected-speaker-for-the-east-african-legislative-assembly/|archive-date=26 January 2024|location=Dakar, Sénégal|url-status=live}}</ref> Ng’ogyeeko bamemba abalonde, palamenti ey’okutaano yalimu abakiise mwenda nga bali mu kifo ekyo– omu okuva mu buli ggwanga eriri mu mukago, omuwandiisi omukulu, n’omuwabuzi – abakola nga baminisita b’ensonga z’omukago gwa East Africa. <ref>{{Cite web |last=Said |first=Mariam |date=2022-12-25 |title=EALA elects new members of commission |url=https://dailynews.co.tz/eala-elects-new-members-of-commission/ |access-date=2026-09-30 |website=Daily News |language=en-US}}</ref> Enkalala ezidako ziraga abakiise abalondeddwa mu lukiiko olw’okutaano olw’olukiiko olufuzi olw’amawanga g’obuvanjuba bwa Afrika: {| class="wikitable" |+Ababaka Abalonde aba East African Legislative Assembly<ref name="5th assembly">{{Cite web |date=2024 |title=EALA Members – 5th Assembly |url=https://www.eala.org/members/list |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126210718/https://www.eala.org/members/list |archive-date=26 January 2024 |access-date=26 January 2024 |website=EALA |publisher=East African Legislative Assembly}}</ref> !Erinya !Eggwanga !Ekibiina Ky'eby'obufuzi |- |[[Jacqueline Amongin]] |Uganda | |- |[[Siranda Gerald|Gerald Blacks Siranda]] |Uganda | |- |Veronica Kadogo |Uganda | |- |[[James Kakooza]] |Uganda | |- |Paul Mwasa Musamali |Uganda | |- |George Stephen Odongo |Uganda | |- |Dennis Namara |Uganda | |- |[[Mary Mugyenyi]] |Uganda | |- |[[Rose Akol|Rose Akol Okullu]] |Uganda | |- |Mohame Juma Nadra |Tanzania | |- |Shogo Richard Mlozi |Tanzania | |- |James Kinyasi Millya |Tanzania | |- |Mashaka Khalfan Ngole |Tanzania | |- |Abdulla Hasnuu Makame |Tanzania | |- |Maghembe Jumanne Ng'waru |Tanzania | |- |Machano Ali Machano |Tanzania | |- |Angela Charles Kizigha |Tanzania | |- |Ansar Kachwamba |Tanzania | |- |Gabriel Garang Aher Arol |South Sudan | |- |Thomson Luke Teny |South Sudan | |- |Sadia James Sebit |South Sudan | |- |Deng Gai |South Sudan | |- |Gai Rut Kim |South Sudan | |- |Kennedy Aysason Mukulia |South Sudan | |- |Woda Jeremiah Odok Jago |South Sudan | |- |Ann Itto Leonardo |South Sudan | |- |Gideon Gatpa Thoar |South Sudan | |- |Alex Bahati |Rwanda | |- |Françoise Uwumukiza |Rwanda | |- |Clément Musangabatware |Rwanda | |- |Francine Rutazana |Rwanda | |- |Aisha Nyiramana |Rwanda | |- |Mathias Harabemungu |Rwanda | |- |Alodie Iradukunda |Rwanda | |- |Caroline Rwivanga Kayonga |Rwanda | |- |Fatuma Ndangiza |Rwanda | |- |Suleiman Said Shahbal |Kenya | |- |David Ole Sankok |Kenya | |- |Winnie Odinga |Kenya | |- |Maina Godfrey Mwangi |Kenya | |- |Zipporah Kering Kurga |Kenya | |- |James Mathenge Kanini |Kenya | |- |Kennedy Musyoka Kalonzo |Kenya | |- |Falhada Dekow Iman |Kenya | |- |Hassan Omar Hassan |Kenya | |- |François Mangu Ngate |Democratic Republic of Congo | |- |Stella Nyota Mwetaminwa |Democratic Republic of Congo | |- |Joseph Mbombo Mundela |Democratic Republic of Congo | |- |Jérémie Ilenda Maswama |Democratic Republic of Congo | |- |Dorothé Nganiza Masirika |Democratic Republic of Congo | |- |Géraldine Kalwa Kaubo |Democratic Republic of Congo | |- |Evariste Kwete Kalala |Democratic Republic of Congo | |- |Jean-Bertrand Ewanga |Democratic Republic of Congo | |- |Désiré Ipenda Boulu |Democratic Republic of Congo | |- |Olivier Nkurunziza |Burundi | |- |[[Anastase Manirambona]] |Burundi | |- |Saidi Kibeya |Burundi | |- |[[Kezimana Cathy|Cathy Kezimana]] |Burundi | |- |Mo-Mamo Karerwa |Burundi | |- |Victor Burikukiye |Burundi | |- |Goreth Bigirimana |Burundi | |- |Gabriel Ntisezerana |Burundi | |- |Joseph Ntakirutimana |Burundi | |} == Abakirimu == [[File:President_Kikwete_addressing_the_EALA.jpg|thumb|300x300px|Pulezidenti wa Tanzania Jakaya Kikwete ng'ayogera eri Olukiiko]] Mu lukiiko olw'okuna, olukiiko lw’ababaka ba East Africa lulina bamemba 62, nga ku bano buli ggwanga eriri mu mukago liwaayo bamemba 9 abalonde, ate 8 [[:en:Ex_officio_member|nga beebali mu kifo bifo bino]] . <ref name=":4">{{Cite web |title=Composition of the Assembly – East African Legislative Assembly |url=https://www.eala.org/index.php?/assembly/category/composition |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204195514/https://www.eala.org/index.php?/assembly/category/composition |archive-date=2020-12-04 |access-date=2020-12-04 |website=eala.org |publisher=[[East African Community]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.eala.org/index.php?/assembly/category/composition "Composition of the Assembly – East African Legislative Assembly"]. </cite></ref> Okusinziira ku nyingo eya 50 [[:en:East_African_Community_Treaty|ey’endagaano y’omukago gwa East Africa,]] abakiise balondebwa akakiiko akakola amateeka mu ggwanga lyabwe. <ref name=":4">{{Cite web |title=Composition of the Assembly – East African Legislative Assembly |url=https://www.eala.org/index.php?/assembly/category/composition |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204195514/https://www.eala.org/index.php?/assembly/category/composition |archive-date=2020-12-04 |access-date=2020-12-04 |website=eala.org |publisher=[[East African Community]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.eala.org/index.php?/assembly/category/composition "Composition of the Assembly – East African Legislative Assembly"]. </cite></ref> Enyingo eya 50 era esaba bamemba aboogeddwako okulaga ebibiina byabwe eby'obufuzi eby’eggwanga lyabwe, endowooza zaabwe, ekikula ky’abantu, n’ebibiina ebirala eby’enjawulo. <ref name=":4" /> Abakiise abalina ebifo mu lukiiko luno balina okuba minisita ababeezi ab'eggwanga olw’enkolagana mu bitundu, [[:en:Secretary_General_of_the_East_African_Community|Omuwandiisi omukulu ow’omukago gwa East African Community,]] n’Omuwabuzi w’Omukago. <ref name=":4">{{Cite web |title=Composition of the Assembly – East African Legislative Assembly |url=https://www.eala.org/index.php?/assembly/category/composition |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204195514/https://www.eala.org/index.php?/assembly/category/composition |archive-date=2020-12-04 |access-date=2020-12-04 |website=eala.org |publisher=[[East African Community]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.eala.org/index.php?/assembly/category/composition "Composition of the Assembly – East African Legislative Assembly"]. </cite></ref> == Emirimu == Enyingo eya 49 ey'endagaano [[:en:East_African_Community_Treaty|y'omukago gwa East Africa]] eraga nti obuvunaanyizibwa bw<nowiki>'olukiiko olufuzi olw'amawanga g'obuvanjuba bwa Afrika bwe "kubeera ekitongole ekikola amateeka mu mukago", "okukwatagana n'enkiiko z'amawanga g'amawanga agali mu mukago ku nsonga ezikwata ku mukago", "okukubaganya ebirowoozo n'okuyisa embalirira y'omukago", "okulowooza ku lipoota z'omwaka ku mirimu gy'omukago, lipoota z'ababalirizi b'ebitabo ez'omwaka ez'akakiiko akabala ebitabo n'ebirala byonna lipoota ezijuliza Olukiiko", "okukubaganya ebirowoozo ku nsonga zonna ezikwata ku Mukago n'okuteesa eri Olukiiko nga bwe luyinza okulaba nga kyetaagisa okusa mu nkola Endagaano", "okusaawo akakiiko oba obukiiko bwonna olw'ebigendererwa nga bwe bulaba nga kyetaagisa", "okuteesa eri Olukiiko okulonda Omuwandiisi n'abakungu abalala ab'Olukiiko", ''n'okukola amateeka gaalwo ag'emirimu n'ag'</nowiki>obukiiko bwaalwo". <ref name=":5">{{Cite web |title=The East African Legislative Assembly —East African Legislative Assembly |url=https://www.eala.org/assembly/the-east-african-legislative-assembly |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204205624/https://www.eala.org/assembly/the-east-african-legislative-assembly |archive-date=2020-12-04 |access-date=2020-12-04 |website=eala.org |publisher=[[East African Community]]}}</ref> == Obukiiko == Nga enyingo eya 49 ey'endagaano y'omukago gwa East Africa bw'eraga, olukiiko lw'ababaka ba East Africa lulina eddembe "okutandikawo akakiiko oba obukiiko bwonna olw'ebigendererwa nga bwe kiraba nga kyetaagisa". <ref name=":5">{{Cite web |title=The East African Legislative Assembly —East African Legislative Assembly |url=https://www.eala.org/assembly/the-east-african-legislative-assembly |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204205624/https://www.eala.org/assembly/the-east-african-legislative-assembly |archive-date=2020-12-04 |access-date=2020-12-04 |website=eala.org |publisher=[[East African Community]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.eala.org/assembly/the-east-african-legislative-assembly "The East African Legislative Assembly —East African Legislative Assembly"]. </cite></ref> Okuva mu mwaka gwa 2020, Olukiiko lulina obukiiko buno musanvu: <ref name=":5" /> * Akakiiko k’Akakiiko * Akakiiko akavunaanyizibwa ku kubala ebitabo * Akakiiko Akavunaanyizibwa ku by'Amateeka, Amateeka, n’Enkizo * Akakiiko akavunaanyizibwa ku by’Obulimi, Eby’obulambuzi n’Eby'obugagga eby’omu ttaka * Akakiiko akavunaanyizibwa ku nsonga z’Ebitundu n’Okugonjoola Obutabanguko * Akakiiko akavunaanyizibwa ku By'empuliziganya, Eby’obusuubuzi n’Okusiga Ensimbi * Akakiiko akakola ku Nsonga za Bulijjo == Emirimu okuva lwe Kaatandikibwaawo omulundi ogwali gusooka == Okuva lwe kaatandikibwaawo omulundi ogwaali gusooka, EALA ebadde entuula enfunda eziwerako ng'olukungana mu [[:en:Arusha|Arusha]], [[Kampala]] ne [[:en:Nairobi|Nairobi]] . Mu ntuula zino, EALA erina:<ref>{{Cite web |title=East African Legislative Assembly |url=https://www.eala.org/ |access-date=2026-10-20 |website=www.eala.org}}</ref> * yayisa amateeka gaayo agakwata ku nkola y’emirimu n'engeri gyegirina okutambulamu; * yalonda Sipiika w’Olukiiko; * yasemba eri Olukiiko lwa Baminisita okulonda Abakungu b’Olukiiko; * yayisa embalirira z’ekibiina kya EAC ez’omwaka gw’ebyensimbi 2002–03 ne 2003–04; * yabuuzza Olukiiko lwa Baminisita ebibuuzo 19, ebyadibwaamu mu ngeri entuufu; * yayisa ebiteeso bitaano; * baakola emisomo ku nsonga ezitali zimu ezikwata ku buyinza bwabwe; ne * yayisizza ebbago ly’eteeka lya mulundi mukaaga ne lifuuka eteeka. Obukiiko bubadde bufuna okuwabulwa okuva mumu Bwasaabawandiisi n’okuwa amagezi ku bikwata ku ngeri y'okugenda mu maaso n'okusa mu nkola Endagaano eno. == Ebyavaamu == Olupapula olumu olwa 2015 lwalaga nti ensengeka y’endagaano [[:en:East_African_Community_Treaty|y’omukago gwa East Africa]] yatonda [[:en:East_African_Community|omukago gwa East African Community]] mu ngeri nti olukiiko lw’ababaka ba East Africa lutera okukuba emitwe n’olukiiko [[:en:East_African_Community_Council_of_Ministers|lwa baminisita b’omukago gwa East African Community Council of Ministers]], ekyakola obulabe munkola y'emirimu gy'olukiiko. <ref>{{Cite journal |last=Gastorn |first=Kennedy |date=2015 |title=The Inevitable Reforms of the Legislative Competencies of the East African Legislative Assembly |journal=Verfassung und Recht in Übersee / Law and Politics in Africa, Asia and Latin America |volume=48 |issue=1 |pages=28–48 |doi=10.5771/0506-7286-2015-1-28 |issn=0506-7286 |jstor=26160046 |s2cid=154384509 |doi-access=free}}</ref> == Ebijjuliziddwaamu == {{Reflist}} ig311t9wiqefieald3w6y86ho6kjqjb I&M Bank Uganda 0 11767 77180 42652 2026-10-21T09:52:42Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77180 wikitext text/x-wiki   '''I&M Bank Uganda''', <ref>{{Cite web |title=I&M Bank Uganda |url=https://www.imbankgroup.com/ug/ |website=I&M Bank Uganda - Best Bank for Personal And Business banking}}</ref> eyali '''Orient Bank''', ng’amannya gaayo mu bujjuvu ye '''I&M Bank (Uganda) Limited''', [[:en:Commercial_bank|bbaanka ya bya busuubuzi]] mu [[Yuganda|Uganda]] ng’erina layisinsi okuva mu [[Bank of Uganda]] (BOU), [[:en:Central_bank|n’ekitongole ekivunaanyizibwa ku bbanka z’eggwanga]]. <ref name="3R">{{Cite web |last=Bank of Uganda |date=30 June 2020 |title=List of licensed Commercial Banks as at 30 June 2020 |url=https://www.bou.or.ug/bou/bouwebsite/bouwebsitecontent/Supervision/Supervised_Institutions/Supervision/financial_institutions/2020/Jun/LICENSED-COMMERCIAL-BANKS-AS-AT-JUNE-30.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221014095339/https://www.bou.or.ug/bou/bouwebsite/bouwebsitecontent/Supervision/Supervised_Institutions/Supervision/financial_institutions/2020/Jun/LICENSED-COMMERCIAL-BANKS-AS-AT-JUNE-30.pdf |archive-date=14 October 2022 |access-date=20 July 2020 |website=[[Bank of Uganda]]}}</ref> <ref name="4R">{{Cite web |last=Godfrey Ivudria |date=8 November 2021 |title=Orient Bank Rebrands To I&M Bank |url=https://www.busiweek.com/orient-bank-rebrands-to-im-bank/ |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20211108150050/https://www.busiweek.com/orient-bank-rebrands-to-im-bank/ |archive-date=8 November 2021 |access-date=8 November 2021 |website=[[East Africa Business Week]]}}</ref> == W'esinganibwa == Ekitebe kya bbaanka ekikulu eno n’etabi ekulu biri ku kizimbe kya Kingdom Kampala, ku poloti namba 31A-35A ne 37A-39A, Nile Avenue, mu [[:en:Central_business_district|disitulikiti y’eby'obusuubuzi wakati]] mu [[Kampala]], ekibuga ekikulu ekya Uganda era ekisinga obunene. Ensengeka z'ebitundu by'ekitebe kya bbaanka eno ze zino: 0°19'03.3"N, 32°35'26.4"E (Latitude:0.317583; Longitude:32.590667). <ref name="5R">{{google maps|url=https://www.google.com/maps/place/0%C2%B019'03.3%22N+32%C2%B035'26.4%22E/@0.3175555,32.5906229,42m/data=!3m1!1e3!4m4!3m3!8m2!3d0.3175833!4d32.5906667?entry=ttu|title=Location of the headquarters of I&M Bank Uganda Limited, Kampala, Uganda|access-date=8 November 2023}}</ref> == Byebeenyigiramu == Bbaanka eno yeenyigira mu buli kimu ekikwata ku bbaanka z’eby'obusuubuzi, ng’esira eriteeka mu kuweereza mirimu gikwata ku byakutereka ssente n'emirala bbaanka gy'ekola eri [[:en:Non-government_organisations|ebitongole ebitadukannyizibwa gavumenti]] n’abakozi baabyo. Webwatukira mu Gwekumineebiri mu 2023, eby’obugagga bya bbaanka eno byonna byali bibalirirwamu obuwuumbi &nbsp;944.48&nbsp;obwa ssente za Uganda, nga buno bwebukadde bwa ddoola z'Amerika 249.44, ng'emigabo gya bannannyini giri obuwumbi 198.5 nga bwebukadde bwa ddoola za Amerika 52.43. <ref name="2R">{{Cite web |last=I&M Bank Uganda |date=22 April 2024 |title=Audited Financial Statement for the Year Ended 31 December 2023 |url=https://www.imbankgroup.com/ug/wp-content/uploads/sites/5/2024/04/IM-Summarised-Financial-Statements-2023_16.04.24.pdf.pdf/ |access-date=25 April 2024 |website=I&M Bank Uganda}}</ref> <ref name="2023R">{{Cite web |last=Muhereza Kyamutetera |date=22 April 2024 |title=I&M Bank Uganda's Net Profits Grow By 105.4 Percent To UGX 11.5 Billion |url=https://www.ceo.co.ug/im-bank-ugandas-net-profits-grow-by-105-4-to-ugx11-5-bn/ |access-date=25 April 2024 |website=CEO Magazine Uganda}}</ref> == Ebigikwatako == Bbaanka eno yatandikibwawo mu 1993 ekibinja ky’abasuubuzi abaali abeerinako oluganda olw’omusaayi n’obufumbo. <ref name="6R">{{Cite web |last=Michael Wakabi |date=6 December 2010 |title=Orient Bank Shareholders Take URA To Court |url=https://www.theeastafrican.co.ke/news/-/2558/1066302/-/oln6qqz/-/index.html |access-date=1 May 2014 |website=[[The EastAfrican]]}}</ref> Mu 1996, bbaanka eno yagulawo ettabi lyayo ery'okubiri mu kibuga [[Jinja]], ng’ovuga esaawa ng'emu mu buvanjuba bw’ekibuga ekikulu [[Kampala]] . Mu 2002, bbaanka eno yagula kampuni ya Trans-Africa Bank Limited, eyali erangiriddwa nti yali tekyasobola kusasula mabanja ga BOU. <ref name="7R">{{Cite web |last=Orient Bank |date=25 May 2018 |title=The History Of Orient Bank |url=http://www.orient-bank.com/about-us/history/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180525204809/http://www.orient-bank.com/about-us/history/ |archive-date=25 May 2018 |access-date=25 May 2018 |website=[[Orient Bank]]}}</ref> Oluvanyuma lw’okulemererwa kwa bbaanka za Uganda mu myaka gya 1990 n’okutandika kw’emyaka gya 2000, amateeka ga bbaanka mu Uganda gakyusibwa ne gagaana ab’omu famire okubeera nga balina emigabo ebisoba mu bitundu 49 ku buli 100 mu kitongole ky’eby'ensimbi kye kimu. Orient Bank yaweebwa ekiseera eky’okusonyiyibwa okunoonya omusiga nsiimbi asaanira. <ref name="8R">{{Cite web |last=Sylvia Juuko |date=23 April 2009 |title=Orient Bank changing shareholders |url=https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1245416/orient-bank-changing-shareholders |access-date=25 May 2018 |website=[[New Vision]]}}</ref> Mu Gwokuna mu 2009, [[:en:Bank_PHB_Group|Bank PHB Group]], ekibiina ekikola ku by’ensimbi [[:en:Nigerian|Nigeria]], kyafuna emigabo 80 ku 100 mu Orient Bank ku ssente enkalu obukadde bwa doola za Amerika 62. <ref name="9R">{{Cite web |last=Bernard Busuulwa |date=2 May 2009 |title=Nigerian firm acquires Uganda's Orient Bank |url=https://www.theeastafrican.co.ke/business/2560-593170-wl8dsp/index.html |access-date=25 May 2018}}</ref> Mu Gwomunaana mu 2011, ekibiina kino kyennyini kyalangirirwa nti tekisobola kusasula [[:en:Central_Bank_of_Nigeria|Bbanka Enkulu eya Nigeria]], era eby'obugagga byakyo n'ebbanja erimu byagulibwa [[:en:Keystone_Bank_Limited|Keystone Bank Limited]], eyali eya [[:en:Federal_Government_of_Nigeria|Gavumenti ya Federo eya Nigeria]] . <ref name="10R">{{Cite web |last=Ighomwenghian |first=Kingsley |last2=Eazee |first2=Lucy |date=5 August 2011 |title=Nigeria: CBN Revokes Afribank, Bank PHB, Spring Bank Licences |url=http://allafrica.com/stories/201108080654.html |access-date=25 May 2018}}</ref> Mu Gwomusanvu ogwa 2014, emikutu gy’amawulire egy’ensi yonna gyategeeza nti Keystone Bank yali eteekateeka y'okwawukana ku Orient Bank. <ref name="11R">{{Cite web |last=Emele Onu |date=24 July 2014 |title=Nigeria's Keystone Bank To Sell Units In Three African Countries |url=https://www.bloomberg.com/news/2014-07-24/nigeria-s-keystone-bank-to-sell-units-in-three-african-countries.html |access-date=27 December 2014 |website=[[Bloomberg News]]}}</ref> Mu Gwokubiri, 2015, Keystone Bank yayawukana ku Orient Bank bwe yaguza emigabo gyayo ebitundu 42 ku 100 eri kkampuni y’obwannannyini eya 8 Miles Fund, ng’abalina emigabo gyayo kuliko omumannyifu era omulwanirizi w’eddembe [[:en:Bob_Geldof|Bob Geldof]] . Ebitundu 38 ku 100 ebyasigalawo byaguziddwa abantu basatu sekinnoomu okuli Ketan Morjaria; omu ku baatandikawo bbaanka eno, Alemayehu Fisseha, ne Zhong Shuang Quan. <ref name="12R">{{Cite web |last=Alon Mwesigwa |date=4 March 2015 |title=Orient Bank Finds Saviour In Popular Rock Musician |url=http://www.observer.ug/business/38-business/36622-orient-bank-finds-saviour-in-popular-rock-musician |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150505041141/http://www.observer.ug/business/38-business/36622-orient-bank-finds-saviour-in-popular-rock-musician |archive-date=5 May 2015 |access-date=9 May 2015 |website=[[The Observer (Uganda)]]}}</ref> <ref name="13R">{{Cite web |date=7 March 2015 |title=Nigeria's Keystone Bank Sells Stake In Orient, Exits Uganda |url=https://www.theeastafrican.co.ke/business/Nigeria-s-Keystone-Bank-sells-stake-in-Orient--exits-Uganda/2560-2645418-4avrsvz/index.html |access-date=17 October 2024 |website=[[The EastAfrican]]}}</ref> == Obwannannyini == Webwatukira mu Gwokubiri mu 2015, emigabo gya bbaanka eno gyali nga bwe kiragibwa mu kimeeza kino wammanga: <ref>{{Cite web |last=Mark Keith Muhumuza |date=26 February 2015 |title=Orient Bank Sold To Private Equity Firm |url=http://www.monitor.co.ug/Business/Orient-Bank-sold-private-equity-firm/-/688322/2635304/-/mjidrc/-/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200815091050/https://www.monitor.co.ug/Business/Orient-Bank-sold-private-equity-firm/-/688322/2635304/-/mjidrc/-/index.html |archive-date=15 August 2020 |access-date=26 February 2015}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Elias Biryabarema |date=24 February 2015 |title=Bob Geldof's 8 Miles Fund Buys Stake In Ugandan Bank |url=https://www.reuters.com/article/uganda-banking-idUSL5N0VY2KI20150224 |access-date=9 May 2015 |publisher=[[Reuters]]}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Mark Keith Muhumuza |date=27 February 2015 |title=Orient Bank Founders Bounce Back To Revive Institution |url=http://www.monitor.co.ug/Business/Commodities/Orient-Bank--founders--revive--institution/-/688610/2636558/-/7jji5i/-/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303215121/http://www.monitor.co.ug/Business/Commodities/Orient-Bank--founders--revive--institution/-/688610/2636558/-/7jji5i/-/index.html |archive-date=3 March 2016 |access-date=9 May 2015}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="margin: 0.5em auto" |+Obwannannyini bw'ebintu mu Orient Bank mu 2015 ! Eddaala ! Erinnya lya nnannyini yo ! Ebitundu ku kikumi eby’obwannannyini |- | 1. 1. | Ketan Morjaria, omuwandiisi w’ebitabo | 49.0 <ref name="Sales">{{Cite web |date=7 March 2015 |title=Nigeria's Keystone Bank Sells Stake In Orient, Exits Uganda |url=https://www.theeastafrican.co.ke/business/Nigeria-s-Keystone-Bank-sells-stake-in-Orient--exits-Uganda/-/2560/2645418/-/item/0/-/rcfcs4/-/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201031609/http://www.theeastafrican.co.ke/business/Nigeria-s-Keystone-Bank-sells-stake-in-Orient--exits-Uganda/-/2560/2645418/-/item/0/-/rcfcs4/-/index.html |archive-date=1 December 2017 |access-date=7 March 2015}}</ref> |- | 2. 2. | Ensawo ya Mayiro 8 | 42.0 |- | 3. 3. | Alemayehu Fisseha, omuwandiisi w’ebitabo | 4.5 |- | 4. 4. | Zhong Shuang Quan, omuwandiisi w’ebitabo | 4.5 |- | | '''Okugatta''' | '''100.0''' |- |} == Okubifuna == Mu Gwomusanvu 2020, [[:en:I&M_Holdings_Limited|kampuni ya I&M Holdings Limited]] yakola endagaano ne bannannyini migabo mu Orient Bank Limited, okugula emigabo gya Orient Bank Limited ebitundu 90 ku 100 mu kapito w’emigabo eyafulumizibwa. Enkolagana eno yabalirirwamu ssente ezisukka mu buwumbi 2. 2.eza ssente z'e Kenya, nga ze ddoola za Amerika obukadde 20, era nga zaalina olukusa okuva ku bavunaanyizibwa ku by'ensiimbi okuva mu Uganda ne Kenya. <ref name="SoldR">{{Cite web |last=Victor Juma |date=20 July 2020 |title=I&M seeks to expand Uganda presence with Orient Bank buyout |url=https://www.businessdailyafrica.com/corporate/companies/IandM-Uganda-Orient-Bank-buyout/4003102-5596268-pkpou5/index.html |access-date=20 July 2020 |website=[[Business Daily Africa]]}}</ref> Mu Gwekuminoogumu ogwa 2020, olupapula lwa [[:en:Business_Daily_Africa|Business Daily Africa]] lwategeeza nga kampuni ya I&M Holdings Limited eya Kenya bweyali egenda okusasula ddoola za Amerika obukadde 33.6 nga bawaanyisiganya emigabo gya Orient Bank egy'ebitundu 90 ku 100. Oluvannyuma lw’okugula okuggwa, emigabo mu kitongole kino girambika nga bwe kiragibwa mu kipande wansi. <ref name="NewownR">{{Cite web |last=Victor Juma |date=9 November 2020 |title=I&M to buy Ugandan lender for Sh3.6bn |url=https://www.businessdailyafrica.com/bd/corporate/companies/i-m-to-buy-ugandan-lender-for-sh3-6bn-3015332 |access-date=9 November 2020 |website=[[Business Daily Africa]]}}</ref> <ref name="OtherR">{{Cite web |last=Hannington Mbabazi |date=9 November 2020 |title=Banking Group I&M Set To Pay USD 33.6m For Orient Bank Uganda Take Over |url=https://thecapitaltimes.co.ug/2020/11/09/banking-group-im-set-to-pay-usd-33-6m-for-orient-bank-uganda-take-over/ |access-date=1 December 2020 |archive-date=7 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507153437/https://thecapitaltimes.co.ug/2020/11/09/banking-group-im-set-to-pay-usd-33-6m-for-orient-bank-uganda-take-over/ |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="margin: 0.5em auto" |+Obwa nannyini bw'ebintu mu I&M Bank Uganda ! Eddaala ! Erinnya lya nnannyini yo ! Ebitundu ku kikumi eby’obwannannyini |- | 1. 1. | Alemayehu Fisseha, omuwandiisi w’ebitabo | 4.5 <ref name="NewownR"/> |- | 2. 2. | Ketan Morjaria, omuwandiisi w’ebitabo | 5.5 <ref name="NewownR" /> |- | 3. 3. | Ekibiina kya I&amp;amp;M Bank | 90.0 <ref name="NewownR" /> |- | | '''Okugatta''' | '''100.0''' |- |} Okugula emigabo egye 90 ku buli 100 mu bbaanka eno okuva mu kampuni ya I&M Holdings Limited kwakomekkerezebwa nga 30 Ogwokuna mu 2021 olukusa olwetaagisibwa bwe lwafunibwa okuva mu " [[:en:Central_Bank_of_Kenya|Central Banak ey'e Kenya]] [[Bank of Uganda|Bank ya Uganda enkulu]], [[:en:Capital_Markets_Authority_of_Kenya|Capital Markets Authority ey'e Kenya]] n'ekitongole kya [[:en:Common_Market_for_Eastern_and_Southern_Africa|Common Market for Eastern and Southern Africa]] (COMESA)". <ref name="AcqR">{{Cite web |last=James Anyanzwa |date=3 May 2021 |title=I&M Bank Completes Acquisition of Ugandan Lender |url=https://www.theeastafrican.co.ke/tea/business/i-m-bank-completes-acquisition-of-ugandan-lender-3386308 |access-date=3 May 2021 |archive-date=3 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210503132328/https://www.theeastafrican.co.ke/tea/business/i-m-bank-completes-acquisition-of-ugandan-lender-3386308 |url-status=dead }}</ref> Mu kiseera we yagulibwa, I&M Bank Uganda okusinziira ku lupapula lw’amawulire olwa ''[[:en:The_East_African|The East African]]'', yalina bakasitoma nga 70,000, ebkyali biterekeddwaayo bya buwuumbi18.2 obwa [[:en:Kenyan_shilling|ssente z'e Kenya]] nga za ddoola za Amerika obukadde 170.09 n’akatabo ka looni ezaali zibanjibwa eziwerera ddala obuwuumbi 7.7.7&nbsp; obwa ssente z'e Kenya nga bwe bukadde bwa ddoolo za Amerika 71.96. Mu kiseera ekyo, bbaanka eno yalina abakozi 340, mu matabi 14 agalina gakwatagana, era ng'era gadaabiriza ebyuma ebitereka ssente 22. <ref name="AcqR"/> Nga 8 Ogwekuminoogumu mu 2021, Orient Bank yakyusa erinnya n’efuuka I&M Bank Uganda, oluvannyuma lw’okuweebwa olukusa okuva mu Bank of Uganda. <ref name="RebR">{{Cite web |last=Martin Luther Oketch |date=8 November 2021 |title=Orient Bank now I&M Bank Uganda Limited |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/orient-bank-now-i-m-bank-uganda-limited--3611994 |access-date=8 November 2021 |website=[[Daily Monitor]]}}</ref> Mu Gusooka ogwa 2022, omuktu gwa [[:en:Business_Daily_Africa|Business Daily Africa]] gwategeeza nti omuwendo ogusembayo ogwasasulwa okugula emigabo gya Orient Bank egy'ebitundu 90 ku 100 gwali gulinnye okuva ku buwuumbu bwa ssente za Kenya 3.6 okutuuka ku buwuumbi bwa ssente za kenya 4.1.1, oluvannyuma lw’okupima omuwendo ogw’omutindo by'eby’obugagga by’ekitongole kino ekyaguliddwa. (Obuwuumbi &nbsp;4.1.1 obwa ssente z'e Kenya, nga bwe bukadde bwa ddoolo za Amerika 36.26 nga 31 Ogusooka mu 2022). Okusasula okusembayo kwali kusuubirwa okuggwa mu Gwomusanvu ogwa 2022. <ref name="FpymtR">{{Cite web |last=Elizabeth Kivuva |date=31 January 2022 |title=I&M Bank set to complete paying for Ugandan unit in July |url=https://www.businessdailyafrica.com/bd/corporate/companies/i-m-bank-set-to-complete-paying-for-ugandan-unit-in-july-3700544 |access-date=31 January 2022 |website=[[Business Daily Africa]]}}</ref> == Okugidukanya == Bbaanka eno edukanyizibwa [[:en:Board_of_directors|olukiiko lwa wagulu]] oluliko abantu munaana, nga babiri ku bano [[:en:Executive_director|beebavunaanyizibwa ku by'emirimu]] ate abalala omukaaga si baakuntiko. Suleiman I. Kiggundu, Jr., omu ku batali ku badukanya emirimu, ye ssentebe. Robin Bairstow [[:en:Executive_director|y'avunaanyizibwa ku bikolebwa]] era nga y'akulira eby'emirimu gyonna. [[:en:Sam_Ntulume|Sam Ntulume]] akola ng'akulira eby'emirimu<ref>{{Cite web |last=Wanyoike |first=Brian Gatarwa, John |last2=Nicholas |first2=Brian Gatarwa, Moturi George, Shadrack |title=I&M Bank Uganda - Best for Personal and Business Banking Solutions |url=https://www.imbankgroup.com/ug/ |access-date=2026-10-21 |website=I&M Bank Uganda |language=en-US}}</ref> == Amatabi gyegalina == Webwatuukira mu Gwokutaano mu 2021, bbaanka yalina amatabi agawerako mu masekati gw'ebitundu bya Uganda, mu buvanjuba ne mu bukiika ddyo.Amatabi ga bbaanka eno gaali mu bifo bino ebigoberera:<ref name="BranR">{{Cite web |last=Orient Bank |date=20 July 2020 |title=Branch List and ATM Locations of Orient Bank Limited |url=https://www.orient-bank.com/contact-us/ |access-date=20 July 2020 |publisher=Orient Bank Limited |archive-date=20 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200720184344/https://www.orient-bank.com/contact-us/ |url-status=dead }}</ref><ref name="CloR">{{Cite web |last=Uganda Radio Network |date=4 May 2021 |title=Kenya's I&M Acquires Orient Bank |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/kenya-s-i-m-acquires-orient-bank-3387202 |access-date=10 May 2021}}</ref> * '''Ettabi Enkulu''' - I&M Plaza, 6/6A Kampala Road, [[Kampala]] * Ettabi ku Acacia: Ekizimbe kya Acacia Shopping Mall, Kisementi, [[Kololo]], Kampala * Ettabi mu Arua: 1Acacia Mall, Kisementi, Kampala * Ettabi ly’e Bweyogerere: Ennyumba ya Mamerito, [[Kampala–Jinja Highway|Jinja Road]], [[Bweyogerere]] * Ettabi mu tawuni y'Entebbe: 29 [[:en:Kampala–Entebbe_Road|Kampala Road]], [[Entebbe]] * Ettabi lmu kibuga Jinja: 8 Lady Alice Muloki Road, [[Jinja]] * Ettabi ly’e Kabalagala: 1900 Ggaba Road, [[:en:Kabalagala|Kabalagala,]] Kampala <ref>{{Cite web |last=New Vision |date=6 June 2010 |title=Orient Starts e-Tax Service As Kabalagala Branch Opens |url=https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1288931/orient-starts-tax-service-kabalagala-branch |access-date=25 May 2018 |website=[[New Vision]]}}</ref> * Ettabi ly’e Kawempe: 78 Bombo Road, [[:en:Kawempe|Kawempe,]] Kampala * Ettabi e Kololo: Nyonyi Gardens, 16/17 Wampeewo Avenue, [[Kololo]], Kampala * Ettabi ly’e Ntinda: Ekizimbe kya Capital Shoppers Mall, ku luguudo lw’e Ntinda, [[:en:Ntinda|Ntinda]] * Ettabi lya William Street - William Street, Kampala == Laba nebino ==   * [[:en:Banking_in_Uganda|Okutereka mu bbaanka mu Uganda]] * [[:en:List_of_banks_in_Uganda|Bbanka z'eby'obusuubuzi mu Uganda]] * [[:en:Credit_Bank|Bbanka eziwolera ku bbanja]] == Ebijjuliziddwaamu == {{Reflist}} == Ewalala w'oyinza okubigya == * [https://www.imbankgroup.com/ug/ Omukutu gwa I&M Bank Uganda] * [https://www.africaglobalfunds.com/news/private-equity/exits/8-miles-fund-i-to-deliver-first-exit/ Ensawo Ya Mayiro 8 I Okutuusa Okufuluma Okusooka] Okuva nga 5 August 2020. [[Category:Pages with unreviewed translations]] c58sr3k4iczjvgv00wvw7azt8zgew48 Silas Babaluku Balabyekkubo 0 11851 77204 72404 2026-10-21T10:31:09Z Thomas Eddie Irigei 11996 removed external link 77204 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Babaluku''', eyazaalibwa nebamutuuma '''Silas Babaluku Balabyekkubo''', [[Yuganda|Munnayuganda]], afubutuka ebigambo, omuyimbi, afulumya ennyimba, omulwanirizi w’abavubuka mu bitundu era omutandisi w’emirimu era nga muyimbi wa Rap mu [[Luganda]]. Ono memba w'ekibiina ky'abayimbi ekiyitibwa [[Ekibinja kya Bataka|Bataka Squad]].<ref name="/thetribeug">{{Cite web |title=BABALUKU DISCUSSES B-GLOBAL GATHERINGS & UG HIP HOP |url=http://thetribeug.blogspot.com/2013/12/babaluku-discusses-b-global-gatherings.html |access-date=1 January 2015 |website=thetribeug.blogspot.com}}</ref><ref name="urbanhype">{{Cite web |title=Babaluku Discusses B-Global Indigenous Hip-Hop Gathering, Hip-Hop Ethics & State of Ugandan Hip-Hop |url=http://urbanhype.net/babaluku-discusses-b-global-indigenous-hip-hop-gathering-hip-hop-ethics-state-ugandan-hip-hop/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304040501/http://urbanhype.net/babaluku-discusses-b-global-indigenous-hip-hop-gathering-hip-hop-ethics-state-ugandan-hip-hop/ |archive-date=4 March 2016 |access-date=1 January 2015 |website=urbanhype.net}}</ref> Yeeyatandikawo ekibiina kya "Bavubuka Foundation ekiyamba okuwa abavubuka obukugu mu bukulembeze". Y'omu ku batandika enyimba z'ekika kya kya "Lugaflow" nga guno gwe muziki gw 'okubeera ng'ofubutuka ebigambo mu Luganda.<ref name="africanimmigrant">{{Cite web |title=Ugandan-born musician, Silas Balabyekkubo Babaluku, returns home to give back to Ugandan youth |url=http://africanimmigrant.ca/?p=266 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304131913/http://www.africanimmigrant.ca/?p=266 |archive-date=4 March 2022 |access-date=1 January 2015 |website=africanimmigrant.ca}}</ref> Yatekebwa mu katambi ka vidiyo akaafulumizibwa mu 2008 nga kayitibwa "Diamonds in the Rough: A Ugandan Hip-hop Revolution" akaali kakwata ku lugendo lwe okuva ku naku z'ekibiina kye ezasooka nga bakuba enyimba mu Uganda okutuuka ku kuyimba mu bivvulu mu Amerika.<ref name="okayafrica">{{Cite web |title=Uganda's Luga Flow Legend Babaluku |url=http://okayafrica.com/video/babaluku-uganda-luga-flow-legend/ |access-date=1 January 2015}}</ref> == Obulamu bwe n'obuyigirize == Bababuluku yazaalibwa [[Kampala]], Uganda mu 1979. Ono ye mwana omuberyeberye mu baana omunaana abaali ab'omugenzi Pasita Deo Balabyekkubo ne Mukyala Christine Balabyekubo.<ref name="sunrise">{{Cite web |title=Babaluku; Hip hop pioneer traces origins of Ugaflow, and his work with youths |url=http://sunrise.ug/entertainment/entertainment-news/music/681-babaluku-hip-hop-pioneer-traces-origins-of-ugaflow-and-his-work-with-youths |access-date=1 January 2015}}</ref> Yagenda ku masomero ga Emen Memorial ne Molly ne Paul aga Pulayimale e Makindye era okukakkana ng’agenda e Canada ng’alina emyaka 12. Yatikirwa mu bwa yinginiya w'amaloboozi mutendekero lya British Columbia e [[Vancouver]].<ref name="ourmusiq">{{Cite web |title=Ugandan Musicians: Meet Silas Babaluku Balabyekkubo |url=http://ourmusiq.com/ugandan-musicians-meet-silas-babaluku-balabyekkubo/299/m.aspx |access-date=1 January 2015 |archive-date=11 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150711011535/http://ourmusiq.com/ugandan-musicians-meet-silas-babaluku-balabyekkubo/299/m.aspx |url-status=dead }}</ref> == Ennyimba == Babaluku yatandika emirimu gye egy'okuyimba mu 1994. Y’omu ku baatandikawo enyimba z'ekika kya Lugaflow, okukuba oluyimba ng'ofubutuka ebigambo mu Luganda. Alina awaadi eziwerako omuli, eya Pearl of Africa Award ey’okusinga mu Hip Hop ne Buzz Teen Awards ey’okubeera omuyimbi asinga mu Hip Hop. Ekiwandiiko "Diamonds in the Rough" mweyali, yawangula awaadi ya Audience Choice Award mu bikujuko bya Dances With Films Festival ne Best Feature Documentary mu bikujuko bya Peace on Earth Film Festival. Mu 2010, Babaluku yasiimibwa ekibiina ky’eby'obuwangwa ekya Ugandan Cultural Association olw’okukola obulungi era n’alondebwa nga Pioneer of the Year mu mpaka za Words Beats & Life Remix Teach-In Awards.<ref name="musicuganda">{{Cite web |title=Babaluku, the Lugaflow pioneer |url=http://musicuganda.com/Babaluku,%20the%20Lugaflow%20pioneer.html |access-date=1 January 2015 |archive-date=6 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171006025522/http://www.musicuganda.com/Babaluku,%20the%20Lugaflow%20pioneer.html |url-status=dead }}</ref> == Ennyimba == * Enkyukakyuka y'ennyimba za Luga flow == Awaadi n'okusiimibwa == * 2007 Pearl of Africa Award for Best Hip Hop Single * 2007 Buzz Teen Awards for Best Hip Hop Artist. * Best audience Choice Award at Dances With Films Festival for the documentary "Diamonds in the Rough". * Best Feature Documentary at Peace on Earth Film Festival for the documentary "Diamonds in the Rough". * Honoured in 2010 Babaluku by the Uganda Canadian Cultural Association for his Excellence * Pioneer of the Year by the Words Beats & Life Remix Teach-In Awards.<ref name="meritamovement">{{Cite web |title=Silas Balabyekkubo |url=http://meritamovement.com/silas-balabyekkubo/ |access-date=1 January 2015}}</ref> == Ebijuliziddwa == {{Reflist}} == Ewalala w'oyinza okubigya == * [[Category:Abayimbi]] [[Category:Eddiini mu Buganda]] lo1ykdmk94tg5qp5v3ieotzhs0a89ht Ernest Shalita 0 11950 77131 76233 2026-10-20T18:04:43Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77131 wikitext text/x-wiki '''Ernest Shalita''' (1936-2012) yali [[mulabirizi]] [[Omukulisitaayo]] : yaweereza ng' [[Omulabiriza w'e Muhabura]] eyasooka nga bwakatandikibwa okuva mu 1990 okutuuka mu 2002.<ref>{{Cite web |date=2021-01-10 |title=Fare thee well, the towering Bishop |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/fare-thee-well-the-towering-bishop-1506266 |access-date=2026-10-20 |website=Monitor |language=en}}</ref> Shalita yazaalibwa Rwaramba mu [[Kisoro (disitulikit)|Disitulikiti y’e Kisoro]] . Yasomera ku ssomero ly'ekkanisa erya Rwaramba, Seseme Primary School, [[Mbarara High School]] ne [[yunivasite ya Bishop Stuart]] . Yatuuzibwa mu 1965.Yaweereza mu [[Bulabirizi bw'e Kigezi]] era yeeyali [[Vviika genero]] eyasooka owa Lutikko y’Abatukuvu bonna ey'e [[Nakasero]] . == Ebijuliziddwa == # The Observer (Uganda) # "The Tale of Two Churches" Dopp, W.F. p24: Bloomington; Trafford; 2009 {{ISBN|978-1-4269-1786-8}} # New Vision{{Reflist|1}} [[Category:Eddiini mu Buganda]] 07mm16joa6atayb18819vz1b3a9kham Richard Idro 0 12002 77144 76993 2026-10-20T18:36:47Z Thomas Eddie Irigei 11996 converted reference 77144 wikitext text/x-wiki   '''Richard Iwa Idro''' y'[[:en:Neurology|Omusawo w'obwongo bw'abaana]] mu [[:en:Uganda|Uganda]], omunoonyereza era omuyigiriza, akola nga [[:en:Associate_professor|omuyuka wa pulofeesa]] mu Department of Pediatrics and Child Health ku sso,ero lya [[:en:Makerere_University_College_of_Health_Sciences|Makerere University College of Health Sciences]].<ref name="1R">{{Cite web |date=2021-01-29 |title=Offer every Ugandan family access to women’s hospital |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/oped/commentary/offer-every-ugandan-family-access-to-women-s-hospital-1781512 |access-date=2026-10-20 |website=Monitor |language=en}}</ref> == Obuto bwe n'okusoma kwe == Idro yazaalibwa mu Moyo, esangibwa mu Uganda mu 1970. Oluvannyuma lw'okugenda mu masomero ga pulayimale ne n'aga siniya, yaweebwa ekifo mu Makerere University School of Medicine, n'amaliriza mu 1996 ng'alina diguli esooka eya [[:en:Bachelor_of_Medicine_and_Bachelor_of_Surgery|Bachelor of Medicine ne Bachelor of Surgery]]. Mu 2001, yafuna diguli eyookubiri eya [[:en:Master_of_Medicine|Master of Medicine]] mu [[:en:Pediatrics|By'abaana]] okuva mu ssomero lye limu ery'abasawo. Diguli ye eyookusatu eya [[:en:Doctor_of_Philosophy|Doctor of Philosophy]] yagigya mu [[:en:University_of_Amsterdam|University of Amsterdam]] mu Netherlands mu 2008. Yakola ng'omusawo w'obwongo bw'abaana.<ref name="2R">{{Cite web |url=https://musawoug.com/musawo/Specialist_Details/255 |title=Archive copy |access-date=2025-09-25 |archive-date=2019-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190221231232/https://musawoug.com/musawo/Specialist_Details/255 |url-status=dead }}</ref><ref name="CvR">https://pure.uva.nl/ws/files/1671328/54787_17.pdf</ref> Mu Gwomunaana 2022, yalondebwa okuba omu ku ba mmemba ba [[:en:Royal_College_of_Paediatrics_and_Child_Health|Royal College of Paediatrics and Child Health]] (FRCPCH) ekisangibwa e Bungereza. Lino ly'eddaala erisnga obunene erisobola okutuukibwako oba okuweebwa omusawo w'abaana mu mawanga ga [[:en:Commonwealth_of_Nations|Commonwealth of Nations]].<ref name="FRCPCHR">https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/uk-college-honours-ugandan-doctor-for-professionalism-4008040</ref> == Omulimu gwe == Idro [[:en:Pediatrician|musawo w'abaana]] omukugu, ng'alina n'obumanyirivu obw'amaanyi ng'[[:en:Neurologist|Omusawo w'obwongo]]. Okunoonyereza kwe kuzingiramu [[:en:HIV/AIDS|Akawuka ka Siriimu]] mu bavubuka, okukwatagana wakati w'akawuka akaleeta siriimu n'omusujja gw'ensiri, n'engeri [[:en:Cerebral_malaria|omusujja gw'ensiri ogukwata ku bwongo]] gye gweyisaamu, n'ebirala. Gye buvuddeko awo, omulimu gwe gweyongeramu okunoonyereza ku buvune obulwadde bwa [[:en:Sickle_cell_anemia|Nalubiri]], bwe butuusa ku bwongo, viral encephalitis n'ensimbu mu baana.<ref name="3R">https://www.lshtm.ac.uk/newsevents/events/greenwood-lecture-severe-malaria-nodding-syndrome-and-wisdom-teeth</ref> Mu kiseera kye kimu, abeeranya eky'okukola ng'omuwi w'amagezi mu busawo bw'abaana n'obusawo bw'obwongo mu [[:en:Mulago_National_Referral_Hospital|Mulago National Referral Hospital]] (MNRH), mu [[:en:Kampala|Kampala]], Uganda. MNRH ly'eddwaliro erisomesa erya Makerere University College of Health Sciences.<ref name="3R" /><ref name="4R">{{Cite web |url=https://news.mak.ac.ug/2019/02/maks-dr-richard-idro-scoops-lshtm-inaugural-greenwood-africa-award-2019 |title=Archive copy |access-date=2025-09-25 |archive-date=2025-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250219175845/https://news.mak.ac.ug/2019/02/maks-dr-richard-idro-scoops-lshtm-inaugural-greenwood-africa-award-2019/ |url-status=dead }}</ref> Ye mukulembeze w'abasawo b'[[:en:Nodding_disease|obulwadde bw'okunyenya omutwe]], nga eno mbeera y'abwongo bw'abaana etategeerekeka bulungi, erina obubonero omuli okukankana, okuddirira mu nkola y'obwongo n'okuddirira mu kukula. Ensibuko yaabwo tennaba kumanyibwa, era tewaaliwo bujjanjabi we bwatuukira mu 2019.<ref>https://www.theeastafrican.co.ke/magazine/Passionate-about-childrens-health/434746-5079686-j9npk2/index.html</ref> == Ebitiibwa bye n'awaadi == Mu Gwokubiri 2019, [[:en:London_School_of_Hygiene_and_Tropical_Medicine|London School of Hygiene and Tropical Medicine]] (LSHTM) yalangirira Idro ng'omuwanguzi w'awaadi ya Greenwood Africa Award 2019.<ref>https://www.lshtm.ac.uk/aboutus/introducing/medals/the-greenwood-africa-award </ref> Awaadi eyo yaliko okufuna omudaali n'okubeera mu LSHTM okumala wiiki emu. Omuwanguzi yeetaagibwa okusomesa kwa Greenwood. Mu wiiki y'okubeera ku LSTMH mu London, omuwanguzi yeetaagibwa okukolagana n'abayizi ab'omugaso n'okuwa emisomo nga embeera bwe yamusobozesanga. Awaadi eyo yalina kufunibwa banoonyereza ku by'obujjanjabi abali ku mutendera gwa mid-level mu ndwadde ezisiigibwa mu bitundu bya Africa ebiriraanye eddungu Sahara. Kiweebwa buli luvannyuma lw'emyaka esatu, era Idro yeeyasooka okugifuna. <ref name="3R" /><ref name="4R" /><ref name="5R">https://www.monitor.co.ug/News/National/Makerere-don-scoops-research-award-nodding-syndrome/688334-5001140-ubp9x6/index.html</ref> == Ebirala bye baalowoozaako == Y'omu ku bakulembeze b'abantu omunaana abakulira ekitongole kya Global Health Uganda, [[:en:Non-profit_organization|ekitongole ekitakolerera magoba]] ekirina ekigendererwa eky'okutumbula okunoonyereza ku by'obulamu bw'abaana mu Uganda.<ref name="6R">{{Cite web |url=http://globalhealthuganda.org/board-of-directors/ |title=Archive copy |access-date=2025-09-25 |archive-date=2019-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190222014300/http://globalhealthuganda.org/board-of-directors/ |url-status=dead }}</ref> == Ebijuliziddwa == == Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia == * Okukubaganya ebirowoozo ne Dr Richard Idro bwe bwatuukira mu Gwokutano gwa 2008 kvz23rnmdz3xfwbztg2x2sl038b5gat LivingStone International University 0 12069 77151 42270 2026-10-20T18:52:50Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77151 wikitext text/x-wiki   '''LivingStone International University''' (LIU) Yunivasite y’obwannannyini eri ku musingi gw'obutakola magoba era ey’Abakristaayo eyatandikibwawo mu Mbale Uganda. Okwolesebwa kw'ava mu baminsani b’Ekanisa za Kristo ez’Endagaano Empya abaalaba obwetaavu bw’okubeera n’obuyinza obusingawo nga bayita mu kusomesa ebitundu bisobola okulongoosebwa ku lwa Kristo.<ref>{{Cite web |title=LivingStone International University – Building the Nations of Africa |url=https://livingstone.ac.ug/ |access-date=2026-10-20 |language=en-US}}</ref> == Gy'esinganibwa == LIU esinganibwa wabweru wa Mbale ku Poloti namba 563, Nyanza South – Kamonkoli Mugiti S/C, Disitulikiti y’e Budaka. Endagiriro ya LIU zeezino ng'okozesa bibalo 1°04'26.0"N, 34°06'54.0"E (Latitude: 1.0793922; Longitude: 34.109314). Ekibangirizi ekipya eky'etendekero lino ekiweza yiika 50 kisangibwa wabweru wa munisipaali y’e Mbale ku luguudo olukulu olugenda mu bukiikaddyo bw'oba oyolekera Kampala. Enteekateeka enkulu ey'etendekero litekeddwa mu nkulakulana ey'okuzimba etendekero erinawereza abayizi 4,000. Endagiriro y'omulyango gwa yunivasite ey'olubeerera ze zino: 1°04'26.0"N, 34°06'54.0"E (Latitude: 1.0793922; Longitude: 34.109314). == Ebibakwatako == LIU yaweebwa ebaluwa ey’okukola emirimu gyayo oy'ekiseera okuva mu kitongole kya Uganda Ekivunaanyizibwa ku By'emirirmu gy'Eby'enjigiriza Byawagulu okutandika okukola mu 2008. E Mbale 2010, oluvannyuma lw’okukeberebwa n’okubuuzibwa ebibuuzo n’amaanyi, yaweebwa layisinsi ey’ekiseera, eyali ekiriza LIU okuyingiza abayizi n’okuwa diguli. Enteekateeka z'okufuna ebisaanyizo by'okukola emirimu gyayo bikyagenda mu maaso. Diguli zonna zakirizibwa ab'ekitongole ekigaba ebisaanyizo eri amatendekero ga wagulu era twesunga okugaziwa mu biseera eby’omu maaso nga Katonda bw’atuwa. LivingStone International University enoonya okukyusa Afrika ng’eyita mu by’enjigiriza obwa wagulu ebiteekeddwa ku mutindo gw'eby'enjigiriza bya Kristo era ekirubirirwa kya LIU kugenda mu maaso mangu n’emirimu emingi egirina okukolebwa ku ttaka eriweza yiika 56 nga lino lyafunibwa mu kifo ekikulu ku nguudo ennene okuva e Mbale okudda e Jinja okulinaana Mbale. Enkulaakulana ya pulaani y'ettendekero ekoleddwa mu bizimbe eby’omulembe, ebitaliiko kamogo ng’ekimu ku pulaani enkulu eyakolebwa ekitongole kya Engineering Ministries International okusobola okusikiriza abayizi okubeera n'abayizi abawera okutuuka ku 4,000 mu myaka 15. Yunivasite eno yaggulawo enzigi z’ekibiina ky'abayizi abasooka mu Gwoluberyeberye nga 16 mu 2012. LivingStone International University tendekero eririna akakwate ku yunivasite y’Abakristaayo mu Uganda. Kikwata ku ddiini era kya Bukristaayo mu bulambulukufu mu linnya lyayo, mu kiwandiiko kyakyo eky’obutume, ne mu byawandiikibwa byakyo: 1Petero 2:4-5. == Eby'enjigiriza == LIU egaba pulogulaamu za diguli ne diploma mu masomero gamirundi etaano. Amasomero agemirundi etaano ge gano: Esomero ly’Eby'obusuubuzi, Esomero ly’Obuweereza bw’Ekikristaayo; Esomero ly'Eby'enjigiriza, Esomero lya Kompyuta n'Ebikwatagana ku Tekinologiya, Esomero lya Tekinologiya w'Emikutu gy'Amawulire n'Esomero ly'Eby'obulimi. Yunivasite eno era egaba omusomo gwa satifikeeti mu by’Emikutu (Cisco CCNA) n’Eby'okwerinda emala emyezi mukaaga okutuuka ku mwenda, Olungereza ng’Olulimi olw’Okubiri eri abayizi abava mu mawanga ng'olulimi lwabwe olutongole ssi Lungereza, nga kino kimala emyezi mukaaga nga kuno kwekuli n'emasomo emirala egitwaala akaseera akatono. ''Webwatukira mu Gwomusanvu 2025, LIU yali esomesa emisomo gino wammanga egya diguli'' '''Esomero lya Kompyuuta ne Tekinologiya n'Ebimukwatako''' * Diguli mu Sayaansi mu Tekinologiya n'Ebimukwatako * Diguli mu Sayaansi mu Nkola z’Amawulire * Dipulooma mu Tekinologiya n'Ebimukwatako * Satifikeeti mu Tekinologiya n'Ebimukwatako '''Esomero ly'Ebyamawulire n'Emikutu gy'Amawulire''' * Diguli mu Sayaansi mu Mawulire ne tekinologiya w’emikutu gy’amawulire * Dipulooma mu Tekinologiya w’emikutu gy’amawulire '''Esomero ly'Okudukanya Bizineensi''' * Diguli mu By'okudukanya Bizineensi * Dipulooma mu By'okudukanya Bizineensi '''Esomero ly'Eby'enjigiriza''' * Diguli mu by'emisomi egy'enjawulo mu By'enjigiriza * Diguli mu by'emisomi egy'enjawulo n'Ebyenjigiriza n'Olukiswahili * Dipulooma mu By’enjigiriza bya Sekondale '''''Enteekateeka eziri mu Buweereza''''' * Digulu mu By'enjigiriza bya Pulayimale - Emisomo gy'Eby'emikono * Diguli mu By'enjigiriza bya Pulayimale - Abaana abato * Digulumu mu By'enjigiriza bya Pulayimale - Sayaansi '''Esomero ly’Obuweereza bw’Ekikristaayo''' * Diguli mu Buweereza bw’Ekikristaayo * Dipulooma mu Buweereza bw’Ekikristaayo '''Esomero ly’Ebyobulimi''' * Diguli mu Sayaansi mu By’obulimi == Laba == [[File:LIU_Virtual_Tour.webm|thumb|379x379px| Mwaniriziddwa mu Livingstone International University]] == Laba ne == * [[:en:List_of_universities_in_Uganda|Olukalala lwa yunivasite mu Uganda]] * [[Olukalala lw'abakulira Yunivaasite mu Uganda|Olukalala lw'abakulembeze ba yunivasite mu Uganda]] hlqvg9wbra7dn61dh4qs0rd2fw42wg1 77152 77151 2026-10-20T18:53:13Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77152 wikitext text/x-wiki   '''LivingStone International University''' (LIU) Yunivasite y’obwannannyini eri ku musingi gw'obutakola magoba era ey’Abakristaayo eyatandikibwawo mu Mbale Uganda. Okwolesebwa kw'ava mu baminsani b’Ekanisa za Kristo ez’Endagaano Empya abaalaba obwetaavu bw’okubeera n’obuyinza obusingawo nga bayita mu kusomesa ebitundu bisobola okulongoosebwa ku lwa Kristo.<ref>{{Cite web |title=LivingStone International University – Building the Nations of Africa |url=https://livingstone.ac.ug/ |access-date=2026-10-20 |language=en-US}}</ref> == Gy'esinganibwa == LIU esinganibwa wabweru wa Mbale ku Poloti namba 563, Nyanza South – Kamonkoli Mugiti S/C, Disitulikiti y’e Budaka. Endagiriro ya LIU zeezino ng'okozesa bibalo 1°04'26.0"N, 34°06'54.0"E (Latitude: 1.0793922; Longitude: 34.109314).<ref>{{Cite web |title=LivingStone International University – Building the Nations of Africa |url=https://livingstone.ac.ug/ |access-date=2026-10-20 |language=en-US}}</ref> Ekibangirizi ekipya eky'etendekero lino ekiweza yiika 50 kisangibwa wabweru wa munisipaali y’e Mbale ku luguudo olukulu olugenda mu bukiikaddyo bw'oba oyolekera Kampala. Enteekateeka enkulu ey'etendekero litekeddwa mu nkulakulana ey'okuzimba etendekero erinawereza abayizi 4,000. Endagiriro y'omulyango gwa yunivasite ey'olubeerera ze zino: 1°04'26.0"N, 34°06'54.0"E (Latitude: 1.0793922; Longitude: 34.109314). == Ebibakwatako == LIU yaweebwa ebaluwa ey’okukola emirimu gyayo oy'ekiseera okuva mu kitongole kya Uganda Ekivunaanyizibwa ku By'emirirmu gy'Eby'enjigiriza Byawagulu okutandika okukola mu 2008. E Mbale 2010, oluvannyuma lw’okukeberebwa n’okubuuzibwa ebibuuzo n’amaanyi, yaweebwa layisinsi ey’ekiseera, eyali ekiriza LIU okuyingiza abayizi n’okuwa diguli. Enteekateeka z'okufuna ebisaanyizo by'okukola emirimu gyayo bikyagenda mu maaso. Diguli zonna zakirizibwa ab'ekitongole ekigaba ebisaanyizo eri amatendekero ga wagulu era twesunga okugaziwa mu biseera eby’omu maaso nga Katonda bw’atuwa. LivingStone International University enoonya okukyusa Afrika ng’eyita mu by’enjigiriza obwa wagulu ebiteekeddwa ku mutindo gw'eby'enjigiriza bya Kristo era ekirubirirwa kya LIU kugenda mu maaso mangu n’emirimu emingi egirina okukolebwa ku ttaka eriweza yiika 56 nga lino lyafunibwa mu kifo ekikulu ku nguudo ennene okuva e Mbale okudda e Jinja okulinaana Mbale. Enkulaakulana ya pulaani y'ettendekero ekoleddwa mu bizimbe eby’omulembe, ebitaliiko kamogo ng’ekimu ku pulaani enkulu eyakolebwa ekitongole kya Engineering Ministries International okusobola okusikiriza abayizi okubeera n'abayizi abawera okutuuka ku 4,000 mu myaka 15. Yunivasite eno yaggulawo enzigi z’ekibiina ky'abayizi abasooka mu Gwoluberyeberye nga 16 mu 2012. LivingStone International University tendekero eririna akakwate ku yunivasite y’Abakristaayo mu Uganda. Kikwata ku ddiini era kya Bukristaayo mu bulambulukufu mu linnya lyayo, mu kiwandiiko kyakyo eky’obutume, ne mu byawandiikibwa byakyo: 1Petero 2:4-5. == Eby'enjigiriza == LIU egaba pulogulaamu za diguli ne diploma mu masomero gamirundi etaano. Amasomero agemirundi etaano ge gano: Esomero ly’Eby'obusuubuzi, Esomero ly’Obuweereza bw’Ekikristaayo; Esomero ly'Eby'enjigiriza, Esomero lya Kompyuta n'Ebikwatagana ku Tekinologiya, Esomero lya Tekinologiya w'Emikutu gy'Amawulire n'Esomero ly'Eby'obulimi. Yunivasite eno era egaba omusomo gwa satifikeeti mu by’Emikutu (Cisco CCNA) n’Eby'okwerinda emala emyezi mukaaga okutuuka ku mwenda, Olungereza ng’Olulimi olw’Okubiri eri abayizi abava mu mawanga ng'olulimi lwabwe olutongole ssi Lungereza, nga kino kimala emyezi mukaaga nga kuno kwekuli n'emasomo emirala egitwaala akaseera akatono. ''Webwatukira mu Gwomusanvu 2025, LIU yali esomesa emisomo gino wammanga egya diguli'' '''Esomero lya Kompyuuta ne Tekinologiya n'Ebimukwatako''' * Diguli mu Sayaansi mu Tekinologiya n'Ebimukwatako * Diguli mu Sayaansi mu Nkola z’Amawulire * Dipulooma mu Tekinologiya n'Ebimukwatako * Satifikeeti mu Tekinologiya n'Ebimukwatako '''Esomero ly'Ebyamawulire n'Emikutu gy'Amawulire''' * Diguli mu Sayaansi mu Mawulire ne tekinologiya w’emikutu gy’amawulire * Dipulooma mu Tekinologiya w’emikutu gy’amawulire '''Esomero ly'Okudukanya Bizineensi''' * Diguli mu By'okudukanya Bizineensi * Dipulooma mu By'okudukanya Bizineensi '''Esomero ly'Eby'enjigiriza''' * Diguli mu by'emisomi egy'enjawulo mu By'enjigiriza * Diguli mu by'emisomi egy'enjawulo n'Ebyenjigiriza n'Olukiswahili * Dipulooma mu By’enjigiriza bya Sekondale '''''Enteekateeka eziri mu Buweereza''''' * Digulu mu By'enjigiriza bya Pulayimale - Emisomo gy'Eby'emikono * Diguli mu By'enjigiriza bya Pulayimale - Abaana abato * Digulumu mu By'enjigiriza bya Pulayimale - Sayaansi '''Esomero ly’Obuweereza bw’Ekikristaayo''' * Diguli mu Buweereza bw’Ekikristaayo * Dipulooma mu Buweereza bw’Ekikristaayo '''Esomero ly’Ebyobulimi''' * Diguli mu Sayaansi mu By’obulimi == Laba == [[File:LIU_Virtual_Tour.webm|thumb|379x379px| Mwaniriziddwa mu Livingstone International University]] == Laba ne == * [[:en:List_of_universities_in_Uganda|Olukalala lwa yunivasite mu Uganda]] * [[Olukalala lw'abakulira Yunivaasite mu Uganda|Olukalala lw'abakulembeze ba yunivasite mu Uganda]] d0dkdcepqggj6chopcoca9kv0jm2sii 77153 77152 2026-10-20T18:53:35Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77153 wikitext text/x-wiki   '''LivingStone International University''' (LIU) Yunivasite y’obwannannyini eri ku musingi gw'obutakola magoba era ey’Abakristaayo eyatandikibwawo mu Mbale Uganda. Okwolesebwa kw'ava mu baminsani b’Ekanisa za Kristo ez’Endagaano Empya abaalaba obwetaavu bw’okubeera n’obuyinza obusingawo nga bayita mu kusomesa ebitundu bisobola okulongoosebwa ku lwa Kristo.<ref>{{Cite web |title=LivingStone International University – Building the Nations of Africa |url=https://livingstone.ac.ug/ |access-date=2026-10-20 |language=en-US}}</ref> == Gy'esinganibwa == LIU esinganibwa wabweru wa Mbale ku Poloti namba 563, Nyanza South – Kamonkoli Mugiti S/C, Disitulikiti y’e Budaka. Endagiriro ya LIU zeezino ng'okozesa bibalo 1°04'26.0"N, 34°06'54.0"E (Latitude: 1.0793922; Longitude: 34.109314).<ref>{{Cite web |title=LivingStone International University – Building the Nations of Africa |url=https://livingstone.ac.ug/ |access-date=2026-10-20 |language=en-US}}</ref> Ekibangirizi ekipya eky'etendekero lino ekiweza yiika 50 kisangibwa wabweru wa munisipaali y’e Mbale ku luguudo olukulu olugenda mu bukiikaddyo bw'oba oyolekera Kampala. Enteekateeka enkulu ey'etendekero litekeddwa mu nkulakulana ey'okuzimba etendekero erinawereza abayizi 4,000. Endagiriro y'omulyango gwa yunivasite ey'olubeerera ze zino: 1°04'26.0"N, 34°06'54.0"E (Latitude: 1.0793922; Longitude: 34.109314).<ref>{{Cite web |title=LivingStone International University – Building the Nations of Africa |url=https://livingstone.ac.ug/ |access-date=2026-10-20 |language=en-US}}</ref> == Ebibakwatako == LIU yaweebwa ebaluwa ey’okukola emirimu gyayo oy'ekiseera okuva mu kitongole kya Uganda Ekivunaanyizibwa ku By'emirirmu gy'Eby'enjigiriza Byawagulu okutandika okukola mu 2008. E Mbale 2010, oluvannyuma lw’okukeberebwa n’okubuuzibwa ebibuuzo n’amaanyi, yaweebwa layisinsi ey’ekiseera, eyali ekiriza LIU okuyingiza abayizi n’okuwa diguli. Enteekateeka z'okufuna ebisaanyizo by'okukola emirimu gyayo bikyagenda mu maaso. Diguli zonna zakirizibwa ab'ekitongole ekigaba ebisaanyizo eri amatendekero ga wagulu era twesunga okugaziwa mu biseera eby’omu maaso nga Katonda bw’atuwa. LivingStone International University enoonya okukyusa Afrika ng’eyita mu by’enjigiriza obwa wagulu ebiteekeddwa ku mutindo gw'eby'enjigiriza bya Kristo era ekirubirirwa kya LIU kugenda mu maaso mangu n’emirimu emingi egirina okukolebwa ku ttaka eriweza yiika 56 nga lino lyafunibwa mu kifo ekikulu ku nguudo ennene okuva e Mbale okudda e Jinja okulinaana Mbale. Enkulaakulana ya pulaani y'ettendekero ekoleddwa mu bizimbe eby’omulembe, ebitaliiko kamogo ng’ekimu ku pulaani enkulu eyakolebwa ekitongole kya Engineering Ministries International okusobola okusikiriza abayizi okubeera n'abayizi abawera okutuuka ku 4,000 mu myaka 15. Yunivasite eno yaggulawo enzigi z’ekibiina ky'abayizi abasooka mu Gwoluberyeberye nga 16 mu 2012. LivingStone International University tendekero eririna akakwate ku yunivasite y’Abakristaayo mu Uganda. Kikwata ku ddiini era kya Bukristaayo mu bulambulukufu mu linnya lyayo, mu kiwandiiko kyakyo eky’obutume, ne mu byawandiikibwa byakyo: 1Petero 2:4-5. == Eby'enjigiriza == LIU egaba pulogulaamu za diguli ne diploma mu masomero gamirundi etaano. Amasomero agemirundi etaano ge gano: Esomero ly’Eby'obusuubuzi, Esomero ly’Obuweereza bw’Ekikristaayo; Esomero ly'Eby'enjigiriza, Esomero lya Kompyuta n'Ebikwatagana ku Tekinologiya, Esomero lya Tekinologiya w'Emikutu gy'Amawulire n'Esomero ly'Eby'obulimi. Yunivasite eno era egaba omusomo gwa satifikeeti mu by’Emikutu (Cisco CCNA) n’Eby'okwerinda emala emyezi mukaaga okutuuka ku mwenda, Olungereza ng’Olulimi olw’Okubiri eri abayizi abava mu mawanga ng'olulimi lwabwe olutongole ssi Lungereza, nga kino kimala emyezi mukaaga nga kuno kwekuli n'emasomo emirala egitwaala akaseera akatono. ''Webwatukira mu Gwomusanvu 2025, LIU yali esomesa emisomo gino wammanga egya diguli'' '''Esomero lya Kompyuuta ne Tekinologiya n'Ebimukwatako''' * Diguli mu Sayaansi mu Tekinologiya n'Ebimukwatako * Diguli mu Sayaansi mu Nkola z’Amawulire * Dipulooma mu Tekinologiya n'Ebimukwatako * Satifikeeti mu Tekinologiya n'Ebimukwatako '''Esomero ly'Ebyamawulire n'Emikutu gy'Amawulire''' * Diguli mu Sayaansi mu Mawulire ne tekinologiya w’emikutu gy’amawulire * Dipulooma mu Tekinologiya w’emikutu gy’amawulire '''Esomero ly'Okudukanya Bizineensi''' * Diguli mu By'okudukanya Bizineensi * Dipulooma mu By'okudukanya Bizineensi '''Esomero ly'Eby'enjigiriza''' * Diguli mu by'emisomi egy'enjawulo mu By'enjigiriza * Diguli mu by'emisomi egy'enjawulo n'Ebyenjigiriza n'Olukiswahili * Dipulooma mu By’enjigiriza bya Sekondale '''''Enteekateeka eziri mu Buweereza''''' * Digulu mu By'enjigiriza bya Pulayimale - Emisomo gy'Eby'emikono * Diguli mu By'enjigiriza bya Pulayimale - Abaana abato * Digulumu mu By'enjigiriza bya Pulayimale - Sayaansi '''Esomero ly’Obuweereza bw’Ekikristaayo''' * Diguli mu Buweereza bw’Ekikristaayo * Dipulooma mu Buweereza bw’Ekikristaayo '''Esomero ly’Ebyobulimi''' * Diguli mu Sayaansi mu By’obulimi == Laba == [[File:LIU_Virtual_Tour.webm|thumb|379x379px| Mwaniriziddwa mu Livingstone International University]] == Laba ne == * [[:en:List_of_universities_in_Uganda|Olukalala lwa yunivasite mu Uganda]] * [[Olukalala lw'abakulira Yunivaasite mu Uganda|Olukalala lw'abakulembeze ba yunivasite mu Uganda]] iyhmvhzbmmvg8v8501o597wb5nhke1e 77154 77153 2026-10-20T18:54:01Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77154 wikitext text/x-wiki   '''LivingStone International University''' (LIU) Yunivasite y’obwannannyini eri ku musingi gw'obutakola magoba era ey’Abakristaayo eyatandikibwawo mu Mbale Uganda. Okwolesebwa kw'ava mu baminsani b’Ekanisa za Kristo ez’Endagaano Empya abaalaba obwetaavu bw’okubeera n’obuyinza obusingawo nga bayita mu kusomesa ebitundu bisobola okulongoosebwa ku lwa Kristo.<ref>{{Cite web |title=LivingStone International University – Building the Nations of Africa |url=https://livingstone.ac.ug/ |access-date=2026-10-20 |language=en-US}}</ref> == Gy'esinganibwa == LIU esinganibwa wabweru wa Mbale ku Poloti namba 563, Nyanza South – Kamonkoli Mugiti S/C, Disitulikiti y’e Budaka. Endagiriro ya LIU zeezino ng'okozesa bibalo 1°04'26.0"N, 34°06'54.0"E (Latitude: 1.0793922; Longitude: 34.109314).<ref>{{Cite web |title=LivingStone International University – Building the Nations of Africa |url=https://livingstone.ac.ug/ |access-date=2026-10-20 |language=en-US}}</ref> Ekibangirizi ekipya eky'etendekero lino ekiweza yiika 50 kisangibwa wabweru wa munisipaali y’e Mbale ku luguudo olukulu olugenda mu bukiikaddyo bw'oba oyolekera Kampala. Enteekateeka enkulu ey'etendekero litekeddwa mu nkulakulana ey'okuzimba etendekero erinawereza abayizi 4,000. Endagiriro y'omulyango gwa yunivasite ey'olubeerera ze zino: 1°04'26.0"N, 34°06'54.0"E (Latitude: 1.0793922; Longitude: 34.109314).<ref>{{Cite web |title=LivingStone International University – Building the Nations of Africa |url=https://livingstone.ac.ug/ |access-date=2026-10-20 |language=en-US}}</ref> == Ebibakwatako == LIU yaweebwa ebaluwa ey’okukola emirimu gyayo oy'ekiseera okuva mu kitongole kya Uganda Ekivunaanyizibwa ku By'emirirmu gy'Eby'enjigiriza Byawagulu okutandika okukola mu 2008. E Mbale 2010, oluvannyuma lw’okukeberebwa n’okubuuzibwa ebibuuzo n’amaanyi, yaweebwa layisinsi ey’ekiseera, eyali ekiriza LIU okuyingiza abayizi n’okuwa diguli. Enteekateeka z'okufuna ebisaanyizo by'okukola emirimu gyayo bikyagenda mu maaso. Diguli zonna zakirizibwa ab'ekitongole ekigaba ebisaanyizo eri amatendekero ga wagulu era twesunga okugaziwa mu biseera eby’omu maaso nga Katonda bw’atuwa.<ref>{{Cite web |title=LivingStone International University – Building the Nations of Africa |url=https://livingstone.ac.ug/ |access-date=2026-10-20 |language=en-US}}</ref> LivingStone International University enoonya okukyusa Afrika ng’eyita mu by’enjigiriza obwa wagulu ebiteekeddwa ku mutindo gw'eby'enjigiriza bya Kristo era ekirubirirwa kya LIU kugenda mu maaso mangu n’emirimu emingi egirina okukolebwa ku ttaka eriweza yiika 56 nga lino lyafunibwa mu kifo ekikulu ku nguudo ennene okuva e Mbale okudda e Jinja okulinaana Mbale. Enkulaakulana ya pulaani y'ettendekero ekoleddwa mu bizimbe eby’omulembe, ebitaliiko kamogo ng’ekimu ku pulaani enkulu eyakolebwa ekitongole kya Engineering Ministries International okusobola okusikiriza abayizi okubeera n'abayizi abawera okutuuka ku 4,000 mu myaka 15. Yunivasite eno yaggulawo enzigi z’ekibiina ky'abayizi abasooka mu Gwoluberyeberye nga 16 mu 2012. LivingStone International University tendekero eririna akakwate ku yunivasite y’Abakristaayo mu Uganda. Kikwata ku ddiini era kya Bukristaayo mu bulambulukufu mu linnya lyayo, mu kiwandiiko kyakyo eky’obutume, ne mu byawandiikibwa byakyo: 1Petero 2:4-5. == Eby'enjigiriza == LIU egaba pulogulaamu za diguli ne diploma mu masomero gamirundi etaano. Amasomero agemirundi etaano ge gano: Esomero ly’Eby'obusuubuzi, Esomero ly’Obuweereza bw’Ekikristaayo; Esomero ly'Eby'enjigiriza, Esomero lya Kompyuta n'Ebikwatagana ku Tekinologiya, Esomero lya Tekinologiya w'Emikutu gy'Amawulire n'Esomero ly'Eby'obulimi. Yunivasite eno era egaba omusomo gwa satifikeeti mu by’Emikutu (Cisco CCNA) n’Eby'okwerinda emala emyezi mukaaga okutuuka ku mwenda, Olungereza ng’Olulimi olw’Okubiri eri abayizi abava mu mawanga ng'olulimi lwabwe olutongole ssi Lungereza, nga kino kimala emyezi mukaaga nga kuno kwekuli n'emasomo emirala egitwaala akaseera akatono. ''Webwatukira mu Gwomusanvu 2025, LIU yali esomesa emisomo gino wammanga egya diguli'' '''Esomero lya Kompyuuta ne Tekinologiya n'Ebimukwatako''' * Diguli mu Sayaansi mu Tekinologiya n'Ebimukwatako * Diguli mu Sayaansi mu Nkola z’Amawulire * Dipulooma mu Tekinologiya n'Ebimukwatako * Satifikeeti mu Tekinologiya n'Ebimukwatako '''Esomero ly'Ebyamawulire n'Emikutu gy'Amawulire''' * Diguli mu Sayaansi mu Mawulire ne tekinologiya w’emikutu gy’amawulire * Dipulooma mu Tekinologiya w’emikutu gy’amawulire '''Esomero ly'Okudukanya Bizineensi''' * Diguli mu By'okudukanya Bizineensi * Dipulooma mu By'okudukanya Bizineensi '''Esomero ly'Eby'enjigiriza''' * Diguli mu by'emisomi egy'enjawulo mu By'enjigiriza * Diguli mu by'emisomi egy'enjawulo n'Ebyenjigiriza n'Olukiswahili * Dipulooma mu By’enjigiriza bya Sekondale '''''Enteekateeka eziri mu Buweereza''''' * Digulu mu By'enjigiriza bya Pulayimale - Emisomo gy'Eby'emikono * Diguli mu By'enjigiriza bya Pulayimale - Abaana abato * Digulumu mu By'enjigiriza bya Pulayimale - Sayaansi '''Esomero ly’Obuweereza bw’Ekikristaayo''' * Diguli mu Buweereza bw’Ekikristaayo * Dipulooma mu Buweereza bw’Ekikristaayo '''Esomero ly’Ebyobulimi''' * Diguli mu Sayaansi mu By’obulimi == Laba == [[File:LIU_Virtual_Tour.webm|thumb|379x379px| Mwaniriziddwa mu Livingstone International University]] == Laba ne == * [[:en:List_of_universities_in_Uganda|Olukalala lwa yunivasite mu Uganda]] * [[Olukalala lw'abakulira Yunivaasite mu Uganda|Olukalala lw'abakulembeze ba yunivasite mu Uganda]] q9nf57ltb1a3tykiaukvtji648c76ey 77155 77154 2026-10-20T18:54:28Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77155 wikitext text/x-wiki   '''LivingStone International University''' (LIU) Yunivasite y’obwannannyini eri ku musingi gw'obutakola magoba era ey’Abakristaayo eyatandikibwawo mu Mbale Uganda. Okwolesebwa kw'ava mu baminsani b’Ekanisa za Kristo ez’Endagaano Empya abaalaba obwetaavu bw’okubeera n’obuyinza obusingawo nga bayita mu kusomesa ebitundu bisobola okulongoosebwa ku lwa Kristo.<ref>{{Cite web |title=LivingStone International University – Building the Nations of Africa |url=https://livingstone.ac.ug/ |access-date=2026-10-20 |language=en-US}}</ref> == Gy'esinganibwa == LIU esinganibwa wabweru wa Mbale ku Poloti namba 563, Nyanza South – Kamonkoli Mugiti S/C, Disitulikiti y’e Budaka. Endagiriro ya LIU zeezino ng'okozesa bibalo 1°04'26.0"N, 34°06'54.0"E (Latitude: 1.0793922; Longitude: 34.109314).<ref>{{Cite web |title=LivingStone International University – Building the Nations of Africa |url=https://livingstone.ac.ug/ |access-date=2026-10-20 |language=en-US}}</ref> Ekibangirizi ekipya eky'etendekero lino ekiweza yiika 50 kisangibwa wabweru wa munisipaali y’e Mbale ku luguudo olukulu olugenda mu bukiikaddyo bw'oba oyolekera Kampala. Enteekateeka enkulu ey'etendekero litekeddwa mu nkulakulana ey'okuzimba etendekero erinawereza abayizi 4,000. Endagiriro y'omulyango gwa yunivasite ey'olubeerera ze zino: 1°04'26.0"N, 34°06'54.0"E (Latitude: 1.0793922; Longitude: 34.109314).<ref>{{Cite web |title=LivingStone International University – Building the Nations of Africa |url=https://livingstone.ac.ug/ |access-date=2026-10-20 |language=en-US}}</ref> == Ebibakwatako == LIU yaweebwa ebaluwa ey’okukola emirimu gyayo oy'ekiseera okuva mu kitongole kya Uganda Ekivunaanyizibwa ku By'emirirmu gy'Eby'enjigiriza Byawagulu okutandika okukola mu 2008. E Mbale 2010, oluvannyuma lw’okukeberebwa n’okubuuzibwa ebibuuzo n’amaanyi, yaweebwa layisinsi ey’ekiseera, eyali ekiriza LIU okuyingiza abayizi n’okuwa diguli. Enteekateeka z'okufuna ebisaanyizo by'okukola emirimu gyayo bikyagenda mu maaso. Diguli zonna zakirizibwa ab'ekitongole ekigaba ebisaanyizo eri amatendekero ga wagulu era twesunga okugaziwa mu biseera eby’omu maaso nga Katonda bw’atuwa.<ref>{{Cite web |title=LivingStone International University – Building the Nations of Africa |url=https://livingstone.ac.ug/ |access-date=2026-10-20 |language=en-US}}</ref> LivingStone International University enoonya okukyusa Afrika ng’eyita mu by’enjigiriza obwa wagulu ebiteekeddwa ku mutindo gw'eby'enjigiriza bya Kristo era ekirubirirwa kya LIU kugenda mu maaso mangu n’emirimu emingi egirina okukolebwa ku ttaka eriweza yiika 56 nga lino lyafunibwa mu kifo ekikulu ku nguudo ennene okuva e Mbale okudda e Jinja okulinaana Mbale.<ref>{{Cite web |title=LivingStone International University – Building the Nations of Africa |url=https://livingstone.ac.ug/ |access-date=2026-10-20 |language=en-US}}</ref> Enkulaakulana ya pulaani y'ettendekero ekoleddwa mu bizimbe eby’omulembe, ebitaliiko kamogo ng’ekimu ku pulaani enkulu eyakolebwa ekitongole kya Engineering Ministries International okusobola okusikiriza abayizi okubeera n'abayizi abawera okutuuka ku 4,000 mu myaka 15. Yunivasite eno yaggulawo enzigi z’ekibiina ky'abayizi abasooka mu Gwoluberyeberye nga 16 mu 2012. LivingStone International University tendekero eririna akakwate ku yunivasite y’Abakristaayo mu Uganda. Kikwata ku ddiini era kya Bukristaayo mu bulambulukufu mu linnya lyayo, mu kiwandiiko kyakyo eky’obutume, ne mu byawandiikibwa byakyo: 1Petero 2:4-5. == Eby'enjigiriza == LIU egaba pulogulaamu za diguli ne diploma mu masomero gamirundi etaano. Amasomero agemirundi etaano ge gano: Esomero ly’Eby'obusuubuzi, Esomero ly’Obuweereza bw’Ekikristaayo; Esomero ly'Eby'enjigiriza, Esomero lya Kompyuta n'Ebikwatagana ku Tekinologiya, Esomero lya Tekinologiya w'Emikutu gy'Amawulire n'Esomero ly'Eby'obulimi. Yunivasite eno era egaba omusomo gwa satifikeeti mu by’Emikutu (Cisco CCNA) n’Eby'okwerinda emala emyezi mukaaga okutuuka ku mwenda, Olungereza ng’Olulimi olw’Okubiri eri abayizi abava mu mawanga ng'olulimi lwabwe olutongole ssi Lungereza, nga kino kimala emyezi mukaaga nga kuno kwekuli n'emasomo emirala egitwaala akaseera akatono. ''Webwatukira mu Gwomusanvu 2025, LIU yali esomesa emisomo gino wammanga egya diguli'' '''Esomero lya Kompyuuta ne Tekinologiya n'Ebimukwatako''' * Diguli mu Sayaansi mu Tekinologiya n'Ebimukwatako * Diguli mu Sayaansi mu Nkola z’Amawulire * Dipulooma mu Tekinologiya n'Ebimukwatako * Satifikeeti mu Tekinologiya n'Ebimukwatako '''Esomero ly'Ebyamawulire n'Emikutu gy'Amawulire''' * Diguli mu Sayaansi mu Mawulire ne tekinologiya w’emikutu gy’amawulire * Dipulooma mu Tekinologiya w’emikutu gy’amawulire '''Esomero ly'Okudukanya Bizineensi''' * Diguli mu By'okudukanya Bizineensi * Dipulooma mu By'okudukanya Bizineensi '''Esomero ly'Eby'enjigiriza''' * Diguli mu by'emisomi egy'enjawulo mu By'enjigiriza * Diguli mu by'emisomi egy'enjawulo n'Ebyenjigiriza n'Olukiswahili * Dipulooma mu By’enjigiriza bya Sekondale '''''Enteekateeka eziri mu Buweereza''''' * Digulu mu By'enjigiriza bya Pulayimale - Emisomo gy'Eby'emikono * Diguli mu By'enjigiriza bya Pulayimale - Abaana abato * Digulumu mu By'enjigiriza bya Pulayimale - Sayaansi '''Esomero ly’Obuweereza bw’Ekikristaayo''' * Diguli mu Buweereza bw’Ekikristaayo * Dipulooma mu Buweereza bw’Ekikristaayo '''Esomero ly’Ebyobulimi''' * Diguli mu Sayaansi mu By’obulimi == Laba == [[File:LIU_Virtual_Tour.webm|thumb|379x379px| Mwaniriziddwa mu Livingstone International University]] == Laba ne == * [[:en:List_of_universities_in_Uganda|Olukalala lwa yunivasite mu Uganda]] * [[Olukalala lw'abakulira Yunivaasite mu Uganda|Olukalala lw'abakulembeze ba yunivasite mu Uganda]] pd8h2lezzyyhsw91i4qhj6fya0b139u 77156 77155 2026-10-20T18:54:55Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77156 wikitext text/x-wiki   '''LivingStone International University''' (LIU) Yunivasite y’obwannannyini eri ku musingi gw'obutakola magoba era ey’Abakristaayo eyatandikibwawo mu Mbale Uganda. Okwolesebwa kw'ava mu baminsani b’Ekanisa za Kristo ez’Endagaano Empya abaalaba obwetaavu bw’okubeera n’obuyinza obusingawo nga bayita mu kusomesa ebitundu bisobola okulongoosebwa ku lwa Kristo.<ref>{{Cite web |title=LivingStone International University – Building the Nations of Africa |url=https://livingstone.ac.ug/ |access-date=2026-10-20 |language=en-US}}</ref> == Gy'esinganibwa == LIU esinganibwa wabweru wa Mbale ku Poloti namba 563, Nyanza South – Kamonkoli Mugiti S/C, Disitulikiti y’e Budaka. Endagiriro ya LIU zeezino ng'okozesa bibalo 1°04'26.0"N, 34°06'54.0"E (Latitude: 1.0793922; Longitude: 34.109314).<ref>{{Cite web |title=LivingStone International University – Building the Nations of Africa |url=https://livingstone.ac.ug/ |access-date=2026-10-20 |language=en-US}}</ref> Ekibangirizi ekipya eky'etendekero lino ekiweza yiika 50 kisangibwa wabweru wa munisipaali y’e Mbale ku luguudo olukulu olugenda mu bukiikaddyo bw'oba oyolekera Kampala. Enteekateeka enkulu ey'etendekero litekeddwa mu nkulakulana ey'okuzimba etendekero erinawereza abayizi 4,000. Endagiriro y'omulyango gwa yunivasite ey'olubeerera ze zino: 1°04'26.0"N, 34°06'54.0"E (Latitude: 1.0793922; Longitude: 34.109314).<ref>{{Cite web |title=LivingStone International University – Building the Nations of Africa |url=https://livingstone.ac.ug/ |access-date=2026-10-20 |language=en-US}}</ref> == Ebibakwatako == LIU yaweebwa ebaluwa ey’okukola emirimu gyayo oy'ekiseera okuva mu kitongole kya Uganda Ekivunaanyizibwa ku By'emirirmu gy'Eby'enjigiriza Byawagulu okutandika okukola mu 2008. E Mbale 2010, oluvannyuma lw’okukeberebwa n’okubuuzibwa ebibuuzo n’amaanyi, yaweebwa layisinsi ey’ekiseera, eyali ekiriza LIU okuyingiza abayizi n’okuwa diguli. Enteekateeka z'okufuna ebisaanyizo by'okukola emirimu gyayo bikyagenda mu maaso. Diguli zonna zakirizibwa ab'ekitongole ekigaba ebisaanyizo eri amatendekero ga wagulu era twesunga okugaziwa mu biseera eby’omu maaso nga Katonda bw’atuwa.<ref>{{Cite web |title=LivingStone International University – Building the Nations of Africa |url=https://livingstone.ac.ug/ |access-date=2026-10-20 |language=en-US}}</ref> LivingStone International University enoonya okukyusa Afrika ng’eyita mu by’enjigiriza obwa wagulu ebiteekeddwa ku mutindo gw'eby'enjigiriza bya Kristo era ekirubirirwa kya LIU kugenda mu maaso mangu n’emirimu emingi egirina okukolebwa ku ttaka eriweza yiika 56 nga lino lyafunibwa mu kifo ekikulu ku nguudo ennene okuva e Mbale okudda e Jinja okulinaana Mbale.<ref>{{Cite web |title=LivingStone International University – Building the Nations of Africa |url=https://livingstone.ac.ug/ |access-date=2026-10-20 |language=en-US}}</ref> Enkulaakulana ya pulaani y'ettendekero ekoleddwa mu bizimbe eby’omulembe, ebitaliiko kamogo ng’ekimu ku pulaani enkulu eyakolebwa ekitongole kya Engineering Ministries International okusobola okusikiriza abayizi okubeera n'abayizi abawera okutuuka ku 4,000 mu myaka 15. Yunivasite eno yaggulawo enzigi z’ekibiina ky'abayizi abasooka mu Gwoluberyeberye nga 16 mu 2012.<ref>{{Cite web |title=LivingStone International University – Building the Nations of Africa |url=https://livingstone.ac.ug/ |access-date=2026-10-20 |language=en-US}}</ref> LivingStone International University tendekero eririna akakwate ku yunivasite y’Abakristaayo mu Uganda. Kikwata ku ddiini era kya Bukristaayo mu bulambulukufu mu linnya lyayo, mu kiwandiiko kyakyo eky’obutume, ne mu byawandiikibwa byakyo: 1Petero 2:4-5. == Eby'enjigiriza == LIU egaba pulogulaamu za diguli ne diploma mu masomero gamirundi etaano. Amasomero agemirundi etaano ge gano: Esomero ly’Eby'obusuubuzi, Esomero ly’Obuweereza bw’Ekikristaayo; Esomero ly'Eby'enjigiriza, Esomero lya Kompyuta n'Ebikwatagana ku Tekinologiya, Esomero lya Tekinologiya w'Emikutu gy'Amawulire n'Esomero ly'Eby'obulimi. Yunivasite eno era egaba omusomo gwa satifikeeti mu by’Emikutu (Cisco CCNA) n’Eby'okwerinda emala emyezi mukaaga okutuuka ku mwenda, Olungereza ng’Olulimi olw’Okubiri eri abayizi abava mu mawanga ng'olulimi lwabwe olutongole ssi Lungereza, nga kino kimala emyezi mukaaga nga kuno kwekuli n'emasomo emirala egitwaala akaseera akatono. ''Webwatukira mu Gwomusanvu 2025, LIU yali esomesa emisomo gino wammanga egya diguli'' '''Esomero lya Kompyuuta ne Tekinologiya n'Ebimukwatako''' * Diguli mu Sayaansi mu Tekinologiya n'Ebimukwatako * Diguli mu Sayaansi mu Nkola z’Amawulire * Dipulooma mu Tekinologiya n'Ebimukwatako * Satifikeeti mu Tekinologiya n'Ebimukwatako '''Esomero ly'Ebyamawulire n'Emikutu gy'Amawulire''' * Diguli mu Sayaansi mu Mawulire ne tekinologiya w’emikutu gy’amawulire * Dipulooma mu Tekinologiya w’emikutu gy’amawulire '''Esomero ly'Okudukanya Bizineensi''' * Diguli mu By'okudukanya Bizineensi * Dipulooma mu By'okudukanya Bizineensi '''Esomero ly'Eby'enjigiriza''' * Diguli mu by'emisomi egy'enjawulo mu By'enjigiriza * Diguli mu by'emisomi egy'enjawulo n'Ebyenjigiriza n'Olukiswahili * Dipulooma mu By’enjigiriza bya Sekondale '''''Enteekateeka eziri mu Buweereza''''' * Digulu mu By'enjigiriza bya Pulayimale - Emisomo gy'Eby'emikono * Diguli mu By'enjigiriza bya Pulayimale - Abaana abato * Digulumu mu By'enjigiriza bya Pulayimale - Sayaansi '''Esomero ly’Obuweereza bw’Ekikristaayo''' * Diguli mu Buweereza bw’Ekikristaayo * Dipulooma mu Buweereza bw’Ekikristaayo '''Esomero ly’Ebyobulimi''' * Diguli mu Sayaansi mu By’obulimi == Laba == [[File:LIU_Virtual_Tour.webm|thumb|379x379px| Mwaniriziddwa mu Livingstone International University]] == Laba ne == * [[:en:List_of_universities_in_Uganda|Olukalala lwa yunivasite mu Uganda]] * [[Olukalala lw'abakulira Yunivaasite mu Uganda|Olukalala lw'abakulembeze ba yunivasite mu Uganda]] 4gblnxg6dt6qr90e04dk5h1451h5jqt 77157 77156 2026-10-20T18:55:23Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77157 wikitext text/x-wiki   '''LivingStone International University''' (LIU) Yunivasite y’obwannannyini eri ku musingi gw'obutakola magoba era ey’Abakristaayo eyatandikibwawo mu Mbale Uganda. Okwolesebwa kw'ava mu baminsani b’Ekanisa za Kristo ez’Endagaano Empya abaalaba obwetaavu bw’okubeera n’obuyinza obusingawo nga bayita mu kusomesa ebitundu bisobola okulongoosebwa ku lwa Kristo.<ref>{{Cite web |title=LivingStone International University – Building the Nations of Africa |url=https://livingstone.ac.ug/ |access-date=2026-10-20 |language=en-US}}</ref> == Gy'esinganibwa == LIU esinganibwa wabweru wa Mbale ku Poloti namba 563, Nyanza South – Kamonkoli Mugiti S/C, Disitulikiti y’e Budaka. Endagiriro ya LIU zeezino ng'okozesa bibalo 1°04'26.0"N, 34°06'54.0"E (Latitude: 1.0793922; Longitude: 34.109314).<ref>{{Cite web |title=LivingStone International University – Building the Nations of Africa |url=https://livingstone.ac.ug/ |access-date=2026-10-20 |language=en-US}}</ref> Ekibangirizi ekipya eky'etendekero lino ekiweza yiika 50 kisangibwa wabweru wa munisipaali y’e Mbale ku luguudo olukulu olugenda mu bukiikaddyo bw'oba oyolekera Kampala. Enteekateeka enkulu ey'etendekero litekeddwa mu nkulakulana ey'okuzimba etendekero erinawereza abayizi 4,000. Endagiriro y'omulyango gwa yunivasite ey'olubeerera ze zino: 1°04'26.0"N, 34°06'54.0"E (Latitude: 1.0793922; Longitude: 34.109314).<ref>{{Cite web |title=LivingStone International University – Building the Nations of Africa |url=https://livingstone.ac.ug/ |access-date=2026-10-20 |language=en-US}}</ref> == Ebibakwatako == LIU yaweebwa ebaluwa ey’okukola emirimu gyayo oy'ekiseera okuva mu kitongole kya Uganda Ekivunaanyizibwa ku By'emirirmu gy'Eby'enjigiriza Byawagulu okutandika okukola mu 2008. E Mbale 2010, oluvannyuma lw’okukeberebwa n’okubuuzibwa ebibuuzo n’amaanyi, yaweebwa layisinsi ey’ekiseera, eyali ekiriza LIU okuyingiza abayizi n’okuwa diguli. Enteekateeka z'okufuna ebisaanyizo by'okukola emirimu gyayo bikyagenda mu maaso. Diguli zonna zakirizibwa ab'ekitongole ekigaba ebisaanyizo eri amatendekero ga wagulu era twesunga okugaziwa mu biseera eby’omu maaso nga Katonda bw’atuwa.<ref>{{Cite web |title=LivingStone International University – Building the Nations of Africa |url=https://livingstone.ac.ug/ |access-date=2026-10-20 |language=en-US}}</ref> LivingStone International University enoonya okukyusa Afrika ng’eyita mu by’enjigiriza obwa wagulu ebiteekeddwa ku mutindo gw'eby'enjigiriza bya Kristo era ekirubirirwa kya LIU kugenda mu maaso mangu n’emirimu emingi egirina okukolebwa ku ttaka eriweza yiika 56 nga lino lyafunibwa mu kifo ekikulu ku nguudo ennene okuva e Mbale okudda e Jinja okulinaana Mbale.<ref>{{Cite web |title=LivingStone International University – Building the Nations of Africa |url=https://livingstone.ac.ug/ |access-date=2026-10-20 |language=en-US}}</ref> Enkulaakulana ya pulaani y'ettendekero ekoleddwa mu bizimbe eby’omulembe, ebitaliiko kamogo ng’ekimu ku pulaani enkulu eyakolebwa ekitongole kya Engineering Ministries International okusobola okusikiriza abayizi okubeera n'abayizi abawera okutuuka ku 4,000 mu myaka 15. Yunivasite eno yaggulawo enzigi z’ekibiina ky'abayizi abasooka mu Gwoluberyeberye nga 16 mu 2012.<ref>{{Cite web |title=LivingStone International University – Building the Nations of Africa |url=https://livingstone.ac.ug/ |access-date=2026-10-20 |language=en-US}}</ref> LivingStone International University tendekero eririna akakwate ku yunivasite y’Abakristaayo mu Uganda. Kikwata ku ddiini era kya Bukristaayo mu bulambulukufu mu linnya lyayo, mu kiwandiiko kyakyo eky’obutume, ne mu byawandiikibwa byakyo: 1Petero 2:4-5.<ref>{{Cite web |title=LivingStone International University – Building the Nations of Africa |url=https://livingstone.ac.ug/ |access-date=2026-10-20 |language=en-US}}</ref> == Eby'enjigiriza == LIU egaba pulogulaamu za diguli ne diploma mu masomero gamirundi etaano. Amasomero agemirundi etaano ge gano: Esomero ly’Eby'obusuubuzi, Esomero ly’Obuweereza bw’Ekikristaayo; Esomero ly'Eby'enjigiriza, Esomero lya Kompyuta n'Ebikwatagana ku Tekinologiya, Esomero lya Tekinologiya w'Emikutu gy'Amawulire n'Esomero ly'Eby'obulimi. Yunivasite eno era egaba omusomo gwa satifikeeti mu by’Emikutu (Cisco CCNA) n’Eby'okwerinda emala emyezi mukaaga okutuuka ku mwenda, Olungereza ng’Olulimi olw’Okubiri eri abayizi abava mu mawanga ng'olulimi lwabwe olutongole ssi Lungereza, nga kino kimala emyezi mukaaga nga kuno kwekuli n'emasomo emirala egitwaala akaseera akatono. ''Webwatukira mu Gwomusanvu 2025, LIU yali esomesa emisomo gino wammanga egya diguli'' '''Esomero lya Kompyuuta ne Tekinologiya n'Ebimukwatako''' * Diguli mu Sayaansi mu Tekinologiya n'Ebimukwatako * Diguli mu Sayaansi mu Nkola z’Amawulire * Dipulooma mu Tekinologiya n'Ebimukwatako * Satifikeeti mu Tekinologiya n'Ebimukwatako '''Esomero ly'Ebyamawulire n'Emikutu gy'Amawulire''' * Diguli mu Sayaansi mu Mawulire ne tekinologiya w’emikutu gy’amawulire * Dipulooma mu Tekinologiya w’emikutu gy’amawulire '''Esomero ly'Okudukanya Bizineensi''' * Diguli mu By'okudukanya Bizineensi * Dipulooma mu By'okudukanya Bizineensi '''Esomero ly'Eby'enjigiriza''' * Diguli mu by'emisomi egy'enjawulo mu By'enjigiriza * Diguli mu by'emisomi egy'enjawulo n'Ebyenjigiriza n'Olukiswahili * Dipulooma mu By’enjigiriza bya Sekondale '''''Enteekateeka eziri mu Buweereza''''' * Digulu mu By'enjigiriza bya Pulayimale - Emisomo gy'Eby'emikono * Diguli mu By'enjigiriza bya Pulayimale - Abaana abato * Digulumu mu By'enjigiriza bya Pulayimale - Sayaansi '''Esomero ly’Obuweereza bw’Ekikristaayo''' * Diguli mu Buweereza bw’Ekikristaayo * Dipulooma mu Buweereza bw’Ekikristaayo '''Esomero ly’Ebyobulimi''' * Diguli mu Sayaansi mu By’obulimi == Laba == [[File:LIU_Virtual_Tour.webm|thumb|379x379px| Mwaniriziddwa mu Livingstone International University]] == Laba ne == * [[:en:List_of_universities_in_Uganda|Olukalala lwa yunivasite mu Uganda]] * [[Olukalala lw'abakulira Yunivaasite mu Uganda|Olukalala lw'abakulembeze ba yunivasite mu Uganda]] 3494vg3i736xqokxxnzyzx3ym35uu8p 77158 77157 2026-10-20T18:55:52Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77158 wikitext text/x-wiki   '''LivingStone International University''' (LIU) Yunivasite y’obwannannyini eri ku musingi gw'obutakola magoba era ey’Abakristaayo eyatandikibwawo mu Mbale Uganda. Okwolesebwa kw'ava mu baminsani b’Ekanisa za Kristo ez’Endagaano Empya abaalaba obwetaavu bw’okubeera n’obuyinza obusingawo nga bayita mu kusomesa ebitundu bisobola okulongoosebwa ku lwa Kristo.<ref>{{Cite web |title=LivingStone International University – Building the Nations of Africa |url=https://livingstone.ac.ug/ |access-date=2026-10-20 |language=en-US}}</ref> == Gy'esinganibwa == LIU esinganibwa wabweru wa Mbale ku Poloti namba 563, Nyanza South – Kamonkoli Mugiti S/C, Disitulikiti y’e Budaka. Endagiriro ya LIU zeezino ng'okozesa bibalo 1°04'26.0"N, 34°06'54.0"E (Latitude: 1.0793922; Longitude: 34.109314).<ref>{{Cite web |title=LivingStone International University – Building the Nations of Africa |url=https://livingstone.ac.ug/ |access-date=2026-10-20 |language=en-US}}</ref> Ekibangirizi ekipya eky'etendekero lino ekiweza yiika 50 kisangibwa wabweru wa munisipaali y’e Mbale ku luguudo olukulu olugenda mu bukiikaddyo bw'oba oyolekera Kampala. Enteekateeka enkulu ey'etendekero litekeddwa mu nkulakulana ey'okuzimba etendekero erinawereza abayizi 4,000. Endagiriro y'omulyango gwa yunivasite ey'olubeerera ze zino: 1°04'26.0"N, 34°06'54.0"E (Latitude: 1.0793922; Longitude: 34.109314).<ref>{{Cite web |title=LivingStone International University – Building the Nations of Africa |url=https://livingstone.ac.ug/ |access-date=2026-10-20 |language=en-US}}</ref> == Ebibakwatako == LIU yaweebwa ebaluwa ey’okukola emirimu gyayo oy'ekiseera okuva mu kitongole kya Uganda Ekivunaanyizibwa ku By'emirirmu gy'Eby'enjigiriza Byawagulu okutandika okukola mu 2008. E Mbale 2010, oluvannyuma lw’okukeberebwa n’okubuuzibwa ebibuuzo n’amaanyi, yaweebwa layisinsi ey’ekiseera, eyali ekiriza LIU okuyingiza abayizi n’okuwa diguli. Enteekateeka z'okufuna ebisaanyizo by'okukola emirimu gyayo bikyagenda mu maaso. Diguli zonna zakirizibwa ab'ekitongole ekigaba ebisaanyizo eri amatendekero ga wagulu era twesunga okugaziwa mu biseera eby’omu maaso nga Katonda bw’atuwa.<ref>{{Cite web |title=LivingStone International University – Building the Nations of Africa |url=https://livingstone.ac.ug/ |access-date=2026-10-20 |language=en-US}}</ref> LivingStone International University enoonya okukyusa Afrika ng’eyita mu by’enjigiriza obwa wagulu ebiteekeddwa ku mutindo gw'eby'enjigiriza bya Kristo era ekirubirirwa kya LIU kugenda mu maaso mangu n’emirimu emingi egirina okukolebwa ku ttaka eriweza yiika 56 nga lino lyafunibwa mu kifo ekikulu ku nguudo ennene okuva e Mbale okudda e Jinja okulinaana Mbale.<ref>{{Cite web |title=LivingStone International University – Building the Nations of Africa |url=https://livingstone.ac.ug/ |access-date=2026-10-20 |language=en-US}}</ref> Enkulaakulana ya pulaani y'ettendekero ekoleddwa mu bizimbe eby’omulembe, ebitaliiko kamogo ng’ekimu ku pulaani enkulu eyakolebwa ekitongole kya Engineering Ministries International okusobola okusikiriza abayizi okubeera n'abayizi abawera okutuuka ku 4,000 mu myaka 15. Yunivasite eno yaggulawo enzigi z’ekibiina ky'abayizi abasooka mu Gwoluberyeberye nga 16 mu 2012.<ref>{{Cite web |title=LivingStone International University – Building the Nations of Africa |url=https://livingstone.ac.ug/ |access-date=2026-10-20 |language=en-US}}</ref> LivingStone International University tendekero eririna akakwate ku yunivasite y’Abakristaayo mu Uganda. Kikwata ku ddiini era kya Bukristaayo mu bulambulukufu mu linnya lyayo, mu kiwandiiko kyakyo eky’obutume, ne mu byawandiikibwa byakyo: 1Petero 2:4-5.<ref>{{Cite web |title=LivingStone International University – Building the Nations of Africa |url=https://livingstone.ac.ug/ |access-date=2026-10-20 |language=en-US}}</ref> == Eby'enjigiriza == LIU egaba pulogulaamu za diguli ne diploma mu masomero gamirundi etaano. Amasomero agemirundi etaano ge gano: Esomero ly’Eby'obusuubuzi, Esomero ly’Obuweereza bw’Ekikristaayo; Esomero ly'Eby'enjigiriza, Esomero lya Kompyuta n'Ebikwatagana ku Tekinologiya, Esomero lya Tekinologiya w'Emikutu gy'Amawulire n'Esomero ly'Eby'obulimi. Yunivasite eno era egaba omusomo gwa satifikeeti mu by’Emikutu (Cisco CCNA) n’Eby'okwerinda emala emyezi mukaaga okutuuka ku mwenda, Olungereza ng’Olulimi olw’Okubiri eri abayizi abava mu mawanga ng'olulimi lwabwe olutongole ssi Lungereza, nga kino kimala emyezi mukaaga nga kuno kwekuli n'emasomo emirala egitwaala akaseera akatono.<ref>{{Cite web |title=LivingStone International University – Building the Nations of Africa |url=https://livingstone.ac.ug/ |access-date=2026-10-20 |language=en-US}}</ref> ''Webwatukira mu Gwomusanvu 2025, LIU yali esomesa emisomo gino wammanga egya diguli'' '''Esomero lya Kompyuuta ne Tekinologiya n'Ebimukwatako''' * Diguli mu Sayaansi mu Tekinologiya n'Ebimukwatako * Diguli mu Sayaansi mu Nkola z’Amawulire * Dipulooma mu Tekinologiya n'Ebimukwatako * Satifikeeti mu Tekinologiya n'Ebimukwatako '''Esomero ly'Ebyamawulire n'Emikutu gy'Amawulire''' * Diguli mu Sayaansi mu Mawulire ne tekinologiya w’emikutu gy’amawulire * Dipulooma mu Tekinologiya w’emikutu gy’amawulire '''Esomero ly'Okudukanya Bizineensi''' * Diguli mu By'okudukanya Bizineensi * Dipulooma mu By'okudukanya Bizineensi '''Esomero ly'Eby'enjigiriza''' * Diguli mu by'emisomi egy'enjawulo mu By'enjigiriza * Diguli mu by'emisomi egy'enjawulo n'Ebyenjigiriza n'Olukiswahili * Dipulooma mu By’enjigiriza bya Sekondale '''''Enteekateeka eziri mu Buweereza''''' * Digulu mu By'enjigiriza bya Pulayimale - Emisomo gy'Eby'emikono * Diguli mu By'enjigiriza bya Pulayimale - Abaana abato * Digulumu mu By'enjigiriza bya Pulayimale - Sayaansi '''Esomero ly’Obuweereza bw’Ekikristaayo''' * Diguli mu Buweereza bw’Ekikristaayo * Dipulooma mu Buweereza bw’Ekikristaayo '''Esomero ly’Ebyobulimi''' * Diguli mu Sayaansi mu By’obulimi == Laba == [[File:LIU_Virtual_Tour.webm|thumb|379x379px| Mwaniriziddwa mu Livingstone International University]] == Laba ne == * [[:en:List_of_universities_in_Uganda|Olukalala lwa yunivasite mu Uganda]] * [[Olukalala lw'abakulira Yunivaasite mu Uganda|Olukalala lw'abakulembeze ba yunivasite mu Uganda]] dgohnihm6y2gvbz3hm8va05olljve1u 77159 77158 2026-10-20T18:56:17Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77159 wikitext text/x-wiki   '''LivingStone International University''' (LIU) Yunivasite y’obwannannyini eri ku musingi gw'obutakola magoba era ey’Abakristaayo eyatandikibwawo mu Mbale Uganda. Okwolesebwa kw'ava mu baminsani b’Ekanisa za Kristo ez’Endagaano Empya abaalaba obwetaavu bw’okubeera n’obuyinza obusingawo nga bayita mu kusomesa ebitundu bisobola okulongoosebwa ku lwa Kristo.<ref>{{Cite web |title=LivingStone International University – Building the Nations of Africa |url=https://livingstone.ac.ug/ |access-date=2026-10-20 |language=en-US}}</ref> == Gy'esinganibwa == LIU esinganibwa wabweru wa Mbale ku Poloti namba 563, Nyanza South – Kamonkoli Mugiti S/C, Disitulikiti y’e Budaka. Endagiriro ya LIU zeezino ng'okozesa bibalo 1°04'26.0"N, 34°06'54.0"E (Latitude: 1.0793922; Longitude: 34.109314).<ref>{{Cite web |title=LivingStone International University – Building the Nations of Africa |url=https://livingstone.ac.ug/ |access-date=2026-10-20 |language=en-US}}</ref> Ekibangirizi ekipya eky'etendekero lino ekiweza yiika 50 kisangibwa wabweru wa munisipaali y’e Mbale ku luguudo olukulu olugenda mu bukiikaddyo bw'oba oyolekera Kampala. Enteekateeka enkulu ey'etendekero litekeddwa mu nkulakulana ey'okuzimba etendekero erinawereza abayizi 4,000. Endagiriro y'omulyango gwa yunivasite ey'olubeerera ze zino: 1°04'26.0"N, 34°06'54.0"E (Latitude: 1.0793922; Longitude: 34.109314).<ref>{{Cite web |title=LivingStone International University – Building the Nations of Africa |url=https://livingstone.ac.ug/ |access-date=2026-10-20 |language=en-US}}</ref> == Ebibakwatako == LIU yaweebwa ebaluwa ey’okukola emirimu gyayo oy'ekiseera okuva mu kitongole kya Uganda Ekivunaanyizibwa ku By'emirirmu gy'Eby'enjigiriza Byawagulu okutandika okukola mu 2008. E Mbale 2010, oluvannyuma lw’okukeberebwa n’okubuuzibwa ebibuuzo n’amaanyi, yaweebwa layisinsi ey’ekiseera, eyali ekiriza LIU okuyingiza abayizi n’okuwa diguli. Enteekateeka z'okufuna ebisaanyizo by'okukola emirimu gyayo bikyagenda mu maaso. Diguli zonna zakirizibwa ab'ekitongole ekigaba ebisaanyizo eri amatendekero ga wagulu era twesunga okugaziwa mu biseera eby’omu maaso nga Katonda bw’atuwa.<ref>{{Cite web |title=LivingStone International University – Building the Nations of Africa |url=https://livingstone.ac.ug/ |access-date=2026-10-20 |language=en-US}}</ref> LivingStone International University enoonya okukyusa Afrika ng’eyita mu by’enjigiriza obwa wagulu ebiteekeddwa ku mutindo gw'eby'enjigiriza bya Kristo era ekirubirirwa kya LIU kugenda mu maaso mangu n’emirimu emingi egirina okukolebwa ku ttaka eriweza yiika 56 nga lino lyafunibwa mu kifo ekikulu ku nguudo ennene okuva e Mbale okudda e Jinja okulinaana Mbale.<ref>{{Cite web |title=LivingStone International University – Building the Nations of Africa |url=https://livingstone.ac.ug/ |access-date=2026-10-20 |language=en-US}}</ref> Enkulaakulana ya pulaani y'ettendekero ekoleddwa mu bizimbe eby’omulembe, ebitaliiko kamogo ng’ekimu ku pulaani enkulu eyakolebwa ekitongole kya Engineering Ministries International okusobola okusikiriza abayizi okubeera n'abayizi abawera okutuuka ku 4,000 mu myaka 15. Yunivasite eno yaggulawo enzigi z’ekibiina ky'abayizi abasooka mu Gwoluberyeberye nga 16 mu 2012.<ref>{{Cite web |title=LivingStone International University – Building the Nations of Africa |url=https://livingstone.ac.ug/ |access-date=2026-10-20 |language=en-US}}</ref> LivingStone International University tendekero eririna akakwate ku yunivasite y’Abakristaayo mu Uganda. Kikwata ku ddiini era kya Bukristaayo mu bulambulukufu mu linnya lyayo, mu kiwandiiko kyakyo eky’obutume, ne mu byawandiikibwa byakyo: 1Petero 2:4-5.<ref>{{Cite web |title=LivingStone International University – Building the Nations of Africa |url=https://livingstone.ac.ug/ |access-date=2026-10-20 |language=en-US}}</ref> == Eby'enjigiriza == LIU egaba pulogulaamu za diguli ne diploma mu masomero gamirundi etaano. Amasomero agemirundi etaano ge gano: Esomero ly’Eby'obusuubuzi, Esomero ly’Obuweereza bw’Ekikristaayo; Esomero ly'Eby'enjigiriza, Esomero lya Kompyuta n'Ebikwatagana ku Tekinologiya, Esomero lya Tekinologiya w'Emikutu gy'Amawulire n'Esomero ly'Eby'obulimi. Yunivasite eno era egaba omusomo gwa satifikeeti mu by’Emikutu (Cisco CCNA) n’Eby'okwerinda emala emyezi mukaaga okutuuka ku mwenda, Olungereza ng’Olulimi olw’Okubiri eri abayizi abava mu mawanga ng'olulimi lwabwe olutongole ssi Lungereza, nga kino kimala emyezi mukaaga nga kuno kwekuli n'emasomo emirala egitwaala akaseera akatono.<ref>{{Cite web |title=LivingStone International University – Building the Nations of Africa |url=https://livingstone.ac.ug/ |access-date=2026-10-20 |language=en-US}}</ref> ''Webwatukira mu Gwomusanvu 2025, LIU yali esomesa emisomo gino wammanga egya diguli'' '''Esomero lya Kompyuuta ne Tekinologiya n'Ebimukwatako'''<ref>{{Cite web |title=LivingStone International University – Building the Nations of Africa |url=https://livingstone.ac.ug/ |access-date=2026-10-20 |language=en-US}}</ref> * Diguli mu Sayaansi mu Tekinologiya n'Ebimukwatako * Diguli mu Sayaansi mu Nkola z’Amawulire * Dipulooma mu Tekinologiya n'Ebimukwatako * Satifikeeti mu Tekinologiya n'Ebimukwatako '''Esomero ly'Ebyamawulire n'Emikutu gy'Amawulire''' * Diguli mu Sayaansi mu Mawulire ne tekinologiya w’emikutu gy’amawulire * Dipulooma mu Tekinologiya w’emikutu gy’amawulire '''Esomero ly'Okudukanya Bizineensi''' * Diguli mu By'okudukanya Bizineensi * Dipulooma mu By'okudukanya Bizineensi '''Esomero ly'Eby'enjigiriza''' * Diguli mu by'emisomi egy'enjawulo mu By'enjigiriza * Diguli mu by'emisomi egy'enjawulo n'Ebyenjigiriza n'Olukiswahili * Dipulooma mu By’enjigiriza bya Sekondale '''''Enteekateeka eziri mu Buweereza''''' * Digulu mu By'enjigiriza bya Pulayimale - Emisomo gy'Eby'emikono * Diguli mu By'enjigiriza bya Pulayimale - Abaana abato * Digulumu mu By'enjigiriza bya Pulayimale - Sayaansi '''Esomero ly’Obuweereza bw’Ekikristaayo''' * Diguli mu Buweereza bw’Ekikristaayo * Dipulooma mu Buweereza bw’Ekikristaayo '''Esomero ly’Ebyobulimi''' * Diguli mu Sayaansi mu By’obulimi == Laba == [[File:LIU_Virtual_Tour.webm|thumb|379x379px| Mwaniriziddwa mu Livingstone International University]] == Laba ne == * [[:en:List_of_universities_in_Uganda|Olukalala lwa yunivasite mu Uganda]] * [[Olukalala lw'abakulira Yunivaasite mu Uganda|Olukalala lw'abakulembeze ba yunivasite mu Uganda]] ncyzayhv3fs9y3mr0r9ar8e4nmran2a 77160 77159 2026-10-20T18:56:39Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77160 wikitext text/x-wiki   '''LivingStone International University''' (LIU) Yunivasite y’obwannannyini eri ku musingi gw'obutakola magoba era ey’Abakristaayo eyatandikibwawo mu Mbale Uganda. Okwolesebwa kw'ava mu baminsani b’Ekanisa za Kristo ez’Endagaano Empya abaalaba obwetaavu bw’okubeera n’obuyinza obusingawo nga bayita mu kusomesa ebitundu bisobola okulongoosebwa ku lwa Kristo.<ref>{{Cite web |title=LivingStone International University – Building the Nations of Africa |url=https://livingstone.ac.ug/ |access-date=2026-10-20 |language=en-US}}</ref> == Gy'esinganibwa == LIU esinganibwa wabweru wa Mbale ku Poloti namba 563, Nyanza South – Kamonkoli Mugiti S/C, Disitulikiti y’e Budaka. Endagiriro ya LIU zeezino ng'okozesa bibalo 1°04'26.0"N, 34°06'54.0"E (Latitude: 1.0793922; Longitude: 34.109314).<ref>{{Cite web |title=LivingStone International University – Building the Nations of Africa |url=https://livingstone.ac.ug/ |access-date=2026-10-20 |language=en-US}}</ref> Ekibangirizi ekipya eky'etendekero lino ekiweza yiika 50 kisangibwa wabweru wa munisipaali y’e Mbale ku luguudo olukulu olugenda mu bukiikaddyo bw'oba oyolekera Kampala. Enteekateeka enkulu ey'etendekero litekeddwa mu nkulakulana ey'okuzimba etendekero erinawereza abayizi 4,000. Endagiriro y'omulyango gwa yunivasite ey'olubeerera ze zino: 1°04'26.0"N, 34°06'54.0"E (Latitude: 1.0793922; Longitude: 34.109314).<ref>{{Cite web |title=LivingStone International University – Building the Nations of Africa |url=https://livingstone.ac.ug/ |access-date=2026-10-20 |language=en-US}}</ref> == Ebibakwatako == LIU yaweebwa ebaluwa ey’okukola emirimu gyayo oy'ekiseera okuva mu kitongole kya Uganda Ekivunaanyizibwa ku By'emirirmu gy'Eby'enjigiriza Byawagulu okutandika okukola mu 2008. E Mbale 2010, oluvannyuma lw’okukeberebwa n’okubuuzibwa ebibuuzo n’amaanyi, yaweebwa layisinsi ey’ekiseera, eyali ekiriza LIU okuyingiza abayizi n’okuwa diguli. Enteekateeka z'okufuna ebisaanyizo by'okukola emirimu gyayo bikyagenda mu maaso. Diguli zonna zakirizibwa ab'ekitongole ekigaba ebisaanyizo eri amatendekero ga wagulu era twesunga okugaziwa mu biseera eby’omu maaso nga Katonda bw’atuwa.<ref>{{Cite web |title=LivingStone International University – Building the Nations of Africa |url=https://livingstone.ac.ug/ |access-date=2026-10-20 |language=en-US}}</ref> LivingStone International University enoonya okukyusa Afrika ng’eyita mu by’enjigiriza obwa wagulu ebiteekeddwa ku mutindo gw'eby'enjigiriza bya Kristo era ekirubirirwa kya LIU kugenda mu maaso mangu n’emirimu emingi egirina okukolebwa ku ttaka eriweza yiika 56 nga lino lyafunibwa mu kifo ekikulu ku nguudo ennene okuva e Mbale okudda e Jinja okulinaana Mbale.<ref>{{Cite web |title=LivingStone International University – Building the Nations of Africa |url=https://livingstone.ac.ug/ |access-date=2026-10-20 |language=en-US}}</ref> Enkulaakulana ya pulaani y'ettendekero ekoleddwa mu bizimbe eby’omulembe, ebitaliiko kamogo ng’ekimu ku pulaani enkulu eyakolebwa ekitongole kya Engineering Ministries International okusobola okusikiriza abayizi okubeera n'abayizi abawera okutuuka ku 4,000 mu myaka 15. Yunivasite eno yaggulawo enzigi z’ekibiina ky'abayizi abasooka mu Gwoluberyeberye nga 16 mu 2012.<ref>{{Cite web |title=LivingStone International University – Building the Nations of Africa |url=https://livingstone.ac.ug/ |access-date=2026-10-20 |language=en-US}}</ref> LivingStone International University tendekero eririna akakwate ku yunivasite y’Abakristaayo mu Uganda. Kikwata ku ddiini era kya Bukristaayo mu bulambulukufu mu linnya lyayo, mu kiwandiiko kyakyo eky’obutume, ne mu byawandiikibwa byakyo: 1Petero 2:4-5.<ref>{{Cite web |title=LivingStone International University – Building the Nations of Africa |url=https://livingstone.ac.ug/ |access-date=2026-10-20 |language=en-US}}</ref> == Eby'enjigiriza == LIU egaba pulogulaamu za diguli ne diploma mu masomero gamirundi etaano. Amasomero agemirundi etaano ge gano: Esomero ly’Eby'obusuubuzi, Esomero ly’Obuweereza bw’Ekikristaayo; Esomero ly'Eby'enjigiriza, Esomero lya Kompyuta n'Ebikwatagana ku Tekinologiya, Esomero lya Tekinologiya w'Emikutu gy'Amawulire n'Esomero ly'Eby'obulimi. Yunivasite eno era egaba omusomo gwa satifikeeti mu by’Emikutu (Cisco CCNA) n’Eby'okwerinda emala emyezi mukaaga okutuuka ku mwenda, Olungereza ng’Olulimi olw’Okubiri eri abayizi abava mu mawanga ng'olulimi lwabwe olutongole ssi Lungereza, nga kino kimala emyezi mukaaga nga kuno kwekuli n'emasomo emirala egitwaala akaseera akatono.<ref>{{Cite web |title=LivingStone International University – Building the Nations of Africa |url=https://livingstone.ac.ug/ |access-date=2026-10-20 |language=en-US}}</ref> ''Webwatukira mu Gwomusanvu 2025, LIU yali esomesa emisomo gino wammanga egya diguli''<ref>{{Cite web |title=LivingStone International University – Building the Nations of Africa |url=https://livingstone.ac.ug/ |access-date=2026-10-20 |language=en-US}}</ref> '''Esomero lya Kompyuuta ne Tekinologiya n'Ebimukwatako'''<ref>{{Cite web |title=LivingStone International University – Building the Nations of Africa |url=https://livingstone.ac.ug/ |access-date=2026-10-20 |language=en-US}}</ref> * Diguli mu Sayaansi mu Tekinologiya n'Ebimukwatako * Diguli mu Sayaansi mu Nkola z’Amawulire * Dipulooma mu Tekinologiya n'Ebimukwatako * Satifikeeti mu Tekinologiya n'Ebimukwatako '''Esomero ly'Ebyamawulire n'Emikutu gy'Amawulire''' * Diguli mu Sayaansi mu Mawulire ne tekinologiya w’emikutu gy’amawulire * Dipulooma mu Tekinologiya w’emikutu gy’amawulire '''Esomero ly'Okudukanya Bizineensi''' * Diguli mu By'okudukanya Bizineensi * Dipulooma mu By'okudukanya Bizineensi '''Esomero ly'Eby'enjigiriza''' * Diguli mu by'emisomi egy'enjawulo mu By'enjigiriza * Diguli mu by'emisomi egy'enjawulo n'Ebyenjigiriza n'Olukiswahili * Dipulooma mu By’enjigiriza bya Sekondale '''''Enteekateeka eziri mu Buweereza''''' * Digulu mu By'enjigiriza bya Pulayimale - Emisomo gy'Eby'emikono * Diguli mu By'enjigiriza bya Pulayimale - Abaana abato * Digulumu mu By'enjigiriza bya Pulayimale - Sayaansi '''Esomero ly’Obuweereza bw’Ekikristaayo''' * Diguli mu Buweereza bw’Ekikristaayo * Dipulooma mu Buweereza bw’Ekikristaayo '''Esomero ly’Ebyobulimi''' * Diguli mu Sayaansi mu By’obulimi == Laba == [[File:LIU_Virtual_Tour.webm|thumb|379x379px| Mwaniriziddwa mu Livingstone International University]] == Laba ne == * [[:en:List_of_universities_in_Uganda|Olukalala lwa yunivasite mu Uganda]] * [[Olukalala lw'abakulira Yunivaasite mu Uganda|Olukalala lw'abakulembeze ba yunivasite mu Uganda]] 4pkds0cofcmyxtkbavady46osleugo4 Minisitule y'Ensonga z'Amawanga g'Omubuvanjuba bwa Afrika 0 12221 77174 70444 2026-10-21T09:07:16Z Rodney Rwagi 11008 Naggyawo link ey'ebweru 77174 wikitext text/x-wiki   Minisitule [[Yuganda|ya Uganda]] '''ekola ku Nsonga z'Omukago gw'Amawanga ga Afrika''' minisitule ya kabineeti ekulemberwa Minisita [[Kahinda Otafiire]] . <ref name="Profile">{{Cite web |last=GOU |date=13 October 2016 |title=Government of Uganda: Ministry of East African Community Affairs |url=http://www.gov.ug/ministry/ministry-east-african-community-affairs |access-date=13 October 2016 |publisher=[[Government of Uganda]] (GOU) |archive-date=13 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161013225809/http://www.gov.ug/ministry/ministry-east-african-community-affairs |url-status=dead }}</ref> == Ebikikwatako == Ekitebe kya minisitule eno ekikulu kisinganibwa ku mwaliiro ogw'okubiri n’omwenda ku kizimbe kya Postel, ku 67–75 Yusuf Lule Road mu [[:en:Kampala_Central_Division|Central Division]] ya [[Kampala]], ekibuga ekikulu ekya Uganda era ekisinga obunene. <ref>{{Cite web |last=MEACA |date=13 October 2016 |title=Ministry of East African Community Affairs: Contact Us |url=http://www.meaca.go.ug/ |access-date=13 October 2016 |publisher=Uganda Ministry of East African Community Affairs (MEACA) |archive-date=13 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161013223107/http://www.meaca.go.ug/ |url-status=dead }}</ref> == Entambuza y'emirimu == Minisitule eno yatondebwaawo mu 2007 n’ekigendererwa ekikulu eky’okukwasaganya ensonga za gavumenti ya Uganda n’omukago gw'Amawanga agali mu Buvanjuba bwa Afrika omuli Burundi, Kenya, Rwanda, South Sudan, ne Tanzania. Ekigendererwa ekimu eky’endagaano eyatandikawo [[:en:East_African_Community|omukago gwa East Africa]] kirimu: <ref name="Profile"/> <ref>{{Cite web |last=MEACA |date=13 October 2016 |title=East African Community Integration |url=http://www.meaca.go.ug/index.php/eac-integration.html |access-date=13 October 2016 |publisher=Uganda Ministry of East African Community Affairs (MEACA) |archive-date=13 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161013223110/http://www.meaca.go.ug/index.php/eac-integration.html |url-status=dead }}</ref> * okutandikawo ekibiina ekigatta enkola ye'ebinti eby'enjawulo * okuteekawo akatale ak’awamu * oluvannyuma okutondebwaawo kw’omukago gw’ensimbi * Okutandikawo ekibiina ky’eby'obufuzi == Olukalala lwa baminisita == * [[Rebecca Kadaga]] okuva nga 8 Ogwomukaaga mu 2021 okutuusa kati<ref>{{cite news|title=NEW CABINET: Museveni drops Kutesa, 10 ministers|url=https://www.independent.co.ug/new-cabinet-museveni-drops-kutesa-10-ministers/|access-date=29 August 2022|work=The Independent|date=9 June 2021}}</ref> * [[Kahinda Otafiire]] okuva nga 14 Ogwekumineebiri mu 2019 okutuusa 8 Ogwomukaaga mu 2021 <ref>{{cite news|title=Museveni shuffles Cabinet, drops Muloni, appoints Magyezi|url=https://www.monitor.co.ug/News/National/Museveni-shuffles-Cabinet-drops-Muloni-Nadduli-Ssekandi/688334-5386130-139sq4lz/index.html|access-date=28 August 2022|work=Monitor|date=10 September 2020|language=en}}</ref> * [[Kirunda Kivejinja]] okuva nga 6 Ogwomukaaga mu 2016 okutuusa 14 Ogwekumineebiri mu 2019 <ref>{{cite news|title=Museveni appoints his wife to key ministry in new cabinet|url=https://www.africanews.com/2016/06/07/museveni-appoints-his-wife-to-key-ministry-in-new-cabinet//|access-date=28 August 2022|work=Africanews|date=7 June 2016|language=en|archive-date=21 February 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250221143431/https://www.africanews.com/2016/06/07/museveni-appoints-his-wife-to-key-ministry-in-new-cabinet//|url-status=dead}}</ref> * Shem Bageine okuva nga 2 Ogwokusatu 2013 okutuusa 6 Ogwomukaaga 2016 <ref>{{Cite web |last=Kiggundu |first=Edris |date=24 May 2013 |title=Museveni Drops General Aronda; Katumba, Brigadier David Muhoozi Promoted |url=http://www.observer.ug/index.php?option=com_content&id=25477&catid=75 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140328010754/https://www.observer.ug/index.php?option=com_content&id=25477&catid=75 |archive-date=28 March 2014 |access-date=17 July 2014 |publisher=[[The Observer (Uganda)|The Observer]]}}</ref> <ref>{{cite news|last1=Athumani|first1=Halima|title=Museveni reshuffles Uganda cabinet|url=https://www.aa.com.tr/en/politics/museveni-reshuffles-uganda-cabinet/70724|access-date=28 August 2022|work=Anadolu Agency|date=1 March 2015}}</ref> * [[Eriya Kategaya]] okuva mu 2007 okutuusa 2 Ogwokusatu 2013 <ref>{{cite news|title=Kategaya’s body flown home|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/kategaya-s-body-flown-home-1537134|access-date=30 August 2022|work=Monitor|date=4 March 2013|language=en}}</ref> == Laba ne == * [[:en:Government_of_Uganda|Gavumenti ya Uganda]] * [[Cabinet of Uganda|Kabineeti ya Uganda]] == Ebijuliziddwaamu == {{Reflist}} == Ewalala w'oyinza okubigya == * Omukutu gwa Minisitule y’Ensonga z’Omukago gw'Amawanga g'Omubuvanjuba bwa Afrika <templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles>{{Coord|00|19|13|N|32|35|22|E}} [[Category:Baminisita ba Uganda]] 43f00z1zaenpm2r1hmrop1fulvwi7ys Shriti Vadera, Baroness Vadera 0 12389 77161 70510 2026-10-20T18:57:53Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77161 wikitext text/x-wiki   '''Shriti Vadera, Baroness Vadera''', PC (yazaalibwa 23 Omwezi ogwomukaaga 1962 ) Mungereza enzaalwa ya Uganda eyali omukozi mu bbanka avunaanyizibwa ku kusiga ensimbi era minisita wa gavumenti abadde ssentebe wa [[Prudential plc]] okuva mu mwezi ogusooka 2021, nga yeegatta ku lukiiko olufuzi mu Mwezi ogwokutaano 2020. Yaweereza mu gavumenti ya [[Gordon Brown]] mu offiisi ya Kabineeti , Ekitongole ky'obusuubuzi, obuyiiya n'amagezi ag'ekikugu n'ekitongole ky'ensi yonna eky'enkulaakulana . Yali ssentebe wa Santander eky'e Bungereza okuva mu Mwezi ogwokusatu 2015 okutuuka mu Mwezi ogwekkumi 2020, omukyala eyasooka okukulira bbanka ennene ey'abangereza.<ref>{{Cite web |title=Baroness Shriti Vadera PC |url=https://www.gov.uk/government/people/shriti-vadera |access-date=2026-10-20 |website=GOV.UK |language=en}}</ref> == Obuto bwe == Vadera yazaalibwa mu [[Yuganda|Uganda]] mu 1962 eri abazadde abayindi [[Aba Gujarat]]<nowiki/>i . Ono ava mu maka agaalina essaamba y'amajaani entono naye baddukira e Buyindi mu 1972 ng'akiddirira gavumenti ya Uganda okugoba Bannayuganda bannansi ba Asia, n’oluvannyuma n’agenda e Bungereza. Yasomera mu ttendekero lya [[Northwood College]] nga tannakola gdiguli mu filosofa, eby'obufuzi, n'ebyenfuna ku ttendekero lya [[Somerville college Oxford]] . == Emirimu gy'ekisaawe ky'obwannakyewa == Okumala emyaka egisukka mu 14 Vadera yali akolera mu bbanka ensizi y'ensimbi eya [[UBS Warburg]], nga mu mirimu gye mwalimu okuwabula gavumenti z’amawanga agakyakula, n’okukendeeza ku mabanja n’okuddamu okukola enteekateeka. Era yakola kinene ku kutunda n'okuzza ekitundu ku kkampuni ya South Africa ey'amasimu mu mikono gy'obwannanyini . == Omuwabuzi wa Gavumenti era minisita == Vadera yali ku kakiiko lw’abawabuzi b'eby’enfuna ku HM Treasury okuva mu 1999 okutuuka mu 2007, gye yakulembera enkola ya bizinensi, okuvuganya mu buyiiya , ebikolebwa n’ensonga z’ebyensimbi n’enkulaakulana y’ensi yonna n’okuddukanya emigabo gya Gavumenti, okutunda eby’obugagga n’enkolagana ya gavumenti ey’obwannannyini ku bizimbibwa. Nga kiddirira okulondebwa kwe nga Ssaabaminisita mu Mwezi ogwomukaaga 2007, Gordon Brown yamulonda ng'[[omuwandiisi wa paalamemti owa wansi]] mu [[kitongole ky'enkulaakulana y'ensi yonna]].Engeri gy'ataali mubaka wa paalament zombi,yatondebwawo ekitiibwa kya [[life peer]] (ng'ono abeera mubaka mu house of Lords okutuuka okufaakwe) nga 11 Omwezi ogw'omusanvu 2007 nga '''Baroness Vadera''' owa [[Holland Park]] mu [[Royal Borough ekya Lingston ne Chelsea]] . The Sunday Times yategeeza nti [[Gus O'Donnell]], [[omuwandiisi wa kabineeti]], "yagaana nnyo okumukkiriza okusala omutendera gwa No 10 ng'omukwasisa w'enkola" era "tewaali [[muwandiisi wa nkalakkalira]] yali asobola kumugumira" – wadde ng'oluvannyuma yeegaana okwogera bino. <ref>{{Cite news|url=Simon Jenkins}}</ref> Nga kiddirira okunenyezabwa ku ngeri ye gy'akolamu emirimu, Stephen Alambritis, owa Federation of Small Businesses (N'era nga ye kkansala wa wa [[Merton]] [[Labour]]) <ref>{{Cite web |title=Local Elections Archive Project — Ravensbury Ward |url=https://www.andrewteale.me.uk/leap/ward/541/ |access-date=2021-03-27 |website=www.andrewteale.me.uk}}</ref> yagamba nti: "Bwe kiba nti abakozi ba gavumenti bamwemulugunyaako, olwo osanga baminisita bangi balina okubeera nga ye; ebintu abikola." Oluvannyuma lw’emyezi mukaaga nga Minisita mu by’enkulaakulana by’ensi yonna, yatwalibwa mu kitongole kya bizinensi obutandisi bw'emirimu n'enkyusakyusa y'amateeka . Mu Mwezi ogwekkumi 2008, n'era yafuuka omuwandiisi wa paalamenti m8 offiisi ya kabbineeti . Mu Mwezi ogusooka 2009 yawa yintaviyu mu mawulire ga ITV ag'ebiseera by'amalya g'ekyemisana, eyawunzika nti: : [[Alastair Stewart]] : "Ekirowoozo ekisembayo era ekimpimpi ekisoboka Wali mukozi wa bbanka era omusuubuzi era kati minisita – tunaalaba ddi obubonera bw'ebyenfuna okudda engulu? : '''Baroness Vadera''': "Kale, ensi tetegeerekeka mu kiseera kino mu nsi yonna naye sandiyagadde kuba nga nze akiteebereza. Ndaba obubonero obutonotono obwokudda engulu naye bukyali nnyo okwogera ddala engeri gye binaakulamu." Okuddamu kwe kwaleeta okwogererwa okuva mu nsonda eziwerako, omuli ccansala ow'ekisiikirize [[George Osborne]] n'eyali ccansala [[Norman Lamont]] eyasooka okukozesa engombo y'[[obubonero bwebyefuna okudda engulu]] " ([[Green shots]] )" mu 1991. Lamont yagamba nti: "Kyali tekinatuukira ddala okukozesa engombo eyo." Ku nkomerero y’omwaka ogwo amawulirew ga [[Evening Standard]] gategeeza nti Vadera yayamba nnyo mu kutondawo enkola eyali tebangawo eyokununula zi bbanka ezaali zitubidde . <ref>{{Cite web |title=How I helped rescue Britain from brink of bank disaster &#124; News |url=http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23744165-how-i-helped-rescue-britain-from-brink-of-bank-disaster.do |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120919143640/http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23744165-how-i-helped-rescue-britain-from-brink-of-bank-disaster.do |archive-date=19 September 2012 |access-date=5 November 2011 |publisher=Thisislondon.co.uk}}</ref> Nga 24 Omwezi ogwomwenda 2009, kyalangirirwa nti yali wakuva ku bwa minisita okutwala omulimu omupya ogw'okuwabula amawanga ageegattira mu kiniina kya [[G20]] . Vadera abadde mu luwummula okuva mu lukiiko lwa ba Lords okuva mu December wa 2011. <ref>{{Cite web |title=Baroness Vadera – UK Parliament |url=http://www.parliament.uk/biographies/lords/baroness-vadera/3777 |access-date=2 September 2019 |publisher=Parliament.uk}}</ref> == Obulamu oluvannyuma lw’ebyobufuzi == Mu Mwezi ogwokuna 2010, [[Financial Times]] yategeeza nti Vadera yatekawo ekitongole ekyebuuzibwako okuwa amagezi ku nteekateeka mu kuddamu okutegeka ebbanja lya Duba ery'ensi (Dubai world) ery'obuwumbi bwa ddoola z'Amerika (US$26). <ref>{{Cite web |date=24 May 2010 |title=Shriti Vadera's new consultancy role in Dubai &#124; Westminster blog &#124; Jim Pickard and Kiran Stacey share their views on the UK's political scene for the Financial Times – FT.com |url=http://blogs.ft.com/westminster/2010/05/shriti-vaderas-new-consultancy-role-in-dubai |access-date=5 November 2011 |publisher=Blogs.ft.com}}</ref> Mu Mwezi ogwomusanvu, amawulire ga [[Daily Telegraph]] gategeeza nti Vadera yali afuuse omuwi w'amagezi eri kkampuni ya Singapore ekola ku by'okusiga ensimbi eya [[Temasek]] . : "Ensonga lwaki abantu nga Shriti bafuna emirimu oba emikisa gino eri lwakuba nti abantu batono abategeera ensi y'ebyensimbi by'ensi yonna n'engeri amawanga gyegakolagana era gyegavuganya ne gannewaago ku mutendera gw'ensi yonna mu kiseera ng'ensi y'ebyensimbi kyeyoleka bulungi nti erina ebizibu n'ensi y'ebyobufuzi." Martin Armstrong owa kkampuni ekola ku by’okunoonya abakozi n'okubalungamya eya Somerton Partners bwe yategeezezza. Mu 2019, Vadera yayogerwako emikutu gy’amawulire mu Bungereza ng’agenda okusikira [[Mark Carney]] nga [[Gavana wa Bbanka enkulu eya Bungereza]] . Mu 2021, Vadera yalondebwa okuba ssentebe wa [[kkampuni ya Royal Shakespeare Company]] , omukyala eyasooka era omuntu atali kyeruppe eyasooka mu kifo kino. Mu 2023, pulezidenti wa Bbanka y'ensi yonna Ajay Banga yalonda Vadera nga ssentebe omubeezi – ng’ali wamu ne Mark Carney – ow’ekitongole ky’obwannannyini ekya Private Sector Investment Lab. == Emirimu emirala == === Enkiiko enfuzi ez'ekikungu === * [[Prudential plc]], Ssentebe atali mukulu (okuva mu 2021) * [[Santander UK]], Ssentebe atali mukulu (2015–2020) * [[BHP]], Memba atali mukulu ku lukiiko olufuzi (2010–2020) <ref>{{Cite web |title=BHP Billiton – Home |url=http://www.bhp.com.au/bb/investorsMedia/news/2010/bhpBillitonBoardAppointment.jsp |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120729191115/http://www.bhp.com.au/bb/investorsMedia/news/2010/bhpBillitonBoardAppointment.jsp |archive-date=29 July 2012 |access-date=5 November 2011 |publisher=[[BHP]]}}</ref> * [[AstraZeneca]], Memba atali mukulu ku lukiiko olufuzi (2010–2018) <ref>{{Cite web |date=17 December 2010 |title=PLC appoints new Non-Executive Director |url=http://www.astrazeneca.com/Media/Press-releases/Article/20101217--ASTRAZENECA-PLC-APPOINTS-NEW-NONEXECUTIVE-DIRECTOR |access-date=5 November 2011 |publisher=[[AstraZeneca]]}}</ref> === Ebitongole ebitali bikozi bya magoba === * [[Chatham House]], Omuwabuzi omukulu [[28|[28]]<nowiki>]</nowiki> * [[Ekibiina ky'ensi yonna eky'ebyensimbi]], Memba w'olukiiko olufuzi == Okutegeera == Mu 2016, Vadera yateekebwa ku lukalala lw'omwaka ogwo olw'abakyala ba BBC ekikumi (100) . == Ebiwandiiko == <nowiki>.mw-parser-output .reflist{margin-bottom:0.5em;list-style-type:decimal}@media screen{.mw-parser-output .reflist{font-size:90%}}.mw-parser-output .reflist .references{font-size:100%;margin-bottom:0;list-style-type:inherit}.mw-parser-output .reflist-columns-2{column-width:30em}.mw-parser-output .reflist-columns-3{column-width:25em}.mw-parser-output .reflist-columns{margin-top:0.3em}.mw-parser-output .reflist-columns ol{margin-top:0}.mw-parser-output .reflist-columns li{page-break-inside:avoid;break-inside:avoid-column}.mw-parser-output .reflist-upper-alpha{list-style-type:upper-alpha}.mw-parser-output .reflist-upper-roman{list-style-type:upper-roman}.mw-parser-output .reflist-lower-alpha{list-style-type:lower-alpha}.mw-parser-output .reflist-lower-greek{list-style-type:lower-greek}.mw-parser-output .reflist-lower-roman{list-style-type:lower-roman}</nowiki> == Ebijuliziddwa == # # {{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1568226/Profile-Shriti-Vadera.html|title=Profile: Shriti Vadera|author1=Helm, Toby|author2=Beckford, Martin|newspaper=[[The Daily Telegraph]]|date=3 November 2007|access-date=28 July 2009|location=London}} # {{cite news|url=https://www.hindustantimes.com/india/gujarati-tipped-for-brown-s-inner-circle/story-U1zYLbFBNQ9er406HaOsyO.html|title=Gujarati tipped for Brown's inner circle|first1=Vijay|last1=Dutt|first2=Naomi|last2=Canton|newspaper=[[Hindustan Times]]|date=June 24, 2007}} # {{cite news|url=https://www.theguardian.com/politics/2008/jul/26/women.economy|title=Saturday Interview: Shriti Vadera|last=Teather|first=David|newspaper=[[The Guardian]]|date=26 July 2008|access-date=28 July 2009|location=London}} # {{cite news|url=https://www.theguardian.com/politics/2009/jan/15/shriti-vadera-profile|title=Profile: Shriti Vadera|last=Sparrow|first=Andrew|newspaper=[[The Guardian]]|date=15 January 2009|access-date=26 July 2020|location=London}} # {{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB125381057608738167|title=Vadera Profile: From Banker to Baroness|newspaper=[[Wall Street Journal]]|date=24 September 2009|location=London}} # {{cite web |date=29 June 2007 |title=Brown unveils new faces |url=http://www.number-10.gov.uk/output/Page12225.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070701194808/http://www.number-10.gov.uk/output/Page12225.asp |archive-date=1 July 2007 |access-date=28 July 2009 |publisher=[[Prime Minister of the United Kingdom|Prime Minister]]'s Office |df=dmy-all}} # {{London Gazette|issue=58392|date=16 July 2007|page=10219}} # {{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/simon_jenkins/article2042242.ece|archive-url=https://web.archive.org/web/20080830100729/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/simon_jenkins/article2042242.ece|url-status=dead|archive-date=30 August 2008|title=Brown's brain and his hand are not always connected|last=Jenkins|first=Simon|author-link=Simon Jenkins|newspaper=[[The Times]]|date=8 July 2007|access-date=28 July 2009|location=London}} # {{Cite web |title=Local Elections Archive Project — Ravensbury Ward |url=https://www.andrewteale.me.uk/leap/ward/541/ |access-date=2021-03-27 |website=www.andrewteale.me.uk}} # {{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/politics/7828549.stm|title='Green shoots' remarks defended|work=[[BBC News]]|date=14 January 2009|access-date=28 July 2009}} # {{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/politics/7828549.stm|title='Green shoots' remarks defended|work=[[BBC News]]|date=14 January 2009|access-date=28 July 2009}} # {{cite web |title=How I helped rescue Britain from brink of bank disaster &#124; News |url=http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23744165-how-i-helped-rescue-britain-from-brink-of-bank-disaster.do |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120919143640/http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23744165-how-i-helped-rescue-britain-from-brink-of-bank-disaster.do |archive-date=19 September 2012 |access-date=5 November 2011 |publisher=Thisislondon.co.uk}} # {{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/politics/8272623.stm|title=UK &#124; UK Politics &#124; Vadera stepping down as minister|work=BBC News|date=24 September 2009|access-date=5 November 2011}} # {{cite web |title=Baroness Vadera – UK Parliament |url=http://www.parliament.uk/biographies/lords/baroness-vadera/3777 |access-date=2 September 2019 |publisher=Parliament.uk}} # {{cite web |date=24 May 2010 |title=Shriti Vadera's new consultancy role in Dubai &#124; Westminster blog &#124; Jim Pickard and Kiran Stacey share their views on the UK's political scene for the Financial Times – FT.com |url=http://blogs.ft.com/westminster/2010/05/shriti-vaderas-new-consultancy-role-in-dubai |access-date=5 November 2011 |publisher=Blogs.ft.com}} # {{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/banksandfinance/7871546/Baroness-Vadera-advises-Singaporean-sovereign-wealth-fund-Temasek.html|title=Baroness Vadera advises Singaporean sovereign wealth fund Temasek|newspaper=Telegraph|date=4 July 2010|access-date=5 November 2011|location=London|first=Richard|last=Tyler}} # Chris Giles (24 April 2019), [https://www.ft.com/content/647a115a-6678-11e9-a79d-04f350474d62 Who will replace Mark Carney as Bank of England governor?] ''[[:en:Financial_Times|Financial Times]]''. # {{cite news|url=https://www.theguardian.com/stage/2021/apr/28/rsc-appoints-first-woman-and-person-of-colour-as-chair-shriti-vadera|title=RSC appoints first woman and person of colour as chair|newspaper=[[The Guardian]]|date=April 28, 2021}} # {{cite news|url=https://www.thestage.co.uk/news/appointments/shriti-vadera-becomes-first-female-and-person-of-colour-to-lead-rsc-board|title=Shriti Vadera becomes first female and person of colour to lead RSC board|newspaper=[[The Stage]]|date=April 28, 2021}} # [https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2023/06/22/world-bank-group-intensifies-focus-on-private-sector-launches-effort-to-scale-investment-in-emerging-markets World Bank Group Intensifies Focus on Private Sector, Launches Effort to Scale Investment in Emerging Markets] [[:en:World_Bank|World Bank]], press release of 22 June 2023. # Oliver Ralph (30 January 2020), [https://www.ft.com/content/7ebe12b6-434d-11ea-abea-0c7a29cd66fe Shriti Vadera to become next chair of Prudential] ''[[:en:Financial_Times|Financial Times]]''. # {{cite news|last=Morris|first=Stephen|url=https://www.bloomberg.com/news/2014-12-12/santander-u-k-names-shriti-vadera-chairman-replacing-burns.html|title=Santander U.K. Names Shriti Vadera Chairman Replacing Burns|work=[[Bloomberg News]]|date=12 December 2014|access-date=15 January 2015}} # {{cite news|url=https://www.investegate.co.uk/article.aspx?id=202001300830024147B|title=SANTANDER UK GROUP HOLDINGS PLC – BOARD CHANGE|newspaper=Investegate|date=30 January 2020}} # {{cite web |title=BHP Billiton – Home |url=http://www.bhp.com.au/bb/investorsMedia/news/2010/bhpBillitonBoardAppointment.jsp |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120729191115/http://www.bhp.com.au/bb/investorsMedia/news/2010/bhpBillitonBoardAppointment.jsp |archive-date=29 July 2012 |access-date=5 November 2011 |publisher=[[BHP]]}} # {{cite news|url=https://www.bhp.com/media-and-insights/news-releases/2020/10/appointment-of-senior-independent-director/|title=Appointment of Senior Independent Director|date=13 October 2020|access-date=29 November 2025|archive-date=14 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514133427/https://www.bhp.com/media-and-insights/news-releases/2020/10/appointment-of-senior-independent-director/|url-status=dead}} # {{cite web |date=17 December 2010 |title=PLC appoints new Non-Executive Director |url=http://www.astrazeneca.com/Media/Press-releases/Article/20101217--ASTRAZENECA-PLC-APPOINTS-NEW-NONEXECUTIVE-DIRECTOR |access-date=5 November 2011 |publisher=[[AstraZeneca]]}} # [https://www.chathamhouse.org/about-us/our-governance Our Governance] [[:en:Chatham_House|Chatham House]]. # [https://www.iif.com/About-Us/Our-Board Board] [[:en:Institute_of_International_Finance|Institute of International Finance]] # [https://www.bbc.com/news/world-38012048 2016], BBC, Retrieved 26 November 2016 == Ebijuliziddwa == * [https://web.archive.org/web/20121017193922/http://www.parliament.uk/biographies/lords/shriti-vadera/19678 ebikwata ku palamenti] {{British special advisers}} [[Category:Baminisita ba Uganda]] dbme9itl33sroith94ha3bqd6kdthc4 77162 77161 2026-10-20T18:58:35Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77162 wikitext text/x-wiki   '''Shriti Vadera, Baroness Vadera''', PC (yazaalibwa 23 Omwezi ogwomukaaga 1962 ) Mungereza enzaalwa ya Uganda eyali omukozi mu bbanka avunaanyizibwa ku kusiga ensimbi era minisita wa gavumenti abadde ssentebe wa [[Prudential plc]] okuva mu mwezi ogusooka 2021, nga yeegatta ku lukiiko olufuzi mu Mwezi ogwokutaano 2020. Yaweereza mu gavumenti ya [[Gordon Brown]] mu offiisi ya Kabineeti , Ekitongole ky'obusuubuzi, obuyiiya n'amagezi ag'ekikugu n'ekitongole ky'ensi yonna eky'enkulaakulana . Yali ssentebe wa Santander eky'e Bungereza okuva mu Mwezi ogwokusatu 2015 okutuuka mu Mwezi ogwekkumi 2020, omukyala eyasooka okukulira bbanka ennene ey'abangereza.<ref>{{Cite web |title=Baroness Shriti Vadera PC |url=https://www.gov.uk/government/people/shriti-vadera |access-date=2026-10-20 |website=GOV.UK |language=en}}</ref> == Obuto bwe == Vadera yazaalibwa mu [[Yuganda|Uganda]] mu 1962 eri abazadde abayindi [[Aba Gujarat]]<nowiki/>i .<ref>{{Cite web |title=Baroness Shriti Vadera PC |url=https://www.gov.uk/government/people/shriti-vadera |access-date=2026-10-20 |website=GOV.UK |language=en}}</ref> Ono ava mu maka agaalina essaamba y'amajaani entono naye baddukira e Buyindi mu 1972 ng'akiddirira gavumenti ya Uganda okugoba Bannayuganda bannansi ba Asia, n’oluvannyuma n’agenda e Bungereza. Yasomera mu ttendekero lya [[Northwood College]] nga tannakola gdiguli mu filosofa, eby'obufuzi, n'ebyenfuna ku ttendekero lya [[Somerville college Oxford]] . == Emirimu gy'ekisaawe ky'obwannakyewa == Okumala emyaka egisukka mu 14 Vadera yali akolera mu bbanka ensizi y'ensimbi eya [[UBS Warburg]], nga mu mirimu gye mwalimu okuwabula gavumenti z’amawanga agakyakula, n’okukendeeza ku mabanja n’okuddamu okukola enteekateeka. Era yakola kinene ku kutunda n'okuzza ekitundu ku kkampuni ya South Africa ey'amasimu mu mikono gy'obwannanyini . == Omuwabuzi wa Gavumenti era minisita == Vadera yali ku kakiiko lw’abawabuzi b'eby’enfuna ku HM Treasury okuva mu 1999 okutuuka mu 2007, gye yakulembera enkola ya bizinensi, okuvuganya mu buyiiya , ebikolebwa n’ensonga z’ebyensimbi n’enkulaakulana y’ensi yonna n’okuddukanya emigabo gya Gavumenti, okutunda eby’obugagga n’enkolagana ya gavumenti ey’obwannannyini ku bizimbibwa. Nga kiddirira okulondebwa kwe nga Ssaabaminisita mu Mwezi ogwomukaaga 2007, Gordon Brown yamulonda ng'[[omuwandiisi wa paalamemti owa wansi]] mu [[kitongole ky'enkulaakulana y'ensi yonna]].Engeri gy'ataali mubaka wa paalament zombi,yatondebwawo ekitiibwa kya [[life peer]] (ng'ono abeera mubaka mu house of Lords okutuuka okufaakwe) nga 11 Omwezi ogw'omusanvu 2007 nga '''Baroness Vadera''' owa [[Holland Park]] mu [[Royal Borough ekya Lingston ne Chelsea]] . The Sunday Times yategeeza nti [[Gus O'Donnell]], [[omuwandiisi wa kabineeti]], "yagaana nnyo okumukkiriza okusala omutendera gwa No 10 ng'omukwasisa w'enkola" era "tewaali [[muwandiisi wa nkalakkalira]] yali asobola kumugumira" – wadde ng'oluvannyuma yeegaana okwogera bino. <ref>{{Cite news|url=Simon Jenkins}}</ref> Nga kiddirira okunenyezabwa ku ngeri ye gy'akolamu emirimu, Stephen Alambritis, owa Federation of Small Businesses (N'era nga ye kkansala wa wa [[Merton]] [[Labour]]) <ref>{{Cite web |title=Local Elections Archive Project — Ravensbury Ward |url=https://www.andrewteale.me.uk/leap/ward/541/ |access-date=2021-03-27 |website=www.andrewteale.me.uk}}</ref> yagamba nti: "Bwe kiba nti abakozi ba gavumenti bamwemulugunyaako, olwo osanga baminisita bangi balina okubeera nga ye; ebintu abikola." Oluvannyuma lw’emyezi mukaaga nga Minisita mu by’enkulaakulana by’ensi yonna, yatwalibwa mu kitongole kya bizinensi obutandisi bw'emirimu n'enkyusakyusa y'amateeka . Mu Mwezi ogwekkumi 2008, n'era yafuuka omuwandiisi wa paalamenti m8 offiisi ya kabbineeti . Mu Mwezi ogusooka 2009 yawa yintaviyu mu mawulire ga ITV ag'ebiseera by'amalya g'ekyemisana, eyawunzika nti: : [[Alastair Stewart]] : "Ekirowoozo ekisembayo era ekimpimpi ekisoboka Wali mukozi wa bbanka era omusuubuzi era kati minisita – tunaalaba ddi obubonera bw'ebyenfuna okudda engulu? : '''Baroness Vadera''': "Kale, ensi tetegeerekeka mu kiseera kino mu nsi yonna naye sandiyagadde kuba nga nze akiteebereza. Ndaba obubonero obutonotono obwokudda engulu naye bukyali nnyo okwogera ddala engeri gye binaakulamu." Okuddamu kwe kwaleeta okwogererwa okuva mu nsonda eziwerako, omuli ccansala ow'ekisiikirize [[George Osborne]] n'eyali ccansala [[Norman Lamont]] eyasooka okukozesa engombo y'[[obubonero bwebyefuna okudda engulu]] " ([[Green shots]] )" mu 1991. Lamont yagamba nti: "Kyali tekinatuukira ddala okukozesa engombo eyo." Ku nkomerero y’omwaka ogwo amawulirew ga [[Evening Standard]] gategeeza nti Vadera yayamba nnyo mu kutondawo enkola eyali tebangawo eyokununula zi bbanka ezaali zitubidde . <ref>{{Cite web |title=How I helped rescue Britain from brink of bank disaster &#124; News |url=http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23744165-how-i-helped-rescue-britain-from-brink-of-bank-disaster.do |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120919143640/http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23744165-how-i-helped-rescue-britain-from-brink-of-bank-disaster.do |archive-date=19 September 2012 |access-date=5 November 2011 |publisher=Thisislondon.co.uk}}</ref> Nga 24 Omwezi ogwomwenda 2009, kyalangirirwa nti yali wakuva ku bwa minisita okutwala omulimu omupya ogw'okuwabula amawanga ageegattira mu kiniina kya [[G20]] . Vadera abadde mu luwummula okuva mu lukiiko lwa ba Lords okuva mu December wa 2011. <ref>{{Cite web |title=Baroness Vadera – UK Parliament |url=http://www.parliament.uk/biographies/lords/baroness-vadera/3777 |access-date=2 September 2019 |publisher=Parliament.uk}}</ref> == Obulamu oluvannyuma lw’ebyobufuzi == Mu Mwezi ogwokuna 2010, [[Financial Times]] yategeeza nti Vadera yatekawo ekitongole ekyebuuzibwako okuwa amagezi ku nteekateeka mu kuddamu okutegeka ebbanja lya Duba ery'ensi (Dubai world) ery'obuwumbi bwa ddoola z'Amerika (US$26). <ref>{{Cite web |date=24 May 2010 |title=Shriti Vadera's new consultancy role in Dubai &#124; Westminster blog &#124; Jim Pickard and Kiran Stacey share their views on the UK's political scene for the Financial Times – FT.com |url=http://blogs.ft.com/westminster/2010/05/shriti-vaderas-new-consultancy-role-in-dubai |access-date=5 November 2011 |publisher=Blogs.ft.com}}</ref> Mu Mwezi ogwomusanvu, amawulire ga [[Daily Telegraph]] gategeeza nti Vadera yali afuuse omuwi w'amagezi eri kkampuni ya Singapore ekola ku by'okusiga ensimbi eya [[Temasek]] . : "Ensonga lwaki abantu nga Shriti bafuna emirimu oba emikisa gino eri lwakuba nti abantu batono abategeera ensi y'ebyensimbi by'ensi yonna n'engeri amawanga gyegakolagana era gyegavuganya ne gannewaago ku mutendera gw'ensi yonna mu kiseera ng'ensi y'ebyensimbi kyeyoleka bulungi nti erina ebizibu n'ensi y'ebyobufuzi." Martin Armstrong owa kkampuni ekola ku by’okunoonya abakozi n'okubalungamya eya Somerton Partners bwe yategeezezza. Mu 2019, Vadera yayogerwako emikutu gy’amawulire mu Bungereza ng’agenda okusikira [[Mark Carney]] nga [[Gavana wa Bbanka enkulu eya Bungereza]] . Mu 2021, Vadera yalondebwa okuba ssentebe wa [[kkampuni ya Royal Shakespeare Company]] , omukyala eyasooka era omuntu atali kyeruppe eyasooka mu kifo kino. Mu 2023, pulezidenti wa Bbanka y'ensi yonna Ajay Banga yalonda Vadera nga ssentebe omubeezi – ng’ali wamu ne Mark Carney – ow’ekitongole ky’obwannannyini ekya Private Sector Investment Lab. == Emirimu emirala == === Enkiiko enfuzi ez'ekikungu === * [[Prudential plc]], Ssentebe atali mukulu (okuva mu 2021) * [[Santander UK]], Ssentebe atali mukulu (2015–2020) * [[BHP]], Memba atali mukulu ku lukiiko olufuzi (2010–2020) <ref>{{Cite web |title=BHP Billiton – Home |url=http://www.bhp.com.au/bb/investorsMedia/news/2010/bhpBillitonBoardAppointment.jsp |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120729191115/http://www.bhp.com.au/bb/investorsMedia/news/2010/bhpBillitonBoardAppointment.jsp |archive-date=29 July 2012 |access-date=5 November 2011 |publisher=[[BHP]]}}</ref> * [[AstraZeneca]], Memba atali mukulu ku lukiiko olufuzi (2010–2018) <ref>{{Cite web |date=17 December 2010 |title=PLC appoints new Non-Executive Director |url=http://www.astrazeneca.com/Media/Press-releases/Article/20101217--ASTRAZENECA-PLC-APPOINTS-NEW-NONEXECUTIVE-DIRECTOR |access-date=5 November 2011 |publisher=[[AstraZeneca]]}}</ref> === Ebitongole ebitali bikozi bya magoba === * [[Chatham House]], Omuwabuzi omukulu [[28|[28]]<nowiki>]</nowiki> * [[Ekibiina ky'ensi yonna eky'ebyensimbi]], Memba w'olukiiko olufuzi == Okutegeera == Mu 2016, Vadera yateekebwa ku lukalala lw'omwaka ogwo olw'abakyala ba BBC ekikumi (100) . == Ebiwandiiko == <nowiki>.mw-parser-output .reflist{margin-bottom:0.5em;list-style-type:decimal}@media screen{.mw-parser-output .reflist{font-size:90%}}.mw-parser-output .reflist .references{font-size:100%;margin-bottom:0;list-style-type:inherit}.mw-parser-output .reflist-columns-2{column-width:30em}.mw-parser-output .reflist-columns-3{column-width:25em}.mw-parser-output .reflist-columns{margin-top:0.3em}.mw-parser-output .reflist-columns ol{margin-top:0}.mw-parser-output .reflist-columns li{page-break-inside:avoid;break-inside:avoid-column}.mw-parser-output .reflist-upper-alpha{list-style-type:upper-alpha}.mw-parser-output .reflist-upper-roman{list-style-type:upper-roman}.mw-parser-output .reflist-lower-alpha{list-style-type:lower-alpha}.mw-parser-output .reflist-lower-greek{list-style-type:lower-greek}.mw-parser-output .reflist-lower-roman{list-style-type:lower-roman}</nowiki> == Ebijuliziddwa == # # {{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1568226/Profile-Shriti-Vadera.html|title=Profile: Shriti Vadera|author1=Helm, Toby|author2=Beckford, Martin|newspaper=[[The Daily Telegraph]]|date=3 November 2007|access-date=28 July 2009|location=London}} # {{cite news|url=https://www.hindustantimes.com/india/gujarati-tipped-for-brown-s-inner-circle/story-U1zYLbFBNQ9er406HaOsyO.html|title=Gujarati tipped for Brown's inner circle|first1=Vijay|last1=Dutt|first2=Naomi|last2=Canton|newspaper=[[Hindustan Times]]|date=June 24, 2007}} # {{cite news|url=https://www.theguardian.com/politics/2008/jul/26/women.economy|title=Saturday Interview: Shriti Vadera|last=Teather|first=David|newspaper=[[The Guardian]]|date=26 July 2008|access-date=28 July 2009|location=London}} # {{cite news|url=https://www.theguardian.com/politics/2009/jan/15/shriti-vadera-profile|title=Profile: Shriti Vadera|last=Sparrow|first=Andrew|newspaper=[[The Guardian]]|date=15 January 2009|access-date=26 July 2020|location=London}} # {{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB125381057608738167|title=Vadera Profile: From Banker to Baroness|newspaper=[[Wall Street Journal]]|date=24 September 2009|location=London}} # {{cite web |date=29 June 2007 |title=Brown unveils new faces |url=http://www.number-10.gov.uk/output/Page12225.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070701194808/http://www.number-10.gov.uk/output/Page12225.asp |archive-date=1 July 2007 |access-date=28 July 2009 |publisher=[[Prime Minister of the United Kingdom|Prime Minister]]'s Office |df=dmy-all}} # {{London Gazette|issue=58392|date=16 July 2007|page=10219}} # {{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/simon_jenkins/article2042242.ece|archive-url=https://web.archive.org/web/20080830100729/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/simon_jenkins/article2042242.ece|url-status=dead|archive-date=30 August 2008|title=Brown's brain and his hand are not always connected|last=Jenkins|first=Simon|author-link=Simon Jenkins|newspaper=[[The Times]]|date=8 July 2007|access-date=28 July 2009|location=London}} # {{Cite web |title=Local Elections Archive Project — Ravensbury Ward |url=https://www.andrewteale.me.uk/leap/ward/541/ |access-date=2021-03-27 |website=www.andrewteale.me.uk}} # {{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/politics/7828549.stm|title='Green shoots' remarks defended|work=[[BBC News]]|date=14 January 2009|access-date=28 July 2009}} # {{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/politics/7828549.stm|title='Green shoots' remarks defended|work=[[BBC News]]|date=14 January 2009|access-date=28 July 2009}} # {{cite web |title=How I helped rescue Britain from brink of bank disaster &#124; News |url=http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23744165-how-i-helped-rescue-britain-from-brink-of-bank-disaster.do |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120919143640/http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23744165-how-i-helped-rescue-britain-from-brink-of-bank-disaster.do |archive-date=19 September 2012 |access-date=5 November 2011 |publisher=Thisislondon.co.uk}} # {{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/politics/8272623.stm|title=UK &#124; UK Politics &#124; Vadera stepping down as minister|work=BBC News|date=24 September 2009|access-date=5 November 2011}} # {{cite web |title=Baroness Vadera – UK Parliament |url=http://www.parliament.uk/biographies/lords/baroness-vadera/3777 |access-date=2 September 2019 |publisher=Parliament.uk}} # {{cite web |date=24 May 2010 |title=Shriti Vadera's new consultancy role in Dubai &#124; Westminster blog &#124; Jim Pickard and Kiran Stacey share their views on the UK's political scene for the Financial Times – FT.com |url=http://blogs.ft.com/westminster/2010/05/shriti-vaderas-new-consultancy-role-in-dubai |access-date=5 November 2011 |publisher=Blogs.ft.com}} # {{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/banksandfinance/7871546/Baroness-Vadera-advises-Singaporean-sovereign-wealth-fund-Temasek.html|title=Baroness Vadera advises Singaporean sovereign wealth fund Temasek|newspaper=Telegraph|date=4 July 2010|access-date=5 November 2011|location=London|first=Richard|last=Tyler}} # Chris Giles (24 April 2019), [https://www.ft.com/content/647a115a-6678-11e9-a79d-04f350474d62 Who will replace Mark Carney as Bank of England governor?] ''[[:en:Financial_Times|Financial Times]]''. # {{cite news|url=https://www.theguardian.com/stage/2021/apr/28/rsc-appoints-first-woman-and-person-of-colour-as-chair-shriti-vadera|title=RSC appoints first woman and person of colour as chair|newspaper=[[The Guardian]]|date=April 28, 2021}} # {{cite news|url=https://www.thestage.co.uk/news/appointments/shriti-vadera-becomes-first-female-and-person-of-colour-to-lead-rsc-board|title=Shriti Vadera becomes first female and person of colour to lead RSC board|newspaper=[[The Stage]]|date=April 28, 2021}} # [https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2023/06/22/world-bank-group-intensifies-focus-on-private-sector-launches-effort-to-scale-investment-in-emerging-markets World Bank Group Intensifies Focus on Private Sector, Launches Effort to Scale Investment in Emerging Markets] [[:en:World_Bank|World Bank]], press release of 22 June 2023. # Oliver Ralph (30 January 2020), [https://www.ft.com/content/7ebe12b6-434d-11ea-abea-0c7a29cd66fe Shriti Vadera to become next chair of Prudential] ''[[:en:Financial_Times|Financial Times]]''. # {{cite news|last=Morris|first=Stephen|url=https://www.bloomberg.com/news/2014-12-12/santander-u-k-names-shriti-vadera-chairman-replacing-burns.html|title=Santander U.K. Names Shriti Vadera Chairman Replacing Burns|work=[[Bloomberg News]]|date=12 December 2014|access-date=15 January 2015}} # {{cite news|url=https://www.investegate.co.uk/article.aspx?id=202001300830024147B|title=SANTANDER UK GROUP HOLDINGS PLC – BOARD CHANGE|newspaper=Investegate|date=30 January 2020}} # {{cite web |title=BHP Billiton – Home |url=http://www.bhp.com.au/bb/investorsMedia/news/2010/bhpBillitonBoardAppointment.jsp |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120729191115/http://www.bhp.com.au/bb/investorsMedia/news/2010/bhpBillitonBoardAppointment.jsp |archive-date=29 July 2012 |access-date=5 November 2011 |publisher=[[BHP]]}} # {{cite news|url=https://www.bhp.com/media-and-insights/news-releases/2020/10/appointment-of-senior-independent-director/|title=Appointment of Senior Independent Director|date=13 October 2020|access-date=29 November 2025|archive-date=14 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514133427/https://www.bhp.com/media-and-insights/news-releases/2020/10/appointment-of-senior-independent-director/|url-status=dead}} # {{cite web |date=17 December 2010 |title=PLC appoints new Non-Executive Director |url=http://www.astrazeneca.com/Media/Press-releases/Article/20101217--ASTRAZENECA-PLC-APPOINTS-NEW-NONEXECUTIVE-DIRECTOR |access-date=5 November 2011 |publisher=[[AstraZeneca]]}} # [https://www.chathamhouse.org/about-us/our-governance Our Governance] [[:en:Chatham_House|Chatham House]]. # [https://www.iif.com/About-Us/Our-Board Board] [[:en:Institute_of_International_Finance|Institute of International Finance]] # [https://www.bbc.com/news/world-38012048 2016], BBC, Retrieved 26 November 2016 == Ebijuliziddwa == * [https://web.archive.org/web/20121017193922/http://www.parliament.uk/biographies/lords/shriti-vadera/19678 ebikwata ku palamenti] {{British special advisers}} [[Category:Baminisita ba Uganda]] gzcewbbrd3ena5g8aplhygw2qz5xd2b 77163 77162 2026-10-20T18:59:01Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77163 wikitext text/x-wiki   '''Shriti Vadera, Baroness Vadera''', PC (yazaalibwa 23 Omwezi ogwomukaaga 1962 ) Mungereza enzaalwa ya Uganda eyali omukozi mu bbanka avunaanyizibwa ku kusiga ensimbi era minisita wa gavumenti abadde ssentebe wa [[Prudential plc]] okuva mu mwezi ogusooka 2021, nga yeegatta ku lukiiko olufuzi mu Mwezi ogwokutaano 2020. Yaweereza mu gavumenti ya [[Gordon Brown]] mu offiisi ya Kabineeti , Ekitongole ky'obusuubuzi, obuyiiya n'amagezi ag'ekikugu n'ekitongole ky'ensi yonna eky'enkulaakulana . Yali ssentebe wa Santander eky'e Bungereza okuva mu Mwezi ogwokusatu 2015 okutuuka mu Mwezi ogwekkumi 2020, omukyala eyasooka okukulira bbanka ennene ey'abangereza.<ref>{{Cite web |title=Baroness Shriti Vadera PC |url=https://www.gov.uk/government/people/shriti-vadera |access-date=2026-10-20 |website=GOV.UK |language=en}}</ref> == Obuto bwe == Vadera yazaalibwa mu [[Yuganda|Uganda]] mu 1962 eri abazadde abayindi [[Aba Gujarat]]<nowiki/>i .<ref>{{Cite web |title=Baroness Shriti Vadera PC |url=https://www.gov.uk/government/people/shriti-vadera |access-date=2026-10-20 |website=GOV.UK |language=en}}</ref> Ono ava mu maka agaalina essaamba y'amajaani entono naye baddukira e Buyindi mu 1972 ng'akiddirira gavumenti ya Uganda okugoba Bannayuganda bannansi ba Asia, n’oluvannyuma n’agenda e Bungereza. Yasomera mu ttendekero lya [[Northwood College]] nga tannakola gdiguli mu filosofa, eby'obufuzi, n'ebyenfuna ku ttendekero lya [[Somerville college Oxford]] .<ref>{{Cite web |title=Baroness Shriti Vadera PC |url=https://www.gov.uk/government/people/shriti-vadera |access-date=2026-10-20 |website=GOV.UK |language=en}}</ref> == Emirimu gy'ekisaawe ky'obwannakyewa == Okumala emyaka egisukka mu 14 Vadera yali akolera mu bbanka ensizi y'ensimbi eya [[UBS Warburg]], nga mu mirimu gye mwalimu okuwabula gavumenti z’amawanga agakyakula, n’okukendeeza ku mabanja n’okuddamu okukola enteekateeka. Era yakola kinene ku kutunda n'okuzza ekitundu ku kkampuni ya South Africa ey'amasimu mu mikono gy'obwannanyini . == Omuwabuzi wa Gavumenti era minisita == Vadera yali ku kakiiko lw’abawabuzi b'eby’enfuna ku HM Treasury okuva mu 1999 okutuuka mu 2007, gye yakulembera enkola ya bizinensi, okuvuganya mu buyiiya , ebikolebwa n’ensonga z’ebyensimbi n’enkulaakulana y’ensi yonna n’okuddukanya emigabo gya Gavumenti, okutunda eby’obugagga n’enkolagana ya gavumenti ey’obwannannyini ku bizimbibwa. Nga kiddirira okulondebwa kwe nga Ssaabaminisita mu Mwezi ogwomukaaga 2007, Gordon Brown yamulonda ng'[[omuwandiisi wa paalamemti owa wansi]] mu [[kitongole ky'enkulaakulana y'ensi yonna]].Engeri gy'ataali mubaka wa paalament zombi,yatondebwawo ekitiibwa kya [[life peer]] (ng'ono abeera mubaka mu house of Lords okutuuka okufaakwe) nga 11 Omwezi ogw'omusanvu 2007 nga '''Baroness Vadera''' owa [[Holland Park]] mu [[Royal Borough ekya Lingston ne Chelsea]] . The Sunday Times yategeeza nti [[Gus O'Donnell]], [[omuwandiisi wa kabineeti]], "yagaana nnyo okumukkiriza okusala omutendera gwa No 10 ng'omukwasisa w'enkola" era "tewaali [[muwandiisi wa nkalakkalira]] yali asobola kumugumira" – wadde ng'oluvannyuma yeegaana okwogera bino. <ref>{{Cite news|url=Simon Jenkins}}</ref> Nga kiddirira okunenyezabwa ku ngeri ye gy'akolamu emirimu, Stephen Alambritis, owa Federation of Small Businesses (N'era nga ye kkansala wa wa [[Merton]] [[Labour]]) <ref>{{Cite web |title=Local Elections Archive Project — Ravensbury Ward |url=https://www.andrewteale.me.uk/leap/ward/541/ |access-date=2021-03-27 |website=www.andrewteale.me.uk}}</ref> yagamba nti: "Bwe kiba nti abakozi ba gavumenti bamwemulugunyaako, olwo osanga baminisita bangi balina okubeera nga ye; ebintu abikola." Oluvannyuma lw’emyezi mukaaga nga Minisita mu by’enkulaakulana by’ensi yonna, yatwalibwa mu kitongole kya bizinensi obutandisi bw'emirimu n'enkyusakyusa y'amateeka . Mu Mwezi ogwekkumi 2008, n'era yafuuka omuwandiisi wa paalamenti m8 offiisi ya kabbineeti . Mu Mwezi ogusooka 2009 yawa yintaviyu mu mawulire ga ITV ag'ebiseera by'amalya g'ekyemisana, eyawunzika nti: : [[Alastair Stewart]] : "Ekirowoozo ekisembayo era ekimpimpi ekisoboka Wali mukozi wa bbanka era omusuubuzi era kati minisita – tunaalaba ddi obubonera bw'ebyenfuna okudda engulu? : '''Baroness Vadera''': "Kale, ensi tetegeerekeka mu kiseera kino mu nsi yonna naye sandiyagadde kuba nga nze akiteebereza. Ndaba obubonero obutonotono obwokudda engulu naye bukyali nnyo okwogera ddala engeri gye binaakulamu." Okuddamu kwe kwaleeta okwogererwa okuva mu nsonda eziwerako, omuli ccansala ow'ekisiikirize [[George Osborne]] n'eyali ccansala [[Norman Lamont]] eyasooka okukozesa engombo y'[[obubonero bwebyefuna okudda engulu]] " ([[Green shots]] )" mu 1991. Lamont yagamba nti: "Kyali tekinatuukira ddala okukozesa engombo eyo." Ku nkomerero y’omwaka ogwo amawulirew ga [[Evening Standard]] gategeeza nti Vadera yayamba nnyo mu kutondawo enkola eyali tebangawo eyokununula zi bbanka ezaali zitubidde . <ref>{{Cite web |title=How I helped rescue Britain from brink of bank disaster &#124; News |url=http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23744165-how-i-helped-rescue-britain-from-brink-of-bank-disaster.do |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120919143640/http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23744165-how-i-helped-rescue-britain-from-brink-of-bank-disaster.do |archive-date=19 September 2012 |access-date=5 November 2011 |publisher=Thisislondon.co.uk}}</ref> Nga 24 Omwezi ogwomwenda 2009, kyalangirirwa nti yali wakuva ku bwa minisita okutwala omulimu omupya ogw'okuwabula amawanga ageegattira mu kiniina kya [[G20]] . Vadera abadde mu luwummula okuva mu lukiiko lwa ba Lords okuva mu December wa 2011. <ref>{{Cite web |title=Baroness Vadera – UK Parliament |url=http://www.parliament.uk/biographies/lords/baroness-vadera/3777 |access-date=2 September 2019 |publisher=Parliament.uk}}</ref> == Obulamu oluvannyuma lw’ebyobufuzi == Mu Mwezi ogwokuna 2010, [[Financial Times]] yategeeza nti Vadera yatekawo ekitongole ekyebuuzibwako okuwa amagezi ku nteekateeka mu kuddamu okutegeka ebbanja lya Duba ery'ensi (Dubai world) ery'obuwumbi bwa ddoola z'Amerika (US$26). <ref>{{Cite web |date=24 May 2010 |title=Shriti Vadera's new consultancy role in Dubai &#124; Westminster blog &#124; Jim Pickard and Kiran Stacey share their views on the UK's political scene for the Financial Times – FT.com |url=http://blogs.ft.com/westminster/2010/05/shriti-vaderas-new-consultancy-role-in-dubai |access-date=5 November 2011 |publisher=Blogs.ft.com}}</ref> Mu Mwezi ogwomusanvu, amawulire ga [[Daily Telegraph]] gategeeza nti Vadera yali afuuse omuwi w'amagezi eri kkampuni ya Singapore ekola ku by'okusiga ensimbi eya [[Temasek]] . : "Ensonga lwaki abantu nga Shriti bafuna emirimu oba emikisa gino eri lwakuba nti abantu batono abategeera ensi y'ebyensimbi by'ensi yonna n'engeri amawanga gyegakolagana era gyegavuganya ne gannewaago ku mutendera gw'ensi yonna mu kiseera ng'ensi y'ebyensimbi kyeyoleka bulungi nti erina ebizibu n'ensi y'ebyobufuzi." Martin Armstrong owa kkampuni ekola ku by’okunoonya abakozi n'okubalungamya eya Somerton Partners bwe yategeezezza. Mu 2019, Vadera yayogerwako emikutu gy’amawulire mu Bungereza ng’agenda okusikira [[Mark Carney]] nga [[Gavana wa Bbanka enkulu eya Bungereza]] . Mu 2021, Vadera yalondebwa okuba ssentebe wa [[kkampuni ya Royal Shakespeare Company]] , omukyala eyasooka era omuntu atali kyeruppe eyasooka mu kifo kino. Mu 2023, pulezidenti wa Bbanka y'ensi yonna Ajay Banga yalonda Vadera nga ssentebe omubeezi – ng’ali wamu ne Mark Carney – ow’ekitongole ky’obwannannyini ekya Private Sector Investment Lab. == Emirimu emirala == === Enkiiko enfuzi ez'ekikungu === * [[Prudential plc]], Ssentebe atali mukulu (okuva mu 2021) * [[Santander UK]], Ssentebe atali mukulu (2015–2020) * [[BHP]], Memba atali mukulu ku lukiiko olufuzi (2010–2020) <ref>{{Cite web |title=BHP Billiton – Home |url=http://www.bhp.com.au/bb/investorsMedia/news/2010/bhpBillitonBoardAppointment.jsp |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120729191115/http://www.bhp.com.au/bb/investorsMedia/news/2010/bhpBillitonBoardAppointment.jsp |archive-date=29 July 2012 |access-date=5 November 2011 |publisher=[[BHP]]}}</ref> * [[AstraZeneca]], Memba atali mukulu ku lukiiko olufuzi (2010–2018) <ref>{{Cite web |date=17 December 2010 |title=PLC appoints new Non-Executive Director |url=http://www.astrazeneca.com/Media/Press-releases/Article/20101217--ASTRAZENECA-PLC-APPOINTS-NEW-NONEXECUTIVE-DIRECTOR |access-date=5 November 2011 |publisher=[[AstraZeneca]]}}</ref> === Ebitongole ebitali bikozi bya magoba === * [[Chatham House]], Omuwabuzi omukulu [[28|[28]]<nowiki>]</nowiki> * [[Ekibiina ky'ensi yonna eky'ebyensimbi]], Memba w'olukiiko olufuzi == Okutegeera == Mu 2016, Vadera yateekebwa ku lukalala lw'omwaka ogwo olw'abakyala ba BBC ekikumi (100) . == Ebiwandiiko == <nowiki>.mw-parser-output .reflist{margin-bottom:0.5em;list-style-type:decimal}@media screen{.mw-parser-output .reflist{font-size:90%}}.mw-parser-output .reflist .references{font-size:100%;margin-bottom:0;list-style-type:inherit}.mw-parser-output .reflist-columns-2{column-width:30em}.mw-parser-output .reflist-columns-3{column-width:25em}.mw-parser-output .reflist-columns{margin-top:0.3em}.mw-parser-output .reflist-columns ol{margin-top:0}.mw-parser-output .reflist-columns li{page-break-inside:avoid;break-inside:avoid-column}.mw-parser-output .reflist-upper-alpha{list-style-type:upper-alpha}.mw-parser-output .reflist-upper-roman{list-style-type:upper-roman}.mw-parser-output .reflist-lower-alpha{list-style-type:lower-alpha}.mw-parser-output .reflist-lower-greek{list-style-type:lower-greek}.mw-parser-output .reflist-lower-roman{list-style-type:lower-roman}</nowiki> == Ebijuliziddwa == # # {{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1568226/Profile-Shriti-Vadera.html|title=Profile: Shriti Vadera|author1=Helm, Toby|author2=Beckford, Martin|newspaper=[[The Daily Telegraph]]|date=3 November 2007|access-date=28 July 2009|location=London}} # {{cite news|url=https://www.hindustantimes.com/india/gujarati-tipped-for-brown-s-inner-circle/story-U1zYLbFBNQ9er406HaOsyO.html|title=Gujarati tipped for Brown's inner circle|first1=Vijay|last1=Dutt|first2=Naomi|last2=Canton|newspaper=[[Hindustan Times]]|date=June 24, 2007}} # {{cite news|url=https://www.theguardian.com/politics/2008/jul/26/women.economy|title=Saturday Interview: Shriti Vadera|last=Teather|first=David|newspaper=[[The Guardian]]|date=26 July 2008|access-date=28 July 2009|location=London}} # {{cite news|url=https://www.theguardian.com/politics/2009/jan/15/shriti-vadera-profile|title=Profile: Shriti Vadera|last=Sparrow|first=Andrew|newspaper=[[The Guardian]]|date=15 January 2009|access-date=26 July 2020|location=London}} # {{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB125381057608738167|title=Vadera Profile: From Banker to Baroness|newspaper=[[Wall Street Journal]]|date=24 September 2009|location=London}} # {{cite web |date=29 June 2007 |title=Brown unveils new faces |url=http://www.number-10.gov.uk/output/Page12225.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070701194808/http://www.number-10.gov.uk/output/Page12225.asp |archive-date=1 July 2007 |access-date=28 July 2009 |publisher=[[Prime Minister of the United Kingdom|Prime Minister]]'s Office |df=dmy-all}} # {{London Gazette|issue=58392|date=16 July 2007|page=10219}} # {{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/simon_jenkins/article2042242.ece|archive-url=https://web.archive.org/web/20080830100729/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/simon_jenkins/article2042242.ece|url-status=dead|archive-date=30 August 2008|title=Brown's brain and his hand are not always connected|last=Jenkins|first=Simon|author-link=Simon Jenkins|newspaper=[[The Times]]|date=8 July 2007|access-date=28 July 2009|location=London}} # {{Cite web |title=Local Elections Archive Project — Ravensbury Ward |url=https://www.andrewteale.me.uk/leap/ward/541/ |access-date=2021-03-27 |website=www.andrewteale.me.uk}} # {{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/politics/7828549.stm|title='Green shoots' remarks defended|work=[[BBC News]]|date=14 January 2009|access-date=28 July 2009}} # {{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/politics/7828549.stm|title='Green shoots' remarks defended|work=[[BBC News]]|date=14 January 2009|access-date=28 July 2009}} # {{cite web |title=How I helped rescue Britain from brink of bank disaster &#124; News |url=http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23744165-how-i-helped-rescue-britain-from-brink-of-bank-disaster.do |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120919143640/http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23744165-how-i-helped-rescue-britain-from-brink-of-bank-disaster.do |archive-date=19 September 2012 |access-date=5 November 2011 |publisher=Thisislondon.co.uk}} # {{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/politics/8272623.stm|title=UK &#124; UK Politics &#124; Vadera stepping down as minister|work=BBC News|date=24 September 2009|access-date=5 November 2011}} # {{cite web |title=Baroness Vadera – UK Parliament |url=http://www.parliament.uk/biographies/lords/baroness-vadera/3777 |access-date=2 September 2019 |publisher=Parliament.uk}} # {{cite web |date=24 May 2010 |title=Shriti Vadera's new consultancy role in Dubai &#124; Westminster blog &#124; Jim Pickard and Kiran Stacey share their views on the UK's political scene for the Financial Times – FT.com |url=http://blogs.ft.com/westminster/2010/05/shriti-vaderas-new-consultancy-role-in-dubai |access-date=5 November 2011 |publisher=Blogs.ft.com}} # {{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/banksandfinance/7871546/Baroness-Vadera-advises-Singaporean-sovereign-wealth-fund-Temasek.html|title=Baroness Vadera advises Singaporean sovereign wealth fund Temasek|newspaper=Telegraph|date=4 July 2010|access-date=5 November 2011|location=London|first=Richard|last=Tyler}} # Chris Giles (24 April 2019), [https://www.ft.com/content/647a115a-6678-11e9-a79d-04f350474d62 Who will replace Mark Carney as Bank of England governor?] ''[[:en:Financial_Times|Financial Times]]''. # {{cite news|url=https://www.theguardian.com/stage/2021/apr/28/rsc-appoints-first-woman-and-person-of-colour-as-chair-shriti-vadera|title=RSC appoints first woman and person of colour as chair|newspaper=[[The Guardian]]|date=April 28, 2021}} # {{cite news|url=https://www.thestage.co.uk/news/appointments/shriti-vadera-becomes-first-female-and-person-of-colour-to-lead-rsc-board|title=Shriti Vadera becomes first female and person of colour to lead RSC board|newspaper=[[The Stage]]|date=April 28, 2021}} # [https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2023/06/22/world-bank-group-intensifies-focus-on-private-sector-launches-effort-to-scale-investment-in-emerging-markets World Bank Group Intensifies Focus on Private Sector, Launches Effort to Scale Investment in Emerging Markets] [[:en:World_Bank|World Bank]], press release of 22 June 2023. # Oliver Ralph (30 January 2020), [https://www.ft.com/content/7ebe12b6-434d-11ea-abea-0c7a29cd66fe Shriti Vadera to become next chair of Prudential] ''[[:en:Financial_Times|Financial Times]]''. # {{cite news|last=Morris|first=Stephen|url=https://www.bloomberg.com/news/2014-12-12/santander-u-k-names-shriti-vadera-chairman-replacing-burns.html|title=Santander U.K. Names Shriti Vadera Chairman Replacing Burns|work=[[Bloomberg News]]|date=12 December 2014|access-date=15 January 2015}} # {{cite news|url=https://www.investegate.co.uk/article.aspx?id=202001300830024147B|title=SANTANDER UK GROUP HOLDINGS PLC – BOARD CHANGE|newspaper=Investegate|date=30 January 2020}} # {{cite web |title=BHP Billiton – Home |url=http://www.bhp.com.au/bb/investorsMedia/news/2010/bhpBillitonBoardAppointment.jsp |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120729191115/http://www.bhp.com.au/bb/investorsMedia/news/2010/bhpBillitonBoardAppointment.jsp |archive-date=29 July 2012 |access-date=5 November 2011 |publisher=[[BHP]]}} # {{cite news|url=https://www.bhp.com/media-and-insights/news-releases/2020/10/appointment-of-senior-independent-director/|title=Appointment of Senior Independent Director|date=13 October 2020|access-date=29 November 2025|archive-date=14 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514133427/https://www.bhp.com/media-and-insights/news-releases/2020/10/appointment-of-senior-independent-director/|url-status=dead}} # {{cite web |date=17 December 2010 |title=PLC appoints new Non-Executive Director |url=http://www.astrazeneca.com/Media/Press-releases/Article/20101217--ASTRAZENECA-PLC-APPOINTS-NEW-NONEXECUTIVE-DIRECTOR |access-date=5 November 2011 |publisher=[[AstraZeneca]]}} # [https://www.chathamhouse.org/about-us/our-governance Our Governance] [[:en:Chatham_House|Chatham House]]. # [https://www.iif.com/About-Us/Our-Board Board] [[:en:Institute_of_International_Finance|Institute of International Finance]] # [https://www.bbc.com/news/world-38012048 2016], BBC, Retrieved 26 November 2016 == Ebijuliziddwa == * [https://web.archive.org/web/20121017193922/http://www.parliament.uk/biographies/lords/shriti-vadera/19678 ebikwata ku palamenti] {{British special advisers}} [[Category:Baminisita ba Uganda]] ga7ygb6ljygscelejfrrg4vfthhlg21 77164 77163 2026-10-20T18:59:35Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77164 wikitext text/x-wiki   '''Shriti Vadera, Baroness Vadera''', PC (yazaalibwa 23 Omwezi ogwomukaaga 1962 ) Mungereza enzaalwa ya Uganda eyali omukozi mu bbanka avunaanyizibwa ku kusiga ensimbi era minisita wa gavumenti abadde ssentebe wa [[Prudential plc]] okuva mu mwezi ogusooka 2021, nga yeegatta ku lukiiko olufuzi mu Mwezi ogwokutaano 2020. Yaweereza mu gavumenti ya [[Gordon Brown]] mu offiisi ya Kabineeti , Ekitongole ky'obusuubuzi, obuyiiya n'amagezi ag'ekikugu n'ekitongole ky'ensi yonna eky'enkulaakulana . Yali ssentebe wa Santander eky'e Bungereza okuva mu Mwezi ogwokusatu 2015 okutuuka mu Mwezi ogwekkumi 2020, omukyala eyasooka okukulira bbanka ennene ey'abangereza.<ref>{{Cite web |title=Baroness Shriti Vadera PC |url=https://www.gov.uk/government/people/shriti-vadera |access-date=2026-10-20 |website=GOV.UK |language=en}}</ref> == Obuto bwe == Vadera yazaalibwa mu [[Yuganda|Uganda]] mu 1962 eri abazadde abayindi [[Aba Gujarat]]<nowiki/>i .<ref>{{Cite web |title=Baroness Shriti Vadera PC |url=https://www.gov.uk/government/people/shriti-vadera |access-date=2026-10-20 |website=GOV.UK |language=en}}</ref> Ono ava mu maka agaalina essaamba y'amajaani entono naye baddukira e Buyindi mu 1972 ng'akiddirira gavumenti ya Uganda okugoba Bannayuganda bannansi ba Asia, n’oluvannyuma n’agenda e Bungereza. Yasomera mu ttendekero lya [[Northwood College]] nga tannakola gdiguli mu filosofa, eby'obufuzi, n'ebyenfuna ku ttendekero lya [[Somerville college Oxford]] .<ref>{{Cite web |title=Baroness Shriti Vadera PC |url=https://www.gov.uk/government/people/shriti-vadera |access-date=2026-10-20 |website=GOV.UK |language=en}}</ref> == Emirimu gy'ekisaawe ky'obwannakyewa == Okumala emyaka egisukka mu 14 Vadera yali akolera mu bbanka ensizi y'ensimbi eya [[UBS Warburg]], nga mu mirimu gye mwalimu okuwabula gavumenti z’amawanga agakyakula, n’okukendeeza ku mabanja n’okuddamu okukola enteekateeka. Era yakola kinene ku kutunda n'okuzza ekitundu ku kkampuni ya South Africa ey'amasimu mu mikono gy'obwannanyini . == Omuwabuzi wa Gavumenti era minisita == Vadera yali ku kakiiko lw’abawabuzi b'eby’enfuna ku HM Treasury okuva mu 1999 okutuuka mu 2007, gye yakulembera enkola ya bizinensi, okuvuganya mu buyiiya , ebikolebwa n’ensonga z’ebyensimbi n’enkulaakulana y’ensi yonna n’okuddukanya emigabo gya Gavumenti, okutunda eby’obugagga n’enkolagana ya gavumenti ey’obwannannyini ku bizimbibwa.<ref>{{Cite web |title=Baroness Shriti Vadera PC |url=https://www.gov.uk/government/people/shriti-vadera |access-date=2026-10-20 |website=GOV.UK |language=en}}</ref> Nga kiddirira okulondebwa kwe nga Ssaabaminisita mu Mwezi ogwomukaaga 2007, Gordon Brown yamulonda ng'[[omuwandiisi wa paalamemti owa wansi]] mu [[kitongole ky'enkulaakulana y'ensi yonna]].Engeri gy'ataali mubaka wa paalament zombi,yatondebwawo ekitiibwa kya [[life peer]] (ng'ono abeera mubaka mu house of Lords okutuuka okufaakwe) nga 11 Omwezi ogw'omusanvu 2007 nga '''Baroness Vadera''' owa [[Holland Park]] mu [[Royal Borough ekya Lingston ne Chelsea]] . The Sunday Times yategeeza nti [[Gus O'Donnell]], [[omuwandiisi wa kabineeti]], "yagaana nnyo okumukkiriza okusala omutendera gwa No 10 ng'omukwasisa w'enkola" era "tewaali [[muwandiisi wa nkalakkalira]] yali asobola kumugumira" – wadde ng'oluvannyuma yeegaana okwogera bino. <ref>{{Cite news|url=Simon Jenkins}}</ref> Nga kiddirira okunenyezabwa ku ngeri ye gy'akolamu emirimu, Stephen Alambritis, owa Federation of Small Businesses (N'era nga ye kkansala wa wa [[Merton]] [[Labour]]) <ref>{{Cite web |title=Local Elections Archive Project — Ravensbury Ward |url=https://www.andrewteale.me.uk/leap/ward/541/ |access-date=2021-03-27 |website=www.andrewteale.me.uk}}</ref> yagamba nti: "Bwe kiba nti abakozi ba gavumenti bamwemulugunyaako, olwo osanga baminisita bangi balina okubeera nga ye; ebintu abikola." Oluvannyuma lw’emyezi mukaaga nga Minisita mu by’enkulaakulana by’ensi yonna, yatwalibwa mu kitongole kya bizinensi obutandisi bw'emirimu n'enkyusakyusa y'amateeka . Mu Mwezi ogwekkumi 2008, n'era yafuuka omuwandiisi wa paalamenti m8 offiisi ya kabbineeti . Mu Mwezi ogusooka 2009 yawa yintaviyu mu mawulire ga ITV ag'ebiseera by'amalya g'ekyemisana, eyawunzika nti: : [[Alastair Stewart]] : "Ekirowoozo ekisembayo era ekimpimpi ekisoboka Wali mukozi wa bbanka era omusuubuzi era kati minisita – tunaalaba ddi obubonera bw'ebyenfuna okudda engulu? : '''Baroness Vadera''': "Kale, ensi tetegeerekeka mu kiseera kino mu nsi yonna naye sandiyagadde kuba nga nze akiteebereza. Ndaba obubonero obutonotono obwokudda engulu naye bukyali nnyo okwogera ddala engeri gye binaakulamu." Okuddamu kwe kwaleeta okwogererwa okuva mu nsonda eziwerako, omuli ccansala ow'ekisiikirize [[George Osborne]] n'eyali ccansala [[Norman Lamont]] eyasooka okukozesa engombo y'[[obubonero bwebyefuna okudda engulu]] " ([[Green shots]] )" mu 1991. Lamont yagamba nti: "Kyali tekinatuukira ddala okukozesa engombo eyo." Ku nkomerero y’omwaka ogwo amawulirew ga [[Evening Standard]] gategeeza nti Vadera yayamba nnyo mu kutondawo enkola eyali tebangawo eyokununula zi bbanka ezaali zitubidde . <ref>{{Cite web |title=How I helped rescue Britain from brink of bank disaster &#124; News |url=http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23744165-how-i-helped-rescue-britain-from-brink-of-bank-disaster.do |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120919143640/http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23744165-how-i-helped-rescue-britain-from-brink-of-bank-disaster.do |archive-date=19 September 2012 |access-date=5 November 2011 |publisher=Thisislondon.co.uk}}</ref> Nga 24 Omwezi ogwomwenda 2009, kyalangirirwa nti yali wakuva ku bwa minisita okutwala omulimu omupya ogw'okuwabula amawanga ageegattira mu kiniina kya [[G20]] . Vadera abadde mu luwummula okuva mu lukiiko lwa ba Lords okuva mu December wa 2011. <ref>{{Cite web |title=Baroness Vadera – UK Parliament |url=http://www.parliament.uk/biographies/lords/baroness-vadera/3777 |access-date=2 September 2019 |publisher=Parliament.uk}}</ref> == Obulamu oluvannyuma lw’ebyobufuzi == Mu Mwezi ogwokuna 2010, [[Financial Times]] yategeeza nti Vadera yatekawo ekitongole ekyebuuzibwako okuwa amagezi ku nteekateeka mu kuddamu okutegeka ebbanja lya Duba ery'ensi (Dubai world) ery'obuwumbi bwa ddoola z'Amerika (US$26). <ref>{{Cite web |date=24 May 2010 |title=Shriti Vadera's new consultancy role in Dubai &#124; Westminster blog &#124; Jim Pickard and Kiran Stacey share their views on the UK's political scene for the Financial Times – FT.com |url=http://blogs.ft.com/westminster/2010/05/shriti-vaderas-new-consultancy-role-in-dubai |access-date=5 November 2011 |publisher=Blogs.ft.com}}</ref> Mu Mwezi ogwomusanvu, amawulire ga [[Daily Telegraph]] gategeeza nti Vadera yali afuuse omuwi w'amagezi eri kkampuni ya Singapore ekola ku by'okusiga ensimbi eya [[Temasek]] . : "Ensonga lwaki abantu nga Shriti bafuna emirimu oba emikisa gino eri lwakuba nti abantu batono abategeera ensi y'ebyensimbi by'ensi yonna n'engeri amawanga gyegakolagana era gyegavuganya ne gannewaago ku mutendera gw'ensi yonna mu kiseera ng'ensi y'ebyensimbi kyeyoleka bulungi nti erina ebizibu n'ensi y'ebyobufuzi." Martin Armstrong owa kkampuni ekola ku by’okunoonya abakozi n'okubalungamya eya Somerton Partners bwe yategeezezza. Mu 2019, Vadera yayogerwako emikutu gy’amawulire mu Bungereza ng’agenda okusikira [[Mark Carney]] nga [[Gavana wa Bbanka enkulu eya Bungereza]] . Mu 2021, Vadera yalondebwa okuba ssentebe wa [[kkampuni ya Royal Shakespeare Company]] , omukyala eyasooka era omuntu atali kyeruppe eyasooka mu kifo kino. Mu 2023, pulezidenti wa Bbanka y'ensi yonna Ajay Banga yalonda Vadera nga ssentebe omubeezi – ng’ali wamu ne Mark Carney – ow’ekitongole ky’obwannannyini ekya Private Sector Investment Lab. == Emirimu emirala == === Enkiiko enfuzi ez'ekikungu === * [[Prudential plc]], Ssentebe atali mukulu (okuva mu 2021) * [[Santander UK]], Ssentebe atali mukulu (2015–2020) * [[BHP]], Memba atali mukulu ku lukiiko olufuzi (2010–2020) <ref>{{Cite web |title=BHP Billiton – Home |url=http://www.bhp.com.au/bb/investorsMedia/news/2010/bhpBillitonBoardAppointment.jsp |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120729191115/http://www.bhp.com.au/bb/investorsMedia/news/2010/bhpBillitonBoardAppointment.jsp |archive-date=29 July 2012 |access-date=5 November 2011 |publisher=[[BHP]]}}</ref> * [[AstraZeneca]], Memba atali mukulu ku lukiiko olufuzi (2010–2018) <ref>{{Cite web |date=17 December 2010 |title=PLC appoints new Non-Executive Director |url=http://www.astrazeneca.com/Media/Press-releases/Article/20101217--ASTRAZENECA-PLC-APPOINTS-NEW-NONEXECUTIVE-DIRECTOR |access-date=5 November 2011 |publisher=[[AstraZeneca]]}}</ref> === Ebitongole ebitali bikozi bya magoba === * [[Chatham House]], Omuwabuzi omukulu [[28|[28]]<nowiki>]</nowiki> * [[Ekibiina ky'ensi yonna eky'ebyensimbi]], Memba w'olukiiko olufuzi == Okutegeera == Mu 2016, Vadera yateekebwa ku lukalala lw'omwaka ogwo olw'abakyala ba BBC ekikumi (100) . == Ebiwandiiko == <nowiki>.mw-parser-output .reflist{margin-bottom:0.5em;list-style-type:decimal}@media screen{.mw-parser-output .reflist{font-size:90%}}.mw-parser-output .reflist .references{font-size:100%;margin-bottom:0;list-style-type:inherit}.mw-parser-output .reflist-columns-2{column-width:30em}.mw-parser-output .reflist-columns-3{column-width:25em}.mw-parser-output .reflist-columns{margin-top:0.3em}.mw-parser-output .reflist-columns ol{margin-top:0}.mw-parser-output .reflist-columns li{page-break-inside:avoid;break-inside:avoid-column}.mw-parser-output .reflist-upper-alpha{list-style-type:upper-alpha}.mw-parser-output .reflist-upper-roman{list-style-type:upper-roman}.mw-parser-output .reflist-lower-alpha{list-style-type:lower-alpha}.mw-parser-output .reflist-lower-greek{list-style-type:lower-greek}.mw-parser-output .reflist-lower-roman{list-style-type:lower-roman}</nowiki> == Ebijuliziddwa == # # {{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1568226/Profile-Shriti-Vadera.html|title=Profile: Shriti Vadera|author1=Helm, Toby|author2=Beckford, Martin|newspaper=[[The Daily Telegraph]]|date=3 November 2007|access-date=28 July 2009|location=London}} # {{cite news|url=https://www.hindustantimes.com/india/gujarati-tipped-for-brown-s-inner-circle/story-U1zYLbFBNQ9er406HaOsyO.html|title=Gujarati tipped for Brown's inner circle|first1=Vijay|last1=Dutt|first2=Naomi|last2=Canton|newspaper=[[Hindustan Times]]|date=June 24, 2007}} # {{cite news|url=https://www.theguardian.com/politics/2008/jul/26/women.economy|title=Saturday Interview: Shriti Vadera|last=Teather|first=David|newspaper=[[The Guardian]]|date=26 July 2008|access-date=28 July 2009|location=London}} # {{cite news|url=https://www.theguardian.com/politics/2009/jan/15/shriti-vadera-profile|title=Profile: Shriti Vadera|last=Sparrow|first=Andrew|newspaper=[[The Guardian]]|date=15 January 2009|access-date=26 July 2020|location=London}} # {{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB125381057608738167|title=Vadera Profile: From Banker to Baroness|newspaper=[[Wall Street Journal]]|date=24 September 2009|location=London}} # {{cite web |date=29 June 2007 |title=Brown unveils new faces |url=http://www.number-10.gov.uk/output/Page12225.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070701194808/http://www.number-10.gov.uk/output/Page12225.asp |archive-date=1 July 2007 |access-date=28 July 2009 |publisher=[[Prime Minister of the United Kingdom|Prime Minister]]'s Office |df=dmy-all}} # {{London Gazette|issue=58392|date=16 July 2007|page=10219}} # {{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/simon_jenkins/article2042242.ece|archive-url=https://web.archive.org/web/20080830100729/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/simon_jenkins/article2042242.ece|url-status=dead|archive-date=30 August 2008|title=Brown's brain and his hand are not always connected|last=Jenkins|first=Simon|author-link=Simon Jenkins|newspaper=[[The Times]]|date=8 July 2007|access-date=28 July 2009|location=London}} # {{Cite web |title=Local Elections Archive Project — Ravensbury Ward |url=https://www.andrewteale.me.uk/leap/ward/541/ |access-date=2021-03-27 |website=www.andrewteale.me.uk}} # {{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/politics/7828549.stm|title='Green shoots' remarks defended|work=[[BBC News]]|date=14 January 2009|access-date=28 July 2009}} # {{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/politics/7828549.stm|title='Green shoots' remarks defended|work=[[BBC News]]|date=14 January 2009|access-date=28 July 2009}} # {{cite web |title=How I helped rescue Britain from brink of bank disaster &#124; News |url=http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23744165-how-i-helped-rescue-britain-from-brink-of-bank-disaster.do |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120919143640/http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23744165-how-i-helped-rescue-britain-from-brink-of-bank-disaster.do |archive-date=19 September 2012 |access-date=5 November 2011 |publisher=Thisislondon.co.uk}} # {{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/politics/8272623.stm|title=UK &#124; UK Politics &#124; Vadera stepping down as minister|work=BBC News|date=24 September 2009|access-date=5 November 2011}} # {{cite web |title=Baroness Vadera – UK Parliament |url=http://www.parliament.uk/biographies/lords/baroness-vadera/3777 |access-date=2 September 2019 |publisher=Parliament.uk}} # {{cite web |date=24 May 2010 |title=Shriti Vadera's new consultancy role in Dubai &#124; Westminster blog &#124; Jim Pickard and Kiran Stacey share their views on the UK's political scene for the Financial Times – FT.com |url=http://blogs.ft.com/westminster/2010/05/shriti-vaderas-new-consultancy-role-in-dubai |access-date=5 November 2011 |publisher=Blogs.ft.com}} # {{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/banksandfinance/7871546/Baroness-Vadera-advises-Singaporean-sovereign-wealth-fund-Temasek.html|title=Baroness Vadera advises Singaporean sovereign wealth fund Temasek|newspaper=Telegraph|date=4 July 2010|access-date=5 November 2011|location=London|first=Richard|last=Tyler}} # Chris Giles (24 April 2019), [https://www.ft.com/content/647a115a-6678-11e9-a79d-04f350474d62 Who will replace Mark Carney as Bank of England governor?] ''[[:en:Financial_Times|Financial Times]]''. # {{cite news|url=https://www.theguardian.com/stage/2021/apr/28/rsc-appoints-first-woman-and-person-of-colour-as-chair-shriti-vadera|title=RSC appoints first woman and person of colour as chair|newspaper=[[The Guardian]]|date=April 28, 2021}} # {{cite news|url=https://www.thestage.co.uk/news/appointments/shriti-vadera-becomes-first-female-and-person-of-colour-to-lead-rsc-board|title=Shriti Vadera becomes first female and person of colour to lead RSC board|newspaper=[[The Stage]]|date=April 28, 2021}} # [https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2023/06/22/world-bank-group-intensifies-focus-on-private-sector-launches-effort-to-scale-investment-in-emerging-markets World Bank Group Intensifies Focus on Private Sector, Launches Effort to Scale Investment in Emerging Markets] [[:en:World_Bank|World Bank]], press release of 22 June 2023. # Oliver Ralph (30 January 2020), [https://www.ft.com/content/7ebe12b6-434d-11ea-abea-0c7a29cd66fe Shriti Vadera to become next chair of Prudential] ''[[:en:Financial_Times|Financial Times]]''. # {{cite news|last=Morris|first=Stephen|url=https://www.bloomberg.com/news/2014-12-12/santander-u-k-names-shriti-vadera-chairman-replacing-burns.html|title=Santander U.K. Names Shriti Vadera Chairman Replacing Burns|work=[[Bloomberg News]]|date=12 December 2014|access-date=15 January 2015}} # {{cite news|url=https://www.investegate.co.uk/article.aspx?id=202001300830024147B|title=SANTANDER UK GROUP HOLDINGS PLC – BOARD CHANGE|newspaper=Investegate|date=30 January 2020}} # {{cite web |title=BHP Billiton – Home |url=http://www.bhp.com.au/bb/investorsMedia/news/2010/bhpBillitonBoardAppointment.jsp |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120729191115/http://www.bhp.com.au/bb/investorsMedia/news/2010/bhpBillitonBoardAppointment.jsp |archive-date=29 July 2012 |access-date=5 November 2011 |publisher=[[BHP]]}} # {{cite news|url=https://www.bhp.com/media-and-insights/news-releases/2020/10/appointment-of-senior-independent-director/|title=Appointment of Senior Independent Director|date=13 October 2020|access-date=29 November 2025|archive-date=14 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514133427/https://www.bhp.com/media-and-insights/news-releases/2020/10/appointment-of-senior-independent-director/|url-status=dead}} # {{cite web |date=17 December 2010 |title=PLC appoints new Non-Executive Director |url=http://www.astrazeneca.com/Media/Press-releases/Article/20101217--ASTRAZENECA-PLC-APPOINTS-NEW-NONEXECUTIVE-DIRECTOR |access-date=5 November 2011 |publisher=[[AstraZeneca]]}} # [https://www.chathamhouse.org/about-us/our-governance Our Governance] [[:en:Chatham_House|Chatham House]]. # [https://www.iif.com/About-Us/Our-Board Board] [[:en:Institute_of_International_Finance|Institute of International Finance]] # [https://www.bbc.com/news/world-38012048 2016], BBC, Retrieved 26 November 2016 == Ebijuliziddwa == * [https://web.archive.org/web/20121017193922/http://www.parliament.uk/biographies/lords/shriti-vadera/19678 ebikwata ku palamenti] {{British special advisers}} [[Category:Baminisita ba Uganda]] gigv0iid5mnwnhiq7jue9af69odhapu 77165 77164 2026-10-20T19:00:13Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77165 wikitext text/x-wiki   '''Shriti Vadera, Baroness Vadera''', PC (yazaalibwa 23 Omwezi ogwomukaaga 1962 ) Mungereza enzaalwa ya Uganda eyali omukozi mu bbanka avunaanyizibwa ku kusiga ensimbi era minisita wa gavumenti abadde ssentebe wa [[Prudential plc]] okuva mu mwezi ogusooka 2021, nga yeegatta ku lukiiko olufuzi mu Mwezi ogwokutaano 2020. Yaweereza mu gavumenti ya [[Gordon Brown]] mu offiisi ya Kabineeti , Ekitongole ky'obusuubuzi, obuyiiya n'amagezi ag'ekikugu n'ekitongole ky'ensi yonna eky'enkulaakulana . Yali ssentebe wa Santander eky'e Bungereza okuva mu Mwezi ogwokusatu 2015 okutuuka mu Mwezi ogwekkumi 2020, omukyala eyasooka okukulira bbanka ennene ey'abangereza.<ref>{{Cite web |title=Baroness Shriti Vadera PC |url=https://www.gov.uk/government/people/shriti-vadera |access-date=2026-10-20 |website=GOV.UK |language=en}}</ref> == Obuto bwe == Vadera yazaalibwa mu [[Yuganda|Uganda]] mu 1962 eri abazadde abayindi [[Aba Gujarat]]<nowiki/>i .<ref>{{Cite web |title=Baroness Shriti Vadera PC |url=https://www.gov.uk/government/people/shriti-vadera |access-date=2026-10-20 |website=GOV.UK |language=en}}</ref> Ono ava mu maka agaalina essaamba y'amajaani entono naye baddukira e Buyindi mu 1972 ng'akiddirira gavumenti ya Uganda okugoba Bannayuganda bannansi ba Asia, n’oluvannyuma n’agenda e Bungereza. Yasomera mu ttendekero lya [[Northwood College]] nga tannakola gdiguli mu filosofa, eby'obufuzi, n'ebyenfuna ku ttendekero lya [[Somerville college Oxford]] .<ref>{{Cite web |title=Baroness Shriti Vadera PC |url=https://www.gov.uk/government/people/shriti-vadera |access-date=2026-10-20 |website=GOV.UK |language=en}}</ref> == Emirimu gy'ekisaawe ky'obwannakyewa == Okumala emyaka egisukka mu 14 Vadera yali akolera mu bbanka ensizi y'ensimbi eya [[UBS Warburg]], nga mu mirimu gye mwalimu okuwabula gavumenti z’amawanga agakyakula, n’okukendeeza ku mabanja n’okuddamu okukola enteekateeka. Era yakola kinene ku kutunda n'okuzza ekitundu ku kkampuni ya South Africa ey'amasimu mu mikono gy'obwannanyini . == Omuwabuzi wa Gavumenti era minisita == Vadera yali ku kakiiko lw’abawabuzi b'eby’enfuna ku HM Treasury okuva mu 1999 okutuuka mu 2007, gye yakulembera enkola ya bizinensi, okuvuganya mu buyiiya , ebikolebwa n’ensonga z’ebyensimbi n’enkulaakulana y’ensi yonna n’okuddukanya emigabo gya Gavumenti, okutunda eby’obugagga n’enkolagana ya gavumenti ey’obwannannyini ku bizimbibwa.<ref>{{Cite web |title=Baroness Shriti Vadera PC |url=https://www.gov.uk/government/people/shriti-vadera |access-date=2026-10-20 |website=GOV.UK |language=en}}</ref> Nga kiddirira okulondebwa kwe nga Ssaabaminisita mu Mwezi ogwomukaaga 2007, Gordon Brown yamulonda ng'[[omuwandiisi wa paalamemti owa wansi]] mu [[kitongole ky'enkulaakulana y'ensi yonna]].Engeri gy'ataali mubaka wa paalament zombi,yatondebwawo ekitiibwa kya [[life peer]] (ng'ono abeera mubaka mu house of Lords okutuuka okufaakwe) nga 11 Omwezi ogw'omusanvu 2007 nga '''Baroness Vadera''' owa [[Holland Park]] mu [[Royal Borough ekya Lingston ne Chelsea]] . The Sunday Times yategeeza nti [[Gus O'Donnell]], [[omuwandiisi wa kabineeti]], "yagaana nnyo okumukkiriza okusala omutendera gwa No 10 ng'omukwasisa w'enkola" era "tewaali [[muwandiisi wa nkalakkalira]] yali asobola kumugumira" – wadde ng'oluvannyuma yeegaana okwogera bino. <ref>{{Cite news|url=Simon Jenkins}}</ref> Nga kiddirira okunenyezabwa ku ngeri ye gy'akolamu emirimu, Stephen Alambritis, owa Federation of Small Businesses (N'era nga ye kkansala wa wa [[Merton]] [[Labour]]) <ref>{{Cite web |title=Local Elections Archive Project — Ravensbury Ward |url=https://www.andrewteale.me.uk/leap/ward/541/ |access-date=2021-03-27 |website=www.andrewteale.me.uk}}</ref> yagamba nti: "Bwe kiba nti abakozi ba gavumenti bamwemulugunyaako, olwo osanga baminisita bangi balina okubeera nga ye; ebintu abikola." Oluvannyuma lw’emyezi mukaaga nga Minisita mu by’enkulaakulana by’ensi yonna, yatwalibwa mu kitongole kya bizinensi obutandisi bw'emirimu n'enkyusakyusa y'amateeka . Mu Mwezi ogwekkumi 2008, n'era yafuuka omuwandiisi wa paalamenti m8 offiisi ya kabbineeti .<ref>{{Cite web |title=Baroness Shriti Vadera PC |url=https://www.gov.uk/government/people/shriti-vadera |access-date=2026-10-20 |website=GOV.UK |language=en}}</ref> Mu Mwezi ogusooka 2009 yawa yintaviyu mu mawulire ga ITV ag'ebiseera by'amalya g'ekyemisana, eyawunzika nti: : [[Alastair Stewart]] : "Ekirowoozo ekisembayo era ekimpimpi ekisoboka Wali mukozi wa bbanka era omusuubuzi era kati minisita – tunaalaba ddi obubonera bw'ebyenfuna okudda engulu? : '''Baroness Vadera''': "Kale, ensi tetegeerekeka mu kiseera kino mu nsi yonna naye sandiyagadde kuba nga nze akiteebereza. Ndaba obubonero obutonotono obwokudda engulu naye bukyali nnyo okwogera ddala engeri gye binaakulamu." Okuddamu kwe kwaleeta okwogererwa okuva mu nsonda eziwerako, omuli ccansala ow'ekisiikirize [[George Osborne]] n'eyali ccansala [[Norman Lamont]] eyasooka okukozesa engombo y'[[obubonero bwebyefuna okudda engulu]] " ([[Green shots]] )" mu 1991. Lamont yagamba nti: "Kyali tekinatuukira ddala okukozesa engombo eyo." Ku nkomerero y’omwaka ogwo amawulirew ga [[Evening Standard]] gategeeza nti Vadera yayamba nnyo mu kutondawo enkola eyali tebangawo eyokununula zi bbanka ezaali zitubidde . <ref>{{Cite web |title=How I helped rescue Britain from brink of bank disaster &#124; News |url=http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23744165-how-i-helped-rescue-britain-from-brink-of-bank-disaster.do |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120919143640/http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23744165-how-i-helped-rescue-britain-from-brink-of-bank-disaster.do |archive-date=19 September 2012 |access-date=5 November 2011 |publisher=Thisislondon.co.uk}}</ref> Nga 24 Omwezi ogwomwenda 2009, kyalangirirwa nti yali wakuva ku bwa minisita okutwala omulimu omupya ogw'okuwabula amawanga ageegattira mu kiniina kya [[G20]] . Vadera abadde mu luwummula okuva mu lukiiko lwa ba Lords okuva mu December wa 2011. <ref>{{Cite web |title=Baroness Vadera – UK Parliament |url=http://www.parliament.uk/biographies/lords/baroness-vadera/3777 |access-date=2 September 2019 |publisher=Parliament.uk}}</ref> == Obulamu oluvannyuma lw’ebyobufuzi == Mu Mwezi ogwokuna 2010, [[Financial Times]] yategeeza nti Vadera yatekawo ekitongole ekyebuuzibwako okuwa amagezi ku nteekateeka mu kuddamu okutegeka ebbanja lya Duba ery'ensi (Dubai world) ery'obuwumbi bwa ddoola z'Amerika (US$26). <ref>{{Cite web |date=24 May 2010 |title=Shriti Vadera's new consultancy role in Dubai &#124; Westminster blog &#124; Jim Pickard and Kiran Stacey share their views on the UK's political scene for the Financial Times – FT.com |url=http://blogs.ft.com/westminster/2010/05/shriti-vaderas-new-consultancy-role-in-dubai |access-date=5 November 2011 |publisher=Blogs.ft.com}}</ref> Mu Mwezi ogwomusanvu, amawulire ga [[Daily Telegraph]] gategeeza nti Vadera yali afuuse omuwi w'amagezi eri kkampuni ya Singapore ekola ku by'okusiga ensimbi eya [[Temasek]] . : "Ensonga lwaki abantu nga Shriti bafuna emirimu oba emikisa gino eri lwakuba nti abantu batono abategeera ensi y'ebyensimbi by'ensi yonna n'engeri amawanga gyegakolagana era gyegavuganya ne gannewaago ku mutendera gw'ensi yonna mu kiseera ng'ensi y'ebyensimbi kyeyoleka bulungi nti erina ebizibu n'ensi y'ebyobufuzi." Martin Armstrong owa kkampuni ekola ku by’okunoonya abakozi n'okubalungamya eya Somerton Partners bwe yategeezezza. Mu 2019, Vadera yayogerwako emikutu gy’amawulire mu Bungereza ng’agenda okusikira [[Mark Carney]] nga [[Gavana wa Bbanka enkulu eya Bungereza]] . Mu 2021, Vadera yalondebwa okuba ssentebe wa [[kkampuni ya Royal Shakespeare Company]] , omukyala eyasooka era omuntu atali kyeruppe eyasooka mu kifo kino. Mu 2023, pulezidenti wa Bbanka y'ensi yonna Ajay Banga yalonda Vadera nga ssentebe omubeezi – ng’ali wamu ne Mark Carney – ow’ekitongole ky’obwannannyini ekya Private Sector Investment Lab. == Emirimu emirala == === Enkiiko enfuzi ez'ekikungu === * [[Prudential plc]], Ssentebe atali mukulu (okuva mu 2021) * [[Santander UK]], Ssentebe atali mukulu (2015–2020) * [[BHP]], Memba atali mukulu ku lukiiko olufuzi (2010–2020) <ref>{{Cite web |title=BHP Billiton – Home |url=http://www.bhp.com.au/bb/investorsMedia/news/2010/bhpBillitonBoardAppointment.jsp |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120729191115/http://www.bhp.com.au/bb/investorsMedia/news/2010/bhpBillitonBoardAppointment.jsp |archive-date=29 July 2012 |access-date=5 November 2011 |publisher=[[BHP]]}}</ref> * [[AstraZeneca]], Memba atali mukulu ku lukiiko olufuzi (2010–2018) <ref>{{Cite web |date=17 December 2010 |title=PLC appoints new Non-Executive Director |url=http://www.astrazeneca.com/Media/Press-releases/Article/20101217--ASTRAZENECA-PLC-APPOINTS-NEW-NONEXECUTIVE-DIRECTOR |access-date=5 November 2011 |publisher=[[AstraZeneca]]}}</ref> === Ebitongole ebitali bikozi bya magoba === * [[Chatham House]], Omuwabuzi omukulu [[28|[28]]<nowiki>]</nowiki> * [[Ekibiina ky'ensi yonna eky'ebyensimbi]], Memba w'olukiiko olufuzi == Okutegeera == Mu 2016, Vadera yateekebwa ku lukalala lw'omwaka ogwo olw'abakyala ba BBC ekikumi (100) . == Ebiwandiiko == <nowiki>.mw-parser-output .reflist{margin-bottom:0.5em;list-style-type:decimal}@media screen{.mw-parser-output .reflist{font-size:90%}}.mw-parser-output .reflist .references{font-size:100%;margin-bottom:0;list-style-type:inherit}.mw-parser-output .reflist-columns-2{column-width:30em}.mw-parser-output .reflist-columns-3{column-width:25em}.mw-parser-output .reflist-columns{margin-top:0.3em}.mw-parser-output .reflist-columns ol{margin-top:0}.mw-parser-output .reflist-columns li{page-break-inside:avoid;break-inside:avoid-column}.mw-parser-output .reflist-upper-alpha{list-style-type:upper-alpha}.mw-parser-output .reflist-upper-roman{list-style-type:upper-roman}.mw-parser-output .reflist-lower-alpha{list-style-type:lower-alpha}.mw-parser-output .reflist-lower-greek{list-style-type:lower-greek}.mw-parser-output .reflist-lower-roman{list-style-type:lower-roman}</nowiki> == Ebijuliziddwa == # # {{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1568226/Profile-Shriti-Vadera.html|title=Profile: Shriti Vadera|author1=Helm, Toby|author2=Beckford, Martin|newspaper=[[The Daily Telegraph]]|date=3 November 2007|access-date=28 July 2009|location=London}} # {{cite news|url=https://www.hindustantimes.com/india/gujarati-tipped-for-brown-s-inner-circle/story-U1zYLbFBNQ9er406HaOsyO.html|title=Gujarati tipped for Brown's inner circle|first1=Vijay|last1=Dutt|first2=Naomi|last2=Canton|newspaper=[[Hindustan Times]]|date=June 24, 2007}} # {{cite news|url=https://www.theguardian.com/politics/2008/jul/26/women.economy|title=Saturday Interview: Shriti Vadera|last=Teather|first=David|newspaper=[[The Guardian]]|date=26 July 2008|access-date=28 July 2009|location=London}} # {{cite news|url=https://www.theguardian.com/politics/2009/jan/15/shriti-vadera-profile|title=Profile: Shriti Vadera|last=Sparrow|first=Andrew|newspaper=[[The Guardian]]|date=15 January 2009|access-date=26 July 2020|location=London}} # {{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB125381057608738167|title=Vadera Profile: From Banker to Baroness|newspaper=[[Wall Street Journal]]|date=24 September 2009|location=London}} # {{cite web |date=29 June 2007 |title=Brown unveils new faces |url=http://www.number-10.gov.uk/output/Page12225.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070701194808/http://www.number-10.gov.uk/output/Page12225.asp |archive-date=1 July 2007 |access-date=28 July 2009 |publisher=[[Prime Minister of the United Kingdom|Prime Minister]]'s Office |df=dmy-all}} # {{London Gazette|issue=58392|date=16 July 2007|page=10219}} # {{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/simon_jenkins/article2042242.ece|archive-url=https://web.archive.org/web/20080830100729/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/simon_jenkins/article2042242.ece|url-status=dead|archive-date=30 August 2008|title=Brown's brain and his hand are not always connected|last=Jenkins|first=Simon|author-link=Simon Jenkins|newspaper=[[The Times]]|date=8 July 2007|access-date=28 July 2009|location=London}} # {{Cite web |title=Local Elections Archive Project — Ravensbury Ward |url=https://www.andrewteale.me.uk/leap/ward/541/ |access-date=2021-03-27 |website=www.andrewteale.me.uk}} # {{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/politics/7828549.stm|title='Green shoots' remarks defended|work=[[BBC News]]|date=14 January 2009|access-date=28 July 2009}} # {{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/politics/7828549.stm|title='Green shoots' remarks defended|work=[[BBC News]]|date=14 January 2009|access-date=28 July 2009}} # {{cite web |title=How I helped rescue Britain from brink of bank disaster &#124; News |url=http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23744165-how-i-helped-rescue-britain-from-brink-of-bank-disaster.do |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120919143640/http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23744165-how-i-helped-rescue-britain-from-brink-of-bank-disaster.do |archive-date=19 September 2012 |access-date=5 November 2011 |publisher=Thisislondon.co.uk}} # {{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/politics/8272623.stm|title=UK &#124; UK Politics &#124; Vadera stepping down as minister|work=BBC News|date=24 September 2009|access-date=5 November 2011}} # {{cite web |title=Baroness Vadera – UK Parliament |url=http://www.parliament.uk/biographies/lords/baroness-vadera/3777 |access-date=2 September 2019 |publisher=Parliament.uk}} # {{cite web |date=24 May 2010 |title=Shriti Vadera's new consultancy role in Dubai &#124; Westminster blog &#124; Jim Pickard and Kiran Stacey share their views on the UK's political scene for the Financial Times – FT.com |url=http://blogs.ft.com/westminster/2010/05/shriti-vaderas-new-consultancy-role-in-dubai |access-date=5 November 2011 |publisher=Blogs.ft.com}} # {{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/banksandfinance/7871546/Baroness-Vadera-advises-Singaporean-sovereign-wealth-fund-Temasek.html|title=Baroness Vadera advises Singaporean sovereign wealth fund Temasek|newspaper=Telegraph|date=4 July 2010|access-date=5 November 2011|location=London|first=Richard|last=Tyler}} # Chris Giles (24 April 2019), [https://www.ft.com/content/647a115a-6678-11e9-a79d-04f350474d62 Who will replace Mark Carney as Bank of England governor?] ''[[:en:Financial_Times|Financial Times]]''. # {{cite news|url=https://www.theguardian.com/stage/2021/apr/28/rsc-appoints-first-woman-and-person-of-colour-as-chair-shriti-vadera|title=RSC appoints first woman and person of colour as chair|newspaper=[[The Guardian]]|date=April 28, 2021}} # {{cite news|url=https://www.thestage.co.uk/news/appointments/shriti-vadera-becomes-first-female-and-person-of-colour-to-lead-rsc-board|title=Shriti Vadera becomes first female and person of colour to lead RSC board|newspaper=[[The Stage]]|date=April 28, 2021}} # [https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2023/06/22/world-bank-group-intensifies-focus-on-private-sector-launches-effort-to-scale-investment-in-emerging-markets World Bank Group Intensifies Focus on Private Sector, Launches Effort to Scale Investment in Emerging Markets] [[:en:World_Bank|World Bank]], press release of 22 June 2023. # Oliver Ralph (30 January 2020), [https://www.ft.com/content/7ebe12b6-434d-11ea-abea-0c7a29cd66fe Shriti Vadera to become next chair of Prudential] ''[[:en:Financial_Times|Financial Times]]''. # {{cite news|last=Morris|first=Stephen|url=https://www.bloomberg.com/news/2014-12-12/santander-u-k-names-shriti-vadera-chairman-replacing-burns.html|title=Santander U.K. Names Shriti Vadera Chairman Replacing Burns|work=[[Bloomberg News]]|date=12 December 2014|access-date=15 January 2015}} # {{cite news|url=https://www.investegate.co.uk/article.aspx?id=202001300830024147B|title=SANTANDER UK GROUP HOLDINGS PLC – BOARD CHANGE|newspaper=Investegate|date=30 January 2020}} # {{cite web |title=BHP Billiton – Home |url=http://www.bhp.com.au/bb/investorsMedia/news/2010/bhpBillitonBoardAppointment.jsp |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120729191115/http://www.bhp.com.au/bb/investorsMedia/news/2010/bhpBillitonBoardAppointment.jsp |archive-date=29 July 2012 |access-date=5 November 2011 |publisher=[[BHP]]}} # {{cite news|url=https://www.bhp.com/media-and-insights/news-releases/2020/10/appointment-of-senior-independent-director/|title=Appointment of Senior Independent Director|date=13 October 2020|access-date=29 November 2025|archive-date=14 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514133427/https://www.bhp.com/media-and-insights/news-releases/2020/10/appointment-of-senior-independent-director/|url-status=dead}} # {{cite web |date=17 December 2010 |title=PLC appoints new Non-Executive Director |url=http://www.astrazeneca.com/Media/Press-releases/Article/20101217--ASTRAZENECA-PLC-APPOINTS-NEW-NONEXECUTIVE-DIRECTOR |access-date=5 November 2011 |publisher=[[AstraZeneca]]}} # [https://www.chathamhouse.org/about-us/our-governance Our Governance] [[:en:Chatham_House|Chatham House]]. # [https://www.iif.com/About-Us/Our-Board Board] [[:en:Institute_of_International_Finance|Institute of International Finance]] # [https://www.bbc.com/news/world-38012048 2016], BBC, Retrieved 26 November 2016 == Ebijuliziddwa == * [https://web.archive.org/web/20121017193922/http://www.parliament.uk/biographies/lords/shriti-vadera/19678 ebikwata ku palamenti] {{British special advisers}} [[Category:Baminisita ba Uganda]] g9en0jpi637w9sdygdu71rc277de559 77166 77165 2026-10-20T19:00:41Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77166 wikitext text/x-wiki   '''Shriti Vadera, Baroness Vadera''', PC (yazaalibwa 23 Omwezi ogwomukaaga 1962 ) Mungereza enzaalwa ya Uganda eyali omukozi mu bbanka avunaanyizibwa ku kusiga ensimbi era minisita wa gavumenti abadde ssentebe wa [[Prudential plc]] okuva mu mwezi ogusooka 2021, nga yeegatta ku lukiiko olufuzi mu Mwezi ogwokutaano 2020. Yaweereza mu gavumenti ya [[Gordon Brown]] mu offiisi ya Kabineeti , Ekitongole ky'obusuubuzi, obuyiiya n'amagezi ag'ekikugu n'ekitongole ky'ensi yonna eky'enkulaakulana . Yali ssentebe wa Santander eky'e Bungereza okuva mu Mwezi ogwokusatu 2015 okutuuka mu Mwezi ogwekkumi 2020, omukyala eyasooka okukulira bbanka ennene ey'abangereza.<ref>{{Cite web |title=Baroness Shriti Vadera PC |url=https://www.gov.uk/government/people/shriti-vadera |access-date=2026-10-20 |website=GOV.UK |language=en}}</ref> == Obuto bwe == Vadera yazaalibwa mu [[Yuganda|Uganda]] mu 1962 eri abazadde abayindi [[Aba Gujarat]]<nowiki/>i .<ref>{{Cite web |title=Baroness Shriti Vadera PC |url=https://www.gov.uk/government/people/shriti-vadera |access-date=2026-10-20 |website=GOV.UK |language=en}}</ref> Ono ava mu maka agaalina essaamba y'amajaani entono naye baddukira e Buyindi mu 1972 ng'akiddirira gavumenti ya Uganda okugoba Bannayuganda bannansi ba Asia, n’oluvannyuma n’agenda e Bungereza. Yasomera mu ttendekero lya [[Northwood College]] nga tannakola gdiguli mu filosofa, eby'obufuzi, n'ebyenfuna ku ttendekero lya [[Somerville college Oxford]] .<ref>{{Cite web |title=Baroness Shriti Vadera PC |url=https://www.gov.uk/government/people/shriti-vadera |access-date=2026-10-20 |website=GOV.UK |language=en}}</ref> == Emirimu gy'ekisaawe ky'obwannakyewa == Okumala emyaka egisukka mu 14 Vadera yali akolera mu bbanka ensizi y'ensimbi eya [[UBS Warburg]], nga mu mirimu gye mwalimu okuwabula gavumenti z’amawanga agakyakula, n’okukendeeza ku mabanja n’okuddamu okukola enteekateeka. Era yakola kinene ku kutunda n'okuzza ekitundu ku kkampuni ya South Africa ey'amasimu mu mikono gy'obwannanyini . == Omuwabuzi wa Gavumenti era minisita == Vadera yali ku kakiiko lw’abawabuzi b'eby’enfuna ku HM Treasury okuva mu 1999 okutuuka mu 2007, gye yakulembera enkola ya bizinensi, okuvuganya mu buyiiya , ebikolebwa n’ensonga z’ebyensimbi n’enkulaakulana y’ensi yonna n’okuddukanya emigabo gya Gavumenti, okutunda eby’obugagga n’enkolagana ya gavumenti ey’obwannannyini ku bizimbibwa.<ref>{{Cite web |title=Baroness Shriti Vadera PC |url=https://www.gov.uk/government/people/shriti-vadera |access-date=2026-10-20 |website=GOV.UK |language=en}}</ref> Nga kiddirira okulondebwa kwe nga Ssaabaminisita mu Mwezi ogwomukaaga 2007, Gordon Brown yamulonda ng'[[omuwandiisi wa paalamemti owa wansi]] mu [[kitongole ky'enkulaakulana y'ensi yonna]].Engeri gy'ataali mubaka wa paalament zombi,yatondebwawo ekitiibwa kya [[life peer]] (ng'ono abeera mubaka mu house of Lords okutuuka okufaakwe) nga 11 Omwezi ogw'omusanvu 2007 nga '''Baroness Vadera''' owa [[Holland Park]] mu [[Royal Borough ekya Lingston ne Chelsea]] . The Sunday Times yategeeza nti [[Gus O'Donnell]], [[omuwandiisi wa kabineeti]], "yagaana nnyo okumukkiriza okusala omutendera gwa No 10 ng'omukwasisa w'enkola" era "tewaali [[muwandiisi wa nkalakkalira]] yali asobola kumugumira" – wadde ng'oluvannyuma yeegaana okwogera bino. <ref>{{Cite news|url=Simon Jenkins}}</ref> Nga kiddirira okunenyezabwa ku ngeri ye gy'akolamu emirimu, Stephen Alambritis, owa Federation of Small Businesses (N'era nga ye kkansala wa wa [[Merton]] [[Labour]]) <ref>{{Cite web |title=Local Elections Archive Project — Ravensbury Ward |url=https://www.andrewteale.me.uk/leap/ward/541/ |access-date=2021-03-27 |website=www.andrewteale.me.uk}}</ref> yagamba nti: "Bwe kiba nti abakozi ba gavumenti bamwemulugunyaako, olwo osanga baminisita bangi balina okubeera nga ye; ebintu abikola." Oluvannyuma lw’emyezi mukaaga nga Minisita mu by’enkulaakulana by’ensi yonna, yatwalibwa mu kitongole kya bizinensi obutandisi bw'emirimu n'enkyusakyusa y'amateeka . Mu Mwezi ogwekkumi 2008, n'era yafuuka omuwandiisi wa paalamenti m8 offiisi ya kabbineeti .<ref>{{Cite web |title=Baroness Shriti Vadera PC |url=https://www.gov.uk/government/people/shriti-vadera |access-date=2026-10-20 |website=GOV.UK |language=en}}</ref> Mu Mwezi ogusooka 2009 yawa yintaviyu mu mawulire ga ITV ag'ebiseera by'amalya g'ekyemisana, eyawunzika nti:<ref>{{Cite web |title=Baroness Shriti Vadera PC |url=https://www.gov.uk/government/people/shriti-vadera |access-date=2026-10-20 |website=GOV.UK |language=en}}</ref> : [[Alastair Stewart]] : "Ekirowoozo ekisembayo era ekimpimpi ekisoboka Wali mukozi wa bbanka era omusuubuzi era kati minisita – tunaalaba ddi obubonera bw'ebyenfuna okudda engulu? : '''Baroness Vadera''': "Kale, ensi tetegeerekeka mu kiseera kino mu nsi yonna naye sandiyagadde kuba nga nze akiteebereza. Ndaba obubonero obutonotono obwokudda engulu naye bukyali nnyo okwogera ddala engeri gye binaakulamu." Okuddamu kwe kwaleeta okwogererwa okuva mu nsonda eziwerako, omuli ccansala ow'ekisiikirize [[George Osborne]] n'eyali ccansala [[Norman Lamont]] eyasooka okukozesa engombo y'[[obubonero bwebyefuna okudda engulu]] " ([[Green shots]] )" mu 1991. Lamont yagamba nti: "Kyali tekinatuukira ddala okukozesa engombo eyo." Ku nkomerero y’omwaka ogwo amawulirew ga [[Evening Standard]] gategeeza nti Vadera yayamba nnyo mu kutondawo enkola eyali tebangawo eyokununula zi bbanka ezaali zitubidde . <ref>{{Cite web |title=How I helped rescue Britain from brink of bank disaster &#124; News |url=http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23744165-how-i-helped-rescue-britain-from-brink-of-bank-disaster.do |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120919143640/http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23744165-how-i-helped-rescue-britain-from-brink-of-bank-disaster.do |archive-date=19 September 2012 |access-date=5 November 2011 |publisher=Thisislondon.co.uk}}</ref> Nga 24 Omwezi ogwomwenda 2009, kyalangirirwa nti yali wakuva ku bwa minisita okutwala omulimu omupya ogw'okuwabula amawanga ageegattira mu kiniina kya [[G20]] . Vadera abadde mu luwummula okuva mu lukiiko lwa ba Lords okuva mu December wa 2011. <ref>{{Cite web |title=Baroness Vadera – UK Parliament |url=http://www.parliament.uk/biographies/lords/baroness-vadera/3777 |access-date=2 September 2019 |publisher=Parliament.uk}}</ref> == Obulamu oluvannyuma lw’ebyobufuzi == Mu Mwezi ogwokuna 2010, [[Financial Times]] yategeeza nti Vadera yatekawo ekitongole ekyebuuzibwako okuwa amagezi ku nteekateeka mu kuddamu okutegeka ebbanja lya Duba ery'ensi (Dubai world) ery'obuwumbi bwa ddoola z'Amerika (US$26). <ref>{{Cite web |date=24 May 2010 |title=Shriti Vadera's new consultancy role in Dubai &#124; Westminster blog &#124; Jim Pickard and Kiran Stacey share their views on the UK's political scene for the Financial Times – FT.com |url=http://blogs.ft.com/westminster/2010/05/shriti-vaderas-new-consultancy-role-in-dubai |access-date=5 November 2011 |publisher=Blogs.ft.com}}</ref> Mu Mwezi ogwomusanvu, amawulire ga [[Daily Telegraph]] gategeeza nti Vadera yali afuuse omuwi w'amagezi eri kkampuni ya Singapore ekola ku by'okusiga ensimbi eya [[Temasek]] . : "Ensonga lwaki abantu nga Shriti bafuna emirimu oba emikisa gino eri lwakuba nti abantu batono abategeera ensi y'ebyensimbi by'ensi yonna n'engeri amawanga gyegakolagana era gyegavuganya ne gannewaago ku mutendera gw'ensi yonna mu kiseera ng'ensi y'ebyensimbi kyeyoleka bulungi nti erina ebizibu n'ensi y'ebyobufuzi." Martin Armstrong owa kkampuni ekola ku by’okunoonya abakozi n'okubalungamya eya Somerton Partners bwe yategeezezza. Mu 2019, Vadera yayogerwako emikutu gy’amawulire mu Bungereza ng’agenda okusikira [[Mark Carney]] nga [[Gavana wa Bbanka enkulu eya Bungereza]] . Mu 2021, Vadera yalondebwa okuba ssentebe wa [[kkampuni ya Royal Shakespeare Company]] , omukyala eyasooka era omuntu atali kyeruppe eyasooka mu kifo kino. Mu 2023, pulezidenti wa Bbanka y'ensi yonna Ajay Banga yalonda Vadera nga ssentebe omubeezi – ng’ali wamu ne Mark Carney – ow’ekitongole ky’obwannannyini ekya Private Sector Investment Lab. == Emirimu emirala == === Enkiiko enfuzi ez'ekikungu === * [[Prudential plc]], Ssentebe atali mukulu (okuva mu 2021) * [[Santander UK]], Ssentebe atali mukulu (2015–2020) * [[BHP]], Memba atali mukulu ku lukiiko olufuzi (2010–2020) <ref>{{Cite web |title=BHP Billiton – Home |url=http://www.bhp.com.au/bb/investorsMedia/news/2010/bhpBillitonBoardAppointment.jsp |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120729191115/http://www.bhp.com.au/bb/investorsMedia/news/2010/bhpBillitonBoardAppointment.jsp |archive-date=29 July 2012 |access-date=5 November 2011 |publisher=[[BHP]]}}</ref> * [[AstraZeneca]], Memba atali mukulu ku lukiiko olufuzi (2010–2018) <ref>{{Cite web |date=17 December 2010 |title=PLC appoints new Non-Executive Director |url=http://www.astrazeneca.com/Media/Press-releases/Article/20101217--ASTRAZENECA-PLC-APPOINTS-NEW-NONEXECUTIVE-DIRECTOR |access-date=5 November 2011 |publisher=[[AstraZeneca]]}}</ref> === Ebitongole ebitali bikozi bya magoba === * [[Chatham House]], Omuwabuzi omukulu [[28|[28]]<nowiki>]</nowiki> * [[Ekibiina ky'ensi yonna eky'ebyensimbi]], Memba w'olukiiko olufuzi == Okutegeera == Mu 2016, Vadera yateekebwa ku lukalala lw'omwaka ogwo olw'abakyala ba BBC ekikumi (100) . == Ebiwandiiko == <nowiki>.mw-parser-output .reflist{margin-bottom:0.5em;list-style-type:decimal}@media screen{.mw-parser-output .reflist{font-size:90%}}.mw-parser-output .reflist .references{font-size:100%;margin-bottom:0;list-style-type:inherit}.mw-parser-output .reflist-columns-2{column-width:30em}.mw-parser-output .reflist-columns-3{column-width:25em}.mw-parser-output .reflist-columns{margin-top:0.3em}.mw-parser-output .reflist-columns ol{margin-top:0}.mw-parser-output .reflist-columns li{page-break-inside:avoid;break-inside:avoid-column}.mw-parser-output .reflist-upper-alpha{list-style-type:upper-alpha}.mw-parser-output .reflist-upper-roman{list-style-type:upper-roman}.mw-parser-output .reflist-lower-alpha{list-style-type:lower-alpha}.mw-parser-output .reflist-lower-greek{list-style-type:lower-greek}.mw-parser-output .reflist-lower-roman{list-style-type:lower-roman}</nowiki> == Ebijuliziddwa == # # {{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1568226/Profile-Shriti-Vadera.html|title=Profile: Shriti Vadera|author1=Helm, Toby|author2=Beckford, Martin|newspaper=[[The Daily Telegraph]]|date=3 November 2007|access-date=28 July 2009|location=London}} # {{cite news|url=https://www.hindustantimes.com/india/gujarati-tipped-for-brown-s-inner-circle/story-U1zYLbFBNQ9er406HaOsyO.html|title=Gujarati tipped for Brown's inner circle|first1=Vijay|last1=Dutt|first2=Naomi|last2=Canton|newspaper=[[Hindustan Times]]|date=June 24, 2007}} # {{cite news|url=https://www.theguardian.com/politics/2008/jul/26/women.economy|title=Saturday Interview: Shriti Vadera|last=Teather|first=David|newspaper=[[The Guardian]]|date=26 July 2008|access-date=28 July 2009|location=London}} # {{cite news|url=https://www.theguardian.com/politics/2009/jan/15/shriti-vadera-profile|title=Profile: Shriti Vadera|last=Sparrow|first=Andrew|newspaper=[[The Guardian]]|date=15 January 2009|access-date=26 July 2020|location=London}} # {{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB125381057608738167|title=Vadera Profile: From Banker to Baroness|newspaper=[[Wall Street Journal]]|date=24 September 2009|location=London}} # {{cite web |date=29 June 2007 |title=Brown unveils new faces |url=http://www.number-10.gov.uk/output/Page12225.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070701194808/http://www.number-10.gov.uk/output/Page12225.asp |archive-date=1 July 2007 |access-date=28 July 2009 |publisher=[[Prime Minister of the United Kingdom|Prime Minister]]'s Office |df=dmy-all}} # {{London Gazette|issue=58392|date=16 July 2007|page=10219}} # {{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/simon_jenkins/article2042242.ece|archive-url=https://web.archive.org/web/20080830100729/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/simon_jenkins/article2042242.ece|url-status=dead|archive-date=30 August 2008|title=Brown's brain and his hand are not always connected|last=Jenkins|first=Simon|author-link=Simon Jenkins|newspaper=[[The Times]]|date=8 July 2007|access-date=28 July 2009|location=London}} # {{Cite web |title=Local Elections Archive Project — Ravensbury Ward |url=https://www.andrewteale.me.uk/leap/ward/541/ |access-date=2021-03-27 |website=www.andrewteale.me.uk}} # {{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/politics/7828549.stm|title='Green shoots' remarks defended|work=[[BBC News]]|date=14 January 2009|access-date=28 July 2009}} # {{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/politics/7828549.stm|title='Green shoots' remarks defended|work=[[BBC News]]|date=14 January 2009|access-date=28 July 2009}} # {{cite web |title=How I helped rescue Britain from brink of bank disaster &#124; News |url=http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23744165-how-i-helped-rescue-britain-from-brink-of-bank-disaster.do |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120919143640/http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23744165-how-i-helped-rescue-britain-from-brink-of-bank-disaster.do |archive-date=19 September 2012 |access-date=5 November 2011 |publisher=Thisislondon.co.uk}} # {{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/politics/8272623.stm|title=UK &#124; UK Politics &#124; Vadera stepping down as minister|work=BBC News|date=24 September 2009|access-date=5 November 2011}} # {{cite web |title=Baroness Vadera – UK Parliament |url=http://www.parliament.uk/biographies/lords/baroness-vadera/3777 |access-date=2 September 2019 |publisher=Parliament.uk}} # {{cite web |date=24 May 2010 |title=Shriti Vadera's new consultancy role in Dubai &#124; Westminster blog &#124; Jim Pickard and Kiran Stacey share their views on the UK's political scene for the Financial Times – FT.com |url=http://blogs.ft.com/westminster/2010/05/shriti-vaderas-new-consultancy-role-in-dubai |access-date=5 November 2011 |publisher=Blogs.ft.com}} # {{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/banksandfinance/7871546/Baroness-Vadera-advises-Singaporean-sovereign-wealth-fund-Temasek.html|title=Baroness Vadera advises Singaporean sovereign wealth fund Temasek|newspaper=Telegraph|date=4 July 2010|access-date=5 November 2011|location=London|first=Richard|last=Tyler}} # Chris Giles (24 April 2019), [https://www.ft.com/content/647a115a-6678-11e9-a79d-04f350474d62 Who will replace Mark Carney as Bank of England governor?] ''[[:en:Financial_Times|Financial Times]]''. # {{cite news|url=https://www.theguardian.com/stage/2021/apr/28/rsc-appoints-first-woman-and-person-of-colour-as-chair-shriti-vadera|title=RSC appoints first woman and person of colour as chair|newspaper=[[The Guardian]]|date=April 28, 2021}} # {{cite news|url=https://www.thestage.co.uk/news/appointments/shriti-vadera-becomes-first-female-and-person-of-colour-to-lead-rsc-board|title=Shriti Vadera becomes first female and person of colour to lead RSC board|newspaper=[[The Stage]]|date=April 28, 2021}} # [https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2023/06/22/world-bank-group-intensifies-focus-on-private-sector-launches-effort-to-scale-investment-in-emerging-markets World Bank Group Intensifies Focus on Private Sector, Launches Effort to Scale Investment in Emerging Markets] [[:en:World_Bank|World Bank]], press release of 22 June 2023. # Oliver Ralph (30 January 2020), [https://www.ft.com/content/7ebe12b6-434d-11ea-abea-0c7a29cd66fe Shriti Vadera to become next chair of Prudential] ''[[:en:Financial_Times|Financial Times]]''. # {{cite news|last=Morris|first=Stephen|url=https://www.bloomberg.com/news/2014-12-12/santander-u-k-names-shriti-vadera-chairman-replacing-burns.html|title=Santander U.K. Names Shriti Vadera Chairman Replacing Burns|work=[[Bloomberg News]]|date=12 December 2014|access-date=15 January 2015}} # {{cite news|url=https://www.investegate.co.uk/article.aspx?id=202001300830024147B|title=SANTANDER UK GROUP HOLDINGS PLC – BOARD CHANGE|newspaper=Investegate|date=30 January 2020}} # {{cite web |title=BHP Billiton – Home |url=http://www.bhp.com.au/bb/investorsMedia/news/2010/bhpBillitonBoardAppointment.jsp |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120729191115/http://www.bhp.com.au/bb/investorsMedia/news/2010/bhpBillitonBoardAppointment.jsp |archive-date=29 July 2012 |access-date=5 November 2011 |publisher=[[BHP]]}} # {{cite news|url=https://www.bhp.com/media-and-insights/news-releases/2020/10/appointment-of-senior-independent-director/|title=Appointment of Senior Independent Director|date=13 October 2020|access-date=29 November 2025|archive-date=14 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514133427/https://www.bhp.com/media-and-insights/news-releases/2020/10/appointment-of-senior-independent-director/|url-status=dead}} # {{cite web |date=17 December 2010 |title=PLC appoints new Non-Executive Director |url=http://www.astrazeneca.com/Media/Press-releases/Article/20101217--ASTRAZENECA-PLC-APPOINTS-NEW-NONEXECUTIVE-DIRECTOR |access-date=5 November 2011 |publisher=[[AstraZeneca]]}} # [https://www.chathamhouse.org/about-us/our-governance Our Governance] [[:en:Chatham_House|Chatham House]]. # [https://www.iif.com/About-Us/Our-Board Board] [[:en:Institute_of_International_Finance|Institute of International Finance]] # [https://www.bbc.com/news/world-38012048 2016], BBC, Retrieved 26 November 2016 == Ebijuliziddwa == * [https://web.archive.org/web/20121017193922/http://www.parliament.uk/biographies/lords/shriti-vadera/19678 ebikwata ku palamenti] {{British special advisers}} [[Category:Baminisita ba Uganda]] bq6gmil938i8ltxrywfx55vng0qc2vz 77167 77166 2026-10-20T19:01:15Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77167 wikitext text/x-wiki   '''Shriti Vadera, Baroness Vadera''', PC (yazaalibwa 23 Omwezi ogwomukaaga 1962 ) Mungereza enzaalwa ya Uganda eyali omukozi mu bbanka avunaanyizibwa ku kusiga ensimbi era minisita wa gavumenti abadde ssentebe wa [[Prudential plc]] okuva mu mwezi ogusooka 2021, nga yeegatta ku lukiiko olufuzi mu Mwezi ogwokutaano 2020. Yaweereza mu gavumenti ya [[Gordon Brown]] mu offiisi ya Kabineeti , Ekitongole ky'obusuubuzi, obuyiiya n'amagezi ag'ekikugu n'ekitongole ky'ensi yonna eky'enkulaakulana . Yali ssentebe wa Santander eky'e Bungereza okuva mu Mwezi ogwokusatu 2015 okutuuka mu Mwezi ogwekkumi 2020, omukyala eyasooka okukulira bbanka ennene ey'abangereza.<ref>{{Cite web |title=Baroness Shriti Vadera PC |url=https://www.gov.uk/government/people/shriti-vadera |access-date=2026-10-20 |website=GOV.UK |language=en}}</ref> == Obuto bwe == Vadera yazaalibwa mu [[Yuganda|Uganda]] mu 1962 eri abazadde abayindi [[Aba Gujarat]]<nowiki/>i .<ref>{{Cite web |title=Baroness Shriti Vadera PC |url=https://www.gov.uk/government/people/shriti-vadera |access-date=2026-10-20 |website=GOV.UK |language=en}}</ref> Ono ava mu maka agaalina essaamba y'amajaani entono naye baddukira e Buyindi mu 1972 ng'akiddirira gavumenti ya Uganda okugoba Bannayuganda bannansi ba Asia, n’oluvannyuma n’agenda e Bungereza. Yasomera mu ttendekero lya [[Northwood College]] nga tannakola gdiguli mu filosofa, eby'obufuzi, n'ebyenfuna ku ttendekero lya [[Somerville college Oxford]] .<ref>{{Cite web |title=Baroness Shriti Vadera PC |url=https://www.gov.uk/government/people/shriti-vadera |access-date=2026-10-20 |website=GOV.UK |language=en}}</ref> == Emirimu gy'ekisaawe ky'obwannakyewa == Okumala emyaka egisukka mu 14 Vadera yali akolera mu bbanka ensizi y'ensimbi eya [[UBS Warburg]], nga mu mirimu gye mwalimu okuwabula gavumenti z’amawanga agakyakula, n’okukendeeza ku mabanja n’okuddamu okukola enteekateeka. Era yakola kinene ku kutunda n'okuzza ekitundu ku kkampuni ya South Africa ey'amasimu mu mikono gy'obwannanyini . == Omuwabuzi wa Gavumenti era minisita == Vadera yali ku kakiiko lw’abawabuzi b'eby’enfuna ku HM Treasury okuva mu 1999 okutuuka mu 2007, gye yakulembera enkola ya bizinensi, okuvuganya mu buyiiya , ebikolebwa n’ensonga z’ebyensimbi n’enkulaakulana y’ensi yonna n’okuddukanya emigabo gya Gavumenti, okutunda eby’obugagga n’enkolagana ya gavumenti ey’obwannannyini ku bizimbibwa.<ref>{{Cite web |title=Baroness Shriti Vadera PC |url=https://www.gov.uk/government/people/shriti-vadera |access-date=2026-10-20 |website=GOV.UK |language=en}}</ref> Nga kiddirira okulondebwa kwe nga Ssaabaminisita mu Mwezi ogwomukaaga 2007, Gordon Brown yamulonda ng'[[omuwandiisi wa paalamemti owa wansi]] mu [[kitongole ky'enkulaakulana y'ensi yonna]].Engeri gy'ataali mubaka wa paalament zombi,yatondebwawo ekitiibwa kya [[life peer]] (ng'ono abeera mubaka mu house of Lords okutuuka okufaakwe) nga 11 Omwezi ogw'omusanvu 2007 nga '''Baroness Vadera''' owa [[Holland Park]] mu [[Royal Borough ekya Lingston ne Chelsea]] . The Sunday Times yategeeza nti [[Gus O'Donnell]], [[omuwandiisi wa kabineeti]], "yagaana nnyo okumukkiriza okusala omutendera gwa No 10 ng'omukwasisa w'enkola" era "tewaali [[muwandiisi wa nkalakkalira]] yali asobola kumugumira" – wadde ng'oluvannyuma yeegaana okwogera bino. <ref>{{Cite news|url=Simon Jenkins}}</ref> Nga kiddirira okunenyezabwa ku ngeri ye gy'akolamu emirimu, Stephen Alambritis, owa Federation of Small Businesses (N'era nga ye kkansala wa wa [[Merton]] [[Labour]]) <ref>{{Cite web |title=Local Elections Archive Project — Ravensbury Ward |url=https://www.andrewteale.me.uk/leap/ward/541/ |access-date=2021-03-27 |website=www.andrewteale.me.uk}}</ref> yagamba nti: "Bwe kiba nti abakozi ba gavumenti bamwemulugunyaako, olwo osanga baminisita bangi balina okubeera nga ye; ebintu abikola." Oluvannyuma lw’emyezi mukaaga nga Minisita mu by’enkulaakulana by’ensi yonna, yatwalibwa mu kitongole kya bizinensi obutandisi bw'emirimu n'enkyusakyusa y'amateeka . Mu Mwezi ogwekkumi 2008, n'era yafuuka omuwandiisi wa paalamenti m8 offiisi ya kabbineeti .<ref>{{Cite web |title=Baroness Shriti Vadera PC |url=https://www.gov.uk/government/people/shriti-vadera |access-date=2026-10-20 |website=GOV.UK |language=en}}</ref> Mu Mwezi ogusooka 2009 yawa yintaviyu mu mawulire ga ITV ag'ebiseera by'amalya g'ekyemisana, eyawunzika nti:<ref>{{Cite web |title=Baroness Shriti Vadera PC |url=https://www.gov.uk/government/people/shriti-vadera |access-date=2026-10-20 |website=GOV.UK |language=en}}</ref> : [[Alastair Stewart]] : "Ekirowoozo ekisembayo era ekimpimpi ekisoboka Wali mukozi wa bbanka era omusuubuzi era kati minisita – tunaalaba ddi obubonera bw'ebyenfuna okudda engulu? : '''Baroness Vadera''': "Kale, ensi tetegeerekeka mu kiseera kino mu nsi yonna naye sandiyagadde kuba nga nze akiteebereza. Ndaba obubonero obutonotono obwokudda engulu naye bukyali nnyo okwogera ddala engeri gye binaakulamu." Okuddamu kwe kwaleeta okwogererwa okuva mu nsonda eziwerako, omuli ccansala ow'ekisiikirize [[George Osborne]] n'eyali ccansala [[Norman Lamont]] eyasooka okukozesa engombo y'[[obubonero bwebyefuna okudda engulu]] " ([[Green shots]] )" mu 1991. Lamont yagamba nti: "Kyali tekinatuukira ddala okukozesa engombo eyo."<ref>{{Cite web |title=Baroness Shriti Vadera PC |url=https://www.gov.uk/government/people/shriti-vadera |access-date=2026-10-20 |website=GOV.UK |language=en}}</ref> Ku nkomerero y’omwaka ogwo amawulirew ga [[Evening Standard]] gategeeza nti Vadera yayamba nnyo mu kutondawo enkola eyali tebangawo eyokununula zi bbanka ezaali zitubidde . <ref>{{Cite web |title=How I helped rescue Britain from brink of bank disaster &#124; News |url=http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23744165-how-i-helped-rescue-britain-from-brink-of-bank-disaster.do |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120919143640/http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23744165-how-i-helped-rescue-britain-from-brink-of-bank-disaster.do |archive-date=19 September 2012 |access-date=5 November 2011 |publisher=Thisislondon.co.uk}}</ref> Nga 24 Omwezi ogwomwenda 2009, kyalangirirwa nti yali wakuva ku bwa minisita okutwala omulimu omupya ogw'okuwabula amawanga ageegattira mu kiniina kya [[G20]] . Vadera abadde mu luwummula okuva mu lukiiko lwa ba Lords okuva mu December wa 2011. <ref>{{Cite web |title=Baroness Vadera – UK Parliament |url=http://www.parliament.uk/biographies/lords/baroness-vadera/3777 |access-date=2 September 2019 |publisher=Parliament.uk}}</ref> == Obulamu oluvannyuma lw’ebyobufuzi == Mu Mwezi ogwokuna 2010, [[Financial Times]] yategeeza nti Vadera yatekawo ekitongole ekyebuuzibwako okuwa amagezi ku nteekateeka mu kuddamu okutegeka ebbanja lya Duba ery'ensi (Dubai world) ery'obuwumbi bwa ddoola z'Amerika (US$26). <ref>{{Cite web |date=24 May 2010 |title=Shriti Vadera's new consultancy role in Dubai &#124; Westminster blog &#124; Jim Pickard and Kiran Stacey share their views on the UK's political scene for the Financial Times – FT.com |url=http://blogs.ft.com/westminster/2010/05/shriti-vaderas-new-consultancy-role-in-dubai |access-date=5 November 2011 |publisher=Blogs.ft.com}}</ref> Mu Mwezi ogwomusanvu, amawulire ga [[Daily Telegraph]] gategeeza nti Vadera yali afuuse omuwi w'amagezi eri kkampuni ya Singapore ekola ku by'okusiga ensimbi eya [[Temasek]] . : "Ensonga lwaki abantu nga Shriti bafuna emirimu oba emikisa gino eri lwakuba nti abantu batono abategeera ensi y'ebyensimbi by'ensi yonna n'engeri amawanga gyegakolagana era gyegavuganya ne gannewaago ku mutendera gw'ensi yonna mu kiseera ng'ensi y'ebyensimbi kyeyoleka bulungi nti erina ebizibu n'ensi y'ebyobufuzi." Martin Armstrong owa kkampuni ekola ku by’okunoonya abakozi n'okubalungamya eya Somerton Partners bwe yategeezezza. Mu 2019, Vadera yayogerwako emikutu gy’amawulire mu Bungereza ng’agenda okusikira [[Mark Carney]] nga [[Gavana wa Bbanka enkulu eya Bungereza]] . Mu 2021, Vadera yalondebwa okuba ssentebe wa [[kkampuni ya Royal Shakespeare Company]] , omukyala eyasooka era omuntu atali kyeruppe eyasooka mu kifo kino. Mu 2023, pulezidenti wa Bbanka y'ensi yonna Ajay Banga yalonda Vadera nga ssentebe omubeezi – ng’ali wamu ne Mark Carney – ow’ekitongole ky’obwannannyini ekya Private Sector Investment Lab. == Emirimu emirala == === Enkiiko enfuzi ez'ekikungu === * [[Prudential plc]], Ssentebe atali mukulu (okuva mu 2021) * [[Santander UK]], Ssentebe atali mukulu (2015–2020) * [[BHP]], Memba atali mukulu ku lukiiko olufuzi (2010–2020) <ref>{{Cite web |title=BHP Billiton – Home |url=http://www.bhp.com.au/bb/investorsMedia/news/2010/bhpBillitonBoardAppointment.jsp |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120729191115/http://www.bhp.com.au/bb/investorsMedia/news/2010/bhpBillitonBoardAppointment.jsp |archive-date=29 July 2012 |access-date=5 November 2011 |publisher=[[BHP]]}}</ref> * [[AstraZeneca]], Memba atali mukulu ku lukiiko olufuzi (2010–2018) <ref>{{Cite web |date=17 December 2010 |title=PLC appoints new Non-Executive Director |url=http://www.astrazeneca.com/Media/Press-releases/Article/20101217--ASTRAZENECA-PLC-APPOINTS-NEW-NONEXECUTIVE-DIRECTOR |access-date=5 November 2011 |publisher=[[AstraZeneca]]}}</ref> === Ebitongole ebitali bikozi bya magoba === * [[Chatham House]], Omuwabuzi omukulu [[28|[28]]<nowiki>]</nowiki> * [[Ekibiina ky'ensi yonna eky'ebyensimbi]], Memba w'olukiiko olufuzi == Okutegeera == Mu 2016, Vadera yateekebwa ku lukalala lw'omwaka ogwo olw'abakyala ba BBC ekikumi (100) . == Ebiwandiiko == <nowiki>.mw-parser-output .reflist{margin-bottom:0.5em;list-style-type:decimal}@media screen{.mw-parser-output .reflist{font-size:90%}}.mw-parser-output .reflist .references{font-size:100%;margin-bottom:0;list-style-type:inherit}.mw-parser-output .reflist-columns-2{column-width:30em}.mw-parser-output .reflist-columns-3{column-width:25em}.mw-parser-output .reflist-columns{margin-top:0.3em}.mw-parser-output .reflist-columns ol{margin-top:0}.mw-parser-output .reflist-columns li{page-break-inside:avoid;break-inside:avoid-column}.mw-parser-output .reflist-upper-alpha{list-style-type:upper-alpha}.mw-parser-output .reflist-upper-roman{list-style-type:upper-roman}.mw-parser-output .reflist-lower-alpha{list-style-type:lower-alpha}.mw-parser-output .reflist-lower-greek{list-style-type:lower-greek}.mw-parser-output .reflist-lower-roman{list-style-type:lower-roman}</nowiki> == Ebijuliziddwa == # # {{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1568226/Profile-Shriti-Vadera.html|title=Profile: Shriti Vadera|author1=Helm, Toby|author2=Beckford, Martin|newspaper=[[The Daily Telegraph]]|date=3 November 2007|access-date=28 July 2009|location=London}} # {{cite news|url=https://www.hindustantimes.com/india/gujarati-tipped-for-brown-s-inner-circle/story-U1zYLbFBNQ9er406HaOsyO.html|title=Gujarati tipped for Brown's inner circle|first1=Vijay|last1=Dutt|first2=Naomi|last2=Canton|newspaper=[[Hindustan Times]]|date=June 24, 2007}} # {{cite news|url=https://www.theguardian.com/politics/2008/jul/26/women.economy|title=Saturday Interview: Shriti Vadera|last=Teather|first=David|newspaper=[[The Guardian]]|date=26 July 2008|access-date=28 July 2009|location=London}} # {{cite news|url=https://www.theguardian.com/politics/2009/jan/15/shriti-vadera-profile|title=Profile: Shriti Vadera|last=Sparrow|first=Andrew|newspaper=[[The Guardian]]|date=15 January 2009|access-date=26 July 2020|location=London}} # {{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB125381057608738167|title=Vadera Profile: From Banker to Baroness|newspaper=[[Wall Street Journal]]|date=24 September 2009|location=London}} # {{cite web |date=29 June 2007 |title=Brown unveils new faces |url=http://www.number-10.gov.uk/output/Page12225.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070701194808/http://www.number-10.gov.uk/output/Page12225.asp |archive-date=1 July 2007 |access-date=28 July 2009 |publisher=[[Prime Minister of the United Kingdom|Prime Minister]]'s Office |df=dmy-all}} # {{London Gazette|issue=58392|date=16 July 2007|page=10219}} # {{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/simon_jenkins/article2042242.ece|archive-url=https://web.archive.org/web/20080830100729/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/simon_jenkins/article2042242.ece|url-status=dead|archive-date=30 August 2008|title=Brown's brain and his hand are not always connected|last=Jenkins|first=Simon|author-link=Simon Jenkins|newspaper=[[The Times]]|date=8 July 2007|access-date=28 July 2009|location=London}} # {{Cite web |title=Local Elections Archive Project — Ravensbury Ward |url=https://www.andrewteale.me.uk/leap/ward/541/ |access-date=2021-03-27 |website=www.andrewteale.me.uk}} # {{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/politics/7828549.stm|title='Green shoots' remarks defended|work=[[BBC News]]|date=14 January 2009|access-date=28 July 2009}} # {{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/politics/7828549.stm|title='Green shoots' remarks defended|work=[[BBC News]]|date=14 January 2009|access-date=28 July 2009}} # {{cite web |title=How I helped rescue Britain from brink of bank disaster &#124; News |url=http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23744165-how-i-helped-rescue-britain-from-brink-of-bank-disaster.do |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120919143640/http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23744165-how-i-helped-rescue-britain-from-brink-of-bank-disaster.do |archive-date=19 September 2012 |access-date=5 November 2011 |publisher=Thisislondon.co.uk}} # {{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/politics/8272623.stm|title=UK &#124; UK Politics &#124; Vadera stepping down as minister|work=BBC News|date=24 September 2009|access-date=5 November 2011}} # {{cite web |title=Baroness Vadera – UK Parliament |url=http://www.parliament.uk/biographies/lords/baroness-vadera/3777 |access-date=2 September 2019 |publisher=Parliament.uk}} # {{cite web |date=24 May 2010 |title=Shriti Vadera's new consultancy role in Dubai &#124; Westminster blog &#124; Jim Pickard and Kiran Stacey share their views on the UK's political scene for the Financial Times – FT.com |url=http://blogs.ft.com/westminster/2010/05/shriti-vaderas-new-consultancy-role-in-dubai |access-date=5 November 2011 |publisher=Blogs.ft.com}} # {{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/banksandfinance/7871546/Baroness-Vadera-advises-Singaporean-sovereign-wealth-fund-Temasek.html|title=Baroness Vadera advises Singaporean sovereign wealth fund Temasek|newspaper=Telegraph|date=4 July 2010|access-date=5 November 2011|location=London|first=Richard|last=Tyler}} # Chris Giles (24 April 2019), [https://www.ft.com/content/647a115a-6678-11e9-a79d-04f350474d62 Who will replace Mark Carney as Bank of England governor?] ''[[:en:Financial_Times|Financial Times]]''. # {{cite news|url=https://www.theguardian.com/stage/2021/apr/28/rsc-appoints-first-woman-and-person-of-colour-as-chair-shriti-vadera|title=RSC appoints first woman and person of colour as chair|newspaper=[[The Guardian]]|date=April 28, 2021}} # {{cite news|url=https://www.thestage.co.uk/news/appointments/shriti-vadera-becomes-first-female-and-person-of-colour-to-lead-rsc-board|title=Shriti Vadera becomes first female and person of colour to lead RSC board|newspaper=[[The Stage]]|date=April 28, 2021}} # [https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2023/06/22/world-bank-group-intensifies-focus-on-private-sector-launches-effort-to-scale-investment-in-emerging-markets World Bank Group Intensifies Focus on Private Sector, Launches Effort to Scale Investment in Emerging Markets] [[:en:World_Bank|World Bank]], press release of 22 June 2023. # Oliver Ralph (30 January 2020), [https://www.ft.com/content/7ebe12b6-434d-11ea-abea-0c7a29cd66fe Shriti Vadera to become next chair of Prudential] ''[[:en:Financial_Times|Financial Times]]''. # {{cite news|last=Morris|first=Stephen|url=https://www.bloomberg.com/news/2014-12-12/santander-u-k-names-shriti-vadera-chairman-replacing-burns.html|title=Santander U.K. Names Shriti Vadera Chairman Replacing Burns|work=[[Bloomberg News]]|date=12 December 2014|access-date=15 January 2015}} # {{cite news|url=https://www.investegate.co.uk/article.aspx?id=202001300830024147B|title=SANTANDER UK GROUP HOLDINGS PLC – BOARD CHANGE|newspaper=Investegate|date=30 January 2020}} # {{cite web |title=BHP Billiton – Home |url=http://www.bhp.com.au/bb/investorsMedia/news/2010/bhpBillitonBoardAppointment.jsp |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120729191115/http://www.bhp.com.au/bb/investorsMedia/news/2010/bhpBillitonBoardAppointment.jsp |archive-date=29 July 2012 |access-date=5 November 2011 |publisher=[[BHP]]}} # {{cite news|url=https://www.bhp.com/media-and-insights/news-releases/2020/10/appointment-of-senior-independent-director/|title=Appointment of Senior Independent Director|date=13 October 2020|access-date=29 November 2025|archive-date=14 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514133427/https://www.bhp.com/media-and-insights/news-releases/2020/10/appointment-of-senior-independent-director/|url-status=dead}} # {{cite web |date=17 December 2010 |title=PLC appoints new Non-Executive Director |url=http://www.astrazeneca.com/Media/Press-releases/Article/20101217--ASTRAZENECA-PLC-APPOINTS-NEW-NONEXECUTIVE-DIRECTOR |access-date=5 November 2011 |publisher=[[AstraZeneca]]}} # [https://www.chathamhouse.org/about-us/our-governance Our Governance] [[:en:Chatham_House|Chatham House]]. # [https://www.iif.com/About-Us/Our-Board Board] [[:en:Institute_of_International_Finance|Institute of International Finance]] # [https://www.bbc.com/news/world-38012048 2016], BBC, Retrieved 26 November 2016 == Ebijuliziddwa == * [https://web.archive.org/web/20121017193922/http://www.parliament.uk/biographies/lords/shriti-vadera/19678 ebikwata ku palamenti] {{British special advisers}} [[Category:Baminisita ba Uganda]] exqvuzm0cv99wynop24t29t2uwv5yzr Misi Kabanda 0 12628 77179 75663 2026-10-21T09:48:30Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77179 wikitext text/x-wiki '''Minsa Kabanda''', oluusi amanyiddwa nga ''Hajjat Minsa Kabanda'', ye minisita wa Kampala. <ref>{{Cite web |last=PPU |date=2025-03-06 |title=Minister Kabanda Lauds Presidential Skilling Project For Reducing Crime - State House Uganda |url=https://statehouse.go.ug/minister-kabanda-lauds-presidential-skilling-project-for-reducing-crime/ |access-date=2026-09-26 |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Admin |first=KCCA web |date=2022-11-24 |title=MINISTER KABANDA LAUNCHES BUSINESS HUB TO EQUIP YOUTHS- KCCA {{!}} For a better City |url=https://www.kcca.go.ug/news/644/minister-kabanda-launches-business-hub-to-equip-youths |access-date=2026-09-26 |website=KAMPALA CAPITAL CITY AUTHORITY {{!}} For a better City |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Agency |first=HICGI News |date=2021-06-23 |title=KCCA welcomes new Kampala Ministers. |url=https://hicginewsagency.com/2021/06/23/kcca-welcomes-new-kampala-ministers/ |access-date=2026-09-26 |website=HICGI News Agency |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2021-06-08 |title=M7 to be Surrounded by Bootylicius Ladies, He Names New Cabinet {{!}} Voice of Bugerere |url=https://voiceofbugerere.com/m7-to-be-surrounded-by-bootylicius-ladies-he-names-new-cabinet/ |access-date=2026-09-26 |language=en-US}}</ref> <ref>https://www.bukedde.co.ug/articledetails/105779</ref> <ref>{{Cite web |url=https://kawa.ac.ug/2021/06/08/new-cabinet-list-jessica-new-vice-president/ |title=Archive copy |access-date=2026-02-04 |archive-date=2023-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322152944/https://kawa.ac.ug/2021/06/08/new-cabinet-list-jessica-new-vice-president/ |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |title=HON. HAJJAT MINSA KABANDA {{!}} Office of the President |url=https://op.go.ug/node/62 |access-date=2026-10-21 |website=op.go.ug}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2021-06-09 |title=FULL LIST: Here Are The 33 New Faces On Museveni’s New Cabinet - The Pearl Times: Breaking Uganda News, Live News Updates, Politics, Elections, Education, Analysis, Entertainment, Health, Rankings, Business, Viewsroom; National, Regional And World |url=https://www.pearltimes.co.ug/full-list-here-are-the-33-new-faces-on-musevenis-new-cabinet/ |access-date=2026-09-26 |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |url=https://www.dispatch.ug/2021/06/08/president-museveni-releases-full-cabinet-list-whos-in-and-whos-out/ |title=Archive copy |access-date=2026-02-04 |archive-date=2024-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241005223429/https://www.dispatch.ug/2021/06/08/president-museveni-releases-full-cabinet-list-whos-in-and-whos-out/ |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |url=https://nbs.ug/2021/06/56838/ |title=Archive copy |access-date=2026-02-04 |archive-date=2023-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230913034937/https://nbs.ug/2021/06/56838/ |url-status=dead }}</ref>[[Kampala Capital City Authority|​]] Y'omu kuba Minisita abamaliriza pulaani y'okukola n'okupanga emmotoka ekika kya baasi okwanguyiza ku ntabula mu kibuga Kampala (GKMA) nga bayita mu kitongole kya gavumenti ekya [[:en:Kampala_Capital_City_Authority|Kampala Capital City Authority]] n'ekolero lya baasi erya METU. <ref name=":0">{{Cite web |title=President rejects Loans for Importation of Buses {{!}} Uganda Media Centre |url=https://www.mediacentre.go.ug/media/president-rejects-loans-importation-buses |access-date=2022-03-19 |website=www.mediacentre.go.ug}}</ref> Kyokka Pulezidenti Museveni yagaana okwewola okusobola okuyingiza baasi mu Ggwanga. <ref name=":0" /> == Emirimu gye egy'ebyobufuzi == Nga Minisita wa [[:en:Kampala_Capital_City_Authority|Kampala]], Misi Kabanda akulembera minisitule evunaanyizibwa ku kukwasaganya obukulembeze bw'e Kampala, [[:en:Infrastructure_and_economics|okuteekateeka ebizimbe]], obuweereza mu bitundu n’ennongoosereza mu [[:en:Kampala|Kampala]] . Mu kifo kino akolagana n’abakungu nga [[:en:Lord_mayor|Meeya,]] omumyuka wa meeya n’abakulira divizoni ettaano ezikola Kampala. <ref>{{Cite web |last=PPU |date=2025-03-06 |title=Minister Kabanda Lauds Presidential Skilling Project For Reducing Crime - State House Uganda |url=https://statehouse.go.ug/minister-kabanda-lauds-presidential-skilling-project-for-reducing-crime/ |access-date=2026-09-26 |language=en-US}}</ref> == Emirimu gye yetabyemu == Misi Kabanda abadde y'enyigira nnyo mu nteekateeka ezitunuulidde abantu b’omukitundu n’abavubuka; * '''Abavubuka n'okutumbula obukugu''' ; Awagidde mu lujjudde enteekateeka z’obukugu ezigenderera okukendeeza ku bumenyi bw’amateeka ng’awa abavubuka mu Kampala obukugu mu by’emikono, ekileetawo enkola ennungi mu bantu b’omu kitundu. <ref>{{Cite web |last=PPU |date=2025-03-06 |title=Minister Kabanda Lauds Presidential Skilling Project For Reducing Crime - State House Uganda |url=https://statehouse.go.ug/minister-kabanda-lauds-presidential-skilling-project-for-reducing-crime/ |access-date=2026-09-26 |language=en-US}}</ref> * '''Obuwagizi mu bizinensi n'okutandikawo emirimu''' ; Mu bukulembeze bwe ne [[:en:Kcca.go.ug|KCCA]], yayambako okutongoza ebifo eby’obusuubuzi nga mu divizoni y’e Makindye okuwa abavubuka abasuuliddwa ku mabbali obukugu mu by’obusuubuzi n’okwetegekera emirimu, emirundi mingi ng’akolagana ne ba patana ab'enjawulo nga [[:en:Voluntary_Service_Overseas|Voluteer Services Overseas]] (VSO) ne Standard Chartered Foundation. Ebifo bino biwagira okutendekebwa mu byuma bikalimagezi oba giyite kompyuta, okulungamya ku by'emirimu n’okuwa abaganyulwa ebikozesebwa mu kutandikawo emirimu. <ref>{{Cite web |last=Admin |first=KCCA web |date=2022-11-24 |title=MINISTER KABANDA LAUNCHES BUSINESS HUB TO EQUIP YOUTHS- KCCA {{!}} For a better City |url=https://www.kcca.go.ug/news/644/minister-kabanda-launches-business-hub-to-equip-youths |access-date=2026-09-29 |website=KAMPALA CAPITAL CITY AUTHORITY {{!}} For a better City |language=en}}</ref> == Laba ne bino == * [[:en:List_of_government_ministries_of_Uganda|Olukalala lwa minisitule za gavumenti mu Uganda]] * [[:en:Parliament_of_Uganda|Paalamenti ya Uganda]] * [[:en:Cabinet_of_Uganda|Kabineeti ya Uganda]] * [[:en:Dorothy_Kisaka|Dorothy Kisaka]] == Ebijuliziddwa == {{Reflist}}  == Ebijuliziddwamu w'abweru wa Wikipedia == * Omukutu gwa Paalamenti ya Uganda * Omukutu gwa Kampala Capital City Authority {{DEFAULTSORT:Kabanda, Misi}} [[Category:Baminisita ba Uganda]] ryzabadr9i29h6mk8qly8538cmli5g5 Moses Muhwezi 0 13022 77178 68245 2026-10-21T09:47:02Z Thomas Eddie Irigei 11996 Added citation 77178 wikitext text/x-wiki   '''Moses Muhwezi''' (yazaalibwa 23.12.1970) munnayuganda [[:en:Academic_staff|munnabyanjigiriza]], [[:en:Accountant|mubalirizi w'ebitabo]], era [[:en:Auditor|muwandiisi w'ebitabo.]]<ref>{{Cite web |date=2021-01-12 |title=Prof Muhwezi named acting Mubs principal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/prof-muhwezi-named-acting-mubs-principal--1758748 |access-date=2025-10-23 |website=Monitor |language=en}}</ref> Mu kiseera kino ye mukulu w’ettendekero [[:en:Makerere_University_Business_School|lya Makerere University Business School]] (MUBS) era nga ye muntu owookubiri okukwata ekifo kino.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=NewVision |date=2024-11-07 |title=Celebrations as Museveni appoints Prof. Muhwezi MUBS principal |url=https://www.newvision.co.ug/category/news/celebrations-as-museveni-appoints-prof-muhwez-NV_199223 |access-date=2025-10-23 |website=New Vision}}</ref><ref>{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2024-11-07 |title=Museveni confirms Prof. Muhwezi as MUBS Principal |url=https://www.independent.co.ug/museveni-confirms-prof-muhwezi-as-mubs-principal/ |access-date=2025-10-23 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}</ref> Ye yadda mu bigere bya Pulofeesa Wasswa Balunywa n'afuuka omukulu w'ttendekero lya [[:en:Makerere_University_Business_School|Makerere University Business School]].<ref>{{Cite web |date=2024-09-23 |title=Mubs staff push for Prof Muhwezi's confirmation as principal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/mubs-staff-push-for-prof-muhwezi-s-confirmation-as-principal-4772174 |access-date=2025-10-23 |website=Monitor |language=en}}</ref> == Obuto bwe n’okusoma == Muhwezi yazaalibwa nga 23 omwezi Ogwekkumi nebiri 1970 mu Uganda. Yasomera ku [[:en:Ntare_School|ssomero lya Ntare]] mu by’enjigiriza ebya siniya ne ku [[:en:Makerere_University|yunivasite y’e Makerere]] n’asoma diguli ye mu by’obusuubuzi.<ref name=":0">{{Cite web |date=2024-11-08 |title=Museveni appoints Muhwezi as Mubs Principal |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/museveni-appoints-muhwezi-as-mubs-principal-4816292 |access-date=2025-10-23 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yakola ne diguli eyookubiri mu by’obusuubuzi (MBA) mu kubala ebitabo n’ebyensimbi okuva mu [[:en:Makerere_University|yunivasite y’e Makerere]]. Yamaliriza diguli eyookubiri mu by’obufirosoofo mu kugula ebintu okuva ku [[:en:Maastricht_School_of_Management|Maastricht School of Management]], oluvannyuma yasoma diguli eyookusatu mu by’okugula ebintu okuva mu [[:en:University_of_Twente|yunivasite y’e Twente]] mu Budaaki.<ref name=":0" /> == Emirimu gye == Muhwezi yatandika omulimu gwe ogw'ebyenjigiriza ng’omuyambi w’abanoonyereza, n’akuzibwa n’afuulibwa omusomesa omukulu olwo n’afuulibwa omusomesa omuyambi. Yakola nga Omukulu wa Department (Management Science) oluvannyuma n’afuuka Dean (Faculty of Entrepreneurship and Business Administration), Deputy Principal era Acting Principal ng’ali mu MUBS.<ref name=":1">{{Cite web |last=Nalumu |first=Irene |title=Prof Moses Muhwezi is New MUBS Principal |url=https://nilepost.co.ug/education/225583/prof-moses-muhwezi-is-new-mubs-principal |access-date=2025-10-23 |website=Nilepost News |language=en}}</ref> Yaliko omumyuka wa Ssentebe wa [[:en:Chartered_Institute_of_Procurement_&_Supply|Chartered Institute of Purchasing and Supply]], Uganda Chapter. Ono ye mutandisi w’essomero lya Kirembe High School mu [[:en:Mitooma_District|disitulikiti y’e Mitooma]].<ref name=":1" /><ref>{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2024-11-07 |title=Museveni confirms Prof. Muhwezi as MUBS Principal |url=https://www.independent.co.ug/museveni-confirms-prof-muhwezi-as-mubs-principal/ |access-date=2025-10-23 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}</ref> == Obukugu bwe == Muhwezi mmemba mu bitongole eby’ekikugu eby’enjawulo, mu bino kuliko;<ref>{{Cite web |last=mubsofficial |date=2026-08-04 |title=The Principal - Makerere University Business School |url=https://mubs.ac.ug/about-us/the-principal-mubs/ |access-date=2026-10-21 |language=en-US}}</ref> * Memba wa [[:en:Chartered_Institute_of_Procurement_&_Supply|Chartered Institute of Purchasing and Supply]] (MCIPS) * Institute of Public Procurement Professionals in Uganda (IPPU) * Dutch Procurement Association * [[:en:Industrial_Marketing_and_Purchasing_Group|Industrial Marketing and Purchasing Group]] (IMP) * Technical Committee of Procurement Experts COMESA States. == Ebijuliziddwamu == {{Reflist}} [[Category:Abaasomera ku Makerere University]] 88h1antd6cjrloerv3k6ci6kba1pniv DJ Shiru 0 13064 77183 76937 2026-10-21T10:08:38Z Thomas Eddie Irigei 11996 removed duplicated link 77183 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Kiberu Bashir''' (yazaalibwa nga 27 Ogwomusanvu 1986) Okuva e Nyendo, [[Masaka]], amannyiddwa n'erinnya lye ery'oku siteegi '''DJ SHIRU''' dijje Munnayuganda era pulodyusa. Omulimu gwe yagutandikira ku myaka emito ng’agoberera muganda we, DJ Rota omututumufu mu [[Kampala]], [[Yuganda|Uganda]]. Ye mutegesi wa pulogulaamu ya Dance Floor ku emu ku radio za Uganda ezisinga obukulu [[97.7 Record FM]].<ref>{{Cite web |date=2019-08-24 |title=Record FM's DJ Shiru Fills Club Ambiance To The Brim! |url=https://ejazzug.com/record-fms-dj-shiru-fills-club-ambiance-to-the-brim/ |access-date=2019-12-06 |website=E-Jazz UG |language=en-GB |archive-date=2019-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191206163214/https://ejazzug.com/record-fms-dj-shiru-fills-club-ambiance-to-the-brim/ |url-status=dead }}</ref> DJ Shiru ategeka emikolo buli mwaka omuli: The Mega-Shirumatic Experience <ref>"Mega Shirumatic experience back". ''The Kampala Sun''. Archived from the original on 8 December 2019. Retrieved 8 December 2019.</ref> ne East African Deejayz Carnival. == Egule == * DJ asinga omwaka 2013 "Hipipo Awards" <ref>{{Cite web |date=2013-02-10 |title=HiPipo Music Awards 2013 winners. |url=https://theedgeafrica.wordpress.com/2013/02/10/hipipo-music-awards-2013-winners/ |access-date=2019-12-08 |website=The Edge Africa |language=en}}</ref> * DJ asinga omwaka 2014 "Hipipo Awards" <ref>{{Cite web |title=Bebe bags six trophies at hipipo music awards |url=https://www.monitor.co.ug/artsculture/Entertainment/Bebe-bags-six-trophies-at-hipipo-music-awards/812796-2200546-dn9aa/index.html |access-date=2019-12-08 |website=Daily Monitor |language=en}}</ref> * DJ asinga omwaka 2015/16 "Hipipo Awards" <ref>{{Cite web |title=Winners at HiPipo Music Awards 2015 {{!}} TheLead™ |url=http://www.thelead.ug/news/winners-at-hipipo-music-awards-2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191208180312/http://www.thelead.ug/news/winners-at-hipipo-music-awards-2015 |archive-date=8 December 2019 |access-date=2019-12-08 |website=www.thelead.ug}}</ref> * Yawangudde engule ya Lifetime Achievement Award ng'ajaguza emyaka 10 egy'okuwangula engule za 2016 "Buzz Teen Awards" <ref>{{Cite web |last=Sqoop |date=13 May 2016 |title=DJ Shiru to receive lifetime achievers award – Sqoop – Its deep |url=http://www.sqoop.co.ug/201605/four-one-one/dj-shiru-to-receive-lifetime-achievers-award.html |access-date=2019-12-08 |language=en-US}}</ref> == Laba ne == * [[Jose Chameleone|Jose Chameleone, omusajja omulala]] == Ebijuliziddwa == <references /> == Ebijuliziddwa wabweru wa Wikipedia == * Ekibanja kye [[Category:Bannayuganda abazaalibwa e Masaka]] e8umd9symc4z1hjvj6pw4tfmwovqpmk Gilbert Olanya 0 13229 77173 69595 2026-10-21T09:02:10Z Rodney Rwagi 11008 Ntereeza ensengeka y’ebigambo n’obubonero bw’obubonero 77173 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Gilbert Olanya''' Munnayuganda ow'eby'obufuzi eyaweerezaako nga mmemba wa [[Parliament of Uganda|Palamenti ya Uganda]] ng'akiikirira Kilak South ku tikiti y'ekibiina kya [[Olukiiko olw'Enkyukakyuka mu Bufuzi bwa demokulasiya|Forum for Democratic Change]].<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Independent |date=2020-12-25 |title=Panic as Gilbert Olanya's aide is assaulted |url=https://www.independent.co.ug/panic-as-gilbert-olanyas-aide-is-assaulted/ |access-date=2021-08-17 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Museveni's rule is God's plan, says MP Olanya |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/1536748 |access-date=2021-08-17 |website=New Vision |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Olanya Gilbert - 2021 General Election - Visible Polls |url=https://visiblepolls.org/ug/2021-general-election/candidates/olanya-gilbert-6859/ |access-date=2023-02-04 |website=visiblepolls.org |language=en}}</ref> == Okusoma kwe == Olanya yasoma diguli ye esooka eya Arts mu by’enjigiriza wansi wa sikaala, n’atikkirwa mu [[Uganda Christian University]] mu mwaka gwa 2000. Gilbert Olanya era yagenda n’afuna diguli ye eyookubiri mu by’enjigiriza okuva mu Kampala International University mu mwaka gwa 2006. Era yayongera n'afuna PhD mu kulabirira n'okuddukanya eby’enjigiriza okuva mu yunivasite y’e Kyambogo mu mwaka gwa 2025. == Emirimu gye mu by'obufuzi == Olanya yalondebwa mu palamenti okuva e Kilak South ku tikiti ya FDC. Ono mmemba mu kibiina kya Acholi Parliamentary Group era akola nga Ssaabawandiisi w’ekibiina kino (APG). Mu kulonda kwa Sipiika mu palamenti ey’ekkumi n’emu, yawakanya okuwagira omubaka wa Palamenti ow’essaza ly’e Omoro [[Jacob Oulanyah]] ku ofiisi ya sipiika<ref>{{Cite web |date=2021-03-08 |title=MP Gilbert Olanya dismisses Acholi group endorsement of Oulanyah for speaker |url=https://www.independent.co.ug/mp-gilbert-olanya-dismisses-acholi-group-endorsement-of-oulanyah-for-speaker/ |access-date=2021-08-17 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}</ref> okuva mu APG ng’alabula nti okuwagira ng’okwo kuyinza okuvaamu ebyobufuzi eby’ebibiina n’ebika ekiyinza okukosa APG singa omuntu eyeesimbyewo alemwa okuwangula. Mu Gwomukaaga gwa 2020, Olanya yakwatibwa n’aggalirwa wamu ne munne, [[Odonga Otto|Samuel Odonga Otto]] akiikirira Aruu South, n’abantu abalala babiri olw’okwekalakaasa nga bawakanya engeri [[Gulu Hospital|eddwaaliro ly’e Gulu]] gye lyali likwatamu ekirwadde kya COVID-19.<ref>{{Cite web |title=MPs Odonga Otto, Gilbert Olanya Arrested for Staging Illegal Protest |url=https://ugandaradionetwork.net/story/mps-odonga-otto-gilbert-olanya-arrested-in-gulu |access-date=2021-08-17 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref> Baavunaanibwa omusango gw’okukuma omuliro mu bantu okukola effujjo n’ebikolwa eby’obulagajjavu ebiyinza okuvaako endwadde ezisiigibwa okusaasaana.<ref>{{Cite web |date=2020-06-01 |title=MPs Odonga Otto, Gilbert Olanya charged with incitement of violence |url=https://www.independent.co.ug/mps-odonga-otto-gilbert-olanya-charged-with-incitement-of-violence/ |access-date=2021-08-17 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}</ref> Olanya yavumirirwa abantu abamu okuva mu kitundu ky’e Acholi olw’enkolagana n'okusemberera ennyo oludda lw'ababaka oluvuganya gavumenti ne gavumenti mu ngeri etasuubirwa. Oluvannyuma yavaayo okutangaaza nti ekirowoozo ky’okukolagana wakati w’ababaka ba palamenti ab’oludda oluvuganya okuva mu Sub-region ne gavumenti tekyasibuka mu babaka wabula kyali kirowoozo kya gavumenti yennyini.<ref>{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2025-04-17 |title=Gilbert Olanya: Gov't initiated cooperation idea with Acholi opposition MPs |url=https://www.independent.co.ug/gilbert-olanya-govt-initiated-cooperation-idea-with-acholi-opposition-mps/ |access-date=2025-10-15 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}</ref> == Obulamu bwe == <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles>  == Laba ne == * [[:en:Anthony_Akol|Akol Anthony]] . * [[Lucy Akello|Akello Lucy, omuwandiisi w’ebitabo]] == Ebijuliziddwa == {{Reflist}} [[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]] [[Category:Abaasomera ku Kyambogo University]] [[Category:Ababaka ba Paalamenti ya Uganda ey'ekkumi n'emu]] t7vp5r5khyczkr6gyn66184dlwa5kjj Godfrey Serunkuma Lule 0 15050 77177 71817 2026-10-21T09:43:27Z Thomas Eddie Irigei 11996 removed duplicated link 77177 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Godfrey Serunkuma Lule''' (yazaalibwa 10 Ogwomwenda 1932) munnamateeka [[:category:Abantu ba Uganda|munnayuganda]] . Yali [[Olukalala lw'abaminisita b'amateeka ne Ssemateeka wa Uganda|Minisita w'enfuga eyamateeka ne Ssemateeka wa Uganda]] ku lwa [[Idi Amin]] n’ava mu kibiina, n’afuuka avumirira Amin ow’amaanyi mu nsi yonna. Yagenda mu maaso n’atandikawo kkampuni ya Uganda emanyiddwa ennyo mu by’amateeka eya Sebalu &amp;amp; Lule Advocates and Legal Consultants. <ref name="S&L2">{{Cite web |title=About Us |url=http://www.sebalulule.co.ug/?page_id=780 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714145706/http://www.sebalulule.co.ug/?page_id=780 |archive-date=14 July 2014 |access-date=20 May 2019 |publisher=Sebalu & Lule}}</ref> <ref name=":22">{{Cite book |last=Marco Publishers |year=1966 |title=Who's Who in East Africa 1965–1966 |publisher=Marco Publishers |editor-last=Wilson |editor-first=E. G. |location=London |pages=212}}</ref> == Obuto bwe == Lule yazaalibwa nga 10 Ogwomwenda 1932, e [[Mukono (disitulikit)|Mukono]], [[Uganda]] . <ref name=":22"/> yazaalibwa mu ggwanga lya [[Buganda]] . === Okusoma === Okuva mu 1952 okutuuka mu 1954, Lule yasomera mu ssomero lya Aggrey Memorial School. Yakolako akaseera katono ng’omusomesa oluvannyuma lw’okutikkirwa, ng’asomesa ku ssomero lya Luwule Secondary School ku kyalo Luwule mu muluka gwe Namaiba mu gombolola ye Nakisunga mu [[Mukono (disitulikit)|Disitulikiti y’e Mukono]] mu [[Uganda]] . <ref name=":22"/> Okuva mu 1956 okutuuka mu 1961 yasomera mu Yunivasite y'e Bombay kati eyitibwa Yunivasite y'e Mumbai gye yafunira diguli mu mateeka . <ref name=":22" /> === Omulimu gwe yasooka okukola === Oluvannyuma lw'okutikkirwa mu yunivasite y'e Bombay, Lule yaweereza mukutendekebwa eri Ssaabawolereza wa Gavumenti mu Buyindi mu ofiisi e Mysore [[India|mu Buyindi]] . <ref name=":22"/> Olwo n’addayo mu Uganda mu 1962 ng’ayita ekigezo ky'eteeka mu [[India|Buyindi]] mu kiseera kino. <ref name=":24">{{Cite web |last=Uganda Law Society |date=July 2012 |title=Ugandan Lawyer Directory: Names of Advocates |url=http://www.uls.or.ug/uploads/The%20Directory%20-%20July%202012-20121019-130442.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190520040412/http://www.uls.or.ug/uploads/The%20Directory%20-%20July%202012-20121019-130442.pdf |archive-date=20 May 2019 |access-date=17 May 2019 |website=Uganda Law Society}}</ref> <ref name="S&L2"/> <ref name=":22" /> Yayita ekigezo ky'eteeka mu [[Uganda]] mu 1967. <ref name=":24" /> == Emirimu == Lule yasooka okuyingira [[:category:Ebyobufuzi mu Uganda|ebyobufuzi bya Uganda]] mu 1963, bwe yatandika okukolera State Attorney mu minisitule y’ebyamateeka ne ssemateeka wa [[Uganda]] . Mu 1964, yaweereza mu kifo kye yasooka okuweebwa, eyalondebwa [[Milton Obote|Apollo Milton Obote]] okubeera Assistant Administrator General mu Kampala. <ref name=":22"/> === Minisita w’ebyamateeka ne Ssemateeka wa Uganda === Mu 1973, Idi Amin yagoba Minisita we ow'obwenkanya ne Ssemateeka wa Uganda, [[Peter James Nkambo Mugerwa]], ng'ensonga eyaweebwa yali nti yali tasobola kutambulira ku supiidi Pulezidenti [[Idi Amin]] gye yali avugirako ebyenfuna, ekyamuviirako okulonda Godfrey Serunkuma Lule okubeera omusika we. Nga [[Olukalala lw'abaminisita b'amateeka ne Ssemateeka wa Uganda|Minisita w’ebyamateeka ne Ssemateeka wa Uganda]], ekifo ekyamufuula ne Ssaabawolereza wa Uganda, Lule yakola ku nsonga enzibu mu mateeka olw’ebikolwa ebimenya ssemateeka ebya Idi Amin eyeeyongera okutabuka. Yawolereza ekiragiro ky’okutereeza ettaka ekya 1975, ekyalongoosa enkola y’okutwala ettaka ly’eggwanga nga kikyusa etteeka ly’ettaka lya gavumenti erya 1969 n’okuggyawo ebintu by’obwannannyini byonna mu Uganda n’okufuula ettaka lyonna mu Uganda okuba nga litwalibwa [[:category:Ebyobufuzi mu Uganda|gavumenti ya Uganda]], ng’ettaka lya liizi eri ebitongole by’obwannannyini okuva mu gavumenti ya Uganda. <ref>{{Cite journal |last=Coldham |first=Simon |date=2000 |title=Land Reform and Customary Rights: The Case of Uganda |url=https://eprints.soas.ac.uk/2568/1/LandReformUganda.pdf |journal=Journal of African Law |volume=44 |issue=1 |pages=65–77 |doi=10.1017/S0021855300012043 |issn=0021-8553 |jstor=1587438 |archive-date=2023-11-23 |access-date=2026-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231123032604/https://eprints.soas.ac.uk/2568/1/LandReformUganda.pdf |url-status=dead }}</ref> Era yalina okukola ku mateeka ebyaddirira okugoba Bannaasia okuva mu Uganda Idi Amin mwe yalagira okugoba okuva mu [[Uganda]], ng’asala omusango ku byatuuka ku bintu byabwe ebyalekebwawo nga [[Abayindi mu Uganda|Uganda’s South Asian Minority]] nga bagobeddwa era bannayuganda abava mu Buyindi ne bavaayo kyeyagalire olw’okweyongera kw’obusosoze mu Uganda. Era yatera okugenda e Geneva, [[Switzerland]] n'ebibuga ebirala okulwanirira gavumenti ya [[Idi Amin]] eri ebitongole by'ensi yonna ne gavumenti z'amawanga amalala. <ref name=":23" /> === Okuva mu kibiina === Mu Gwokusatu 1977, Lule yategeezebwa ngali ku kyamisana mu Kampala nti [[Idi Amin]] yali ateekateeka kumugoba n’okukkakkana ng’amusse, ekyaviirako Lule okuva mu cafe gye yali asimbula n’ayolekera butereevu London, amaka g’abantu abalala abamanyiddwa ennyo abava mu Uganda abeyawula ku Idi Amin ng’eyali Minisita w’ebyensimbi omugundiivu [[Emmanuel Bwayo Wakhweya|Emmanuel Blayo Wakhwweya]] emyaka ebiri emabega, nga taddayo wadde ewuwe e [[Kampala]] . Yawangalira mu bulamu obwa wansi mu myezi gye egyasooka mu London, ng’amawulire g’okuva kwe mukibiina gaayogerwa nga 10 Ogwokuna 1977 yokka, era tewali kyayogerwa mu Uganda nti yali abuze era nti yeewaggula n’agenda e [[Great Britain|Bungereza]] okutuusa mu Gwomusanvu. Mu kiseera kino yali agezaako okufuna famire ye okumwegattako e London, nga yeewala enkomerero abafumbo abalala nga [[Edith Mary Bataringaya]] gye bakkomekereranga nayo abagalwa baabwe bwe baagwa mu mikono gya Idi Amin, nga [[Edith Mary Bataringaya]] ayokebwa abayambi ba Idi Amin nga mulamu. <ref>{{Cite book |last=Olowo Onyango |first=Eria |year=2010 |title=Pastoralists in Violent Defiance of the State: The case of the Karimojong in Northeastern Uganda |publisher=Dissertation for the degree philosophiae doctor (PhD) at the University of Bergen |location=University of Bergen}}</ref> <ref name=":92">{{Cite book |last=Stokes |first=Brigid |title=Memories. |publisher=Daughters of Mary and Joseph |location=Mbarara, Uganda}}</ref> <ref name=":102">{{Cite book |last=Mutibwa |first=Phares Mukasa |date=1992 |title=Uganda Since Independence: A Story of Unfulfilled Hopes |url=https://books.google.com/books?id=EkSP9XUIAKsC&pg=PA100 |publisher=Africa World Press |isbn=978-0-86543-357-1 |location=Trenton, NJ |language=en}}</ref> Mu buwanganguse, Lule yavumirira nnyo enfuga ya [[Idi Amin]] . Mu Gwomwenda 1977, yayogera n’ekibiina [[Lisangá lya Bikólo bya Molɔ́ngɔ́|ky’Amawanga Amagatte]] n’abakubiriza okuvumirira ebikolobero Amin bye yakolanga ku bantu. Era yalaajanira Bungereza, Amerika, n'amawanga [[Bulaaya|ga Bulaaya]] okugoba Idi Amin ne gavumenti ye, n'ayita olukiiko lwa bannamawulire n'eyali Minisita w'ebyobulamu [[Henry Kyemba]] mwe yasabira Bungereza okukomya okukkiriza Idi Amin ne "wisiki runs" ze mweyasindikiranga banne ku nnyonyi okugenda ku Stansted e London okwegulira ebintu eby'ebbeeyi n'abawamuwagira. Era yakolera mu Hoskin and Company ng'ali mu buwanganguse, ng'akolera mu Bournemouth ne London . == OKudda mu Uganda ne Private Practice == Mu 1979, Idi Amin yaddukira mu buwanganguse n’agenda e Jeddah, [[Saudi Arabia]] ate Godfrey Serunkuma Lule n’akomawo okuva mu buwanganguse n’adda mu [[Uganda]] . === Sebalu ne Lule === Mu 1980, Lule yatandikawo kkampuni y'amateeka eya Sebalu & Lule ne Paulo Sebalu. <ref name="S&L2"/> Sebalu &amp;amp; Lule Advocates and Legal Consultants kkampuni ya mateeka mu Uganda ng’ekitebe kyayo kisangibwa mu [[Kampala]], ekibuga ekikulu ekya Uganda. <ref name="S&L2" /> Kkampuni eno mmemba wa DLA Piper ne DLA Piper Africa Group. <ref name="IFLR1000">{{Cite web |title=IFLR1000 Reviews |url=http://www.iflr1000.com/firm/sebalu-lule-uganda/profile/3014#review |publisher=IFLR1000:The Guide to the World's Leading Financial Law Firms |access-date=2026-07-15 |archive-date=2025-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250120184811/https://www.iflr1000.com/firm/sebalu-lule-uganda/profile/3014#review |url-status=dead }}</ref> <ref name="C&P2">{{Cite web |title=Band 1: Sebalu & Lule Advocates and Legal Consultants |url=http://www.chambersandpartners.com/220/852/Editorial/2/1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180623170258/https://www.chambersandpartners.com/220/852/Editorial/2/1 |archive-date=23 June 2018 |access-date=20 May 2019 |publisher=Chambers Global}}</ref> Bannamateeka ba kkampuni eno bammemba b'ebitongole eby'ekikugu eby'enjawulo, omuli ekibiina ekigatta bannamateeka mu nsi yonna, ekibiina kya bannamateeka ekya Commonwealth, ekibiina ekigatta bannamateeka mu buvanjuba bwa Afrika ne [[Uganda Law Society]] . <ref name="IFLR1000" /> <ref name="C&P2" /> <ref name="S&L2" /> Sebalu & Lule ewabula ebibiina ebikulembedde mu ggwanga n’amawanga amalala mu by’ensimbi, amasannyalaze n’ebizimbe, yinsuwa, eby'empuliziganya, okuzimba, okusembeza abagenyi nokw'ewumuzaamu, eby’obwannannyini n’eby’okulongoosa/okukola ebintu, ebiwerako ku byo biwandiikiddwa ku lukalala lwa Uganda Securities Exchange ne FTSE 100 index . Kkampuni eno era ekola ku bavunaanyizibwa mu kulungamya amakolero, abagaba ssente mu nsi yonna, Gavumenti n’ebitongole bya gavumenti. <ref name="S&B22">{{Cite web |title=Practice Areas |url=http://www.sebalulule.co.ug/?page_id=13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140717033837/http://www.sebalulule.co.ug/?page_id=13 |archive-date=17 July 2014 |access-date=20 May 2019 |publisher=Sebalu & Lule}}</ref> <ref name="MTN">{{Cite web |title=MTN takes $3.7m battle back to Three Ways Ltd |url=http://observer.ug/index.php?option=com_content&view=article&id=32423:-mtn-takes-37m-battle-back-to-three-ways-ltd&catid=38:business&Itemid=68 |publisher=[[The Observer (Uganda)|The Observer]]}}</ref> <ref name="Banks">{{Cite web |title=Banks file defence in charges case |url=http://www.newvision.co.ug/D/8/220/765408 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140819125634/http://www.newvision.co.ug/D/8/220/765408 |archive-date=2014-08-19 |access-date=2019-05-20 |publisher=[[New Vision]]}}</ref> <ref name="UBC">{{Cite web |title=UBC resurrects Ntinda land case |url=http://mobile.monitor.co.ug/News/UBC-resurrects-Ntinda-land-case/-/691252/1424758/-/format/xhtml/-/470gp1/-/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714201522/http://mobile.monitor.co.ug/News/UBC-resurrects-Ntinda-land-case/-/691252/1424758/-/format/xhtml/-/470gp1/-/index.html |archive-date=14 July 2014 |access-date=20 May 2019 |publisher=[[Daily Monitor]]}}</ref> Sebalu & Lule yakuguka mu kukola bintu bino wammanga: bbanka n’ebyensimbi, obutale bwa kapito, amateeka g’ebitongole n’ebyobusuubuzi, okugonjoola enkaayana z’ebyobusuubuzi, pulojekiti n’ebizimbe, amasannyalaze (amasoboza, amafuta ne ggaasi n'okusima eby’obugagga eby’omu ttaka), okugatta n’okugula ebintu, emirimu n’akasiimo, ebibiina by'obwannakyewa, eby’amayumba n’omusolo. <ref name="S&B22"/> Kkampuni eno efunye obuwanguzi obw’amaanyi wansi wa Lule, akyakola okutukira ddala mu 2019, nga kkampuni eno efunye engule nnyingi. Mu 2014 IFLR1000 ensengeka y’ebyensimbi n’amateeka g’ebitongole eya Sebalu & Lule eraga nti kkampuni ya Tier 1 ey’ebyensimbi n’amateeka g’ebitongole. Kkampuni eno era esengekebwa mu Tier 1 nga kkampuni ya bannamateeka mu by’amasannyalaze n’ebizimbe okuva mu ndagiriro y’emu ey’amateeka. <ref name="IFLR1000B">{{Cite web |title=2014 Rankings |url=http://www.iflr1000.com/firm/sebalu-lule-uganda/profile/3014#rankings |publisher=IFLR1000:The Guide to the World's Leading Financial Law Firms |access-date=2026-07-15 |archive-date=2025-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250120184811/https://www.iflr1000.com/firm/sebalu-lule-uganda/profile/3014#rankings |url-status=dead }}</ref> Sebalu & Lule era yasengekebwa nga kkampuni yamateeka mu Band 1 mu mpaka za Chambers & Partners eza 2014. <ref name="C&P2"/> <ref name="C&P3">{{Cite web |title=Sebalu & Lule Advocates and Legal Consultants |url=http://www.chambersandpartners.com/firm/2537/2 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529150205/http://www.chambersandpartners.com/firm/2537/2 |archive-date=29 May 2014 |access-date=20 May 2019 |publisher=Chambers Global}}</ref> === Ebyobufuzi bya Buganda oluvannyuma lwa Amin === Oluvannyuma lw’okudda mu Uganda ng'amaze okuva mu kibiina, Godfrey Serunkuma Lule yasooka kuwangalira mu mbeera eyabulijjo mu byobufuzi ng’essira aliteeka ku kukola ku kuzimba Sebalu &amp;amp; Lule okufuuka kkampuni ekola obulungi era emanyiddwa. Yakola pro-bono work consulting for the new Ugandan political leadership, naddala okukolera [[Abayindi mu Uganda|Abayindi ba Uganda]] okudda mu Uganda oluvannyuma lw'okugobwa kwa Bannaasia mu Uganda ku mulembe gwa [[Idi Amin]], okusalawo Lule kwe yakola okulwanirira, okuwoza, n'okugonjoola bwe yali [[Olukalala lw'abaminisita b'amateeka ne Ssemateeka wa Uganda|Minisita w'ebyamateeka ne Ssemateeka wa Uganda]] . Lule yandiyingidde ebyobufuzi bya [[Buganda]] oluusi mu myaka gya 1990 ne 2000 gyonna ng'ali kulusegere ne [[Kabaka wa Buganda]]. Kabaka wa Buganda kye kitiibwa ekiweebwa Kabaka wa Buganda, obwakabaka eri [[Baganda|abantu b’e Ganda]] mu Uganda. <ref name=":110">{{Cite web |last=Sekindi |first=Fredrick Derek |date=27 May 2015 |title=A Critical Analysis of the Legal Construction of the Presidency in Post-1995 Uganda |url=http://bura.brunel.ac.uk/bitstream/2438/11589/1/FulltextThesis.pdf |access-date=29 April 2018 |publisher=Brunel University}}</ref>[[Muwenda Mutebi II, Kabaka wa Buganda|​]] Mu 1993, yayambako munteseganya okufuba okulaba nga Kabaka Ronald Muwenda Mutebi II atuzibwa kunnamulondo, ng'awereza ng'omumyuka wa ssabawolereza we. Mu 1994–1995, Lule yayambako okuwandiika ssemateeka wa [[Buganda]] omuggya. [[Muwenda Mutebi II, Kabaka wa Buganda|Kabaka Ronald Muwenda Mutebi]] yayiwa [[Lukiiko|Olukiiko]] mu 1996 era yalonda Lule okukikirira[[Kampala]], newankubadde Lule yagaana okuwereza olwobutabawo bwerufu.<ref name=":23" /> Mu 2005, Lule yayingira eby'obufuzi omulundi ogwali gusemba weyafukira ssabawolereza wa Buganda mukwano gwe owedda Dan Muliika weyafulibwam [[Katikkiro wa Buganda]], ekitiibwa ekiweebwa ssabaminisita w'Obwakabaka bwa Buganda. <ref>{{Cite web |last=Lule |first=Jeff Andrew |date=22 May 2013 |title=Katikiro Mayiga Chairs His First Cabinet Meeting |url=http://www.newvision.co.ug/news/643006-katikiro-mayiga-chairs-his-first-cabinet-meeting.html |access-date=25 August 2015}}</ref> Muliika ngamaze okugobebwa ne Lule yalekulira, nga yekwasa omutima ogwali gumuluma. Okutuuka mu 2019, Lule yeyongera okubeera mu [[Kampala]] nakola amateeka ngawaddukanya Sebalu &amp;amp; Lule.<ref name=":23" /> == Ebijuliziddwa == {{Reflist}} [[Category:Abantu abalamu]] [[Category:Abebuzibwako]] [[Category:Abasomerako ku Yunivasite ye Mumbai]] [[Category:Abazalibwa mu 1935]] [[Category:Bannamateeka bannayuganda b'ekyasa ekya 20]] [[Category:Bannamateeka bannayuganga ab'ekyasa ekya 21]] [[Category:Abantu abava e Kampala]] [[Category:Bannayuganda abakulira bizinesi]] [[Category:Pages with unreviewed translations]] [[Category:Bannamateeka ba Uganda]] [[Category:Baminisita ba Uganda]] [[Category:Buganda]] a4uc5nzz5a3138h719ec9cvu2mzfsx6 Duncan Mubiru 0 16167 77121 2026-10-20T14:39:33Z Lillylove256 10862 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1381167018|Duncan Mubiru]]" 77121 wikitext text/x-wiki '''Duncan Mubiru''' (yazaalibwa 17 Ogwokusatu 1974), amanyiddwa ennyo nga '''Kikankane''', [[Munnayuganda]] omuvuzi w'emotoka z'empaka avuganya mu mpaka za Uganda National Rally Championship n'empaka endala ez'ebitundu eby'enjawulo. Yawangula empaka z’eggwanga eza rally mu 2021 ate Pearl of Africa Uganda Rally mu 2023. Amanyiddwa nnyo mu kuvuganya mu mmotoka omuli Subaru Impreza WRX STI ne Ford Fiesta Proto.<ref>{{Cite web |last=tomas.shacki.wanka |last2=matej.kamenec |title=Mubiru Duncan |url=https://ewrc-results.com/profile/16967-duncan-mubiru |access-date=2026-10-20 |website=eWRC-results.com |language=en}}</ref><ref name="Website-1">{{Cite web |last=tomas.shacki.wanka |last2=matej.kamenec |title=Mubiru Duncan |url=https://ewrc-results.com/profile/16967-duncan-mubiru |access-date=2026-10-20 |website=eWRC-results.com |language=en}}</ref><ref name="EMC2">{{cite web |date=September 2024 |title=Ugandan Drivers Who Captivated Fans but Are Now Missing in Action: Part 2 |url=https://emc-ug.com/2024/09/ugandan-drivers-who-captivated-fans-but-are-now-missing-in-action-part-2/ |website=Eastern Motor Club}}</ref> == Omulimu gwa Rally == Mubiru yatandika okuvuganya mu mpaka zokuvuga emotoka mu 2011. Mu myaka gye, avuze emmotoka z'empaka eziwerako omuli Mitsubishi Lancer Evolution models, Subaru Impreza WRX STI ne Ford Fiesta Proto. Erinnya lye ery'ekika, "Kikankane", likwataganye nnyo n'okulabikwako kwe mu mmotoka z'empaka mu Uganda.<ref name="Website-1" /><ref name="EMC2" /> === Empaka z'okuvuga emmotoka ez'eggwanga eza 2021 === Mubiru yawangula empaka za Uganda National Rally Championship eza 2021 ng’avuga mmotoka ekika kya Subaru Impreza WRX STI GVB. Ekikopo kino kyali kikulu nnyo mu mulimo gwe.<ref name="EMC2" /><ref name="Monitor20262">{{cite news |last=Batanudde |first=John |date=5 March 2026 |title=Kikankane to drive Subaru GVB in Safari Rally |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/sports/motor-sport/kikankane-to-drive-subaru-gvb-in-safari-rally-5380068 |work=Daily Monitor}}</ref> === Empaka za Pearl of Africa Uganda eza 2023 === Mu Gwokutaano 2023, Mubiru yawangula empaka za Pearl of Africa Uganda Rally ng’avuga mmotoka ekika kya Ford Fiesta Proto ne muvuzi munne Joseph Bongole. Bano baamalirizza mu budde bwa ssaawa nga bbiri, eddakiika 30 ne sikonda 54, nga bakulembedde Byron Rugomoka ne Hakim Mawanda. Obuwanguzi buno bwatuukiriza ekimu ku biruubirirwa Mubiru bye yayogerako mu muzannyo guno.<ref name="Website-1" /><ref name="FMU">{{cite web |date=May 2023 |title=Kikankane finally Pearl Rally winner |url=https://motorsportuganda.com/kikankane-finally-pearl-rally-winner/ |website=Federation of Motorsport Clubs of Uganda}}</ref> Mubiru obuwanguzi yabuteeka ku kwetegekera, okuba ffiiti n’okuvuga n’obwegendereza, ate neeyabaza n’obumanyirivu bwa ddereeva munne mu by’okukanika y’ayamba obwayambako bane okugoonjoola ebizibu mu mpaka zino.<ref name="Website-1" /> === Empaka z’okuvuga emmotoka ez'ebitundu eby'enjawulo === Mubiru era abadde akiikirira Uganda mu mpaka z’ebitundu omuli eza Safari Rally e Kenya. Mu Gwokusatu 2026, yayingizibwa mu mpaka zino ne muvuzi munne Joseph Kamya, nga bavuga Subaru Impreza WRX STI GVB okuvuganya ku bubonero bwa Africa Rally Championship.<ref name="Monitor20262" /><ref>{{cite news |last=Kikulwe |first=Gerald |date=March 2026 |title=Uganda's rally crews flagged off for Safari Rally Challenge |url=https://www.newvision.co.ug/category/sports/ugandas-rally-crews-flagged-off-for-safari-ra-NV_229349_052026 |work=New Vision}}</ref> Mu Gwekkumi 2026, Mubiru yawangula empaka za Central Motor Club ez'e Gulu okumala omwaka ogwokubiri ogw’omuddiring’anwa. Ng’avuga mmotoka ekika kya Ford Fiesta Proto ne muvuzi munne Hamza Lwanga, yamalira mu sikonda 42.2 n’asinga Moses Lumala.<ref>{{cite news |last=Batanudde |first=John |date=13 October 2026 |title=Kikankane refuses to Surrender Gulu Crown |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/sports/motor-sport/kikankane-refuses-to-surrender-gulu-crown-5630106 |work=Daily Monitor}}</ref><ref>{{cite news |date=October 2026 |title=Duncan Mubiru defends CMC Gulu Rally title |url=https://www.newvision.co.ug/category/sports/duncan-mubiru-defends-cmc-gulu-rally-title-NV_242233_102026 |work=New Vision}}</ref> == Ebituukiddwaako == * Uganda National Rally Championship: 2021<ref name="EMC2" /> * Pearl of Africa Uganda Rally: 2023<ref name="Website-1" /> * Central Motor Club Gulu Rally: 2025, 2026<ref name="Monitor20262" /><ref>{{cite news |date=October 2026 |title=Duncan Mubiru defends CMC Gulu Rally title |url=https://www.newvision.co.ug/category/sports/duncan-mubiru-defends-cmc-gulu-rally-title-NV_242233_102026 |work=New Vision}}</ref> == Ebijuliziddwa == {{Reflist}} == Ebijuliziddwa wabweru wa Wikipedia == * [https://ewrc-results.com/profile/16967-duncan-mubiru/ Duncan Mubiru profile at eWRC-results.com] * [https://emc-ug.com/ Eastern Motor Club] * [https://motorsportuganda.com/ Federation of Motorsport Clubs of Uganda] [[Category:Bannayuganda bannabyamizannyo]] [[Category:Abantu Abalamu]] [[Category:Bannayuganda abavuzi b'emmotoka z'empaka]] qbdbim4uq05vadtu41w59y048l8c5et 77122 77121 2026-10-20T14:42:11Z Lillylove256 10862 Ngasseeko Databox 77122 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q110897819}} '''Duncan Mubiru''' (yazaalibwa 17 Ogwokusatu 1974), amanyiddwa ennyo nga '''Kikankane''', [[Munnayuganda]] omuvuzi w'emotoka z'empaka avuganya mu mpaka za Uganda National Rally Championship n'empaka endala ez'ebitundu eby'enjawulo. Yawangula empaka z’eggwanga eza rally mu 2021 ate Pearl of Africa Uganda Rally mu 2023. Amanyiddwa nnyo mu kuvuganya mu mmotoka omuli Subaru Impreza WRX STI ne Ford Fiesta Proto.<ref>{{Cite web |last=tomas.shacki.wanka |last2=matej.kamenec |title=Mubiru Duncan |url=https://ewrc-results.com/profile/16967-duncan-mubiru |access-date=2026-10-20 |website=eWRC-results.com |language=en}}</ref><ref name="Website-1">{{Cite web |last=tomas.shacki.wanka |last2=matej.kamenec |title=Mubiru Duncan |url=https://ewrc-results.com/profile/16967-duncan-mubiru |access-date=2026-10-20 |website=eWRC-results.com |language=en}}</ref><ref name="EMC2">{{cite web |date=September 2024 |title=Ugandan Drivers Who Captivated Fans but Are Now Missing in Action: Part 2 |url=https://emc-ug.com/2024/09/ugandan-drivers-who-captivated-fans-but-are-now-missing-in-action-part-2/ |website=Eastern Motor Club}}</ref> == Omulimu gwa Rally == Mubiru yatandika okuvuganya mu mpaka zokuvuga emotoka mu 2011. Mu myaka gye, avuze emmotoka z'empaka eziwerako omuli Mitsubishi Lancer Evolution models, Subaru Impreza WRX STI ne Ford Fiesta Proto. Erinnya lye ery'ekika, "Kikankane", likwataganye nnyo n'okulabikwako kwe mu mmotoka z'empaka mu Uganda.<ref name="Website-1" /><ref name="EMC2" /> === Empaka z'okuvuga emmotoka ez'eggwanga eza 2021 === Mubiru yawangula empaka za Uganda National Rally Championship eza 2021 ng’avuga mmotoka ekika kya Subaru Impreza WRX STI GVB. Ekikopo kino kyali kikulu nnyo mu mulimo gwe.<ref name="EMC2" /><ref name="Monitor20262">{{cite news |last=Batanudde |first=John |date=5 March 2026 |title=Kikankane to drive Subaru GVB in Safari Rally |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/sports/motor-sport/kikankane-to-drive-subaru-gvb-in-safari-rally-5380068 |work=Daily Monitor}}</ref> === Empaka za Pearl of Africa Uganda eza 2023 === Mu Gwokutaano 2023, Mubiru yawangula empaka za Pearl of Africa Uganda Rally ng’avuga mmotoka ekika kya Ford Fiesta Proto ne muvuzi munne Joseph Bongole. Bano baamalirizza mu budde bwa ssaawa nga bbiri, eddakiika 30 ne sikonda 54, nga bakulembedde Byron Rugomoka ne Hakim Mawanda. Obuwanguzi buno bwatuukiriza ekimu ku biruubirirwa Mubiru bye yayogerako mu muzannyo guno.<ref name="Website-1" /><ref name="FMU">{{cite web |date=May 2023 |title=Kikankane finally Pearl Rally winner |url=https://motorsportuganda.com/kikankane-finally-pearl-rally-winner/ |website=Federation of Motorsport Clubs of Uganda}}</ref> Mubiru obuwanguzi yabuteeka ku kwetegekera, okuba ffiiti n’okuvuga n’obwegendereza, ate neeyabaza n’obumanyirivu bwa ddereeva munne mu by’okukanika y’ayamba obwayambako bane okugoonjoola ebizibu mu mpaka zino.<ref name="Website-1" /> === Empaka z’okuvuga emmotoka ez'ebitundu eby'enjawulo === Mubiru era abadde akiikirira Uganda mu mpaka z’ebitundu omuli eza Safari Rally e Kenya. Mu Gwokusatu 2026, yayingizibwa mu mpaka zino ne muvuzi munne Joseph Kamya, nga bavuga Subaru Impreza WRX STI GVB okuvuganya ku bubonero bwa Africa Rally Championship.<ref name="Monitor20262" /><ref>{{cite news |last=Kikulwe |first=Gerald |date=March 2026 |title=Uganda's rally crews flagged off for Safari Rally Challenge |url=https://www.newvision.co.ug/category/sports/ugandas-rally-crews-flagged-off-for-safari-ra-NV_229349_052026 |work=New Vision}}</ref> Mu Gwekkumi 2026, Mubiru yawangula empaka za Central Motor Club ez'e Gulu okumala omwaka ogwokubiri ogw’omuddiring’anwa. Ng’avuga mmotoka ekika kya Ford Fiesta Proto ne muvuzi munne Hamza Lwanga, yamalira mu sikonda 42.2 n’asinga Moses Lumala.<ref>{{cite news |last=Batanudde |first=John |date=13 October 2026 |title=Kikankane refuses to Surrender Gulu Crown |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/sports/motor-sport/kikankane-refuses-to-surrender-gulu-crown-5630106 |work=Daily Monitor}}</ref><ref>{{cite news |date=October 2026 |title=Duncan Mubiru defends CMC Gulu Rally title |url=https://www.newvision.co.ug/category/sports/duncan-mubiru-defends-cmc-gulu-rally-title-NV_242233_102026 |work=New Vision}}</ref> == Ebituukiddwaako == * Uganda National Rally Championship: 2021<ref name="EMC2" /> * Pearl of Africa Uganda Rally: 2023<ref name="Website-1" /> * Central Motor Club Gulu Rally: 2025, 2026<ref name="Monitor20262" /><ref>{{cite news |date=October 2026 |title=Duncan Mubiru defends CMC Gulu Rally title |url=https://www.newvision.co.ug/category/sports/duncan-mubiru-defends-cmc-gulu-rally-title-NV_242233_102026 |work=New Vision}}</ref> == Ebijuliziddwa == {{Reflist}} == Ebijuliziddwa wabweru wa Wikipedia == * [https://ewrc-results.com/profile/16967-duncan-mubiru/ Duncan Mubiru profile at eWRC-results.com] * [https://emc-ug.com/ Eastern Motor Club] * [https://motorsportuganda.com/ Federation of Motorsport Clubs of Uganda] [[Category:Bannayuganda bannabyamizannyo]] [[Category:Abantu Abalamu]] [[Category:Bannayuganda abavuzi b'emmotoka z'empaka]] o8vu0we3jpyha1ifeu051rm558lss7w Category:Bannayuganda abavuzi b'emmotoka z'empaka 14 16168 77123 2026-10-20T14:43:27Z Lillylove256 10862 Ngasseeko amatuluba 77123 wikitext text/x-wiki Bano be Bannayuganda abavuzi b'emmotoka z'empaka elsqvnv57bonmyizdahova9l7qi9dgh