Wikipedia lijwiki https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2 MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter Media Speçiale Discûscion Utente Discûscioîn ûtente Wikipedia Discûscioîn Wikipedia Immaggine Discûscioîn immaggine MediaWiki Discûscioîn MediaWiki Template Discûscioîn template Agiûtto Discûscioîn agiûtto Categorîa Discûscioîn categorîa TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento 0 1593 269768 265252 2026-05-16T11:22:35Z N.Longo 12052 rev tl 269768 wikitext text/x-wiki {{Ineién}} {{Divisione amministrativa |Nome = Lüxinascu |Tipo = [[Comun|cumüna]] |Panorama = Lucinasco-panorama1.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Vista de Lüxinascu</div> |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Ligüria |Divisione amm grado 2 = Imperia |Amministratore locale = Marilena Abbo |Partito = lista civica |Data elezione = 5-10-2021 |Data istituzione = [[1958]] |Abitanti = 304 |Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?l=it&a=2024&i=D7B Dàitu Istat] - Pupulasiòn rexidente ai 31 de mazzu du 2024 (dàitu pruvisòiu). |Aggiornamento abitanti = 31-5-2024 |Sottodivisioni = Burgurattu, Cà Müine |Divisioni confinanti = [[Burgumau]], [[Ciüsànegu]], [[Ciüxavéja]], [[Puntedasce]], [[Vaxìa]] |Zona sismica = 2 |Gradi giorno = 2339 |Nome abitanti = |Patrono = Sant'Antunén |Festivo = [[2 seténbre|2 setembre]] |Mappa = Map of comune of Lucinasco (province of Imperia, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusisiòn da cumüna de Lüxinascu in ta pruvincia d'Imperia }} '''Lüxinascu''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Lucetto Ramella|tìtolo=Vocabolario italiano - dialetto d'Oneglia|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0008590|ànno=2003|editô=Tipolitografia Nante|çitæ=Imperia|léngoa=LIJ, IT|p=101}}</ref>''''' (''Lucinasco'' in [[léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è 'na [[Comun|cumüna]] [[Liguria|ligüre]] ch'a se tröva in ta [[Pruvincia de Imper̂ia|pruvincia de Imperia]] e a cunta 'na pupulasiòn de 304 abitanti (dàiti agiurnài du [[2024]]).<ref name="template divisione amministrativa-abitanti"/> == Geugrafìa == {{seçión vêua}} == Stòia == {{seçión vêua}} == Pòsti de interèsse == === Architetüe religiuze === {{seçión vêua}} === Architetüe militâri === {{Seçión vêua}} == Ecunumìa == {{seçión vêua}} == Cultüa == {{seçión vêua}} == Manifestasiòn == {{seçión vêua}} == Feste e fée == {{seçión vêua}} == Vie de cumünicasiòn == {{seçión vêua}} {{Clear}} == Nòtte == <references /> == Autri prugètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Imperia (Ineja / Pòrto Moriçio)}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Lüxinascu| ]] l8hlvpmcgi56yjkgtvzygjvuwg9484p 0 1597 269763 265219 2026-05-16T11:09:06Z N.Longo 12052 rev tl 269763 wikitext text/x-wiki {{Ineién}} {{Divisione amministrativa |Nome = Ciüsànegu |Tipo = [[comùn|cumüna]] |Panorama = Chiusanico-panorama.jpg |Didascalia = <div align="center">Vista de Ciüsànegu</div> |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Ligüria |Divisione amm grado 2 = Imperia |Amministratore locale = Giovanni Agnese |Partito = lista civica "Identità e progresso" |Data elezione = 27-5-2019 |Data rielezione = 10-6-2024 |Mandato = 2 |Data istituzione = [[1861]] |Abitanti = 603 |Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?l=it&a=2024&i=D7B Dàitu Istat] - Pupulasiòn rexidente ai 30 d'avrì du 2024 (dàitu pruvisòiu). |Aggiornamento abitanti = 30-4-2024 |Sottodivisioni = A Tûria, Gazelli |Divisioni confinanti = [[Aèntìn|Aentén]], [[Burgumau]], [[Cairònega|Caavònega]], [[Cexi|Céxi]], [[Ciüxavéja]], [[Lüxinascu]], [[Puntedasce]], [[Staanéllu|Stelanellu]] (SV), [[U Téstegu]] (SV) |Zona sismica = 2 |Gradi giorno = 2051 |Nome abitanti = |Patrono = San Steva |Festivo = [[26 dexénbre|26 dixembre]] |Mappa = Map of comune of Chiusanico (province of Imperia, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusisiòn da cumüna de Ciüsànegu in ta pruvincia d'Imperia }} '''Ciüsànegu'''''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Lucetto Ramella|tìtolo=Vocabolario italiano - dialetto d'Oneglia|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0008590|ànno=2003|editô=Tipolitografia Nante|çitæ=Imperia|léngoa=LIJ, IT|p=55}}</ref>'' (''Chiusanico'' in [[léngoa italiànn-a|italian]]) u l'è 'na [[Comun|cumüna]] [[Liguria|ligüre]] ch'a se tröva in ta [[Pruvincia de Imper̂ia|pruvincia de Imperia]] cun 'na pupulasiòn de 603 abitanti (dàiti agiurnài du [[2024]]).<ref name="template divisione amministrativa-abitanti"/> == Geugrafìa == {{Seçión vêua}} == Stòia == {{Seçión vêua}} == Pòsti de interèsse == === Architetüe religiuze === {{Seçión vêua}} == Ecunumìa == {{Seçión vêua}} == Cultüa == {{Seçión vêua}} == Manifestasiòn == {{Seçión vêua}} == Feste e fée == {{Seçión vêua}} == Vie de cumünicasiòn == {{Seçión vêua}} {{Clear}} == Nòtte == <references /> == Autri prugètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Imperia (Ineja / Pòrto Moriçio)}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Ciüsànegu| ]] aqmsvputla2cl1frdv3gakx7c3y06xv 269766 269763 2026-05-16T11:18:24Z N.Longo 12052 wl 269766 wikitext text/x-wiki {{Ineién}} {{Divisione amministrativa |Nome = Ciüsànegu |Tipo = [[Comun|cumüna]] |Panorama = Chiusanico-panorama.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Vista de Ciüsànegu</div> |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Ligüria |Divisione amm grado 2 = Imperia |Amministratore locale = Giovanni Agnese |Partito = lista civica "Identità e progresso" |Data elezione = 27-5-2019 |Data rielezione = 10-6-2024 |Mandato = 2 |Data istituzione = [[1861]] |Abitanti = 603 |Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?l=it&a=2024&i=D7B Dàitu Istat] - Pupulasiòn rexidente ai 30 d'avrì du 2024 (dàitu pruvisòiu). |Aggiornamento abitanti = 30-4-2024 |Sottodivisioni = A Tûria, Gazelli |Divisioni confinanti = [[Aèntìn|Aentén]], [[Burgumau]], [[Cairònega|Caavònega]], [[Cexi|Céxi]], [[Ciüxavéja]], [[Lüxinascu]], [[Puntedasce]], [[Staanéllu|Stelanellu]] (SV), [[U Téstegu]] (SV) |Zona sismica = 2 |Gradi giorno = 2051 |Nome abitanti = |Patrono = San Steva |Festivo = [[26 dexénbre|26 dixembre]] |Mappa = Map of comune of Chiusanico (province of Imperia, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusisiòn da cumüna de Ciüsànegu in ta pruvincia d'Imperia }} '''Ciüsànegu'''''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Lucetto Ramella|tìtolo=Vocabolario italiano - dialetto d'Oneglia|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0008590|ànno=2003|editô=Tipolitografia Nante|çitæ=Imperia|léngoa=LIJ, IT|p=55}}</ref>'' (''Chiusanico'' in [[léngoa italiànn-a|italian]]) u l'è 'na [[Comun|cumüna]] [[Liguria|ligüre]] ch'a se tröva in ta [[Pruvincia de Imper̂ia|pruvincia de Imperia]] cun 'na pupulasiòn de 603 abitanti (dàiti agiurnài du [[2024]]).<ref name="template divisione amministrativa-abitanti"/> == Geugrafìa == {{Seçión vêua}} == Stòia == {{Seçión vêua}} == Pòsti de interèsse == === Architetüe religiuze === {{Seçión vêua}} == Ecunumìa == {{Seçión vêua}} == Cultüa == {{Seçión vêua}} == Manifestasiòn == {{Seçión vêua}} == Feste e fée == {{Seçión vêua}} == Vie de cumünicasiòn == {{Seçión vêua}} {{Clear}} == Nòtte == <references /> == Autri prugètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Imperia (Ineja / Pòrto Moriçio)}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Ciüsànegu| ]] e018s99lfcc53j1udz22vzeixzv09s5 0 1634 269771 266341 2026-05-16T11:35:19Z N.Longo 12052 rev tl 269771 wikitext text/x-wiki {{Ineién}} {{Divisione amministrativa |Nome = Uigu |Tipo = [[Comun|cumüna]] |Panorama = Aurigo-panorama3.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Vista de Uigu</div> |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Ligüria |Divisione amm grado 2 = Imperia |Amministratore locale = Angelo Arrigo |Partito = lista civica "Aurigo riparte" |Data elezione = 15-5-2023 |Data rielezione = |Mandato = |Data istituzione = [[1954]] |Abitanti = 331 |Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?l=it&a=2024&i=D7B Daitu Istat] - Pupulasiòn rexidente ai 31 de marsu du 2024 (daitu provizoiu). |Sottodivisioni = Guardiabella, Pesàutu |Divisioni confinanti = [[A Cêve|A Ceve]], [[Burgumau]], [[Ressu]] |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 2170 |Nome abitanti = |Patrono = [[Sàn Pòulo|San Paulu]] |Festivo = [[29 zûgno|29 zügnu]] |Mappa = Map of comune of Aurigo (province of Imperia, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusisiòn da cumüna d'Uìgu inta pruvincia de Imperia }} '''Uigu'''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Lucetto Ramella|tìtolo=Vocabolario italiano - dialetto d'Oneglia|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0008590|ànno=2003|editô=Tipolitografia Nante|çitæ=Imperia|léngoa=LIJ, IT|p=34}}</ref> (o inscì ''Auìgu'', ''Aurigo'' in [[léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina [[Comun|cumüna]] [[Liguria|ligüre]] da [[Pruvincia de Imper̂ia|pruvinsa de Imperia]] ch'a cunta 331 abitanti.<ref name="template divisione amministrativa-abitanti"/> == Geugrafia == {{Seçión vêua}} == Stòia == {{Seçión vêua}} == Posti de interesse == === Architetüe religiuse === {{Seçión vêua}} === Architetüe civili === {{Seçión vêua}} === Architetüe militâri === {{Seçión vêua}} == Ecunumia == {{Seçión vêua}} == Cultüa == {{Seçión vêua}} == Manifestasiòn == {{Seçión vêua}} == Feste e fée == {{Seçión vêua}} == Vie de cumünicasiòn == {{Seçión vêua}} {{Clear}} == Nòtte == <references/> == Autri prugètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Imperia (Ineja / Pòrto Moriçio)}} [[Categorîa:Uigu| ]] 61cxiu7d5is1r4tj0benr35oxkvjepc 0 1666 269770 265269 2026-05-16T11:31:05Z N.Longo 12052 rev tl 269770 wikitext text/x-wiki {{Ineién}} {{Divisione amministrativa |Nome = Puntedasce |Tipo = [[Comun|cumüna]] |Panorama = Pontedassio-IMG_0772.JPG |Didascalia = <div style="text-align:center;">Vista de Puntedasce</div> |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Ligüria |Divisione amm grado 2 = Imperia |Amministratore locale = Fulvio Pezzuto |Partito = lista civica "Testa e cuore" |Data elezione = 10-6-2024 |Data istituzione = [[1861]] |Sottodivisioni = A Guardia, A Vìlla, Bestagnu |Abitanti = 2353 |Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?l=it&a=2024&i=D7B Dàitu Istat] - Pupulasiòn rexidente ai 31 de marsu du 2024 (dàitu proviṡor̂iu). |Divisioni confinanti = [[Aèntìn|Aentìn]], [[Ciüsànegu]], [[Ciüxavéja]], [[Imperia]], [[Lüxinascu]], [[Vaxìa]] |Zona sismica = 2 |Gradi giorno = 1354 |Nome abitanti = |Patrono = [[Santa Margaita|Santa Margarìtta d'Antiochia]] |Festivo = [[20 lûggio|20 lüju]] |Mappa = Map of comune of Pontedassio (province of Imperia, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusisiòn da cumüna de Puntedasce inta pruvincia d'Imperia }} '''Puntedasce''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Lucetto Ramella|tìtolo=Vocabolario italiano - dialetto d'Oneglia|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0008590|ànno=2003|editô=Tipolitografia Nante|çitæ=Imperia|léngoa=LIJ, IT|p=130}}</ref>''''' (''Pontedassio'' in [[léngoa italiànn-a|italiàn]]), a l'è ina [[Comun|cumüna]] [[Liguria|ligüre]] da [[Pruvincia de Imper̂ia|pruvinsa de Imperia]] ch'a cunta 2.353 abitanti.<ref name="template divisione amministrativa-abitanti"/> == Geugrafia == {{Seçión vêua}} == Stòia == {{Seçión vêua}} == Posti de interesse == === Architetüe religiuse === {{Seçión vêua}} === Architetüe civili === {{Seçión vêua}} === Architetüe militâri === {{Seçión vêua}} == Ecunumia == {{Seçión vêua}} == Cultüa == {{Seçión vêua}} == Manifestasiòn == {{Seçión vêua}} == Feste e fée == {{Seçión vêua}} == Vie de cumünicasiòn == {{Seçión vêua}} {{Clear}} == Nòtte == <references/> == Autri prugètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Imperia (Ineja / Pòrto Moriçio)}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Puntadasce| ]] f5d8cy4wlzf66mm9wrln55uw9fxacwf 0 1673 269765 269510 2026-05-16T11:18:00Z N.Longo 12052 wl 269765 wikitext text/x-wiki {{Ineién}} {{Divisione amministrativa |Nome = Cairònega |Tipo = [[Comun|cumüna]] |Panorama = Caravonica-panorama.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Vista de Cairònega</div> |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Ligüria |Divisione amm grado 2 = Imperia |Amministratore locale = Angelo Francesco Dulbecco |Partito = lista sivica de sentru-drita "Uniti per Caravonica" |Data elezione = 4-10-2021 |Data istituzione = 1861 |Abitanti = 246 |Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?l=it&a=2024&i=D7B Daitu Istat] - Pupulasiòn rezidente ai 31 de marsu du 2024. |Sottodivisioni = San Bertumê d'Arzen |Divisioni confinanti = [[A Cêve|A Ceve]], [[Burgumau]], [[Cexi]], [[Ciüsànegu]] |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 2051 |Nome abitanti = |Patrono = [[San Michê]] |Festivo = [[29 seténbre|29 setembre]] |Mappa = Map of comune of Caravonica (province of Imperia, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Puzisiòn da cumüna de Cairònega inta pruvincia d'Imperia }} '''Cairònega''' (prununsiàu {{IPA|[kajɹonega]}}, senù ''Caavònega<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Lucetto Ramella|tìtolo=Vocabolario italiano - dialetto d'Oneglia|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0008590|ànno=2003|editô=Tipolitografia Nante|çitæ=Imperia|léngoa=LIJ, IT|p=50}}</ref>'', ''Caravonica'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) a l'è ina [[Comun|cumüna]] [[Liguria|ligüre]] da [[Pruvincia de Imper̂ia|pruvincia de Imperia]] ch'a cunta 246 abitanti.<ref name="template divisione amministrativa-abitanti"/> == Geugrafia == {{Seçión vêua}} == Stòia == {{Seçión vêua}} == Posti de interesse == === Architetüe religiuse === {{Seçión vêua}} === Architetüe civili === {{Seçión vêua}} === Architetüe militâri === {{Seçión vêua}} == Ecunumia == {{Seçión vêua}} == Cultüa == {{Seçión vêua}} == Manifestasiòn == {{Seçión vêua}} == Feste e fée == {{Seçión vêua}} == Vie de cumünicasiòn == {{Seçión vêua}} {{Clear}} == Nòtte == <references/> == Autri prugètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Imperia (Ineja / Pòrto Moriçio)}} [[Categorîa:Cairònega| ]] s1uonsz5lmrf3mdgdgk70h8penxacqa 0 1675 269762 265217 2026-05-16T11:04:50Z N.Longo 12052 rev tl 269762 wikitext text/x-wiki {{Ineién}} {{Divisione amministrativa |Nome = Céxi |Tipo = [[comùn|cumüna]] |Panorama = Cesio-panorama.jpg |Didascalia = <div align="center">Vista de Céxi</div> |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Ligüria |Divisione amm grado 2 = Imperia |Amministratore locale = Fabio Natta |Partito = lista civica "Per Cesio" |Data elezione = 26-5-2014 |Data rielezione = 10-6-2024 |Mandato = 3 |Data istituzione = [[1925]] |Abitanti = 257 |Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?l=it&a=2024&i=D7B Dàitu Istat] - Pupulasiòn rexidente ai 30 d'avrì du 2024 (dàitu pruvisòiu). |Sottodivisioni = Arzen d'Ineia, Cartari, A Colla de San Bertumê |Divisioni confinanti = [[A Cêve]], [[Cairònega|Caavònega]], [[Casanöva]] ([[Pruvincia de Sann-a|SV]]), [[Ciüsànegu]], [[U Téstegu|U Testegu]] ([[Pruvincia de Sann-a|SV]]), [[Vesargu]] |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 2416 |Nome abitanti = |Patrono = Santa Lücia |Festivo = [[13 dexénbre|13 dixembre]] |Mappa = Map of comune of Cesio (province of Imperia, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusisiùn da cumüna de Cexi inta pruvincia d'Imperia }} '''Céxi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Lucetto Ramella|tìtolo=Vocabolario italiano - dialetto d'Oneglia|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0008590|ànno=2003|editô=Tipolitografia Nante|çitæ=Imperia|léngoa=LIJ, IT|p=54}}</ref>''' (''Cesio'' in [[léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina [[Comun|cumüna]] [[Liguria|ligüre]] da [[Pruvincia de Imper̂ia|pruvincia de Imperia]] ch'a cunta 257 abitanti (dàiti agiurnài au [[2024]]).<ref name="template divisione amministrativa-abitanti"/> == Geugrafia == {{Seçión vêua}} == Stòia == {{Seçión vêua}} == Posti de interesse == === Architetüe religiuse === {{Seçión vêua}} === Architetüe civili === {{Seçión vêua}} === Architetüe militâri === {{Seçión vêua}} == Ecunumia == {{Seçión vêua}} == Cultüa == {{Seçión vêua}} == Manifestasiòn == {{Seçión vêua}} == Feste e fée == {{Seçión vêua}} == Vie de cumünicasiòn == {{Seçión vêua}} == Nòtte == <references/> {{Clear}} == Autri prugètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Imperia (Ineja / Pòrto Moriçio)}} [[Categorîa:Cexi| ]] kz3i3zbu5vdqkneil14ywzpw3uli1sn 269767 269762 2026-05-16T11:18:37Z N.Longo 12052 wl 269767 wikitext text/x-wiki {{Ineién}} {{Divisione amministrativa |Nome = Céxi |Tipo = [[Comun|cumüna]] |Panorama = Cesio-panorama.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Vista de Céxi</div> |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Ligüria |Divisione amm grado 2 = Imperia |Amministratore locale = Fabio Natta |Partito = lista civica "Per Cesio" |Data elezione = 26-5-2014 |Data rielezione = 10-6-2024 |Mandato = 3 |Data istituzione = [[1925]] |Abitanti = 257 |Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?l=it&a=2024&i=D7B Dàitu Istat] - Pupulasiòn rexidente ai 30 d'avrì du 2024 (dàitu pruvisòiu). |Sottodivisioni = Arzen d'Ineia, Cartari, A Colla de San Bertumê |Divisioni confinanti = [[A Cêve]], [[Cairònega|Caavònega]], [[Casanöva]] ([[Pruvincia de Sann-a|SV]]), [[Ciüsànegu]], [[U Téstegu|U Testegu]] ([[Pruvincia de Sann-a|SV]]), [[Vesargu]] |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 2416 |Nome abitanti = |Patrono = Santa Lücia |Festivo = [[13 dexénbre|13 dixembre]] |Mappa = Map of comune of Cesio (province of Imperia, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusisiùn da cumüna de Cexi inta pruvincia d'Imperia }} '''Céxi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Lucetto Ramella|tìtolo=Vocabolario italiano - dialetto d'Oneglia|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0008590|ànno=2003|editô=Tipolitografia Nante|çitæ=Imperia|léngoa=LIJ, IT|p=54}}</ref>''' (''Cesio'' in [[léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina [[Comun|cumüna]] [[Liguria|ligüre]] da [[Pruvincia de Imper̂ia|pruvincia de Imperia]] ch'a cunta 257 abitanti (dàiti agiurnài au [[2024]]).<ref name="template divisione amministrativa-abitanti"/> == Geugrafia == {{Seçión vêua}} == Stòia == {{Seçión vêua}} == Posti de interesse == === Architetüe religiuse === {{Seçión vêua}} === Architetüe civili === {{Seçión vêua}} === Architetüe militâri === {{Seçión vêua}} == Ecunumia == {{Seçión vêua}} == Cultüa == {{Seçión vêua}} == Manifestasiòn == {{Seçión vêua}} == Feste e fée == {{Seçión vêua}} == Vie de cumünicasiòn == {{Seçión vêua}} == Nòtte == <references/> {{Clear}} == Autri prugètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Imperia (Ineja / Pòrto Moriçio)}} [[Categorîa:Cexi| ]] rf2sgy955rdd21rjryfsnele0vf5kuj 0 1681 269769 265221 2026-05-16T11:26:03Z N.Longo 12052 rev tl 269769 wikitext text/x-wiki {{Ineién}} {{Divisione amministrativa |Nome = Ciüxavéja |Tipo = [[Comun|cumüna]] |Panorama = Chiusavecchia-IMG 0783.JPG |Didascalia = <div style="text-align:center;">Vista de Ciüxavéja</div> |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Ligüria |Divisione amm grado 2 = Imperia |Amministratore locale = Luca Vassallo |Partito = lista civica "Insieme per Chiusavecchia" |Data elezione = 6-6-2016 |Data rielezione = 4-10-2021 |Mandato = 2 |Data istituzione = [[1861]] |Abitanti = 523 |Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?l=it&a=2024&i=D7B Dàitu Istat] - Pupulasiòn rexidente ai 30 d'avrì du 2024 (dàitu pruvisòiu). |Sottodivisioni = A Sajöa, Uivastri |Divisioni confinanti = [[Ciüsànegu]], [[Lüxinascu]], [[Puntedasce]] |Zona sismica = 2 |Gradi giorno = 1514 |Nome abitanti = |Patrono = San Biaxu |Festivo = [[3 frevâ]] |Mappa = Map of comune of Chiusavecchia (province of Imperia, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusisiùn da cumüna de Ciüxavéja inta pruvincia d'Imperia }} '''Ciüxavéja''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Lucetto Ramella|tìtolo=Vocabolario italiano - dialetto d'Oneglia|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0008590|ànno=2003|editô=Tipolitografia Nante|çitæ=Imperia|léngoa=LIJ, IT|p=55}}</ref>''''' (''Chiusavecchia'' in [[léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina [[Comun|cumüna]] [[Liguria|ligüre]] da [[Pruvincia de Imper̂ia|pruvincia de Imperia]] ch'a cunta 523 abitanti.<ref name="template divisione amministrativa-abitanti"/> == Geugrafia == {{Seçión vêua}} == Stòia == {{Seçión vêua}} == Posti de interesse == === Architetüe religiuse === {{Seçión vêua}} === Architetüe civili === {{Seçión vêua}} === Architetüe militâri === {{Seçión vêua}} == Ecunumia == {{Seçión vêua}} == Cultüa == {{Seçión vêua}} == Manifestasiòn == {{Seçión vêua}} == Feste e fée == {{Seçión vêua}} == Vie de cumünicasiòn == {{Seçión vêua}} == Nòtte == <references/> {{Clear}} == Autri prugètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Imperia (Ineja / Pòrto Moriçio)}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Ciüxavéja| ]] 8kzggi9blmkcv2dg08xcjrkj6ecogo1 0 2162 269764 265212 2026-05-16T11:16:03Z N.Longo 12052 rev tl 269764 wikitext text/x-wiki {{Ineién}} {{Divisione amministrativa |Nome = U Burgu |Tipo = [[Comun|cumüna]] |Panorama = Borgomaro-panorama2.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Vista du Burgu</div> |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Ligüria |Divisione amm grado 2 = Imperia |Amministratore locale = Massimiliano Mela |Partito = lista civica "Uniti per migliorare" |Data elezione = 6-6-2016 |Data rielezione = 4-10-2021 |Mandato = 2 |Data istituzione = [[1861]] |Abitanti = 825 |Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?l=it&a=2024&i=D7B Deitu Istat] - Pupulasion rexidente ai 31 de marsu du 2024 (daitu provizoiu). |Aggiornamento abitanti = 31-3-2024 |Sottodivisioni = Candeascu, San Benardu du Cuniu, San Làzau, Ville San Bastian, Ville San Pê, U Castellu, U Cuniu |Divisioni confinanti = [[A Cêve|A Céve]], [[Cairònega|Caavònega]], [[Ciüsànegu]], [[Lüxinascu]], [[Muntautu Carpaxe]], [[Prelà]], [[Ressu]], [[Uigu|Uìgu]], [[Vaxìa]] |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 1717 |Nome abitanti = du Burgu |Patrono = Sant'Antoniu abate |Festivo = [[17 zenâ|17 ṡenà]] |Mappa = Map of comune of Borgomaro (province of Imperia, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusisiòn da cumüna du Burgu inta pruvinsa d'Imperia }} '''U Burgu''' (o inscì ''Burgumau''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Lucetto Ramella|tìtolo=Vocabolario italiano - dialetto d'Oneglia|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0008590|ànno=2003|editô=Tipolitografia Nante|çitæ=Imperia|léngoa=LIJ, IT|p=42}}</ref> o ''Burgumâ'', ''Borgomaro'' in [[léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina [[Comun|cumüna]] [[Liguria|ligüre]] da [[Pruvincia de Imper̂ia|pruvinsa de Imperia]] ch'a cunta 825 abitanti.<ref name="template divisione amministrativa-abitanti"/> == Geugrafia == {{Seçión vêua}} == Stòia == {{Seçión vêua}} == Posti de interesse == [[Immaggine:Borgomaro-ponte3.jpg|thumb|250x250px|In punte du Burgu|sinistra]] === Architetüe religiuse === {{Seçión vêua}} === Architetüe civili === {{Seçión vêua}} === Architetüe militâri === {{Seçión vêua}} == Ecunumia == {{Seçión vêua}} == Cultüa == {{Seçión vêua}} == Manifestasiòn == {{Seçión vêua}} == Feste e fée == {{Seçión vêua}} == Vie de cumünicasiòn == {{Seçión vêua}} == Nòtte == <references /> {{Clear}} == Autri prugètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Imperia (Ineja / Pòrto Moriçio)}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Burgumau| ]] 0xqo9gckw2bnx5r2xswd5z0pyz2ovtn 0 3889 269750 257256 2026-05-15T18:36:50Z N.Longo 12052 269750 wikitext text/x-wiki {{Savuneize|grafîa=, a-a manea de l'Essiu d'a Ciann-a}} [[File:Priagrossadeleze2.jpg|thumb|L'inträta d'a cröza cun insc'â mancinn-a u taggiu fètu da-a növa stradda]] [[File:Priagrossadeleze.jpg|thumb|Vêgia tärga d'a Prìa Grossa müä int'a [[câsìnn-a|câçìnn-a]]]] A '''Prìa Grossa''' a l'è 'na stradda e antiga [[Crêuza|cröza]] de [[Leze]], a-a periferìa de [[Sann-a]], ch'a piggia u numme da-u [[Topònimo|tupónimu]] d'a regiùn<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Filippo Noberasco|ànno=1932|tìtolo=Toponimi del Comune di Savona|revìsta=Atti della Società Savonese di Storia Patria|editô=Tipografia Savonese|çitæ=Sann-a|volùmme=XIV|p=14|léngoa=IT}}</ref>. Ancö a cröza a l'è tagiä inte duì tocchi pe l'avertüa, int'i [[Anni 1980|anni '80]], de Vìa Bonini. U primmu, ch'u l'è stetu zlargóu, u va d'int'a Ciassa de Leze a-u taggiu furmóu da Vìa Bonini; ciü in sciü u gh'è ancùn u̇n toccu de l'antiga cröza ch'a munta vèrsu a [[Madonna du Munte (Sann-a)|Madonna d'u Munte]]. {{Clear}} == Notte == <references /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Gallotti|tìtolo=Le strade di Savona: vie, vicoli, piazze, corsi, la loro storia e quella dei loro nomi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0056127|ànno=2001|editô=Punto e Linea Edizioni|léngoa=IT}} == Ätri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Sann-a]] [[Categorîa:Stràdde da Ligùria]] dku9w8lxgockeemb7irg5le1phn0o8y 269761 269750 2026-05-16T10:57:00Z N.Longo 12052 + 269761 wikitext text/x-wiki {{Savuneize|grafîa=, a-a manea de l'Essiu d'a Ciann-a}} [[File:Priagrossadeleze2.jpg|thumb|A cröza da-u taggiu de Vìa Bonini]] [[File:Priagrossadeleze.jpg|thumb|Vêgia tärga d'a vìa müä int'a [[câsìnn-a|câçìnn-a]]]] '''A Priagrossa''' (scritu '''A Prìa Grossa''' ascì, ''Via Pietragrossa'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è 'na stradda e antiga [[Crêuza|cröza]] de [[Leze]], int'u cumüne de [[Sann-a]], ch'a piggia u numme da-u [[Topònimo|tupónimu]] d'a regiùn dund'a se tröva<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Filippo Noberasco|ànno=1932|tìtolo=Toponimi del Comune di Savona|revìsta=Atti della Società Savonese di Storia Patria|editô=Tipografia Savonese|çitæ=Sann-a|volùmme=XIV|p=14|léngoa=IT|url=https://www.storiapatriasavona.it/storiapatria/wp-content/uploads/2021/04/SSSP-14-1932.pdf}}</ref>. == Descriçiùn == A-a giurnä d'ancö a cröza d'a Prìa Grossa a l'è tagiä inte duì tocchi pe l'avertüa, int'i [[Anni 1980|anni '80]], de Vìa Bonini. U primmu toccu, ch'u l'è stetu zlargóu, u va d'int'a Ciassa de Leze a-u taggiu furmóu da Vìa Bonini; ciü in sciü u gh'è ancùn u̇n toccu de l'antiga cröza ch'a munta vèrsu a [[Madonna du Munte (Sann-a)|Madonna d'u Munte]]. === Incruxi === * Ciassa de Leze: a ciassa int'u mezu de [[Leze]], de chì u parte A Prìa Grossa, ch'a se ghe tacca da punente. * Vìa Fratelli Rey: primma dita a Vìa a-e Réi, a piggia u numme da duì benefatuì d'a parocchia de Leze. * Vìa Francesco Ferro: travèrsa dund'u se tröva e ruvinn-e de 'na [[Villa rumann-a de Leze|villa rumann-a]]. * Vìa Isidoro Bonini: stradda de scurimentu ch'a l'ha tagióu inte duì tocchi A Prìa Grossa, a piggia u numme da l'inzegné ch'u l'ha fètu duggia a linea d'[[Funivìe Sann-a-San Giuseppe|i vagunetti]]. * Vìa d'i Bausa: cröza picinn-a ch'a piggia u numme da 'na famiggia che, foŝĉia, a ne vegniva da [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]]. * Vìa d'i Richelma: cröza ch'a piggia u numme da 'na famiggia che, da-a [[Provensa|Pruvensa]], a l'ha fètu stramüu a Sann-a d'u [[XIII secolo|Duxentu]]. * Vìa d'a Madonna d'u Munte: stradda dund'u va a finì A Prìa Grossa, ch'a piggia u numme da-a [[Madonna du Munte (Sann-a)|gexa]] e burgä ch'a travèrsa. == Notte == <references /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta publicaçión|outô=Filippo Noberasco|ànno=1921|tìtolo=Le strade savonesi nella storia e nell'arte|revìsta=Atti della Società Savonese di Storia Patria|editô=Tipografia D. Bertolotto e C.|çitæ=Sann-a|volùmme=IV|pp=95-160|léngoa=IT|url=https://www.storiapatriasavona.it/storiapatria/wp-content/uploads/2021/03/SSSP-04-1921.pdf}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Gallotti|tìtolo=Le strade di Savona: vie, vicoli, piazze, corsi, la loro storia e quella dei loro nomi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0056127|ànno=2001|editô=Punto e Linea Edizioni|léngoa=IT}} == Ätri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Sann-a]] [[Categorîa:Stràdde da Ligùria]] jrww8v9kiyrghqmj9npptd946ygo8p0 0 3924 269754 262804 2026-05-16T00:39:06Z InternetArchiveBot 12666 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 269754 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} [[File:Miguel Angel Zotto and partner dance tango.jpg|thumb|250px|'Na cóbbia ch'a balla o tango]] O '''tango''' o l'é 'n stîle muxicâle e 'na dansa do [[Río de la Plata]], caraterìstica da çittæ de [[Bonesàire|Bonesaire]], ma ascì de [[Rosario]] e [[Montevideo]], de òrìgine urbànn-a e famôso in tutto o mondo. A seu mûxica a l'é marcâ inte doî tenpi, con 'na strutûa armònica tipicaménte italiànn-a, sunâ da 'n òrchèsta tìpica co-o [[bandoneon]] comme strùmento prinçipâle. A dansa a se fâ in bâze a l'abràsso da cobbia, molto sensoâle e conplèssa. I tèsti son conpòsti con çèrte paròlle de 'na parlâ locâle ciamâ [[lunfardo]], e de sovente pàrlan de magoìn, speçialmente inte "cose de l'amô", sentîe da-a gente comùn, aspètto cò-o relasionn-a co-o [[blues]]. [[Enrique Santos Discepolo]], un di ciù grendi poêti do Tango, o l'à definîo comme ''in pensaménto triste ch'o se balla''. In prinçìpio, o tango o l'é nasciûo comme mûxica popolâre inta velôxe crescita da çittæ de [[Bonesàire|Bonesaire]], pinn-a d'imigranti, tra i quæ molti zeneixi, inta zöna do pòrto e o quartê da [[A Bócca|Bocca]]. Coscì i grendi outoî do tango ([[Le Pera]], [[Contursi]], [[Discépolo]], [[Troilo]], [[Espósito]], [[Gardel]], [[Filiberto]], [[Razzano]], [[Cobián]], [[Cadícamo]] e âtri) n'àn fæto 'na mûxica nasionâle. {{Clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} == Ligàmmi de fêua == * [https://web.archive.org/web/20070704014225/http://www.abctango.com/ ABCtango.com Guidda do Tango argentin] * [http://www.elportaldeltango.com/ ElPortalDelTango.com Testi, composcitoî, poexïe, stoje] * [https://web.archive.org/web/20071023063745/http://www.esto.es/tango/ Esto.es/Tango] * [https://web.archive.org/web/20070804185647/http://festivales.tango.info/ Festivales.Tango.info Guidda môndiâle de festivâli de Tango] * [https://web.archive.org/web/20070607081244/http://www.la2x4.com.ar/ La2x4: O scïto de 'na famôsa ràddio de Tango de Buenos Aires] {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Tango| ]] 1w6ggikvbvux1apecyc93kplzucd9op 0 4423 269755 243602 2026-05-16T00:40:35Z InternetArchiveBot 12666 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 269755 wikitext text/x-wiki {{Zeneize}} [[Immaggine:ThimphuView.jpg|thumb|300px|A çitæ de Thimphu vista da Sangey Gang]] '''Thimphu''' (in tibetàn, '''ཐིམ་ཕུག།''') a l'é a capitâle do [[Bhutan]], e o nomme da valle vexinn-a. A 'n'artûa de 2320 metri in sciô livello do mâ, con 'na popolasion de 98.676 abitanti (2005), a l'é o çentro ûrbàn ciû grande do Pàize. == Geògrafia == == Stöia == == Pòsti de interèsse == == Economia == == Coltûa == == Manifestaçioin == == Feste e fëe == == Comunicaçioin == == Atri progetti == {{Interprogetto}} == Colegamenti esterni == * [http://en.wikivoyage.org/wiki/Thimphu Thimphu a Wikivoyage] * [http://www.raonline.ch/pages/bt/visin/bt_map03a.html Mappa da çittæ de Thimphu] * [https://web.archive.org/web/20110503235558/http://www.bhutan.gov.bt/government/dzongkhags.php?dz_id=32 Thimphu Dzongkhag] * [https://web.archive.org/web/20190628015340/http://bhutan2008.blogspot.com/search/label/Thimphu Thimpu: Informassioin e fotografîe] {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Butàn]] [[Categorîa:Capitæ de Naçioîn]] 7isc8l5nlytyfed8jeehhxr99g1t0hx 0 19684 269760 250168 2026-05-16T09:36:13Z CommonsDelinker 89 Removing [[:c:File:Logo-bannergk-is-102.jpg|Logo-bannergk-is-102.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No permission since 8 May 2026. 269760 wikitext text/x-wiki {{ZeneizeU}} '''Radiu Nustalgia''' (dita ascì sulu '''Nustalgia''', in italian ''Radio Nostalgia'') a l'è 'na radiu lucale [[Liguria|ligure]] interregiunale (super-stasiun) c'a fa parte da rete ''Radio Number One''. == Descrisiun == Nustalgia a irradia i sò segnali in Liguria, in FM, cun varie frequense, a ne existan varie versiun<ref name="autogenerato1">{{Çitta web|url=http://www.ilgiornale.it/genova/radio_nostalgia_genova_vola_sullitalia/15-02-2006/articolo-id=65368-page=0-comments=1|tìtolo=Radio Nostalgia, Genova vola sull'Italia|léngoa=IT|vìxita=2023-01-31}}</ref>: * '''Nustalgia Liguria''': l'emitènte principale c'a trasmette in tütta a regiun. Trasmette ascì e radiucronache de e partie du [[Zeugo do ballon|ballòn]] du [[Zena (Genoa CFC)|Zena]]. * '''Nustalgia Piemunte''': l'emitènte de propietæ c'a cröve [[Piemonte|Piemunte]] e [[Valle d'Aosta|Val d'Aosta]], ritrasmetèndu in cuntempuranea i segnali da gemella ligure cun publicitæ specialisà. * '''Nustalgia Toscann-a e Lazio''': radiu autonoma c'a trasmette sulu inna parte de ''Nustalgia'', alternandu anche prugrammi propri. == Stöia == Nustalgia a nasce in tu [[1976]], cumme "Radio K2", pe poi trasfurmase in tu [[1990]] in ''Nostalgia'' radiu de sula [[muxica]] sensa prugrammi, cun a rutasiun de brani veggi de almenu 3 anni, a l'è a primma "hit radio" d'[[Italia]], da quellu mumentu arve ina cadenn-a de affiliasiun e riva in atre regiun. In ti [[anni 2010]] a vegne pià da ''Lagouno'', societæ da [[Lombardïa|lumbarda]] Number One. == Nòtte == <references /> == Cunligamenti estèrni == * {{Çitta web|url=https://nostalgia.it/|tìtolo=Scitu de Radiu Nustalgia|léngoa=IT|vìxita=2023-01-31}} {{Inpréize da Ligùria}} [[Categorîa:Radio]] [[Categorîa:Inpréize da Ligùria]] 2cjg8dxlhhfsjw87s62vm3sk67rnz7z 0 29999 269759 269740 2026-05-16T08:50:17Z Arbenganese 12552 /* Etài cuntempuranea */ -it, fix 269759 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} [[File:Diocesi di Albenga-Imperia.png|thumb|Màppa du teritòiu diucesan|250px]] A '''diocexi de Arbenga e Impeia''' (in [[Léngoa latìnn-a|latin]]: ''Dioecesis Albingaunensis-Imperiae'') l'è ina sêde da [[Catoliceximo|Gêxa catôlica]] in Italia, dipendente da l'[[Arcidiòcexi de Zêna|arcidiocexi de Zena]], apartenente aa [[Región eclesiàstica Ligùria|regiùn eclexiastica Ligüria]]. Intu [[2020]] a l'ha cuntàu 157.000 batezài in sce 176.000 abitanti. L'è rezüa dau véscu Guglielmo Borghetti. == Teritòiu == {{Véddi ascì|Paròcchie da diocexi de Arbenga e Impeia|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaiu}} U teritòiu da diocexi u cumprende a parte de punènte da [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]] e quella de levante da [[Pruvincia de Imper̂ia|pruvinsa de Impeia]]. A cunfina a punènte cu'a [[Diocexi de Ventemiglia-Sanremu|diocexi de Vintimìa-Sanremmu]], a setentriùn cun [[Diocexi de Munduvì|quella de Munduvì]] e a levante cun [[Diocexi de Sann-a-Noi|quella de Savuna-Nûi]]. A sêde vescuvìle a l'è a sitài d'[[Arbenga]], dund'a se tröva a catedrâle de San Michê. A [[Imperia|Impeia]] a [[Baxilica de San Maurissiu (U Pòrtu)|baxîlica de San Mau(r)issiu]] a mantegne l'incaregu de cuncatedrâle diucesàna. Inta diocexi se trövan ascì due baxìliche minuri, quella de San Giuànni Batìsta a [[Inéia|Ineja]] e quella de [[Baxilica de San Nicolò (A Pria)|San Nicolò]] aa [[A Prìa|Prìa]]. U teritòiu da diocexi u l'è estesu pe ben 979&nbsp;km² frasiunàu poi inte 162 paròcchie, distribuìe fra: * a [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]], cu-i cumüi de [[Arasce|A(r)àsce]], [[Arbenga]], [[Andôa|Andöa]], [[Arnascu]], [[Barestin|Ba(r)estìn]], [[Buinzan|Buinsan]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]], [[Borṡi e Veressi|Bòrzi e Ve(r)éssu]], [[Casanöva]], [[Castergiancu]], [[Castrevegliu|Castreveju]], [[U Sejô|U Sejâ]], [[Cixan]], [[Èrli]], [[Finô|Finâ]] (numma pe e frasiun de [[Gura|Gûra]] e [[Olle]]), [[Garlenda]], [[Giüstexine]], [[L'Aigheuja|L'Aigueja]], [[Löa]], [[Magiö|Majö]], [[Naxin]], [[Unsu]], [[Utuê]], [[A Prìa]], [[Staanéllu|Stelanellu]], [[Tuiran|Tui(r)an]], [[U Téstegu]], [[U Tû]], [[Vendùn|Vendun]], [[Villanöva|Vilanöva]] e [[Süccaellu]]; * a [[Pruvincia de Imper̂ia|pruvinsa de Impeia]], cu-i cumüi de [[Aquila (cumüne)|Aquila]], [[Armu]], [[Uigu|Aurîgu]], [[U Burghettu (Aròscia)|U Burghettu]], [[Burgumau|Burgumâu]], [[Cairònega|Ca(r)iònega]], [[U Sèrvu|Sêrvu]], [[Cexi|Céxi]], [[Ciüsànegu|Ciüsanegu]], [[Ciüxavéja|Ciüsavegia]], [[Sivessa|Civessa]], [[Cuxe]], [[Aèntìn|Diàn Arentin]], [[U Castéllu de Diàn|U Castellu de Diàn]], [[A Maina de Dian|A Maina de Diàn]], [[Dian San Pê]], [[U Duseu|Dusseu]], [[Imperia|Impeia]], [[Lüxinascu|Lüxinàscu]], [[Mendaiga]], [[Muntegrossu Cian de Laite|Muntegròssu]], [[Prebüna|Priabrüna]] (sulu u sentru du paìse), [[A Cêve]], [[Puntedasce]], [[Purnasce|Purnàsce]], [[Prelà]], [[Ransu]], [[Ressu]], [[San Bertumé (cumüna)|San Bertumê]], [[Vaxìa|Vaxîa]], [[Vesargu]] e [[Vìlla Faròdi|A Villa]]. == Stòia == === Etài clascica === A tradisiun lucâle a cunscide(r)a Arbenga a sêde du marti(r)iu de san calocciu, tradisiunalmente fissâ fra i ànni [[121]] e [[125]], u santu u l'éa in üfisiâle bresciàn aa curte de l'impe(r)atû ruman Adriàn; i àtti du sò marti(r)iu e nu sun ben cià(r)i, asemme a quelli de san Faustin e Giuvìtta, pe questu van ancù ve(r)ificàe du tüttu. Nunustante questu, in sciu pre-supòstu scitu de sepurtüa du santu a se riünìva a primma cumünitài cristiàna ingàuna, e dai scàvi archeulogici u pà che u pòstu (curispundente au sucescìvu munastê de San Calocciu au Munte)<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppina Spadea|outô2=Philippe Pergola|outô3=Stefano Roascio|tìtolo=Albenga. Un antico spazio cristiano, Chiesa e monastero di San Calocero al Monte|url=https://books.google.com/books?id=mOkSQgAACAAJ|ànno=2010|editô=Fratelli Frilli Editori|çitæ=Zena|léngoa=IT|ISBN=88-75-63521-8}}</ref>, l'éa zà stàu in postu privuegiàu inte l'epuca imperiâle pe sepelì e sàrme. Düante u prucèssu de <ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Paganetti|tìtolo=Istoria ecclesiastica della Liguria|ànno=1765|editô=|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=11, 270}}</ref><ref>{{Çitta|Semeria, 1843|p. 353}}; {{Çitta|Rossi, 1870|p. 76}}</ref> vangelizasiun d'Arbenga, l'axeva avüu impurtansa ascì san Calimêu, véscu de Milan, atîvu inta secunda metài du [[III secolo|III seculu]]; sta côsa a leghe(r)éva a difuxùn du cristianêximu inta sitài e lungu tütta a [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punente]] aa diocexi milanese. I stüddi archeulògici mustran cumme za dau [[V secolo|V seculu]] in sitài se truvava ina ben difüza cumünitài cristiana, fàttu testimuniàu ascì daa cuntempuranea custrusiùn da catedrâle de San Michê e du [[Batiste(r)u d'Arbenga|batistêu]] lucâle, ma ascì dae gêxe simite(r)iàli föa dae müagie sitadine, cumme quelle de San Calocciu e de San Vitûre. Âtru eventu fundamentâle pe a stòia religiusa ingàuna l'è stâ a presensa de [[San Martìn de Tours|San Martìn]], vescu de Tours, in sce l'[[ìsua Gainâa]] pôcu doppu a metài du [[IV secolo|IV seculu]] ch'u pà êsse a pröva da presensa de in polu religiusu zà urganisàu, ben primma da mensciun du véscu ''Quintius:'' propiu a questu sentru u santu l'axeva pusciüu fa riferimentu.<ref name="beweb">{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/diocesi/diocesi/351/|tìtolo=Diocesi di Albenga - Imperia|léngoa=IT|vìxita=2025-02-05}}</ref><ref>''Leonis Magni Epistule'', XCVII, 3, in ''Patrologiae cursus completus, series latina'', a cüa de J.P. Migne, 54, Pa(r)îgi, 1881</ref> L'istitusiun da diocexi rizülta cumunque ciütòstu tarda, in quantu fundâ següamente dòppu a mòrte de Sant'Ambrogiu.<ref>{{Çitta|Calzamiglia, 2014|p. 6}}</ref> U primmu vescu, Quinsiu, du quale l'emmu nutissa sèrta, remunta au [[451]], firmatà(r)iu da lete(r)a du scinudu de Euzebiu, [[Arcidiocexi de Milan|véscu de Milàn]], inviâ au pappa Leun I; inta curispundensa a se stabuiva a cundànna de Nestò(r)iu e de Eutiche (Mànsi); tüttavia fra e istitusiun religiuse de questu genere, a duxéa esse a primma in urdine de fundasiun, vistu che nu se tröva tràccia di véscuvi de Vinimìa e de Savuna armenu fin a l'ànnu 680, annu da partecipasiun de queste due figüe a ün di cuncui de quel'epuca.<ref>''Aghatonis Pape Epistule'', III, col 1238, in ''Patrologiae'', cit., 87, Pa(r)îgi, 1863</ref> U(r)igina(r)iamènte ae dipendense de l'arcidiocexi de Milan, u sò teritòiu u l'éa limitàu a setentriùn dau spartiaiva arpìn, mèntre a levante rivava scin a [[Finô|Finâ]] e a Punente cumprendeva a zòna sanremasca. A scuvèrta de in edifissiu eclexiàsticu cun funte bateximâle intu paise da [[A Riva (cumüna)|Riva]], cun datasiun curispundente au [[VI secolo|VI seculu]] mustran in urganisasiun cristiàna de campagne e testimonian ascì in urganisasiun du teritòiu bazâ in scia cêve lucâle. === Etài de Mezzu === Inti seculi a vegnì e nutissie insci vescuvi de Arbenga sun framentà(r)ie, armenu fin a l'ànnu Mule. Âtri scavi archeulogici l'han purtau turna aa lüxe u numme de 'n véscu cuntempuraneu a l'etài de Quinsiu, stu lì u se(r)éva Benedettu. Au cunciliu pruvinsâle de [[Milan|Milan]] du [[679]], ch'u s'éa espressu cuntru i ideâli du munutelismu, l'axeva piàu parte ascì u véscu arbenganese: ''Bono''; pa(r)eggia a partecipasiun au scinudu rumàn in prepa(r)asiunau seguente cuncuiu ecümenicu du 680-681. Âtri dui véscuvi, Iünsiu e Martirian, culucài stu(r)icamente fra a metài du [[VI secolo|VI]] e a metài de l'[[VIII secolo|VIII seculu]], sun reciamài inti ''Acta Sancti Martiriani episcopi et martiris''. De l'epuca presedente a quella carulingia gh'è Dexide(r)iu, che u l'ha cunsacràu a gêxa de l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|abasìa de San Pê]], inta [[Valle du Varatella|valâ du Va(r)atella]]. Egidürfu l'axeva piàu parte invêce au cunciliu milanese a livellu pruvinsale de l'[[864]], cun 'na funsiun de sarvaguardia de l'urdinamentu eclexiasticu e du cuntrollu de l'upe(r)àu du véscu inta giü(r)isdisiun diucesana. Sèra u [[IX secolo|IX seculu]] u véscu Benedettu Revelli, a l'imprensippiu abâte du munastêu de l'Ìsua epoi elezüu vescu arbenganese, vene(r)àu intu Mediuevu e canunisàu poi intu [[XVII secolo|XVII seculu]]. Arbenga, asemme ae sitài de Vadu e de Vintimìa, aturnu a l'[[825]], vegne cunscide(r)â, dandu amèntu au capitulàre de Lutà(r)iu I, cumme üna de mête pe i zueni ch'i vönen stüdià, mèntre i chierici duxevan andà a stüdià a [[Turin]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=J. Carbonara|nómme=|cognómme=|tìtolo=Giovanni|ànno=1981|editô=|çitæ=Rumma|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|outô2=Maria Celeste Paoli Maineri|tìtolo=La Cattedrale di Albenga|url=https://books.google.com/books?id=vaX6NAAACAAJ|ànno=2007|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri - Litografia Bacchetta|çitæ=A Burdighea - Arbenga|léngoa=IT|ISBN=88-86-79631-5}}</ref> Ina presensa de fundamentale impurtansa a l'éa quella di munasté(r)i benedetìn ch'i cuntribuìvan au rafursamentu religiusu da diocexi. Fra sti chi, particularmente, se distinguéva quellu de l'Ìsua, giüstu de frunte aa sitài, che intu [[1044]], grassie a ina particulâre cuncesciùn du Pappa Benedettu IX, l'éa stàu ezentàu da l'aministrasiùn vescuvìle. Grassie a questa particularitài u munastê u l'éa sciurtìu a utegnì diverse prupietài nu sulu in Itàlia, ma ascì in [[Catalogna|Catalògna]], in [[Provensa|Pruvensa]] e in [[Corsega]]. Inte l'annu [[1064]] a cü(r)ia ingàuna l'éa ancù sutta ae dipendense lumbàrde, difatti l'éa in vigure u pagamentu de tàsce d'in annu in annu. U prelàu diucesàn Erembertu axéva poi partesipàu au scinudu de Pavìa, ch'u s'éa svoltu u [[25 òtôbre|25 d'utubre]] [[1046]], u sulu fra tütti i vescuvi ligü(r)i, incuntrandu u suvràn Enrîcu III u Negru, ch'u rapresentava ina reuniùn de curte aa fìn de stabuì a so ca(r)â versu Rumma, a testimuniâ u legamme fra u teritòiu arbenganese e u Regnu d'Italia. Se cumprende invêce, grassie aa còppi de 'n ducumentu du 29 de zügnu du [[1076]], a cuncesciùn a l'abasìa de San Pê de Tui(r)àn de 'n mu(r)ìn intu paìse, firmàu cun u cunsensu de ben 22 canònici da cattedrâle elencài in urdine de dignitài e de duzze ''muites Sancti Ioanis'', ( primmu de l'elencu ''Conradus'', avucàu de l'episcòpiu). U ducumentu u ne mustra ducca cumme a cü(r)ia a l'éa gestìa da in alunga sé(r)ie de canònici ch'i fiancavan u vèscu (a l'epuca Deudàu), asemme a 'na clientêla armâ, con incàreghi ben definìi e ch'a fa imaginâ in patrimôniu vastu, tantu da paê puntu de riferimentu ascì a livellu puliticu.<ref>Navone, Dell'Ingaunia, cit., III, pp. 204-205, còpia du Seisentu du canônicu Paneri</ref> Du [[1127]] u munastê de San Luénsu a [[Varigotti|Va(r)igòtti]] vegne cucessu da parte de Bunifassiu du Vastu au vescu ingàunu, intu stessu periudu sun strétti i rapòrti cu-a sitài de Lerìn. A furtüna de l'abasia a Tui(r)àn a munta, grassie püe a l'asiun du véscu Utùn, intu [[1149]], che paralelamènte sette ànni primma l'axéva cunfermàu u cuntròllu da parte da gêxa de San Steva de [[Zena]] e gêxe de San Steva a [[Sanremu|Sanremmu]] e de Vuarêgia. Inte sta fase a prusegue l'uranisasiun cu-e cêvi lucâli, inta fàscia cumprésa fra a valâ de dl'Aròscia e u finalese, e (in scia còsta) fin au Pòrtu. Au de föa de questa sudivixun gh'éa u gurfu de Diàn, ancù sutta a l'abasìa de [[Dian San Pê|San Pê]]. Intu [[1169]], invêce, u munastê da Gainâa vegne culucàu sutta u direttu cuntrollu de l'arcivescuvàu de Zena; aa fin du [[1473]], in cuntempuranea aa perdita de prupietài prestigiuse vegne cuncessu in cumênda. Cu-u 1179 e a paxe in Lateran fra l'Impe(r)u e a Lega di cumüi italiàni, l'éa presente u véscu Lanteriu, ch'u rapresentàva a [[Marca d'Arbenga]]. L'annu [[1159]] [[Pappa Lisciàndro III|pappa Lisciandru III]] l'axeva asegnàu a diocexi aa pruvinsa eclexiàstica de l'arcidiocexi de Zena, ma u pruvedimentu, u nu tröva imediàu riscuntru, tantu che ancùa intu [[1213]] pappa Inucensu III ribadìsce au véscu Enrîcu a sutumisciùn duvüa a l'auturitài diucesana zenesi. L'éa propiu a partì da-u [[XIII secolo|XIII seculu]] ch'i s'èan fai ciü streiti i rapôrti cun Zena. Fàttu ch'u mustra l'avixinamentu de due realtài l'è u lungu episcopàu de Lanfrancu de Negru ([[1255]]-[[1288]]), zenese: vellu u và a eliminà serti ben da mensa vescuvìle a favûre de famìe zenesi, i quali membri vegnivan cuscì inse(r)ìi ad aministrà u capitulu da catedrâle; Au sò mandàu se fan ascì remuntà i primmi urdini mendicànti diucesài. Düante u [[1292]] u seggiu vescuvìle u rezültava vöiu, fin a quande nu munta u sevaschìn Nicolò Guascun (o Vascun di Marchesi de Séva) da [[Pàppa Niccolò IV|pappa Niccolò IV]] u 29 de zenà. Vell'u se(r)à u priummu de ina sé(r)ie de sevaschìn a ucupà a cattedra diucesana inta primma metài du [[XIV secolo|XIV seculu]]. Fedeîgu de Séva, fìu de Benedettu di Marchesi de Seva, scignû de Muntezemu(r)u, u l'éa stàu elezüu u 4 dixembre du 1330 a l'etài de numma 22 ànni, pe a quale u l'utegne ina dispensa da parte du pappa [[Pappa Zane XXII|Giùanni XXII]] pe a sòa cunuscensa pe i me(r)iti zà utegnüi. U [[7 arvî|7 d'arvì]] du [[1334]] vegne urdinàu u scinudu diucesàn, ai quali a segue a pübbricasiùn di àtti ai seguenti [[2 mazzo|2 de màzzu]]. Ascì pe sta côsa chi u pappa Benedettu XII cu'ina létera du [[27 mazzo|27 mazzu]] [[1336]] u incàrrega de infurmâse e de furnì 'na scistemasiùn ai prublemi nasciüi fra u marchese du Carettu de Savuna e u véscu de Nôli, Teudôxiu. Ai [[31 lûggio|31 de lüiu]] du [[1337]] u l'axéva apruvàu i statüi capitulà(r)i di canonici da sò catedrâle. U mö(r)e [[1349]] e u [[18 frevâ|18 de frevâ]] du mèximu ànnu u pìa u trônu u prubabue névu Giuanni di marchesi de Séva, cunscignû de Priéru e Sâle.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Oliviero|tìtolo=Memorie storiche della Città di Ceva|url=https://it.wikisource.org/wiki/Memorie_storiche_della_citt%C3%A0_e_marchesato_di_Ceva|ànno=1858|editô=Teonesto Gareone|çitæ=Seva|léngoa=IT|p=343|capìtolo=Uomini illustri|vìxita=2021-12-07}}</ref> Dau [[1380]] au [[1419]] u véscu in càrega l'è stàu Girbertu Fieschi, ch'u l'aministàva a diocexi grassie a 'na sé(r)ie de vicàri, mustrandu ina scarsa presensa. Doppu se vegghe Antôgnu Da Punte, prelàu atentu a l'ambitu artisticu, ch'u porta aa fin i travaji pe u növu cô(r)u da catedrâle ascì grassie aa puscibuitài dâ dau pàppa Martin Vpe puê vende e indurgense dü(r)ànte a festivitài ''conluant ad eandem ecclesiam et ad eius conservationem seu fabricam manus prompte porrigant adiutrices''. Intu [[1427]] u ròllu vegne ricuvèrtu da Matêu du Carettu, che partecipandu au Cuncuiu de Baxuêa u cuntrasta furtemente a linea de Rumma, pe poi turnâ in derê a paxificâse primma ch'u fusse tròppu tardi. === Etài mudèrna === [[Immaggine:Musêo Diocezàn (Arbénga) - A diòcexi d'Arbénga do Benàrdo Raibâdo da-o Palàçio do Vésco (3).jpg|miniatura|250x250px|Benardu Raibadu, ''A diocexi d'Arbenga'', öiu in sce tèia, 1636]] Fra i seculi [[XV secolo|XV]] e [[XVI secolo|XVI]] se fa stradda a figüa de Leunardu Marchese ([[1476]]-[[1513]]), ricurdàu pe a cüa du teritòiu diucesàn, a riurganisasiùn di ben pusedüi e a fundasiun de növe paròcchie.<ref name="beweb" /> Carlu Siga(r)a ([[1554]]-[[1572]]), doppu avê piàu parte au Cuncuilu de Trentu, rezülta êsse ün di prìmmi a aplicâ efetivamente e növe nurmatìve. L'8 de màzzu du [[1564]] u fa cunvucà u primmu scinudu diucesàn. Ai 21 d'arvì du [[1569]] istituìsce u [[Seminario vescovile di Albenga|seminà(r)iu vescuvìle]] intu ciòstru da catedrâle, ch'u l'ha utegnüu in növu edifissiu primma intu [[1622]] e poi [[1929]], qund'u s'è spustàu inta sêde de ancöi. U nüme(r)u de scinudi va multiplicanduse cu-i vescuvi chìi vegnen: fra tütti Luca Fieschi n'axéva cunvucàu trei, mèntre Vincensu Landiintuli e Pier Fransescu Costa dui pe ün. A st'ürtimu se dêve ascì a redasiùn, atuâ dau canônicu Gio Antôgnu Paniêri, da munumentâle òpe(r)a, restâ scrìta a màn e cunservâ inti archivi diucesài, cu-u titulu ''[[Sacro, e vago Giardinello]]'', fundamentâle pe a cunuscensa du stàttu da diocexi d'Arbenga inta primma metài du [[XVII secolo|XVII seculu]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gio Ambrogio Paneri|tìtolo=Sacro, e vago Giardinello, succinto repilogo delle Ragioni delle Chiese, e Diocesi d'Albenga, cominciato da Pier Francesco Costa Vescovo d'Albenga dell'anno 1624, in tre tomi diviso|url=https://www.andoraneltempo.it/sacro-e-vago-giardinello.php|ànno=1624-1625|editô=Diocexi de Arbenga-Impéia|çitæ=Arbenga|léngoa=IT, LA}}, manuscrîtu in papê, divisu in tréi tômmi, cunservàu inte l'archiviu diucesàn</ref> Aa fin du [[XVI secolo|XVI seculu]] u se regòrda u vescuvàu de Luca Fieschi, membru de 'na ricca famìa zenese, ch'u mette(r)à a dispusisiun ina gròssa parte du so patrimôniu intu rifasimentu da catedrâle arbenganese, adatâ cuscì ai canuni fissài dau Cuncuiu trentìn. Sciben st'impurtante òpe(r)a de restrüttü(r)asiùn, u nu l'ha avüu vitta fasue, tantu che a vîxita aa fin du seculu, cumpiüu dau munscignû Mascàrdi, se(r)éva stâ vusciüa dau papàu pe meju cuntrulâ u mandàu du véscu, ludàu cumunque pe u so upe(r)àu inta magiuransa de gêxe sutta aa diocexi. U marcuntentu di âtri eclexiastici e de serti sitadìn uustri se(r)éva stàu racoltu e messu in evidensa cun in ducumentu (nu 'rivàu aa giurnâ d'ancöi) du [[1600]]: i ''mugugni'' i vegnivan survatüttu dai ciü cunservatùi, ch'i cuntestavan e òpe(r) da vellu fàe e dumandavan ascì a vîxita in diocexi de 'n cumisâiu e a cunvucasiun a [[Rumma]] du prelàu pe rênde cùntu da sò aministrasiun. In âtru papê, inviàu dau cumün aa Santa Sêde, dumanda a presensa du vescu in sitài dü(r)ante u periudu de Qua(r)éxima de l'ànnu du Giubuêu, in mòddu ch'i possen finì ascì i travaji entru a fin de l'ànnu santu. U Fieschi u mö(r)e in [[Arbenga]] intu [[1610]], sepurtu inta capélla de San Ricàrdu, dund'u sò sucesû Pê Fransescu Còsta u fa(r)à custruìi in büstu e mete(r)à ina tàrga a memôia du véscu, poi spustâ inta sacrestìa. Dòppu San Benedettu, véscu du [[IX secolo|IX seculu]], intu [[XVIII secolo|Setesentu]] a diocexi l'ha purtàu aa Gêxa catôlica in âtru sàntu, Leunardu dau Pòrtu, fràtte di Minûi rifurmài, predicatû de ruiêvu in tütta Itàlia, ma survatüttu a Rumma, dunde u l'è ina figüa sentrâle du grande giubuêu de l'ànnu [[1750]], ricurdàu ascì cumme prumutû da pràtica da Via Crûci, che pe primmu prêdica au [[Colosseo|Culussêu]], propiu dü(r)ànte l'Annu Sàntu inandiàu da pappa [[Pappa Benêito XIV|Benedettu XIV]].<ref name="beweb" /> === Etài cuntempuranea === Inta primma parte de l'[[XIX secolo|Utusentu]] a diocexi a vegghe in ridimensciunamentu da sò sfé(r)a de influènsa terituiâle. Vegnen difatti sedüe fra u [[1803]] e u [[1804]] quattru paròcchie de l'entrutèra arbenganese, in sciu crinâle arpìn: sun quella de [[Cirixöa|Ci(r)ixöa]] (frasiun de [[Garesce|Garésce]]) inta [[Valâ du Neva|valâ du Néva]] e quelle de Autu, Cravaüna e naxin, inta valâ du Pennavaire. Tütte queste e passan sutta aa diocexi de Munduvì. De suguitu, intu [[1831]], âtre vintisinque parocchie da parte ciü a punente vegnen pasàe aa diocexi de Vintimìa, fra ste chi: [[Sanremu|Sanremmu]], [[Tàgia (cumüna)|Tàggia]], [[Baaücu|Bâüccu]], [[Muntautu Carpaxe|Muntâutu Carpàxe]], [[Triöra|Triöa]], [[Baiardu|Bajardu]], [[Seriana|Se(r)iàna]], A Còlla de Sanremmu, [[U Castelà (cumüna)|U Castelâ]], [[U Tersö|Tersôiu]], [[Pumpiana|Pompêiàna]], [[A Riva (cumüna)|A Riva]], [[San Steva a Mâ|San Stêva au Mâ]], [[A Sipressa|Ciprèssa]], [[Lingueglietta|Lenguejetta]], [[A Còsta]], [[San Luensu (cumüna)|San Luensu au Mâ]], [[Prebüna|Priabrüna]] (numma e frasiui de [[Boscomare|Bòscumâ]] e da Tûre), [[I Moin|I Mu(r)in de Triöa]] e [[I Spiareti|Uspedaletti]].<ref>Testu da bulla in: {{Çitta|Rossi, 1870|pp. 351-355}}</ref> Fra i véscuvi ch'i figü(r)an intu [[XIX secolo|XIX seculu]], gh'è stàu Raffaele Biale ([[1840]]-[[1870]]) ch'u l'axéva favu(r)ìu i stüddi teulogici du clêru e l'inìu de 'na misciùn de sacerdòtti diucesài. Zà intu [[1816]] in saceròtte de [[Triöra|Triöa]], Giuànni dai Mu(r)ìn, l'éa mòrtu martì(r)e inta [[Cinn-a|Cìna]]. I primmi dui patriàrchi da restaurâ sêde da Geruxalèmme di latìn l'éan u(r)iginài da diocexi: [[Giuseppe Valerga|Giüseppe Valerga]] de [[Löa]] e [[Vincenzo Bracco|Vincenso Bràcco]] da [[Torrazza (Imperia)|Turàssa]]. Sempre intu mèximu periudu gh'è stâ a nàscita de arcüne ciungregasiun religiuse feminìli: intu [[1836]] Te(r)esa Munardu l'axéva fundàu a Löa e muneghe da Vixitasiùn, ancù a Löa, intu [[1885]], [[Maria Francesca Rubatto|Ma(r)ia Fransesca de Gesù Rübàttu]] l'axéva fundàu e Tersiàrie Capucîne. Ancù du [[1848]] [[Maria Leonarda Ranixe|Ma(r)ìa Leunarda Ranìxe]] l'ha istituìu e Cla(r)ìsse da Santìscima Nunsiâ. Intu [[XX secolo|Növesentu]], pe diversci ànni u véscu d'Arbenga l'è stàu Ange(r)u Cambiâxu, ch'u vìve i ànni dü(r)ìscimi de due guère, intervenendu ascì persunalmente inti cunfrunti du cumandu tedescu, fin au [[1945]]. In particulâre ufrenduse intu [[1942]], u [[29 seténbre|29 de setembre]], cumme ustàggiu au pòstu de ciü de sentusinquanta pixuné(r)i sivìli.<ref name="beweb" /> L'8 de lüiu du [[1949]], cu-a leté(r)a apustôlica ''Qua Augustus Imperator'', u pappa Piu XII u l'ha pruclamàu a Beâta Ma(r)ìa Vèrgine, cunusciüa cu-u titulu de ''Madònna de Puntelungu'', prutetrixe prinsipâle da sitài d'Arbenga e da diocexi.<ref>{{Çitta publicaçión|ànno=1950|tìtolo=Létte(r)a apustòlica "Qua Augustus Imperator"|revìsta=Acta Apostolicae Sedis|editô=Typis Polyglottis Vaticanis|volùmme=An. et Vol. XLII|pp=591-593|léngoa=LA|url=http://www.vatican.va/archive/aas/documents/AAS-57-1965-ocr.pdf}}</ref> Ai 2 de frevâ du [[1965]] a diocexi asciòrbe intu sò teritòiu a paròcchia de [[Naxin]], ch'a l'éa apartegnüa aa diocexi de Munduvì dau [[1804]].<ref>{{Çitta publicaçión|ànno=1965|tìtolo=Decretti "Quo aptius animarum"|revìsta=Acta Apostolicae Sedis|editô=Typis Polyglottis Vaticanis|volùmme=An. et Vol. LVII|pp=610-611|léngoa=LA|url=http://www.vatican.va/archive/aas/documents/AAS-57-1965-ocr.pdf}}</ref> Vista l'impurtansa da sitài de Impeia, u numme da diocexi u l'è stàu cangiàu in diocexi de Arbenga-Impeia a partì dau 1º de dixembre du [[1973]], mèntre a baxìlica de San Mau(r)ìssiu au Portu, l'è stà elevâ a cuncatedrâle da diocexi.<ref>{{Çitta publicaçión|ànno=1974|tìtolo=I dui decretti "In dioecesi Albinganensi"|revìsta=Acta Apostolicae Sedis|editô=Typis Polyglottis Vaticanis|volùmme=An. et Vol. LXVI|pp=27-29|léngoa=LA|url=https://www.vatican.va/archive/aas/documents/AAS-66-1974-ocr.pdf}}</ref> == Vescuvi == Sun chi de sutta inse(r)ìi i vescuvi da diocexi scin daa sò fundasiun, umetendu i periudi de sêde vacànte ch'i nu süpe(r)an i dui anni o nu sun acertài. * Quinsiu † (mensciunàu intu [[451]]) * Benedettu I ([[V secolo|V seculu]])<ref>Numme du véscu restituìu mediante in'epigrafe atribuìbile au V seculu ({{Çitta|Calzamiglia, 2014|p. 10}}).</ref> * Gaudensiu? † (mensciunàu intu [[465]])<ref>Segundu serti studiuxi l'éa véscu de Avêia, in Abrüssu. Pe âtri dòppu Gaudensiu ghe se(r)éa stàu Sarviu, destinatâiu peò da diocexi de Albi, in Fransa </ref> * ''Anonimu'' † (mensciunàu intu [[552]])<ref>Mensciunàu pe u scinudu milanese de quell'ànnu asemme ai âtri vescuvi ligüri, nu se ne cunusce u numme ({{Çitta|Calzamiglia, 2014|p. 11}}; a p. 33 se dîxe che u véscu u l'éa Iünsiu)</ref> * Unu(r)àu? † (mensciunàu intu [[585]])<ref>Inta ''Vita sancti Verani'', [[San Ve(r)àn de Cavaillon|vescu de Cavaillon]], u l'è mensiunàu in vescu ''Honoratus''; ma segundu u Lanzoni, Unu(r)àu u l'éa u numme du vescu de Milàn e nu d'Arbenga, atìvu int'in periudu quande i milanesi i staxevan a Zena; l'è in questu periudu ch'u ciamma u santu e u cumensa a predicâ u Vange(r)u intu teritòiu de Arbenga.</ref> * Iünsiu † ([[VI secolo|VI]]/[[VIII secolo|VIII seculu]]) * ''San'' Martirian † ([[VI secolo|VI]]/[[VIII secolo|VIII seculu]])<ref>I nummi de Iünsiu (''Iuncius'') e de Martirian i sun ducumentài dai ''Acta Sancti Martiriani episcopi et martiris'', cunusciüi in Itàlia numma dau [[1969]]. Cfr. {{Çitta|Calzamiglia, 2014|pp. 10, 22}}; {{Çitta publicaçión|outô=Nino Lamboglia|ànno=1973-1975|tìtolo=Un Vescovo di Albenga sconosciuto: S. Martiriano|revìsta=Rivista Ingauna e Intemelia|editô=|çitæ=|nùmero=XXVIII-XXX (n.1-4)|pp=pp. 1-10}}</ref> * Bônu † (primma du [[679]] - dòppu u [[680]]) * Dexidê(r)iu† (primma du [[IX secolo|IX seculu]])<ref>Segundu a ''Chronica'' du [[Abasia de San Pêru in Varatella|munastê de San Pê in Va(r)atèlla]], Dexidê(r)iu u l'axéva cunsacràu a baxilica int'in epuca inserta, primma de l'etài carulingia ({{Çitta|Calzamiglia, 2014|p. 11}}).</ref> * Egidürfu † (mensciunàu inte l'[[864]])<ref name="beweb" /> * San [[Benedetto Revelli|Benedettu]] [[Benedetto Revelli|II]], [[Ordine de San Benêito|O.S.B.]] † (primma de l'[[885]] - 16 frevâ [[900]] mòrtu) * Ingu o Ingorfu? † (primma du [[940]] - dòppu u [[962]])<ref>Inserta l'è l'apartenensa de stu véscu aa sêde de Arbenga, perché inti dui ducumenti ch'i ripòrtan u sò numme, nu ven mai dìtu de quale diocexi u fusse véscu ({{Çitta|Semeria, 1843|p. 365}}).</ref> * ''Anonimu'' † (? - [[998]] diméssu) * Erimbèrtu † (mensciunàu intu [[1046]]) * Diudàu, [[Órdine certozin|O.Carth.]] † (primma du [[1075]] - tòstu [[1098]] depòstu)<ref>L'éa stàu cundanàu cumme scimunìacu au scinudu de Milan inte l'arvì du [[1098]], ''sub conditione'', "se ducca entru a festa di sànti Pê e Paulu u nu l'avésse abandunàu a sêde invàsa o u nu l'avesse dàu ina giüsta repa(r)asiùn" ({{Çitta|Calzamiglia, 2014|pp. 28, 33}}).</ref> * Adalbèrtu (o Aldebèrtu) † (primma du [[1103]] - 2 dixembre [[1124]] mòrtu)<ref>In papê du [[1123]] u ripòrta e firme di véscuvi che ghe sucedden e cunferman a dunasiun fâ da Aldebertu; in urdine sun ripurtài i nummi de Utùn, Lanteriu, Alnardu e Trüccu. {{Çitta|Semeria, 1843|pp. 367-368}}</ref> * Utùn † ([[1125]] - dòppu u [[1142]]) * Trüccu I † * Bunifassiu I †<ref>I véscuvi Trüccu I e Bunifassiu I i sun mensciunài da Üghelli, ma sensa nisciün rife(r)imentu ducumentà(r)iu a sustegnu.</ref> * Uduàrdu † (primma du [[1150]] - dòppu u [[1155]]) * Rubertu † (mensciunàu intu [[1159]]) * Lanteriu I † (primma du [[1171]] - dòppu u [[1179]]) * Lisciandru † (mensciunàu intu [[1180]] tòstu) * Alnàrdu † (mensciunàu intu [[1189]] e [[1196]])<ref>Üghelli u ripòrta in vescu Alraudu intu 1189 e Airaldu intu 1196; in tütt'i dui câxi nu s'ha arcüna ducumemtasiun a sustegnu da crunulugia; pe Semeria u se tratta du mèximu véscu, du quale nu existen ducumenti ch'i repòrten u sò numme.</ref> * Ibàrdu Fieschi † (fìn du [[XII secolo|seculu XII]]) * Trüccu II † (mensciunàu intu [[1199]])<ref>Üghelli rife(r)isce che u numme de stu vescu chi ''"floruit a. 1199"'' (col. 915), ma nu ne ripòrta a funte; segundu Semeria ({{Çitta|Semeria, 1843|p. 373}}) a nu l'existe nisciün ducumentu che u parle de Trüccu II.</ref> * Ubèrtu I † ([[1205]] - 1º utùbre [[1211]] depòstu) * Enrîcu † (mensciunàu intu [[1212]]) * Ubèrtu II † ([[1216]] o [[1217]]<ref>Segundu Gams e Eubel, Ubèrtu u l'è stàu cunsacràu ai 8 de marsu du 1217; Calzamiglia ({{Çitta|Calzamiglia, 2014|p. 29}}) u marca pe' cuntru cumme data i 5 de marsu du 1216.</ref> - dòppu u [[1225]]) * Scimùn I † (primma du [[1230]] - dòppu u [[1231]]) * Bunifassiu II † (mensciunàu intu [[1233]]) * [[Papa Innocenzo IV|Sinibardu Fieschi]] † (primma du [[1235]] - [[1238]] diméssu, in seguitu elezüu pàppa cu-u numme de Inocensu IV) * Scimùn II † ([[1238]] - ?) * Imperiâle Dô(r)ia † * Lanteriu II † (primma du [[1250]] - [[1255]] ? mòrtu) * Lanfràncu de Negru, O.F.M. † (17 frevâ [[1255]] - tòstu [[1288]] mòrtu) * Nicolò Vaschin, O.F.M. † (28 zenà [[1292]] - dòppu u [[1302]] mòrtu) * Manuêle Spinnu(r)a † (13 mazzu [[1309]]<ref>L'éa aministratû apustolicu da sêde primma da so nomina (zà intu [[1306]]).</ref> - tòstu [[1320]] mòrtu) * Giuànni, O.F.M. † (18 lüiu [[1321]] - [[1328]] mòrtu) ** Fedeîgu Cibo † (28 nuvèmbre [[1328]] - 4 dixembre [[1329]] diméssu) (aministratû apustôlicu) * Fedeîgu de Séva † (4 dixembre [[1329]] - [[1349]] mòrtu) * Giuànni de Séva † (18 frevâ [[1350]] - 13 setèmbre [[1364]] numinàu véscu de [[Diocexi de Tortonn-a|Turtuna]]) * Giuànni Fieschi † (13 setèmbre [[1364]] - [[1390]] mòrtu) * Girbertu Fieschi † ([[1390]] - dòppu u [[1415]] mòrtu) * [[Antonio Da Ponte (vescovo)|Antôgnu Da Punte]] † (10 lüiu [[1419]] - [[1429]] mòrtu) * Matêu Du Carettu † (2 dixembre [[1429]] - [[1448]] mòrtu) ** [[Giorgio Fieschi|Zorzu Fieschi]] † (31 lüiu [[1448]] - 21 dixembre [[1459]] diméssu) (aministratû apustôlicu) ** [[Napoleone Fieschi|Napuleun Fieschi]] † (21 dixembre [[1459]] - [[1466]] mòrtu) (aministratû apustôlicu) * Valé(r)iu Caldeîna † (5 nuvèmbre [[1466]] - zenà [[1472]] mòrtu) * Girolamu Bassu da Rûve † (14 frevâ [[1472]] - 5 utùbre [[1476]] numinàu véscu de [[Diocexi de Maseâa-Tolentin-Recanâti-Cingoli-Treia|Recanâti e de Mase(r)â]]) * Leunardu Marchese † (5 utùbre [[1476]] - 31 lüiu [[1513]] mòrtu) ** Bandinellu Sauli † (5 austu [[1513]] - 19 nuvèmbre [[1517]] diméssu) (aministratû apustôlicu) ** Giuliu de' Medici † (19 nuvèmbre [[1517]] - 5 mazzu [[1518]] diméssu) (aministratû apustôlicu) * Giangiacumu de Gambarâna † (5 mazzu [[1518]] - [[1538]] mòrtu) ** Girolamo Grimaldi † (15 nuvèmbre [[1538]] - 27 nuvèmbre [[1543]] mòrtu) (aministratû apustôlicu) ** Giuànni Battista Sigâ(r)a † (5 dixembre [[1543]] - 30 marsu [[1554]] diméssu) (aministratû apustôlicu) * Carlu Sigâ(r)a † (30 marsu [[1554]] - [[1572]] diméssu) * Carlu Grimaldi † (26 nuvèmbre [[1572]] - 11 utùbre [[1581]] mòrtu) ** U(r)àssiu Malaspina † (8 zenà [[1582]] - [[1582]] mòrtu) (véscu elezüu) * Luca Fieschi † (28 marsu [[1582]] - 29 dixembre [[1610]] mòrtu) * Dumenegu de' Marini † (11 arvì [[1611]] - 18 lüiu [[1616]] numinàu arcivéscu de [[Arcidiocexi de Zena|Zena]]) * Vincensu Landinelli † (3 austu [[1616]] - [[1624]] diméssu) * Pê Fransescu Costa † (29 arvì [[1624]] - 14 marsu [[1655]] mòrtu) * Fransescu de' Marini † (2 austu [[1655]] - 29 marsu [[1666]] numinàu véscu de [[Diocexi de Molfetta-Rûvo-Giovinasso-Terlissi|Mulfetta]]) * Giuànni Tumâsu Piintuli, C.R. † (29 marsu [[1666]] - zügnu [[1688]] mòrtu) * Albertu Blotto, O.Carm. † (24 zenà [[1689]] - dixembre [[1690]] mòrtu) * Zorzu Spinnu(r)a † (12 nuvèmbre [[1691]] - setèmbre [[1714]] mòrtu) * Carlu Maria Giüseppe de Furnari † (20 frevâ [[1715]] - 16 nuvèmbre [[1730]] diméssu) * Gustìn Rivarola † (11 dixembre [[1730]] - 31 dixembre [[1745]] mòrtu) * Custantìn Sèra, [[Chierici regolari di Somasca|C.R.S.]] † (9 marsu [[1746]] - 21 dixembre [[1763]] mòrtu) * Giüseppe Fransescu Ma(r)ìa da Tûre † (11 mazzu [[1764]] - 9 frevâ [[1779]] mòrtu) * Stêva Giüstiniani † (12 lüiu [[1779]] - 29 marsu [[1791]] mòrtu) * Paulu Mazzulo † (26 setèmbre [[1791]] - 7 austu [[1802]] mòrtu) * Ange(r)u Vincensu Andrìa Ma(r)ia Dania, [[Órdine dei fratti predicatoî|O.P.]] † (20 dixembre [[1802]] - 6 setèmbre [[1818]] mòrtu) * Carmine Cordiviola † (2 utùbre [[1820]] - 29 austu [[1827]] mòrtu) ** ''Sêde vacànte (1827-1832)'' * [[Vincenzo Tommaso Pirattoni|Vincensu Tumâsu Pirattoni]], [[Órdine di fratti predicatoî|O.P.]] † (24 frevâ [[1832]] - 25 utùbre [[1839]] mòrtu) * Raffaêle Biâle † (27 arvì [[1840]] - 12 arvì [[1870]] mòrtu) * Pê Anacleêtu Siboni † (27 utùbre [[1871]] - 23 zügnu [[1877]] mòrtu) * [[Gaetano Alimonda|Gaetan Alimonda]] † (21 setèmbre [[1877]] - 12 mazzu [[1879]] diméssu<ref> U 12 de mazzu ven incaregàu cardinâle de Santa Ma(r)ìa in Traspuntìna</ref>) * Feìppu Alegru † (12 mazzu [[1879]] - 2 dixembre [[1910]] mòrtu) * [[Giosuè Cattarossi|Giusuè Cattarossi]] † (11 arvì [[1911]] - 21 nuvèmbre [[1913]] numinàu véscu de [[Diocexi di Bellun-Feltre|Fèltre e Bellün]]) * Cèlsu Carletti (Pacifico da Seggiano), [[Órdine di fratti minoî capuçìn|O.F.M.Cap.]] † (25 austu [[1914]] - 22 utùbre [[1914]] mòrtu) * Ange(r)u Cambiâxiu † (22 zenà [[1915]] - 6 zenà [[1946]] mòrtu) * [[Raffaele De Giuli|Raffaêle De Giuli]] † (18 frevâ [[1946]] - 18 arvì [[1963]] mòrtu) * [[Gilberto Baroni|Girbertu Baroni]] † (30 mazzu [[1963]] - 27 marsu [[1965]] numinàu véscu da [[Diocesxi de Réggio Emilia-Guastalla|Reggiu Emìlia]]) * [[Alessandro Piazza (vescovo)|Lisciandru Piazza]] † (18 mazzu [[1965]] - 6 utùbre [[1990]] riti(r)àu) * [[Mario Oliveri|Màriu Uliveri]] (6 utùbre [[1990]] - 1º setèmbre [[2016]] diméssu) * [[Guglielmo Borghetti|Guglielmu Burghetti]], sucedüu u 1º setèmbre [[2016]] == Statistighe == A diocexi a cuntava du 2022 de 153.000 batezzi in sce 'na pupulasiùn de 172.000 persune, ch'i curispunden a l'89,0% du tutâle. {| class="wikitable" id="820" style="font-size:95%;width:80%;margin:auto;clear:both;text-align:center;" ! rowspan="2" id="823" |ànnu ! colspan="3" id="825" |pupulasiùn ! colspan="4" id="827" |presbite(r)i ! rowspan="2" id="829" |diacuni ! colspan="2" id="831" |religiusi ! rowspan="2" id="833" |parocchie |- id="835" ! id="836" style="width:10%;" |<small>battezài</small> ! id="838" style="width:10%;" |<small>tutâle</small> ! id="840" style="width:5%;" |<small>%</small> ! id="842" style="width:8%;" |<small>nüme(r)u</small> ! id="844" style="width:8%;" |<small>seculâri</small> ! id="846" style="width:8%;" |<small>regulâri</small> ! id="848" style="width:8%;" |batezài pe presbite(r)u ! id="850" style="width:8%;" |<small>òmmi</small> ! id="852" style="width:8%;" |<small>dònne</small> |- id="854" |- id="855" | id="856" |1905 | id="858" | ? | id="860" |119.280 | id="862" | ? | id="864" |571 | id="866" |485 | id="868" |86 | id="870" | ? | id="872" | | id="873" | ? | id="875" | ? | id="877" |170 |- id="879" | id="880" |1959 | id="882" |117.280 | id="884" |117.500 | id="886" |99,8 | id="888" |328 | id="890" |226 | id="892" |102 | id="894" |357 | id="896" | | id="897" |140 | id="899" |935 | id="901" |169 |- id="903" | id="904" |1969 | id="906" |148.584 | id="908" |148.770 | id="910" |99,9 | id="912" |268 | id="914" |182 | id="916" |86 | id="918" |554 | id="920" | | id="921" |94 | id="923" |895 | id="925" |136 |- id="927" | id="928" |1980 | id="930" |165.500 | id="932" |165.792 | id="934" |99,8 | id="936" |252 | id="938" |168 | id="940" |84 | id="942" |656 | id="944" |1 | id="946" |111 | id="948" |786 | id="950" |192 |- id="952" | id="953" |1990 | id="955" |164.700 | id="957" |165.300 | id="959" |99,6 | id="961" |216 | id="963" |140 | id="965" |76 | id="967" |762 | id="969" |2 | id="971" |98 | id="973" |703 | id="975" |164 |- id="977" | id="978" |1999 | id="980" |162.000 | id="982" |164.000 | id="984" |98,8 | id="986" |197 | id="988" |129 | id="990" |68 | id="992" |822 | id="994" |12 | id="996" |84 | id="998" |481 | id="1000" |162 |- id="1002" | id="1003" |2000 | id="1005" |162.000 | id="1007" |164.000 | id="1009" |98,8 | id="1011" |194 | id="1013" |130 | id="1015" |64 | id="1017" |835 | id="1019" |14 | id="1021" |80 | id="1023" |470 | id="1025" |162 |- id="1027" | id="1028" |2001 | id="1030" |162.000 | id="1032" |164.000 | id="1034" |98,8 | id="1036" |192 | id="1038" |131 | id="1040" |61 | id="1042" |843 | id="1044" |16 | id="1046" |77 | id="1048" |470 | id="1050" |162 |- id="1052" | id="1053" |2002 | id="1055" |162.000 | id="1057" |164.000 | id="1059" |98,8 | id="1061" |195 | id="1063" |136 | id="1065" |59 | id="1067" |830 | id="1069" |16 | id="1071" |75 | id="1073" |468 | id="1075" |162 |- id="1077" | id="1078" |2003 | id="1080" |162.000 | id="1082" |164.000 | id="1084" |98,8 | id="1086" |182 | id="1088" |128 | id="1090" |54 | id="1092" |890 | id="1094" |16 | id="1096" |72 | id="1098" |464 | id="1100" |162 |- id="1102" | id="1103" |2004 | id="1105" |162.000 | id="1107" |164.000 | id="1109" |98,8 | id="1111" |192 | id="1113" |134 | id="1115" |58 | id="1117" |843 | id="1119" |17 | id="1121" |74 | id="1123" |403 | id="1125" |162 |- id="1127" | id="1128" |2006 | id="1130" |163.000 | id="1132" |165.000 | id="1134" |98,8 | id="1136" |196 | id="1138" |139 | id="1140" |57 | id="1142" |831 | id="1144" |17 | id="1146" |73 | id="1148" |443 | id="1150" |163 |- id="1152" | id="1153" |2012 | id="1155" |158.000 | id="1157" |168.200 | id="1159" |93,9 | id="1161" |176 | id="1163" |129 | id="1165" |47 | id="1167" |897 | id="1169" |22 | id="1171" |61 | id="1173" |331 | id="1175" |162 |- id="1177" | id="1178" |2015 | id="1180" |158.400 | id="1182" |171.500 | id="1184" |92,4 | id="1186" |182 | id="1188" |135 | id="1190" |47 | id="1192" |870 | id="1194" |21 | id="1196" |59 | id="1198" |316 | id="1200" |162 |- id="1202" | id="1203" |2018 | id="1205" |162.600 | id="1207" |176.000 | id="1209" |92,4 | id="1211" |173 | id="1213" |134 | id="1215" |39 | id="1217" |939 | id="1219" |23 | id="1221" |48 | id="1223" |233 | id="1225" |162 |- id="1227" | id="1228" |2020 | id="1230" |157.000 | id="1232" |176.000 | id="1234" |89,2 | id="1236" |165 | id="1238" |126 | id="1240" |39 | id="1242" |952 | id="1244" |22 | id="1246" |45 | id="1248" |230 | id="1250" |162 |- |2022 |153.000 |172.000 |89,0 |146 |115 |31 |1.047 |20 |40 |199 |161 |} == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * Anuàriu puntifissiu du 2019 e presedenti, in {{Çitta web|url=https://www.catholic-hierarchy.org/diocese/dalim.html|tìtolo=Diocese of Albenga-Imperia|outô=David Cheney|léngoa=EN|vìxita=2024-03-09}} * Anuàriu puntifissiu de papê du 2021 * {{Çitta lìbbro|outô=Ferdinando Ughelli|outô2=Nicola Coleti|tìtolo=Italia sacra|url=http://books.google.com/books?id=3p1GpyF9BUQC|ediçión=2|ànno=1719|çitæ=Venessia|léngoa=LA|volùmme=vul. IV, coll. 910-924}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Battista Semeria|tìtolo=Secoli cristiani della Liguria|url=http://books.google.com/books?id=_NMCAAAAQAAJ&pg=PA529|ànno=1843|çitæ=Turin|léngoa=IT|pp=345-473|volùmme=vul. II|cid=Semeria, 1843}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Cappelletti|tìtolo=Le Chiese d'Italia della loro origine sino ai nostri giorni|url=http://books.google.com/books?id=_NMCAAAAQAAJ&pg=PA529|ànno=1857|çitæ=Venessia|léngoa=IT|pp=529-575|volùmme=vul. XIII}} * {{Çitta lìbbro|outô=Gerolamo Rossi|tìtolo=Storia della città e diocesi di Albenga|url=http://books.google.com/books?id=g7ksAAAAYAAJ|ànno=1870|editô=T. Craviotto|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Rossi, 1870}} * {{Çitta lìbbro|tìtolo=Catholic Encyclopedia|url=https://en.wikisource.org/wiki/Catholic_Encyclopedia_(1913)/Diocese_of_Albenga|ànno=1913|editô=Encyclopedia Press|çitæ=New York|léngoa=EN|capìtolo=Diocese of Albenga}} * {{Çitta lìbbro|outô=Konrad Eubel|tìtolo=Hierarchia Catholica Medii Aevi|volùmme=[https://web.archive.org/web/20190709140633/http://sul-derivatives.stanford.edu/derivative?CSNID=00002716&mediaType=application%2Fpdf vul. 1], pp.&nbsp;81-82; [https://web.archive.org/web/20181004040657/http://sul-derivatives.stanford.edu/derivative?CSNID=00002717&mediaType=application%2Fpdf vul. 2], p.&nbsp;84; [https://web.archive.org/web/20160304085415/http://sul-derivatives.stanford.edu/derivative?CSNID=00002718&mediaType=application%2Fpdf vul. 3], pp.&nbsp;101-102; [https://web.archive.org/web/20181004040718/http://sul-derivatives.stanford.edu/derivative?CSNID=00002719&mediaType=application%2Fpdf vul. 4], pp.&nbsp;75-76; [https://www.archive.org/stream/hierarchiacathol05eubeuoft#page/75/mode/1up vul. 5], p.&nbsp;75; [https://www.archive.org/stream/hierarchiacathol06eubeuoft#page/73/mode/1up vul. 6], pp.&nbsp;73-74|léngoa=LA|ànno=1913-1958}} * {{Çitta lìbbro|outô=Francesco Lanzoni|tìtolo=Le diocesi d'Italia dalle origini al principio del secolo VII (an. 604)|url=https://www.archive.org/stream/MN5017ucmf_0#page/n882/mode/2up|ànno=1927|çitæ=Faensa|léngoa=IT|pp=841-842|volùmme=vul. II}} * {{Çitta lìbbro|outô=Pius Bonifacius Gams|tìtolo=Series episcoporum Ecclesiae Catholicae|url=https://archive.org/stream/seriesepiscoporu00gamsuoft#page/810/mode/1up|ànno=1957|editô=|çitæ=Graz|léngoa=LA|pp=810-811}} * {{Çitta lìbbro|outô=Philippe Pergola|outô2=Giuseppina Spadea|tìtolo=Albenga: un antico spazio cristiano : chiesa e monastero di San Calocero al Monte: un complesso archeologico dal I d.C. al XVI secolo|ànno=2010|editô=Fratelli Frilli Editore|çitæ=Zena|léngoa=IT|ISBN=88-7563-521-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Luciano Livio Calzamiglia|tìtolo=Argomenti di storia della Chiesa di Albenga-Imperia|url=https://web.archive.org/web/20150518084548/http://www.issralbim.it/dispense/Argomenti-di-Storia-della-Chiesa-di-Albenga-Imperia.pdf|ànno=2014|editô=|çitæ=Impeia|léngoa=IT|cid=Calzamiglia, 2014}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de föa == * {{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/|tìtolo=Scìtu ufisiâle|léngoa=IT|vìxita=2025-02-09}} * {{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/diocesi/diocesi/351/|tìtolo=Diocesi di Albenga - Imperia|léngoa=IT|vìxita=2025-02-09}} * {{Çitta web|url=https://www.catholic-hierarchy.org/diocese/dalim.html|tìtolo=Diocese of Albenga-Imperia|léngoa=EN|vìxita=2025-02-09}} * {{Çitta web|url=https://gcatholic.org/dioceses/diocese/albe0.htm|tìtolo=Diocese of Albenga-Imperia|léngoa=EN|vìxita=2025-02-09}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Diòcexi|Arbenga]] [[Categorîa:Religión in Ligùria]] b7h62kzz7hcb07xiow0fqsgxjp5glm1 0 32271 269752 269321 2026-05-15T23:57:27Z Francesc2307 18560 /* Presense e gol inte squaddre */ Agg 269752 wikitext text/x-wiki [[Immaggine:Caterina Bargi (cropped).jpg|miniatura|A Caterina Bargi do [[2025]]]] '''Caterina Bargi''' ([[Zena]], [[25 dexénbre|25 dexembre]] [[1995]]) a l'é unna zugheuia de ballon zeneise, attaccante do Zena, donde a l'é a primma de sempre pe numero de gol. == Carriera == A Caterina (Catainìn) Bargi a l'à comensou à zugâ a-o [[Zeugo do ballon|ballon]] à l'etæ de 8 anni. Piggia parte coscì a-o Torneo Ravano, un evento donde tutte e scheue elementari de [[Zena]] peuan registrâ de squaddre fæte da figgeu. Do 2011 a l'à fæto stramuo a-a Sestrese Athletic, parteçipando a-o campionato de Serie A2 into gruppo C, zugando sorviatutto inta squaddra junior, ma fando ancon o seu inandio inta Serie A2 inta saxon, quande a l'à segnou o seu primmo gol inte un campionato naçionale. Inta saxon dòppo a l'é restâ co-o club do ponente, che o l'à piggiou o nomme de Real Arenzano, e a l'à continuou a zugâ inta Serie A2. Inte quattro saxoin apreuvo a Bargi a l'à zugou con l'Amicissia Lagaccio into campionato de Serie B, ch'o l'é tornou à ëse o segondo livello do campionato italian, dæto che l'A2 a l'é stæta abolia. À l'Amicissia Lagaccio a s'é stabilia into ròllo de l'attaccante, con vegnî a megio marcatoa into gruppo A da Serie B inta saxon 2016-2017, con 22 gol fæti. ==== Da-o seu inandio inta Serie A con Empoli ==== Inta saxon do 2017 a Bargi a l'à fæto stramuo à Empoli, un club aloa promòsso pe-a primma vòtta inta Serie A. Inta seu primma saxon in Serie A, a l'à piggiou o campo inte tutte e partie da Liga e a l'à fæto quattro gol, e donca a l'é vegnua a ciù grande marcatoa de l'anno pe-a squaddra toscaña. A Bargi a l'à fæto o seu primmo gol in Serie A o primmo giorno do campionato contra o San Zaccaria, coscì comme o primmo gol de l'Empoli in Serie A. In sciâ fin da saxon, l'Empoli o l'é stæto relegou inta Serie B e a Bargi a l'é tornâ à Zena, a-o Campomorone Lady. Chì a Caterina a l'à zugou pe træ saxoin da-a fia, tutte e træ zugando into Gruppo A da Serie C, stabilio inte l'estæ do 2018 comme o terso livello do campionato italian e organizzou à livello da region. Inta fase de preparaçion pe-a saxon 2020-2021, a l'à patio unna rottua do ligamento croxou, ch'a l'à obrigâ à stâ lontan da-i campi de zeugo fin a-o marso 2021, quande a l'é tornâ pe-a partia de campionato contra l'Independiente Ivrea. Da aloa in avanti, a Bargi a zeughià 7 de urtime 8 partie da competiçion, con fâ di gol inte ògni partia, pe un totale de 14 gol. ==== Zena ==== Inte l'estæ do 2022, a Caterina Bargi a l'é intrâ into Zena CFC, con terminâ a seu primma saxon into rossobleu con 19 gol inta Liga e 2 gol inta Coppa Italia, con piggiâ coscì o ròllo de sostëgno tecnico pe-o Luca De Guglielmi pe-a squaddra de figge sotta i 17 anni do Grifon. Inta saxon 2023-2024, ciù de ëse unna zugheuia de ballon, a l'é stæta ascì ascistente allenatoa do Zena dònne sotta i 15 anni e da-o marso do 2024<ref>{{Çitta web|url=https://www.buoncalcioatutti.it/2024/05/15/genoa-women-le-allenatrici-carpi-e-bargi-e-il-tecnico-giliberto-conseguono-il-diploma-uefa-b/|tìtolo=Genoa Women: le allenatrici Carpi e Bargi e il tecnico Giliberto conseguono il Diploma UEFA B|outô=Redazione|dæta=2024-05-15|léngoa=IT|vìxita=2024-05-15}}</ref> a l'à ottegnuo o diplöma de allenatoa UEFA B.<ref>{{Çitta web|url=https://www.buoncalcioatutti.it/2024/05/15/genoa-women-le-allenatrici-carpi-e-bargi-e-il-tecnico-giliberto-conseguono-il-diploma-uefa-b/|tìtolo=Genoa Women: le allenatrici Carpi e Bargi e il tecnico Giliberto conseguono il Diploma UEFA B|outô=Redazione|dæta=2024-05-15|léngoa=IT|vìxita=2024-05-15}}</ref> Inta mæxima saxon, con 22 gol into complescivo, a l'à guägnou ascì a clascificaçion di ciù megie marcatoe do campionato insemme à Valeria Pirone.<ref>{{Çitta web|url=https://www.bresciatoday.it/sport/calcio/risultati/serie-b-femminile/-/marcatori/|tìtolo=Classifica Marcatori Serie B femminile 2023-2024|léngoa=IT|vìxita=2024-05-19}}</ref> A-i 16 de marso do 2025, graçie a-o gol fæto inta desfæta pe 2-1 feua contra a Ternana, a l'é vegnua a ciù grande marcatoa de tutti i tempi inte l'istöia do ballon de dònne do Zena, con inganciâ a Giulia Parodi ch'a l'ea in sce 59 gol.<ref>{{Çitta web|url=https://www.pianetagenoa1893.net/primo-piano/caterina-bargi-raggiunge-quota-59-gol-con-la-maglia-del-genoa-women/|tìtolo=Caterina Bargi raggiunge quota 59 gol con la maglia del Genoa Women|outô=PianetaGenoa1893.net|dæta=2025-03-16|léngoa=IT|vìxita=2025-03-17}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.buoncalcioatutti.it/2025/03/16/genoa-women-caterina-bargi-diventa-la-migliore-marcatrice-di-sempre/|tìtolo=Genoa Women, Caterina Bargi diventa la migliore marcatrice di sempre|outô=Alessio Semino|dæta=2025-03-16|léngoa=IT|vìxita=2025-03-17}}</ref> In sciâ fin da stagion a l'à ottegnuo a promoçion inta massima divixon. A-i 22 d'agosto do 2025 a l'à fæto o seu inandio inta Serie A Women's Cup con unna desfæta pe 2-1 contra l'Inter. A-i 7 de settembre do 2025, into segondo giorno de partia da neuva coppa, giorno do nataliçio do Zena ascì, a l'é intrâ comme sostituta into 69° menuto e a l'à fæto a seu primma ræ into torneo e a seu primma ræ profescionale inte l'86° menuto (Como Women-Zena 1-1). A-i 5 d'otôbre a l'à fæto a seu primma partia pe-o Zena inta Serie A, inta partîa perdûa contra o Milan pe 1-2. A-i 17 d'otôbre a l'è arrivâ a 100 partîe zeugæ pe-o Zena e inta mæxima partîa o Zena a l'à gouagnou a seu primma partîa de Serie A de sempre. A-i 9 novembre a l'à fæto a seu primma ræ pe-o Zena inta Serie A inta vittöia pe 1-0 contro o Parma.<ref>https://www.primocanale.it/sport/60183-genoa-women-bargi-gol-vittoria-parma-serie-a-salvezza.html</ref> === Balon in sce l'æña === A l'é stæta ascì convocâ into zugno do 2023 da-a squaddra italiaña de balon in sce l'æña de dònne,<ref>{{Çitta web|url=https://www.buoncalcioatutti.it/2023/06/14/genoa-women-caterina-bargi-convocata-dalla-nazionale-femminile-di-beach-soccer/|tìtolo=Genoa Women, Caterina Bargi convocata dalla Nazionale femminile di Beach Soccer|dæta=14 zugno 2023|léngoa=IT|vìxita=2025-09-10}}</ref> pe-a quæ a l'à zugou inti Zeughi Europei previsti pe quello meise, donde l'Italia a l'é finia inta quinta poxiçion. A Caterina a l'à fæto o primmo gol italian do torneo, inta stöia, into 26° menuto da partia Ucraiña-Italia 2-1, a-i 28 de zugno do 2023<ref>{{Çitta web|url=https://www.pianetagenoa1893.net/primo-piano/bargi-a-segno-alleuropeo-di-beach-soccer-ma-la-nazionale-perde/|tìtolo=Bargi a segno all’Europeo di beach soccer ma la Nazionale perde|dæta=29 zugno 2023|léngoa=IT|vìxita=2025-09-10}}</ref> (o seu solo gol). == Statistica == === Presense e gol inte squaddre === ''E statistiche son stæte aggiornæ a-i 14 de maio do 2026.'' {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:99%;text-align:center;" ! rowspan="2" |Saxon ! rowspan="2" |Squaddra ! colspan="3" |Campionato ! colspan="3" |Coppe naçionali ! colspan="3" |Coppe continentali ! colspan="3" |Atre coppe ! colspan="2" |Totale |- !Comp !Pres !Ræ !Comp !Pres !Ræ !Comp !Pres !Ræ !Comp !Pres !Ræ !Pres !Ræ |- |2017-2018 |{{Bandêa|ITA}} Empoli |A |22 |4 |CI |4 |6 | - | - | - | - | - | - |26 |10 |- |2018-2019 | rowspan="3" |{{Bandêa|ITA}} Campomorone Lady |C |20 |31 |CIC |5 |6 | - | - | - | - | - | - |25 |37 |- |2019-2020 |C |15 |20 |CIC |3 |3 | - | - | - | - | - | - |18 |23 |- |2020-2021 |C |10 |14 |CIC | - | - | - | - | - | - | - | - |10 |14 |- ! colspan="3" |Totale Campomorone Lady !45 !65 ! !8 !9 ! !- !- ! !- !- !53 !74 |- |2021-2022 |{{Bandêa|ITA}} Sandöia |A |6 |1 |CI |3 |0 | - | - | - | - | - | - |9 |1 |- |2022-2023 | rowspan="4" |{{Bandêa|ITA}} Zena |B |30 |19 |CI |2 |2 | - | - | - | - | - | - |32 |21 |- |2023-2024 |B |29 |22 |CI |1 |0 | - | - | - | - | - | - |30 |22 |- |2024-2025 |B |30 |20 |CI |1 |0 | - | - | - | - | - | - |31 |20 |- |2025-2026 |A | 20 | 1 |CI | 2 | 1 | | - | - |AWC |3 |1 |25 |3 |- ! colspan="3" |Totale Zena !109 !62 ! !6 !3 ! !- !- ! !3 !1 !118 !66 |- ! colspan="3" |Totale carriera !182+ !132+ ! !21+ !17+ ! !- !- ! !3 !1 !206+ !151+ |} == Vittöie == === De squaddra === * Promoçion inta Serie A: 1 :Zena: 2024-2025 === Personâ === * Mascima marcatôa da Serie B: 1 : 2023-2024 <small>(22 gol)</small> == Nòtte == <references /> == Voxe ligæ == [[Alessandra Massa]] == Atri progetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Gente de Liguria]] [[Categorîa:Zeugo do ballon]] d9o9am26jpek3sl47w1yj0fezj5eywl 0 32290 269753 269322 2026-05-15T23:58:12Z Francesc2307 18560 Agg 269753 wikitext text/x-wiki '''Alessandra Massa''' ([[Zena|Zêna]], [[17 marso]] [[2002]]) a l'é 'na zughêua da balón zeneize, atacànte do Zêna, ch'a l'à portòu pe primma a fàscia da capitànio da squàddra e ch'a l'à segnòu o primmo gòl inta stöia da squàddra. == Cariêra == A Alessandra Massa a gh'à 'na pascion pe-o balón scinn-a da figinn-a e a l'é 'na tifôza do Zêna CFC. A l'é cresciûa comme zughêua da balón inti ranghi de zoêne da Sant'Euzébio e dòppo (2016) a l'à stramuòu a-o Zêna, scìnn-a che a no l'à razónto a primma squàddra do Zêna, into 2019. Da-o moménto che a Giâda Abate a l'ea ocupâ co-a squàddra naçionâle italiann-a U16, a Massa a l'é vegnûa a primma zughêua do Zêna à portâ a fascia da capitànio inta stöia do club, inta primma partîa de senpre (Superba-Zêna 0-5, ai 20 de ottobre do 2019). Into marso do 2019 o club de zoêne do Zêna o s'é abonòu a-o Tornêo de Viaréggio, un di ciù inportànti tornéi de balón da zoventù do mondo, ch'o l'à amìsso in sciâ fin i club de dònne. Chì a Alessandra a l'à zugòu tutte e træ partîe da fâse de gruppo co-o Zêna, scinn-a quande o Zêna o l'é stæto eliminòu pe doe sconfitte (contra a Fiorentinn-a e l'Inter) e 'na vitöia (contra o Spezza). Inta seu primma staxón inta squàddra adùlta do Zêna, a l'à fæto 11 gol inte l'Ecelénza 2019/2020, vegnìndo a êse a segónda mêgio marcatôa da squàddra, dòppo a Giulia Parodi. O Zêna o guâgnià o canpionato, con otegnî 10 vitöie in scê 10 e ëse promosso inta Serie C. Into frevâ do 2020 o Zêna o l'à zugòu torna o Torneo de Viaréggio, guâgnando contra o Westchester pe 2-0, paregiàndo pe 2-2 co-a Fiorentinn-a e pe 1-1 co-o Sassuolo ma o l'é stæto eliminòu da-a Romma inta semifinâle. In sciâ fin do tornêo a Alessandra a l'é stæta votâ inte megio 11 zughêue de l'ediçion. In sciâ fin da staxón a l'é anæta in prèstito a-a Romma, 'na squàddra de Serie A donde a Massa a l'à fæto unn-a sola partîa inta squàddra de grènde, inta Coppa Italia 2020/2021, faxéndo 'n gol inta fâze eliminatöia. A squàddra a guägnià o torneo in sciâ fin de l'anno. Co-a squàddra de zoêne da Romma, a Alessandra Massa a l'à guâgno doî titoli naçionâi, guâgnando a finâle pe-o Scudétto do 2020 (repòsta pe vîa do covid) e guâgnando torna o canpionâto do 2021. Inta staxón 2021/2022 a Alessandra a l'é ritornâ inta Serie B, zugàndo 'na staxón pe-a San Marino Academy e faxéndo 4 gol inte 28 apariçioìn (a zughêua con ciù partîe da squàddra de quélla staxón), dapeu a l'é anæta à zugâ into ChievoVerona, torna into segóndo livello italiàn de balón feminîle. Chi a l'à fæto 4 ræ in 17 partîe. Tutte e dôe e esperiénse son stæte fæte in prèstito da-o Zêna. Inta stæ do 2023 a Massa a l'é ritornâ à Zêna, zugàndo 17 partîe e con fâ 3 gol primma ch'a se procurésse 'na grave lexón a-o ligaménto croxòu inte l'arvî do 2024. A no l'à zugòu pe 322 giórni, fin a-o seu ritórno a-i 3 de marso do 2025, quànde a l'é vegnûa da-a panchinn-a a-i 76 menûti de 'n 0-0 contra o Bologna. A l'à segnòu pe-a primma vòtta dòppo a ferîa a-i 10 de marzo do 2025 (Genoa-Brescia 3-0). In sciâ fin da stagión 2024-2025 a l'à otegnûo co-o Zêna a primma promoçión stòrica do club inta Serie A. A-i 22 d'agósto do 2025 a l'à fæto o seu exòrdio comme zughêua profescionâle inta nêuva Serie A Women's Cup, inta partîa perdûa contra l'Inter pe 1-2. A-i 5 d'otôbre a l'à fæto o seu exòrdio inta Serie A, inta partîa perdûa contra o Milan pe 1-2; e a-i 18 d'otôbre a l'à guagnou a seu primma partîa de Serie A (Genoa-Ternana 3-1 a-a Sciorba). == Cariêra internaçionale == Into frevâ do 2018 a l'é stæta convocâ da-a Nazzarena Grilli pe 'n tornêo inta región de l'Algarve do Portugâ co-a squàddra naçionâle de Under-16. Lì, a Alessandra a l'à zugòu inte træ partîe – contra l'Olanda, o Portugâ e a Germània – tra-i 15 e i 19 de frevâ.<ref>{{Çitta web|url=https://www.figc.it/it/nazionali/nazionali-in-cifre/dettaglio-convocato/?calciatoreId=46564&squadraId=28 |tìtolo=Alessandra Massa FIGC|outô=FIGC|dæta=2025-09-25|léngoa=IT|vìxita=2025-09-25}}</ref> == Conquìste == A l'à fæto o primmo gol offiçiâle inta stöia do Zêna. Dæto ch'a l'à guâgno tutte e partîe da stagión 2019-2020 co-o Zêna e tutte e partîe da stagión 2020-2021 co-a Romma, a l'é diventâ a primma zughêua dònna inta stöia italiann-a à goâgnâ tutte e partîe da stagión con doî club despægi. Dæto ch'a l'é ariêscia à fâ 'n gòl dóppo 4 menûti into seu inàndio pe-a Romma, a l'é a marcatôa ciù velôce inta stöia da squàddra adulta de dònne. Se includémmo tutta a stöia do club, a l'é clascificâ segónda, derê a-o Siniša Mihajlović, ch'o l'à segnòu 3 menuti into seu exòrdio pe-a squàddra maschîle. No sôlo a l'é stæta a primma capitànn-a inta stöia do Zêna (20 d'otôbre do 2019, Superba-Zêna 0-5), ma a-i 21 de seténbre do 2025 a l'é vegnûa ascì a primma capitànn-a sotta a quæ o Zêna o l'à guâgno 'na partîa profescionâle (Hellas Verona-Zêna 0-4). == Statística == ''Fin a-i 14 de maio do 2026'' {| class="wikitable center" style="text-align:center; font-size:90%" ! rowspan="2" |Staxón ! rowspan="2" |Squaddra ! colspan="3" |Campionato ! colspan="3" |Cóppe naçionali ! colspan="3" |Cóppe continentali ! colspan="3" |Âtre cóppe ! colspan="2" |Totale |- !Camp !Pres !Ræ !Camp !Pres !Ræ !Camp !Pres !Ræ !Camp !Pres !Ræ !Pres !Ræ |- |2019-2020 |{{Bandêa|ITA}} Zêna |Ec | 8 | 13 |CIE | 4 | 4 | - | - | - | - | - | - | 12 | 17 |- |2020-2021 |{{Bandêa|ITA}} Romma |A |0 |0 |CI | 1 | 1 | - | - | - |SI | 0 | 0 |1 |1 |- |2021-2022 |{{Bandêa|ITA}} San Marino Academia |B |26 |4 |CI |2 |0 | - | - | - | - | - | - |28 |4 |- |2022-2023 |{{Bandêa|ITA}} ChievoVerona |B |16 |4 |CI |4 |0 | - | - | - | - | - | - |20 |4 |- |2023-2024 | rowspan="3" |{{Bandêa|ITA}} Zêna |B |19 |3 |CI |0 |0 | - | - | - | - | - | - |19 |3 |- |2024-2025 |B |10 |1 |CI |0 |0 | - | - | - | - | - | - |10 |1 |- |2025-2026 |A |19 |0 |CI |2 |0 | - | - | - | AWC | 3 | 0 | 24 | 0 |- ! colspan="3" |Totale Zêna !56 !17 ! !6 !4 ! ! ! ! !3 !0 !65 !21 |- ! colspan="3" |Totale cariêra|| 98 || 25 || || 13 || 5 || || - || - || || 3 || 0 || 114 ||30 |} == Vittöie == * Zêna : Ecelénza 2019/2020 * Romma : Scudétto Primmaveia 2019/2020 : Scudétto Primmaveia 2020/2021 : Cóppa Italia 2020/2021 == Nótte == <references /> [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Gente de Liguria]] [[Categorîa:Zeugo do ballon]] meqcpglqklj3qp7o3w1bh6yd3uo3bsf 0 32727 269742 269715 2026-05-15T16:02:53Z Luensu1959 1211 /* O prinçìpio e-a fìn */ detaggi 269742 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} A '''preistöia''' a l'é o perîodo da [[stöia de l'òmmo]] conpréizo tra e prìmme tràcce conosciûe de l'ûzo de instruménti de prîa di [[hominini]] d'in gîo a 3,3 mioìn d'ànni fa e-o coménso da stöia documentâ con l'invençión di scistêmi de [[scritûa]]. L'ûzo de scìnboli, ségni e imàgine sciòrtan fîto tra-i òmmi ma i primìscimi scistêmi de scritûa vêgnan fêua ciù o mêno 5 200 ànni fa. L'adoçión da scritûa into móndo o l'é stæto 'n proçèsso lénto, sciché a fìn da preistöia a l'é arivâ in ténpi despægi in pòsti despægi e-o tèrmine o l'é dêuviòu ciù de ræo into tratâ de soçiêtæ dónde a preistöia a l'é finîa relativaménte de reçénte. O perîodo quànde 'na coltûa a l'é documentâ da-a scritûa d'âtri ma a no l'à desvilupòu 'n seu scistêma de scritûa o l'é de spésso conosciûo cómme "protostöia" de quélla coltûa. [[File:Resti del principe delle arene candide.jpg|thumb|Rèsti do coscidîto "Prìnçipe de Ænn-e Càndie", che remóntan a-o Paleolìtico supeiô, conservæ a-o Muzêo Archiològico de [[Pêgi]]|centro]] A preistöia umànn-a a l'é despægia da-a stöia no sôlo pe-a seu cronologîa ma pe-a mainêa de tratâ e ativitæ de coltûe archiològiche ciufîto che de naçioìn nominæ ò persónn-e speçìfiche. Limitâ a proçèsci materiâli, rèsti e artefæti ciufîto che a documénti scrîti, a preistöia a l'é anònima e, pe sta raxón, tèrmini de riferiménto dêuviæ into cànpo da preistöia, cómme "Neanderthal" ò "[[Etæ do færo|Etæ do Færo]]", són de etichétte modérne con definiçioìn de vòtte mìsse in discusción. A ògni mòddo, inta ciù pàrte di câxi e in particolâ con l'anâ sénpre ciù inderê into ténpo, ste etichétte reprezéntan a sôla mainêa de distìngoe i grùppi de popolaçioìn preistòriche e trasmétte informaçioìn in sce quéste into prezénte. Pe definiçión, no gh'é de testimoniànse scrîte da preistöia umànn-a, ch'a peu êse conosciûa sôlo che pe-o materiâle archiològico e pe l'evidénsa antropológica, ö sæ i materiâli preistòrichi e i rèsti umén. A-o prinçìpio ste conoscénse són stæte acapîe pe mêzo de l'arecugéita de eleménti do folclôre e pe analogîa co-e soçiêtæ preleteræ òservæ inte l'[[Epoca Moderna|época modèrna]]. == Stöia da paròlla == O conçètto de preistöia o l'é vegnûo fêua con l'[[Inluminîximo]] into travàggio di antiquâi che dêuviâvan a paròlla "primitîvo" pe descrîve e soçiêtæ che gh'êan prìmma de testimoniànse scrîte. Do [[1833]] o Paul Tournal (1805-1873), fondatô da Comisción Archiològica do Muzêo de Narbonne, o l'avéiva dêuviòu in [[Lengua françéise|françéize]] a paròlla ''anté-historique''; in càngio, a prìmma òcorénsa da paròlla ''prehistory'' in [[Ingleize|ingléize]] a l'é do [[1836]], into ''Foreign Quarterly Review''. O tèrmine o s'é pöi difûzo inte âtre léngoe ascì. A scâ de ténpo giölògico pe-i perîodi pre-umén e-o scistêma de træ etæ pe-a preistöia umànn-a són stæti scistematizæ into [[XIX secolo|XIX sécolo]] into travàggio di antropòloghi, archiòloghi e antiquâi britànnichi, françéixi, tedéschi e scandinâvi. Un prìmmo conçètto de preistöia ch'o l'é nasciûo o sugerîva che no ghe saiéiva posciûo êse nisciùnn-a [[stöia]] sensa de testimoniànse scrîte e nisciùnn-a mainêa de tratâ in mòddo scignificatîvo de popolaçioìn che no àn lasciòu nìnte de scrîto. O conçètto ciù comùn ancheu o l'é chi-â stöia a l'é bazâ d'in scê 'n àncio cànpo de evidénse e con tùtto che dötréi stòrichi no àn trovòu adàtto l'ûzo do tèrmine "preistöia", sto conçètto o l'é stæto mìsso in discusción ma no abandonòu. I archiòloghi in particolâ conscìderan o tèrmine cómme 'na distinçión scignificatîva e neçesâia tra-o tîpo de travàggio che fan e-e interpretaçioìn che pêuan esprìmme in sciô pasòu. == Mézzi de riçèrca == == Definiçión == === O prinçìpio e-a fìn === De sòlito se stabilisce o prinçìpio da preistöia co-o sciortî de êsei scìmili a l'[[Ommo|òmmo]] in sciâ [[Tæra]], in càngio a dæta ch’a ségna a seu fìn a l’é tipicaménte definîa cómme l’arivâ da documentaçión scrîta contenporània. Tùtte dôe e dæte dónca càngian asæ da región a región: prezénpio, a preistöia africànn-a a coménsa ciù ò mêno 2,5 mioìn d'ànni fa, in càngio a preistöia aziàtica a l’é datâ a 1,8 mioìn d'ànni fa e-a preistöia ouropêa a coménsa 1,3 mioìn d'ànni fa co-o prìmmo arivâ di umén inta región. A segónda da dæta quànde di documénti rilevànti són vegnûi ‘na bónn-a vivàgna académica, a fìn da preistöia ascì a càngia: prezénpio, l’é açetòu in generâle chi-â preistöia in [[Egitto|Egìtto]] a finìsce ciù ò mêno do 3100 a.C., in càngio in [[Papua Neuva Guinea|Nêuva Goinêa]] a fìn da preistöia a l'é fisâ bén ciù de reçénte, inti ànni Setànta de l'[[XIX secolo|Euttoçénto]], quànde i antropòloghi rùsci Nicholai Miklukho-Maklai àn pasòu di ànni a vîve tra-i pòpoli do pòsto e àn descrîto o seu stîlo de vìtta inte 'n àncio tratòu. In [[Euròpa|Ouröpa]] e coltûe clàsciche relativaménte bén documentæ de l’[[Antîga Grêcia]] e de l'[[Antîga Rómma]] avéivan de coltûe vixìnn-e con pöche testimoniànse scrîte, cómme i [[Cèlti]] e-i [[Etrùschi]]. I stòrichi raxónn-an in sce quànte péizo dâ a-e relaçioìn de vòtte condiçionæ de ste coltûe protostòriche che s'atrêuvan inta letiatûa grêga e româna. === Perîodi de ténpo === Into spartî a preistöia umànn-a inte l'[[Eoràzia|Ouràzia]], i stòrichi dêuvian tipicaménte o scistêma de træ etæ, in càngio i studiôxi di perîodi pre-umén dêuvian sorviatùtto a bén definîa documentaçión giölògica e-a seu bâze stratigràfica definîa a livéllo internaçionâle drénto da scâ de ténpo giölògico. O scistêma de træ etæ o l'é a periodizaçión da stöia de l'òmmo inte tréi perîodi de ténpo un dòppo l'âtro, che pìggian o nómme da-e tecnologîe predominànti de produçión di instruménti, ö sæ l’[[Etæ da Prîa]], l’[[Etæ do Brónzo]] e l’[[Etæ do færo|Etæ do Færo]]. Inte dötræ àree, gh'é 'n perîodo de pasàggio ascì tra l’Etæ da Prîa e l’Etæ do Brónzo, dîta [[Etæ do Ràmmo]] ò Calcolìtico. Inta prìmma Etæ do Brónzo, i [[Sumêri]] in [[Mezopotàmia]], a [[Çiviltæ da Vàlle de l’Ìndo]] e l’[[antîgo Egìtto]] són stæte e prìmme çiviltæ a desvilupâ i seu scistêmi de scritûa e a tegnî di regìstri stòrichi, co-i seu vixìn che ghe són vegnûi aprêuvo. A ciù pàrte de âtre çiviltæ són arivæ a-a fìn da preistöia ciù tàrdi inte l’Etæ do Færo. A divixón de træ etæ da preistöia in Etæ da Prîa, Etæ do Brónzo e Etæ do Færo a rèsta in ûzo pe-a ciù pàrte de l’[[Ouràzia]] e de l’[[Àfrica do Nòrd]] ma a no l’é de sòlito dêuviâ inte quélle pàrte do móndo dónde a lavoraçión di metàlli dûi a l’é arivâ co-o contàtto co-e coltûe Ouraziàtiche, cómme l’[[Oçeania|Oçeània]], l’[[Oustralàzia]], bónn-a pàrte de l’[[Àfrica Subsahariànn-a]] e de pàrte de [[Americhe|Amériche]]. Con dötræ eceçioìn inte [[çiviltæ precolonbiann-e]] inte Amériche, ste àree no àn desvilupòu di scistêmi de scritûa prìmma de l’arivâ di Ouraziàtichi e dónca a seu preistöia a l’arîva scìn a perîodi relativaménte reçénti, tànto che, prezénpio, o [[1788]] o l’é de sòlito tegnûo pe-a fìn da preistöia in [[Oustràlia]]. == Etæ da Prîa == {{Véddi ascì|Etæ da Prîa}} O conçètto de “Etæ da Prîa” o l’é bón pe l’[[Archeologia|archiologîa]] da ciù pàrte do móndo, scibén che inte l’archiologîa de [[Americhe|Amériche]] s’adêuvia di âtri nómmi e-o coménsa co-îna fâze Lìtica, de vòtte ciamâ Paleoindiànn-a ascì. E sotodivixoìn descrîte de sótta són dêuviæ pe l'[[Ouràzia]] e no de lóngo in sce tùtta l'àrea. O perîodo o l'é duòu ciù ò mêno 3,4 mioìn d'ànni e o l’é finîo tra-o 4000 a.C. e-o 2000 a.C. con l’arivâ da lavoraçión di metàlli, quànde gh’é vegnûo aprêuvo l’[[Etæ do Ràmmo]] e pöi l’[[Etæ do Brónzo]]. In caxón da seu scâ de ténpo stramezuâ, l’Etæ da Prîa a conprénde o 99% da stöia de l'òmmo. === Paleolìtico === === Mezolìtico === === Neolìtico === == Etæ do Ràmmo == {{Véddi ascì|Etæ do Ràmmo}} [[File:Statua-stele, Zignago (Età del Rame).jpg|thumb|[[Statue stele|Stàtoa-stêle]] ch'a ne vêgne da [[Zignægo]] (Spézza) e ch'a remónta a l'Etæ do Ràmmo (III milénio a.C.), conservâ a-o Muzêo Archiològico de [[Pêgi]]|312x312px]] Inte l'[[Archeologia|archiologîa]] do Vêgio Móndo, l'Etæ do Ràmmo, dîta Calcolìtico ò Eneolìtico ascì, o l'é o perîodo de pasàggio dónde l'é sciortîa a prìmma lavoraçión do [[Rammo (elemento)|ràmmo]] da arénte a l'ûzo difûzo di atréssi de prîa. Into Calcolìtico dötræ àrmi e atréssi vegnîvan prodûti in ràmmo ma sto perîodo o l'êa ancón pe-o ciù Neolìtico into seu caràtere. A-o mæximo ténpo, o reprezénta 'na fâze de l'[[Etæ do Brónzo]] prìmma da scovèrta che l'azónta de [[Stagno (metallo)|stàgno]] a-o ràmmo o formésse 'na lîga ciù dûa. L'Etæ do Ràmmo a peu dónca êse vìsta cómme 'n perîodo de pasàggio tra l'Etæ da Prîa e l'Etæ do Brónzo. 'N scîto archiològico in [[Serbia|Sèrbia]] o contêgne a ciù antîga evidénsa de produçión do ràmmo a èrta tenperatûa de 7500 ànni fa. A scovèrta into [[2010]] a l'esténde a documentaçión conosciûa da fóndita do ràmmo ciù ò mêno de 800 ànni e-a seugerìsce chi-â técnica a ségge stæta inventâ in mòddo indipendénte in pàrte separæ de l'[[Asia|Àzia]] e de l'[[Euròpa|Ouröpa]] a-o mæximo ténpo, ciufîto che spantegâ da-a 'na sôla vivàgna. A metalurgîa a poriéiva êse sciortîa pe-a prìmma vòtta inta Mêza Lùnn-a Fèrtile, dónde a l'à inandiòu l'Etæ do Brónzo into IV milénnio a.C. (segóndo a vixón tradiçionâ), scibén che de scovèrte da-a coltûa de Vinča òua són stæte datæ con seguéssa a pöco prìmma de quélle inta Mêza Lùnn-a Fèrtile. A Vàlle de Timna a contêgne evidénse d'estraçión do ràmmo 7000 ànni fa. O proçèsso de pasàggio da-o Neolìtico a l'Etæ do Ràmmo into Vixìn Levànte o l'é caraterizòu inti insémmi archiològichi da 'n derûo in provixón e ûzo de materiâle sgréuzzo d'èrta qualitæ. O Nòrd Àfrica e-a Vàlle do Nîlo àn inportòu a tecnologîa do færo da-o Vixìn Levànte e són anæti aprêuvo a-o seu córso de svilùppo de l'[[Etæ do Brónzo]] e de l'[[Etæ do færo|Etæ do Færo]]. == Etæ do Brónzo == {{Véddi ascì|Etæ do Brónzo}} == Etæ do Færo == {{Véddi ascì|Etæ do færo}} == Lìnia do ténpo == == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Etæ stòriche]] ptctxk30csmemfnjfssrc2wmiinuxe4 269743 269742 2026-05-15T16:08:52Z Luensu1959 1211 /* Perîodi de ténpo */ detaggi 269743 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} A '''preistöia''' a l'é o perîodo da [[stöia de l'òmmo]] conpréizo tra e prìmme tràcce conosciûe de l'ûzo de instruménti de prîa di [[hominini]] d'in gîo a 3,3 mioìn d'ànni fa e-o coménso da stöia documentâ con l'invençión di scistêmi de [[scritûa]]. L'ûzo de scìnboli, ségni e imàgine sciòrtan fîto tra-i òmmi ma i primìscimi scistêmi de scritûa vêgnan fêua ciù o mêno 5 200 ànni fa. L'adoçión da scritûa into móndo o l'é stæto 'n proçèsso lénto, sciché a fìn da preistöia a l'é arivâ in ténpi despægi in pòsti despægi e-o tèrmine o l'é dêuviòu ciù de ræo into tratâ de soçiêtæ dónde a preistöia a l'é finîa relativaménte de reçénte. O perîodo quànde 'na coltûa a l'é documentâ da-a scritûa d'âtri ma a no l'à desvilupòu 'n seu scistêma de scritûa o l'é de spésso conosciûo cómme "protostöia" de quélla coltûa. [[File:Resti del principe delle arene candide.jpg|thumb|Rèsti do coscidîto "Prìnçipe de Ænn-e Càndie", che remóntan a-o Paleolìtico supeiô, conservæ a-o Muzêo Archiològico de [[Pêgi]]|centro]] A preistöia umànn-a a l'é despægia da-a stöia no sôlo pe-a seu cronologîa ma pe-a mainêa de tratâ e ativitæ de coltûe archiològiche ciufîto che de naçioìn nominæ ò persónn-e speçìfiche. Limitâ a proçèsci materiâli, rèsti e artefæti ciufîto che a documénti scrîti, a preistöia a l'é anònima e, pe sta raxón, tèrmini de riferiménto dêuviæ into cànpo da preistöia, cómme "Neanderthal" ò "[[Etæ do færo|Etæ do Færo]]", són de etichétte modérne con definiçioìn de vòtte mìsse in discusción. A ògni mòddo, inta ciù pàrte di câxi e in particolâ con l'anâ sénpre ciù inderê into ténpo, ste etichétte reprezéntan a sôla mainêa de distìngoe i grùppi de popolaçioìn preistòriche e trasmétte informaçioìn in sce quéste into prezénte. Pe definiçión, no gh'é de testimoniànse scrîte da preistöia umànn-a, ch'a peu êse conosciûa sôlo che pe-o materiâle archiològico e pe l'evidénsa antropológica, ö sæ i materiâli preistòrichi e i rèsti umén. A-o prinçìpio ste conoscénse són stæte acapîe pe mêzo de l'arecugéita de eleménti do folclôre e pe analogîa co-e soçiêtæ preleteræ òservæ inte l'[[Epoca Moderna|época modèrna]]. == Stöia da paròlla == O conçètto de preistöia o l'é vegnûo fêua con l'[[Inluminîximo]] into travàggio di antiquâi che dêuviâvan a paròlla "primitîvo" pe descrîve e soçiêtæ che gh'êan prìmma de testimoniànse scrîte. Do [[1833]] o Paul Tournal (1805-1873), fondatô da Comisción Archiològica do Muzêo de Narbonne, o l'avéiva dêuviòu in [[Lengua françéise|françéize]] a paròlla ''anté-historique''; in càngio, a prìmma òcorénsa da paròlla ''prehistory'' in [[Ingleize|ingléize]] a l'é do [[1836]], into ''Foreign Quarterly Review''. O tèrmine o s'é pöi difûzo inte âtre léngoe ascì. A scâ de ténpo giölògico pe-i perîodi pre-umén e-o scistêma de træ etæ pe-a preistöia umànn-a són stæti scistematizæ into [[XIX secolo|XIX sécolo]] into travàggio di antropòloghi, archiòloghi e antiquâi britànnichi, françéixi, tedéschi e scandinâvi. Un prìmmo conçètto de preistöia ch'o l'é nasciûo o sugerîva che no ghe saiéiva posciûo êse nisciùnn-a [[stöia]] sensa de testimoniànse scrîte e nisciùnn-a mainêa de tratâ in mòddo scignificatîvo de popolaçioìn che no àn lasciòu nìnte de scrîto. O conçètto ciù comùn ancheu o l'é chi-â stöia a l'é bazâ d'in scê 'n àncio cànpo de evidénse e con tùtto che dötréi stòrichi no àn trovòu adàtto l'ûzo do tèrmine "preistöia", sto conçètto o l'é stæto mìsso in discusción ma no abandonòu. I archiòloghi in particolâ conscìderan o tèrmine cómme 'na distinçión scignificatîva e neçesâia tra-o tîpo de travàggio che fan e-e interpretaçioìn che pêuan esprìmme in sciô pasòu. == Mézzi de riçèrca == == Definiçión == === O prinçìpio e-a fìn === De sòlito se stabilisce o prinçìpio da preistöia co-o sciortî de êsei scìmili a l'[[Ommo|òmmo]] in sciâ [[Tæra]], in càngio a dæta ch’a ségna a seu fìn a l’é tipicaménte definîa cómme l’arivâ da documentaçión scrîta contenporània. Tùtte dôe e dæte dónca càngian asæ da región a región: prezénpio, a preistöia africànn-a a coménsa ciù ò mêno 2,5 mioìn d'ànni fa, in càngio a preistöia aziàtica a l’é datâ a 1,8 mioìn d'ànni fa e-a preistöia ouropêa a coménsa 1,3 mioìn d'ànni fa co-o prìmmo arivâ di umén inta región. A segónda da dæta quànde di documénti rilevànti són vegnûi ‘na bónn-a vivàgna académica, a fìn da preistöia ascì a càngia: prezénpio, l’é açetòu in generâle chi-â preistöia in [[Egitto|Egìtto]] a finìsce ciù ò mêno do 3100 a.C., in càngio in [[Papua Neuva Guinea|Nêuva Goinêa]] a fìn da preistöia a l'é fisâ bén ciù de reçénte, inti ànni Setànta de l'[[XIX secolo|Euttoçénto]], quànde i antropòloghi rùsci Nicholai Miklukho-Maklai àn pasòu di ànni a vîve tra-i pòpoli do pòsto e àn descrîto o seu stîlo de vìtta inte 'n àncio tratòu. In [[Euròpa|Ouröpa]] e coltûe clàsciche relativaménte bén documentæ de l’[[Antîga Grêcia]] e de l'[[Antîga Rómma]] avéivan de coltûe vixìnn-e con pöche testimoniànse scrîte, cómme i [[Cèlti]] e-i [[Etrùschi]]. I stòrichi raxónn-an in sce quànte péizo dâ a-e relaçioìn de vòtte condiçionæ de ste coltûe protostòriche che s'atrêuvan inta letiatûa grêga e româna. === Perîodi de ténpo === Into spartî a preistöia umànn-a inte l'[[Eoràzia|Ouràzia]], i stòrichi dêuvian tipicaménte o scistêma de træ etæ, in càngio i studiôxi di perîodi pre-umén dêuvian sorviatùtto a bén definîa documentaçión giölògica e-a seu bâze stratigràfica definîa a livéllo internaçionâle drénto da scâ de ténpo giölògico. O scistêma de træ etæ o l'é a periodizaçión da stöia de l'òmmo inte tréi perîodi de ténpo un dòppo l'âtro, che pìggian o nómme da-e tecnologîe predominànti de produçión di instruménti, ö sæ l’[[Etæ da Prîa]], l’[[Etæ do Brónzo]] e l’[[Etæ do færo|Etæ do Færo]]. Inte dötræ àree gh'é 'n perîodo de pasàggio ascì tra l’Etæ da Prîa e l’Etæ do Brónzo, dîta [[Etæ do Ràmmo]] ò Calcolìtico. Inta prìmma Etæ do Brónzo i [[Sumêri]] in [[Mezopotàmia]], a [[Çiviltæ da Vàlle de l’Ìndo]] e l’[[antîgo Egìtto]] són stæte e prìmme çiviltæ a desvilupâ i seu scistêmi de scritûa e a tegnî di regìstri stòrichi, co-i seu vixìn che ghe són vegnûi aprêuvo. A ciù pàrte de âtre çiviltæ són arivæ a-a fìn da preistöia ciù tàrdi inte l’Etæ do Færo. A divixón de træ etæ da preistöia in Etæ da Prîa, Etæ do Brónzo e Etæ do Færo a rèsta in ûzo pe-a ciù pàrte de l’[[Ouràzia]] e de l’[[Àfrica do Nòrd]] ma a no l’é de sòlito dêuviâ inte quélle pàrte do móndo dónde a lavoraçión di metàlli dûi a l’é arivâ co-o contàtto co-e coltûe Ouraziàtiche cómme l’[[Oçeania|Oçeània]], l’[[Oustralàzia]], bónn-a pàrte de l’[[Àfrica Subsahariànn-a]] e de pàrte de [[Americhe|Amériche]]. Con dötræ eceçioìn inte [[çiviltæ precolonbiann-e]] inte Amériche, ste àree no àn desvilupòu di scistêmi de scritûa prìmma de l’arîvo di Ouraziàtichi e dónca a seu preistöia a l’arîva scìn a perîodi relativaménte reçénti, tànto che, prezénpio, o [[1788]] o l’é de sòlito tegnûo pe-a fìn da preistöia in [[Oustràlia]]. == Etæ da Prîa == {{Véddi ascì|Etæ da Prîa}} O conçètto de “Etæ da Prîa” o l’é bón pe l’[[Archeologia|archiologîa]] da ciù pàrte do móndo, scibén che inte l’archiologîa de [[Americhe|Amériche]] s’adêuvia di âtri nómmi e-o coménsa co-îna fâze Lìtica, de vòtte ciamâ Paleoindiànn-a ascì. E sotodivixoìn descrîte de sótta són dêuviæ pe l'[[Ouràzia]] e no de lóngo in sce tùtta l'àrea. O perîodo o l'é duòu ciù ò mêno 3,4 mioìn d'ànni e o l’é finîo tra-o 4000 a.C. e-o 2000 a.C. con l’arivâ da lavoraçión di metàlli, quànde gh’é vegnûo aprêuvo l’[[Etæ do Ràmmo]] e pöi l’[[Etæ do Brónzo]]. In caxón da seu scâ de ténpo stramezuâ, l’Etæ da Prîa a conprénde o 99% da stöia de l'òmmo. === Paleolìtico === === Mezolìtico === === Neolìtico === == Etæ do Ràmmo == {{Véddi ascì|Etæ do Ràmmo}} [[File:Statua-stele, Zignago (Età del Rame).jpg|thumb|[[Statue stele|Stàtoa-stêle]] ch'a ne vêgne da [[Zignægo]] (Spézza) e ch'a remónta a l'Etæ do Ràmmo (III milénio a.C.), conservâ a-o Muzêo Archiològico de [[Pêgi]]|312x312px]] Inte l'[[Archeologia|archiologîa]] do Vêgio Móndo, l'Etæ do Ràmmo, dîta Calcolìtico ò Eneolìtico ascì, o l'é o perîodo de pasàggio dónde l'é sciortîa a prìmma lavoraçión do [[Rammo (elemento)|ràmmo]] da arénte a l'ûzo difûzo di atréssi de prîa. Into Calcolìtico dötræ àrmi e atréssi vegnîvan prodûti in ràmmo ma sto perîodo o l'êa ancón pe-o ciù Neolìtico into seu caràtere. A-o mæximo ténpo, o reprezénta 'na fâze de l'[[Etæ do Brónzo]] prìmma da scovèrta che l'azónta de [[Stagno (metallo)|stàgno]] a-o ràmmo o formésse 'na lîga ciù dûa. L'Etæ do Ràmmo a peu dónca êse vìsta cómme 'n perîodo de pasàggio tra l'Etæ da Prîa e l'Etæ do Brónzo. 'N scîto archiològico in [[Serbia|Sèrbia]] o contêgne a ciù antîga evidénsa de produçión do ràmmo a èrta tenperatûa de 7500 ànni fa. A scovèrta into [[2010]] a l'esténde a documentaçión conosciûa da fóndita do ràmmo ciù ò mêno de 800 ànni e-a seugerìsce chi-â técnica a ségge stæta inventâ in mòddo indipendénte in pàrte separæ de l'[[Asia|Àzia]] e de l'[[Euròpa|Ouröpa]] a-o mæximo ténpo, ciufîto che spantegâ da-a 'na sôla vivàgna. A metalurgîa a poriéiva êse sciortîa pe-a prìmma vòtta inta Mêza Lùnn-a Fèrtile, dónde a l'à inandiòu l'Etæ do Brónzo into IV milénnio a.C. (segóndo a vixón tradiçionâ), scibén che de scovèrte da-a coltûa de Vinča òua són stæte datæ con seguéssa a pöco prìmma de quélle inta Mêza Lùnn-a Fèrtile. A Vàlle de Timna a contêgne evidénse d'estraçión do ràmmo 7000 ànni fa. O proçèsso de pasàggio da-o Neolìtico a l'Etæ do Ràmmo into Vixìn Levànte o l'é caraterizòu inti insémmi archiològichi da 'n derûo in provixón e ûzo de materiâle sgréuzzo d'èrta qualitæ. O Nòrd Àfrica e-a Vàlle do Nîlo àn inportòu a tecnologîa do færo da-o Vixìn Levànte e són anæti aprêuvo a-o seu córso de svilùppo de l'[[Etæ do Brónzo]] e de l'[[Etæ do færo|Etæ do Færo]]. == Etæ do Brónzo == {{Véddi ascì|Etæ do Brónzo}} == Etæ do Færo == {{Véddi ascì|Etæ do færo}} == Lìnia do ténpo == == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Etæ stòriche]] mgh2t9pttnvbetnvmk6zt6v4scxf3us 269744 269743 2026-05-15T16:10:35Z Luensu1959 1211 /* Etæ da Prîa */ detaggio 269744 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} A '''preistöia''' a l'é o perîodo da [[stöia de l'òmmo]] conpréizo tra e prìmme tràcce conosciûe de l'ûzo de instruménti de prîa di [[hominini]] d'in gîo a 3,3 mioìn d'ànni fa e-o coménso da stöia documentâ con l'invençión di scistêmi de [[scritûa]]. L'ûzo de scìnboli, ségni e imàgine sciòrtan fîto tra-i òmmi ma i primìscimi scistêmi de scritûa vêgnan fêua ciù o mêno 5 200 ànni fa. L'adoçión da scritûa into móndo o l'é stæto 'n proçèsso lénto, sciché a fìn da preistöia a l'é arivâ in ténpi despægi in pòsti despægi e-o tèrmine o l'é dêuviòu ciù de ræo into tratâ de soçiêtæ dónde a preistöia a l'é finîa relativaménte de reçénte. O perîodo quànde 'na coltûa a l'é documentâ da-a scritûa d'âtri ma a no l'à desvilupòu 'n seu scistêma de scritûa o l'é de spésso conosciûo cómme "protostöia" de quélla coltûa. [[File:Resti del principe delle arene candide.jpg|thumb|Rèsti do coscidîto "Prìnçipe de Ænn-e Càndie", che remóntan a-o Paleolìtico supeiô, conservæ a-o Muzêo Archiològico de [[Pêgi]]|centro]] A preistöia umànn-a a l'é despægia da-a stöia no sôlo pe-a seu cronologîa ma pe-a mainêa de tratâ e ativitæ de coltûe archiològiche ciufîto che de naçioìn nominæ ò persónn-e speçìfiche. Limitâ a proçèsci materiâli, rèsti e artefæti ciufîto che a documénti scrîti, a preistöia a l'é anònima e, pe sta raxón, tèrmini de riferiménto dêuviæ into cànpo da preistöia, cómme "Neanderthal" ò "[[Etæ do færo|Etæ do Færo]]", són de etichétte modérne con definiçioìn de vòtte mìsse in discusción. A ògni mòddo, inta ciù pàrte di câxi e in particolâ con l'anâ sénpre ciù inderê into ténpo, ste etichétte reprezéntan a sôla mainêa de distìngoe i grùppi de popolaçioìn preistòriche e trasmétte informaçioìn in sce quéste into prezénte. Pe definiçión, no gh'é de testimoniànse scrîte da preistöia umànn-a, ch'a peu êse conosciûa sôlo che pe-o materiâle archiològico e pe l'evidénsa antropológica, ö sæ i materiâli preistòrichi e i rèsti umén. A-o prinçìpio ste conoscénse són stæte acapîe pe mêzo de l'arecugéita de eleménti do folclôre e pe analogîa co-e soçiêtæ preleteræ òservæ inte l'[[Epoca Moderna|época modèrna]]. == Stöia da paròlla == O conçètto de preistöia o l'é vegnûo fêua con l'[[Inluminîximo]] into travàggio di antiquâi che dêuviâvan a paròlla "primitîvo" pe descrîve e soçiêtæ che gh'êan prìmma de testimoniànse scrîte. Do [[1833]] o Paul Tournal (1805-1873), fondatô da Comisción Archiològica do Muzêo de Narbonne, o l'avéiva dêuviòu in [[Lengua françéise|françéize]] a paròlla ''anté-historique''; in càngio, a prìmma òcorénsa da paròlla ''prehistory'' in [[Ingleize|ingléize]] a l'é do [[1836]], into ''Foreign Quarterly Review''. O tèrmine o s'é pöi difûzo inte âtre léngoe ascì. A scâ de ténpo giölògico pe-i perîodi pre-umén e-o scistêma de træ etæ pe-a preistöia umànn-a són stæti scistematizæ into [[XIX secolo|XIX sécolo]] into travàggio di antropòloghi, archiòloghi e antiquâi britànnichi, françéixi, tedéschi e scandinâvi. Un prìmmo conçètto de preistöia ch'o l'é nasciûo o sugerîva che no ghe saiéiva posciûo êse nisciùnn-a [[stöia]] sensa de testimoniànse scrîte e nisciùnn-a mainêa de tratâ in mòddo scignificatîvo de popolaçioìn che no àn lasciòu nìnte de scrîto. O conçètto ciù comùn ancheu o l'é chi-â stöia a l'é bazâ d'in scê 'n àncio cànpo de evidénse e con tùtto che dötréi stòrichi no àn trovòu adàtto l'ûzo do tèrmine "preistöia", sto conçètto o l'é stæto mìsso in discusción ma no abandonòu. I archiòloghi in particolâ conscìderan o tèrmine cómme 'na distinçión scignificatîva e neçesâia tra-o tîpo de travàggio che fan e-e interpretaçioìn che pêuan esprìmme in sciô pasòu. == Mézzi de riçèrca == == Definiçión == === O prinçìpio e-a fìn === De sòlito se stabilisce o prinçìpio da preistöia co-o sciortî de êsei scìmili a l'[[Ommo|òmmo]] in sciâ [[Tæra]], in càngio a dæta ch’a ségna a seu fìn a l’é tipicaménte definîa cómme l’arivâ da documentaçión scrîta contenporània. Tùtte dôe e dæte dónca càngian asæ da región a región: prezénpio, a preistöia africànn-a a coménsa ciù ò mêno 2,5 mioìn d'ànni fa, in càngio a preistöia aziàtica a l’é datâ a 1,8 mioìn d'ànni fa e-a preistöia ouropêa a coménsa 1,3 mioìn d'ànni fa co-o prìmmo arivâ di umén inta región. A segónda da dæta quànde di documénti rilevànti són vegnûi ‘na bónn-a vivàgna académica, a fìn da preistöia ascì a càngia: prezénpio, l’é açetòu in generâle chi-â preistöia in [[Egitto|Egìtto]] a finìsce ciù ò mêno do 3100 a.C., in càngio in [[Papua Neuva Guinea|Nêuva Goinêa]] a fìn da preistöia a l'é fisâ bén ciù de reçénte, inti ànni Setànta de l'[[XIX secolo|Euttoçénto]], quànde i antropòloghi rùsci Nicholai Miklukho-Maklai àn pasòu di ànni a vîve tra-i pòpoli do pòsto e àn descrîto o seu stîlo de vìtta inte 'n àncio tratòu. In [[Euròpa|Ouröpa]] e coltûe clàsciche relativaménte bén documentæ de l’[[Antîga Grêcia]] e de l'[[Antîga Rómma]] avéivan de coltûe vixìnn-e con pöche testimoniànse scrîte, cómme i [[Cèlti]] e-i [[Etrùschi]]. I stòrichi raxónn-an in sce quànte péizo dâ a-e relaçioìn de vòtte condiçionæ de ste coltûe protostòriche che s'atrêuvan inta letiatûa grêga e româna. === Perîodi de ténpo === Into spartî a preistöia umànn-a inte l'[[Eoràzia|Ouràzia]], i stòrichi dêuvian tipicaménte o scistêma de træ etæ, in càngio i studiôxi di perîodi pre-umén dêuvian sorviatùtto a bén definîa documentaçión giölògica e-a seu bâze stratigràfica definîa a livéllo internaçionâle drénto da scâ de ténpo giölògico. O scistêma de træ etæ o l'é a periodizaçión da stöia de l'òmmo inte tréi perîodi de ténpo un dòppo l'âtro, che pìggian o nómme da-e tecnologîe predominànti de produçión di instruménti, ö sæ l’[[Etæ da Prîa]], l’[[Etæ do Brónzo]] e l’[[Etæ do færo|Etæ do Færo]]. Inte dötræ àree gh'é 'n perîodo de pasàggio ascì tra l’Etæ da Prîa e l’Etæ do Brónzo, dîta [[Etæ do Ràmmo]] ò Calcolìtico. Inta prìmma Etæ do Brónzo i [[Sumêri]] in [[Mezopotàmia]], a [[Çiviltæ da Vàlle de l’Ìndo]] e l’[[antîgo Egìtto]] són stæte e prìmme çiviltæ a desvilupâ i seu scistêmi de scritûa e a tegnî di regìstri stòrichi, co-i seu vixìn che ghe són vegnûi aprêuvo. A ciù pàrte de âtre çiviltæ són arivæ a-a fìn da preistöia ciù tàrdi inte l’Etæ do Færo. A divixón de træ etæ da preistöia in Etæ da Prîa, Etæ do Brónzo e Etæ do Færo a rèsta in ûzo pe-a ciù pàrte de l’[[Ouràzia]] e de l’[[Àfrica do Nòrd]] ma a no l’é de sòlito dêuviâ inte quélle pàrte do móndo dónde a lavoraçión di metàlli dûi a l’é arivâ co-o contàtto co-e coltûe Ouraziàtiche cómme l’[[Oçeania|Oçeània]], l’[[Oustralàzia]], bónn-a pàrte de l’[[Àfrica Subsahariànn-a]] e de pàrte de [[Americhe|Amériche]]. Con dötræ eceçioìn inte [[çiviltæ precolonbiann-e]] inte Amériche, ste àree no àn desvilupòu di scistêmi de scritûa prìmma de l’arîvo di Ouraziàtichi e dónca a seu preistöia a l’arîva scìn a perîodi relativaménte reçénti, tànto che, prezénpio, o [[1788]] o l’é de sòlito tegnûo pe-a fìn da preistöia in [[Oustràlia]]. == Etæ da Prîa == {{Véddi ascì|Etæ da Prîa}} O conçètto de “Etæ da Prîa” o l’é bón pe l’[[Archeologia|archiologîa]] da ciù pàrte do móndo, scibén che inte l’archiologîa de [[Americhe|Amériche]] s’adêuvia di âtri nómmi e-o coménsa co-îna fâze Lìtica, de vòtte ciamâ Paleoindiànn-a ascì. E sotodivixoìn descrîte de sótta són dêuviæ pe l'[[Ouràzia]] e no de lóngo in sce tùtta l'àrea. O perîodo o l'é duòu ciù ò mêno 3,4 mioìn d'ànni e o l’é finîo tra-o 4000 a.C. e-o 2000 a.C. con l’arîvo da lavoraçión di metàlli, quànde gh’é vegnûo aprêuvo l’[[Etæ do Ràmmo]] e pöi l’[[Etæ do Brónzo]]. In caxón da seu scâ de ténpo stramezuâ, l’Etæ da Prîa a conprénde o 99% da stöia de l'òmmo. === Paleolìtico === === Mezolìtico === === Neolìtico === == Etæ do Ràmmo == {{Véddi ascì|Etæ do Ràmmo}} [[File:Statua-stele, Zignago (Età del Rame).jpg|thumb|[[Statue stele|Stàtoa-stêle]] ch'a ne vêgne da [[Zignægo]] (Spézza) e ch'a remónta a l'Etæ do Ràmmo (III milénio a.C.), conservâ a-o Muzêo Archiològico de [[Pêgi]]|312x312px]] Inte l'[[Archeologia|archiologîa]] do Vêgio Móndo, l'Etæ do Ràmmo, dîta Calcolìtico ò Eneolìtico ascì, o l'é o perîodo de pasàggio dónde l'é sciortîa a prìmma lavoraçión do [[Rammo (elemento)|ràmmo]] da arénte a l'ûzo difûzo di atréssi de prîa. Into Calcolìtico dötræ àrmi e atréssi vegnîvan prodûti in ràmmo ma sto perîodo o l'êa ancón pe-o ciù Neolìtico into seu caràtere. A-o mæximo ténpo, o reprezénta 'na fâze de l'[[Etæ do Brónzo]] prìmma da scovèrta che l'azónta de [[Stagno (metallo)|stàgno]] a-o ràmmo o formésse 'na lîga ciù dûa. L'Etæ do Ràmmo a peu dónca êse vìsta cómme 'n perîodo de pasàggio tra l'Etæ da Prîa e l'Etæ do Brónzo. 'N scîto archiològico in [[Serbia|Sèrbia]] o contêgne a ciù antîga evidénsa de produçión do ràmmo a èrta tenperatûa de 7500 ànni fa. A scovèrta into [[2010]] a l'esténde a documentaçión conosciûa da fóndita do ràmmo ciù ò mêno de 800 ànni e-a seugerìsce chi-â técnica a ségge stæta inventâ in mòddo indipendénte in pàrte separæ de l'[[Asia|Àzia]] e de l'[[Euròpa|Ouröpa]] a-o mæximo ténpo, ciufîto che spantegâ da-a 'na sôla vivàgna. A metalurgîa a poriéiva êse sciortîa pe-a prìmma vòtta inta Mêza Lùnn-a Fèrtile, dónde a l'à inandiòu l'Etæ do Brónzo into IV milénnio a.C. (segóndo a vixón tradiçionâ), scibén che de scovèrte da-a coltûa de Vinča òua són stæte datæ con seguéssa a pöco prìmma de quélle inta Mêza Lùnn-a Fèrtile. A Vàlle de Timna a contêgne evidénse d'estraçión do ràmmo 7000 ànni fa. O proçèsso de pasàggio da-o Neolìtico a l'Etæ do Ràmmo into Vixìn Levànte o l'é caraterizòu inti insémmi archiològichi da 'n derûo in provixón e ûzo de materiâle sgréuzzo d'èrta qualitæ. O Nòrd Àfrica e-a Vàlle do Nîlo àn inportòu a tecnologîa do færo da-o Vixìn Levànte e són anæti aprêuvo a-o seu córso de svilùppo de l'[[Etæ do Brónzo]] e de l'[[Etæ do færo|Etæ do Færo]]. == Etæ do Brónzo == {{Véddi ascì|Etæ do Brónzo}} == Etæ do Færo == {{Véddi ascì|Etæ do færo}} == Lìnia do ténpo == == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Etæ stòriche]] 39ehz7zgbyyqokzignhgn748bcdfqib 269745 269744 2026-05-15T17:59:49Z Michæ.152 13747 Coreçioìn 269745 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} A '''preistöia''' a l'é o perîodo da [[stöia de l'òmmo]] conpréizo tra e prìmme tràcce conosciûe de l'ûzo de instruménti de prîa di [[hominini]] d'in gîo a 3,3 mioìn d'ànni fa e-o coménso da stöia documentâ con l'invençión di scistêmi de [[scritûa]]. L'ûzo de scìnboli, ségni e imàgine sciòrtan fîto tra-i òmmi ma i primìscimi scistêmi de scritûa vêgnan fêua ciù o mêno 5 200 ànni fa. L'adoçión da scritûa into móndo o l'é stæto 'n proçèsso lénto, sciché a fìn da preistöia a l'é arivâ in ténpi despægi in pòsti despægi e-o tèrmine o l'é dêuviòu ciù de ræo into tratâ de soçiêtæ dónde a preistöia a l'é finîa relativaménte de reçénte. O perîodo quànde 'na coltûa a l'é documentâ da-a scritûa d'âtri ma a no l'à desvilupòu 'n seu scistêma de scritûa o l'é de spésso conosciûo cómme "protostöia" de quélla coltûa. [[File:Resti del principe delle arene candide.jpg|thumb|Rèsti do coscidîto "Prìnçipe de Ænn-e Càndie", che remóntan a-o Paleolìtico supeiô, conservæ a-o Muzêo Archiològico de [[Pêgi]]|centro]] A preistöia umànn-a a l'é despægia da-a stöia no sôlo pe-a seu cronologîa ma pe-a mainêa de tratâ e ativitæ de coltûe archiològiche ciufîto che de naçioìn nominæ ò persónn-e speçìfiche. Limitâ a proçèsci materiâli, rèsti e artefæti ciufîto che a documénti scrîti, a preistöia a l'é anònima e, pe sta raxón, tèrmini de riferiménto dêuviæ into cànpo da preistöia, cómme "Neanderthal" ò "[[Etæ do færo|Etæ do Færo]]", són de etichétte modérne con definiçioìn de vòtte mìsse in discusción. A ògni mòddo, inta ciù pàrte di câxi e in particolâ con l'anâ sénpre ciù inderê into ténpo, ste etichétte reprezéntan a sôla mainêa de distìngoe i grùppi de popolaçioìn preistòriche e trasmétte informaçioìn in sce quéste into prezénte. Pe definiçión, no gh'é de testimoniànse scrîte da preistöia umànn-a, ch'a peu êse conosciûa sôlo che pe-o materiâle archiològico e pe l'evidénsa antropológica, ö sæ i materiâli preistòrichi e i rèsti umén. A-o prinçìpio ste conoscénse són stæte acapîe pe mêzo de l'arecugéita de eleménti do folclôre e pe analogîa co-e soçiêtæ preleteræ òservæ inte l'[[Epoca Moderna|época modèrna]]. == Stöia da paròlla == O conçètto de preistöia o l'é vegnûo fêua con l'[[Inluminîximo]] into travàggio di antiquâi che dêuviâvan a paròlla "primitîvo" pe descrîve e soçiêtæ che gh'êan prìmma de testimoniànse scrîte. Do [[1833]] o Paul Tournal (1805-1873), fondatô da Comisción Archiològica do Muzêo de Narbonne, o l'avéiva dêuviòu in [[Lengua françéise|françéize]] a paròlla ''anté-historique''; in càngio, a prìmma òcorénsa da paròlla ''prehistory'' in [[Ingleize|ingléize]] a l'é do [[1836]], into ''Foreign Quarterly Review''. O tèrmine o s'é pöi difûzo inte âtre léngoe ascì. A scâ de ténpo giölògico pe-i perîodi pre-umén e-o scistêma de træ etæ pe-a preistöia umànn-a són stæti scistematizæ into [[XIX secolo|XIX sécolo]] into travàggio di antropòloghi, archiòloghi e antiquâi britànnichi, françéixi, tedéschi e scandinâvi. Un prìmmo conçètto de preistöia ch'o l'é nasciûo o sugerîva che no ghe saiéiva posciûo êse nisciùnn-a [[stöia]] sensa de testimoniànse scrîte e nisciùnn-a mainêa de tratâ in mòddo scignificatîvo de popolaçioìn che no àn lasciòu nìnte de scrîto. O conçètto ciù comùn ancheu o l'é chi-â stöia a l'é bazâ d'in scê 'n àncio cànpo de evidénse e con tùtto che dötréi stòrichi no àn trovòu adàtto l'ûzo do tèrmine "preistöia", sto conçètto o l'é stæto mìsso in discusción ma no abandonòu. I archiòloghi in particolâ conscìderan o tèrmine cómme 'na distinçión scignificatîva e neçesâia tra-o tîpo de travàggio che fan e-e interpretaçioìn che pêuan esprìmme in sciô pasòu. == Mézzi de riçèrca == == Definiçión == === O prinçìpio e-a fìn === De sòlito se stabilisce o prinçìpio da preistöia co-o sciortî de êsei scìmili a l'[[Ommo|òmmo]] in sciâ [[Tæra]], in càngio a dæta ch’a ségna a seu fìn a l’é tipicaménte definîa cómme l’arivâ da documentaçión scrîta contenporània. Tùtte dôe e dæte dónca càngian asæ da región a región: prezénpio, a preistöia africànn-a a coménsa ciù ò mêno 2,5 mioìn d'ànni fa, in càngio a preistöia aziàtica a l’é datâ a 1,8 mioìn d'ànni fa e-a preistöia ouropêa a coménsa 1,3 mioìn d'ànni fa co-o prìmmo arivâ di umén inta región. A segónda da dæta quànde di documénti rilevànti són vegnûi ‘na bónn-a vivàgna académica, a fìn da preistöia ascì a càngia: prezénpio, l’é açetòu in generâle chi-â preistöia in [[Egitto|Egìtto]] a finìsce ciù ò mêno do 3100 prìmma de Crìsto, in càngio in [[Papua Neuva Guinea|Nêuva Goinêa]] a fìn da preistöia a l'é fisâ bén ciù de reçénte, inti ànni Setànta de l'[[XIX secolo|Euttoçénto]], quànde i antropòloghi rùsci Nicholai Miklukho-Maklai àn pasòu di ànni a vîve tra-i pòpoli do pòsto e àn descrîto o seu stîlo de vìtta inte 'n àncio tratòu. In [[Euròpa|Ouröpa]] e coltûe clàsciche relativaménte bén documentæ de l’[[Antîga Grêcia]] e de l'[[Antîga Rómma]] avéivan de coltûe vixìnn-e con pöche testimoniànse scrîte, cómme i [[Cèlti]] e-i [[Etrùschi]]. I stòrichi raxónn-an in sce quànte péizo dâ a-e relaçioìn de vòtte condiçionæ de ste coltûe protostòriche che s'atrêuvan inta letiatûa grêga e româna. === Perîodi de ténpo === Into spartî a preistöia umànn-a inte l'[[Eoràzia|Ouràzia]], i stòrichi dêuvian tipicaménte o scistêma de træ etæ, in càngio i studiôxi di perîodi pre-umén dêuvian sorviatùtto a bén definîa documentaçión giölògica e-a seu bâze stratigràfica definîa a livéllo internaçionâle drénto da scâ de ténpo giölògico. O scistêma de træ etæ o l'é a periodizaçión da stöia de l'òmmo inte tréi perîodi de ténpo un dòppo l'âtro, che pìggian o nómme da-e tecnologîe predominànti de produçión di instruménti, ö sæ l’[[Etæ da Prîa]], l’[[Etæ do Brónzo]] e l’[[Etæ do færo|Etæ do Færo]]. Inte dötræ àree gh'é 'n perîodo de pasàggio ascì tra l’Etæ da Prîa e l’Etæ do Brónzo, dîta [[Etæ do Ràmmo]] ò Calcolìtico. Inta prìmma Etæ do Brónzo i [[Sumêri]] in [[Mezopotàmia]], a [[Çiviltæ da Vàlle de l’Ìndo]] e l’[[antîgo Egìtto]] són stæte e prìmme çiviltæ a desvilupâ i seu scistêmi de scritûa e a tegnî di regìstri stòrichi, co-i seu vixìn che ghe són vegnûi aprêuvo. A ciù pàrte de âtre çiviltæ són arivæ a-a fìn da preistöia ciù tàrdi inte l’Etæ do Færo. A divixón de træ etæ da preistöia in Etæ da Prîa, Etæ do Brónzo e Etæ do Færo a rèsta in ûzo pe-a ciù pàrte de l’[[Ouràzia]] e de l’[[Àfrica do Nòrd]] ma a no l’é de sòlito dêuviâ inte quélle pàrte do móndo dónde a lavoraçión di metàlli dûi a l’é arivâ co-o contàtto co-e coltûe Ouraziàtiche cómme l’[[Oçeania|Oçeània]], l’[[Oustralàzia]], bónn-a pàrte de l’[[Àfrica Subsahariànn-a]] e de pàrte de [[Americhe|Amériche]]. Con dötræ eceçioìn inte [[çiviltæ precolonbiann-e]] inte Amériche, ste àree no àn desvilupòu di scistêmi de scritûa prìmma de l’arîvo di Ouraziàtichi e dónca a seu preistöia a l’arîva scìn a perîodi relativaménte reçénti, tànto che, prezénpio, o [[1788]] o l’é de sòlito tegnûo pe-a fìn da preistöia in [[Oustràlia]]. == Etæ da Prîa == {{Véddi ascì|Etæ da Prîa}} O conçètto de “Etæ da Prîa” o l’é bón pe l’[[Archeologia|archiologîa]] da ciù pàrte do móndo, scibén che inte l’archiologîa de [[Americhe|Amériche]] s’adêuvia di âtri nómmi e-o coménsa co-îna fâze Lìtica, de vòtte ciamâ Paleoindiànn-a ascì. E sotodivixoìn descrîte de sótta són dêuviæ pe l'[[Ouràzia]] e no de lóngo in sce tùtta l'àrea. O perîodo o l'é duòu ciù ò mêno 3,4 mioìn d'ànni e o l’é finîo tra-o 4000 e-o 2000 prìmma de Crìsto con l’arîvo da lavoraçión di metàlli, quànde gh’é vegnûo aprêuvo l’[[Etæ do Ràmmo]] e pöi l’[[Etæ do Brónzo]]. In caxón da seu scâ de ténpo stramezuâ, l’Etæ da Prîa a conprénde o 99% da stöia de l'òmmo. === Paleolìtico === === Mezolìtico === === Neolìtico === == Etæ do Ràmmo == {{Véddi ascì|Etæ do Ràmmo}} [[File:Statua-stele, Zignago (Età del Rame).jpg|thumb|[[Statue stele|Stàtoa-stêle]] ch'a ne vêgne da [[Zignægo]] (Spézza) e ch'a remónta a l'Etæ do Ràmmo ([[III millennio a.C.|III milénio prìmma de Crìsto]]), conservâ a-o Muzêo Archiològico de [[Pêgi]]|312x312px]] Inte l'[[Archeologia|archiologîa]] do Vêgio Móndo, l'Etæ do Ràmmo, dîta Calcolìtico ò Eneolìtico ascì, o l'é o perîodo de pasàggio dónde l'é sciortîa a prìmma lavoraçión do [[Rammo (elemento)|ràmmo]] da arénte a l'ûzo difûzo di atréssi de prîa. Into Calcolìtico dötræ àrmi e atréssi vegnîvan prodûti in ràmmo ma sto perîodo o l'êa ancón pe-o ciù Neolìtico into seu caràtere. A-o mæximo ténpo, o reprezénta 'na fâze de l'[[Etæ do Brónzo]] prìmma da scovèrta che l'azónta de [[Stagno (metallo)|stàgno]] a-o ràmmo o formésse 'na lîga ciù dûa. L'Etæ do Ràmmo a peu dónca êse vìsta cómme 'n perîodo de pasàggio tra l'Etæ da Prîa e l'Etæ do Brónzo. 'N scîto archiològico in [[Serbia|Sèrbia]] o contêgne a ciù antîga evidénsa de produçión do ràmmo a èrta tenperatûa de 7500 ànni fa. A scovèrta into [[2010]] a l'esténde a documentaçión conosciûa da fóndita do ràmmo ciù ò mêno de 800 ànni e-a seugerìsce chi-â técnica a ségge stæta inventâ in mòddo indipendénte in pàrte separæ de l'[[Asia|Àzia]] e de l'[[Euròpa|Ouröpa]] a-o mæximo ténpo, ciufîto che spantegâ da-a 'na sôla vivàgna. A metalurgîa a poriéiva êse sciortîa pe-a prìmma vòtta inta Mêza Lùnn-a Fèrtile, dónde a l'à inandiòu l'Etæ do Brónzo into IV milénio prìmma de Crìsto (segóndo a vixón tradiçionâ), scibén che de scovèrte da-a coltûa de Vinča òua són stæte datæ con seguéssa a pöco prìmma de quélle inta Mêza Lùnn-a Fèrtile. A Vàlle de Timna a contêgne evidénse d'estraçión do ràmmo 7000 ànni fa. O proçèsso de pasàggio da-o Neolìtico a l'Etæ do Ràmmo into Vixìn Levànte o l'é caraterizòu inti insémmi archiològichi da 'n derûo in provixón e ûzo de materiâle sgréuzzo d'èrta qualitæ. O Nòrd Àfrica e-a Vàlle do Nîlo àn inportòu a tecnologîa do færo da-o Vixìn Levànte e són anæti aprêuvo a-o seu córso de svilùppo de l'[[Etæ do Brónzo]] e de l'[[Etæ do færo|Etæ do Færo]]. == Etæ do Brónzo == {{Véddi ascì|Etæ do Brónzo}} == Etæ do Færo == {{Véddi ascì|Etæ do færo}} == Lìnia do ténpo == == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Etæ stòriche]] jcws86npl92cqenyz6qt5zrme25404e 269751 269745 2026-05-15T19:54:57Z Michæ.152 13747 Ò conpletòu a traduçión da seçión "Etæ da Prîa" 269751 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} A '''preistöia''' a l'é o perîodo da [[stöia de l'òmmo]] conpréizo tra e prìmme tràcce conosciûe de l'ûzo de instruménti de prîa di [[hominini]] d'in gîo a 3,3 mioìn d'ànni fa e-o coménso da stöia documentâ con l'invençión di scistêmi de [[scritûa]]. L'ûzo de scìnboli, ségni e imàgine sciòrtan fîto tra-i òmmi ma i primìscimi scistêmi de scritûa vêgnan fêua ciù o mêno 5 200 ànni fa. L'adoçión da scritûa into móndo o l'é stæto 'n proçèsso lénto, sciché a fìn da preistöia a l'é arivâ in ténpi despægi in pòsti despægi e-o tèrmine o l'é dêuviòu ciù de ræo into tratâ de soçiêtæ dónde a preistöia a l'é finîa relativaménte de reçénte. O perîodo quànde 'na coltûa a l'é documentâ da-a scritûa d'âtri ma a no l'à desvilupòu 'n seu scistêma de scritûa o l'é de spésso conosciûo cómme "protostöia" de quélla coltûa. [[File:Resti del principe delle arene candide.jpg|thumb|Rèsti do coscidîto "Prìnçipe de Ænn-e Càndie", che remóntan a-o Paleolìtico supeiô, conservæ a-o Muzêo Archiològico de [[Pêgi]]|centro]] A preistöia umànn-a a l'é despægia da-a stöia no sôlo pe-a seu cronologîa ma pe-a mainêa de tratâ e ativitæ de coltûe archiològiche ciufîto che de naçioìn nominæ ò persónn-e speçìfiche. Limitâ a proçèsci materiâli, rèsti e artefæti ciufîto che a documénti scrîti, a preistöia a l'é anònima e, pe sta raxón, tèrmini de riferiménto dêuviæ into cànpo da preistöia, cómme "Neanderthal" ò "[[Etæ do færo|Etæ do Færo]]", són de etichétte modérne con definiçioìn de vòtte mìsse in discusción. A ògni mòddo, inta ciù pàrte di câxi e in particolâ con l'anâ sénpre ciù inderê into ténpo, ste etichétte reprezéntan a sôla mainêa de distìngoe i grùppi de popolaçioìn preistòriche e trasmétte informaçioìn in sce quéste into prezénte. Pe definiçión, no gh'é de testimoniànse scrîte da preistöia umànn-a, ch'a peu êse conosciûa sôlo che pe-o materiâle archiològico e pe l'evidénsa antropológica, ö sæ i materiâli preistòrichi e i rèsti umén. A-o prinçìpio ste conoscénse són stæte acapîe pe mêzo de l'arecugéita de eleménti do folclôre e pe analogîa co-e soçiêtæ preleteræ òservæ inte l'[[Epoca Moderna|época modèrna]]. == Stöia da paròlla == O conçètto de preistöia o l'é vegnûo fêua con l'[[Inluminîximo]] into travàggio di antiquâi che dêuviâvan a paròlla "primitîvo" pe descrîve e soçiêtæ che gh'êan prìmma de testimoniànse scrîte. Do [[1833]] o Paul Tournal (1805-1873), fondatô da Comisción Archiològica do Muzêo de Narbonne, o l'avéiva dêuviòu in [[Lengua françéise|françéize]] a paròlla ''anté-historique''; in càngio, a prìmma òcorénsa da paròlla ''prehistory'' in [[Ingleize|ingléize]] a l'é do [[1836]], into ''Foreign Quarterly Review''. O tèrmine o s'é pöi difûzo inte âtre léngoe ascì. A scâ de ténpo giölògico pe-i perîodi pre-umoén e-o scistêma de træ etæ pe-a preistöia umànn-a són stæti scistematizæ into [[XIX secolo|XIX sécolo]] into travàggio di antropòloghi, archiòloghi e antiquâi britànnichi, françéixi, tedéschi e scandinâvi. Un prìmmo conçètto de preistöia ch'o l'é nasciûo o sugerîva che no ghe saiéiva posciûo êse nisciùnn-a [[stöia]] sensa de testimoniànse scrîte e nisciùnn-a mainêa de tratâ in mòddo scignificatîvo de popolaçioìn che no àn lasciòu nìnte de scrîto. O conçètto ciù comùn ancheu o l'é chi-â stöia a l'é bazâ d'in scê 'n àncio cànpo de evidénse e con tùtto che dötréi stòrichi no àn trovòu adàtto l'ûzo do tèrmine "preistöia", sto conçètto o l'é stæto mìsso in discusción ma no abandonòu. I archiòloghi in particolâ conscìderan o tèrmine cómme 'na distinçión scignificatîva e neçesâia tra-o tîpo de travàggio che fan e-e interpretaçioìn che pêuan esprìmme in sciô pasòu. == Mézzi de riçèrca == == Definiçión == === O prinçìpio e-a fìn === De sòlito se stabilisce o prinçìpio da preistöia co-o sciortî de êsei scìmili a l'[[Ommo|òmmo]] in sciâ [[Tæra]], in càngio a dæta ch’a ségna a seu fìn a l’é tipicaménte definîa cómme l’arivâ da documentaçión scrîta contenporània. Tùtte dôe e dæte dónca càngian asæ da región a región: prezénpio, a preistöia africànn-a a coménsa ciù ò mêno 2,5 mioìn d'ànni fa, in càngio a preistöia aziàtica a l’é datâ a 1,8 mioìn d'ànni fa e-a preistöia ouropêa a coménsa 1,3 mioìn d'ànni fa co-o prìmmo arivâ di umoén inta región. A segónda da dæta quànde di documénti rilevànti són vegnûi ‘na bónn-a vivàgna académica, a fìn da preistöia ascì a càngia: prezénpio, l’é açetòu in generâle chi-â preistöia in [[Egitto|Egìtto]] a finìsce ciù ò mêno do 3100 prìmma de Crìsto, in càngio in [[Papua Neuva Guinea|Nêuva Goinêa]] a fìn da preistöia a l'é fisâ bén ciù de reçénte, inti ànni Setànta de l'[[XIX secolo|Euttoçénto]], quànde i antropòloghi rùsci Nicholai Miklukho-Maklai àn pasòu di ànni a vîve tra-i pòpoli do pòsto e àn descrîto o seu stîlo de vìtta inte 'n àncio tratòu. In [[Euròpa|Ouröpa]] e coltûe clàsciche relativaménte bén documentæ de l’[[Antîga Grêcia]] e de l'[[Antîga Rómma]] avéivan de coltûe vixìnn-e con pöche testimoniànse scrîte, cómme i [[Cèlti]] e-i [[Etrùschi]]. I stòrichi raxónn-an in sce quànte péizo dâ a-e relaçioìn de vòtte condiçionæ de ste coltûe protostòriche che s'atrêuvan inta letiatûa grêga e româna. === Perîodi de ténpo === Into spartî a preistöia umànn-a inte l'[[Eoràzia|Ouràzia]], i stòrichi dêuvian tipicaménte o scistêma de træ etæ, in càngio i studiôxi di perîodi pre-umoén dêuvian sorviatùtto a bén definîa documentaçión giölògica e-a seu bâze stratigràfica definîa a livéllo internaçionâle drénto da scâ de ténpo giölògico. O scistêma de træ etæ o l'é a periodizaçión da stöia de l'òmmo inte tréi perîodi de ténpo un dòppo l'âtro, che pìggian o nómme da-e tecnologîe predominànti de produçión di instruménti, ö sæ l’[[Etæ da Prîa]], l’[[Etæ do Brónzo]] e l’[[Etæ do færo|Etæ do Færo]]. Inte dötræ àree gh'é 'n perîodo de pasàggio ascì tra l’Etæ da Prîa e l’Etæ do Brónzo, dîta [[Etæ do Ràmmo]] ò Calcolìtico. Inta prìmma Etæ do Brónzo i [[Sumêri]] in [[Mezopotàmia]], a [[Çiviltæ da Vàlle de l’Ìndo]] e l’[[antîgo Egìtto]] són stæte e prìmme çiviltæ a desvilupâ i seu scistêmi de scritûa e a tegnî di regìstri stòrichi, co-i seu vixìn che ghe són vegnûi aprêuvo. A ciù pàrte de âtre çiviltæ són arivæ a-a fìn da preistöia ciù tàrdi inte l’Etæ do Færo. A divixón de træ etæ da preistöia in Etæ da Prîa, Etæ do Brónzo e Etæ do Færo a rèsta in ûzo pe-a ciù pàrte de l’[[Ouràzia]] e de l’[[Àfrica do Nòrd]] ma a no l’é de sòlito dêuviâ inte quélle pàrte do móndo dónde a lavoraçión di metàlli dûi a l’é arivâ co-o contàtto co-e coltûe Ouraziàtiche cómme l’[[Oçeania|Oçeània]], l’[[Oustralàzia]], bónn-a pàrte de l’[[Àfrica Subsahariànn-a]] e de pàrte de [[Americhe|Amériche]]. Con dötræ eceçioìn inte [[çiviltæ precolonbiann-e]] inte Amériche, ste àree no àn desvilupòu di scistêmi de scritûa prìmma de l’arîvo di Ouraziàtichi e dónca a seu preistöia a l’arîva scìn a perîodi relativaménte reçénti, tànto che, prezénpio, o [[1788]] o l’é de sòlito tegnûo pe-a fìn da preistöia in [[Oustràlia]]. == Etæ da Prîa == {{Véddi ascì|Etæ da Prîa}} O conçètto de “Etæ da Prîa” o l’é bón pe l’[[Archeologia|archiologîa]] da ciù pàrte do móndo, scibén che inte l’archiologîa de [[Americhe|Amériche]] s’adêuvia di âtri nómmi e-o coménsa co-îna fâze Lìtica, de vòtte ciamâ Paleoindiànn-a ascì. E sotodivixoìn descrîte de sótta són dêuviæ pe l'[[Ouràzia]] e no de lóngo in sce tùtta l'àrea. O perîodo o l'é duòu ciù ò mêno 3,4 mioìn d'ànni e o l’é finîo tra-o 4000 e-o 2000 prìmma de Crìsto con l’arîvo da lavoraçión di metàlli, quànde gh’é vegnûo aprêuvo l’[[Etæ do Ràmmo]] e pöi l’[[Etæ do Brónzo]]. In caxón da seu scâ de ténpo stramezuâ, l’Etæ da Prîa a conprénde o 99% da stöia de l'òmmo. === Paleolìtico === [[File:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|O spantegâse into ténpo de ''[[Homo erectus]]'' (giâno), ''[[Homo neanderthaliensis]]'' (öcra) inta Prìmma diàspora fêua da l'Àfrica e ''[[Homo sapiens]]'' inta Segónda diàspora fêua da l'Àfrica, co-i nùmei d’ànni da quànde són sciortî prìmma do prezénte|centro|450x450px]] O Paleolìtico, ö sæ l’Etæ da Prîa Vêgia, o l’é o primìscimo perîodo de l’Etæ da Prîa e-o coménsa co-o prìmmo ûzo de atréssi de pria. O s'esténde da-o primìscimo ûzo conosciûo de sti atréssi da pàrte di hominini ciù ò mêno 3,3 mioìn d'ànni fa scìn a-a fìn do [[Pleistocêne]] ciù ò mêno 11 650 ànni fa. A prìmma pàrte do Paleolìtico a l'é dîta Paleolìtico Inferiô, dæto che inti scâvi o se prezénta sótta a-o Paleolìtico Supeiô, e-a coménsa co-i primìscimi atréssi de prîa datæ ciù ò mêno a 3,3 mioìn d'ànni fa into scîto de Lomekwi in [[Kenya]]. Sti atréssi són datæ a prìmma do génere ''Homo'' e vegnîvan con tùtta probabilitæ dêuviæ da ''Kenyanthropus''. L’evidénsa do contròllo do [[fêugo]] da-i prìmmi hominini into Paleolìtico Inferiô o no l’é segûo e o l’à ‘n supòrto académico a-o mànco limitòu. L’idêa ciù açetâ a l’é che ''Homo erectus'' ò ''Homo ergaster'' àggian fæto di fêughi tra 790 000 e 690 000 ànni fa inte ‘n scîto a Bnot Ya'akov Bridge, inte l’[[Isræ]] d’ancheu. L’ûzo do fêugo o l’à dæto a poscibilitæ a-i prìmmi òmmi de coxinâ o mangiâ, ascâdâse, avéi ‘na vivàgna de lûxe, scorî e béstie de néutte e raxonâ. I prìmmi ''Homo sapiens'' són vegnûi fêua ciù ò mêno 300 000 ànni fa e àn inougoròu o Paleolìtico de Mêzo. Di càngi anatòmichi ìndican chi-â capaçitæ de [[lengoàggio]] d’ancheu ascì a l’é sciortîa into córso do Paleolìtico de Mêzo e inte sta êra gh’é a prìmma evidénsa definitîva de l’ûzo umàn do fêugo, dæto che di scîti in [[Zambia|Zànbia]] gh’àn di çéppi bruxæ, do [[Carbon|carbón]] e de ciànte carbonizæ che són stæte datæ a 180 000 ànni fa. A seportûa scistemàtica di mòrti, a [[Muxica|mûxica]], l’[[Arte|àrte]] preistòrica e l’ûzo de atréssi de ciù péssi de lóngo ciù sofisticæ són i pónti ciù inportànti do Paleolìtico de Mêzo. O Paleolìtico Supeiô o s'esténde da 50 000 a 12 000 ànni fa, co-i prìmmi insediaménti òrganizæ e-o scioî do travàggio artìstico. <gallery widths="200" heights="200" mode="packed"> Immaggine:Biface Cintegabelle MHNT PRE 2009.0.201.1 V2.jpg|Atrésso a dôe fàcce da coltûa acheoleànn-a do Paleolìtico Inferiô, trovòu a Cintegabelle, in [[Fransa|Frànsa]] (500 000 - 300 000 ànni fa) Immaggine:Lascaux painting.jpg|Pitûe in sce miâgie de Gròtte de Lascaux, in [[Fransa|Frànsa]], che remóntan a-o Paleolìtico Supeiô (ciù ò mêno 17 300 ànni fa) </gallery> Into córso do Paleolìtico, i òmmi vivéivan in generâle cómme cacioéi-racheugitoî nòmadi. E soçiêtæ de cacioéi-racheugitoî tendéivan a êse davéi picìnn-e e egalitâie, scibén che de vòtte quélle con rizôrse in abondànsa ò con técniche che stocàggio do mangiâ avansæ àn desvilupòu di stîli de vìtta sedentâi, con strutûe soçiâli conplèsse cómmò-u domìnio e-a stratificaçión soçiâle. L'é poscìbile che se ségge stabilîo di contàtti a lónga distànsa, cómme into câxo di percórsci tradiçionæ di [[indìgeni outralién]], conosciûi cómme ''songlines'' ("tràcce cantæ"). === Mezolìtico === <gallery widths="200" heights="200" mode="packed"> Immaggine:Mesolithic and Microliths.jpg|Microlîti do Mezolìtico Immaggine:Boomstamkano van Pesse, Drents Museum, 1955-VIII-2.jpg|A canöa de Pesse, trovâ in [[Paixi Basci|Pàixi Bàsci]] e datâ a-o Mezolìtico (8040 - 7510 prìmma de Crìsto), a l'é consciderâ o ciù antîgo bàrco conosciûo </gallery> O Mezolìtico ò Etæ da Prîa de Mêzo, o l'é stæto 'n perîodo into svilùppo da tecnologîa umànn-a tra-o Paleolìtico e-o Neolìtico. O perîodo do Mezolìtico o coménsa co-o retîo di giasæ a-a fìn de l'época do Pleistocêne, ciù ò mêno 10 000 ànni fa, e-o l'é finîo con l'introduçión de l'[[agricoltûa]], ch'a l'à 'na dæta ch'a càngia a segónda da región giögràfica. Inte dötræ àree, cómme o Vixìn Levànte, l'agricoltûa a l'êa za praticâ a-a fìn do Pleistocêne e dónca inte sta región o Mezolìtico o l'é cùrto e pöco definîo. Inte àree co-ìn efètto limitòu da l'ativitæ de giàsse se preferìsce dêuviâ o tèrmine "Epipaleolìtico". E regioìn che a-a fìn de l'[[ùrtima êra de giàsse]] àn patîo di efètti anbientâli ciù inportànti móstran 'n'Êra Mezolìtica segûo ciù ciæa ch'a dûa migiæa d'ànni. Inte l'Ouröpa do Nòrd, e soçiêtæ poéivan vîve bén gràçie a-e rizôrse de mangiâ in abondànsa che ne vegnîvan da-e zöne de padù, favorîe da-o clìmma ciù tenpiòu. Ste condiçioìn àn prodûto di conportaménti umoén caraterìstichi che se són conservæ inte testimoniànse materiâli, cómme e coltûe Maglemosiànn-a e Aziliànn-a. Ste condiçioìn àn ritardòu ascì o coménso do Neolìtico scìn a-o 4000 prìmma de Crìsto inte l'Ouröpa do Nòrd. I rèsti de sto perîodo són pöchi e spantegæ, de spésso limitæ a di mùggi de roménta. Inte àree covèrte da forèste s'atrêuva i prìmmi ségni de deforestaçión, scibén che quésta a ségge comensâ davéi sôlo into Neolìtico, quànde gh'êa de bezéugno de ciù spàçio pe l'agricoltûa. O Mezolìtico o l'é caraterizòu inta ciù pàrte de àree da instruménti conpòsti picìn de sèlce, ö sæ microlîti e microbolìn. Inte dötréi scîti s'é atrovòu atréssi da pésca, àsce de prîa e ògètti de légno cómme canöe e èrchi. Ste tecnologîe són sciortîe a-o prinçìpio in [[Africa|Àfrica]], asoçiæ co-a coltûa Aziliànn-a, prìmma se spantegâse in [[Euròpa|Ouröpa]] co-a coltûa Iberomouraziànn-a de l'Àfrica do Nòrd e-a coltûa Kebariànn-a do Levànte. A tùtti i mòddi, no se peu scartâ a poscibilitæ che ghe pòsse êse stæto de scovèrte indipendénti. === Neolìtico === O perîodo do Neolìtico, ö sæ l'Etæ da Prîa Nêuva, a coménsa ciù ò mêno into 10 200 prìmma de Crìsto, inte dötræ regioìn do Vixìn Levànte ò ciù tàrdi in âtre pàrte do móndo, e o l'é finîo tra-o 4500 e-o 2000 prìmma de Crìsto. Scibén che gh'êa ciù spêçie de umoén into Paleolìtico, into Neolìtico o l'êa restòu sôlo ''Homo sapiens sapiens''. Quésto o l'êa 'n perîodo de svilùppo tecnològico e soçiâle ch'o l'à stabilîo a ciù pàrte di eleménti fondamentâli de coltûe stòriche, cómme a domestegaçión de cortivaçioìn e de béstie e-o stabiliménto de insediaménti e di prìmmi domìni. L'êra a l'é prinçipiâ co-o coménso de l'[[alevaménto]], ch'o l'à prodûto a "Rivoluçión do Neolìtico" e a l'é finîa quànde s'é difûzo i instruménti de metàllo inte l'Etæ do Ràmmo ò do [[Etæ do Brónzo|Brónzo]], inte dötræ regioìn giögràfiche inte l'[[Etæ do færo|Etæ do Færo]]. O tèrmine Neolítico o l'é de sòlito dêuviòu into Vêgio Móndo, in càngio a seu apricaçión a-e coltûe de [[Americhe|Amériche]] e de l'[[Oçeania|Oçeània]] a l'é conplicâ da-o fæto chi-â normâle progresción da-i instruménti de prîa a quélli de metàllo a no se àpprica cómme l'é capitòu into Vêgio Móndo. L'agricoltûa e l'alevaménto do prìmmo Neolìtico êan limitæ a 'na quantitæ ristréita de ciànte, sarvæghe e domestegæ, che conprendéivan fâro picìn, mìggio e fâro, e a-o tegnî [[Can|chén]], [[Pëgoa|pêgoe]] e [[crâve]]. In gîo a-o 6900-6400 prìmma de Crìsto s'êa azónto [[Vacca|stréuppe]] e [[Pòrco|pòrchi]] domestegæ, o stabilîse d'insediaménti òcupæ in mòddo permanénte ò stagionâle. O perîodo do Neolìtico o l'à vìsto o svilùppo di prìmmi vilàggi, da domestegaçión de béstie, de instruménti e-o sciortî di primìscimi açidénti documentæ de [[goæra]]. I insediaménti se són fæti ciù permanénti, dötréi con câze riónde fæte de moìn de [[Patan|bràtta]] co-îna sôla stànsa. Sti insediaménti poéivan êse contornæ da 'na miâgia de prîe pe tegnî e béstie domèsteghe drénto e tribù nemîghe fêua. I insediaménti ciù tàrdi gh'àn de câze retangolâri fæte de moìn de bràtta dónde e famìgge vivéivan in stànse sénce ò mùltiple. I repèrti de seportûe sugerìscian un cùlto di antîghi trapasæ co-a conservaçión di crànni di mòrti. A coltûa de Vinča a poriéiva avéi creòu o primìscimo scistêma de [[scritûa]]. I conplèsci do ténpio megalìtico de Ġgantija són dégni de nòtta pe-e seu strutûe zegànti. Scibén che dötræ tàrde soçiêtæ ouraziàtiche do Neolìtico àn formòu di conplèsci domìni stratificæ ò scìnn-a di stâti, sti ùrtimi se són evolûi in Ouràzia sôlo con l'arivâ da metalurgîa e-a ciù pàrte de soçiêtæ neolìtiche restâvan inte l'insémme relativaménte sénplici e egalitâie. I vestî pan che fîsan fæti pe-o ciù de pélle d'animâ, cómme indicòu da-e scovèrte de 'n grànde nùmeo d'òsse e spiloìn de còrno de çèrvo che són boìn asæ pe fisâ a pélle. O pànno de lànn-a e-o lìn poriéivan êse vegnûi disponìbili into tàrdo Neolìtico, cómme sugerîo da-e scovèrte de prîe pertuzæ che, a segónda da dimensción, poriéivan êse servî cómme fûxi ò péixi da tiâ. <gallery widths="200" heights="200" mode="packed"> Immagine:Pietre Verdi del Neolitico.jpg|Prîe vèrdi che ne vêgnan da-o [[mónte Béigoa]] datæ a-o Neolìtico, conservæ into Muzêo Archiològico de [[Pêgi]] Immagine:Stonehenge (213671879).jpeg|Stonehenge o l'é 'n scîto neolìtico in [[Inghiltæra]], segóndo dötréi dêuviòu into pasòu cómme òservatöio astronòmico (3600 - 1600 prìmma de Crìsto) </gallery> == Etæ do Ràmmo == {{Véddi ascì|Etæ do Ràmmo}} [[File:Statua-stele, Zignago (Età del Rame).jpg|thumb|[[Statue stele|Stàtoa-stêle]] ch'a ne vêgne da [[Zignægo]] (Spézza) e ch'a remónta a l'Etæ do Ràmmo ([[III millennio a.C.|III milénio prìmma de Crìsto]]), conservâ a-o Muzêo Archiològico de [[Pêgi]]|312x312px]] Inte l'[[Archeologia|archiologîa]] do Vêgio Móndo, l'Etæ do Ràmmo, dîta Calcolìtico ò Eneolìtico ascì, o l'é o perîodo de pasàggio dónde l'é sciortîa a prìmma lavoraçión do [[Rammo (elemento)|ràmmo]] da arénte a l'ûzo difûzo di atréssi de prîa. Into Calcolìtico dötræ àrmi e atréssi vegnîvan prodûti in ràmmo ma sto perîodo o l'êa ancón pe-o ciù Neolìtico into seu caràtere. A-o mæximo ténpo, o reprezénta 'na fâze de l'[[Etæ do Brónzo]] prìmma da scovèrta che l'azónta de [[Stagno (metallo)|stàgno]] a-o ràmmo o formésse 'na lîga ciù dûa. L'Etæ do Ràmmo a peu dónca êse vìsta cómme 'n perîodo de pasàggio tra l'Etæ da Prîa e l'Etæ do Brónzo. 'N scîto archiològico in [[Serbia|Sèrbia]] o contêgne a ciù antîga evidénsa de produçión do ràmmo a èrta tenperatûa de 7500 ànni fa. A scovèrta into [[2010]] a l'esténde a documentaçión conosciûa da fóndita do ràmmo ciù ò mêno de 800 ànni e-a seugerìsce chi-â técnica a ségge stæta inventâ in mòddo indipendénte in pàrte separæ de l'[[Asia|Àzia]] e de l'[[Euròpa|Ouröpa]] a-o mæximo ténpo, ciufîto che spantegâ da-a 'na sôla vivàgna. A metalurgîa a poriéiva êse sciortîa pe-a prìmma vòtta inta Mêza Lùnn-a Fèrtile, dónde a l'à inandiòu l'Etæ do Brónzo into IV milénio prìmma de Crìsto (segóndo a vixón tradiçionâ), scibén che de scovèrte da-a coltûa de Vinča òua són stæte datæ con seguéssa a pöco prìmma de quélle inta Mêza Lùnn-a Fèrtile. A Vàlle de Timna a contêgne evidénse d'estraçión do ràmmo 7000 ànni fa. O proçèsso de pasàggio da-o Neolìtico a l'Etæ do Ràmmo into Vixìn Levànte o l'é caraterizòu inti insémmi archiològichi da 'n derûo in provixón e ûzo de materiâle sgréuzzo d'èrta qualitæ. O Nòrd Àfrica e-a Vàlle do Nîlo àn inportòu a tecnologîa do færo da-o Vixìn Levànte e són anæti aprêuvo a-o seu córso de svilùppo de l'[[Etæ do Brónzo]] e de l'[[Etæ do færo|Etæ do Færo]]. == Etæ do Brónzo == {{Véddi ascì|Etæ do Brónzo}} == Etæ do Færo == {{Véddi ascì|Etæ do færo}} == Lìnia do ténpo == == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Etæ stòriche]] 1zqrhzrrru2cr5lu7l69b5eaatp7es2 269756 269751 2026-05-16T08:30:43Z Luensu1959 1211 /* Paleolìtico */ detaggi 269756 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} A '''preistöia''' a l'é o perîodo da [[stöia de l'òmmo]] conpréizo tra e prìmme tràcce conosciûe de l'ûzo de instruménti de prîa di [[hominini]] d'in gîo a 3,3 mioìn d'ànni fa e-o coménso da stöia documentâ con l'invençión di scistêmi de [[scritûa]]. L'ûzo de scìnboli, ségni e imàgine sciòrtan fîto tra-i òmmi ma i primìscimi scistêmi de scritûa vêgnan fêua ciù o mêno 5 200 ànni fa. L'adoçión da scritûa into móndo o l'é stæto 'n proçèsso lénto, sciché a fìn da preistöia a l'é arivâ in ténpi despægi in pòsti despægi e-o tèrmine o l'é dêuviòu ciù de ræo into tratâ de soçiêtæ dónde a preistöia a l'é finîa relativaménte de reçénte. O perîodo quànde 'na coltûa a l'é documentâ da-a scritûa d'âtri ma a no l'à desvilupòu 'n seu scistêma de scritûa o l'é de spésso conosciûo cómme "protostöia" de quélla coltûa. [[File:Resti del principe delle arene candide.jpg|thumb|Rèsti do coscidîto "Prìnçipe de Ænn-e Càndie", che remóntan a-o Paleolìtico supeiô, conservæ a-o Muzêo Archiològico de [[Pêgi]]|centro]] A preistöia umànn-a a l'é despægia da-a stöia no sôlo pe-a seu cronologîa ma pe-a mainêa de tratâ e ativitæ de coltûe archiològiche ciufîto che de naçioìn nominæ ò persónn-e speçìfiche. Limitâ a proçèsci materiâli, rèsti e artefæti ciufîto che a documénti scrîti, a preistöia a l'é anònima e, pe sta raxón, tèrmini de riferiménto dêuviæ into cànpo da preistöia, cómme "Neanderthal" ò "[[Etæ do færo|Etæ do Færo]]", són de etichétte modérne con definiçioìn de vòtte mìsse in discusción. A ògni mòddo, inta ciù pàrte di câxi e in particolâ con l'anâ sénpre ciù inderê into ténpo, ste etichétte reprezéntan a sôla mainêa de distìngoe i grùppi de popolaçioìn preistòriche e trasmétte informaçioìn in sce quéste into prezénte. Pe definiçión, no gh'é de testimoniànse scrîte da preistöia umànn-a, ch'a peu êse conosciûa sôlo che pe-o materiâle archiològico e pe l'evidénsa antropológica, ö sæ i materiâli preistòrichi e i rèsti umén. A-o prinçìpio ste conoscénse són stæte acapîe pe mêzo de l'arecugéita de eleménti do folclôre e pe analogîa co-e soçiêtæ preleteræ òservæ inte l'[[Epoca Moderna|época modèrna]]. == Stöia da paròlla == O conçètto de preistöia o l'é vegnûo fêua con l'[[Inluminîximo]] into travàggio di antiquâi che dêuviâvan a paròlla "primitîvo" pe descrîve e soçiêtæ che gh'êan prìmma de testimoniànse scrîte. Do [[1833]] o Paul Tournal (1805-1873), fondatô da Comisción Archiològica do Muzêo de Narbonne, o l'avéiva dêuviòu in [[Lengua françéise|françéize]] a paròlla ''anté-historique''; in càngio, a prìmma òcorénsa da paròlla ''prehistory'' in [[Ingleize|ingléize]] a l'é do [[1836]], into ''Foreign Quarterly Review''. O tèrmine o s'é pöi difûzo inte âtre léngoe ascì. A scâ de ténpo giölògico pe-i perîodi pre-umoén e-o scistêma de træ etæ pe-a preistöia umànn-a són stæti scistematizæ into [[XIX secolo|XIX sécolo]] into travàggio di antropòloghi, archiòloghi e antiquâi britànnichi, françéixi, tedéschi e scandinâvi. Un prìmmo conçètto de preistöia ch'o l'é nasciûo o sugerîva che no ghe saiéiva posciûo êse nisciùnn-a [[stöia]] sensa de testimoniànse scrîte e nisciùnn-a mainêa de tratâ in mòddo scignificatîvo de popolaçioìn che no àn lasciòu nìnte de scrîto. O conçètto ciù comùn ancheu o l'é chi-â stöia a l'é bazâ d'in scê 'n àncio cànpo de evidénse e con tùtto che dötréi stòrichi no àn trovòu adàtto l'ûzo do tèrmine "preistöia", sto conçètto o l'é stæto mìsso in discusción ma no abandonòu. I archiòloghi in particolâ conscìderan o tèrmine cómme 'na distinçión scignificatîva e neçesâia tra-o tîpo de travàggio che fan e-e interpretaçioìn che pêuan esprìmme in sciô pasòu. == Mézzi de riçèrca == == Definiçión == === O prinçìpio e-a fìn === De sòlito se stabilisce o prinçìpio da preistöia co-o sciortî de êsei scìmili a l'[[Ommo|òmmo]] in sciâ [[Tæra]], in càngio a dæta ch’a ségna a seu fìn a l’é tipicaménte definîa cómme l’arivâ da documentaçión scrîta contenporània. Tùtte dôe e dæte dónca càngian asæ da región a región: prezénpio, a preistöia africànn-a a coménsa ciù ò mêno 2,5 mioìn d'ànni fa, in càngio a preistöia aziàtica a l’é datâ a 1,8 mioìn d'ànni fa e-a preistöia ouropêa a coménsa 1,3 mioìn d'ànni fa co-o prìmmo arivâ di umoén inta región. A segónda da dæta quànde di documénti rilevànti són vegnûi ‘na bónn-a vivàgna académica, a fìn da preistöia ascì a càngia: prezénpio, l’é açetòu in generâle chi-â preistöia in [[Egitto|Egìtto]] a finìsce ciù ò mêno do 3100 prìmma de Crìsto, in càngio in [[Papua Neuva Guinea|Nêuva Goinêa]] a fìn da preistöia a l'é fisâ bén ciù de reçénte, inti ànni Setànta de l'[[XIX secolo|Euttoçénto]], quànde i antropòloghi rùsci Nicholai Miklukho-Maklai àn pasòu di ànni a vîve tra-i pòpoli do pòsto e àn descrîto o seu stîlo de vìtta inte 'n àncio tratòu. In [[Euròpa|Ouröpa]] e coltûe clàsciche relativaménte bén documentæ de l’[[Antîga Grêcia]] e de l'[[Antîga Rómma]] avéivan de coltûe vixìnn-e con pöche testimoniànse scrîte, cómme i [[Cèlti]] e-i [[Etrùschi]]. I stòrichi raxónn-an in sce quànte péizo dâ a-e relaçioìn de vòtte condiçionæ de ste coltûe protostòriche che s'atrêuvan inta letiatûa grêga e româna. === Perîodi de ténpo === Into spartî a preistöia umànn-a inte l'[[Eoràzia|Ouràzia]], i stòrichi dêuvian tipicaménte o scistêma de træ etæ, in càngio i studiôxi di perîodi pre-umoén dêuvian sorviatùtto a bén definîa documentaçión giölògica e-a seu bâze stratigràfica definîa a livéllo internaçionâle drénto da scâ de ténpo giölògico. O scistêma de træ etæ o l'é a periodizaçión da stöia de l'òmmo inte tréi perîodi de ténpo un dòppo l'âtro, che pìggian o nómme da-e tecnologîe predominànti de produçión di instruménti, ö sæ l’[[Etæ da Prîa]], l’[[Etæ do Brónzo]] e l’[[Etæ do færo|Etæ do Færo]]. Inte dötræ àree gh'é 'n perîodo de pasàggio ascì tra l’Etæ da Prîa e l’Etæ do Brónzo, dîta [[Etæ do Ràmmo]] ò Calcolìtico. Inta prìmma Etæ do Brónzo i [[Sumêri]] in [[Mezopotàmia]], a [[Çiviltæ da Vàlle de l’Ìndo]] e l’[[antîgo Egìtto]] són stæte e prìmme çiviltæ a desvilupâ i seu scistêmi de scritûa e a tegnî di regìstri stòrichi, co-i seu vixìn che ghe són vegnûi aprêuvo. A ciù pàrte de âtre çiviltæ són arivæ a-a fìn da preistöia ciù tàrdi inte l’Etæ do Færo. A divixón de træ etæ da preistöia in Etæ da Prîa, Etæ do Brónzo e Etæ do Færo a rèsta in ûzo pe-a ciù pàrte de l’[[Ouràzia]] e de l’[[Àfrica do Nòrd]] ma a no l’é de sòlito dêuviâ inte quélle pàrte do móndo dónde a lavoraçión di metàlli dûi a l’é arivâ co-o contàtto co-e coltûe Ouraziàtiche cómme l’[[Oçeania|Oçeània]], l’[[Oustralàzia]], bónn-a pàrte de l’[[Àfrica Subsahariànn-a]] e de pàrte de [[Americhe|Amériche]]. Con dötræ eceçioìn inte [[çiviltæ precolonbiann-e]] inte Amériche, ste àree no àn desvilupòu di scistêmi de scritûa prìmma de l’arîvo di Ouraziàtichi e dónca a seu preistöia a l’arîva scìn a perîodi relativaménte reçénti, tànto che, prezénpio, o [[1788]] o l’é de sòlito tegnûo pe-a fìn da preistöia in [[Oustràlia]]. == Etæ da Prîa == {{Véddi ascì|Etæ da Prîa}} O conçètto de “Etæ da Prîa” o l’é bón pe l’[[Archeologia|archiologîa]] da ciù pàrte do móndo, scibén che inte l’archiologîa de [[Americhe|Amériche]] s’adêuvia di âtri nómmi e-o coménsa co-îna fâze Lìtica, de vòtte ciamâ Paleoindiànn-a ascì. E sotodivixoìn descrîte de sótta són dêuviæ pe l'[[Ouràzia]] e no de lóngo in sce tùtta l'àrea. O perîodo o l'é duòu ciù ò mêno 3,4 mioìn d'ànni e o l’é finîo tra-o 4000 e-o 2000 prìmma de Crìsto con l’arîvo da lavoraçión di metàlli, quànde gh’é vegnûo aprêuvo l’[[Etæ do Ràmmo]] e pöi l’[[Etæ do Brónzo]]. In caxón da seu scâ de ténpo stramezuâ, l’Etæ da Prîa a conprénde o 99% da stöia de l'òmmo. === Paleolìtico === [[File:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|O spantegâse into ténpo de ''[[Homo erectus]]'' (giâno), ''[[Homo neanderthaliensis]]'' (öcra) inta Prìmma diàspora fêua da l'Àfrica e ''[[Homo sapiens]]'' inta Segónda diàspora fêua da l'Àfrica, co-i nùmei d’ànni da quànde són sciortî prìmma do prezénte|centro|450x450px]] O Paleolìtico, ö sæ l’Etæ da Prîa Vêgia, o l’é o primìscimo perîodo de l’Etæ da Prîa e-o coménsa co-o prìmmo ûzo de atréssi de pria. O s'esténde da-o primìscimo ûzo conosciûo de sti atréssi da pàrte di hominini ciù ò mêno 3,3 mioìn d'ànni fa scìn a-a fìn do [[Pleistocêne]] ciù ò mêno 11 650 ànni fa. A prìmma pàrte do Paleolìtico a l'é dîta Paleolìtico Inferiô, dæto che inti scâvi o se prezénta sótta a-o Paleolìtico Supeiô, e-a coménsa co-i primìscimi atréssi de prîa datæ ciù ò mêno a 3,3 mioìn d'ànni fa into scîto de Lomekwi in [[Kenya]]. Sti atréssi són datæ a prìmma do génere ''Homo'' e vegnîvan con tùtta probabilitæ dêuviæ da ''Kenyanthropus''. L’evidénsa do contròllo do [[fêugo]] da-i prìmmi hominini into Paleolìtico Inferiô o no l’é segûo e o l’à ‘n supòrto académico a-o mànco limitòu. L’idêa ciù açetâ a l’é che ''Homo erectus'' ò ''Homo ergaster'' àggian fæto di fêughi tra 790 000 e 690 000 ànni fa inte ‘n scîto a Bnot Ya'akov Bridge, inte l’[[Isræ]] d’ancheu. L’ûzo do fêugo o l’à dæto a poscibilitæ a-i prìmmi òmmi de coxinâ o mangiâ, ascâdâse, avéi ‘na vivàgna de lûxe, scorî e béstie de néutte e raxonâ. I prìmmi ''Homo sapiens'' són vegnûi fêua ciù ò mêno 300 000 ànni fa e àn inougoròu o Paleolìtico de Mêzo. Di càngi anatòmichi ìndican chi-â capaçitæ de [[lengoàggio]] d’ancheu ascì a l’é sciortîa into córso do Paleolìtico de Mêzo e inte sta êra gh’é a prìmma evidénsa definitîva de l’ûzo umàn do fêugo, dæto che di scîti in [[Zambia|Zànbia]] gh’àn di çéppi bruxæ, do [[Carbon|carbón]] e de ciànte carbonizæ che són stæte datæ a 180 000 ànni fa. A seportûa scistemàtica di mòrti, a [[Muxica|mûxica]], l’[[Arte|àrte]] preistòrica e l’ûzo de atréssi de ciù péssi de lóngo ciù sofisticæ són i pónti ciù inportànti do Paleolìtico de Mêzo. O Paleolìtico Supeiô o s'esténde da 50 000 a 12 000 ànni fa, co-i prìmmi insediaménti òrganizæ e-o scioî do travàggio artìstico. <gallery widths="200" heights="200" mode="packed"> Immaggine:Biface Cintegabelle MHNT PRE 2009.0.201.1 V2.jpg|Atrésso a dôe fàcce da coltûa acheoleànn-a do Paleolìtico Inferiô, trovòu a Cintegabelle, in [[Fransa|Frànsa]] (500 000 - 300 000 ànni fa) Immaggine:Lascaux painting.jpg|Pitûe in sce miâgie de Gròtte de Lascaux, in [[Fransa|Frànsa]], che remóntan a-o Paleolìtico Supeiô (ciù ò mêno 17 300 ànni fa) </gallery> Into córso do Paleolìtico i òmmi vivéivan in generâle cómme cacioéi-racheugitoî nòmadi. E soçiêtæ de cacioéi-racheugitoî tendéivan a êse davéi picìnn-e e egalitâie, scibén che de vòtte quélle con rizôrse in abondànsa ò con técniche che stocàggio do mangiâ avansæ àn desvilupòu di stîli de vìtta sedentâi, con strutûe soçiâli conplèsse cómmò-u domìnio e-a stratificaçión soçiâle. L'é poscìbile che se ségge stabilîo di contàtti a lónga distànsa, cómme into câxo di percórsci tradiçionæ di [[indìgeni oustralién]], conosciûi cómme ''songlines'' ("tràcce cantæ"). === Mezolìtico === <gallery widths="200" heights="200" mode="packed"> Immaggine:Mesolithic and Microliths.jpg|Microlîti do Mezolìtico Immaggine:Boomstamkano van Pesse, Drents Museum, 1955-VIII-2.jpg|A canöa de Pesse, trovâ in [[Paixi Basci|Pàixi Bàsci]] e datâ a-o Mezolìtico (8040 - 7510 prìmma de Crìsto), a l'é consciderâ o ciù antîgo bàrco conosciûo </gallery> O Mezolìtico ò Etæ da Prîa de Mêzo, o l'é stæto 'n perîodo into svilùppo da tecnologîa umànn-a tra-o Paleolìtico e-o Neolìtico. O perîodo do Mezolìtico o coménsa co-o retîo di giasæ a-a fìn de l'época do Pleistocêne, ciù ò mêno 10 000 ànni fa, e-o l'é finîo con l'introduçión de l'[[agricoltûa]], ch'a l'à 'na dæta ch'a càngia a segónda da región giögràfica. Inte dötræ àree, cómme o Vixìn Levànte, l'agricoltûa a l'êa za praticâ a-a fìn do Pleistocêne e dónca inte sta región o Mezolìtico o l'é cùrto e pöco definîo. Inte àree co-ìn efètto limitòu da l'ativitæ de giàsse se preferìsce dêuviâ o tèrmine "Epipaleolìtico". E regioìn che a-a fìn de l'[[ùrtima êra de giàsse]] àn patîo di efètti anbientâli ciù inportànti móstran 'n'Êra Mezolìtica segûo ciù ciæa ch'a dûa migiæa d'ànni. Inte l'Ouröpa do Nòrd, e soçiêtæ poéivan vîve bén gràçie a-e rizôrse de mangiâ in abondànsa che ne vegnîvan da-e zöne de padù, favorîe da-o clìmma ciù tenpiòu. Ste condiçioìn àn prodûto di conportaménti umoén caraterìstichi che se són conservæ inte testimoniànse materiâli, cómme e coltûe Maglemosiànn-a e Aziliànn-a. Ste condiçioìn àn ritardòu ascì o coménso do Neolìtico scìn a-o 4000 prìmma de Crìsto inte l'Ouröpa do Nòrd. I rèsti de sto perîodo són pöchi e spantegæ, de spésso limitæ a di mùggi de roménta. Inte àree covèrte da forèste s'atrêuva i prìmmi ségni de deforestaçión, scibén che quésta a ségge comensâ davéi sôlo into Neolìtico, quànde gh'êa de bezéugno de ciù spàçio pe l'agricoltûa. O Mezolìtico o l'é caraterizòu inta ciù pàrte de àree da instruménti conpòsti picìn de sèlce, ö sæ microlîti e microbolìn. Inte dötréi scîti s'é atrovòu atréssi da pésca, àsce de prîa e ògètti de légno cómme canöe e èrchi. Ste tecnologîe són sciortîe a-o prinçìpio in [[Africa|Àfrica]], asoçiæ co-a coltûa Aziliànn-a, prìmma se spantegâse in [[Euròpa|Ouröpa]] co-a coltûa Iberomouraziànn-a de l'Àfrica do Nòrd e-a coltûa Kebariànn-a do Levànte. A tùtti i mòddi, no se peu scartâ a poscibilitæ che ghe pòsse êse stæto de scovèrte indipendénti. === Neolìtico === O perîodo do Neolìtico, ö sæ l'Etæ da Prîa Nêuva, a coménsa ciù ò mêno into 10 200 prìmma de Crìsto, inte dötræ regioìn do Vixìn Levànte ò ciù tàrdi in âtre pàrte do móndo, e o l'é finîo tra-o 4500 e-o 2000 prìmma de Crìsto. Scibén che gh'êa ciù spêçie de umoén into Paleolìtico, into Neolìtico o l'êa restòu sôlo ''Homo sapiens sapiens''. Quésto o l'êa 'n perîodo de svilùppo tecnològico e soçiâle ch'o l'à stabilîo a ciù pàrte di eleménti fondamentâli de coltûe stòriche, cómme a domestegaçión de cortivaçioìn e de béstie e-o stabiliménto de insediaménti e di prìmmi domìni. L'êra a l'é prinçipiâ co-o coménso de l'[[alevaménto]], ch'o l'à prodûto a "Rivoluçión do Neolìtico" e a l'é finîa quànde s'é difûzo i instruménti de metàllo inte l'Etæ do Ràmmo ò do [[Etæ do Brónzo|Brónzo]], inte dötræ regioìn giögràfiche inte l'[[Etæ do færo|Etæ do Færo]]. O tèrmine Neolítico o l'é de sòlito dêuviòu into Vêgio Móndo, in càngio a seu apricaçión a-e coltûe de [[Americhe|Amériche]] e de l'[[Oçeania|Oçeània]] a l'é conplicâ da-o fæto chi-â normâle progresción da-i instruménti de prîa a quélli de metàllo a no se àpprica cómme l'é capitòu into Vêgio Móndo. L'agricoltûa e l'alevaménto do prìmmo Neolìtico êan limitæ a 'na quantitæ ristréita de ciànte, sarvæghe e domestegæ, che conprendéivan fâro picìn, mìggio e fâro, e a-o tegnî [[Can|chén]], [[Pëgoa|pêgoe]] e [[crâve]]. In gîo a-o 6900-6400 prìmma de Crìsto s'êa azónto [[Vacca|stréuppe]] e [[Pòrco|pòrchi]] domestegæ, o stabilîse d'insediaménti òcupæ in mòddo permanénte ò stagionâle. O perîodo do Neolìtico o l'à vìsto o svilùppo di prìmmi vilàggi, da domestegaçión de béstie, de instruménti e-o sciortî di primìscimi açidénti documentæ de [[goæra]]. I insediaménti se són fæti ciù permanénti, dötréi con câze riónde fæte de moìn de [[Patan|bràtta]] co-îna sôla stànsa. Sti insediaménti poéivan êse contornæ da 'na miâgia de prîe pe tegnî e béstie domèsteghe drénto e tribù nemîghe fêua. I insediaménti ciù tàrdi gh'àn de câze retangolâri fæte de moìn de bràtta dónde e famìgge vivéivan in stànse sénce ò mùltiple. I repèrti de seportûe sugerìscian un cùlto di antîghi trapasæ co-a conservaçión di crànni di mòrti. A coltûa de Vinča a poriéiva avéi creòu o primìscimo scistêma de [[scritûa]]. I conplèsci do ténpio megalìtico de Ġgantija són dégni de nòtta pe-e seu strutûe zegànti. Scibén che dötræ tàrde soçiêtæ ouraziàtiche do Neolìtico àn formòu di conplèsci domìni stratificæ ò scìnn-a di stâti, sti ùrtimi se són evolûi in Ouràzia sôlo con l'arivâ da metalurgîa e-a ciù pàrte de soçiêtæ neolìtiche restâvan inte l'insémme relativaménte sénplici e egalitâie. I vestî pan che fîsan fæti pe-o ciù de pélle d'animâ, cómme indicòu da-e scovèrte de 'n grànde nùmeo d'òsse e spiloìn de còrno de çèrvo che són boìn asæ pe fisâ a pélle. O pànno de lànn-a e-o lìn poriéivan êse vegnûi disponìbili into tàrdo Neolìtico, cómme sugerîo da-e scovèrte de prîe pertuzæ che, a segónda da dimensción, poriéivan êse servî cómme fûxi ò péixi da tiâ. <gallery widths="200" heights="200" mode="packed"> Immagine:Pietre Verdi del Neolitico.jpg|Prîe vèrdi che ne vêgnan da-o [[mónte Béigoa]] datæ a-o Neolìtico, conservæ into Muzêo Archiològico de [[Pêgi]] Immagine:Stonehenge (213671879).jpeg|Stonehenge o l'é 'n scîto neolìtico in [[Inghiltæra]], segóndo dötréi dêuviòu into pasòu cómme òservatöio astronòmico (3600 - 1600 prìmma de Crìsto) </gallery> == Etæ do Ràmmo == {{Véddi ascì|Etæ do Ràmmo}} [[File:Statua-stele, Zignago (Età del Rame).jpg|thumb|[[Statue stele|Stàtoa-stêle]] ch'a ne vêgne da [[Zignægo]] (Spézza) e ch'a remónta a l'Etæ do Ràmmo ([[III millennio a.C.|III milénio prìmma de Crìsto]]), conservâ a-o Muzêo Archiològico de [[Pêgi]]|312x312px]] Inte l'[[Archeologia|archiologîa]] do Vêgio Móndo, l'Etæ do Ràmmo, dîta Calcolìtico ò Eneolìtico ascì, o l'é o perîodo de pasàggio dónde l'é sciortîa a prìmma lavoraçión do [[Rammo (elemento)|ràmmo]] da arénte a l'ûzo difûzo di atréssi de prîa. Into Calcolìtico dötræ àrmi e atréssi vegnîvan prodûti in ràmmo ma sto perîodo o l'êa ancón pe-o ciù Neolìtico into seu caràtere. A-o mæximo ténpo, o reprezénta 'na fâze de l'[[Etæ do Brónzo]] prìmma da scovèrta che l'azónta de [[Stagno (metallo)|stàgno]] a-o ràmmo o formésse 'na lîga ciù dûa. L'Etæ do Ràmmo a peu dónca êse vìsta cómme 'n perîodo de pasàggio tra l'Etæ da Prîa e l'Etæ do Brónzo. 'N scîto archiològico in [[Serbia|Sèrbia]] o contêgne a ciù antîga evidénsa de produçión do ràmmo a èrta tenperatûa de 7500 ànni fa. A scovèrta into [[2010]] a l'esténde a documentaçión conosciûa da fóndita do ràmmo ciù ò mêno de 800 ànni e-a seugerìsce chi-â técnica a ségge stæta inventâ in mòddo indipendénte in pàrte separæ de l'[[Asia|Àzia]] e de l'[[Euròpa|Ouröpa]] a-o mæximo ténpo, ciufîto che spantegâ da-a 'na sôla vivàgna. A metalurgîa a poriéiva êse sciortîa pe-a prìmma vòtta inta Mêza Lùnn-a Fèrtile, dónde a l'à inandiòu l'Etæ do Brónzo into IV milénio prìmma de Crìsto (segóndo a vixón tradiçionâ), scibén che de scovèrte da-a coltûa de Vinča òua són stæte datæ con seguéssa a pöco prìmma de quélle inta Mêza Lùnn-a Fèrtile. A Vàlle de Timna a contêgne evidénse d'estraçión do ràmmo 7000 ànni fa. O proçèsso de pasàggio da-o Neolìtico a l'Etæ do Ràmmo into Vixìn Levànte o l'é caraterizòu inti insémmi archiològichi da 'n derûo in provixón e ûzo de materiâle sgréuzzo d'èrta qualitæ. O Nòrd Àfrica e-a Vàlle do Nîlo àn inportòu a tecnologîa do færo da-o Vixìn Levànte e són anæti aprêuvo a-o seu córso de svilùppo de l'[[Etæ do Brónzo]] e de l'[[Etæ do færo|Etæ do Færo]]. == Etæ do Brónzo == {{Véddi ascì|Etæ do Brónzo}} == Etæ do Færo == {{Véddi ascì|Etæ do færo}} == Lìnia do ténpo == == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Etæ stòriche]] o6d026ywcqe2lfuz0351eythbmny1rm 269757 269756 2026-05-16T08:38:00Z Luensu1959 1211 /* Mezolìtico */ detaggi 269757 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} A '''preistöia''' a l'é o perîodo da [[stöia de l'òmmo]] conpréizo tra e prìmme tràcce conosciûe de l'ûzo de instruménti de prîa di [[hominini]] d'in gîo a 3,3 mioìn d'ànni fa e-o coménso da stöia documentâ con l'invençión di scistêmi de [[scritûa]]. L'ûzo de scìnboli, ségni e imàgine sciòrtan fîto tra-i òmmi ma i primìscimi scistêmi de scritûa vêgnan fêua ciù o mêno 5 200 ànni fa. L'adoçión da scritûa into móndo o l'é stæto 'n proçèsso lénto, sciché a fìn da preistöia a l'é arivâ in ténpi despægi in pòsti despægi e-o tèrmine o l'é dêuviòu ciù de ræo into tratâ de soçiêtæ dónde a preistöia a l'é finîa relativaménte de reçénte. O perîodo quànde 'na coltûa a l'é documentâ da-a scritûa d'âtri ma a no l'à desvilupòu 'n seu scistêma de scritûa o l'é de spésso conosciûo cómme "protostöia" de quélla coltûa. [[File:Resti del principe delle arene candide.jpg|thumb|Rèsti do coscidîto "Prìnçipe de Ænn-e Càndie", che remóntan a-o Paleolìtico supeiô, conservæ a-o Muzêo Archiològico de [[Pêgi]]|centro]] A preistöia umànn-a a l'é despægia da-a stöia no sôlo pe-a seu cronologîa ma pe-a mainêa de tratâ e ativitæ de coltûe archiològiche ciufîto che de naçioìn nominæ ò persónn-e speçìfiche. Limitâ a proçèsci materiâli, rèsti e artefæti ciufîto che a documénti scrîti, a preistöia a l'é anònima e, pe sta raxón, tèrmini de riferiménto dêuviæ into cànpo da preistöia, cómme "Neanderthal" ò "[[Etæ do færo|Etæ do Færo]]", són de etichétte modérne con definiçioìn de vòtte mìsse in discusción. A ògni mòddo, inta ciù pàrte di câxi e in particolâ con l'anâ sénpre ciù inderê into ténpo, ste etichétte reprezéntan a sôla mainêa de distìngoe i grùppi de popolaçioìn preistòriche e trasmétte informaçioìn in sce quéste into prezénte. Pe definiçión, no gh'é de testimoniànse scrîte da preistöia umànn-a, ch'a peu êse conosciûa sôlo che pe-o materiâle archiològico e pe l'evidénsa antropológica, ö sæ i materiâli preistòrichi e i rèsti umén. A-o prinçìpio ste conoscénse són stæte acapîe pe mêzo de l'arecugéita de eleménti do folclôre e pe analogîa co-e soçiêtæ preleteræ òservæ inte l'[[Epoca Moderna|época modèrna]]. == Stöia da paròlla == O conçètto de preistöia o l'é vegnûo fêua con l'[[Inluminîximo]] into travàggio di antiquâi che dêuviâvan a paròlla "primitîvo" pe descrîve e soçiêtæ che gh'êan prìmma de testimoniànse scrîte. Do [[1833]] o Paul Tournal (1805-1873), fondatô da Comisción Archiològica do Muzêo de Narbonne, o l'avéiva dêuviòu in [[Lengua françéise|françéize]] a paròlla ''anté-historique''; in càngio, a prìmma òcorénsa da paròlla ''prehistory'' in [[Ingleize|ingléize]] a l'é do [[1836]], into ''Foreign Quarterly Review''. O tèrmine o s'é pöi difûzo inte âtre léngoe ascì. A scâ de ténpo giölògico pe-i perîodi pre-umoén e-o scistêma de træ etæ pe-a preistöia umànn-a són stæti scistematizæ into [[XIX secolo|XIX sécolo]] into travàggio di antropòloghi, archiòloghi e antiquâi britànnichi, françéixi, tedéschi e scandinâvi. Un prìmmo conçètto de preistöia ch'o l'é nasciûo o sugerîva che no ghe saiéiva posciûo êse nisciùnn-a [[stöia]] sensa de testimoniànse scrîte e nisciùnn-a mainêa de tratâ in mòddo scignificatîvo de popolaçioìn che no àn lasciòu nìnte de scrîto. O conçètto ciù comùn ancheu o l'é chi-â stöia a l'é bazâ d'in scê 'n àncio cànpo de evidénse e con tùtto che dötréi stòrichi no àn trovòu adàtto l'ûzo do tèrmine "preistöia", sto conçètto o l'é stæto mìsso in discusción ma no abandonòu. I archiòloghi in particolâ conscìderan o tèrmine cómme 'na distinçión scignificatîva e neçesâia tra-o tîpo de travàggio che fan e-e interpretaçioìn che pêuan esprìmme in sciô pasòu. == Mézzi de riçèrca == == Definiçión == === O prinçìpio e-a fìn === De sòlito se stabilisce o prinçìpio da preistöia co-o sciortî de êsei scìmili a l'[[Ommo|òmmo]] in sciâ [[Tæra]], in càngio a dæta ch’a ségna a seu fìn a l’é tipicaménte definîa cómme l’arivâ da documentaçión scrîta contenporània. Tùtte dôe e dæte dónca càngian asæ da región a región: prezénpio, a preistöia africànn-a a coménsa ciù ò mêno 2,5 mioìn d'ànni fa, in càngio a preistöia aziàtica a l’é datâ a 1,8 mioìn d'ànni fa e-a preistöia ouropêa a coménsa 1,3 mioìn d'ànni fa co-o prìmmo arivâ di umoén inta región. A segónda da dæta quànde di documénti rilevànti són vegnûi ‘na bónn-a vivàgna académica, a fìn da preistöia ascì a càngia: prezénpio, l’é açetòu in generâle chi-â preistöia in [[Egitto|Egìtto]] a finìsce ciù ò mêno do 3100 prìmma de Crìsto, in càngio in [[Papua Neuva Guinea|Nêuva Goinêa]] a fìn da preistöia a l'é fisâ bén ciù de reçénte, inti ànni Setànta de l'[[XIX secolo|Euttoçénto]], quànde i antropòloghi rùsci Nicholai Miklukho-Maklai àn pasòu di ànni a vîve tra-i pòpoli do pòsto e àn descrîto o seu stîlo de vìtta inte 'n àncio tratòu. In [[Euròpa|Ouröpa]] e coltûe clàsciche relativaménte bén documentæ de l’[[Antîga Grêcia]] e de l'[[Antîga Rómma]] avéivan de coltûe vixìnn-e con pöche testimoniànse scrîte, cómme i [[Cèlti]] e-i [[Etrùschi]]. I stòrichi raxónn-an in sce quànte péizo dâ a-e relaçioìn de vòtte condiçionæ de ste coltûe protostòriche che s'atrêuvan inta letiatûa grêga e româna. === Perîodi de ténpo === Into spartî a preistöia umànn-a inte l'[[Eoràzia|Ouràzia]], i stòrichi dêuvian tipicaménte o scistêma de træ etæ, in càngio i studiôxi di perîodi pre-umoén dêuvian sorviatùtto a bén definîa documentaçión giölògica e-a seu bâze stratigràfica definîa a livéllo internaçionâle drénto da scâ de ténpo giölògico. O scistêma de træ etæ o l'é a periodizaçión da stöia de l'òmmo inte tréi perîodi de ténpo un dòppo l'âtro, che pìggian o nómme da-e tecnologîe predominànti de produçión di instruménti, ö sæ l’[[Etæ da Prîa]], l’[[Etæ do Brónzo]] e l’[[Etæ do færo|Etæ do Færo]]. Inte dötræ àree gh'é 'n perîodo de pasàggio ascì tra l’Etæ da Prîa e l’Etæ do Brónzo, dîta [[Etæ do Ràmmo]] ò Calcolìtico. Inta prìmma Etæ do Brónzo i [[Sumêri]] in [[Mezopotàmia]], a [[Çiviltæ da Vàlle de l’Ìndo]] e l’[[antîgo Egìtto]] són stæte e prìmme çiviltæ a desvilupâ i seu scistêmi de scritûa e a tegnî di regìstri stòrichi, co-i seu vixìn che ghe són vegnûi aprêuvo. A ciù pàrte de âtre çiviltæ són arivæ a-a fìn da preistöia ciù tàrdi inte l’Etæ do Færo. A divixón de træ etæ da preistöia in Etæ da Prîa, Etæ do Brónzo e Etæ do Færo a rèsta in ûzo pe-a ciù pàrte de l’[[Ouràzia]] e de l’[[Àfrica do Nòrd]] ma a no l’é de sòlito dêuviâ inte quélle pàrte do móndo dónde a lavoraçión di metàlli dûi a l’é arivâ co-o contàtto co-e coltûe Ouraziàtiche cómme l’[[Oçeania|Oçeània]], l’[[Oustralàzia]], bónn-a pàrte de l’[[Àfrica Subsahariànn-a]] e de pàrte de [[Americhe|Amériche]]. Con dötræ eceçioìn inte [[çiviltæ precolonbiann-e]] inte Amériche, ste àree no àn desvilupòu di scistêmi de scritûa prìmma de l’arîvo di Ouraziàtichi e dónca a seu preistöia a l’arîva scìn a perîodi relativaménte reçénti, tànto che, prezénpio, o [[1788]] o l’é de sòlito tegnûo pe-a fìn da preistöia in [[Oustràlia]]. == Etæ da Prîa == {{Véddi ascì|Etæ da Prîa}} O conçètto de “Etæ da Prîa” o l’é bón pe l’[[Archeologia|archiologîa]] da ciù pàrte do móndo, scibén che inte l’archiologîa de [[Americhe|Amériche]] s’adêuvia di âtri nómmi e-o coménsa co-îna fâze Lìtica, de vòtte ciamâ Paleoindiànn-a ascì. E sotodivixoìn descrîte de sótta són dêuviæ pe l'[[Ouràzia]] e no de lóngo in sce tùtta l'àrea. O perîodo o l'é duòu ciù ò mêno 3,4 mioìn d'ànni e o l’é finîo tra-o 4000 e-o 2000 prìmma de Crìsto con l’arîvo da lavoraçión di metàlli, quànde gh’é vegnûo aprêuvo l’[[Etæ do Ràmmo]] e pöi l’[[Etæ do Brónzo]]. In caxón da seu scâ de ténpo stramezuâ, l’Etæ da Prîa a conprénde o 99% da stöia de l'òmmo. === Paleolìtico === [[File:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|O spantegâse into ténpo de ''[[Homo erectus]]'' (giâno), ''[[Homo neanderthaliensis]]'' (öcra) inta Prìmma diàspora fêua da l'Àfrica e ''[[Homo sapiens]]'' inta Segónda diàspora fêua da l'Àfrica, co-i nùmei d’ànni da quànde són sciortî prìmma do prezénte|centro|450x450px]] O Paleolìtico, ö sæ l’Etæ da Prîa Vêgia, o l’é o primìscimo perîodo de l’Etæ da Prîa e-o coménsa co-o prìmmo ûzo de atréssi de pria. O s'esténde da-o primìscimo ûzo conosciûo de sti atréssi da pàrte di hominini ciù ò mêno 3,3 mioìn d'ànni fa scìn a-a fìn do [[Pleistocêne]] ciù ò mêno 11 650 ànni fa. A prìmma pàrte do Paleolìtico a l'é dîta Paleolìtico Inferiô, dæto che inti scâvi o se prezénta sótta a-o Paleolìtico Supeiô, e-a coménsa co-i primìscimi atréssi de prîa datæ ciù ò mêno a 3,3 mioìn d'ànni fa into scîto de Lomekwi in [[Kenya]]. Sti atréssi són datæ a prìmma do génere ''Homo'' e vegnîvan con tùtta probabilitæ dêuviæ da ''Kenyanthropus''. L’evidénsa do contròllo do [[fêugo]] da-i prìmmi hominini into Paleolìtico Inferiô o no l’é segûo e o l’à ‘n supòrto académico a-o mànco limitòu. L’idêa ciù açetâ a l’é che ''Homo erectus'' ò ''Homo ergaster'' àggian fæto di fêughi tra 790 000 e 690 000 ànni fa inte ‘n scîto a Bnot Ya'akov Bridge, inte l’[[Isræ]] d’ancheu. L’ûzo do fêugo o l’à dæto a poscibilitæ a-i prìmmi òmmi de coxinâ o mangiâ, ascâdâse, avéi ‘na vivàgna de lûxe, scorî e béstie de néutte e raxonâ. I prìmmi ''Homo sapiens'' són vegnûi fêua ciù ò mêno 300 000 ànni fa e àn inougoròu o Paleolìtico de Mêzo. Di càngi anatòmichi ìndican chi-â capaçitæ de [[lengoàggio]] d’ancheu ascì a l’é sciortîa into córso do Paleolìtico de Mêzo e inte sta êra gh’é a prìmma evidénsa definitîva de l’ûzo umàn do fêugo, dæto che di scîti in [[Zambia|Zànbia]] gh’àn di çéppi bruxæ, do [[Carbon|carbón]] e de ciànte carbonizæ che són stæte datæ a 180 000 ànni fa. A seportûa scistemàtica di mòrti, a [[Muxica|mûxica]], l’[[Arte|àrte]] preistòrica e l’ûzo de atréssi de ciù péssi de lóngo ciù sofisticæ són i pónti ciù inportànti do Paleolìtico de Mêzo. O Paleolìtico Supeiô o s'esténde da 50 000 a 12 000 ànni fa, co-i prìmmi insediaménti òrganizæ e-o scioî do travàggio artìstico. <gallery widths="200" heights="200" mode="packed"> Immaggine:Biface Cintegabelle MHNT PRE 2009.0.201.1 V2.jpg|Atrésso a dôe fàcce da coltûa acheoleànn-a do Paleolìtico Inferiô, trovòu a Cintegabelle, in [[Fransa|Frànsa]] (500 000 - 300 000 ànni fa) Immaggine:Lascaux painting.jpg|Pitûe in sce miâgie de Gròtte de Lascaux, in [[Fransa|Frànsa]], che remóntan a-o Paleolìtico Supeiô (ciù ò mêno 17 300 ànni fa) </gallery> Into córso do Paleolìtico i òmmi vivéivan in generâle cómme cacioéi-racheugitoî nòmadi. E soçiêtæ de cacioéi-racheugitoî tendéivan a êse davéi picìnn-e e egalitâie, scibén che de vòtte quélle con rizôrse in abondànsa ò con técniche che stocàggio do mangiâ avansæ àn desvilupòu di stîli de vìtta sedentâi, con strutûe soçiâli conplèsse cómmò-u domìnio e-a stratificaçión soçiâle. L'é poscìbile che se ségge stabilîo di contàtti a lónga distànsa, cómme into câxo di percórsci tradiçionæ di [[indìgeni oustralién]], conosciûi cómme ''songlines'' ("tràcce cantæ"). === Mezolìtico === <gallery widths="200" heights="200" mode="packed"> Immaggine:Mesolithic and Microliths.jpg|Microlîti do Mezolìtico Immaggine:Boomstamkano van Pesse, Drents Museum, 1955-VIII-2.jpg|A canöa de Pesse, trovâ in [[Paixi Basci|Pàixi Bàsci]] e datâ a-o Mezolìtico (8040 - 7510 prìmma de Crìsto), a l'é consciderâ o ciù antîgo bàrco conosciûo </gallery> O Mezolìtico ò Etæ da Prîa de Mêzo o l'é stæto 'n perîodo into svilùppo da tecnologîa umànn-a tra-o Paleolìtico e-o Neolìtico. O perîodo do Mezolìtico o coménsa co-o retîo di giasæ a-a fìn de l'época do Pleistocêne, ciù ò mêno 10 000 ànni fa, e-o l'é finîo con l'introduçión de l'[[agricoltûa]], ch'a l'à 'na dæta ch'a càngia a segónda da región giögràfica. Inte dötræ àree, cómme o Vixìn Levànte, l'agricoltûa a l'êa za praticâ a-a fìn do Pleistocêne e dónca inte sta región o Mezolìtico o l'é cùrto e pöco definîo. Inte àree co-ìn efètto limitòu da l'ativitæ de giàsse se preferìsce dêuviâ o tèrmine "Epipaleolìtico". E regioìn che a-a fìn de l'[[ùrtima êra de giàsse]] àn patîo di efètti anbientâli ciù inportànti móstran 'n'Êra Mezolìtica segûo ciù ciæa ch'a dûa migiæa d'ànni. Inte l'Ouröpa do Nòrd e soçiêtæ poéivan vîve bén gràçie a-e rizôrse de mangiâ in abondànsa che ne vegnîvan da-e zöne de padù, favorîe da-o clìmma ciù tenpiòu. Ste condiçioìn àn prodûto di conportaménti umoén caraterìstichi che se són conservæ inte testimoniànse materiâli, cómme e coltûe Maglemosiànn-a e Aziliànn-a. Ste condiçioìn àn ritardòu ascì o coménso do Neolìtico scìn a-o 4000 prìmma de Crìsto inte l'Ouröpa do Nòrd. I rèsti de sto perîodo són pöchi e spantegæ, de spésso limitæ a di mùggi de ruménta. Inte àree covèrte da forèste s'atrêuva i prìmmi ségni de deforestaçión, scibén che quésta a l'é comensâ davéi sôlo into Neolìtico, quànde gh'êa de bezéugno de ciù spàçio pe l'agricoltûa. O Mezolìtico o l'é caraterizòu inta ciù pàrte de àree da instruménti conpòsti picìn de sèlce, ö sæ microlîti e microbolìn. Inte dötréi scîti s'é atrovòu atréssi da pésca, àsce de prîa e ògètti de légno cómme canöe e èrchi. Ste tecnologîe són sciortîe a-o prinçìpio in [[Africa|Àfrica]], asoçiæ co-a coltûa Aziliànn-a, prìmma de spantegâse in [[Euròpa|Ouröpa]] co-a coltûa Iberomouraziànn-a de l'Àfrica do Nòrd e-a coltûa Kebariànn-a do Levànte. A tùtti i mòddi, no se peu scartâ a poscibilitæ che ghe pòsse êse stæto de scovèrte indipendénti. === Neolìtico === O perîodo do Neolìtico, ö sæ l'Etæ da Prîa Nêuva, a coménsa ciù ò mêno into 10 200 prìmma de Crìsto, inte dötræ regioìn do Vixìn Levànte ò ciù tàrdi in âtre pàrte do móndo, e o l'é finîo tra-o 4500 e-o 2000 prìmma de Crìsto. Scibén che gh'êa ciù spêçie de umoén into Paleolìtico, into Neolìtico o l'êa restòu sôlo ''Homo sapiens sapiens''. Quésto o l'êa 'n perîodo de svilùppo tecnològico e soçiâle ch'o l'à stabilîo a ciù pàrte di eleménti fondamentâli de coltûe stòriche, cómme a domestegaçión de cortivaçioìn e de béstie e-o stabiliménto de insediaménti e di prìmmi domìni. L'êra a l'é prinçipiâ co-o coménso de l'[[alevaménto]], ch'o l'à prodûto a "Rivoluçión do Neolìtico" e a l'é finîa quànde s'é difûzo i instruménti de metàllo inte l'Etæ do Ràmmo ò do [[Etæ do Brónzo|Brónzo]], inte dötræ regioìn giögràfiche inte l'[[Etæ do færo|Etæ do Færo]]. O tèrmine Neolítico o l'é de sòlito dêuviòu into Vêgio Móndo, in càngio a seu apricaçión a-e coltûe de [[Americhe|Amériche]] e de l'[[Oçeania|Oçeània]] a l'é conplicâ da-o fæto chi-â normâle progresción da-i instruménti de prîa a quélli de metàllo a no se àpprica cómme l'é capitòu into Vêgio Móndo. L'agricoltûa e l'alevaménto do prìmmo Neolìtico êan limitæ a 'na quantitæ ristréita de ciànte, sarvæghe e domestegæ, che conprendéivan fâro picìn, mìggio e fâro, e a-o tegnî [[Can|chén]], [[Pëgoa|pêgoe]] e [[crâve]]. In gîo a-o 6900-6400 prìmma de Crìsto s'êa azónto [[Vacca|stréuppe]] e [[Pòrco|pòrchi]] domestegæ, o stabilîse d'insediaménti òcupæ in mòddo permanénte ò stagionâle. O perîodo do Neolìtico o l'à vìsto o svilùppo di prìmmi vilàggi, da domestegaçión de béstie, de instruménti e-o sciortî di primìscimi açidénti documentæ de [[goæra]]. I insediaménti se són fæti ciù permanénti, dötréi con câze riónde fæte de moìn de [[Patan|bràtta]] co-îna sôla stànsa. Sti insediaménti poéivan êse contornæ da 'na miâgia de prîe pe tegnî e béstie domèsteghe drénto e tribù nemîghe fêua. I insediaménti ciù tàrdi gh'àn de câze retangolâri fæte de moìn de bràtta dónde e famìgge vivéivan in stànse sénce ò mùltiple. I repèrti de seportûe sugerìscian un cùlto di antîghi trapasæ co-a conservaçión di crànni di mòrti. A coltûa de Vinča a poriéiva avéi creòu o primìscimo scistêma de [[scritûa]]. I conplèsci do ténpio megalìtico de Ġgantija són dégni de nòtta pe-e seu strutûe zegànti. Scibén che dötræ tàrde soçiêtæ ouraziàtiche do Neolìtico àn formòu di conplèsci domìni stratificæ ò scìnn-a di stâti, sti ùrtimi se són evolûi in Ouràzia sôlo con l'arivâ da metalurgîa e-a ciù pàrte de soçiêtæ neolìtiche restâvan inte l'insémme relativaménte sénplici e egalitâie. I vestî pan che fîsan fæti pe-o ciù de pélle d'animâ, cómme indicòu da-e scovèrte de 'n grànde nùmeo d'òsse e spiloìn de còrno de çèrvo che són boìn asæ pe fisâ a pélle. O pànno de lànn-a e-o lìn poriéivan êse vegnûi disponìbili into tàrdo Neolìtico, cómme sugerîo da-e scovèrte de prîe pertuzæ che, a segónda da dimensción, poriéivan êse servî cómme fûxi ò péixi da tiâ. <gallery widths="200" heights="200" mode="packed"> Immagine:Pietre Verdi del Neolitico.jpg|Prîe vèrdi che ne vêgnan da-o [[mónte Béigoa]] datæ a-o Neolìtico, conservæ into Muzêo Archiològico de [[Pêgi]] Immagine:Stonehenge (213671879).jpeg|Stonehenge o l'é 'n scîto neolìtico in [[Inghiltæra]], segóndo dötréi dêuviòu into pasòu cómme òservatöio astronòmico (3600 - 1600 prìmma de Crìsto) </gallery> == Etæ do Ràmmo == {{Véddi ascì|Etæ do Ràmmo}} [[File:Statua-stele, Zignago (Età del Rame).jpg|thumb|[[Statue stele|Stàtoa-stêle]] ch'a ne vêgne da [[Zignægo]] (Spézza) e ch'a remónta a l'Etæ do Ràmmo ([[III millennio a.C.|III milénio prìmma de Crìsto]]), conservâ a-o Muzêo Archiològico de [[Pêgi]]|312x312px]] Inte l'[[Archeologia|archiologîa]] do Vêgio Móndo, l'Etæ do Ràmmo, dîta Calcolìtico ò Eneolìtico ascì, o l'é o perîodo de pasàggio dónde l'é sciortîa a prìmma lavoraçión do [[Rammo (elemento)|ràmmo]] da arénte a l'ûzo difûzo di atréssi de prîa. Into Calcolìtico dötræ àrmi e atréssi vegnîvan prodûti in ràmmo ma sto perîodo o l'êa ancón pe-o ciù Neolìtico into seu caràtere. A-o mæximo ténpo, o reprezénta 'na fâze de l'[[Etæ do Brónzo]] prìmma da scovèrta che l'azónta de [[Stagno (metallo)|stàgno]] a-o ràmmo o formésse 'na lîga ciù dûa. L'Etæ do Ràmmo a peu dónca êse vìsta cómme 'n perîodo de pasàggio tra l'Etæ da Prîa e l'Etæ do Brónzo. 'N scîto archiològico in [[Serbia|Sèrbia]] o contêgne a ciù antîga evidénsa de produçión do ràmmo a èrta tenperatûa de 7500 ànni fa. A scovèrta into [[2010]] a l'esténde a documentaçión conosciûa da fóndita do ràmmo ciù ò mêno de 800 ànni e-a seugerìsce chi-â técnica a ségge stæta inventâ in mòddo indipendénte in pàrte separæ de l'[[Asia|Àzia]] e de l'[[Euròpa|Ouröpa]] a-o mæximo ténpo, ciufîto che spantegâ da-a 'na sôla vivàgna. A metalurgîa a poriéiva êse sciortîa pe-a prìmma vòtta inta Mêza Lùnn-a Fèrtile, dónde a l'à inandiòu l'Etæ do Brónzo into IV milénio prìmma de Crìsto (segóndo a vixón tradiçionâ), scibén che de scovèrte da-a coltûa de Vinča òua són stæte datæ con seguéssa a pöco prìmma de quélle inta Mêza Lùnn-a Fèrtile. A Vàlle de Timna a contêgne evidénse d'estraçión do ràmmo 7000 ànni fa. O proçèsso de pasàggio da-o Neolìtico a l'Etæ do Ràmmo into Vixìn Levànte o l'é caraterizòu inti insémmi archiològichi da 'n derûo in provixón e ûzo de materiâle sgréuzzo d'èrta qualitæ. O Nòrd Àfrica e-a Vàlle do Nîlo àn inportòu a tecnologîa do færo da-o Vixìn Levànte e són anæti aprêuvo a-o seu córso de svilùppo de l'[[Etæ do Brónzo]] e de l'[[Etæ do færo|Etæ do Færo]]. == Etæ do Brónzo == {{Véddi ascì|Etæ do Brónzo}} == Etæ do Færo == {{Véddi ascì|Etæ do færo}} == Lìnia do ténpo == == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Etæ stòriche]] gpbr1r8d1zidefoijbp6iw4ibrrus64 269758 269757 2026-05-16T08:44:30Z Luensu1959 1211 /* Neolìtico */ detaggi 269758 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} A '''preistöia''' a l'é o perîodo da [[stöia de l'òmmo]] conpréizo tra e prìmme tràcce conosciûe de l'ûzo de instruménti de prîa di [[hominini]] d'in gîo a 3,3 mioìn d'ànni fa e-o coménso da stöia documentâ con l'invençión di scistêmi de [[scritûa]]. L'ûzo de scìnboli, ségni e imàgine sciòrtan fîto tra-i òmmi ma i primìscimi scistêmi de scritûa vêgnan fêua ciù o mêno 5 200 ànni fa. L'adoçión da scritûa into móndo o l'é stæto 'n proçèsso lénto, sciché a fìn da preistöia a l'é arivâ in ténpi despægi in pòsti despægi e-o tèrmine o l'é dêuviòu ciù de ræo into tratâ de soçiêtæ dónde a preistöia a l'é finîa relativaménte de reçénte. O perîodo quànde 'na coltûa a l'é documentâ da-a scritûa d'âtri ma a no l'à desvilupòu 'n seu scistêma de scritûa o l'é de spésso conosciûo cómme "protostöia" de quélla coltûa. [[File:Resti del principe delle arene candide.jpg|thumb|Rèsti do coscidîto "Prìnçipe de Ænn-e Càndie", che remóntan a-o Paleolìtico supeiô, conservæ a-o Muzêo Archiològico de [[Pêgi]]|centro]] A preistöia umànn-a a l'é despægia da-a stöia no sôlo pe-a seu cronologîa ma pe-a mainêa de tratâ e ativitæ de coltûe archiològiche ciufîto che de naçioìn nominæ ò persónn-e speçìfiche. Limitâ a proçèsci materiâli, rèsti e artefæti ciufîto che a documénti scrîti, a preistöia a l'é anònima e, pe sta raxón, tèrmini de riferiménto dêuviæ into cànpo da preistöia, cómme "Neanderthal" ò "[[Etæ do færo|Etæ do Færo]]", són de etichétte modérne con definiçioìn de vòtte mìsse in discusción. A ògni mòddo, inta ciù pàrte di câxi e in particolâ con l'anâ sénpre ciù inderê into ténpo, ste etichétte reprezéntan a sôla mainêa de distìngoe i grùppi de popolaçioìn preistòriche e trasmétte informaçioìn in sce quéste into prezénte. Pe definiçión, no gh'é de testimoniànse scrîte da preistöia umànn-a, ch'a peu êse conosciûa sôlo che pe-o materiâle archiològico e pe l'evidénsa antropológica, ö sæ i materiâli preistòrichi e i rèsti umén. A-o prinçìpio ste conoscénse són stæte acapîe pe mêzo de l'arecugéita de eleménti do folclôre e pe analogîa co-e soçiêtæ preleteræ òservæ inte l'[[Epoca Moderna|época modèrna]]. == Stöia da paròlla == O conçètto de preistöia o l'é vegnûo fêua con l'[[Inluminîximo]] into travàggio di antiquâi che dêuviâvan a paròlla "primitîvo" pe descrîve e soçiêtæ che gh'êan prìmma de testimoniànse scrîte. Do [[1833]] o Paul Tournal (1805-1873), fondatô da Comisción Archiològica do Muzêo de Narbonne, o l'avéiva dêuviòu in [[Lengua françéise|françéize]] a paròlla ''anté-historique''; in càngio, a prìmma òcorénsa da paròlla ''prehistory'' in [[Ingleize|ingléize]] a l'é do [[1836]], into ''Foreign Quarterly Review''. O tèrmine o s'é pöi difûzo inte âtre léngoe ascì. A scâ de ténpo giölògico pe-i perîodi pre-umoén e-o scistêma de træ etæ pe-a preistöia umànn-a són stæti scistematizæ into [[XIX secolo|XIX sécolo]] into travàggio di antropòloghi, archiòloghi e antiquâi britànnichi, françéixi, tedéschi e scandinâvi. Un prìmmo conçètto de preistöia ch'o l'é nasciûo o sugerîva che no ghe saiéiva posciûo êse nisciùnn-a [[stöia]] sensa de testimoniànse scrîte e nisciùnn-a mainêa de tratâ in mòddo scignificatîvo de popolaçioìn che no àn lasciòu nìnte de scrîto. O conçètto ciù comùn ancheu o l'é chi-â stöia a l'é bazâ d'in scê 'n àncio cànpo de evidénse e con tùtto che dötréi stòrichi no àn trovòu adàtto l'ûzo do tèrmine "preistöia", sto conçètto o l'é stæto mìsso in discusción ma no abandonòu. I archiòloghi in particolâ conscìderan o tèrmine cómme 'na distinçión scignificatîva e neçesâia tra-o tîpo de travàggio che fan e-e interpretaçioìn che pêuan esprìmme in sciô pasòu. == Mézzi de riçèrca == == Definiçión == === O prinçìpio e-a fìn === De sòlito se stabilisce o prinçìpio da preistöia co-o sciortî de êsei scìmili a l'[[Ommo|òmmo]] in sciâ [[Tæra]], in càngio a dæta ch’a ségna a seu fìn a l’é tipicaménte definîa cómme l’arivâ da documentaçión scrîta contenporània. Tùtte dôe e dæte dónca càngian asæ da región a región: prezénpio, a preistöia africànn-a a coménsa ciù ò mêno 2,5 mioìn d'ànni fa, in càngio a preistöia aziàtica a l’é datâ a 1,8 mioìn d'ànni fa e-a preistöia ouropêa a coménsa 1,3 mioìn d'ànni fa co-o prìmmo arivâ di umoén inta región. A segónda da dæta quànde di documénti rilevànti són vegnûi ‘na bónn-a vivàgna académica, a fìn da preistöia ascì a càngia: prezénpio, l’é açetòu in generâle chi-â preistöia in [[Egitto|Egìtto]] a finìsce ciù ò mêno do 3100 prìmma de Crìsto, in càngio in [[Papua Neuva Guinea|Nêuva Goinêa]] a fìn da preistöia a l'é fisâ bén ciù de reçénte, inti ànni Setànta de l'[[XIX secolo|Euttoçénto]], quànde i antropòloghi rùsci Nicholai Miklukho-Maklai àn pasòu di ànni a vîve tra-i pòpoli do pòsto e àn descrîto o seu stîlo de vìtta inte 'n àncio tratòu. In [[Euròpa|Ouröpa]] e coltûe clàsciche relativaménte bén documentæ de l’[[Antîga Grêcia]] e de l'[[Antîga Rómma]] avéivan de coltûe vixìnn-e con pöche testimoniànse scrîte, cómme i [[Cèlti]] e-i [[Etrùschi]]. I stòrichi raxónn-an in sce quànte péizo dâ a-e relaçioìn de vòtte condiçionæ de ste coltûe protostòriche che s'atrêuvan inta letiatûa grêga e româna. === Perîodi de ténpo === Into spartî a preistöia umànn-a inte l'[[Eoràzia|Ouràzia]], i stòrichi dêuvian tipicaménte o scistêma de træ etæ, in càngio i studiôxi di perîodi pre-umoén dêuvian sorviatùtto a bén definîa documentaçión giölògica e-a seu bâze stratigràfica definîa a livéllo internaçionâle drénto da scâ de ténpo giölògico. O scistêma de træ etæ o l'é a periodizaçión da stöia de l'òmmo inte tréi perîodi de ténpo un dòppo l'âtro, che pìggian o nómme da-e tecnologîe predominànti de produçión di instruménti, ö sæ l’[[Etæ da Prîa]], l’[[Etæ do Brónzo]] e l’[[Etæ do færo|Etæ do Færo]]. Inte dötræ àree gh'é 'n perîodo de pasàggio ascì tra l’Etæ da Prîa e l’Etæ do Brónzo, dîta [[Etæ do Ràmmo]] ò Calcolìtico. Inta prìmma Etæ do Brónzo i [[Sumêri]] in [[Mezopotàmia]], a [[Çiviltæ da Vàlle de l’Ìndo]] e l’[[antîgo Egìtto]] són stæte e prìmme çiviltæ a desvilupâ i seu scistêmi de scritûa e a tegnî di regìstri stòrichi, co-i seu vixìn che ghe són vegnûi aprêuvo. A ciù pàrte de âtre çiviltæ són arivæ a-a fìn da preistöia ciù tàrdi inte l’Etæ do Færo. A divixón de træ etæ da preistöia in Etæ da Prîa, Etæ do Brónzo e Etæ do Færo a rèsta in ûzo pe-a ciù pàrte de l’[[Ouràzia]] e de l’[[Àfrica do Nòrd]] ma a no l’é de sòlito dêuviâ inte quélle pàrte do móndo dónde a lavoraçión di metàlli dûi a l’é arivâ co-o contàtto co-e coltûe Ouraziàtiche cómme l’[[Oçeania|Oçeània]], l’[[Oustralàzia]], bónn-a pàrte de l’[[Àfrica Subsahariànn-a]] e de pàrte de [[Americhe|Amériche]]. Con dötræ eceçioìn inte [[çiviltæ precolonbiann-e]] inte Amériche, ste àree no àn desvilupòu di scistêmi de scritûa prìmma de l’arîvo di Ouraziàtichi e dónca a seu preistöia a l’arîva scìn a perîodi relativaménte reçénti, tànto che, prezénpio, o [[1788]] o l’é de sòlito tegnûo pe-a fìn da preistöia in [[Oustràlia]]. == Etæ da Prîa == {{Véddi ascì|Etæ da Prîa}} O conçètto de “Etæ da Prîa” o l’é bón pe l’[[Archeologia|archiologîa]] da ciù pàrte do móndo, scibén che inte l’archiologîa de [[Americhe|Amériche]] s’adêuvia di âtri nómmi e-o coménsa co-îna fâze Lìtica, de vòtte ciamâ Paleoindiànn-a ascì. E sotodivixoìn descrîte de sótta són dêuviæ pe l'[[Ouràzia]] e no de lóngo in sce tùtta l'àrea. O perîodo o l'é duòu ciù ò mêno 3,4 mioìn d'ànni e o l’é finîo tra-o 4000 e-o 2000 prìmma de Crìsto con l’arîvo da lavoraçión di metàlli, quànde gh’é vegnûo aprêuvo l’[[Etæ do Ràmmo]] e pöi l’[[Etæ do Brónzo]]. In caxón da seu scâ de ténpo stramezuâ, l’Etæ da Prîa a conprénde o 99% da stöia de l'òmmo. === Paleolìtico === [[File:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|O spantegâse into ténpo de ''[[Homo erectus]]'' (giâno), ''[[Homo neanderthaliensis]]'' (öcra) inta Prìmma diàspora fêua da l'Àfrica e ''[[Homo sapiens]]'' inta Segónda diàspora fêua da l'Àfrica, co-i nùmei d’ànni da quànde són sciortî prìmma do prezénte|centro|450x450px]] O Paleolìtico, ö sæ l’Etæ da Prîa Vêgia, o l’é o primìscimo perîodo de l’Etæ da Prîa e-o coménsa co-o prìmmo ûzo de atréssi de pria. O s'esténde da-o primìscimo ûzo conosciûo de sti atréssi da pàrte di hominini ciù ò mêno 3,3 mioìn d'ànni fa scìn a-a fìn do [[Pleistocêne]] ciù ò mêno 11 650 ànni fa. A prìmma pàrte do Paleolìtico a l'é dîta Paleolìtico Inferiô, dæto che inti scâvi o se prezénta sótta a-o Paleolìtico Supeiô, e-a coménsa co-i primìscimi atréssi de prîa datæ ciù ò mêno a 3,3 mioìn d'ànni fa into scîto de Lomekwi in [[Kenya]]. Sti atréssi són datæ a prìmma do génere ''Homo'' e vegnîvan con tùtta probabilitæ dêuviæ da ''Kenyanthropus''. L’evidénsa do contròllo do [[fêugo]] da-i prìmmi hominini into Paleolìtico Inferiô o no l’é segûo e o l’à ‘n supòrto académico a-o mànco limitòu. L’idêa ciù açetâ a l’é che ''Homo erectus'' ò ''Homo ergaster'' àggian fæto di fêughi tra 790 000 e 690 000 ànni fa inte ‘n scîto a Bnot Ya'akov Bridge, inte l’[[Isræ]] d’ancheu. L’ûzo do fêugo o l’à dæto a poscibilitæ a-i prìmmi òmmi de coxinâ o mangiâ, ascâdâse, avéi ‘na vivàgna de lûxe, scorî e béstie de néutte e raxonâ. I prìmmi ''Homo sapiens'' són vegnûi fêua ciù ò mêno 300 000 ànni fa e àn inougoròu o Paleolìtico de Mêzo. Di càngi anatòmichi ìndican chi-â capaçitæ de [[lengoàggio]] d’ancheu ascì a l’é sciortîa into córso do Paleolìtico de Mêzo e inte sta êra gh’é a prìmma evidénsa definitîva de l’ûzo umàn do fêugo, dæto che di scîti in [[Zambia|Zànbia]] gh’àn di çéppi bruxæ, do [[Carbon|carbón]] e de ciànte carbonizæ che són stæte datæ a 180 000 ànni fa. A seportûa scistemàtica di mòrti, a [[Muxica|mûxica]], l’[[Arte|àrte]] preistòrica e l’ûzo de atréssi de ciù péssi de lóngo ciù sofisticæ són i pónti ciù inportànti do Paleolìtico de Mêzo. O Paleolìtico Supeiô o s'esténde da 50 000 a 12 000 ànni fa, co-i prìmmi insediaménti òrganizæ e-o scioî do travàggio artìstico. <gallery widths="200" heights="200" mode="packed"> Immaggine:Biface Cintegabelle MHNT PRE 2009.0.201.1 V2.jpg|Atrésso a dôe fàcce da coltûa acheoleànn-a do Paleolìtico Inferiô, trovòu a Cintegabelle, in [[Fransa|Frànsa]] (500 000 - 300 000 ànni fa) Immaggine:Lascaux painting.jpg|Pitûe in sce miâgie de Gròtte de Lascaux, in [[Fransa|Frànsa]], che remóntan a-o Paleolìtico Supeiô (ciù ò mêno 17 300 ànni fa) </gallery> Into córso do Paleolìtico i òmmi vivéivan in generâle cómme cacioéi-racheugitoî nòmadi. E soçiêtæ de cacioéi-racheugitoî tendéivan a êse davéi picìnn-e e egalitâie, scibén che de vòtte quélle con rizôrse in abondànsa ò con técniche che stocàggio do mangiâ avansæ àn desvilupòu di stîli de vìtta sedentâi, con strutûe soçiâli conplèsse cómmò-u domìnio e-a stratificaçión soçiâle. L'é poscìbile che se ségge stabilîo di contàtti a lónga distànsa, cómme into câxo di percórsci tradiçionæ di [[indìgeni oustralién]], conosciûi cómme ''songlines'' ("tràcce cantæ"). === Mezolìtico === <gallery widths="200" heights="200" mode="packed"> Immaggine:Mesolithic and Microliths.jpg|Microlîti do Mezolìtico Immaggine:Boomstamkano van Pesse, Drents Museum, 1955-VIII-2.jpg|A canöa de Pesse, trovâ in [[Paixi Basci|Pàixi Bàsci]] e datâ a-o Mezolìtico (8040 - 7510 prìmma de Crìsto), a l'é consciderâ o ciù antîgo bàrco conosciûo </gallery> O Mezolìtico ò Etæ da Prîa de Mêzo o l'é stæto 'n perîodo into svilùppo da tecnologîa umànn-a tra-o Paleolìtico e-o Neolìtico. O perîodo do Mezolìtico o coménsa co-o retîo di giasæ a-a fìn de l'época do Pleistocêne, ciù ò mêno 10 000 ànni fa, e-o l'é finîo con l'introduçión de l'[[agricoltûa]], ch'a l'à 'na dæta ch'a càngia a segónda da región giögràfica. Inte dötræ àree, cómme o Vixìn Levànte, l'agricoltûa a l'êa za praticâ a-a fìn do Pleistocêne e dónca inte sta región o Mezolìtico o l'é cùrto e pöco definîo. Inte àree co-ìn efètto limitòu da l'ativitæ de giàsse se preferìsce dêuviâ o tèrmine "Epipaleolìtico". E regioìn che a-a fìn de l'[[ùrtima êra de giàsse]] àn patîo di efètti anbientâli ciù inportànti móstran 'n'Êra Mezolìtica segûo ciù ciæa ch'a dûa migiæa d'ànni. Inte l'Ouröpa do Nòrd e soçiêtæ poéivan vîve bén gràçie a-e rizôrse de mangiâ in abondànsa che ne vegnîvan da-e zöne de padù, favorîe da-o clìmma ciù tenpiòu. Ste condiçioìn àn prodûto di conportaménti umoén caraterìstichi che se són conservæ inte testimoniànse materiâli, cómme e coltûe Maglemosiànn-a e Aziliànn-a. Ste condiçioìn àn ritardòu ascì o coménso do Neolìtico scìn a-o 4000 prìmma de Crìsto inte l'Ouröpa do Nòrd. I rèsti de sto perîodo són pöchi e spantegæ, de spésso limitæ a di mùggi de ruménta. Inte àree covèrte da forèste s'atrêuva i prìmmi ségni de deforestaçión, scibén che quésta a l'é comensâ davéi sôlo into Neolìtico, quànde gh'êa de bezéugno de ciù spàçio pe l'agricoltûa. O Mezolìtico o l'é caraterizòu inta ciù pàrte de àree da instruménti conpòsti picìn de sèlce, ö sæ microlîti e microbolìn. Inte dötréi scîti s'é atrovòu atréssi da pésca, àsce de prîa e ògètti de légno cómme canöe e èrchi. Ste tecnologîe són sciortîe a-o prinçìpio in [[Africa|Àfrica]], asoçiæ co-a coltûa Aziliànn-a, prìmma de spantegâse in [[Euròpa|Ouröpa]] co-a coltûa Iberomouraziànn-a de l'Àfrica do Nòrd e-a coltûa Kebariànn-a do Levànte. A tùtti i mòddi, no se peu scartâ a poscibilitæ che ghe pòsse êse stæto de scovèrte indipendénti. === Neolìtico === O perîodo do Neolìtico, ö sæ l'Etæ da Prîa Nêuva, a coménsa ciù ò mêno into 10 200 prìmma de Crìsto, inte dötræ regioìn do Vixìn Levànte ò ciù tàrdi in âtre pàrte do móndo, e o l'é finîo tra-o 4500 e-o 2000 prìmma de Crìsto. Scibén che gh'êa ciù spêçie de umoén into Paleolìtico, into Neolìtico o l'êa restòu sôlo l'''Homo sapiens sapiens''. Quésto o l'êa 'n perîodo de svilùppo tecnològico e soçiâle ch'o l'à stabilîo a ciù pàrte di eleménti fondamentâli de coltûe stòriche, cómme a domestegaçión de cortivaçioìn e de béstie e-o stabiliménto de insediaménti e di prìmmi domìni. L'êra a l'é prinçipiâ co-o coménso de l'[[alevaménto]], ch'o l'à prodûto a "Rivoluçión do Neolìtico" e a l'é finîa quànde s'é difûzo i instruménti de metàllo inte l'Etæ do Ràmmo ò do [[Etæ do Brónzo|Brónzo]], inte dötræ regioìn giögràfiche inte l'[[Etæ do færo|Etæ do Færo]]. O tèrmine Neolítico o l'é de sòlito dêuviòu into Vêgio Móndo, in càngio a seu apricaçión a-e coltûe de [[Americhe|Amériche]] e de l'[[Oçeania|Oçeània]] a l'é conplicâ da-o fæto chi-â normâle progresción da-i instruménti de prîa a quélli de metàllo a no se àpprica cómme l'é capitòu into Vêgio Móndo. L'agricoltûa e l'alevaménto do prìmmo Neolìtico êan limitæ a 'na quantitæ ristréita de ciànte, sarvæghe e domestegæ, che conprendéivan fâro picìn, mìggio e fâro, e a-o tegnî [[Can|chén]], [[Pëgoa|pêgoe]] e [[crâve]]. In gîo a-o 6900-6400 prìmma de Crìsto s'êa azónto [[Vacca|stréuppe]] de vacche e [[Pòrco|pòrchi]] domestegæ, o stabilîse d'insediaménti òcupæ in mòddo permanénte ò stagionâle. O perîodo do Neolìtico o l'à vìsto o svilùppo di prìmmi vilàggi, da domestegaçión de béstie, de instruménti e-o sciortî di primìscimi açidénti documentæ de [[goæra]]. I insediaménti se són fæti ciù permanénti, dötréi con câze riónde fæte de moìn de [[Patan|bràtta]] co-îna sôla stànsa. Sti insediaménti poéivan êse contornæ da 'na miâgia de prîe pe tegnî e béstie domèsteghe drénto e e tribù nemîghe de fêua. I insediaménti ciù tàrdi gh'àivan de câze retangolâri fæte de moìn de bràtta dónde e famìgge vivéivan in stànse sénce ò mùltiple. I repèrti de seportûe sugerìscian un cùlto di antîghi trapasæ co-a conservaçión di crànni di mòrti. A coltûa de Vinča a poriéiva avéi creòu o primìscimo scistêma de [[scritûa]]. I conplèsci do ténpio megalìtico de Ġgantija són dégni de nòtta pe-e seu strutûe zegànti. Scibén che dötræ tàrde soçiêtæ ouraziàtiche do Neolìtico àn formòu di conplèsci domìni stratificæ ò scìnn-a di stâti, sti ùrtimi se són evolûi in Ouràzia sôlo con l'arîvo da metalurgîa e-a ciù pàrte de soçiêtæ neolìtiche restâvan inte l'insémme relativaménte sénplici e egalitâie. I vestî pan che fîsan fæti pe-o ciù de pélle d'animâ, cómme indicòu da-e scovèrte de 'n grànde nùmeo d'òsse e spiloìn de còrno de çèrvo che són boìn asæ pe fisâ a pélle. O pànno de lànn-a e-o lìn poriéivan êse vegnûi disponìbili into tàrdo Neolìtico, cómme sugerîo da-e scovèrte de prîe pertuzæ che, a segónda da dimensción, poriéivan êse servîe cómme fûxi ò péixi da tiâ. <gallery widths="200" heights="200" mode="packed"> Immagine:Pietre Verdi del Neolitico.jpg|Prîe vèrdi che ne vêgnan da-o [[mónte Béigoa]] datæ a-o Neolìtico, conservæ into Muzêo Archiològico de [[Pêgi]] Immagine:Stonehenge (213671879).jpeg|Stonehenge o l'é 'n scîto neolìtico in [[Inghiltæra]], segóndo dötréi dêuviòu into pasòu cómme òservatöio astronòmico (3600 - 1600 prìmma de Crìsto) </gallery> == Etæ do Ràmmo == {{Véddi ascì|Etæ do Ràmmo}} [[File:Statua-stele, Zignago (Età del Rame).jpg|thumb|[[Statue stele|Stàtoa-stêle]] ch'a ne vêgne da [[Zignægo]] (Spézza) e ch'a remónta a l'Etæ do Ràmmo ([[III millennio a.C.|III milénio prìmma de Crìsto]]), conservâ a-o Muzêo Archiològico de [[Pêgi]]|312x312px]] Inte l'[[Archeologia|archiologîa]] do Vêgio Móndo, l'Etæ do Ràmmo, dîta Calcolìtico ò Eneolìtico ascì, o l'é o perîodo de pasàggio dónde l'é sciortîa a prìmma lavoraçión do [[Rammo (elemento)|ràmmo]] da arénte a l'ûzo difûzo di atréssi de prîa. Into Calcolìtico dötræ àrmi e atréssi vegnîvan prodûti in ràmmo ma sto perîodo o l'êa ancón pe-o ciù Neolìtico into seu caràtere. A-o mæximo ténpo, o reprezénta 'na fâze de l'[[Etæ do Brónzo]] prìmma da scovèrta che l'azónta de [[Stagno (metallo)|stàgno]] a-o ràmmo o formésse 'na lîga ciù dûa. L'Etæ do Ràmmo a peu dónca êse vìsta cómme 'n perîodo de pasàggio tra l'Etæ da Prîa e l'Etæ do Brónzo. 'N scîto archiològico in [[Serbia|Sèrbia]] o contêgne a ciù antîga evidénsa de produçión do ràmmo a èrta tenperatûa de 7500 ànni fa. A scovèrta into [[2010]] a l'esténde a documentaçión conosciûa da fóndita do ràmmo ciù ò mêno de 800 ànni e-a seugerìsce chi-â técnica a ségge stæta inventâ in mòddo indipendénte in pàrte separæ de l'[[Asia|Àzia]] e de l'[[Euròpa|Ouröpa]] a-o mæximo ténpo, ciufîto che spantegâ da-a 'na sôla vivàgna. A metalurgîa a poriéiva êse sciortîa pe-a prìmma vòtta inta Mêza Lùnn-a Fèrtile, dónde a l'à inandiòu l'Etæ do Brónzo into IV milénio prìmma de Crìsto (segóndo a vixón tradiçionâ), scibén che de scovèrte da-a coltûa de Vinča òua són stæte datæ con seguéssa a pöco prìmma de quélle inta Mêza Lùnn-a Fèrtile. A Vàlle de Timna a contêgne evidénse d'estraçión do ràmmo 7000 ànni fa. O proçèsso de pasàggio da-o Neolìtico a l'Etæ do Ràmmo into Vixìn Levànte o l'é caraterizòu inti insémmi archiològichi da 'n derûo in provixón e ûzo de materiâle sgréuzzo d'èrta qualitæ. O Nòrd Àfrica e-a Vàlle do Nîlo àn inportòu a tecnologîa do færo da-o Vixìn Levànte e són anæti aprêuvo a-o seu córso de svilùppo de l'[[Etæ do Brónzo]] e de l'[[Etæ do færo|Etæ do Færo]]. == Etæ do Brónzo == {{Véddi ascì|Etæ do Brónzo}} == Etæ do Færo == {{Véddi ascì|Etæ do færo}} == Lìnia do ténpo == == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Etæ stòriche]] 8ow8x1as9h4pr8xnwvj4q6o8gxseoft 0 32735 269746 269726 2026-05-15T18:20:50Z N.Longo 12052 + tl 269746 wikitext text/x-wiki {{Savuneize|grafîa=, a-a manea de l'Essiu d'a Ciann-a}} [[Immaggine:Diocesi di Savona - Noli.png|miniatura|Mappa d'a diocexi de Sann-a-Noi]] A '''diocexi de Sann-a-Noi''' (''Dioecesis Savonensis-Naulensis'' in [[Léngoa latìnn-a|latìn]]) a l'è 'na diocexi d'a [[Catoliceximo|Gexa católica]] ch'a dipende da l'[[Arcidiòcexi de Zêna|arcidiocexi de Zena]] e ch'a fa parte d'a [[Región eclesiàstica Ligùria|regiùn ecleziàstica d'a Ligüria]]. D'u [[2023]] a cuntäva de 138.699 batezè pe 143.649 abitanti e, a-a giurnä d'ancö, a l'è rezüa da-u vescu [[Calogero Marino]]. == Teritoju == U teritoju d'a diocexi u se spande insc'â parte de levante d'a [[pruvincia de Sann-a]], ciü che a l'estremitè de punente d'a [[Çittæ metropolitann-a de Zena|çitè metrupulitann-a de Zena]]. A gh'ha di cunfìn cu'e [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi de Arbenga-Inperia]] a süd-ovest, [[Diocexi de Munduvì|de Munduvì]] a punente, [[Diocexi de Acqui|de Acqui]] a setentriùn e [[Arcidiòcexi de Zêna|de Zena]] a levante. A sede d'a diocexi a l'è a çitè de [[Sann-a]], dund'u se tröva a [[Catedräle de l'Asunta (Sann-a)|catedräle de l'Asunta]], mentre a [[Nöi|Noi]] u gh'è a [[Cuncatedrale de San Pé (Noi)|cuncatedräle de San Pé]]. De ciü, int'u teritoju d'a diocexi u gh'è ancùn a baxìlica d'a [[Santuäju d'a Madonna d'a Mizeicordia (Sann-a)|Madonna d'a Mizeicordia]], a Sann-a, e quelle de [[Colegiôta de San Giuanne Batista|San Giuan Batista]] e de [[Colegiôta de San Biôxu|San Giäxu]], a [[Finô|Finä]]; a Noi u se tröva l'antiga [[Gexa de San Paragoriu (Noi)|catedräle de San Paragoriu]] ascì. === Parocchie e vicäje === {{Véddi ascì|Parocchie d'a diocexi de Sann-a-Noi|càngio variànte=U mêximu argumentu int'u detaggiu}} U teritoju d'a diocexi u se spande insce 359&nbsp;km² e u l'è spartìu int'e quattru vicäje d'Arbissöa e Väze, de Finä e Noi, de Sann-a e de Vuè, pe 70 parocchie inte tüttu: * 67 se trövan int'a [[pruvincia de Sann-a]], int'i cumüni de [[A Moenn-a d'Arbisseua|A Main-a d'Arbissöa]], [[A Steja|A Steĵa]], [[Berzezzi]], [[Côrxi|Cärxi]], [[Çelle]], [[Cuggiæn|Cügén]], [[D'Ätu d'Arbissöa]], [[Finô|Finä]] (levóu e fraçiuìn de [[Gura (Finô)|Gura]] e de [[Ölle (Finô)|Ölle]]), [[Nöi|Noi]], [[Orcu Feìn|Orcu e Fegìn]], [[Riôtu|Riätu]], [[Sann-a]], [[Spoturnu|Sputurnu]], [[Väze]], [[Vessi e Portiu]], [[Vuè]]<ref group="n.">Tenpu ch'a l'ea pe sö cuntu, a diocexi de Noi a gh'äva de parocchie int'i cumüni d'ancö de [[Nöi|Noi]], [[Màllae|Màllae]], [[Orcu Feìn|Orcu e Fegìn]] e [[Vuè]].</ref>. * 3 int'a [[Çittæ metropolitann-a de Zena|çitè metrupulitann-a de Zena]], tütte int'u cumüne de [[Cogoeuo|Cugöu]] == Stoja == A diocexi d'ancö a ne vegne da l'üniùn d'e diocexi de Sann-a e de Noi, deciza da-a [[Congragaçión pe-i véschi|Cungregaçiùn pe-i veschi]] d'u [[1986]]. === Diocexi de Sann-a === L'urìgine d'a diocexi de Sann-a a nu l'è següa e a l'è ciütóstu cuntestä, survatüttu doppu ch'u s'è scruvìu de növe testimunianse archeulógiche e epigràfiche che l'han missu in dübbiu a dèta tradiçiunäle. Sta lì a se fundäva p'ou ciü insc'ou fètu che a diocexi de Sann-a a ne vegnisse da 'na ciü antiga [[diocexi de Vuè]], cu'u primmu vescu cunusciüu ch'u siea stètu u [[Beneitu (vescu de Sann-a)|Beneitu]] ch'u l'äva pigióu parte a-u [[Concìlio de Rómma (680)|cunciliu de Rumma]] d'u [[680]], mentre a-a fin d'u [[X secolo|X seculu]], cu'u vescu [[Giuan I (vescu de Sann-a)|Giuan]], a sede a l'aviea fètu stramüu d'in [[Vuè]] a [[Sann-a]]. I scävi insc'ou [[Priamä]], cun quellu ch'u s'è scruvìu lì, han purtóu u [[Carlo Varaldo]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Carlo Varaldo|tìtolo=Archeologia urbana a Savona: scavi e ricerche nel complesso monumentale del Priamar|ànno=1992|çitæ=Burdighea|léngoa=IT|volùmme=Vul. 1}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Carlo Varaldo|curatô=Mario Marcenaro|tìtolo=Roma e la Liguria Marittima|ànno=2003|çitæ=Burdighea|léngoa=IT|pp=161-168|capìtolo=Tra Vado e Savona: l'evoluzione della diocesi tra tardo antico e alto medioevo}}</ref> a-a teurìa che Sann-a a siea stèta a primma sede d'a diocexi, fundä a-u tenpu da [[Provincia Maritima Italorum|duminaçiùn bizantinn-a]] tra u [[VI secolo|VI]] e u [[VII secolo|VII seculu]] e che, doppu che u [[Rotari]] a l'äva fètu ruvinä a çitè d'u [[643]], a sede a siea stèta stramüä in Vuè. De ciü, p'oua u nu gh'è de pröve següe da l'archeulugìa insce 'n primmu scitu cristiàn e insc'â tradiçiùn d'a ciü antighitè d'a sede d'u vescu a Vuè ciütóstu che a Sann-a<ref name=":0">{{Çitta|Frondoni, 2008|p. 593}}</ref>. A nu l'è guèi següa mancu a serie d'i veschi, pe l'alternäse d'i tìtuli ''Vadensis'' e ''Saonensis'' finn-a a-u [[XI secolo|seculu XI]], da quand'u l'è dövióu sulu che u tìtulu ''Saonensis''<ref name=":1">{{Çitta|Castiglia, 2013|p. 176}}</ref>. L'atribuçiùn d'u vescu Beneitu a Vuè, a-a giurnä d'ancö, a l'è stèta questiunä a partì da quant'u se leze insce di manuscriti, ch'i faiean dì che stu vescu u l'ea d'a [[diocexi de Arba]], int'u [[Piemonte|Piemunte]]<ref>{{Çitta|Frondoni, 2008|pp. 591-592, notta 2}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Fedele Savio|tìtolo=Gli antichi vescovi d'Italia. Il Piemonte|url=https://archive.org/details/gliantichivesco00savigoog/page/50/mode/2up|ànno=1898|editô=Fratelli Bocca Editori|çitæ=Türìn|léngoa=IT|p=51}}</ref>. P'â diocexi de ''Vada'' u gh'è 'na pröva p'â primma votta de l'[[825]], quande 'n sö vescu u l'è mensünóu int'u ''capitolare olonense'' d'u Lutäriu I. De l'[[864]] u [[Stadelbèrtu]], ''episcopus vadensis'', u l'ha pigióu parte a 'n [[Concìlio|cunciliu]] [[Provìnsa eclesiàstica|pruvinciäle]] ch'u s'ea tegnüu a [[Milan]]<ref name=":1" /> mentre, de l'[[887]], u gh'è u [[Rómulu (vescu de Sann-a)|Rómulu]], ''venerabilis episcopus saonensis''<ref name=":0" />. Ste chì sun e primme mençiuìn següe d'a diocexi de Vuè/Sann-a e d'i sö veschi, tantu ch'u nu gh'è de scriti o di rèsti da l'archeulugìa a fä de pröva d'a fundaçiùn de 'na diocexi a ''[[Vada Sabatia]]'' o a ''Saona'' primma de l'inprinçippiu d'u [[IX secolo|IX seculu]]<ref>{{Çitta|Castiglia, 2013|p. 184}}</ref>. U̇n prublema de ciü u ne vegne da-u fètu che, a-a fin de l'[[XIX secolo|Öttuçentu]], int'a [[Gexa de San Paragoriu (Noi)|gexa de San Paragoriu]] de Noi u s'è scruvìu a ciappa de 'na tunba cun sciü scritu ''episcopus Theodo[rus]'' o ''Theodo[sius]'', cunsciderä d'a fin d'u [[VI secolo|VI seculu]] o de l'inprinçippiu d'u [[VII secolo|VII seculu]], ch'a l'ha dètu äja a tantu questiunä fra i stórichi e i archeólughi cun ciü pruposte pe musträ a prezensa d'a tunba de 'n vescu d'alantùa a Noi{{#tag:ref|Defèti u puriea ese u̇n vescu de Vuè/Sann-a, fètu ch'u purtiea inderé a serie d'i veschi de ben duì seculi, o dunca u̇n vescu "de canpaĝn̂a" ch'u l'aviea travagióu p'ou vescu d'a diocexi (ch'u nu l'è ditu ch'a l'ea quella de Vuè/Sann-a). Pe di stórichi u puriea ese u̇n vescu piemunteize (de [[Diocexi de Turtunn-a|Turtunn-a]] o [[Diocexi de Acqui|Acqui]]), suteróu inte 'n postu ch'u l'ea tegnüu in gran cuntu<ref name=":2" /><ref name=":3" />.|group=n.}}. Finn-a da-u [[IX secolo|IX seculu]] u gh'è de pröve d'a [[Diòcexi sufragànea|dipendensa]] d'i veschi de Sann-a vèrsu a [[Provìnsa ecleziàstica|pruvincia ecleziàstica]] de l'[[Arçidiòcexi de Milàn|arcidiocexi de Milan]]. I diplomi de l'inperu d'u [[992]], d'u [[999]] e d'u [[1014]] han cunfermóu a-i veschi [[Benärdu (vescu de Sann-a)|Benärdu]], [[Giuan I (vescu de Sann-a)|Giuan]] e [[Ardeman]] tütti i sö sciti cu'i privilegi e i benefiççi lighè a sti lì, cuscì da marcä u teritoju ch'u l'ea d'i veschi de Sann-a<ref>{{Çitta|Semeria, 1843|pp. 193, 196-197}}</ref>. D'u [[XI secolo|seculu XI]], Sann-a a l'è vegüa a sede ünnica d'a diocexi, de prubàbbile pe-i atacchi d'i Saracìn, p'ese megiu difeiza<ref>{{Çitta|Frondoni, 2008|p. 594}}</ref>. Alantùa u gh'è stètu di travaggi a-a gexa insc'ou Priamä, ch'a remuntäva a-u tenpu d'i [[Régno longobàrdo|lungubärdi]]<ref name=":0" />, ch'a l'è vegnüa a [[Catedräle de Santa Maìa (Sann-a)|primma catedräle d'a diocexi]], dedicä a-a Madonna. De sta gexa u nu l'è restóu guèi, scicumme che tüttu u sö quarté u l'è stètu cacióu zü a-a fin d'u [[XVI secolo|Çinqueçentu]] pe fäghe u [[Priamä]]. P'ou fètu ch'a s'ea missa da-a parte de l'inperatù e cuntr'a-u pappa, d'u [[1239]] a-a diocexi de Sann-a u gh'è stètu levóu 'na parte d'u sö teritoju, cu'a fundaçiùn d'a diocexi de Noi. Levóu u̇n cürtu mumentu fra u [[1502]] e u [[1503]], quande e due diocexi sun stète tachè ''aeque principaliter'', a diocexi de Noi a l'è restä pe sö cuntu finn-a d'u [[1820]]. D'u [[1327]] u vescu [[Federigu Cibbu]] u l'ha curpìu cun l'interditu a çitè de Sann-a, dunde e bèghe fra i guèrfi e i ghibelìn ävan purtóu a de viulense. St'interditu u l'è restóu finn-a d'u [[1336]], quande u pappa [[Benéito XII|Beneitu XII]] u u l'ha levóu, scibén che ste bèghe nu l'ean pe ninte paxentè. [[Immaggine:Savona Cathedral 2010.jpg|miniatura|U [[Catedräle de l'Asunta (Sann-a)|Dommu de Sann-a]], fètu d'u [[XVI secolo|Çinqueçentu]]]] D'u [[1356]] u gh'è a primma lista intrega d'e parocchie d'a diocexi mentre d'u [[1370]], tenpu d'u vescu [[Antognu da Salüssu]] che pö u l'è andètu a Milan, u s'è dètu u̇n növu statütu pe-i canónichi d'a catedräle, dund'u gh'ea de régule precize insc'â vitta de tütti i giurni e insc'ou serviççiu religiuzu. Finn-a d'alantùa e ancùn d'u [[XVI secolo|Çinqueçentu]], i veschi de Sann-a ne vegnivan da-e famiggie fra e ciü inpurtanti d'a [[Liguria|Ligüria]], cumme i [[D'a Ruvia (famiggia)|D'a Ruvia]], i [[Riäriu (famiggia)|Riäri]], i [[Spìnoa (famìggia)|Spinua]], i [[Fiéschi (famìggia)|Fieschi]], i [[Grimâdo (famìggia)|Grimädi]] e i [[Çenturión (famìggia)|Centuriùn]]. D'u [[XVI secolo|Çinqueçentu]] a catedräle a l'è stèta purtä inte l'antiga [[Gexa de San Françescu (Sann-a)|gexa françescann-a de San Françescu]], ricustruìa cu'u növu [[Catedräle de l'Asunta (Sann-a)|Dommu]] cunsacróu a l'Asunta. D'u [[1536]], a-i 18 de märsu e a-i 8 d'arvì, a Madonna a l'è cunparìa a l'[[Antognu Botta]], zuenottu de [[San Benärdu (Sann-a)|San Benärdu]] ch'u fäva u cuntadìn, e int'u scitu de ste apariçiuìn u gh'è stètu fabricóu u [[Santuäju d'a Madonna d'a Mizeicordia (Sann-a)|santuäju d'a Madonna d'a Mizeicordia]]. Tra u [[XV secolo|Quattruçentu]] e u [[XVI secolo|Çinqueçentu]] u gh'è stètu duì veschi de Sann-a che sun vegnüi pappi, l'[[Pappa Inucençu VIII|Inucençu VIII]] e u [[Pappa Giüliu II|Giüliu II]]. U [[Gian Anbröxu Fieschi]] u l'è stètu u primmu vescu a purtä avanti cun decixùn i decreti de rifurma d'u [[Concìlio de Trénto|cunciliu de Trentu]], che pö u ghe n'è andètu aprövu d'i ätri. De sti tenpi, inte l'archiviu d'a diocexi u se tröva i papé de vinti vìxite a-e parocchie, de quatorze scìnudi d'a diocexi, tanti editti insc'ou cültu, i sacramenti, l'aministraçiùn, a vitta d'i cristién, i mestri de scöa, a fundaçiùn d'u semenäju d'u [[1568]], duì prucèssi pe erezìa e tanti ätri p'ê strìe o de credense. D'u [[XVII secolo|Seiçentu]], e bèghe fra u vescu e e ätre càreghe d'a çitè han purtóu u [[Françescu Maìa Spinua]] a ese cacióu da Sann-a, tantu ch'u l'è stètu a Arbissöa pe ben vintün anni. U vescu [[Duménegu Maìa Gentile]], pe mezu de 'na cunvençiùn cu'u rè de Sardeĝn̂a firmä a [[Turin|Türìn]] a-i 18 d'agustu d'u [[1784]], u l'ha cedüu a sö suvranitè insc'ou paize de [[Lodiziu]], vixìn a [[O Dê|Degu]], in cangiu d'u tìtulu de prìnçipe de Lodiziu pe lé e a famiggia<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Alberto Casella|ànno=2022|méize=Dixenbre|tìtolo=Cadetti della Real Casa, feudatari del Papa e dell’Imperatore, principi - vescovi. Il titolo di principe in Piemonte (segunda parte)|revìsta=Rivista del Collegio Araldico|volùmme=annu CXIX|nùmero=2|pp=118-122|léngoa=IT}}</ref>. A-i 5 d'arvì d'u [[1806]] a diocexi de Sann-a a l'è pasä int'a pruvincia ecleziàstica de Zena, cu'u perde a sö antiga dipendensa da Milan<ref>{{Çitta publicaçión|ànno=1847|tìtolo=Expositum cum Nobis|revìsta=Bullarii romani continuatio|çitæ=Rumma|volùmme=Vul. XIII|p=17|léngoa=LA|url=https://www.google.com/books/edition/Bullarii_romani_continuatio_summorum_pon/_szo1w2cgAEC?gbpv=1&pg=PA17}}</ref>. Tenpu d'u [[Napolion Bonaparte|Napuliùn]], cu'u vescu [[Vincençu Maìa Maggioli]], u [[pappa Piu VII]] u l'è stètu prexuné pe due votte a Sann-a, d'u [[1808]] e d'u [[1814]]. === Diocexi de Noi === [[Immaggine:Noli - Chiesa di San Paragorio - 2023-09-02 16-18-11 001.jpg|sinistra|miniatura|A gexa de San Paragoriu de Noi]] A prezensa d'i cristién a l'è ben antiga a [[Nöi|Noi]], cumme han fètu pröva i scävi e i stüddi insc'â [[Gexa de San Paragoriu (Noi)|gexa de San Paragoriu]] e u sö batisteru paleocristiàn, che gh'han truvóu 'n inpurtante cunplèssu religiuzu fabricóu inte ciü mumenti, da l'etè paleocristiann-a a-a fin du [[X secolo|X seculu]], finn-a a-a fundaçiùn d'a gexa d'ancö<ref>{{Çitta|Frondoni, 2008|p. 601}}</ref>. Cu'i primmi scävi a San Paragoriu a-a fin de l'[[XIX secolo|Öttuçentu]], cumme ditu, u s'è scruvìu a ciappa de 'na tunba cu'a scrita ''episcopus Theodo[rus] o Theodo[sius]'', ch'a l'è stèta atribuìa tra a fin d'u [[VI secolo|VI seculu]] e a nasciùn d'u [[VIII secolo|VII]]. Sta tunba a l'ha dètu tantu da dì, cun ciü teurìe insc'â prezensa de 'n vescu a Noi quande, de prinçìppiu, u paize u gh'äva da ese int'a [[diocexi de Vuè]], alantùa a sede d'i veschi de [[Sann-a]]<ref name=":2">{{Çitta lìbbro|outô=Alessandra Frondoni|curatô=Mauro Darchi e Francesca Bandini|tìtolo=La Repubblica di Noli e l'importanza dei porti minori del Mediterraneo nel Medioevo|url=https://www.google.com/books/edition/La_repubblica_di_Noli_e_l_importanza_dei/t_R_CwAAQBAJ?gbpv=1&pg=PA70|ànno=2004|editô=All'Insegna del Giglio|çitæ=Borgo San Lorenzo|léngoa=IT|pp=69-70, 600|capìtolo=San Paragorio e l'insediamento di Noli prima del Mille|ISBN=88-7814-179-8}}</ref><ref name=":3">{{Çitta|Castiglia, 2013|pp. 178-184}}</ref>. P'â fedeltè d'a [[Repùbrica de Nöi|Repübbrica de Noi]], insemme a [[Repùbrica de Zena|Zena]], inte 'na questiùn cuntr'a l'inperatù, d'u [[1239]] u [[Pappa Grigheu IX|pappa Grigö IX]] u l'ha isóu Noi a diocexi, cun du teritoju levóu a quella de Sann-a. A oĝn̂i moddu sta diocexi, ch'a dipendeiva da [[Arçidiòcexi de Zêna|quella de Zena]], a l'è stèta tacä da-u pappa ''[[aeque principaliter]]'' a-a [[Diocexi de Brignè|diocexi de Brügnätu]], cuscì che quellu vescu, alantùa u [[Ghigèrmo Contàrdi|Ghigèrmu Cuntardi]], u vegnisse u vescu de Noi ascì<ref name=":4">{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/diocesi/diocesi/355/|tìtolo=Diocesi di Savona - Noli|léngoa=IT|vìxita=2026-05-14}}</ref>. A oĝn̂i moddu, zà a-i 13 d'agustu d'u [[1245]], cu'a bulla ''In sacra Petri'' u [[Pàppa Inocenço IV|pappa Inucençu IV]] u l'ha desfètu l'üniùn fra ste due diocexi e, pe fä frunte a-e ciü poche réndite d'a diocexi de Noi, u l'ha suprèssu l'[[Abasìa de Sant'Eugeniu (Berzezzi)|abasìa de Sant'Eugeniu]] de l'[[îzua de Berzezzi]] pe däne i guägni a-a mensa d'u vescu de Noi. U mêximu giurnu, u pappa u l'ha scritu a-u Ghigèrmu Cuntardi a léttia ''Cum olim'', pe däghe infurmaçiùn d'e sö decixuìn e a libertè de çèrne a sede dunde stä, tegnindu l'aministraçiùn de l'ätra ascì<ref>{{Çitta publicaçión|ànno=1858|tìtolo=Cum olim|revìsta=Bullarum diplomatum et privilegiorum sanctorum Romanorum pontificum Taurinensis editio|editô=Seb. Franco, H. Fory e H. Dalmazzo|çitæ=Türìn|volùmme=Vul. III|p=519|léngoa=LA|url=https://www.google.com/books/edition/_/fAuyONNnCOkC?gbpv=1&pg=PA519}}</ref>. Sta situaçiùn a l'è andèta avanti pe duì anni, pe tantu che, a-i 11 d'agustu d'u [[1247]] u l'è stètu numinóu cumme primmu vescu a Noi u [[Órdine di fràtti predicatoî|fratte dumenicàn]] [[Feippu (vescu de Noi)|Feippu]]. U 24 de zenä d'u [[1502]] e diocexi de Sann-a e de Noi sun stète tachè insemme ''aeque principaliter'' int'a persunn-a d'u vescu [[Galiottu d'a Ruvia]], pe ese turna spartìe d'u [[1503]] cu'a nómina de 'n aministratù apustólicu pe Noi. [[Immaggine:Noli - Concattedrale di San Pietro.jpg|miniatura|A [[Cuncatedrale de San Pé (Noi)|cuncatedräle de San Pé]], a Noi]] D'u [[1572]] u vescu Leunärdu Trüccu u l'ha stramüóu a catedräle da l'antiga gexa de San Paragoriu a [[Cuncatedrale de San Pé (Noi)|quella de San Pé]], drentu a-e mu̇àgge. U [[Pàppa Grigheu XIII|pappa Grigö XIII]] u l'ha dètu u sö permissu cu'a léttia apustólica ''Superna dispositione'' d'u 22 d'otubre d'u [[1572]]<ref>{{Çitta|Ughelli, 1719|coll. 1008-1010}}</ref>. U sö sucesù, u [[Timóteu Berardi]], u l'ha purtóu int'a növa catedräle e relìquie de [[Sant'Eugeniu de Cartagine|Sant'Eugeniu]] ascì, u santu patrùn de Noi. D'u [[XVII secolo|Seiçentu]] u l'è stètu vescu pe tanti anni u [[Steva Martini]], d'[[Arasce|Araŝĉe]], ch'u l'äva avüu tante càreghe a [[Romma|Rumma]], p'ou ciü a-a curte du cardinä Giuan Batista Pamphilj che, vegnüu [[pappa Inucençu X]], u gh'ha dètu sta diocexi. Dapö u gh'è stètu u vescu [[Giàcumu Porrata]], che int'u meize d'arvì d'u [[1692]] u l'ha inandióu u primmu [[Scìnodo diocexàn|scìnudu d'a diocexi]]<ref>{{Çitta|Semeria, 1843|pp. 333-334}}</ref>. D'u [[XVIII secolo|Setteçentu]] u gh'è stètu de inpurtante u vescu [[Antognu Maìa Arduini]], [[Órdine di fràtti minoî conventoâli|françescàn cunventuäle]], teólugu e cunsültù de tante cungregaçiuìn de Rumma, che a Noi u s'è fètu cunuŝĉe p'ê sö ópėe in favù di póvėei e d'u sö uspiä<ref>{{Çitta|Semeria, 1843|pp. 336-337}}</ref><ref>{{Çitta|Cappelletti, 1857|p. 520}}</ref>. L'ürtimu vescu de Noi avanti ch'a fuise tacä cun Sann-a u l'è stètu u [[Beneitu Solari]], religiuzu dumenicàn ben aspèrtu, tantu ligóu a-u sö ministeru e inpegnóu inte 'na forte ativitè religiuza. U l'ea ligóu a-e teurìe [[Giansenìsmo|gianseniste]], che in parte u n'ea d'acordiu cu'e idee pulìtiche, e u nu l'äva acetóu a cundanna d'u pappa d'u [[Scìnodo de Pistöia|scìnudu de Pistoia]]. Scibén che i cunträi a-a Gexa l'ävan pigióu cumme ün di sö scinbuli, u l'è stètu de lungu fedele a-a [[Catoliceximo|religiùn católica]]<ref name=":4" />. === Sann-a-Noi === A-a morte d'u Solari a diocexi de Noi a l'è restä pe sêi anni sensa de vescu, tantu che, a-i 25 de nuvenbre d'u [[1820]], cu'a bulla ''Dominici gregis'' de [[pappa Piu VII|pappa Pìu VII]] a l'è stèta tacä ''aeque principaliter'' a-a diocexi de Sann-a<ref>{{Çitta publicaçión|ànno=1853|tìtolo=Dominici gregis|revìsta=Bullarii romani continuatio|çitæ=Rumma|volùmme=Vul. XV|pp=351-353|léngoa=LA|url=https://www.google.com/books/edition/Bullarii_Romani_continuatio_Summorum_Pon/zPjyUQhCrOwC?gbpv=1&pg=PA351}}</ref>. Da quellu mumentu, u gh'è stètu 'n vescu ünnicu p'ê due diocexi, che l'han tegnüu e sö strutüe e a sö indipendensa giürìdica. Da-u 23 a-u 25 de märsu d'u [[1955]] u vescu [[Giovanni Battista Parodi]] u l'ha inandióu u scìnudu d'e Gexe de Sann-a e de Noi. A-i 30 de setenbre d'u [[1986]], cu'u decretu ''[[Instantibus votis]]''<ref>{{Çitta publicaçión|ànno=1987|tìtolo=Instantibus votis|revìsta=Acta Apostolicae Sedis|volùmme=Vul. LXXIX|pp=780-783|léngoa=LA|url=https://www.vatican.va/archive/aas/documents/AAS-79-1987-ocr.pdf}}</ref> d'a [[Congregaçión pe-i véschi|Cungregaçiùn pe-i veschi]], u s'è cumandóu l'üniùn intrega d'e due diocexi, cun 'na sula catedräle e 'na sula cüria, mumentu che a növa entitè a l'ha pigióu u sö numme d'ancö. A l'ürtimu, cu'u vescu [[Calogero Marino]], d'u [[2021]] u l'è stètu inandióu u scìnudu d'a diocexi ch'u l'è andètu avanti finn-a d'u [[2024]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2021/05/si-apre-il-sinodo-chiesa-di-savona-prendi-il-largo-confidando/|tìtolo=Si apre il Sinodo "Chiesa di Savona, prendi il largo confidando"|dæta=21 mazzu 2021|léngoa=IT|vìxita=2026-05-14}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.chiesasavona.it/articoli/sinodo-diocesano/|tìtolo=Sinodo diocesano|outô=Diocexi de Sann-a-Noi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-14}}</ref>, furmóu da 'n'asenblea de 103 persunn-e e ch'u l'ha travagióu insce-i çinque vèrbi d'u [[Convégno ecleziâle naçionâle|cunveĝn̂u de Firense]] d'u [[2015]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.chiesasavona.it/cose-il-sinodo/|tìtolo=Cos'è il sinodo?|outô=Diocexi de Sann-a-Noi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-14}}</ref>. == Serie d'i veschi == [[Immaggine:Calogero Marino in 2023.png|miniatura|U Calogero Marino, vescu de Sann-a-Noi da-u [[2016]]|356x356px]] U nu l'è marcóu i mumenti ch'u nu gh'ea de vescu se ciü cürti de duì anni o nu següi. === Veschi de Sann-a === * Teudôu o Teudoziu? † ([[VI secolo|VI]]/[[VII secolo|VII seculu]]) * Beneitu? † (mensünóu d'u [[680]])<ref group="n.">Pe cuntu d'u Lanzoni u nu l'ea vescu de Sann-a, ma ciütóstu de [[Diòcexi de Pitigliano-Sovana-Orbetello|Sovana]], int'a [[Tuscia|Tüscia]].</ref> * Anónimu † (mensünóu de l'[[825]])<ref name=":5">{{Çitta|Castiglia, 2013|pp. 176, 184}}</ref> * Stadelbèrtu † (mensünóu de l'[[864]])<ref name=":5" /> * Rómulu † (mensünóu de l'[[887]])<ref name=":5" /> * Benärdu † (mensünóu d'u [[992]]) * Giuan † (mensünóu d'u [[999]]) * Ardemàn † (mensünóu d'u [[1014]]) * Antelìn? † (mensünóu d'u [[1028]])<ref name=":0" group="n.">Stu vescu u l'è mensünóu da l'Ughelli int'a sö ''Italia sacra'', ma sensa de pröve de sta texi. U l'è acetóu da-u Semeria, da-u Cappelletti e da-u Gams ascì, mentre u nu ne parla u Kehr.</ref> * Brisiàn? † (mensünóu d'u [[1046]])<ref name=":0" group="n." /> * Beätu Amigu † (mensünóu d'u [[1049]]) * Giurdàn? † (mensünóu ciü o menu d'u [[1080]])<ref name=":0" group="n." /> * Pé Grusulàn † ([[1098]] - [[1102]], vegnüu [[Arçidiòcexi de Milàn|arcivescu de Milan]]) * Ghigèrmu † (pasóu u [[1102]])<ref group="n.">Annu ch'u nu l'è següu: de prubàbbile u l'è vegnüu vescu de Sann-a doppu che u Pé Grusulàn u l'äva fètu stramüu a Milan d'u [[1102]], cumm'u dixe u Kehr. L'Ughelli u ghe dà pe annu u [[1110]], mentre p'ou Semeria e u Gams u l'è fètu vescu doppu d'a morte d'u Pé Grusulàn a-i 6 d'agustu d'u [[1117]]. A oĝn̂i moddu, u Grusulàn u nu l'ea ciü turnóu a Sann-a, scibén che u pappa u gh'avesse cumandóu d'andäghe d'u [[1116]].</ref> * Beätu Utaviàn, [[Órdine de Sàn Benéito|O.S.B.]] † ([[1119]] - [[1128]], mortu in càrega) * Aldiçiu o Ardiçiu o Idiçiu † ([[1128]] - pasóu u [[1142]]) * Mainärdu † (mensünóu d'u [[1158]])<ref>{{Çitta|Kehr, 1913|VI/2, p. 154, nº 22}}</ref> * Guiddu † (mensünóu d'u [[1171]]/[[1181]])<ref>{{Çitta|Kehr, 1913|VI/2, p. 354, nº *1}}</ref> * Beätu Vidùn Lomello † (mensünóu d'u [[1179]])<ref group="n.">Vescu ch'u l'è mensünóu da l'Ughelli, da-u Semeria e da-u Gams, ma nu da-u Kehr.</ref> * Anbröxu D'u Carettu † (ciü o menu [[1183]] - [[1192]]<ref group="n.">Mortu primma d'u 7 de lüggiu.</ref>, mortu in càrega) * Bunifaççiu I † ([[1193]] - ciü o menu [[1199]], mortu in càrega) * Guala † (mensünóu d'u [[1199]]) * Antognu I de' Salüssu † ([[1200]] - pasóu u [[1203]]) * Pé † (mensünóu d'u [[1206]]) * Beätu Albèrtu Calvi da Cilavegna † (primma d'u [[1221]] - 8 otubre [[1230]], mortu in càrega) * Enricu † ([[1230]] - pasóu u [[1239]]) * Bunifaççiu II † (mensünóu d'u [[1241]]) * Curädu de Ancisa † (primma d'u [[1251]] - pasóu u [[1264]]) * Rüfìn Colombo † (primma d'u [[1278]] - setenbre [[1287]], mortu in càrega) * Enricu Ponsone † (15 frevä [[1289]] - pasóu u [[1292]]) * Grigö † (mensünóu d'u [[1297]]) * Gualtieru de Maus, [[Órdine di fràtti predicatoî|O.P.]] † (mensünóu d'u 1303) * Giàcumu Cadarengo † (ciü o menu [[1305]] - pasóu u [[1311]]) * Federigu Cibo † (4 märsu [[1317]] - [[1342]], mortu in càrega) * Pàulu Gherardu de' Vasconi, [[Órdine de Sant'Agostìn|O.S.A.]] † (18 lüggiu [[1342]] - [[1355]], mortu in càrega) * Antognu da Salüssu † (27 nuvenbre [[1355]] - 7 züĝn̂u [[1376]], vegnüu [[Arçidiòcexi de Milàn|arcivescu de Milan]]) * Duménegu de Lagne, [[Órdine di fràtti predicatoî|O.P.]] † (12 dixenbre [[1376]] - [[1384]], mortu in càrega) * Antognu Viale † (21 nuvenbre [[1386]] - [[1394]], mortu in càrega) * Giuan de Fèrmu † (29 otubre [[1394]] - 22 zenä [[1406]], vegnüu [[Diòcexi de Àscoli Picén|vescu de Àsculi Picen]]) * Feippu Ogerio, [[Órdine da Biâ Vèrgine do Mónte Carmêlo|O.Carm.]] † (5 züĝn̂u [[1405]] - [[1411]], vegnüu [[Arçidiòcexi de Damàsco|arcivescu tituläre de Damascu]]) * Pé Spinua, [[Órdine de Sàn Benéito|O.S.B.]] † (29 otubre [[1411]] - 11 lüggiu [[1413]], vegnüu [[Diòcexi de Uselli|vescu de Uselli]]) * Vincençu Viale † (14 lüggiu [[1413]] - [[1442]], mortu in càrega) * Valeriu Calderina † (6 frevä [[1442]] - 5 nuvenbre [[1466]], vegnüu [[Diocexi de Arbenga e Impeia|vescu de Arbenga]]) * Giuan Batista Cibbu † (5 nuvenbre [[1466]] - 16 setenbre [[1472]], vegnüu [[Diòcexi de Molfetta|vescu de Molfetta]], pö fètu pappa cu'u numme de Inucençu VIII) * Pé Gara, [[Órdine di fràtti predicatoî|O.P.]] † (16 setenbre [[1472]] - [[1499]], dimissu da-a càrega) ** Giüliàn d'a Ruvia † (20 setenbre [[1499]] - 24 zenä [[1502]], vegnüu [[Diòcexi de Vercèlli|vescu de Vercèlli]], pö fètu pappa cu'u numme de Giüliu II) (aministratù apustólicu) * Galiottu Franciotti d'a Ruvia † (24 zenä [[1502]] - [[1504]], dimissu da-a càrega) * Giàcumu Giüppu d'a Ruvia † (6 märsu [[1504]] - [[1510]], mortu in càrega) * Raffaele Riario † (5 dixenbre [[1511]] - 9 arvì [[1516]], dimissu da-a càrega) * Tumäxu Riario † (9 arvì [[1516]] - 30 züĝn̂u [[1528]], mortu in càrega) ** Agustìn Spinua † (17 lüggiu [[1528]] - 18 otubre [[1537]], mortu in càrega) (aministratù apustólicu) * Giàcumu Fieschi † (22 otubre [[1537]] - [[1545]] o [[1546]], mortu in càrega) * Niculó Fieschi † (12 frevä [[1546]] - [[1564]], dimissu da-a càrega)<ref group="n.">U vescu Carlu Grimaldi, che de serie méttan fra i veschi de Sann-a e ch'u l'ea a-u [[Concìlio de Trénto|cunciliu de Trentu]] d'u [[1562]], u l'ea in veitè u [[Diòcexi de Sagona|vescu de Sagona]], in [[Corsega|Còrsega]] ({{Çitta|Eubel|Vul. 4, p. 288|Eubel (Sann-a)}}). I stórichi che u méttan fra i veschi de Sann-a dan duì mandè a-u Niculó Fieschi, scicumme ch'u l'ea vegnüu sübbitu primma d'u Gian Anbröxu Fieschi.</ref> * Gian Anbröxu Fieschi † (9 lüggiu [[1564]] - [[1576]], dimissu da-a càrega) * Cézare Camillu Ferrero † (9 mazzu [[1576]] - 13 frevä [[1581]], vegnüu [[Diòcexi de Ivrea|vescu de Ivrea]]) * Dumenegu Grimaldi † (13 frevä [[1581]] - 14 märsu [[1584]], vegnüu [[Diòcexi de Cavaillon|vescu de Cavaillon]]) * Giuan Batista Centurione † (8 züĝn̂u [[1584]] - [[1587]], dimissu da-a càrega) * Pé Françescu Costa † (27 lüggiu [[1587]] - 29 arvì [[1624]], vegnüu [[Diocexi de Arbenga e Impeia|vescu de Arbenga]]) * Françescu Maìa Spinua, [[Cêghi regolâri teatìn|C.R.]] † (29 arvì [[1624]] - 8 agustu [[1664]], mortu in càrega) * Steva Spinua, [[Cêghi regolâri de Somàsca|C.R.S.]] † (15 dixenbre [[1664]] - [[1682]], mortu in càrega) * Vincençu Maìa Durazzo, [[Cêghi regolâri teatìn|C.R.]] † (20 dixenbre [[1683]] - 3 züĝn̂u [[1722]], mortu in càrega) * Agustìn Spinua, [[Cêghi regolâri de Somàsca|C.R.S.]] † (23 setenbre [[1722]] - 16 otubre [[1755]], mortu in càrega) * Utäviu Maìa De Mari, [[Cêghi regolâri de Somàsca|C.R.S.]] † (15 dixenbre [[1755]] - 27 märsu [[1775]], mortu in càrega) * Duménegu Maìa Gentile † (29 zenä [[1776]] - 24 setenbre [[1804]], dimissu da-a càrega) * Vincençu Maìa Maggioli † (24 setenbre [[1804]] - 19 zenä [[1820]], mortu in càrega) * Giuseppe Airenti, [[Órdine di fràtti predicatoî|O.P.]] † (2 otubre [[1820]] - 25 nuvenbre [[1820]], vegnüu vescu de Sann-a e Noi) === Veschi de Noi === * Ghigèrmu Cuntardi † ([[1239]] - [[1245]], dimissu da-a càrega) ** Ghigèrmu Cuntardi † ([[1245]] - [[1247]], dimissu da-a càrega) (aministratù apustólicu) * Feippu, [[Órdine di fràtti predicatoî|O.P.]] † (11 agustu [[1247]] - ?) * Anónimu † (mensünóu a-i 8 de züĝn̂u d'u [[1251]])<ref>{{Çitta|Eubel|Vul. 2, p. XXXII|Eubel (Noi)}}</ref> * Niculó † (mensünóu a-i 2 de dixenbre d'u [[1262]]) * Pastù † (mensünóu a-i 8 de züĝn̂u d'u [[1263]]) * Anónimu † (mensünóu a-i 9 de lüggiu d'u [[1291]])<ref>{{Çitta|Eubel|Vul. 1, p. 358, notta 2|Eubel (Noi)}}</ref> * Ugolìn † (mensünóu d'u [[1292]] e d'u [[1293]]) ** Leunärdu Fieschi † ([[1303]] - [[1317]]) (aministratù apustólicu) * Sinibärdu † (9 setenbre [[1317]] - ?, mortu in càrega) * Teudescu, [[Órdine di fràtti predicatoî|O.P.]] † (27 arvì [[1328]] - ?, mortu in càrega) * Amedeu d'Arba, [[Órdine di fràtti minoî|O.F.M.]] † (15 frevä [[1346]] - ?, mortu in càrega) * Lüchìn de Guidobono, [[Órdine di fràtti minoî|O.F.M.]] † (21 lüggiu [[1360]] - [[1396]], vegnüu [[Arçidiòcexi de Naupacto|arcivescu de Naupacto]])<ref group="n.">Pe cuntu d'u Semeria e d'u Gams, da-u [[1366]] a-u [[1381]] u Giuan Fieschi u n'è stètu aministratù apustólicu.</ref> * Curädu da Cloaco † (13 setenbre [[1396]] - ?, mortu in càrega) ** Leunärdu da Felisàn, [[Órdine di fràtti predicatoî|O.P.]] † (4 novembre [[1405]] - ?) (antivescovo) ** Françescu † (22 zenä [[1406]] - ?) (antivescu) * Märcu † (23 märsu [[1406]] - pasóu u [[1409]]) ** Giuan † (mensünóu d'u [[1414]]) (antivescu) * Märcu Vigerio, [[Órdine di fràtti minoî|O.F.M.]] † ([[1437]] - ?, mortu in càrega)<ref group="n.">A nu l'è guèi següa a sö prezensa int'a serie d'i veschi de Noi. P'aveighe u mêximu numme d'u vescu de primma, l'Eubel u nu fa de diferense fra sti duì e doppu d'u Märcu, vescu elezüu d'u [[1406]], u ghe mette sübbitu u Zorzu Fieschi.</ref> ** Zorzu Fieschi † (13 frevä [[1447]] - 7 agustu [[1448]], dimissu da-a càrega) (aministratù apustólicu) * Napuliùn Fieschi † (7 agustu [[1448]] - 21 dixenbre [[1459]], vegnüu [[Diocexi de Arbenga e Impeia|vescu de Arbenga]]) * Pàulu Giustiniani † (24 märsu [[1460]] - [[1485]], mortu in càrega) * Duménegu Vacchiero † (2 dixenbre [[1485]] - 24 zenä [[1502]], vegnüu [[Diocexi de Ventemiglia-Sanremu|vescu de Vintimiggia]]) ** Galiottu Franciotti d'a Ruvia † (24 zenä [[1502]] - zenä [[1503]], dimissu da-a càrega) (aministratù apustólicu) ** Luensu Cibbu De Mari † (zenä [[1503]] - 21 dixenbre [[1503]], mortu in càrega) (aministratù apustólicu) * Antognu Ferrero † (8 zenä [[1504]] - 13 agustu [[1504]], vegnüu [[Diòcexi de Gùbbio|vescu de Gübbiu]]) * Gian Françescu Foderato † (23 agustu [[1505]] - [[1506]], mortu in càrega) * Vincençu Boverio † (8 o 21 agustu [[1506]] - ?) * Gaspare Doja † ([[1519]] - ?) * Vincençu D'Aste † ([[1525]] - ?) ** Giömu Doja † (13 arvì [[1534]] - 25 frevä [[1549]], dimissu da-a càrega) (aministratù apustólicu) * Mascimiliàn Doja † (25 frevä [[1549]] - [[1572]], mortu in càrega) * Leunärdu Trucco † (2 züĝn̂u [[1572]] - [[1587]], mortu in càrega) * Timóteu Berardi, [[Órdine da Biâ Vèrgine do Mónte Carmêlo|O.Carm.]] † (12 otubre [[1587]] - [[1616]], mortu in càrega) * Àngiou Mascardo † (4 lüggiu [[1616]] - [[1645]], mortu in càrega) * Steva Martini † (19 frevä [[1646]] - frevä [[1687]], mortu in càrega) * Giàcumu Porrata † (7 lüggiu [[1687]] - ciü o menu setenbre [[1699]], mortu in càrega) * Pàulu Andria Borelli, [[Cêghi regolâri de Sàn Pòulo|B.]] † (21 züĝn̂u [[1700]] - 2 märsu [[1710]], mortu in càrega) * Giuseppe Sauli Bargagli, [[Cêghi regolâri minoî|C.R.M.]] † (7 mazzu [[1710]] - 10 nuvenbre [[1712]], mortu in càrega) * Märco Giaçintu Gandolfo † (28 arvì [[1713]] - 16 arvì [[1737]], mortu in càrega) * Custantìn Serra, [[Cêghi regolâri de Somàsca|C.R.S.]] † (7 züĝn̂u [[1737]] - 9 märsu [[1746]], vegnüu [[Diocexi de Arbenga e Impeia|vescu de Arbenga]]) * Antognu Maìa Arduini, [[Órdine di fràtti minoî conventoâli|O.F.M.Conv.]] † (9 märsu [[1746]] - 16 dixenbre [[1777]], mortu in càrega) * Beneitu Solari, [[Órdine di fràtti predicatoî|O.P.]] † (1° züĝn̂u [[1778]] - 13 arvì [[1814]], mortu in càrega) ** Sensa de vescu (1814-1820)<ref group="n.">Da-u 6 d'otubre d'u [[1818]] a-i 19 de zenä d'u [[1820]] u l'è stètu aministratù apustólicu d'a diocexi u Vincençu Maìa Maggioli, vescu de Sann-a.</ref> === Veschi de Sann-a e Noi === * Giuseppe Airenti, [[Órdine di fràtti predicatoî|O.P.]] † (25 nuvenbre [[1820]] - 5 lüggiu [[1830]], vegnüu [[Arçidiòcexi de Zêna|arcivescu de Zena]]) ** Sensa de vescu ([[1830]]-[[1833]]) * Agostino Maria De Mari † (15 arvì [[1833]] - 14 dixenbre [[1840]], mortu in càrega) * Alessandro Riccardi di Netro † (24 zenä [[1842]] - 22 frevä [[1867]], vegnüu [[Arçidiòcexi de Turìn|arcivescu de Türìn]]) * Giovanni Battista Cerruti † (22 frevä [[1867]] - 21 märsu [[1879]], mortu in càrega) * Giuseppe Boraggini † (12 mazzu [[1879]] - 30 arvì [[1897]], mortu in càrega) * Giuseppe Salvatore Scatti † (15 frevä [[1898]] - 30 züĝn̂u [[1926]], mortu in càrega) * Pasquale Righetti † (20 dixenbre [[1926]] - 7 lüggiu [[1948]], mortu in càrega) * Giovanni Battista Parodi † (14 setenbre [[1948]] - 15 lüggiu [[1974]], u l'ha lascióu a càrega) * Franco Sibilla † (15 lüggiu [[1974]] - 8 setenbre [[1980]], vegnüu [[Diòcexi de Àsti|vescu de Asti]]) * Giulio Sanguineti † (15 dixenbre [[1980]] - 30 setenbre [[1986]], vegnüu vescu de Sann-a-Noi) === Veschi de Sann-a-Noi === * Giulio Sanguineti † (30 setenbre [[1986]] - 7 dixenbre [[1989]], vegnüu [[Diòcexi de Spézza-Sarzànn-a-Brignæ|vescu de Spezza-Sarzann-a-Brügnätu]]) * Roberto Amadei † (21 arvì [[1990]] - 21 nuvenbre [[1991]], vegnüu [[Diòcexi de Bèrgamo|vescu de Bèrgamu]]) * Dante Lafranconi (7 dixenbre [[1991]] - 8 setenbre [[2001]], vegnüu [[Diòcexi de Cremónn-a|vescu de Cremunn-a]]) * Domenico Calcagno (25 zenä [[2002]] - 7 lüggiu [[2007]], vegnüu segretäju de l'Aministraçiùn d'u Patrimoniu d'a Sede Apustólica) * Vittorio Lupi (30 nuvenbre [[2007]] - 20 otubre [[2016]], u l'ha lascióu a càrega) * Calogero Marino (20 otubre [[2016]] - in càrega) == Statìstiche == A diocexi, d'u [[2023]], a gh'äva 'na pupulaçiùn de 143.649 persunn-e pe 138.699 batezè, saiea a dì u 96,6% d'u tutäle. {| class="wikitable" style="font-size:95%;width:80%;margin:auto;clear:both;text-align:center;" ! rowspan="2" |Annu ! colspan="3" |Pupulaçiùn ! colspan="4" |Presbìteri ! rowspan="2" |Diàcuni ! colspan="2" |Religiuxi ! rowspan="2" |Parocchie |- ! style="width:10%;" |<small>Batezè</small> ! style="width:10%;" |<small>Tutäle</small> ! style="width:5%;" |<small>%</small> ! style="width:8%;" |<small>Nümeru</small> ! style="width:8%;" |<small>Seculäri</small> ! style="width:8%;" |<small>Reguläri</small> ! style="width:8%;" |<small>Batezè pe presbìteru</small> ! style="width:8%;" |<small>Ommi</small> ! style="width:8%;" |<small>Donne</small> |- | 1950 || 130.285 || 131.000 || 99,5 || 287 || 163 || 124 || 453 || - || 147 || 862 || 65 |- | 1970 || 166.163 || 167.000 || 99,5 || 243 || 135 || 108 || 683 || 1 || 123 || 865 || 76 |- | 1980 || 176.700 || 179.395 || 98,5 || 211 || 130 || 81 || 837 || 1 || 102 || 758 || 77 |- | 1990 || 137.212 || 143.282 || 95,8 || 179 || 115 || 64 || 766 || 1 || 81 || 663 || 74 |- | 1999 || 139.588 || 143.039 || 97,6 || 143 || 93 || 50 || 976 || 7 || 61 || 517 || 71 |- | 2000 || 131.659 || 135.806 || 96,9 || 152 || 94 || 58 || 866 || 5 || 65 || 506 || 71 |- | 2001 || 140.547 || 144.029 || 97,6 || 140 || 91 || 49 || 1.003 || 6 || 56 || 490 || 71 |- | 2002 || 154.500 || 157.571 || 98,1 || 138 || 82 || 56 || 1.119 || 6 || 62 || 461 || 71 |- | 2003 || 156.133 || 158.983 || 98,2 || 133 || 81 || 52 || 1.173 || 9 || 56 || 461 || 71 |- | 2004 || 131.069 || 133.462 || 98,2 || 133 || 80 || 53 || 985 || 9 || 53 || 421 || 71 |- | 2010 || 146.410 || 148.808 || 98,4 || 126 || 78 || 48 || 1.161 || 8 || 48 || 408 || 71 |- | 2014 || 152.000 || 155.000 || 98,1 || 95 || 55 || 40 || 1.600 || 9 || 49 || 340 || 71 |- | 2017 || 152.100 || 153.700 || 99,0 || 93 || 52 || 41 || 1.635 || 9 || 50 || 340 || 71 |- | 2020 || 153.000 || 155.000 || 98,7 || 77 || 47 || 30 || 1.987 || 9 || 34 || 183 || 70 |- | 2022 || 152.000 || 154.000 || 98,7 || 80 || 48 || 32 || 1.900 || 9 || 38 || 226 || 70 |- | 2023 || 138.699 || 143.649 || 96,6 || 67 || 43 || 24 || 2.070 || 11 || 30 || 226 || 70 |} == Notte == ;Notte a-u tèstu <references group="n." responsive="" /> ;Notte bibliugràfiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Ferdinando Ughelli|tìtolo=Italia sacra|url=https://www.google.com/books/edition/Italia_sacra_sive_de_Episcopis_Italiae_e/3p1GpyF9BUQC|ediçión=2|ànno=1719|çitæ=Veneçia|léngoa=LA|volùmme=Vul. IV, coll. 730-744 e coll. 1004-1010|cid=Ughelli, 1719}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Battista Semeria|tìtolo=Secoli cristiani della Liguria|url=https://www.google.com/books/edition/Secoli_christiani_della_Liguria_ossia_st/UgqQlsVbw7wC|ànno=1843|çitæ=Türìn|léngoa=IT|pp=185-315, 319-341|volùmme=Vul. II|cid=Semeria, 1843}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Cappelletti|tìtolo=Le Chiese d'Italia della loro origine sino ai nostri giorni|url=https://www.google.com/books/edition/Le_Chiese_d_Italia_dalla_loro_origine_si/VluqVQNK2nwC?gbpv=1&pg=PA487|ànno=1857|editô=Giuseppe Antonelli|çitæ=Veneçia|léngoa=IT|pp=487-528|volùmme=Vul. XIII|cid=Cappelletti, 1857}} * {{Çitta lìbbro|tìtolo=Catholic Encyclopedia|url=https://en.wikisource.org/wiki/Catholic_Encyclopedia_(1913)/Diocese_of_Savona_and_Noli|ànno=1913|editô=Encyclopedia Press|çitæ=New York|léngoa=EN|capìtolo=Savona and Noli}} * {{Çitta lìbbro|outô=Paul Fridolin Kehr|tìtolo=Italia Pontificia|url=https://web.archive.org/web/20160406063808/http://collections.stanford.edu/publicdomain/bin/detail?fileID=277831823|ànno=1913|editô=Apud Weidmannos|çitæ=Berlìn|léngoa=LA|pp=352-357|volùmme=VI/2|cid=Kehr, 1913}} * {{Çitta lìbbro|outô=Konrad Eubel|tìtolo=Hierarchia Catholica Medii Aevi|volùmme=[https://archive.org/details/hierarchiacathol01eubeuoft/page/433/mode/1up Vul. 1], pp.&nbsp;433-434; [https://archive.org/details/hierarchiacathol02eubeuoft/page/229/mode/1up Vul. 2], p.&nbsp;229; [https://archive.org/details/hierarchiacathol03eube/page/291/mode/1up Vul. 3], pp.&nbsp;291-292; [https://archive.org/details/hierarchiacathol04eubeuoft/page/305/mode/1up?view=theater Vul. 4], p.&nbsp;305; [https://www.archive.org/stream/hierarchiacathol05eubeuoft#page/344/mode/1up Vul. 5], p.&nbsp;344; [https://www.archive.org/stream/hierarchiacathol06eubeuoft#page/367/mode/1up Vul. 6], p.&nbsp;367|cid=Eubel (Sann-a)|léngoa=LA|ànno=1913-1958}} (pe Sann-a) * {{Çitta lìbbro|outô=Konrad Eubel|tìtolo=Hierarchia Catholica Medii Aevi|volùmme=[https://archive.org/details/hierarchiacathol01eubeuoft/page/358/mode/1up Vul. 1], p.&nbsp;358; [https://archive.org/details/hierarchiacathol02eubeuoft/page/200/mode/1up Vul. 2], p.&nbsp;200; [https://archive.org/details/hierarchiacathol03eube/page/254/mode/1up Vul. 3], p.&nbsp;254; [https://archive.org/details/hierarchiacathol04eubeuoft/page/253/mode/1up?view=theater Vul. 4], p.&nbsp;253; [https://www.archive.org/stream/hierarchiacathol05eubeuoft#page/280/mode/1up Vul. 5], pp.&nbsp;280-281; [https://www.archive.org/stream/hierarchiacathol06eubeuoft#page/302/mode/1up Vul. 6], p.&nbsp;302|léngoa=LA|ànno=1913-1958}} (pe Noi) * {{Çitta lìbbro|outô=Pius Bonifacius Gams|tìtolo=Series episcoporum Ecclesiae Catholicae|url=https://archive.org/stream/seriesepiscoporu00gamsuoft#page/821/mode/1up|ànno=1957|editô=Akademische Druck - u. Verlagsanstalt|çitæ=Graz|léngoa=LA|pp=821-823}} * {{Çitta lìbbro|outô=Francesco Lanzoni|tìtolo=Le diocesi d'Italia dalle origini al principio del secolo VII (an. 604)|url=https://www.archive.org/stream/MN5017ucmf_0#page/n883/mode/2up|ànno=1927|editô=Stabilimento Grafico F. Lega|çitæ=Faensa|léngoa=IT|pp=844-845|volùmme=Vul. II}} * {{Çitta lìbbro|outô=Alessandra Frondoni|tìtolo=Atti del XV congresso internazionale di archeologia cristiana|url=https://www.academia.edu/12122027/Atti_Toledo_-_3a_sessione|ànno=2008|çitæ=Toledo|léngoa=IT|pp=591-618|capìtolo=Vescovo, città e territorio nella Liguria di Ponente alla luce delle recenti ricerche archeologiche|cid=Frondoni, 2008}} * {{Çitta publicaçión|outô=Gabriele Castiglia|ànno=2013|tìtolo=Vada Sabatia: dati a confronto per nuove ipotesi sulla cristianizzazione del Ponente ligure|revìsta=Rivista di Archeologia Cristiana|volùmme=Vul. 89|pp=169-188|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/9149913/CASTIGLIA_2014c_Vada_Sabatia_dati_a_confronto_per_nuove_ipotesi_sulla_cristianizzazione_del_Ponente_ligure_in_Rivista_di_Archeologia_Cristiana_89_Citt%C3%A0_del_Vaticano_2014_pp._169-188|cid=Castiglia, 2013}} == Ätri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de föa == * {{Çitta web|url=https://www.chiesasavona.it/|tìtolo=Scitu d'a diocexi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-14}} * {{Çitta web|url=https://www.catholic-hierarchy.org/diocese/dsano.html|tìtolo=Diocese of Savona-Noli|outô=David Cheney|léngoa=EN|vìxita=2026-05-14}} * {{Çitta web|url=http://www.gcatholic.org/dioceses/diocese/savo0.htm|tìtolo=Diocese of Savona-Noli|léngoa=EN|vìxita=2026-05-14}} * {{Çitta web|url=http://www.gcatholic.org/dioceses/former/noli0.htm|tìtolo=Former Diocese of Noli|léngoa=EN|vìxita=2026-05-14}} * {{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/diocesi/diocesi/355/|tìtolo=Diocesi di Savona - Noli|léngoa=IT|vìxita=2026-05-14}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Sann-a]] [[Categorîa:Diòcexi|Sann-a-Noi]] [[Categorîa:Religión in Ligùria]] 5tfi5bsqjd3gq5294dm912yd1idt4gw 269747 269746 2026-05-15T18:22:53Z N.Longo 12052 269747 wikitext text/x-wiki {{Savuneize|grafîa=, a-a manea de l'Essiu d'a Ciann-a}} [[Immaggine:Diocesi di Savona - Noli.png|miniatura|Mappa d'a diocexi de Sann-a-Noi]] A '''diocexi de Sann-a-Noi''' (''Dioecesis Savonensis-Naulensis'' in [[Léngoa latìnn-a|latìn]]) a l'è 'na diocexi d'a [[Catoliceximo|Gexa católica]] ch'a dipende da l'[[Arcidiòcexi de Zêna|arcidiocexi de Zena]] e ch'a fa parte d'a [[Región eclesiàstica Ligùria|regiùn ecleziàstica d'a Ligüria]]. D'u [[2023]] a cuntäva de 138.699 batezè pe 143.649 abitanti e, a-a giurnä d'ancö, a l'è rezüa da-u vescu [[Calogero Marino]]. == Teritoju == U teritoju d'a diocexi u se spande insc'â parte de levante d'a [[pruvincia de Sann-a]], ciü che a l'estremitè de punente d'a [[Çittæ metropolitann-a de Zena|çitè metrupulitann-a de Zena]]. A gh'ha di cunfìn cu'e [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi de Arbenga-Inperia]] a süd-ovest, [[Diocexi de Munduvì|de Munduvì]] a punente, [[Diocexi de Acqui|de Acqui]] a setentriùn e [[Arcidiòcexi de Zêna|de Zena]] a levante. A sede d'a diocexi a l'è a çitè de [[Sann-a]], dund'u se tröva a [[Catedräle de l'Asunta (Sann-a)|catedräle de l'Asunta]], mentre a [[Nöi|Noi]] u gh'è a [[Cuncatedrale de San Pé (Noi)|cuncatedräle de San Pé]]. De ciü, int'u teritoju d'a diocexi u gh'è ancùn a baxìlica d'a [[Santuäju d'a Madonna d'a Mizeicordia (Sann-a)|Madonna d'a Mizeicordia]], a Sann-a, e quelle de [[Colegiôta de San Giuanne Batista|San Giuan Batista]] e de [[Colegiôta de San Biôxu|San Giäxu]], a [[Finô|Finä]]; a Noi u se tröva l'antiga [[Gexa de San Paragoriu (Noi)|catedräle de San Paragoriu]] ascì. === Parocchie e vicäje === {{Véddi ascì|Parocchie d'a diocexi de Sann-a-Noi|càngio variànte=U mêximu argumentu int'u detaggiu}} U teritoju d'a diocexi u se spande insce 359&nbsp;km² e u l'è spartìu int'e quattru vicäje d'Arbissöa e Väze, de Finä e Noi, de Sann-a e de Vuè, pe 71 parocchie inte tüttu: * 68 se trövan int'a [[pruvincia de Sann-a]], int'i cumüni de [[A Moenn-a d'Arbisseua|A Main-a d'Arbissöa]], [[A Steja|A Steĵa]], [[Berzezzi]], [[Côrxi|Cärxi]], [[Çelle]], [[Cuggiæn|Cügén]], [[D'Ätu d'Arbissöa]], [[Finô|Finä]] (levóu e fraçiuìn de [[Gura (Finô)|Gura]] e de [[Ölle (Finô)|Ölle]]), [[Nöi|Noi]], [[Orcu Feìn|Orcu e Fegìn]], [[Riôtu|Riätu]], [[Sann-a]], [[Spoturnu|Sputurnu]], [[Väze]], [[Vessi e Portiu]], [[Vuè]]<ref group="n.">Tenpu ch'a l'ea pe sö cuntu, a diocexi de Noi a gh'äva de parocchie int'i cumüni d'ancö de [[Nöi|Noi]], [[Màllae|Màllae]], [[Orcu Feìn|Orcu e Fegìn]] e [[Vuè]].</ref>. * 3 int'a [[Çittæ metropolitann-a de Zena|çitè metrupulitann-a de Zena]], tütte int'u cumüne de [[Cogoeuo|Cugöu]] == Stoja == A diocexi d'ancö a ne vegne da l'üniùn d'e diocexi de Sann-a e de Noi, deciza da-a [[Congragaçión pe-i véschi|Cungregaçiùn pe-i veschi]] d'u [[1986]]. === Diocexi de Sann-a === L'urìgine d'a diocexi de Sann-a a nu l'è següa e a l'è ciütóstu cuntestä, survatüttu doppu ch'u s'è scruvìu de növe testimunianse archeulógiche e epigràfiche che l'han missu in dübbiu a dèta tradiçiunäle. Sta lì a se fundäva p'ou ciü insc'ou fètu che a diocexi de Sann-a a ne vegnisse da 'na ciü antiga [[diocexi de Vuè]], cu'u primmu vescu cunusciüu ch'u siea stètu u [[Beneitu (vescu de Sann-a)|Beneitu]] ch'u l'äva pigióu parte a-u [[Concìlio de Rómma (680)|cunciliu de Rumma]] d'u [[680]], mentre a-a fin d'u [[X secolo|X seculu]], cu'u vescu [[Giuan I (vescu de Sann-a)|Giuan]], a sede a l'aviea fètu stramüu d'in [[Vuè]] a [[Sann-a]]. I scävi insc'ou [[Priamä]], cun quellu ch'u s'è scruvìu lì, han purtóu u [[Carlo Varaldo]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Carlo Varaldo|tìtolo=Archeologia urbana a Savona: scavi e ricerche nel complesso monumentale del Priamar|ànno=1992|çitæ=Burdighea|léngoa=IT|volùmme=Vul. 1}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Carlo Varaldo|curatô=Mario Marcenaro|tìtolo=Roma e la Liguria Marittima|ànno=2003|çitæ=Burdighea|léngoa=IT|pp=161-168|capìtolo=Tra Vado e Savona: l'evoluzione della diocesi tra tardo antico e alto medioevo}}</ref> a-a teurìa che Sann-a a siea stèta a primma sede d'a diocexi, fundä a-u tenpu da [[Provincia Maritima Italorum|duminaçiùn bizantinn-a]] tra u [[VI secolo|VI]] e u [[VII secolo|VII seculu]] e che, doppu che u [[Rotari]] a l'äva fètu ruvinä a çitè d'u [[643]], a sede a siea stèta stramüä in Vuè. De ciü, p'oua u nu gh'è de pröve següe da l'archeulugìa insce 'n primmu scitu cristiàn e insc'â tradiçiùn d'a ciü antighitè d'a sede d'u vescu a Vuè ciütóstu che a Sann-a<ref name=":0">{{Çitta|Frondoni, 2008|p. 593}}</ref>. A nu l'è guèi següa mancu a serie d'i veschi, pe l'alternäse d'i tìtuli ''Vadensis'' e ''Saonensis'' finn-a a-u [[XI secolo|seculu XI]], da quand'u l'è dövióu sulu che u tìtulu ''Saonensis''<ref name=":1">{{Çitta|Castiglia, 2013|p. 176}}</ref>. L'atribuçiùn d'u vescu Beneitu a Vuè, a-a giurnä d'ancö, a l'è stèta questiunä a partì da quant'u se leze insce di manuscriti, ch'i faiean dì che stu vescu u l'ea d'a [[diocexi de Arba]], int'u [[Piemonte|Piemunte]]<ref>{{Çitta|Frondoni, 2008|pp. 591-592, notta 2}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Fedele Savio|tìtolo=Gli antichi vescovi d'Italia. Il Piemonte|url=https://archive.org/details/gliantichivesco00savigoog/page/50/mode/2up|ànno=1898|editô=Fratelli Bocca Editori|çitæ=Türìn|léngoa=IT|p=51}}</ref>. P'â diocexi de ''Vada'' u gh'è 'na pröva p'â primma votta de l'[[825]], quande 'n sö vescu u l'è mensünóu int'u ''capitolare olonense'' d'u Lutäriu I. De l'[[864]] u [[Stadelbèrtu]], ''episcopus vadensis'', u l'ha pigióu parte a 'n [[Concìlio|cunciliu]] [[Provìnsa eclesiàstica|pruvinciäle]] ch'u s'ea tegnüu a [[Milan]]<ref name=":1" /> mentre, de l'[[887]], u gh'è u [[Rómulu (vescu de Sann-a)|Rómulu]], ''venerabilis episcopus saonensis''<ref name=":0" />. Ste chì sun e primme mençiuìn següe d'a diocexi de Vuè/Sann-a e d'i sö veschi, tantu ch'u nu gh'è de scriti o di rèsti da l'archeulugìa a fä de pröva d'a fundaçiùn de 'na diocexi a ''[[Vada Sabatia]]'' o a ''Saona'' primma de l'inprinçippiu d'u [[IX secolo|IX seculu]]<ref>{{Çitta|Castiglia, 2013|p. 184}}</ref>. U̇n prublema de ciü u ne vegne da-u fètu che, a-a fin de l'[[XIX secolo|Öttuçentu]], int'a [[Gexa de San Paragoriu (Noi)|gexa de San Paragoriu]] de Noi u s'è scruvìu a ciappa de 'na tunba cun sciü scritu ''episcopus Theodo[rus]'' o ''Theodo[sius]'', cunsciderä d'a fin d'u [[VI secolo|VI seculu]] o de l'inprinçippiu d'u [[VII secolo|VII seculu]], ch'a l'ha dètu äja a tantu questiunä fra i stórichi e i archeólughi cun ciü pruposte pe musträ a prezensa d'a tunba de 'n vescu d'alantùa a Noi{{#tag:ref|Defèti u puriea ese u̇n vescu de Vuè/Sann-a, fètu ch'u purtiea inderé a serie d'i veschi de ben duì seculi, o dunca u̇n vescu "de canpaĝn̂a" ch'u l'aviea travagióu p'ou vescu d'a diocexi (ch'u nu l'è ditu ch'a l'ea quella de Vuè/Sann-a). Pe di stórichi u puriea ese u̇n vescu piemunteize (de [[Diocexi de Turtunn-a|Turtunn-a]] o [[Diocexi de Acqui|Acqui]]), suteróu inte 'n postu ch'u l'ea tegnüu in gran cuntu<ref name=":2" /><ref name=":3" />.|group=n.}}. Finn-a da-u [[IX secolo|IX seculu]] u gh'è de pröve d'a [[Diòcexi sufragànea|dipendensa]] d'i veschi de Sann-a vèrsu a [[Provìnsa ecleziàstica|pruvincia ecleziàstica]] de l'[[Arçidiòcexi de Milàn|arcidiocexi de Milan]]. I diplomi de l'inperu d'u [[992]], d'u [[999]] e d'u [[1014]] han cunfermóu a-i veschi [[Benärdu (vescu de Sann-a)|Benärdu]], [[Giuan I (vescu de Sann-a)|Giuan]] e [[Ardeman]] tütti i sö sciti cu'i privilegi e i benefiççi lighè a sti lì, cuscì da marcä u teritoju ch'u l'ea d'i veschi de Sann-a<ref>{{Çitta|Semeria, 1843|pp. 193, 196-197}}</ref>. D'u [[XI secolo|seculu XI]], Sann-a a l'è vegüa a sede ünnica d'a diocexi, de prubàbbile pe-i atacchi d'i Saracìn, p'ese megiu difeiza<ref>{{Çitta|Frondoni, 2008|p. 594}}</ref>. Alantùa u gh'è stètu di travaggi a-a gexa insc'ou Priamä, ch'a remuntäva a-u tenpu d'i [[Régno longobàrdo|lungubärdi]]<ref name=":0" />, ch'a l'è vegnüa a [[Catedräle de Santa Maìa (Sann-a)|primma catedräle d'a diocexi]], dedicä a-a Madonna. De sta gexa u nu l'è restóu guèi, scicumme che tüttu u sö quarté u l'è stètu cacióu zü a-a fin d'u [[XVI secolo|Çinqueçentu]] pe fäghe u [[Priamä]]. P'ou fètu ch'a s'ea missa da-a parte de l'inperatù e cuntr'a-u pappa, d'u [[1239]] a-a diocexi de Sann-a u gh'è stètu levóu 'na parte d'u sö teritoju, cu'a fundaçiùn d'a diocexi de Noi. Levóu u̇n cürtu mumentu fra u [[1502]] e u [[1503]], quande e due diocexi sun stète tachè ''aeque principaliter'', a diocexi de Noi a l'è restä pe sö cuntu finn-a d'u [[1820]]. D'u [[1327]] u vescu [[Federigu Cibbu]] u l'ha curpìu cun l'interditu a çitè de Sann-a, dunde e bèghe fra i guèrfi e i ghibelìn ävan purtóu a de viulense. St'interditu u l'è restóu finn-a d'u [[1336]], quande u pappa [[Benéito XII|Beneitu XII]] u u l'ha levóu, scibén che ste bèghe nu l'ean pe ninte paxentè. [[Immaggine:Savona Cathedral 2010.jpg|miniatura|U [[Catedräle de l'Asunta (Sann-a)|Dommu de Sann-a]], fètu d'u [[XVI secolo|Çinqueçentu]]]] D'u [[1356]] u gh'è a primma lista intrega d'e parocchie d'a diocexi mentre d'u [[1370]], tenpu d'u vescu [[Antognu da Salüssu]] che pö u l'è andètu a Milan, u s'è dètu u̇n növu statütu pe-i canónichi d'a catedräle, dund'u gh'ea de régule precize insc'â vitta de tütti i giurni e insc'ou serviççiu religiuzu. Finn-a d'alantùa e ancùn d'u [[XVI secolo|Çinqueçentu]], i veschi de Sann-a ne vegnivan da-e famiggie fra e ciü inpurtanti d'a [[Liguria|Ligüria]], cumme i [[D'a Ruvia (famiggia)|D'a Ruvia]], i [[Riäriu (famiggia)|Riäri]], i [[Spìnoa (famìggia)|Spinua]], i [[Fiéschi (famìggia)|Fieschi]], i [[Grimâdo (famìggia)|Grimädi]] e i [[Çenturión (famìggia)|Centuriùn]]. D'u [[XVI secolo|Çinqueçentu]] a catedräle a l'è stèta purtä inte l'antiga [[Gexa de San Françescu (Sann-a)|gexa françescann-a de San Françescu]], ricustruìa cu'u növu [[Catedräle de l'Asunta (Sann-a)|Dommu]] cunsacróu a l'Asunta. D'u [[1536]], a-i 18 de märsu e a-i 8 d'arvì, a Madonna a l'è cunparìa a l'[[Antognu Botta]], zuenottu de [[San Benärdu (Sann-a)|San Benärdu]] ch'u fäva u cuntadìn, e int'u scitu de ste apariçiuìn u gh'è stètu fabricóu u [[Santuäju d'a Madonna d'a Mizeicordia (Sann-a)|santuäju d'a Madonna d'a Mizeicordia]]. Tra u [[XV secolo|Quattruçentu]] e u [[XVI secolo|Çinqueçentu]] u gh'è stètu duì veschi de Sann-a che sun vegnüi pappi, l'[[Pappa Inucençu VIII|Inucençu VIII]] e u [[Pappa Giüliu II|Giüliu II]]. U [[Gian Anbröxu Fieschi]] u l'è stètu u primmu vescu a purtä avanti cun decixùn i decreti de rifurma d'u [[Concìlio de Trénto|cunciliu de Trentu]], che pö u ghe n'è andètu aprövu d'i ätri. De sti tenpi, inte l'archiviu d'a diocexi u se tröva i papé de vinti vìxite a-e parocchie, de quatorze scìnudi d'a diocexi, tanti editti insc'ou cültu, i sacramenti, l'aministraçiùn, a vitta d'i cristién, i mestri de scöa, a fundaçiùn d'u semenäju d'u [[1568]], duì prucèssi pe erezìa e tanti ätri p'ê strìe o de credense. D'u [[XVII secolo|Seiçentu]], e bèghe fra u vescu e e ätre càreghe d'a çitè han purtóu u [[Françescu Maìa Spinua]] a ese cacióu da Sann-a, tantu ch'u l'è stètu a Arbissöa pe ben vintün anni. U vescu [[Duménegu Maìa Gentile]], pe mezu de 'na cunvençiùn cu'u rè de Sardeĝn̂a firmä a [[Turin|Türìn]] a-i 18 d'agustu d'u [[1784]], u l'ha cedüu a sö suvranitè insc'ou paize de [[Lodiziu]], vixìn a [[O Dê|Degu]], in cangiu d'u tìtulu de prìnçipe de Lodiziu pe lé e a famiggia<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Alberto Casella|ànno=2022|méize=Dixenbre|tìtolo=Cadetti della Real Casa, feudatari del Papa e dell’Imperatore, principi - vescovi. Il titolo di principe in Piemonte (segunda parte)|revìsta=Rivista del Collegio Araldico|volùmme=annu CXIX|nùmero=2|pp=118-122|léngoa=IT}}</ref>. A-i 5 d'arvì d'u [[1806]] a diocexi de Sann-a a l'è pasä int'a pruvincia ecleziàstica de Zena, cu'u perde a sö antiga dipendensa da Milan<ref>{{Çitta publicaçión|ànno=1847|tìtolo=Expositum cum Nobis|revìsta=Bullarii romani continuatio|çitæ=Rumma|volùmme=Vul. XIII|p=17|léngoa=LA|url=https://www.google.com/books/edition/Bullarii_romani_continuatio_summorum_pon/_szo1w2cgAEC?gbpv=1&pg=PA17}}</ref>. Tenpu d'u [[Napolion Bonaparte|Napuliùn]], cu'u vescu [[Vincençu Maìa Maggioli]], u [[pappa Piu VII]] u l'è stètu prexuné pe due votte a Sann-a, d'u [[1808]] e d'u [[1814]]. === Diocexi de Noi === [[Immaggine:Noli - Chiesa di San Paragorio - 2023-09-02 16-18-11 001.jpg|sinistra|miniatura|A gexa de San Paragoriu de Noi]] A prezensa d'i cristién a l'è ben antiga a [[Nöi|Noi]], cumme han fètu pröva i scävi e i stüddi insc'â [[Gexa de San Paragoriu (Noi)|gexa de San Paragoriu]] e u sö batisteru paleocristiàn, che gh'han truvóu 'n inpurtante cunplèssu religiuzu fabricóu inte ciü mumenti, da l'etè paleocristiann-a a-a fin du [[X secolo|X seculu]], finn-a a-a fundaçiùn d'a gexa d'ancö<ref>{{Çitta|Frondoni, 2008|p. 601}}</ref>. Cu'i primmi scävi a San Paragoriu a-a fin de l'[[XIX secolo|Öttuçentu]], cumme ditu, u s'è scruvìu a ciappa de 'na tunba cu'a scrita ''episcopus Theodo[rus] o Theodo[sius]'', ch'a l'è stèta atribuìa tra a fin d'u [[VI secolo|VI seculu]] e a nasciùn d'u [[VIII secolo|VII]]. Sta tunba a l'ha dètu tantu da dì, cun ciü teurìe insc'â prezensa de 'n vescu a Noi quande, de prinçìppiu, u paize u gh'äva da ese int'a [[diocexi de Vuè]], alantùa a sede d'i veschi de [[Sann-a]]<ref name=":2">{{Çitta lìbbro|outô=Alessandra Frondoni|curatô=Mauro Darchi e Francesca Bandini|tìtolo=La Repubblica di Noli e l'importanza dei porti minori del Mediterraneo nel Medioevo|url=https://www.google.com/books/edition/La_repubblica_di_Noli_e_l_importanza_dei/t_R_CwAAQBAJ?gbpv=1&pg=PA70|ànno=2004|editô=All'Insegna del Giglio|çitæ=Borgo San Lorenzo|léngoa=IT|pp=69-70, 600|capìtolo=San Paragorio e l'insediamento di Noli prima del Mille|ISBN=88-7814-179-8}}</ref><ref name=":3">{{Çitta|Castiglia, 2013|pp. 178-184}}</ref>. P'â fedeltè d'a [[Repùbrica de Nöi|Repübbrica de Noi]], insemme a [[Repùbrica de Zena|Zena]], inte 'na questiùn cuntr'a l'inperatù, d'u [[1239]] u [[Pappa Grigheu IX|pappa Grigö IX]] u l'ha isóu Noi a diocexi, cun du teritoju levóu a quella de Sann-a. A oĝn̂i moddu sta diocexi, ch'a dipendeiva da [[Arçidiòcexi de Zêna|quella de Zena]], a l'è stèta tacä da-u pappa ''[[aeque principaliter]]'' a-a [[Diocexi de Brignè|diocexi de Brügnätu]], cuscì che quellu vescu, alantùa u [[Ghigèrmo Contàrdi|Ghigèrmu Cuntardi]], u vegnisse u vescu de Noi ascì<ref name=":4">{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/diocesi/diocesi/355/|tìtolo=Diocesi di Savona - Noli|léngoa=IT|vìxita=2026-05-14}}</ref>. A oĝn̂i moddu, zà a-i 13 d'agustu d'u [[1245]], cu'a bulla ''In sacra Petri'' u [[Pàppa Inocenço IV|pappa Inucençu IV]] u l'ha desfètu l'üniùn fra ste due diocexi e, pe fä frunte a-e ciü poche réndite d'a diocexi de Noi, u l'ha suprèssu l'[[Abasìa de Sant'Eugeniu (Berzezzi)|abasìa de Sant'Eugeniu]] de l'[[îzua de Berzezzi]] pe däne i guägni a-a mensa d'u vescu de Noi. U mêximu giurnu, u pappa u l'ha scritu a-u Ghigèrmu Cuntardi a léttia ''Cum olim'', pe däghe infurmaçiùn d'e sö decixuìn e a libertè de çèrne a sede dunde stä, tegnindu l'aministraçiùn de l'ätra ascì<ref>{{Çitta publicaçión|ànno=1858|tìtolo=Cum olim|revìsta=Bullarum diplomatum et privilegiorum sanctorum Romanorum pontificum Taurinensis editio|editô=Seb. Franco, H. Fory e H. Dalmazzo|çitæ=Türìn|volùmme=Vul. III|p=519|léngoa=LA|url=https://www.google.com/books/edition/_/fAuyONNnCOkC?gbpv=1&pg=PA519}}</ref>. Sta situaçiùn a l'è andèta avanti pe duì anni, pe tantu che, a-i 11 d'agustu d'u [[1247]] u l'è stètu numinóu cumme primmu vescu a Noi u [[Órdine di fràtti predicatoî|fratte dumenicàn]] [[Feippu (vescu de Noi)|Feippu]]. U 24 de zenä d'u [[1502]] e diocexi de Sann-a e de Noi sun stète tachè insemme ''aeque principaliter'' int'a persunn-a d'u vescu [[Galiottu d'a Ruvia]], pe ese turna spartìe d'u [[1503]] cu'a nómina de 'n aministratù apustólicu pe Noi. [[Immaggine:Noli - Concattedrale di San Pietro.jpg|miniatura|A [[Cuncatedrale de San Pé (Noi)|cuncatedräle de San Pé]], a Noi]] D'u [[1572]] u vescu Leunärdu Trüccu u l'ha stramüóu a catedräle da l'antiga gexa de San Paragoriu a [[Cuncatedrale de San Pé (Noi)|quella de San Pé]], drentu a-e mu̇àgge. U [[Pàppa Grigheu XIII|pappa Grigö XIII]] u l'ha dètu u sö permissu cu'a léttia apustólica ''Superna dispositione'' d'u 22 d'otubre d'u [[1572]]<ref>{{Çitta|Ughelli, 1719|coll. 1008-1010}}</ref>. U sö sucesù, u [[Timóteu Berardi]], u l'ha purtóu int'a növa catedräle e relìquie de [[Sant'Eugeniu de Cartagine|Sant'Eugeniu]] ascì, u santu patrùn de Noi. D'u [[XVII secolo|Seiçentu]] u l'è stètu vescu pe tanti anni u [[Steva Martini]], d'[[Arasce|Araŝĉe]], ch'u l'äva avüu tante càreghe a [[Romma|Rumma]], p'ou ciü a-a curte du cardinä Giuan Batista Pamphilj che, vegnüu [[pappa Inucençu X]], u gh'ha dètu sta diocexi. Dapö u gh'è stètu u vescu [[Giàcumu Porrata]], che int'u meize d'arvì d'u [[1692]] u l'ha inandióu u primmu [[Scìnodo diocexàn|scìnudu d'a diocexi]]<ref>{{Çitta|Semeria, 1843|pp. 333-334}}</ref>. D'u [[XVIII secolo|Setteçentu]] u gh'è stètu de inpurtante u vescu [[Antognu Maìa Arduini]], [[Órdine di fràtti minoî conventoâli|françescàn cunventuäle]], teólugu e cunsültù de tante cungregaçiuìn de Rumma, che a Noi u s'è fètu cunuŝĉe p'ê sö ópėe in favù di póvėei e d'u sö uspiä<ref>{{Çitta|Semeria, 1843|pp. 336-337}}</ref><ref>{{Çitta|Cappelletti, 1857|p. 520}}</ref>. L'ürtimu vescu de Noi avanti ch'a fuise tacä cun Sann-a u l'è stètu u [[Beneitu Solari]], religiuzu dumenicàn ben aspèrtu, tantu ligóu a-u sö ministeru e inpegnóu inte 'na forte ativitè religiuza. U l'ea ligóu a-e teurìe [[Giansenìsmo|gianseniste]], che in parte u n'ea d'acordiu cu'e idee pulìtiche, e u nu l'äva acetóu a cundanna d'u pappa d'u [[Scìnodo de Pistöia|scìnudu de Pistoia]]. Scibén che i cunträi a-a Gexa l'ävan pigióu cumme ün di sö scinbuli, u l'è stètu de lungu fedele a-a [[Catoliceximo|religiùn católica]]<ref name=":4" />. === Sann-a-Noi === A-a morte d'u Solari a diocexi de Noi a l'è restä pe sêi anni sensa de vescu, tantu che, a-i 25 de nuvenbre d'u [[1820]], cu'a bulla ''Dominici gregis'' de [[pappa Piu VII|pappa Pìu VII]] a l'è stèta tacä ''aeque principaliter'' a-a diocexi de Sann-a<ref>{{Çitta publicaçión|ànno=1853|tìtolo=Dominici gregis|revìsta=Bullarii romani continuatio|çitæ=Rumma|volùmme=Vul. XV|pp=351-353|léngoa=LA|url=https://www.google.com/books/edition/Bullarii_Romani_continuatio_Summorum_Pon/zPjyUQhCrOwC?gbpv=1&pg=PA351}}</ref>. Da quellu mumentu, u gh'è stètu 'n vescu ünnicu p'ê due diocexi, che l'han tegnüu e sö strutüe e a sö indipendensa giürìdica. Da-u 23 a-u 25 de märsu d'u [[1955]] u vescu [[Giovanni Battista Parodi]] u l'ha inandióu u scìnudu d'e Gexe de Sann-a e de Noi. A-i 30 de setenbre d'u [[1986]], cu'u decretu ''[[Instantibus votis]]''<ref>{{Çitta publicaçión|ànno=1987|tìtolo=Instantibus votis|revìsta=Acta Apostolicae Sedis|volùmme=Vul. LXXIX|pp=780-783|léngoa=LA|url=https://www.vatican.va/archive/aas/documents/AAS-79-1987-ocr.pdf}}</ref> d'a [[Congregaçión pe-i véschi|Cungregaçiùn pe-i veschi]], u s'è cumandóu l'üniùn intrega d'e due diocexi, cun 'na sula catedräle e 'na sula cüria, mumentu che a növa entitè a l'ha pigióu u sö numme d'ancö. A l'ürtimu, cu'u vescu [[Calogero Marino]], d'u [[2021]] u l'è stètu inandióu u scìnudu d'a diocexi ch'u l'è andètu avanti finn-a d'u [[2024]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2021/05/si-apre-il-sinodo-chiesa-di-savona-prendi-il-largo-confidando/|tìtolo=Si apre il Sinodo "Chiesa di Savona, prendi il largo confidando"|dæta=21 mazzu 2021|léngoa=IT|vìxita=2026-05-14}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.chiesasavona.it/articoli/sinodo-diocesano/|tìtolo=Sinodo diocesano|outô=Diocexi de Sann-a-Noi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-14}}</ref>, furmóu da 'n'asenblea de 103 persunn-e e ch'u l'ha travagióu insce-i çinque vèrbi d'u [[Convégno ecleziâle naçionâle|cunveĝn̂u de Firense]] d'u [[2015]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.chiesasavona.it/cose-il-sinodo/|tìtolo=Cos'è il sinodo?|outô=Diocexi de Sann-a-Noi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-14}}</ref>. == Serie d'i veschi == [[Immaggine:Calogero Marino in 2023.png|miniatura|U Calogero Marino, vescu de Sann-a-Noi da-u [[2016]]|356x356px]] U nu l'è marcóu i mumenti ch'u nu gh'ea de vescu se ciü cürti de duì anni o nu següi. === Veschi de Sann-a === * Teudôu o Teudoziu? † ([[VI secolo|VI]]/[[VII secolo|VII seculu]]) * Beneitu? † (mensünóu d'u [[680]])<ref group="n.">Pe cuntu d'u Lanzoni u nu l'ea vescu de Sann-a, ma ciütóstu de [[Diòcexi de Pitigliano-Sovana-Orbetello|Sovana]], int'a [[Tuscia|Tüscia]].</ref> * Anónimu † (mensünóu de l'[[825]])<ref name=":5">{{Çitta|Castiglia, 2013|pp. 176, 184}}</ref> * Stadelbèrtu † (mensünóu de l'[[864]])<ref name=":5" /> * Rómulu † (mensünóu de l'[[887]])<ref name=":5" /> * Benärdu † (mensünóu d'u [[992]]) * Giuan † (mensünóu d'u [[999]]) * Ardemàn † (mensünóu d'u [[1014]]) * Antelìn? † (mensünóu d'u [[1028]])<ref name=":0" group="n.">Stu vescu u l'è mensünóu da l'Ughelli int'a sö ''Italia sacra'', ma sensa de pröve de sta texi. U l'è acetóu da-u Semeria, da-u Cappelletti e da-u Gams ascì, mentre u nu ne parla u Kehr.</ref> * Brisiàn? † (mensünóu d'u [[1046]])<ref name=":0" group="n." /> * Beätu Amigu † (mensünóu d'u [[1049]]) * Giurdàn? † (mensünóu ciü o menu d'u [[1080]])<ref name=":0" group="n." /> * Pé Grusulàn † ([[1098]] - [[1102]], vegnüu [[Arçidiòcexi de Milàn|arcivescu de Milan]]) * Ghigèrmu † (pasóu u [[1102]])<ref group="n.">Annu ch'u nu l'è següu: de prubàbbile u l'è vegnüu vescu de Sann-a doppu che u Pé Grusulàn u l'äva fètu stramüu a Milan d'u [[1102]], cumm'u dixe u Kehr. L'Ughelli u ghe dà pe annu u [[1110]], mentre p'ou Semeria e u Gams u l'è fètu vescu doppu d'a morte d'u Pé Grusulàn a-i 6 d'agustu d'u [[1117]]. A oĝn̂i moddu, u Grusulàn u nu l'ea ciü turnóu a Sann-a, scibén che u pappa u gh'avesse cumandóu d'andäghe d'u [[1116]].</ref> * Beätu Utaviàn, [[Órdine de Sàn Benéito|O.S.B.]] † ([[1119]] - [[1128]], mortu in càrega) * Aldiçiu o Ardiçiu o Idiçiu † ([[1128]] - pasóu u [[1142]]) * Mainärdu † (mensünóu d'u [[1158]])<ref>{{Çitta|Kehr, 1913|VI/2, p. 154, nº 22}}</ref> * Guiddu † (mensünóu d'u [[1171]]/[[1181]])<ref>{{Çitta|Kehr, 1913|VI/2, p. 354, nº *1}}</ref> * Beätu Vidùn Lomello † (mensünóu d'u [[1179]])<ref group="n.">Vescu ch'u l'è mensünóu da l'Ughelli, da-u Semeria e da-u Gams, ma nu da-u Kehr.</ref> * Anbröxu D'u Carettu † (ciü o menu [[1183]] - [[1192]]<ref group="n.">Mortu primma d'u 7 de lüggiu.</ref>, mortu in càrega) * Bunifaççiu I † ([[1193]] - ciü o menu [[1199]], mortu in càrega) * Guala † (mensünóu d'u [[1199]]) * Antognu I de' Salüssu † ([[1200]] - pasóu u [[1203]]) * Pé † (mensünóu d'u [[1206]]) * Beätu Albèrtu Calvi da Cilavegna † (primma d'u [[1221]] - 8 otubre [[1230]], mortu in càrega) * Enricu † ([[1230]] - pasóu u [[1239]]) * Bunifaççiu II † (mensünóu d'u [[1241]]) * Curädu de Ancisa † (primma d'u [[1251]] - pasóu u [[1264]]) * Rüfìn Colombo † (primma d'u [[1278]] - setenbre [[1287]], mortu in càrega) * Enricu Ponsone † (15 frevä [[1289]] - pasóu u [[1292]]) * Grigö † (mensünóu d'u [[1297]]) * Gualtieru de Maus, [[Órdine di fràtti predicatoî|O.P.]] † (mensünóu d'u 1303) * Giàcumu Cadarengo † (ciü o menu [[1305]] - pasóu u [[1311]]) * Federigu Cibo † (4 märsu [[1317]] - [[1342]], mortu in càrega) * Pàulu Gherardu de' Vasconi, [[Órdine de Sant'Agostìn|O.S.A.]] † (18 lüggiu [[1342]] - [[1355]], mortu in càrega) * Antognu da Salüssu † (27 nuvenbre [[1355]] - 7 züĝn̂u [[1376]], vegnüu [[Arçidiòcexi de Milàn|arcivescu de Milan]]) * Duménegu de Lagne, [[Órdine di fràtti predicatoî|O.P.]] † (12 dixenbre [[1376]] - [[1384]], mortu in càrega) * Antognu Viale † (21 nuvenbre [[1386]] - [[1394]], mortu in càrega) * Giuan de Fèrmu † (29 otubre [[1394]] - 22 zenä [[1406]], vegnüu [[Diòcexi de Àscoli Picén|vescu de Àsculi Picen]]) * Feippu Ogerio, [[Órdine da Biâ Vèrgine do Mónte Carmêlo|O.Carm.]] † (5 züĝn̂u [[1405]] - [[1411]], vegnüu [[Arçidiòcexi de Damàsco|arcivescu tituläre de Damascu]]) * Pé Spinua, [[Órdine de Sàn Benéito|O.S.B.]] † (29 otubre [[1411]] - 11 lüggiu [[1413]], vegnüu [[Diòcexi de Uselli|vescu de Uselli]]) * Vincençu Viale † (14 lüggiu [[1413]] - [[1442]], mortu in càrega) * Valeriu Calderina † (6 frevä [[1442]] - 5 nuvenbre [[1466]], vegnüu [[Diocexi de Arbenga e Impeia|vescu de Arbenga]]) * Giuan Batista Cibbu † (5 nuvenbre [[1466]] - 16 setenbre [[1472]], vegnüu [[Diòcexi de Molfetta|vescu de Molfetta]], pö fètu pappa cu'u numme de Inucençu VIII) * Pé Gara, [[Órdine di fràtti predicatoî|O.P.]] † (16 setenbre [[1472]] - [[1499]], dimissu da-a càrega) ** Giüliàn d'a Ruvia † (20 setenbre [[1499]] - 24 zenä [[1502]], vegnüu [[Diòcexi de Vercèlli|vescu de Vercèlli]], pö fètu pappa cu'u numme de Giüliu II) (aministratù apustólicu) * Galiottu Franciotti d'a Ruvia † (24 zenä [[1502]] - [[1504]], dimissu da-a càrega) * Giàcumu Giüppu d'a Ruvia † (6 märsu [[1504]] - [[1510]], mortu in càrega) * Raffaele Riario † (5 dixenbre [[1511]] - 9 arvì [[1516]], dimissu da-a càrega) * Tumäxu Riario † (9 arvì [[1516]] - 30 züĝn̂u [[1528]], mortu in càrega) ** Agustìn Spinua † (17 lüggiu [[1528]] - 18 otubre [[1537]], mortu in càrega) (aministratù apustólicu) * Giàcumu Fieschi † (22 otubre [[1537]] - [[1545]] o [[1546]], mortu in càrega) * Niculó Fieschi † (12 frevä [[1546]] - [[1564]], dimissu da-a càrega)<ref group="n.">U vescu Carlu Grimaldi, che de serie méttan fra i veschi de Sann-a e ch'u l'ea a-u [[Concìlio de Trénto|cunciliu de Trentu]] d'u [[1562]], u l'ea in veitè u [[Diòcexi de Sagona|vescu de Sagona]], in [[Corsega|Còrsega]] ({{Çitta|Eubel|Vul. 4, p. 288|Eubel (Sann-a)}}). I stórichi che u méttan fra i veschi de Sann-a dan duì mandè a-u Niculó Fieschi, scicumme ch'u l'ea vegnüu sübbitu primma d'u Gian Anbröxu Fieschi.</ref> * Gian Anbröxu Fieschi † (9 lüggiu [[1564]] - [[1576]], dimissu da-a càrega) * Cézare Camillu Ferrero † (9 mazzu [[1576]] - 13 frevä [[1581]], vegnüu [[Diòcexi de Ivrea|vescu de Ivrea]]) * Dumenegu Grimaldi † (13 frevä [[1581]] - 14 märsu [[1584]], vegnüu [[Diòcexi de Cavaillon|vescu de Cavaillon]]) * Giuan Batista Centurione † (8 züĝn̂u [[1584]] - [[1587]], dimissu da-a càrega) * Pé Françescu Costa † (27 lüggiu [[1587]] - 29 arvì [[1624]], vegnüu [[Diocexi de Arbenga e Impeia|vescu de Arbenga]]) * Françescu Maìa Spinua, [[Cêghi regolâri teatìn|C.R.]] † (29 arvì [[1624]] - 8 agustu [[1664]], mortu in càrega) * Steva Spinua, [[Cêghi regolâri de Somàsca|C.R.S.]] † (15 dixenbre [[1664]] - [[1682]], mortu in càrega) * Vincençu Maìa Durazzo, [[Cêghi regolâri teatìn|C.R.]] † (20 dixenbre [[1683]] - 3 züĝn̂u [[1722]], mortu in càrega) * Agustìn Spinua, [[Cêghi regolâri de Somàsca|C.R.S.]] † (23 setenbre [[1722]] - 16 otubre [[1755]], mortu in càrega) * Utäviu Maìa De Mari, [[Cêghi regolâri de Somàsca|C.R.S.]] † (15 dixenbre [[1755]] - 27 märsu [[1775]], mortu in càrega) * Duménegu Maìa Gentile † (29 zenä [[1776]] - 24 setenbre [[1804]], dimissu da-a càrega) * Vincençu Maìa Maggioli † (24 setenbre [[1804]] - 19 zenä [[1820]], mortu in càrega) * Giuseppe Airenti, [[Órdine di fràtti predicatoî|O.P.]] † (2 otubre [[1820]] - 25 nuvenbre [[1820]], vegnüu vescu de Sann-a e Noi) === Veschi de Noi === * Ghigèrmu Cuntardi † ([[1239]] - [[1245]], dimissu da-a càrega) ** Ghigèrmu Cuntardi † ([[1245]] - [[1247]], dimissu da-a càrega) (aministratù apustólicu) * Feippu, [[Órdine di fràtti predicatoî|O.P.]] † (11 agustu [[1247]] - ?) * Anónimu † (mensünóu a-i 8 de züĝn̂u d'u [[1251]])<ref>{{Çitta|Eubel|Vul. 2, p. XXXII|Eubel (Noi)}}</ref> * Niculó † (mensünóu a-i 2 de dixenbre d'u [[1262]]) * Pastù † (mensünóu a-i 8 de züĝn̂u d'u [[1263]]) * Anónimu † (mensünóu a-i 9 de lüggiu d'u [[1291]])<ref>{{Çitta|Eubel|Vul. 1, p. 358, notta 2|Eubel (Noi)}}</ref> * Ugolìn † (mensünóu d'u [[1292]] e d'u [[1293]]) ** Leunärdu Fieschi † ([[1303]] - [[1317]]) (aministratù apustólicu) * Sinibärdu † (9 setenbre [[1317]] - ?, mortu in càrega) * Teudescu, [[Órdine di fràtti predicatoî|O.P.]] † (27 arvì [[1328]] - ?, mortu in càrega) * Amedeu d'Arba, [[Órdine di fràtti minoî|O.F.M.]] † (15 frevä [[1346]] - ?, mortu in càrega) * Lüchìn de Guidobono, [[Órdine di fràtti minoî|O.F.M.]] † (21 lüggiu [[1360]] - [[1396]], vegnüu [[Arçidiòcexi de Naupacto|arcivescu de Naupacto]])<ref group="n.">Pe cuntu d'u Semeria e d'u Gams, da-u [[1366]] a-u [[1381]] u Giuan Fieschi u n'è stètu aministratù apustólicu.</ref> * Curädu da Cloaco † (13 setenbre [[1396]] - ?, mortu in càrega) ** Leunärdu da Felisàn, [[Órdine di fràtti predicatoî|O.P.]] † (4 novembre [[1405]] - ?) (antivescovo) ** Françescu † (22 zenä [[1406]] - ?) (antivescu) * Märcu † (23 märsu [[1406]] - pasóu u [[1409]]) ** Giuan † (mensünóu d'u [[1414]]) (antivescu) * Märcu Vigerio, [[Órdine di fràtti minoî|O.F.M.]] † ([[1437]] - ?, mortu in càrega)<ref group="n.">A nu l'è guèi següa a sö prezensa int'a serie d'i veschi de Noi. P'aveighe u mêximu numme d'u vescu de primma, l'Eubel u nu fa de diferense fra sti duì e doppu d'u Märcu, vescu elezüu d'u [[1406]], u ghe mette sübbitu u Zorzu Fieschi.</ref> ** Zorzu Fieschi † (13 frevä [[1447]] - 7 agustu [[1448]], dimissu da-a càrega) (aministratù apustólicu) * Napuliùn Fieschi † (7 agustu [[1448]] - 21 dixenbre [[1459]], vegnüu [[Diocexi de Arbenga e Impeia|vescu de Arbenga]]) * Pàulu Giustiniani † (24 märsu [[1460]] - [[1485]], mortu in càrega) * Duménegu Vacchiero † (2 dixenbre [[1485]] - 24 zenä [[1502]], vegnüu [[Diocexi de Ventemiglia-Sanremu|vescu de Vintimiggia]]) ** Galiottu Franciotti d'a Ruvia † (24 zenä [[1502]] - zenä [[1503]], dimissu da-a càrega) (aministratù apustólicu) ** Luensu Cibbu De Mari † (zenä [[1503]] - 21 dixenbre [[1503]], mortu in càrega) (aministratù apustólicu) * Antognu Ferrero † (8 zenä [[1504]] - 13 agustu [[1504]], vegnüu [[Diòcexi de Gùbbio|vescu de Gübbiu]]) * Gian Françescu Foderato † (23 agustu [[1505]] - [[1506]], mortu in càrega) * Vincençu Boverio † (8 o 21 agustu [[1506]] - ?) * Gaspare Doja † ([[1519]] - ?) * Vincençu D'Aste † ([[1525]] - ?) ** Giömu Doja † (13 arvì [[1534]] - 25 frevä [[1549]], dimissu da-a càrega) (aministratù apustólicu) * Mascimiliàn Doja † (25 frevä [[1549]] - [[1572]], mortu in càrega) * Leunärdu Trucco † (2 züĝn̂u [[1572]] - [[1587]], mortu in càrega) * Timóteu Berardi, [[Órdine da Biâ Vèrgine do Mónte Carmêlo|O.Carm.]] † (12 otubre [[1587]] - [[1616]], mortu in càrega) * Àngiou Mascardo † (4 lüggiu [[1616]] - [[1645]], mortu in càrega) * Steva Martini † (19 frevä [[1646]] - frevä [[1687]], mortu in càrega) * Giàcumu Porrata † (7 lüggiu [[1687]] - ciü o menu setenbre [[1699]], mortu in càrega) * Pàulu Andria Borelli, [[Cêghi regolâri de Sàn Pòulo|B.]] † (21 züĝn̂u [[1700]] - 2 märsu [[1710]], mortu in càrega) * Giuseppe Sauli Bargagli, [[Cêghi regolâri minoî|C.R.M.]] † (7 mazzu [[1710]] - 10 nuvenbre [[1712]], mortu in càrega) * Märco Giaçintu Gandolfo † (28 arvì [[1713]] - 16 arvì [[1737]], mortu in càrega) * Custantìn Serra, [[Cêghi regolâri de Somàsca|C.R.S.]] † (7 züĝn̂u [[1737]] - 9 märsu [[1746]], vegnüu [[Diocexi de Arbenga e Impeia|vescu de Arbenga]]) * Antognu Maìa Arduini, [[Órdine di fràtti minoî conventoâli|O.F.M.Conv.]] † (9 märsu [[1746]] - 16 dixenbre [[1777]], mortu in càrega) * Beneitu Solari, [[Órdine di fràtti predicatoî|O.P.]] † (1° züĝn̂u [[1778]] - 13 arvì [[1814]], mortu in càrega) ** Sensa de vescu (1814-1820)<ref group="n.">Da-u 6 d'otubre d'u [[1818]] a-i 19 de zenä d'u [[1820]] u l'è stètu aministratù apustólicu d'a diocexi u Vincençu Maìa Maggioli, vescu de Sann-a.</ref> === Veschi de Sann-a e Noi === * Giuseppe Airenti, [[Órdine di fràtti predicatoî|O.P.]] † (25 nuvenbre [[1820]] - 5 lüggiu [[1830]], vegnüu [[Arçidiòcexi de Zêna|arcivescu de Zena]]) ** Sensa de vescu ([[1830]]-[[1833]]) * Agostino Maria De Mari † (15 arvì [[1833]] - 14 dixenbre [[1840]], mortu in càrega) * Alessandro Riccardi di Netro † (24 zenä [[1842]] - 22 frevä [[1867]], vegnüu [[Arçidiòcexi de Turìn|arcivescu de Türìn]]) * Giovanni Battista Cerruti † (22 frevä [[1867]] - 21 märsu [[1879]], mortu in càrega) * Giuseppe Boraggini † (12 mazzu [[1879]] - 30 arvì [[1897]], mortu in càrega) * Giuseppe Salvatore Scatti † (15 frevä [[1898]] - 30 züĝn̂u [[1926]], mortu in càrega) * Pasquale Righetti † (20 dixenbre [[1926]] - 7 lüggiu [[1948]], mortu in càrega) * Giovanni Battista Parodi † (14 setenbre [[1948]] - 15 lüggiu [[1974]], u l'ha lascióu a càrega) * Franco Sibilla † (15 lüggiu [[1974]] - 8 setenbre [[1980]], vegnüu [[Diòcexi de Àsti|vescu de Asti]]) * Giulio Sanguineti † (15 dixenbre [[1980]] - 30 setenbre [[1986]], vegnüu vescu de Sann-a-Noi) === Veschi de Sann-a-Noi === * Giulio Sanguineti † (30 setenbre [[1986]] - 7 dixenbre [[1989]], vegnüu [[Diòcexi de Spézza-Sarzànn-a-Brignæ|vescu de Spezza-Sarzann-a-Brügnätu]]) * Roberto Amadei † (21 arvì [[1990]] - 21 nuvenbre [[1991]], vegnüu [[Diòcexi de Bèrgamo|vescu de Bèrgamu]]) * Dante Lafranconi (7 dixenbre [[1991]] - 8 setenbre [[2001]], vegnüu [[Diòcexi de Cremónn-a|vescu de Cremunn-a]]) * Domenico Calcagno (25 zenä [[2002]] - 7 lüggiu [[2007]], vegnüu segretäju de l'Aministraçiùn d'u Patrimoniu d'a Sede Apustólica) * Vittorio Lupi (30 nuvenbre [[2007]] - 20 otubre [[2016]], u l'ha lascióu a càrega) * Calogero Marino (20 otubre [[2016]] - in càrega) == Statìstiche == A diocexi, d'u [[2023]], a gh'äva 'na pupulaçiùn de 143.649 persunn-e pe 138.699 batezè, saiea a dì u 96,6% d'u tutäle. {| class="wikitable" style="font-size:95%;width:80%;margin:auto;clear:both;text-align:center;" ! rowspan="2" |Annu ! colspan="3" |Pupulaçiùn ! colspan="4" |Presbìteri ! rowspan="2" |Diàcuni ! colspan="2" |Religiuxi ! rowspan="2" |Parocchie |- ! style="width:10%;" |<small>Batezè</small> ! style="width:10%;" |<small>Tutäle</small> ! style="width:5%;" |<small>%</small> ! style="width:8%;" |<small>Nümeru</small> ! style="width:8%;" |<small>Seculäri</small> ! style="width:8%;" |<small>Reguläri</small> ! style="width:8%;" |<small>Batezè pe presbìteru</small> ! style="width:8%;" |<small>Ommi</small> ! style="width:8%;" |<small>Donne</small> |- | 1950 || 130.285 || 131.000 || 99,5 || 287 || 163 || 124 || 453 || - || 147 || 862 || 65 |- | 1970 || 166.163 || 167.000 || 99,5 || 243 || 135 || 108 || 683 || 1 || 123 || 865 || 76 |- | 1980 || 176.700 || 179.395 || 98,5 || 211 || 130 || 81 || 837 || 1 || 102 || 758 || 77 |- | 1990 || 137.212 || 143.282 || 95,8 || 179 || 115 || 64 || 766 || 1 || 81 || 663 || 74 |- | 1999 || 139.588 || 143.039 || 97,6 || 143 || 93 || 50 || 976 || 7 || 61 || 517 || 71 |- | 2000 || 131.659 || 135.806 || 96,9 || 152 || 94 || 58 || 866 || 5 || 65 || 506 || 71 |- | 2001 || 140.547 || 144.029 || 97,6 || 140 || 91 || 49 || 1.003 || 6 || 56 || 490 || 71 |- | 2002 || 154.500 || 157.571 || 98,1 || 138 || 82 || 56 || 1.119 || 6 || 62 || 461 || 71 |- | 2003 || 156.133 || 158.983 || 98,2 || 133 || 81 || 52 || 1.173 || 9 || 56 || 461 || 71 |- | 2004 || 131.069 || 133.462 || 98,2 || 133 || 80 || 53 || 985 || 9 || 53 || 421 || 71 |- | 2010 || 146.410 || 148.808 || 98,4 || 126 || 78 || 48 || 1.161 || 8 || 48 || 408 || 71 |- | 2014 || 152.000 || 155.000 || 98,1 || 95 || 55 || 40 || 1.600 || 9 || 49 || 340 || 71 |- | 2017 || 152.100 || 153.700 || 99,0 || 93 || 52 || 41 || 1.635 || 9 || 50 || 340 || 71 |- | 2020 || 153.000 || 155.000 || 98,7 || 77 || 47 || 30 || 1.987 || 9 || 34 || 183 || 70 |- | 2022 || 152.000 || 154.000 || 98,7 || 80 || 48 || 32 || 1.900 || 9 || 38 || 226 || 70 |- | 2023 || 138.699 || 143.649 || 96,6 || 67 || 43 || 24 || 2.070 || 11 || 30 || 226 || 70 |} == Notte == ;Notte a-u tèstu <references group="n." responsive="" /> ;Notte bibliugràfiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Ferdinando Ughelli|tìtolo=Italia sacra|url=https://www.google.com/books/edition/Italia_sacra_sive_de_Episcopis_Italiae_e/3p1GpyF9BUQC|ediçión=2|ànno=1719|çitæ=Veneçia|léngoa=LA|volùmme=Vul. IV, coll. 730-744 e coll. 1004-1010|cid=Ughelli, 1719}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Battista Semeria|tìtolo=Secoli cristiani della Liguria|url=https://www.google.com/books/edition/Secoli_christiani_della_Liguria_ossia_st/UgqQlsVbw7wC|ànno=1843|çitæ=Türìn|léngoa=IT|pp=185-315, 319-341|volùmme=Vul. II|cid=Semeria, 1843}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Cappelletti|tìtolo=Le Chiese d'Italia della loro origine sino ai nostri giorni|url=https://www.google.com/books/edition/Le_Chiese_d_Italia_dalla_loro_origine_si/VluqVQNK2nwC?gbpv=1&pg=PA487|ànno=1857|editô=Giuseppe Antonelli|çitæ=Veneçia|léngoa=IT|pp=487-528|volùmme=Vul. XIII|cid=Cappelletti, 1857}} * {{Çitta lìbbro|tìtolo=Catholic Encyclopedia|url=https://en.wikisource.org/wiki/Catholic_Encyclopedia_(1913)/Diocese_of_Savona_and_Noli|ànno=1913|editô=Encyclopedia Press|çitæ=New York|léngoa=EN|capìtolo=Savona and Noli}} * {{Çitta lìbbro|outô=Paul Fridolin Kehr|tìtolo=Italia Pontificia|url=https://web.archive.org/web/20160406063808/http://collections.stanford.edu/publicdomain/bin/detail?fileID=277831823|ànno=1913|editô=Apud Weidmannos|çitæ=Berlìn|léngoa=LA|pp=352-357|volùmme=VI/2|cid=Kehr, 1913}} * {{Çitta lìbbro|outô=Konrad Eubel|tìtolo=Hierarchia Catholica Medii Aevi|volùmme=[https://archive.org/details/hierarchiacathol01eubeuoft/page/433/mode/1up Vul. 1], pp.&nbsp;433-434; [https://archive.org/details/hierarchiacathol02eubeuoft/page/229/mode/1up Vul. 2], p.&nbsp;229; [https://archive.org/details/hierarchiacathol03eube/page/291/mode/1up Vul. 3], pp.&nbsp;291-292; [https://archive.org/details/hierarchiacathol04eubeuoft/page/305/mode/1up?view=theater Vul. 4], p.&nbsp;305; [https://www.archive.org/stream/hierarchiacathol05eubeuoft#page/344/mode/1up Vul. 5], p.&nbsp;344; [https://www.archive.org/stream/hierarchiacathol06eubeuoft#page/367/mode/1up Vul. 6], p.&nbsp;367|cid=Eubel (Sann-a)|léngoa=LA|ànno=1913-1958}} (pe Sann-a) * {{Çitta lìbbro|outô=Konrad Eubel|tìtolo=Hierarchia Catholica Medii Aevi|volùmme=[https://archive.org/details/hierarchiacathol01eubeuoft/page/358/mode/1up Vul. 1], p.&nbsp;358; [https://archive.org/details/hierarchiacathol02eubeuoft/page/200/mode/1up Vul. 2], p.&nbsp;200; [https://archive.org/details/hierarchiacathol03eube/page/254/mode/1up Vul. 3], p.&nbsp;254; [https://archive.org/details/hierarchiacathol04eubeuoft/page/253/mode/1up?view=theater Vul. 4], p.&nbsp;253; [https://www.archive.org/stream/hierarchiacathol05eubeuoft#page/280/mode/1up Vul. 5], pp.&nbsp;280-281; [https://www.archive.org/stream/hierarchiacathol06eubeuoft#page/302/mode/1up Vul. 6], p.&nbsp;302|léngoa=LA|ànno=1913-1958}} (pe Noi) * {{Çitta lìbbro|outô=Pius Bonifacius Gams|tìtolo=Series episcoporum Ecclesiae Catholicae|url=https://archive.org/stream/seriesepiscoporu00gamsuoft#page/821/mode/1up|ànno=1957|editô=Akademische Druck - u. Verlagsanstalt|çitæ=Graz|léngoa=LA|pp=821-823}} * {{Çitta lìbbro|outô=Francesco Lanzoni|tìtolo=Le diocesi d'Italia dalle origini al principio del secolo VII (an. 604)|url=https://www.archive.org/stream/MN5017ucmf_0#page/n883/mode/2up|ànno=1927|editô=Stabilimento Grafico F. Lega|çitæ=Faensa|léngoa=IT|pp=844-845|volùmme=Vul. II}} * {{Çitta lìbbro|outô=Alessandra Frondoni|tìtolo=Atti del XV congresso internazionale di archeologia cristiana|url=https://www.academia.edu/12122027/Atti_Toledo_-_3a_sessione|ànno=2008|çitæ=Toledo|léngoa=IT|pp=591-618|capìtolo=Vescovo, città e territorio nella Liguria di Ponente alla luce delle recenti ricerche archeologiche|cid=Frondoni, 2008}} * {{Çitta publicaçión|outô=Gabriele Castiglia|ànno=2013|tìtolo=Vada Sabatia: dati a confronto per nuove ipotesi sulla cristianizzazione del Ponente ligure|revìsta=Rivista di Archeologia Cristiana|volùmme=Vul. 89|pp=169-188|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/9149913/CASTIGLIA_2014c_Vada_Sabatia_dati_a_confronto_per_nuove_ipotesi_sulla_cristianizzazione_del_Ponente_ligure_in_Rivista_di_Archeologia_Cristiana_89_Citt%C3%A0_del_Vaticano_2014_pp._169-188|cid=Castiglia, 2013}} == Ätri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de föa == * {{Çitta web|url=https://www.chiesasavona.it/|tìtolo=Scitu d'a diocexi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-14}} * {{Çitta web|url=https://www.catholic-hierarchy.org/diocese/dsano.html|tìtolo=Diocese of Savona-Noli|outô=David Cheney|léngoa=EN|vìxita=2026-05-14}} * {{Çitta web|url=http://www.gcatholic.org/dioceses/diocese/savo0.htm|tìtolo=Diocese of Savona-Noli|léngoa=EN|vìxita=2026-05-14}} * {{Çitta web|url=http://www.gcatholic.org/dioceses/former/noli0.htm|tìtolo=Former Diocese of Noli|léngoa=EN|vìxita=2026-05-14}} * {{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/diocesi/diocesi/355/|tìtolo=Diocesi di Savona - Noli|léngoa=IT|vìxita=2026-05-14}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Sann-a]] [[Categorîa:Diòcexi|Sann-a-Noi]] [[Categorîa:Religión in Ligùria]] 6czwm341zh9vgaapwkep3kj5kmpcxit 0 32741 269748 2026-05-15T18:23:39Z N.Longo 12052 Creä 269748 wikitext text/x-wiki {{Savuneize|grafîa=, a-a manea de l'Essiu d'a Ciann-a}} [[File:Diocesi di Savona - Noli.png|thumb|Mappa d'a diocexi.]] E '''parocchie d'a diocexi de Sann-a-Noi''' sun 71 e sun spartìe int'e quattru [[Vicariòu|vicäje]] d'Arbissöa e Väze, de Finä e Noi, de Sann-a e de Vuè. A [[diocexi de Sann-a-Noi]] a se spande insc'â parte de süd-èst d'a [[pruvincia de Sann-a]] ciü che insc'ou cumüne de [[Cogoeuo|Cugöu]], int'a [[Çittæ metropolitann-a de Zena|çitè metrupulitann-a de Zena]]. A g'ha 'na pupulaçiùn de 155.000 persunn-e e a fa parte d'a [[Región eclesiàstica Ligùria|regiùn ecleziàstica d'a Ligüria]]. == Vicäje == === Catedräle de Sann-a === De föa d'e vicäje, u gh'è a parocchia d'u Dommu, int'u cumüne de [[Sann-a]]. {| class="wikitable sortable" ! Parocchia !! Cumüne e lucalitè |- | Santa Maìa Asunta || [[Sann-a]] |} === Vicäja d'Arbissöa e Väze === A cunprende 22 parocchie int'i cumüni d'[[A Moenn-a d'Arbisseua|A Main-a d'Arbissöa]], [[A Steja|A Steĵa]], [[Çelle]], [[D'Ätu d'Arbissöa]] e [[Väze]], int'a [[pruvincia de Sann-a]], ciü che u cumüne de [[Cogoeuo|Cugöu]], int'a [[Çittæ metropolitann-a de Zena|çitè metrupulitann-a de Zena]]<ref>{{Çitta web|url=https://chiesasavona.it/vicaria-di-albisola-e-varazze/|tìtolo=Vicaria di Albisola e Varazze|outô=Diocexi de Sann-a-Noi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-15}}</ref>. {| class = "wikitable sortable" ! Parocchia !! Cumüne e lucalitè |- | Madonna d'a Cuncordia || [[A Moenn-a d'Arbisseua|A Main-a d'Arbissöa]] |- | San Benärdu || [[A Steja|A Steĵa]], San Benärdu |- | Santa Catain-a de<br />Lüsciandria || [[A Steja|A Steĵa]], Gameraĝn̂a |- | San Giuan Batista || [[A Steja|A Steĵa]], San Giuan |- | Santa Giüstinn-a || [[A Steja|A Steĵa]], Santa Giüstinn-a |- | San Martìn || [[A Steja|A Steĵa]], San Martìn |- | San Zorzu || [[Çelle]], Sanda |- | Santa Maìa Asunta || [[Çelle]], I Cen |- | San Miché || [[Çelle]] |- | Santa Marìa Magiù || [[Cogoeuo|Cugöu]] |- | San Benärdu || [[Cogoeuo|Cugöu]], Lerca |- | Sant'Ermu || [[Cogoeuo|Cugöu]], Sciarbuasca |- | San Maté || [[D'Ätu d'Arbissöa]], Luxéi |- | San Niculó da Bäri || [[D'Ätu d'Arbissöa]] |- | Nostra Scignùa Stella Maris || [[D'Ätu d'Arbissöa]], U Cävu |- | San Bertumé || [[D'Ätu d'Arbissöa]], Èllia |- | Madonna d'e Grassie || [[Väze]], E Faje |- | Nativitè de Maìa Santìŝĉima || [[Väze]], Cazanöva |- | Sant'Anbröxu || [[Väze]] |- | Santi Lazä e Cèlsu || [[Väze]] |- | Sant'Antognu Abóu || [[Väze]], Arpixella |- | Santìŝĉima Nunçiä || [[Väze]], U Péi |} === Vicäja de Finä e Noi === A cunprende 19 parocchie int'i cumüni de [[Côrxi|Cärxi]], [[Finô|Finä]], [[Nöi|Noi]], [[Orcu Feìn|Orcu Fegìn]], [[Riôtu|Riätu]], [[Spoturnu|Sputurnu]] e [[Vessi e Portiu]]<ref>{{Çitta web|url=https://chiesasavona.it/vicaria-di-finale-ligure-e-noli/|tìtolo=Vicaria di Finale Ligure e Noli|outô=Diocexi de Sann-a|léngoa=IT|vìxita=2026-05-15}}</ref>. {| class = "wikitable sortable" ! Parocchia !! Cumüne e lucalitè |- | San Niculó da Bäri || [[Côrxi|Cärxi]] |- | San Martìn || [[Côrxi|Cärxi]], Carbüa |- | Nostra Scignùa Asunta e<br />San Giàcumu || [[Finô|Finä]], Pìa |- | San Giäxu || [[Finô|Finä]], U Burgu |- | San Darmaççiu || [[Finô|Finä]], Muntixellu |- | San Zebbiu || [[Finô|Finä]], Pèrti |- | San Giuan Batista || [[Finô|Finä]], A Main-a |- | Santi Çipriàn e Genäru || [[Finô|Finä]], Lacremä |- | San Luensu || [[Finô|Finä]], [[Varigotti]] |- | San Pé || [[Nöi|Noi]] |- | Sant'Ignaçiu de Loyola || [[Nöi|Noi]], Tuŝĉe |- | Santi Pé e Pàulu || [[Nöi|Noi]], E Vöze |- | San Luensu || [[Orcu Feìn|Orcu e Fegìn]], Fegìn |- | San Luensu || [[Orcu Feìn|Orcu e Fegìn]], Orcu |- | San Pé || [[Riôtu|Riätu]] |- | San Luensu || [[Riôtu|Riätu]], E Vene |- | Santìŝĉima Nunçiä || [[Spoturnu|Sputurnu]] |- | Santi Feippu e Zorzu || [[Vessi e Portiu]], San Feìppu |- | Santìŝĉimu Sarvatù e<br />Santu Sepürtu || [[Vessi e Portiu]], Magnùn e Portiu |} === Vicäja de Sann-a === A cunprende 18 parocchie int'i cumüni de [[Cuggiæn|Cügén]] e de [[Sann-a]]<ref>{{Çitta web|url=https://chiesasavona.it/vicaria-di-savona/|tìtolo=Vicaria di Savona|outô=Diocexi de Sann-a|léngoa=IT|vìxita=2026-05-15}}</ref>. {| class = "wikitable sortable" ! Parocchia !! Cumüne e lucalitè |- | Sant'Anna || [[Cuggiæn|Cügén]], Cadebunn-a |- | Maìa Auziliatrice || [[Sann-a]], A Ciann-a |- | Sant'Anbröxu || [[Sann-a]], [[Leze]] |- | San Bertumé || [[Sann-a]], San Bertumé d'u Boscu |- | San Benärdu || [[Sann-a]], San Benärdu |- | San Darmaççiu || [[Sann-a]], Lavagnöa |- | San Feippu Neri || [[Sann-a]], Valoja |- | San Françescu da Paola || [[Sann-a]], A Ciann-a |- | San Giàcumu || [[Sann-a]], Muntemôu |- | San Giuseppe || [[Sann-a]], Utreletinbru |- | San Luensu || [[Sann-a]], A Rüsca |- | Santa Maìa d'a Neive || [[Sann-a]], E Furnäxe |- | Santa Maria Giuseppa Rossello || [[Sann-a]], Viletta |- | San Pàulu || [[Sann-a]], Santa Ritta |- | San Pé || [[Sann-a]] |- | Säcru Cö d'u Segnù || [[Sann-a]], Prulungamentu |- | Sant'Andria || [[Sann-a]] |- | Santìŝĉima Trinitè || [[Sann-a]], Ciavella |} === Vicäja de Vuè === A cunprende 11 parocchie int'i cumüni de [[Berzezzi]], [[Cuggiæn|Cügén]], [[Sann-a]] e [[Vuè]]<ref>{{Çitta web|url=https://chiesasavona.it/vicaria-di-vado-ligure/|tìtolo=Vicaria di Vado Ligure|outô=Diocexi de Sann-a-Noi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-15}}</ref>. {| class = "wikitable sortable" ! Parocchia !! Cumüne e lucalitè |- | San Martìn || [[Berzezzi]] |- | San Luensu || [[Cuggiæn|Cügén]] |- | San Miché || [[Cuggiæn|Cügén]], Muntaĝn̂a |- | Santìŝĉimu Sarvatù || [[Cuggiæn|Cügén]], Valleggia |- | Santi Bastiàn e Roccu || [[Cuggiæn|Cügén]], [[Riasca]] |- | Santu Spìritu e Cunceçiùn || [[Sann-a]], [[Zinöa|Zinoua]] |- | Nostra Scignùa d'a Vixitaçiùn || [[Vuè]], Portiu |- | Nostra Scignùa Reginn-a<br />d'a Päxe || [[Vuè]], Valle |- | Sant'Ermu || [[Vuè]], Sant'Ermu |- | San Giuan Batista || [[Vuè]] |- | San Mauriççiu || [[Vuè]], U Segnu |} == Notte == <references/> == Ligammi de föa == * {{Çitta web|url=https://www.chiesasavona.it/|tìtolo=Scitu d'a diocexi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-15}} [[Categorîa:Diòcexi|Sann-a-Noi]] [[Categorîa:Religión in Ligùria]] 89riyw7vzievbzm1p2qn9j63eme154o 269749 269748 2026-05-15T18:28:23Z N.Longo 12052 269749 wikitext text/x-wiki {{Savuneize|grafîa=, a-a manea de l'Essiu d'a Ciann-a}} [[File:Diocesi di Savona - Noli.png|thumb|Mappa d'a diocexi.]] E '''parocchie d'a diocexi de Sann-a-Noi''' sun 71 e sun spartìe int'e quattru [[Vicariòu|vicäje]] d'Arbissöa e Väze, de Finä e Noi, de Sann-a e de Vuè. A [[diocexi de Sann-a-Noi]] a se spande insc'â parte de süd-èst d'a [[pruvincia de Sann-a]] ciü che insc'ou cumüne de [[Cogoeuo|Cugöu]], int'a [[Çittæ metropolitann-a de Zena|çitè metrupulitann-a de Zena]]. A g'ha 'na pupulaçiùn de 155.000 persunn-e e a fa parte d'a [[Región eclesiàstica Ligùria|regiùn ecleziàstica d'a Ligüria]]. == Vicäje == === Catedräle de Sann-a === De föa d'e vicäje, u gh'è a parocchia d'u Dommu, int'u cumüne de [[Sann-a]]. {| class="wikitable sortable" ! Parocchia !! Cumüne e lucalitè |- | Santa Maìa Asunta || [[Sann-a]] |} === Vicäja d'Arbissöa e Väze === A cunprende 22 parocchie int'i cumüni d'[[A Moenn-a d'Arbisseua|A Main-a d'Arbissöa]], [[A Steja|A Steĵa]], [[Çelle]], [[D'Ätu d'Arbissöa]] e [[Väze]], int'a [[pruvincia de Sann-a]], ciü che u cumüne de [[Cogoeuo|Cugöu]], int'a [[Çittæ metropolitann-a de Zena|çitè metrupulitann-a de Zena]]<ref>{{Çitta web|url=https://chiesasavona.it/vicaria-di-albisola-e-varazze/|tìtolo=Vicaria di Albisola e Varazze|outô=Diocexi de Sann-a-Noi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-15}}</ref>. {| class = "wikitable sortable" ! Parocchia !! Cumüne e lucalitè |- | Madonna d'a Cuncordia || [[A Moenn-a d'Arbisseua|A Main-a d'Arbissöa]] |- | San Benärdu || [[A Steja|A Steĵa]], San Benärdu |- | Santa Catain-a de<br />Lüsciandria || [[A Steja|A Steĵa]], Gameraĝn̂a |- | San Giuan Batista || [[A Steja|A Steĵa]], San Giuan |- | Santa Giüstinn-a || [[A Steja|A Steĵa]], Santa Giüstinn-a |- | San Martìn || [[A Steja|A Steĵa]], San Martìn |- | San Zorzu || [[Çelle]], Sanda |- | Santa Maìa Asunta || [[Çelle]], I Cen |- | San Miché || [[Çelle]] |- | Santa Marìa Magiù || [[Cogoeuo|Cugöu]] |- | San Benärdu || [[Cogoeuo|Cugöu]], Lerca |- | Sant'Ermu || [[Cogoeuo|Cugöu]], Sciarbuasca |- | San Maté || [[D'Ätu d'Arbissöa]], Luxéi |- | San Niculó da Bäri || [[D'Ätu d'Arbissöa]] |- | Nostra Scignùa Stella Maris || [[D'Ätu d'Arbissöa]], U Cävu |- | San Bertumé || [[D'Ätu d'Arbissöa]], Èllia |- | Madonna d'e Grassie || [[Väze]], E Faje |- | Nativitè de Maìa Santìŝĉima || [[Väze]], Cazanöva |- | Sant'Anbröxu || [[Väze]] |- | Santi Lazä e Cèlsu || [[Väze]] |- | Sant'Antognu Abóu || [[Väze]], Arpixella |- | Santìŝĉima Nunçiä || [[Väze]], U Péi |} === Vicäja de Finä e Noi === A cunprende 19 parocchie int'i cumüni de [[Côrxi|Cärxi]], [[Finô|Finä]], [[Nöi|Noi]], [[Orcu Feìn|Orcu Fegìn]], [[Riôtu|Riätu]], [[Spoturnu|Sputurnu]] e [[Vessi e Portiu]]<ref>{{Çitta web|url=https://chiesasavona.it/vicaria-di-finale-ligure-e-noli/|tìtolo=Vicaria di Finale Ligure e Noli|outô=Diocexi de Sann-a-Noi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-15}}</ref>. {| class = "wikitable sortable" ! Parocchia !! Cumüne e lucalitè |- | San Niculó da Bäri || [[Côrxi|Cärxi]] |- | San Martìn || [[Côrxi|Cärxi]], Carbüa |- | Nostra Scignùa Asunta e<br />San Giàcumu || [[Finô|Finä]], Pìa |- | San Giäxu || [[Finô|Finä]], U Burgu |- | San Darmaççiu || [[Finô|Finä]], Muntixellu |- | San Zebbiu || [[Finô|Finä]], Pèrti |- | San Giuan Batista || [[Finô|Finä]], A Main-a |- | Santi Çipriàn e Genäru || [[Finô|Finä]], Lacremä |- | San Luensu || [[Finô|Finä]], [[Varigotti]] |- | San Pé || [[Nöi|Noi]] |- | Sant'Ignaçiu de Loyola || [[Nöi|Noi]], Tuŝĉe |- | Santi Pé e Pàulu || [[Nöi|Noi]], E Vöze |- | San Luensu || [[Orcu Feìn|Orcu e Fegìn]], Fegìn |- | San Luensu || [[Orcu Feìn|Orcu e Fegìn]], Orcu |- | San Pé || [[Riôtu|Riätu]] |- | San Luensu || [[Riôtu|Riätu]], E Vene |- | Santìŝĉima Nunçiä || [[Spoturnu|Sputurnu]] |- | Santi Feippu e Zorzu || [[Vessi e Portiu]], San Feìppu |- | Santìŝĉimu Sarvatù e<br />Santu Sepürtu || [[Vessi e Portiu]], Magnùn e Portiu |} === Vicäja de Sann-a === A cunprende 18 parocchie int'i cumüni de [[Cuggiæn|Cügén]] e de [[Sann-a]]<ref>{{Çitta web|url=https://chiesasavona.it/vicaria-di-savona/|tìtolo=Vicaria di Savona|outô=Diocexi de Sann-a-Noi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-15}}</ref>. {| class = "wikitable sortable" ! Parocchia !! Cumüne e lucalitè |- | Sant'Anna || [[Cuggiæn|Cügén]], Cadebunn-a |- | Maìa Auziliatrice || [[Sann-a]], A Ciann-a |- | Sant'Anbröxu || [[Sann-a]], [[Leze]] |- | San Bertumé || [[Sann-a]], San Bertumé d'u Boscu |- | San Benärdu || [[Sann-a]], San Benärdu |- | San Darmaççiu || [[Sann-a]], Lavagnöa |- | San Feippu Neri || [[Sann-a]], Valoja |- | San Françescu da Paola || [[Sann-a]], A Ciann-a |- | San Giàcumu || [[Sann-a]], Muntemôu |- | San Giuseppe || [[Sann-a]], Utreletinbru |- | San Luensu || [[Sann-a]], A Rüsca |- | Santa Maìa d'a Neive || [[Sann-a]], E Furnäxe |- | Santa Maria Giuseppa Rossello || [[Sann-a]], Viletta |- | San Pàulu || [[Sann-a]], Santa Ritta |- | San Pé || [[Sann-a]] |- | Säcru Cö d'u Segnù || [[Sann-a]], Prulungamentu |- | Sant'Andria || [[Sann-a]] |- | Santìŝĉima Trinitè || [[Sann-a]], Ciavella |} === Vicäja de Vuè === A cunprende 11 parocchie int'i cumüni de [[Berzezzi]], [[Cuggiæn|Cügén]], [[Sann-a]] e [[Vuè]]<ref>{{Çitta web|url=https://chiesasavona.it/vicaria-di-vado-ligure/|tìtolo=Vicaria di Vado Ligure|outô=Diocexi de Sann-a-Noi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-15}}</ref>. {| class = "wikitable sortable" ! Parocchia !! Cumüne e lucalitè |- | San Martìn || [[Berzezzi]] |- | San Luensu || [[Cuggiæn|Cügén]] |- | San Miché || [[Cuggiæn|Cügén]], Muntaĝn̂a |- | Santìŝĉimu Sarvatù || [[Cuggiæn|Cügén]], Valleggia |- | Santi Bastiàn e Roccu || [[Cuggiæn|Cügén]], [[Riasca]] |- | Santu Spìritu e Cunceçiùn || [[Sann-a]], [[Zinöa|Zinoua]] |- | Nostra Scignùa d'a Vixitaçiùn || [[Vuè]], Portiu |- | Nostra Scignùa Reginn-a<br />d'a Päxe || [[Vuè]], Valle |- | Sant'Ermu || [[Vuè]], Sant'Ermu |- | San Giuan Batista || [[Vuè]] |- | San Mauriççiu || [[Vuè]], U Segnu |} == Notte == <references/> == Ligammi de föa == * {{Çitta web|url=https://www.chiesasavona.it/|tìtolo=Scitu d'a diocexi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-15}} [[Categorîa:Diòcexi|Sann-a-Noi]] [[Categorîa:Religión in Ligùria]] tbs46bay3ulwx1pfra9y94b8uiox8jj