Wikipedia
lijwiki
https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2
MediaWiki 1.47.0-wmf.3
first-letter
Media
Speçiale
Discûscion
Utente
Discûscioîn ûtente
Wikipedia
Discûscioîn Wikipedia
Immaggine
Discûscioîn immaggine
MediaWiki
Discûscioîn MediaWiki
Template
Discûscioîn template
Agiûtto
Discûscioîn agiûtto
Categorîa
Discûscioîn categorîa
TimedText
TimedText talk
Modulo
Discussioni modulo
Evento
Discussioni evento
Arbenga
0
1614
269840
269823
2026-05-20T17:56:45Z
N.Longo
12052
/* Natü(r)a */ + 1
269840
wikitext
text/x-wiki
{{Arbenganese|variànte= sitadìn}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Arbenga
|Tipo = [[comun|cumün]]
|Panorama = Albenga.JPG
|Didascalia = <div style="text-align:center;">Panu(r)àmma de Arbenga versu u mâ</div>
|Bandiera = Flag of Albenga.svg
|Voce bandiera = Bande(r)a d'Arbenga
|Stemma = Albenga-Stemma.svg
|Voce stemma = Bande(r)a d'Arbenga#Stemma sivicu
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Ligü(r)ia
|Divisione amm grado 2 = Savuna
|Amministratore locale = Riccardo Tomatis
|Partito = liste siviche de sèntru-scinistra
|Data elezione = 9-6-2019
|Mandato = 2
|Data rielezione = 10-6-2024
|Data istituzione = 1861
|Abitanti = 23470
|Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2023&i=D7B Dàttu Istat] - Pupulasiùn rexidènte ai 30 de utubre du 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|Sottodivisioni = [[Bastia (Arbenga)|A Bastìa]], [[Campugexa]], [[Leca (Arbenga)|Leca]], [[Lüxignan|Lüxignàn]], [[Sàlia]], [[San Fé (Arbenga)|San Fé]]
|Divisioni confinanti = [[Arasce|A(r)àsce]], [[Arnascu]], [[Cixan|Cixàn]], [[Utuê]], [[U Sejô|U Se(r)iâ]], [[Villanöva|Villanöva d'Arbenga]]
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1203
|Nome abitanti = arbenganesi<br />arbenganexi<br />ingàuni
|Patrono = [[San Michê|San Michê Arcange(r)u]]
|Festivo = [[29 seténbre|29 de setembre]]
|Mappa = Map of comune of Albenga (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Pusisiùn da sitè de Arbenga inta pruvinsa de Savuna
}}
'''Arbenga'''{{#tag:ref|Prununsiàu {{IPA|[ar'beŋɡa]|lij}}<ref name="Conseggio">{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/albenga/|tìtolo=Arbenga|outô=Conseggio pe-o patrimònio linguistico ligure|scîto=Deize, diçionäio italian-zeneise|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2024-08-09}}</ref>, scrìtu de lungu ''Arbenga'' in [[Dialettu ar̂ascìn|a(r)ascìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Nuovo Dizionario alassino|ànno=2001|editô=Associazione Vecchia Alassio|çitæ=Arasce|léngoa=LIJ, IT|pp=12, 93}}</ref>, [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT|p=152}}</ref>, [[Dialettu garescìn|garescìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Piero Camelia|outô2=Romano Nicolino|outô3=Rodolfo Pelagatti|tìtolo=Vocabolario Italiano-Garessino|ànno=2020|editô=Araba Fenice Edizioni|çitæ=Cuni|léngoa=LIJ, IT}}</ref> e [[Lengoa zeneize|zenese]]-[[Grafia unitäia|grafìa ünitâ(r)ia]]<ref name="Conseggio" />, scrìtu ''Arbénga'' in [[Dialéttu priéze|priese]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=3}}</ref>, [[Dialetto brigasco|brigascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luisa Lanteri|outô2=Carlo Lanteri|tìtolo=Il sapere degli upeghesi|ànno=2015|editô=Associazione Fondiaria Upega|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=30|url=https://opac.sbn.it/risultati-ricerca-avanzata/-/opac-adv/detail/LIG0255448?}}</ref> e [[Lengoa zeneize|zenese]]-[[Grafîa ofiçiâ|grafìa ufisiâle]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=albenga|tìtolo=Arbénga - TIG|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-08-09}}</ref>, ''Albenga'' in [[Dialéttu urmeàscu|urmeascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT}}</ref>.|group=n.}} (''Albenga'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina sitè e [[Comun|cumün]] [[Liguria|ligü(r)e]] de 23.470 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti"/> inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]], dund'a l'è a segunda pe' pupulasiùn. A se tröva inta [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], inta [[Ciâna d'Arbenga|ciâna]] ciü estesa da Ligü(r)ia e in sce zine d[[a Sènta]]; u sò terito(r)iu u cumprènde ascì a segunda ìsu(r)a ligü(r)e pe' süperficie, a [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]].<ref name="Sapere">{{Çitta web|url=https://www.sapere.it/enciclopedia/Alb%C3%A9nga.html|tìtolo=Albénga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-09}}</ref><ref name="Enciclopedia Italiana">{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Gribaudi, Piero Barocelli, Antonio Canepa e A. Jahn Rusconi|tìtolo=Enciclopedia Italiana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/albenga_(Enciclopedia-Italiana)/|ànno=1929|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=Albenga}}</ref>
Arbenga a l'è üna de sitè ciü antìghe da regiùn: zà capitâle di [[Ingauni|Ligü(r)i Ingàuni]], alantu(r)a ciamâ ''[[Albium Ingaunum|Album Ingaunum]]'', cu'a cunquista rumâna du [[181 a.C.]] a vegne u riccu ''[[municipium]]'' de ''[[Albingaunum]]'', traversàu dai tèmpi d'[[Aogusto|Augüstu]] daa cuscì dìta ''[[Via Julia Augusta]]''. Sêde d'ina [[Diocexi de Arbenga e Impeia|sò diocexi]] dau [[451]], a l'è atacâ dai barba(r)i e ricustruìa dai bizantìn; cu'i Franchi a vegne capitâle de [[Cumitàu d'Arbenga|Cumitàu]] e a patisce di atacchi saracén. Dau [[950]] a l'è inta [[Marca ardüinica|Marca Ardüinica]] e, vegnüa cumün indipendènte du Mille, a pìa parte aa [[Primma Croxâ|Primma Cruxâ]]. In aleànsa cun [[Pisa]] e cun l'agiüttu du [[Federigo II do Sacro Impeo Roman|Fede(r)igu II]] a se regi(r)a cuntru [[Zena]] insemme ae âtre sitè da [[Rivêa|Rive(r)a]], ma a ne sciorte batüa du [[1251]], intrandu int'ina lunga crisi vegnüa pezzu cu'a pèste du [[1348]]. Du [[1625]] a se issa turna cuntru a Zena e a se cunsegna au Vito(r)iu Amedeu de Savoia. Aa fìn, dai ànni da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligü(r)e]], a sitè a và apröu au camìn stò(r)icu du rèstu da Ligü(r)ia.<ref name="Sapere" /><ref name="Enciclopedia Italiana" /><ref name="Enciclopedia online">{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/albenga/|tìtolo=Albenga - Enciclopedia online|léngoa=IT|vìxita=2024-08-09}}</ref>
Arbenga a g'ha ina lunga tradisiùn cumme grande sèntru agriculu; cu'u tèmpu u l'è pe(r)ò vegnüu ciü impurtante u türismu, a l'imprinsippiu ligàu ai bagni ma au dì d'ancöi sèmpre ciü de genere cultü(r)âle, grassie ai sò müsei e e sò architetü(r)e. Fra sti chi se pò fà mensciùn du [[Müseu Sivicu (Arbenga)|Müseu Sivicu]], ch'u cumprènde l'[[Batiste(r)u d'Arbenga|antìgu batiste(r)u]] du [[V secolo|V seculu]], u [[Müseu Diucesàn (Arbenga)|Müseu Diucesàn]] e u [[Müseu Navâle Rumàn]]; fra e architetü(r)e e nu mancan gêxe, a partì daa catedrâle, sciti archeulogichi, palàssi stò(r)ichi e e sò tûre<ref name="Sapere" /><ref name="Enciclopedia online" />, scimbulu da sitè che, defèti, a g'ha u survenumme de "sitè de sèntu tûre".<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=935|volùmme=Vul. II}}</ref>
{{Çitaçión|Arbenga, chi nu g'ha da fà, nu ghe vegna.|Pruvèrbiu e moddu de dì tipicu in sce Arbenga}}
== Geugrafìa ==
<gallery mode="packed" widths="150" heights="150">
Immaggine:A Ciànn-a (Arbénga) - vìsta da-o Pìsso Cerêza (3).jpg|[[Ciâna d'Arbenga|A Ciâna]] dau Pissu Ce(r)esa
Immaggine:Isola Gallinara.JPG|[[Ìsua Gainâa|L'Isu(r)a]] daa ''[[Via Julia Augusta]]''
Immaggine:Confluenza Neva Arroscia.png|U [[Turénte Nêva|Nêva]] e l'A(r)òscia ch'i se zunzen a furmà [[A Sènta]]
</gallery>
A sitè a se tröva in scia [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], inta [[Ciâna d'Arbenga|ciâna aluviunâle]] ch'a s'è furmâ pe' vìa de l'impimèntu de 'na grossa insenatü(r)a pliucénica 'traversu i mate(r)iâli purtèi a valle daa scciümè(r)a dìta [[A Sènta]], che intu traciàu d'ancöi a passa a meridiùn du sèntru sitadìn. Sta ciâna lì a l'è a ciü grossa da [[Liguria|Ligü(r)ia]] e a mesü(r)a inte tüttu 36,51 kmq, andandu a cruvì ascì i paìsi da vixìn. A dà u(r)igine aa Sènta i sun i turènti [[Turénte Nêva|Nêva]] e [[Scciümme A"osa|A(r)òscia]], che i se zunzen inta lucalitè de Mescce, fra Leca e A Bastìa, trèi chilòmetri primma de fuxà in Arbenga, inte vixinanse du [[Câu da Lêna]].<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo I, ''L'ambiente naturale'', pp. 7-8}}</ref>
U terito(r)iu cumünâle u se estènde versu punènte fìn dau Riàn da Cu(r)umbe(r)a, ch'u se tröva inta regiùn cu'u mèximu numme in sci cunfìn cun [[Arasce|A(r)àsce]], tòstu dui chilòmetri a punènte da bucca da Sènta. Stu cunfìn chi u sa(r)ea stètu de lungu dibatüu e dunca fissàu daa prefetü(r)a numma inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] e u passe(r)ea pe'u cuscì dìtu [[Câu de Vaìn]]<ref>{{Çitta web|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X023/Relazione_Paraggio_Vadino.pdf|tìtolo=Relazione Paraggio Vadino, da Punta Cippo a Capo Lena (foce del fiume Centa)|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref>, inta lucalitè de Maimuna.<ref name="”Vaìn”">{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Vadino|url=https://books.google.com/books?id=H06DzgEACAAJ|ànno=2021|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=13-16|capìtolo=Geografia del luogo|ISBN=88-88-39761-2}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mario Moscardini|tìtolo=Albenga da Napoleone all'unità d'Italia 1794-1861|url=https://www.libriliguria.it/art/P/1/d/412/c/13/s/13/albenga-da-napoleone-allunita-ditalia-1794-1861.html|ànno=2011|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=137|capìtolo=Il confine tra Alassio e Albenga (n.1)}}</ref> A ògni moddu u nu l'è stètu marcàu seguèndu u spartiègua<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/02laliggia/documenti/SV_LaLiggia_RelazioneGenerale_rev01.pdf|tìtolo=La Liggia, relazione generale|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref>, scicumme ch'u remunta e u prusegue inta diresiùn du [[Munte Russu]] (242 m), ch'u l'è ancù tüttu inti cunfìn d'Arbenga. Da chi u traciàu di cunfìn u se cega versu punènte, fìn au meridiùn da simma di munti [[Munte Bignun (Arasce)|Bignùn]] (521 m)<ref>{{Çitta web|url=http://www.verdeazzurroligure.com/index_htm_files/21%20-%20Albenga%20-%20Alassio%20nuovo.pdf|tìtolo=Anello Alassio-Albenga, accesso al Monte Bignone e Via Romana|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref> e [[Munte Castelâ (Arasce)|Castelâ]] (508 m) ch'i restan du tüttu in A(r)àsce.
Versu levante a fà da cunfìn cu'u [[U Sejô|Se(r)iâ]] a l'è invêce a [[Carènda (turènte)|Ca(r)ènda]], turènte ch'u l'ha in cursu abasta lungu, ch'u riva a pôcu mênu de 6 chilòmetri<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/04carenda/documenti/SV_Carenda_RelazioneGenerale_rev02.pdf|tìtolo=Carenda, relazione generale|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref>, nascèndu au de sutta du [[Munte Pesartu]] (668 m), ai cunfìn cun [[Cixan|Cixàn]] ascì.<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/04carenda/tavole/retidr_245110-100-140-150_0.pdf|tìtolo=Carenda, tò(r)a 245110-100-140-150-0 du reticulu idrugraficu|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref> Cun stu cumün chi, ciü a valle, a spartisiùn a l'è marcâ pe' ina parte (fra i Massaretti da Bastìa e a Benessea) dau Nêva, mèntre andandu versu punènte a dividde u l'è l'[[Rian Iveia|Arveju]], riàn ch'u scûre da vixìn a Cuàscu, marcandu u lìmite cun [[Arnascu]] e [[Villanöva]]. Ancù ciü in simma, u cunfìn u furma in cügnu e u tucca ascì [[Utuê]] passandu au de sutta du Pözzu di Pìn (282 m), ch'u l'è zà au de là.
Intu cumün a l'è cumpresa ascì a [[ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]], segunda ìsu(r)a ligü(r)e pe' estensciùn doppu [[A Parmàia|da Parmâ(r)ia]] e au largu da còsta du quartê de [[Vaìn]] tòstu 1,5 chilòmetri, cunusciüa semplicemènte dai abitanti cu'u numme de "L'Ìsu(r)a"<ref>{{Çitta web|url=https://trucioli.it/2022/01/06/albenga-lisola-gallinara-come-si-chiama-nel-dialetto-albenganese-soltanto-isua/|tìtolo=Albenga: l'isola Gallinara come si chiama nel dialetto albenganese? Soltanto isu”a|dæta=6 de zenà du 2022|léngoa=IT|vìxita=2024-07-28}}</ref>. Sta chi a se sa(r)ea destacâ daa terafèrma intu Quaterna(r)iu pe' efèttu de curènti ma(r)ìne o fòscia pe'u muntà du livéllu du mâ. Inti seculi, a l'è vegnüa l'habitat de ciü de trexèntu spécie de ciante; fra ste chi a campanula sabassia e arcüne qualitè de erxi. Se zunzen ancù de spécie de béstie cumme brìgu(r)e, insètti e uxélli de mâ.<ref name=”Vaìn”/>
=== Frasiùi ===
<gallery mode="packed" widths="150" heights="150">
File:A Bastìa (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|A Bastìa, vista dai Massaretti
File:Campugexa (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Campugexa, dau derê da paruchiâle
File:Leca (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Leca, a frasiùn dau stradùn
File:Lüxignàn (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Lüxignàn, panu(r)àmma dae campàgne
File:Sàlia (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Sàlia, daa pruvinsâle
File:San Fé (Arbenga)-Vìsta daa pruvinsâle 01.jpg|San Fé, vìsta d'in scia stradda
</gallery>
* '''[[Bastia (Arbenga)|A Bastìa]]''', pôcu ciü a munte de dunde u Nêva e l'A(r)òscia i se zunzen a furmà A Sènta, a l'è stèta custruìa a partì dau [[1295]], piandu u numme da 'na furtificasiùn zà existènte ciamâ ''bastita'', ch'a l'ha dètu u(r)igine au Burgu. Vista a sentènsa de l'abâte du populu de Zena du [[1290]], a nu l'é(r)a defèti puscibile a custrusiùn de növe furtificasiùi. A ògni moddu, zà da primma i sciti dund'aù a se tröva a frasiùn i l'é(r)an indichèi cu'u numme de ''Valliranum''. A partì dau [[XIV secolo|Trexèntu]] l'insediamèntu u l'ha guagnàu ina funsiùn de cuntrollu in scia stradda versu a [[valâ de l'A(r)òscia]], crescèndu d'impurtansa e espandenduse manimàn.<ref name="statüibastia">{{Çitta|Costa Restagno, 1995|cap. I, ''Gli Statuti di Albenga del 1288'', p. 200, nòtta n.187}}</ref>
* '''[[Campugexa]]''', int'ina pusisiùn ciü in derê rispèttu aa Ciâna, u sò nücleu u se tröva int'in pözzu gi(r)àu versu sud-est ai pèi du munte Pesartu, a n'artitüdine de 20 mêtri in sciu livéllu du mâ. U burgu u vegne numinàu pe'a primma votta inta primma mitè du [[XII secolo|seculu XII]], cu'u numme de ''Campus Ecclesiae'' in seguitu de l'aquistu de sèrte bandìe da parte di Templa(r)i, ma u l'è passàu a utegnì 'na sèrta stabilitè numma a partì dau Trexèntu. Vegnüu cumün indipendènte, cun Sàlia, au tèmpu di fransesi, u l'è turnàu sutta l'aministrasiùn arbenganese intu [[1929]]. A cumprènde ascì e tère d'in gì(r)u e a lucalitè de San Zorzu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.com/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|ISBN=88-88-39770-1}}</ref>
* '''[[Leca (Arbenga)|Leca]]''', inta bassa valâ du Nêva, a munte da cunfluènsa cun l'A(r)òscia, de rimpèttu aa Bastìa. A dêve u sò numme daa marghe(r)ìtta ''Leucanthemum''. A frasiùn l'è nasciüa cumme insediamèntu medievâle, tantu che chi e l'é(r)an presènti e vìlle de sèrte impurtanti famìe arbenganesi, cumme a [[Vìlla D'Aste]]. U primmu nücleu u l'è stètu quellu de Nutrêu, pe' pöi spustâse manimàn versu a scciümè(r)a, cun quella che ancöi a l'è a Vìa au Piemunte.<ref name="Tci">{{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 422}}</ref><ref name="Rexidense">{{Çitta publicaçión|outô=Andrea Leonardi|ànno=2009|tìtolo=Italia Settentrionale: Le ville del contado d'Albenga|revìsta=Il sistema delle residenze nobiliari. Atlante tematico del barocco in Italia|editô=De Luca Editore d'Arte|çitæ=Rumma|nùmero=2|pp=122-123|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/2541416/Le_ville_del_contado_di_Albenga_note_su_palazzi_e_giardini}}</ref>
* '''[[Lüxignan|Lüxignàn]]''', au de là da Sènta, e primme testimunianse de 'n insediamèntu e sun de u(r)igine tardurumâna, tantu ch'i sun stèti truvèi di resti de 'na vìlla de quellu periudu.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309662|tìtolo=Villa Rustica di Lusignano (struttura abitativa villa rustica)|vìxita=2024-07-11|
léngoa=IT}}</ref> Du restu u sèntru che veghemmu ancöi u sa(r)ea de u(r)igine sücescìva e dunca medievâle. Sun presènti ascì de vìlle scignurili du periudu de dòppu, cumme a Vìlla du Vescu e Vìlla Prospe(r)a.<ref name="Rexidense"/>
* '''[[Sàlia]]''', in sce culìne a munte de Campugexa, u paìse u l'è vegnüu sciü au de sutta da gêxa, dedicâ a San Giacumu e Feìppu, e in ciü d'in gì(r)u u gh'è in bellu pò de cà spanteghèi.
* '''[[San Fé (Arbenga)|San Fé]]''', au de là da Sènta, mensunàu inti statüi cumünâli du [[1288]] in relasiùn aa gêxa di Santi Scimùn e Giüdda. Ascì inte stu câxu chi veghemmu ina fi(r)a de vìlle custruìe dae famìe arbenganesi, cumme i Còsta. U burgu veggiu u se tröva, fra l'âtru, inte 'na pusisiùn ciü âta rispèttu aa paròcchia, pôcu sutta au Briccu de Cianastre (316 m).
=== Climma ===
Arbenga a g'ha in climma de tìpu mediteraneu, cun quarche dife(r)ènsa rispèttu ae âtre sitè da [[Rivêa|Rive(r)a]] pe'a presènsa de lunghe valè au deré da Ciâna, ch'e ne fan in scitu dund'u ti(r)a de spessu u vèntu e cu'ina temperatü(r)a media ciü bassa de âtre sitè ligü(r)i, scibèn che a l'invernu u fasse ciü câdu che a [[Sann-a|Savuna]] e [[Zena]] e ch'u fiòcche ciütostu de rè(r)u. Stu fètu u sucedde scicumme che Arbenga, truvanduse ciü destacâ dai munti dund'e se ferman e nivu(r)e, a risêve ciü u(r)e de sû che a ciü parte da Ligü(r)ia.<ref name=":11">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo I, ''L'ambiente naturale'', p. 8}}</ref>
De media, u ciöve de mênu che a Savuna e a Zena e ciü che inti paìsi versu punènte. I vènti ch'i tì(r)an ciü de spessu i sun u gregâ a l'autunnu e a l'invernu, a tramuntâna de primma, u levante e u mezzugiurnu aa stè. Da vixìn a Arbenga, intu terito(r)iu de [[Villanöva]], a se tröva ina stasiùn climatica che, pe'u periudu 1961-1990, a l'ha registràu sti valùi chi<ref name=":11" /><ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160305195214/http://clima.meteoam.it/web_clima_sysman/Clino6190/CLINO122.txt|tìtolo=Tabella climatica mensile e annuale|scîto=Archivio climatico DBT|editô=ENEA|léngoa=IT|vìxita=2024-08-22}}</ref>:
{| class="wikitable"
! rowspan="2" |Arbenga - Villanöva
! colspan="12" |Mesi
! colspan="4" |Stagiùi
! rowspan="2" |Ànnu
|-
!Zen
!Fev
!Mar
!Arv
!Maz
!Züg
!Lüj
!Agu
!Set
!Utt
!Nuv
!Dix
!Inv
!Pri
!Est
!Aut
|-
!T. max. media (°C)
|11,7
|12,4
|14,6
|17,4
|21,2
|25,0
|28,7
|28,5
|25,3
|21,1
|15,7
|12,7
|12,3
|17,7
|27,4
|20,7
|19,5
|-
!T. min. media (°C)
|0,5
|1,3
|3,2
|6,2
|9,8
|13,3
|15,9
|15,7
|13,1
|9,1
|4,4
|1,4
|1,1
|6,4
|15,0
|8,9
|7,8
|-
!Precipitasiùi (mm)
|101,4
|89,7
|90,4
|81,6
|76,1
|38,3
|21,3
|43,3
|55,0
|105,5
|96,8
|78,9
|270,0
|248,1
|102,9
|257,3
|878,3
|-
!Giurni d'ègua
|6,2
|5,2
|6,1
|6,6
|6,5
|4,0
|2,8
|3,8
|4,4
|6,4
|6,3
|5,0
|16,4
|19,2
|10,6
|17,1
|63,3
|-
!Ümiditè relatìva media (%)
|73
|73
|72
|79
|79
|79
|77
|77
|78
|78
|75
|76
|74
|77
|78
|77
|76
|}
== Sto(r)ia ==
=== U(r)igine du numme ===
U numme da sitè d'Arbenga u vegne dau [[Léngoa latìnn-a|Latìn]] {{Maioscolétto|[[albingaunum]]}}, ch'u l'è ina cuntrasiùn de {{Maioscolétto|[[Albium Ingaunum|album ingaunum]]}}, tupònimu cumpostu dau prefissu {{Maioscolétto|album}} ch'u vö dì "sitè capitâle" e dau genitìvu plürâle latìn {{Maioscolétto|ingaunum}}, ch'u se rife(r)ìsce aa [[Liguri Antighi|tribü lìgü(r)e]] di [[Ingauni|Ingàuni]], ch'a s'é(r)a chi stabilìa.<ref name=":2">{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 11|Lamboglia, 1992}}</ref> Quande Rumma a a cunquista, a vegne ''Albingaunum'', furma ch'a l'è duve(r)à fina da di grandi stò(r)ichi rumèi cumme [[Tito Livio|Liviu]], [[Tacito|Tàcitu]] e [[Strabone|Strabùn]], mantenèndu u mèximu scignificàu de primma.<ref name=":3">{{Çitta lìbbro|outô=Andrea Opici|tìtolo=Albenga nell'antichità|url=https://books.google.com/books?id=reouAQAAIAAJ|ànno=2008|editô=Fratelli Frilli Editore|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=24-25|ISBN=88-75-63451-3}}</ref> Ancù intu [[VIII secolo|seculu VIII]], ai tèmpi di Lungubardi, a sitè a vegne mensunâ cumme {{Maioscolétto|albinganum}}<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 24}}</ref>, fìn a rivà intu seculi de dòppu a furme cumme {{Maioscolétto|albingano}} o {{Maioscolétto|albingana}} e de de lì a quella d'ancöi.<ref name=":3" />
=== U periudu prerumàn ===
A sitè a vegne fundâ int'in periudu cumpresu fra u [[VI secolo a.C.|VI]] e u [[IV secolo a.C.|IV seculu a.C]] da ina tribü de Ligü(r)i Antìghi, pöi dìta di [[Ingauni|Ingàuni]]: u nücleu uriginâle sitadìn u sa(r)ea stètu culucàu aturnu aa colla de San Martìn, ciü a meridiùn de l'insediamèntu rumàn, pusisiùn strategica ch'a l'ha permessu de sfrütà u vixìn pòrtu natü(r)âle.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Baroccelli|tìtolo=Enciclopedia Italiana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/ingauni_%28Enciclopedia-Italiana%29/|ànno=1933|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=Ingauni}}</ref> Cu'u tèmpu defèti i Lìgüri i l'axevan cumensàu a furmà ina pròpia flòtta, grassie ascì au repà(r)u furnìu daa cunfurmasiùn teritu(r)iâle, cun scòppi de pirate(r)ìa inte zône au riundu, che e vegnen cuscì purtèi sutta au cuntrollu ingàunu. Stu svilüppu chi u sa(r)ea stètu cumpiüu ai dànni de pupulasiùi vixine, fra ste chi i greghi ch'i se truvavan a [[Marseggia|Marseja]], che i rivan a cuntendise cun sti chi u cuntròllu du [[Mâ Tirren|Mâ Tirén]].<ref name=":2" />
Inti primmi periudi a se svilüppa dunca in'ecunumia agricula, che a fà divegnì u sèntru prinsipâle de tütta a Lìgü(r)ia de Punènte, duminandu i terito(r)i cumpresi fra a mudèrna [[Sanremu|Sanrémmu]] e fìn au câu da Cravazòppa a [[Finô|Finâ]]<ref name=":2" />, rivandu au relatìvu entrutèra e intrandu in cuntattu cu'e pupulasiùi di Viagenni, stansièi inte l'âta Valâ du scciümme [[Tànnôu|Tàna(r)u]].<ref name="Touring Club" />
I Ingàuni i strenzen cuscì de aleànse cu'i cartaginesi, andandu a giütâli cuntru [[Romma|Rumma]] e dandughe sustegnu dü(r)ante a segunda de Guère püniche, cumbatüa fra u [[218 a.C.|218]] e u [[201 a.C.]] e che a purte(r)à a de grosse cunseguènse in sce pupulasiùi lìgü(r)i. Defèti i pòrti da Lìgü(r)ia de quellu tèmpu i l'é(r)an stèti duve(r)èi cumme base navâle, tantu che u frèi de Annibale, Magun, u l'é(r)a partiu da chi inte de cundisiùi desgrasièi pe' andâghe a purtà agiüttu. Firmàu intu 201 a.C. in acôrdiu fra Rumma e Cartagine destinàu a vegnì ruttu pôcu dòppu, Arbenga a sêgue e vicènde da segunda guèra pünica ascì, ancù ligâ aa segunda de due.<ref name=":4">{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 12|Lamboglia, 1992}}</ref>
=== Dòppu e guère püniche ===
L'aleànsa cun Cartagine a g'ha cumme cunseguènsa a cunquista da parte di rumèi intu [[181 a.C.]], defèti doppu ina duggia scunfitta, tantu pe' tèra, cun l'atàccu du procunsu(r)e Lücciu Emiliu Paulu, quantu pe' mâ, purtàu avanti dau düumviru Matien<ref name=":4" />, u terito(r)iu di Ingàuni u vegne sutta au duminiu rumàn, ascì se e cuntinuan de scurerìe pi(r)atesche de distürbu, specialmènte sutta au mandàu du cunsu(r)e Appiu Claudiu.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 53-54}}</ref>
E scurerìe e vegnen fermèi sèmpre dau procunsu(r)e Lücciu Emiliu Paulu, ch'u l'axeva urdinàu a requisisiùn de nàvi arbenganesi e a distrusiùn du nücleu sitadìn u(r)igina(r)iu, situàu in sciu cuscì dìtu "Munte". L'ànnu de doppu u vegne firmàu in növu acôrdiu ch'u sancìsce in mane(r)a definitiva a rumanizasiùn de ste pupulasiùi, purtèi sutta aa sfé(r)a de infruènsa repübricâna.<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 13|Lamboglia, 1992}}</ref> Inte sti anni a se ingrandìsce e a se trasfurma int'in impurtante ''[[municipium]]'', che u cröve a ciü parte de valè interne du basìn da Sènta, ciü i terito(r)i di paìsi da valâ du Tàna(r)u, cumme [[Garesce]] e [[Ulmea|Urméa]], cu'i cunfìn de l'infruènsa d'Arbenga fissèi fìn ai paìsi de Séva e Pampa(r)àu.<ref name="Touring Club" />
=== U svilüppu du municipium ===
[[File:Particolare Monumenti funerari della via Julia Augusta (1).jpg|thumb|I resti di munümènti fünera(r)i in scia ''Julia Augusta''|left]]
Da l'annu [[89 a.C.]] i rumèi i l'han cuncessu u dirittu latìn ai populi intu nòrd da Penìsu(r)a italiâna, pe' pöi dâghe quellu rumàn intu [[45 a.C.]], grassie a [[Giulio Cesare|Gaiu Giuliu Césa(r)e]], cuscì da fâghe pià a furma ascì au pué lucâle de l'istitusiùn sitadìna.
A testimunià l'impurtansa da realtè arbenganese a l'è a custrusiùn de mü(r)aje de difesa in etè repübricâna, cu'a fundasiùn da növa sitè inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]], fra u mâ e [[A Sènta]], sübitu de dòppu de l'89 a.C. e fundâ, fòscia, au pòstu de in ''castrum'' tempuraneu.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo I, ''Lo sviluppo urbano'', p. 13}}</ref> Au de drentu dunca u se svilüppa l'impiantu basàu in sciu càrdu e in sciu decümàn, base pöi pe'a seguènte cunfurmasiùn du burgu, ancù ancöi de stampu rumàn.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', p. 12}}</ref> A strutü(r)a ürbâna, pe(r)ò, nasciüa da quell'u(r)igina(r)iu ''castrum'' fètu custruì intu [[181 a.C.]] a vegne ciü votte repiâ e revìsta, adi(r)itü(r)a intu [[V secolo|V seculu]], sutta a l'impe(r)atû Uno(r)iu, in seguitu ae invaxùi di gôti.<ref name=":5">{{Çitta lìbbro|outô=Andrea Opici|tìtolo=Albenga nell'antichità|url=https://books.google.com/books?id=reouAQAAIAAJ|ànno=2008|editô=Fratelli Frilli Editore|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=36-37|ISBN=88-75-63451-3}}</ref>
Sutta u duminiu de Rumma l'intrega zôna a vegghe dunca ina forte pruspe(r)itè, ch'a porta au culigamèntu cun e âtre realtè vixìne, tantu che a vegne fèta passà da chi a ''[[Via Julia Augusta]]'', custruìa a partì dau [[14 a.C.]], sutta a l'impe(r)atû [[Aogusto|Augüstu]], forte da pacificasiùn de pupulasiùi de Àrpi Marittime.
Tante âtre sun pöi e testimunianse lascièi de stu periudu, cumme ina lunga sé(r)ie de tumbe e âtre strutüe füne(r)âie, dunde sun stèti ritruvèi ascì repèrti impurtanti, cumme u [[piàttu blö]], de fabricasiùn egissia, culucàu inisialmènte inta necròpuli a nord de l'abitàu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.historiaproject.com/il-piatto-blu-di-albenga/|tìtolo=Arbenga: u piàttu blö|vìxita=2021-12-04|léngoa=IT}}</ref>
Inte l'Arbenga rumâna se truvavan ascì strutü(r)e cumme e terme (svilüpèi dü(r)ante u prinsipàu de Augüstu) a setentriùn de mü(r)aje de difesa sitadìne, vixìn au cursu da Sènta e a quellu ch'u l'é(r)a u veggiu pòrtu natü(r)âle,<ref>{{Çitta web|url=https://www.albengacorsara.it/corsara/2013/11/18/terre-e-orizzonti-lantica-spa-di-albenga-le-terme-romane/|tìtolo=L'antiga SPA arbenganese: e terme|outô=Francesca Giraldi|dæta=18 de nuvèmbre du 2013|léngoa=IT|vìxita=2021-12-02}}</ref> o ascì cumme l'anfiteâtru, datàu au [[II secolo|II seculu d.C]], in gràddu de cuntegnì au mascimu tòstu dexemìlla persùne: fètu ch'u mustra cumme Arbenga a l'é(r)a cumunque ina realtè de riliévu pe' tüttu u punènte.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/anfiteatro-pilone-romano.htm|tìtolo=L'Anfiteâtru rumàn d'Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2021-12-02}}</ref><ref name=":7">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 55}}</ref>
=== Da l'impe(r)u au mediuevu ===
A partì dau [[I secolo|I]]-[[II secolo|II seculu]] a sitè a và a utegnì a libertè de avé in pròpiu senàu, cun l'elesiùn di lucâli decu(r)iùi. Cu(r)iùsu u fètu avegnüu du [[276]], quande l'impurtante prupieta(r)iu ingàunu [[Proculus|Pròculu]], in seguitu aa cariêra militâre u l'é(r)a stètu numinàu a [[Lion|Liùn]]<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', pp. 17-18}}</ref> impe(r)atû dai sò surdatti. U l'é(r)a sciurtìu ascì ad armà in pròpiu esercitu, venèndu aa fìn batüu da Probu e dunca giüstisiàu.<ref name="Arbenga1" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 54-55}}</ref>
In Arbenga u se difunde prestu u [[Crestianêximo|Cristianéximu]], tantu che in scia [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]] u tröva repà(r)u [[San Martìn de Tours|San Martìn Vescu]], cuntru e persecusiùi da parte di ariài.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 55-56}}</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=Federica Pelosi|tìtolo=Turismo, Albenga si affida a San Martino|revìsta=Il Secolo XIX|editô=GEDI grùppu edituiâle|çitæ=Zena|ànno=2018 |méize=Màzzu|léngoa=IT|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/funzioni/download.aspx?ID=16371&IDc=784}}</ref> Cu'a crisi da pulitica impe(r)iâle a zôna a végne pü(r)e invâza dai [[Vixigöti|Vixigôti]] a partì da l'ànnu [[402]], ch'i deròccan ina grossa parte de l'abitàu, pruvucandu grâvi dànni aa pupulasiùn.<ref name="Arbenga1" />
Numma cu'u decrêtu du generâle Flaviu Custànsu<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 19}}</ref> du [[417]], dùzz'ànni dòppu a distrusiùn, cumensan i travai pe'a ricustrusiùn: sta chi a porta in növu impulsu architetônicu, custruèndu edifissi de grande valû cumme u batisté(r)u e a catedrâle de San Michê, dedicâ au santu prutetû sitadìn. Vegne custruìu ascì u palàssiu episcupâle<ref name=":5" />, defèti cu'u [[451]] Arbenga a divegne ascì sêde vescuvî: u primmu vescu u l'è Quinsiu.<ref name=":7" /><ref name="Arbenga1">{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2675&TipoElemento=pagina|tìtolo=A stò(r)ia d'Arbenga: fra lìgü(r)i e rumài|léngoa=IT|vìxita=2021-12-04}}</ref><ref name="Arbenga2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 18-20}}</ref>
=== U periudu medievâle ===
Doppu a fìn de l'[[Impêo Roman|Impe(r)u Ruman]] du [[476]] Arbenga a sübisce primma a duminasiùn Ustrugôta (a partì dau [[V secolo|V seculu]]), pe' pöi divegnì üna de sitè ciü impurtanti da Ligü(r)ia sutta a duminasiùn bizantìna, inta divixùn da cuscì dìta ''Marittima Italorum'', mategnüa fìn au [[641]]-[[643]]<ref name="Arbenga2" /><ref name="Touring Club">{{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 404}}</ref>, quande u chìna zü u suvràn lungubàrdu Rota(r)i.<ref name="Arbenga2">{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=2670&ID=2676&TipoElemento=categoria|tìtolo=A sto(r)ia d'Arbenga: U Mediuevu|léngoa=IT|vìxita=2021-12-08}}</ref><ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. I, ''Stato politico, e civile d'Albenga nel tempo de' Romani sino a Carlo Magno'', Parte I, p. 16}}</ref>
Sutta a sti chi a sitè a vegne turna sachegiâ, anche se a nu perde u sò splendû architetônicu, ch'u vegne preservau intrégu pe' ina buna parte, cumme e mü(r)aje de difesa e i prinsipâli palassi religiusi e aministrativi.<ref name="Touring Club"/> L'impurtansa ecunomica, che armenu fìn au [[VI secolo|VI seculu]] a l'é(r)a restâ ai livélli di periudi presedènti a vegne ridimensciunâ: Arbenga a divegne in ''vicus''<ref name="Touring Club" />, sènsa ciü ina vé(r)a e pròpia aministrasiùn.<ref name="Arbenga2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 21-22}}</ref>
==== A nascita du Cumitàu ====
A partì dau [[774]] u terito(r)iu ingàunu u passa sutta aa duminasiùn di franchi, ch'i dan vitta au [[Cumitàu d'Arbenga|Cumitàu Arbenganese]], entitè aministratìva estesa da [[Finô|Finâ]] fìn a [[Sanremu|Sanremmu]], mantenedu ina lucâle pusisiùn de riliêvu.<ref name="Arbenga2" />
Intu fratèmpu inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]] cumensan a imperversà maneghe de saracen, che e zunzen daa [[Provensa|Pruvènsa]] pe' mâ, purtandu distrusiùi e sacheggi cun cuntinui sbàrchi in sce coste Lìgü(r)i, prinsipalmènte aturnu aa fìn du [[IX secolo|IX seculu]], quande i vegnen cacièi vìa cu'a bataja de Frascinéu (ben ducumentâ a l'è l'invaxùn de l'[[891]]).<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. V, ''Contado Albenganese'', p. 88}}</ref> Numma versu a fìn du [[X secolo|X seculu]] a gh'è ina furma de ripresa da pupulasiùn ch'a l'é(r)a cianìn cianìn ca(r)â rispèttu a l'epuca rumâna. Pròpiu intu [[950]], grassie aa rifurma de Berenga(r)iu II, Arbenga a finisce drentu aa [[Marca ardüinica|Marca Ardüinica]].<ref name="Touring Club2">
{{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 405}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 25-26}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 59}}</ref>
Inta sitè a vegne uspitâ ascì a curte da cuntéssa Adelaide de Süsa aturnu au [[XI secolo|seculu XI]]<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. V, ''Contado Albenganese'', p. 89}}</ref>, sutta 'na furma de marchesàu, armenu fìn au [[1091]], mèntre a ghe se(r)à ina pruspe(r)itè ecunomica, duvüa ai cumerci cu'u Bassu Piemunte.<ref name="Arbenga2" /> In bréve tèmpu pe(r)ò a cumensa a furmasiùn de 'na növa istitusiùn lucâle: u pìa furma u lìbe(r)u cumün arbenganese. A növa realtè a pìa parte defèti aa [[Primma Croxâ|primma Cruxâ]] ([[1098]]), utenèndu ina sé(r)ie de privilêgi a partì dau [[1109]].<ref name="Touring Club2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 26-27}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 59-60}}</ref>
Sti li i prevedêvan a puscibilitè de cumercializà intu levante du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]]: a dinamicitè ecunomica a g'ha ascì ciü risvòlti, andandu a purtà intu terito(r)iu ina növa spinta pe' l'artigianàu. Sta côsa chi a porta aa custrusiùn de növi edifissi, faxendu ciü grossu u sèntru abitàu.
==== U rapòrtu cu'e Repübbriche Ma(r)inà(r)e ====
[[File:Tabula Peutingeriana Albingauno Gailiata.jpg|thumb|Arbenga e a ''Gailiata'', numme latìn de [[Ìsua Gainâa|L'Ìsu(r)a]], inta Tabula Peutingeriana|left]]
Lungu tütta sta fàse u se pò nutà ascì cumme u cumün u se aprufitta du cuntìnuu scùntru fra l'[[Sacro Impêo Roman|Impe(r)u]] e a [[Gexa (organizzaçion)|Gêxa]], reclamandu sèmpre ciü indipendènsa, tantu da scuntrâse a partì dau [[XII secolo|XII seculu]] cu'e [[Repubbriche mainæ|Repübbriche Ma(r)inà(r)e]] de [[Repùbrica de Zena|Zena]] e de [[Repùblica de Piza|Pìsa]]. Cun st'ürtima u gh'é(r)a stètu in atàccu navâle (dü(r)ante in periudu de pâxe fra e due Repübbriche intu [[1165]]<ref name="Arbenga2" />), quande i tuschèi i dan fögu au sèntru sitadìn, derucandu e fregandu i teso(r)i di edifissi stò(r)ici.<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, Comune, p. 108}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 60}}</ref>
Scibèn sta disaventü(r)a chi, i ingàuni i ricustruiscén quellu che i pisèi i l'han scciapàu, grassie ascì a in risarcimèntu firmàu da sti lì intu nuvèmbre du [[1178]], dunde i van a ricunusce ascì l'esensiùn dae tàsce pe'e nâve e e mèrci ingàune in intrâ inti terito(r)i da sta chi cuntrulèi.<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', p. 109}}</ref>
I arbenganesi i turnan a cumercià, scibèn indebulìi rispèttu a primma, andandu sta votta cuntru i interessi di zenesi. Intu mèximu ànnu du tratàu, defèti, a Repübbrica a mànda ai rapresentanti du cumün ina prupòsta de acôrdiu, ch'a l'impuneva u cuntrollu de Zena in sce tütte e imbarcasiùi ch'i l'intravan intu portu.<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', p. 110}}</ref>
U cuntrattu, definìu in'umiliasiùn pe'i sitadìn, u vegne refüàu, e dunca i repübbrichèi i sun custretti a truvà 'na növa stradda pe' metì e man in sci afàri arbenganesi. A giütâli i ghe sun i marchesi de Clavesana, che i van a rivendicà in sciu cumün ina sé(r)ie de dirìtti u(r)amài caütti da tèmpu. Bunifassiu du Vastu dunca u se liga cu'i zenesi a partì dau [[1192]]<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', p. 111}}</ref>, in funsiùn difenscìva.
Arbenga a se sènte dunca custretta a cegâse aa putènsa repübbricâna e cuscì a sutuscrìve di növi pàtti aa presènsa di cunsu(r)i Udùn Malasemènsa, Ubèrtu Lavagnìn e Ugé(r)iu de Mà(r)i e du pudestà Bertàmu Cristiàn, intu [[1199]].<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', pp. 112-113}}</ref>
A cunvensciùn sta votta a và a limità a libertè de cumerciu e de navigasiùn, ma ascì a porta aa presènsa fìssa de squaddre de surdatti zenesi in sciu terito(r)iu cumünâle.<ref name="Arbenga2"/>
==== Sutta aa Repübbrica de Zena ====
{{Çitaçión|[...] per De, segnoi Albinganexi,<br />entro voi sea amixi;<br />no ve zonzi con Marchexi,<br />per che voi seai indivixi.|[[Anònimo zeneize|Anonimu zenese]], ''[[:s:Ms. Molfino 421/CXIII|De Albingana]]'', vv. 35-38}}
Cun st'attu de sutumisciùn i vinculi de l'acôrdiu i se fan sempre ciü strêti e Arbenga, asemme ae sitè de [[Ventemiglia|Vintimìa]] e de [[Sann-a|Savuna]]<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 27}}</ref>, intu [[1238]] a divegne in cumün de fasiùn ghibelìna, ch'u guvèrnu ch'u staxeva daa parte de l'impe(r)atû [[Federigo II do Sacro Impeo Roman|Fede(r)igu II de Svévia]].<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. I, ''Stato politico, e civile d'Albenga nel tempo de' Romani sino a Carlo Magno'', Parte I, p. 26}}</ref> Cu'a morte de stu chi a situasiùn a se fà ciü dü(r)a e i arbenganesi i sun turna custrêti a firmà 'na cunvensciùn<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 60|Cottalasso, 1820}}</ref>, tantu da duvêsene stà intu [[1250]] de frunte ai giüdìssi de'n pudestà de nomina zenese, ae dirette dipendènse du senàu da Repübbrica.<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Il Comune'', p. 116}}</ref> De cumpetènsa du cumün a resta ciü numma l'aministrasiùn de tàsce e a gestiùn di tràffeghi cumerciâli, pöi adi(r)itü(r)a ridimensciunèi a càusa de l'insabiamèntu du portu natü(r)âle, duvüu aa deviasiùn du stò(r)icu cursu du scciümme, vusciüu da Zena cumme punisiùn inti cunfrunti di abitànti.<ref name="Arbenga2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 61-62}}</ref>
==== A fundasiùn de vìlle növe ====
Dü(r)ante a segunda mitè du [[XIII secolo|seculu XIII]] (specialmènte fra u [[1250]] e u [[1290]]) u cumün, pe' afruntà u [[Marca d'Arbenga|duminiu di Clavesana]] inte l'entrutèra (cun che u ghe se(r)à in lungu cunflittu) u funda tütta ina sé(r)ie de "vìlle növe", burghi furtifichèi presènti intu cuntâdu aturnu aa [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]]<ref name="Villanöva">{{Çitta web|url=https://www.comune.villanovadalbenga.sv.it/Guidaalpaese?IDPagina=50741&IDCat=7844|tìtolo=U Burgu de Villanöva, sto(r)ia e ürbanistica|léngoa=IT|vìxita=2021-07-17}}</ref>, tòstu a furmà 'na prutesiùn au riundu da sitè.<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni Storici'', p. 29|Lamboglia, 1992}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 62}}</ref>
Impurtanti avampòsti arbenganesi divegnen Pûi e [[Villanöva]] pe'a valâ de l'A(r)òscia e [[Cixan|Cixàn]]<ref name="Cixan">{{Çitta web|url=https://www.sanremonews.it/2014/03/28/mobile/leggi-notizia/argomenti/al-direttore-1/articolo/la-storia-di-cisano-sul-neva-nel-nuovo-racconto-del-nostro-lettore-pierluigi-casalino.html|tìtolo=A sto(r)ia de Cixàn cuntâ da Pierluigi Casalino|léngoa=IT|vìxita=2021-06-10}}</ref> inta [[valâ du Neva|valâ du Nêva]], dunde pöi i ingàuni deven tegnì tésta i Du Carettu, infeudèi intu [[Marchesàu de Süccaellu|Marchesàu de Sücca(r)ellu]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Paola Guglielmotti| tìtolo=Ricerche sull'organizzazione del territorio nella Liguria medievale|ànno=2005|editô=Firenze University Press| çitæ=|url=https://books.google.co.uk/books?id=TzPEj8DeT4sC&dq=le+villenuove+di+albenga&hl=it&source=gbs_navlinks_s|capìtolo=(III, 1) Nuove fondazioni signorili nella Liguria duecentesca-I promotori delle rifondazioni|léngoa=IT|p=60}}</ref> Inte ste növe realtè i rìvan a stâghe i cuntadìn de valè: a sti lì i vegnen cuncèssi pü(r)e sèrti diritti e scunti. A fundasiùn a gh'axeva cumunque de mutivasiùi cumüi, defèti i ingàuni i l'axevan sernüu sti pòsti pròpiu pe' meju cuntrulà quelli terito(r)i de cunfìn. Ideâle dunca a pusisiùn de Villanöva, dund'u Le(r)ùn u se càccia inte l'A(r)òscia<ref name="Villanöva" />, assemme a quella de Pûi, vista ascì a crescènte putènsa d'[[Utuê]], sutta au cuntrollu nemìgu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.ortovero.sv.it/it/page/71756|tìtolo=Cumün d'Utuê, a stò(r)ia e u teritò(r)iu|léngoa=IT|vìxita=2021-12-20}}</ref>
Pa(r)eggia a mutivasiùn da fundasiùn du [[U Burghettu (Santu Spiritu)|Burghettu]], custituìu ufisialmènte ai [[15 arvî|15 d'arvì]] du [[1260]], cun l'acquistu da parte du cumün de dife(r)ènti tòcchi de terén, pöi destinèi aa furmasiùn du burgu mü(r)àu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Roascio|curatô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto... Storia, memorie, testimonianze e immagini sulla lunga vita della nostra Comunità|ànno=Nuvembre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=25|capìtolo=Albenga compra le terre per costruire Borghetto}}</ref><ref name="U Burghettu" /> I abitànti ch'i vegnen a stà chi, cumme u se pò vegghe inti statüi cumünâli du [[1288]], i vegnivan prinsipalmènte d'in [[Tuiran|Tui(r)àn]] e dau restu da [[Valle du Varatella|valâ du Va(r)atèlla]]. A sti chi l'aministrasiùn ingàuna a gh'axeva fra l'âtru dètu ina se(r)ie de privilégi, cumme a prutesiùn dae invaxùi in cangiu da diretta dipendènsa dai magistrèi arbenganesi.<ref name="U Burghettu">{{Çitta web|url=https://comune.borghettosantospirito.sv.it/vivere-il-comune/storia/|tìtolo=U Burghettu: Sto(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2021-12-20}}</ref>
==== Quattrusèntu ====
A partì dau [[XV secolo|Quattrusèntu]] a cumensa a fàse de decadènsa pulitica e ecunomica da sitadìna, ch'a se tröva intu mezzu dü(r)ànte a guèra fra i zenesi e i Viscùnti.<ref name="Arbenga2"/>
A rènde ancù ciü difissile a situasiùn a se gh'é(r)a mìssa a pèste, che chi a l'axeva curpìu prinsipalmènte aturnu au [[1397]].<ref name="IX">{{Çitta|Rossi, 1870|cap. IX, ''Guerre Cittadine'', pp. 179-180}}</ref> Propiu doppu a fìn de sta li, intu [[1400]], aprufitandu de pruteste da pupulasiùn zenese, i marchesi du Carettu, du rammu de [[Carizan|Ca(r)issàn]], van a invàdde Villanöva.<ref name="IX"/>
A difesa di Arbenganesi u vegne in âtru marchese du Carettu, Carlu, sta votta de Savuna. Aa Cêve intu mèntre i pìan parte aa cuntesa i scigù(r)i du pòstu, cuntru Arbenga. A difesa pe(r)ò de Carlu a se dimustra vinsènte inta bassa valâ e dunca, avéndughe pû(r)a di savunesi [[A Cêve]] dumanda a pâxe, firmâ in ànnu doppu. Segü(r)amènte aturnu a l'ànnu [[1413]] vegnen agiurnèi i statüi cumünàli, in sciu cunsìju du pudestè Brissiu Adurnu, cun u scòppu de cunscide(r)à, pe' l'elesiùn ae càreghe sitadìne, tütte e fàsce suciâli.<ref name="IX/2">{{Çitta|Rossi, 1870|cap. IX, ''Guerre Cittadine'', p. 183}}</ref>
Növi pruvedimènti pe(r)ò de difissile aplicasiùn, scicumme che trèi ànni dòppu se sènden turna e liti, fra a parte di guelfi e di ghibelìn, favu(r)ìe da l'insediamèntu da famìa di Campufregusu au pòstu di Adurnu<ref name="IX/2"/>, sti lì rézzen l'aministrasiùn pe' ben chinz'ànni.
I Adurnu, dunca, se allean cu'i Viscunti milanesi e du [[1436]] Feìppu Ma(r)ia Viscunti u manda u sò cundutê Niculò Piccinìn a asedià e prinsipâli sitè da Rive(r)a, vistu che e sò truppe nu sciurtìvan ciü a penetrà versu Zena, doppu ch'u nu l'é(r)a sciurtìu a pià u Castelettu. L'asêdiu u curpisce ascì impurtanti realtè cumme [[Ôtri|Vûtri]] e [[Finô|Finâ]].<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. IX, ''Guerre Cittadine'', pp. 184-185}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 68}}</ref>
Arbenga a rexiste a l'asêdiu, terminàu ai 15 de zügnu du [[1438]], ma a ne sciòrte du tüttu indebulìa. U se dröve cuscì in periudu de grave crisi<ref name="Arbenga2" />, pe'a sitè da 'na parte e ancù de ciü pe'e campagne d'in gì(r)u, scampàu mancu grassie a l'esensiùn dae tàsce e au vegnì mênu, pe' vintiquattr'ànni, du servissiu militâre.<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 92}}</ref> A [[Ciâna d'Arbenga]] a vegne pôcu sana e l'è prugrescivamènte abandunâ, trasfurmanduse manimàn inte 'na palüdde, ascì a livéllu de trafeghi a vegne prefe(r)ìa a vixìna [[Arasce|A(r)àsce]], sentìa cumme in pòrtu ciü tranquillu e segü(r)u.<ref name="Arbenga2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 68, 73}}</ref>
=== Etè mudèrna ===
<gallery mode="packed" widths="150" heights="150">
Albenga 1587, Albenga e il suo territorio.jpg|Arbenga e a Ciâna int'ina mappa du [[1587]], Grego(r)iu Molassana
Dipinto di Albenga del 1628.jpg|Pitü(r)a du [[1628]] cun vista da sitè ch'a l'é(r)a in Santa Ma(r)ia in Fontibus, distrüta du Növesèntu
Matteo Vinzoni, Albenga, 1773.pdf|A mappa d'Arbenga inte ''Jl dominio della Serenissima Republica de Genova in terraferma'' du Maté Vinzoni, [[1773]]
</gallery>
A partì dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]] a situasiùn a se fa ciü grâve, questu perché versu u mâ diminuìscen i cumerci e l'agricultü(r)a a vegne ridimensciunâ aa cultivasiùn da càneva. I ciü curpìi daa crisi i sun i prupietà(r)i picìn, mèntre i grossi latifundisti, membri de famìe de l'aristrucrasìa sitadìna, vegnen tuchèi numma relativamènte. Meju u va pe' l'artigianàu, cu'i scangi versu u [[Piemonte|Piemunte]], ma a situasiùn a l'è destinâ a vegnì pézzu.
Defèti a levà ancù de ciü u respi(r)u a l'ecunumia d'Arbenga gh'è a cuntinua muvimentasiùn de trüppe, specialmènte dü(r)ante a guèra fra [[Carlo V|Carlu V]] e [[Françesco I|Francescu I]]. I sitadìn sun ublighèi a furnì uspitalitè e risùrse ascì ai gene(r)âli e ai cumandanti de due fasiùn. Adi(r)itü(r)a u se ferma chi, intu [[1536]], u stessu impe(r)atû.<ref name="Arbenga3">{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2634&TipoElemento=pagina#|tìtolo=Arbenga: l'etè muderna|léngoa=IT|vìxita=2021-12-28}}</ref><ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. XIII, ''Gare municipali'', p. 237}}</ref> Numma inta segunda mitè du seculu l'ativitè cultü(r)âle a se repìa, prinsipalmènte grassie a l'asiùn da diocexi. Intu stessu mumèntu pe(r)ò e incursciui dau de fö(r)a e portan au rafursamèntu de difese sitadìne, cun in evidènte impiêgu de risurse ecunomiche.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 74, 76}}</ref>
A partì dau [[XVII secolo|Seisèntu]] se svilüppan növe invaxùi, cun l'ucupasiùn piemuntese a partì dau [[1625]], vista a vegnüa inta Rive(r)a du Prinsipe Vitôriu Amedeu scicumme ch'u vuxeva espande i sò dumini, tantu da fâse incu(r)unà scignû de tüttu u Cuntâdu<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 108}}</ref>, e pöi ancù du [[1672]], intu quaddru de in növu e ciü espansu cunflittu fra [[Zena]] e i savuiardi.<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 110|Cottalasso, 1820}}</ref><ref name=":9">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 78}}</ref>
Arbenga a se instradda versu in'epuca ancù ciü scü(r)a, lungu tüttu u [[XVIII secolo|Settesèntu]], seculu intu che a vegne abandunâ l'ativitè cumerciâle e artigianâle e a vegne turna ridimensciunâ a pupulasiùn, de lungu pe' l'emigrasiùn versu âtre lucalitè ciü prudutìve.<ref name="Arbenga3" /><ref name=":9" />
=== Etè cuntempuranea ===
[[File:Incisione rappresentante l'incontro tra Napoleone Bonaparte e il generale Massena presso Porta Marina (Albenga).jpg|thumb|L'incuntru fra Napuleun e u generâle Massena aa Pòrte da Marina (1796)|sinistra]]
Cu'a [[Rivoluçion françeize|revulusiùn fransese]] Arbenga a ségue e vicènde da Repübbrica de Zena: se regòrda pe(r)ò, fra e âtre côse, l'invaxùn de [[Cixan|Cixàn]] da parte de l'esercitu piemuntese, in lòtta cuntru i fransesi, fra u [[1794]] e u [[1795]], quande a sitè a manda lé ascì u sò esercitu cun scòppu de difesa du burgu. Propiu inte quellu periudu a situasiùn a pezùa, tantu che, inte l'arvì du [[1794]] dan u vìa a tütta 'na sé(r)ie de invaxùi, che portan aa cunquista da Rive(r)a de Punènte fra [[Ventemiglia|Vintimìa]] e [[Sann-a|Savuna]], piandu u relatìvu entrutèra, cumpresa ascì a vixina valâ de l'A(r)òscia.<ref name=":10">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 80}}</ref>
Doppu a fìn da Repübbrica de Zena a sitè a vegne anessa intu [[1797]] aa [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Lìgü(r)e]]: inte quellu mumèntu a situasiùn a l'é(r)a furtemènte crìtica, perché u terito(r)iu u l'é(r)a du tüttu lasciàu sènsa cuntrollu militâre. Pôchi i l'é(r)an defèti i grùppi de l'esercitu fransese, che pe(r)ò de lungu i reprimévan e pruteste intu sàngue.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Assereto|curatô=Luca Fucini|tìtolo=Bagliori d'Europa. Sanremo e Napoleone nel bicentenario dell'annessione all'Impero (1805-2005)|url=https://www.academia.edu/11457640/La_Liguria_occidentale_al_tempo_di_Napoleone|ànno=2005|editô=Philobiblon Edizioni|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|pp=20-36|capìtolo=La Liguria occidentale al tempo di Napoleone|ISBN=88-88-59119-2}}</ref>
A livèllu teritu(r)iâle Arbenga a vegne inse(r)ìa a partì dau [[1797]] drentu au Dipartimèntu du Ma(r)émula, cun capitâle [[A Prìa]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Registro delle sessioni del governo provvisorio della Repubblica di Genova dal giorno della sua installazione 14 giugno 1797|url=https://books.google.com/books?id=P1rK-rAtvmIC|ànno=1797|editô=Stamperia nazionale|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=310-318}}</ref> Da l'ànnu seguènte a sitè a passa sutta a Giü(r)isdissiùn da Sènta, venèndune ascì a primma sêde cantunâle (seguìa dau [[U Sejô|Se(r)iâ]], [[Süccaellu|Sücca(r)èllu]], [[Casanöva]], [[Unsu|Ùnsu]], [[Ransu|Rànsu]], [[Cuxe]] e [[A Cêve]]), armenu fìn au tèrmine de l'espe(r)iènsa da Repübbrica Lìgü(r)e, intu [[1803]].<ref name=":10" /><ref>{{Çitta web|url=http://www.francobampi.it/genova/territorio/cantoni_napoleone.htm|tìtolo=Divisioni territoriali della Liguria nel periodo Napoleonico|outô=Daniela Mancini|léngoa=IT|vìxita=2022-01-17}}</ref>
Dunca, cun l'anesciùn du terito(r)iu lìgü(r)e a l'Impe(r)u Fransese, Arbenga a passa intu [[Dipartimentu de Muntenötte|Dipartimèntu de Muntenötte]], sutta l<nowiki>'</nowiki>''arrondissement'' du [[U Portu|Pòrtu]], dund'a se trasfurma in sêde giüdisiâ(r)ia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.napoleon-series.org/research/almanac/chapter10/c_chapter10f.html|tìtolo=L'almanach impérial pour l'anée 1810|vìxita=2022-01-17|léngoa=FR}}</ref>
[[File:Veduta dell'attuale Via D'Aste durante la demolizione della facciata di Santa Maria in Fontibus (Albenga, foto 1900).jpg|thumb|[[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]] dü(r)ante a demulisiùn da faciâ de Santa Marìa in Fontibus]]
Cun a restaurasiùn du [[1814]]-[[1815]] a sitè a vegne anéssa au [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] e a vegne a fà [[Pruvinsa d'Arbenga|Pruvinsa]] cun a növa urganizasiùn du [[1818]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.guidageneralearchivistato.beniculturali.it/document.aspx?uri=hap:localhost/repertori/R047380|tìtolo=Intendenza generale|léngoa=IT|vìxita=2024-08-11}}</ref>, cuscì a resta fìn au [[1859]], ànnu da lézze Rattazzi, ch'a ricunvèrte inte in sircunda(r)iu, ròllu mantegnüu fìn au [[1926]], ben dòppu a creasiùn du [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu d'Italia]]. Cun a riurganizasiùn vusciüa dau regìmme fascìsta du [[1927]], u sircunda(r)iu arbenganese u vegne tacàu a quellu annu de Savuna pe' furmà a pruvinsa d'ancöi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:regio.decreto.legge:1927-01-02;1|tìtolo=Regio decreto - legge 2 gennaio 1927, n. 1|léngoa=IT|vìxita=2024-08-11}}</ref>
Cuscì, aa fìn da [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guèra Mundiâle]], Arbenga a vegne a fà parte da mudèrna Repübbrica Italiâna.
Dau [[1973]] a l'é(r)a divegnüa ascì a sêde da [[Cumünitài muntàna ingàuna|Cumünitè muntâna ingàuna]], fìn au [[2008]], ànnu du sò acurpamèntu cun a Cumünitè muntâna du Pulùpixe pe' furmà quella du Punènte Savunese, atìva fìn au [[2011]], ànnu da sò supresciùn definitìva.
=== Scìmbuli ===
==== Bande(r)a de Arbenga ====
[[File:Serimonia de sustitusiùn da bandêa in scia tûre Malasemensa (Arbenga).jpg|thumb|A sustitusiùn da bande(r)a in scia [[Tûre Malasemènsa (Arbenga)|tûre Malasemènsa]]|sinistra]]{{Véddi ascì|Bande(r)a d'Arbenga|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}}
A [[Bande(r)a d'Arbenga|bande(r)a de Arbenga]] a l'è custituìa da 'na crûxe rùssa in campu giânu. A l'è nasciüa intu [[XII secolo|XII seculu]], au tèmpu di cruxèi ch'i l'andaxevan inti pòsti santi du Cristianêximu pe' pregà: au cumènsu a l'é(r)a duve(r)â cu'u campu d'ò(r)u, pöi sustituìu cun quellu mudèrnu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2020/11/albenga-oggi-il-cambio-della-bandiera-sulla-torre-malasemenza/|tìtolo=Sustituìa in scia tûre di Malasemènsa a bande(r)a d'Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2021-11-20}}</ref>
U scüdu di cruxèi arbenganesi u l'è pöi divegnüu ascì u stemma sivicu du cumün, ricunusciüu a partì dau [[1933]] pe' mezzu de 'n apôxitu decrêtu firmàu ai [[22 zûgno|22 de zügnu]] da Mussolini. Ai [[26 arvî|26 d'arvì]] du [[1946]], sübitu de dòppu a liberasiùn, u papê u(r)iginâle u l'è stètu recüpe(r)àu dai mèmbri du CLN fra di âtri àtti abandunèi dai fascìsti<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Simoncini|tìtolo=Albenga e il suo entroterra. Scampoli, spezzoni di storia|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0093616|ànno=1992|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=31|capìtolo=Lo stemma civico di Albenga}}</ref> e, ancù de dòppu, l'üsu du stemma u l'è stètu ricunusciüu in vìa ufisiâle dau prexidénte da Repübbrica Italiâna ai [[24 frevâ|24 de frevâ]] du [[1979]], cun in apôxitu decrêtu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.araldicacivica.it/comune/albenga/|tìtolo=Descrisiùn di scimbuli ufisiâli du cumün de Arbenga|vìxita=2021-11-20|léngoa=IT}}</ref>
== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Albenga}}
=== Minu(r)anse fureste ===
Dandu amèntu ai dàtti de l'Istat ai 31 de dixèmbre du [[2023]], i sitadìn fu(r)èsti rexidènti in Arbenga i sun 2.699.<ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?l=it&a=2023&i=P03|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2023|editô=[[ISTAT]]|léngoa=IT|vìxita=2024-08-08}}</ref>
=== Cugnummi ciü difüsi ===
I cugnummi ciü difüsi in Arbenga i sun ''Parodi'', ''Ferrari'', ''Delfino'', ''Bruzzone'' e ''Rossi''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difüxi cumün pe' cumün, Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-07}}</ref>
=== Persune lighèi cun Arbenga ===
[[File:Piastrella olimpiadi.jpg|thumb|Targa di arbenganesi ciamèi ae [[Zeughi olimpichi|Ulimpiadi]]: Gianmario Roveraro, Gianni Sommariva, Agostino Sommariva, Ezio Madonia e Giorgio Poggi]]
* San Calòcciu ([[Bréscia|Brescia]], ... - Arbenga, [[121]]), militâre rumàn e santu pe'a [[Catoliceximo|gêxa catolica]], martire in Arbenga.<ref>{{Çitta web|url=https://www.santiebeati.it/dettaglio/49950|tìtolo=San Calogero di Brescia Martire|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref>
* [[Proculus|Pròculo]] (Arbenga, [[III secolo|sec. III]] - ..., [[281]]), riccu arbenganese, numinàu dai sò surdatti impe(r)atû cuntru u Marcu Aureliu Probu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/proculo_res-f68b2b72-477e-11dd-a3be-0016357f4ed7/|tìtolo=Pròculo|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref>
* [[San Martìn de Tours]] (Sabaria, [[316]] - Candes-Saint-Martin, [[397]]), vescu e santu pe'a gêxa catolica, u l'è stètu pe' quattr'ànni in scia [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]] da e(r)emittu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/martino-di-tours-santo/|tìtolo=Martino di Tours, santo - Enciclopedia online|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref>
* [[San Ve(r)àn de Cavaillon]] (Barjac o Lanuéjols, ... - Arles, [[590]]), vescu e santu pe'a gêxa catolica, i sò rèsti i sun cunservèi inta catedrâle de San Michê.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/persone/persona/2638/|tìtolo=San Verano di Cavaillon|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref>
* San Benedettu Revèlli ([[Tàgia (cumüna)|Taggia]]?, [[892]]? - ..., [[900]]?), religiusu, vescu d'Arbenga e pöi santu pe' vuxe du populu, u l'è ün di patrùi da diocexi.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Valeria Polonio|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/santo-benedetto_res-aface1ac-87e7-11dc-8e9d-0016357eee51_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1966|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 8|capìtolo=BENEDETTO, santo}}</ref>
* Ricu De Negru ([[Zena]], fìn du [[XII secolo|sec. XII]] - ..., pre [[1264]]), puliticu, pudestè d'Arbenga pe' ciü votte.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/enrico-di-negro_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1991|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 40|capìtolo=DI NEGRO, Enrico}}</ref>
* [[Lamba Doia|Lamba Do(r)ia]] ([[Zena]], [[1250]] - [[Sann-a|Savuna]], [[1321]]), cumandante de ma(r)ìna e puliticu, da pudestè d'Arbenga u l'ha tratàu cu'i Clavesana.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/lamba-doria_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1992|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 41|capìtolo=DORIA, Lamba}}</ref>
* Scimùn Do(r)ia (fl. [[XIII secolo|sec. XIII]]), pudestè d'Arbenga du [[1293]], fòscia u curispunde au pueta cu'u mèximu numme.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Margherita Spampinato Beretta|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/simone-doria_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1992|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 41|capìtolo=DORIA, Simone}}</ref>
* Zorzu Fieschi ([[Zena]], fìn du [[XIV secolo|sec. XIV]] - [[Romma|Rumma]], [[1461]]), cardinâle e assivescu, aministratû apustòlicu d'Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giorgio-fieschi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1997|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 47|capìtolo=FIESCHI, Giorgio}}</ref>
* Valé(r)iu Calderìn (..., ... - Arbenga, [[1472]]), vescu d'Ajacciu, de Savuna e d'Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonia Borlandi|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/valerio-calderini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1973|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 16|capìtolo=CALDERINI, Valerio}}</ref>
* Giömu Bassu da Rûve ([[A Moenn-a d'Arbisseua|A Ma(r)ìna d'Arbisöa]], [[1434]] - [[Fabrica di Roma]], [[1507]]), cardinâle, vescu de Maxe(r)â, Recanâti e Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gaspare De Caro|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/basso-della-rovere-girolamo_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1970|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 7|capìtolo=BASSO DELLA ROVERE, Girolamo}}</ref>
* Leunardu Marchese (Arbenga, [[1445]] ca. - Arbenga, [[1513]]), vescu d'Arbenga e persunaggiu puliticu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Calogero Farinella|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/leonardo-marchese_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2007|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 69|capìtolo=MARCHESE, Leonardo}}</ref>
* Giuànni Battista Sigâ(r)a ([[Zena]], [[1510]] - [[Romma|Rumma]], [[1570]]), cardinâle e vescu d'Arbenga avanti de lascià a càrega au sò nevu Carlu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gigliola Fragnito|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giambattista-cicala_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1981|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 25|capìtolo=CICALA, Giambattista}}</ref>
* Carlu Sigâ(r)a ([[Zena]], [[1530]] ca. - ..., ...), vescu d'Arbenga e nunsiu apustòlicu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gigliola Fragnito|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/carlo-cicala_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1981|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 25|capìtolo=CICALA, Carlo}}</ref>
* Pié Fransescu Còsta (Arbenga, [[1544]] - Arbenga, [[1625]]), vescu de Savuna, u sò nevu umònimu u l'è stètu vescu d'Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Enrico Stumpo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/pier-francesco-costa_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1984|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 30|capìtolo=COSTA, Pier Francesco}}</ref>
* Giuànni Agustìn da Lengueja ([[Casanöva]], [[1608]] - Arbenga, [[1669]]), religiusu, scritû e stò(r)icu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Matt|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-agostino-della-lengueglia_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2005|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 64|capìtolo=LENGUEGLIA, Giovanni Agostino della}}</ref>
* Maté Giorgi (Arbenga, [[1650]] - [[Zena]], [[1728]]), megu e filosufu, criticu du Descartes.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/matteo-giorgi/|tìtolo=Giórgi, Matteo - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref>
* Giömu Ma(r)ia Du Carettu (Arbenga, [[1670]] ca. - [[Vienna]], [[1742]]), puliticu, animatû da rexistènsa de Langhe cuntra i Savoia.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Torre|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/del-carretto-gerolamo-maria_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1988|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 36|capìtolo=DEL CARRETTO, Gerolamo Maria}}</ref>
* Ange(r)u Vincènsu Dania (Vûtri, [[1744]] - Arbenga, [[1818]]), u(r)atû, persunaggiu puliticu e vescu d'Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Assereto|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/angelo-vincenzo-dania_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1986|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 32|capìtolo=DANIA, Angelo Vincenzo}}</ref>
* Gaetano Alimonda ([[Zena]], [[1818]] - [[Zena]], [[1891]]), cardinâle, assivescu de Tü(r)ìn e vescu d'Arbenga.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gaetano-alimonda/|tìtolo=Alimónda, Gaetano - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref>
* Angelo Diligenti (Arbenga, [[1835]] - [[Mortara]], [[1895]]), atû de teâtru e cappu-comicu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Roberta Ascarelli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/angelo-diligenti_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1991|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 40|capìtolo=DILIGENTI, Angelo}}</ref>
* Marcello Amero D'Aste Stella (Arbenga, [[1853]] - [[Romma|Rumma]], [[1931]]), cumandante de ma(r)ìna e puliticu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mariano Gabriele|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/amero-d-aste-stella-marcello_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1960|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 2|capìtolo=AMERO D'ASTE STELLA, Marcello}}</ref>
* Vittorio Amedeo Rolandi Ricci (Arbenga, [[1860]] - [[Romma|Rumma]], [[1951]]), aucattu, giurnalista e diplumaticu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Grimaldi|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/rolandi-ricci-vittorio-amedeo_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2017|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 88|capìtolo=ROLANDI RICCI, Vittorio Amedeo}}</ref>
* Piergiogio Strata (Arbenga, [[1935]]), studiusu du scistema nervusu e prufesû d'üniverscitè.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/piergiorgio-strata/|tìtolo=Strata, Piergiorgio - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref>
* Antonio Ricci (Arbenga, [[1950]]), autû e prudutû pe'a televixùn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/antonio-ricci/|tìtolo=Ricci, Antonio - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref>
== Pòsti de interesse ==
[[File:Mappa tupunumastica du sentru stòricu d'Arbenga.svg|thumb|Mappa d'Arbenga Veggia intu parlà lucâle|left]]
=== Architetü(r)e religiuse ===
U cumün de Arbenga u l'è eclesiasticamènte a sêde da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi de Arbenga e Impe(r)ia]], dunca u l'è frasiunàu inte de dife(r)ènti paròcchie: Nòstra Scignu(r)a de Puntelungu, San Benardìn ([[Vaìn]]), San Michê, Sacru Cö, A Nunsiâ (pe'a frasiùn da [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]]), Santi Fabiàn e Bastiàn ([[Campugexa]]), A Sunta ([[Leca (Arbenga)|Leca]]), Santa Marghe(r)ìtta ([[Lüxignan|Lüxignàn]]), San Giacumu Mazû ([[Sàlia]]), Santi Scimùn e Giüdda ([[San Fé (Arbenga)|San Fé]]) e San Zorzu.
==== Paròcchia de San Michê ====
[[File:Albenga - Kathedrale San Michele Arcangelo - Domplatz 1, August 2019.jpg|thumb|L'estèrnu da catedrâle de San Michê]]
* A '''catedrâle de San Michê''' a l'è a gêxa prinsipâle da sitè, dedicâ au santu prutetû d'Arbenga, [[San Michê|San Michê Arcange(r)u]]. A cianta u(r)igina(r)ia de l'edifissiu a presènta in stìle rumanicu, e pü(r)e nu mancan e testimunianse du seguènte ampliamèntu gòticu, ch'u l'ha purtàu aa creasiùn de dùe navè ai fianchi de quella u(r)igina(r)ia. Au [[XIII secolo|XIII seculu]] a curispunde ascì l'artessa du paviméntu, sbasciâ, rispèttu aa ciàssa. Da mensunà u campanìn, inglubàu inta strutü(r)a numma int'in segundu mumèntu, inte ün di tanti rifassimènti da catedrâle, che ancöi u l'è ün di scìmbuli ciü cunusciüi d'Arbenga, asemme ae sò âtre tûre.<ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2742&TipoElemento=pagina#|tìtolo=A catedrâle de San Michê|léngoa=IT, EN, ES, FR, RU|vìxita=2022-01-21}}</ref>
[[File:Uatòiu da Nostra Scignua da Misericòrdia (Arbénga)-Faciâ 05.jpg|thumb|L'u(r)ato(r)iu da Nostra Scignu(r)a da Mise(r)icordia|left]]
* '''U(r)ato(r)iu da Nostra Scignu(r)a da Mise(r)icordia''', u l'è situàu in Arbenga Veggia, ai margini de mü(r)aje versu punènte<ref>{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1038868/ICCD13677884_S20_PT_0700111161.pdf|tìtolo=Oratorio di Nostra Signora della Misericordia, relazione storico-artistica|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref>, faciàu in sce 'na ciasetta inte vixinanse du quartê de Turlâ. L'intèrnu u vegghe ina sula navâ cun 'na vorta a butte, fèta de maùi cìn, trafu(r)â in curispundènsa di âti barcui che se ghe dröven. L'atâ de marme(r)u u l'è presiusamènte decu(r)àu, cu'u prebité(r)iu issàu rispèttu au restu de l'àula. Inte dui nicci ai fianchi de l'atâ mazû se trövan due stàttue, incurnixèi cun decurasiùi de stüccu. Chi a vegne cunservâ ascì a càscia da Santìscima Trinitè, ch'a remunta au [[1746]], ciü ina stàttua de legnu du Cristu Mortu, ch'a vegne daa bütega du Maragliano. In scia faciâ a spicca 'na rapresentasiùn da Madònna e u purtâ u marca a dàtta du [[1861]]. L'edifissiu a ògni moddu u se(r)ea ciü antìgu, cumensàu du [[1558]], mèximu ànnu da fundasiùn da cungrega arbenganese ch'a pòrta stu numme chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20592/|tìtolo=Oratorio di Nostra Signora della Misericordia|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref>[[Immaggine:Santuàiu da Madònna de Fatima (Vaìn, Arbenga)-Faciâ 04.jpg|miniatura|U santua(r)iu da Madònna de Fatima]]
* '''Santua(r)iu da Madònna de Fatima''', se tröva au de là da Sènta, in scia culìna dìta ''du Munte''. Sutta aa paròcchia de San Michê, a gexetta a l'è stèta custruìa inti prìmmi ànni du dòppu guèra pe' vuluntè di abitanti da Do(r)ia e da Mi(r)anda, guidèi dai prève don G.B. Secondo. L'è stèta inaugü(r)â du [[1951]] aa presènsa du vescu De Giuli. Mudèrna, fèta in stìle neumedievâle cu'a faciâ in prìa a vista dunde se dröve tantu a pòrte de intrâ quantu ì dui barcunetti ch'i reciamman u stìle goticu. U purtâ u l'è fiancàu da dûe culunette ch'e surezzen in fruntun ch'u l'è sènsa l'elemèntu de decuriasiùn urizuntâle.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90327/|tìtolo=Santuario Nostra Signora di Fatima|vìxita=2024-07-20|léngoa=IT}}</ref>
==== Batisté(r)u paleucristiàn ====
{{Véddi ascì|Batiste(r)u d'Arbenga|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}}
[[File:Baptistry Albenga ext3.JPG|thumb|U batisté(r)u, in sciu sfundu e tûre]]
L'edifissiu u l'è stètu edificàu intu [[V secolo|V seculu]], dü(r)ante a ricustrusiùn sitadìna upe(r)â da Flaviu Custansu. U g'ha 'na cianta a furma de decâgunu, surmuntâ da 'n tambü(r)u utagunâle. Au sò intèrnu se tröva ancù l'antìga funte pe'u batézzu e ina sé(r)ie d'afreschi, ch'i remuntan au [[VI secolo|VI seculu]].
Internamènte e öttu mü(r)aje presèntan ascì di nicci de furma alternâ (semi-reunde e quadrè). L'u(r)igina(r)ia vorta tardurumâna, custruìa cu'a tecnica de ànfu(r)e inglubèi inta strutü(r)a a l'è andèta perdüa a càusa du restàuru sbajau fètu intu [[1898]] da l'architettu Alfredo Dandrade.<ref name="Touring Club" />
L'architettu purtughese defèti u pensava che a cuvertü(r)a a cupula a duvéva êsse 'n rifassimèntu du periudu rinascimentâle e dunca a l'axeva caciâ zü: ancöi e ànfu(r)e che se truvavan drentu aa otta e sun cunservèi inti nicci du batisté(r)u, e u tèitu u l'è ina semplice strutü(r)a de legnu.<ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2740&TipoElemento=pagina|tìtolo=U Batiste(r)u paleucristiàn|léngoa=IT, EN, FR, RU|vìxita=2022-01-24}}</ref>
==== Gêxa de Santa Ma(r)ia in Fontibus ====
[[Immaggine:Chiesa di Santa Maria in Fontibus, Albenga 22.jpg|sinistra|miniatura|A gêxa de Santa Ma(r)ia in Fontibus]]
Sêde paruchiâle, a se tröva in Arbenga Veggia, de fiancu aa catedrâle de San Michê, se pènsa ch'a secce stèta custruìa intu [[1098]] da parte di muneghi benedetìn, pe' selebrà a presènsa de sèrte funti mi(r)aculûse (da chi u vegne u numme apuntu, de ''in Fontibus'').<ref>{{Çitta web|url=https://www.paesionline.it/italia/monumenti-ed-edifici-storici-albenga/chiesa-di-santa-maria-in-fontibus|tìtolo=Arbenga, Santa Maia in Fontibus|vìxita=2022-01-29|léngoa=IT, EN, FR, RU}}</ref>
A gêxa mudèrna a sa(r)ea 'na ricustrusiùn seisentesca de quella presendènte, pöi "restruttü(r)â" intu Növesèntu, cun a pèrdita de 'na pursiùn de l'edifissiu pe' fa spàssiu au slargamèntu de [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]].
Cuntestualmènte u se perde in afrescu ch'u rapresentàva in panu(r)àmma sitadìn, nu recüpe(r)àu, de che a resta numma 'na futugrafìa, cunservâ inte l'Archiviu Stò(r)icu cumünâle. A faciâ a vegne dunca purtâ in deré de quarche mêtru e vegnen azunte növe decurasiùn de stüccu e pregièi atâ de quellu periudu.<ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2747&TipoElemento=pagina#|tìtolo=A gêxa de Santa Ma(r)ia in Fontibus|léngoa=IT, EN, FR, RU|vìxita=2022-01-29}}</ref>
==== Santua(r)iu de Puntelungu ====
[[File:Albenga-santuario di nostra signora di pontelungo.jpg|thumb|U santua(r)iu de Puntelòngu daa stradda]]
U Santua(r)iu u se tröva de lì d'ataccu a l'antìgu punte rumàn che u dà u numme aa zôna, u Puntelungu (ciamàu ascì ''Puntelòngu'' o ''Pontelòngu'' a segunda da prununsia). L'edifissiu religiusu u l'è gestìu dai fratti franseschèi a partì dau [[1965]], ma e sò u(r)igini e sun bén ciü antìghe.<ref name="Puntelongu"/>
Dae funti u se sa che ina primma furma de uspissiu u l'é(r)a presènte zà primma de l'[[1000|ànnu Mille]], pöi prugrescivamènte ingrandìu fìn a rivà au [[1250]], quande u razunze ina ciü delineâ urganisasiùn. Ina primma caûlla a vegne invêce mensunâ cumme ''Ecclesia S. Mariae Pontis Arociae'', culigâ cun l'upe(r)àu di muneghi benedetìn da [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]].<ref name="Puntelongu">{{Çitta web|url=https://www.santuariomadonnadipontelungo.com/storia|tìtolo=Puntelungu: a sto(r)ia du Santua(r)iu|léngoa=IT|vìxita=2021-11-21}}</ref>
A gêxa mudèrna a l'è stèta custruìa intu [[XVII secolo|XVIII seculu]], a memo(r)ia du mi(r)aculu avegnüu ai [[2 lûggio|2 de lüju]] du [[1637]], in sustitusiùn de quella presedente.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/santuario-madonna-pontelungo.htm|tìtolo=Puntelungu: u Santua(r)iu e u punte|léngoa=IT|vìxita=2021-11-21}}</ref>
==== Gêxa du Sacru Cö ====
[[File:Albenga-IMG 0838.JPG|thumb|A paruchiâle du Sacru Cö|left]]
A Gêxa du Sacru Cö a l'è stèta fundâ intu màzzu du [[1895]], cu'a posa da primma prìa, au de fiancu da primma culònna aa mancina de l'atâ, pe' pöi êsse benedìa e duvèrta au cültu intu mazzu du [[1896]].
Quande a vegne avèrta a g'ha ancù u fundu sènsa decurasiùn, questu fìn au [[1925]], ànnu de l'intervèntu du pitû Sturla de Tü(r)ìn, e pöi de Guida, ch'u pitü(r)a turna a gêxa intu [[1957]].<ref>{{Çitta web|url=https://sacroalbenga.wordpress.com/parrocchia/storia/|tìtolo=Paròcchia du Sacru Cö: sto(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2022-01-29}}</ref>
==== Gêxa de San Benardìn de Siêna ====
[[File:Gêxa de San Bernardìn (Vaìn, Arbenga) 01.jpg|thumb|A gêxa de San Benardìn]]
A l'è a sêde paruchiâle pe'u quartê de Vaìn, au de là da Sènta. A strutü(r)a a l'è stèta ti(r)â sciü intu [[1467]] dai fràtti minù(r)i, ch'i sèrnen a zôna perché abasta distànte dau sèntru sitadìn, ma ascì pe'a vixinànsa cu'a ''[[Via Julia Augusta]]''. L'inaugurasiùn a vegne fèta inte l'utùbre du [[1480]] e in cuntempuranea se custruìsce ascì u vixìn cunvèntu.
Intu [[XVIII secolo|Settesèntu]] vegne ancù ampliàu rispèttu aa cianta u(r)igina(r)ia, pe' pöi esse ricunvertìu a uspeâ sutta au duminiu fransése, anche se cu'i inissi du [[XIX secolo|XIX seculu]], doppu a caütta da Repübbrica Lìgü(r)e, a strutü(r)a a vegne serâ e a càzze in abandùn.
Restruttü(r)àu cumme caserma militâre sutta ai Sabàudi, u vegne in parte recüpe(r)àu a destinasiùn religiusa numma intu [[1961]] (grassie a l'interesamèntu ascì de l'Istitüu Internasiunâle de Stüddi Lìgü(r)i e du prufesû [[Nino Lamboglia]]), mèntre trèi ànni doppu a vegne furmâ a növa paròcchia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/convento-sanbernardino-monte.htm|tìtolo=Gêxa de San Benardìn au Munte|vìxita=2022-01-29|léngoa=IT}}</ref>
==== Paròcchia de Leca ====
[[File:Leca (Albenga)-chiesa ns Assunta-complesso1.jpg|thumb|Vista da gêxa da Sunta|left]]
* '''Gêxa paruchiâle da Sunta''', du [[1790]], se tröva pôcu a munte du nücleu stò(r)icu da frasiùn. Faciâ diretamènte in scia Vìa au Piemunte, u de fö(r)a u l'è de prìa, cun di insèrti in laterissiu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20608/|tìtolo=Chiesa di Nostra Signora Assunta (Leca d'Albenga)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> A navâ ünica, a cuntegne di dipinti e de ope(r)e pregièi, fra sti chi ina presiùsa pà(r)a d'atâ, de(r)ivâ daa presedente paruchiâle, dedicâ a Santa Ma(r)ìa du Bòsse(r)u.<ref name="Tci" />
* '''U(r)ato(r)iu da Santìscima Nunsiâ''': sêde da cungrega de San Pe(r)u, dedicâ au santu prutetû da frasiùn. L'edifissiu u se tröva d'ataccu aa gêxa da Sunta, tantu d'avêghe a faciâ in lìnea au corpu prinsipâle. L'aula au sò de drentu a l'è cuvèrta a butte, u vulümme u l'è ucupàu a l'intrâ dau basamèntu du campanìn, mèntre au fundu u fenìsce cun in abscide squadràu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20591/|tìtolo=Oratorio Santissima Annunziata (Leca d'Albenga)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref>
* '''Gêxa de Santa Ma(r)ìa du Bosse(r)u''' (o ''du Bòssa(r)u''), fiancâ au semité(r)iu uttusentescu, a l'è stèta custruìa inte l'epuca medievâle fòscia du [[XII secolo|seculu XII]], pü(r)e se segundu âtri stüddi a pu(r)ea fina remuntà au [[IX secolo|IX seculu]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco| tìtolo=La Diocesi di Albenga - Imperia e i suoi vescovi. Storia della Chiesa Ingauna dalle origini al Quattrocento|ànno=2003|editô=Diocesi di Albenga - Imperia|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=247}}</ref> Ritegnüa in'antìga dipendènsa du munastê benedetìn da Gainâ(r)a, a l'é(r)a a veggia paruchiâle du paìse. A l'è stèta fòscia abandunâ pe'e cunseguènse de 'n teramòttu intu[[XVI secolo| seculu XVI]]<ref name="Tci" />, o ciü semplicemènte pe'u spustamèntu du sèntru abitàu lecaiö ciü versu u növu cursu da Sènta. A strutü(r)a a presènta 'na faciâ de prìe a vista, mèximu mate(r)iâle ch'u custituìsce u campanìn, che podâse ch'u secce du Quattrusèntu. Cu(r)iusamènte a due navè, a cuntegnìva au sò de drentu di afreschi du [[XV secolo|seculu XV]], purtèi inta gêxa de San Benardìn a Vaìn pe' metîli au segü(r)u in seguitu du restauru purtàu avanti dau Rotary Club a(r)ascìn. Stu travaju lì u l'ha permessu de rangiâ u tèitu e e mü(r)aje, che i versavan int'in stàttu preca(r)iu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Leca d'Albenga|ànno=2023|editô=Edizioni Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|capìtolo=La "Villa" di Leyca, extra moenia, nel Medioevo|pp=48-55}}</ref>
==== Paròcchia de Campugexa ====
[[File:Paròcchia de San Fabian e Sebastiàn (Campugexa).jpg|thumb|A gêxa di Santi Fabiàn e Bastiàn, cun l'u(r)ato(r)iu]]
* '''Gêxa paruchiâle di Santi Fabiàn e Bastiàn''', inta ciàssa, custruìa intu [[XVII secolo|seculu XVII]] e inse(r)ìa fra l'u(r)ato(r)iu e a canònica. Daa faciâ a cabanna, marcâ da finte culònne e cun intu mezzu 'na grossa lünetta semireunda. Nasciüa in sustitusiùn da veggia gêxa paruchiâle, ancöi u(r)ato(r)iu, i travai i sun cumensèi intu [[1657]] e i sun terminèi intu [[1665]], ànnu da sò benedisiùn.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.it/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni Delfino-Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=98|capìtolo=Campochiesa nel Settecento|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> A ünica navâ, a cunserva l'atâ ch'u l'é(r)a stètu du Santua(r)iu de Puntelungu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20604/|tìtolo=Chiesa dei Santi Fabiano e Sebastiano (Campochiesa)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref>
* '''U(r)ato(r)iu de San Giuànni u Batìsta''', ben ciü antìgu de l'udierna gêxa da paròcchia, ai inissi u l'é(r)a dedicàu ai Santi Fabiàn e Sebastiàn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20594/|tìtolo=Oratorio di San Giovanni Battista (Campochiesa)|vìxita=2024-07-17|
léngoa=IT}}</ref> A primma sò atestasiùn a remunta au [[1476]]. Inisialmènte au de sutta da [[Gêxa de San Zorzu (Arbenga)|gêxa de San Zorzu]], u l'utegne u titulu de paròcchia a partì dau [[1616]]. Vista a necesitè de edificâ ina gêxa ciü grande u se trasfurma in u(r)ato(r)iu, cun l'intitulasiùn d'aù.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.it/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni Delfino-Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=158-161|capìtolo=Appendice. L'oratorio di San Giovanni Battista|ISBN=88-88-39770-1}}</ref>
* '''Capeletta de San Bastiàn''', inta lucalitè de Murteu, a vegne fèta versu a fìn du [[XV secolo|seculu XV]], inisialmènte au de sutta da gêxa de San Zorzu. Se tratava du sèntru religiusu de Murteu, ben ciü antìga a zà atestâ aturnu au [[1225]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.it/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni Delfino-Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=15-19|capìtolo=Morteo. La prima sede degli abitanti di Campochiesa|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> Caütta in disüsu a seguitu de l'abandùn da burgâ, avegnüu a partì dau [[XVI secolo|seculu XVI]] e ancù danegiâ a seguitu du teramòttu du [[1887]], a l'è stèta recüpe(r)â a partì dau [[2009]] e turna duvèrta au cültu dau [[2016]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.ortofrutticola.eu/it/magazine-agricoltura-di-albenga/blog-agricoltura_290/albenga-e-il-territorio_5/morteo-fondato-nel-1200-circa-il-centro-scomparve-improvvisamente-verso-la-fine-del-500_43|tìtolo=Morteo. Fondato nel 1200 circa il centro scomparve improvvisamente verso la fine del '500|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref>
==== Paròcchia de San Zorzu ====
[[Immaggine:Géxa véia de San Zorzu (Campugexa).jpg|sinistra|miniatura|A gêxa veggia de San Zorzu]]
* '''[[Gêxa de San Zorzu (Arbenga)|Gêxa veggia de San Zorzu]]''', a l'è a stò(r)ica paruchiâle da lucalitè, de antichìscima edificasiùn, pà che a remunte ai [[VI secolo|seculi VI]] e [[VII secolo|VII]]. Au prinsippiu da sò sto(r)ia priuràu au de sutta di benedetìn da Gainâ(r)a, du [[XV secolo|seculu XVII]] a l'ha visciüu 'na fase de declìn, vista a scumparsa da ciü parte di vilaggi ch'i l'é(r)an sutta au sò cuntròllu. Vegnüa sutta aa paròcchia de Campugexa, a l'è stèta trasfurmâ in gêxa semite(r)iâle. A strutü(r)a cumme a veghemmu ancöi a l'è de stìle rumanicu, a l'intèrnu a cunserva di pregièi cìcli de afreschi, ch'i remuntan au Quattrusèntu e au Sinquesèntu, fra tütti, quelli ispirèi aa Divina Cumédia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/chiesa-antica.htm|tìtolo=La Chiesa Antica di San Giorgio|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref>
* '''Gêxa növa de San Zorzu''', a l'è a paruchiâle da lucalitè, avèrta a partì dai ànni [[1960]] pe' tütelà a cunservasiùn de quella veggia, a se tröva vixìn ae opere paruchiali, ti(r)èi sciü ascì ste lì intu mèximu periudu. Intu [[1964]] defèti San Zorzu a l'è turna vegnüa paròcchia, sepa(r)â da Campugexa pe' vuluntè du vescu Gilberto Baroni e pe' l'ucaxùn u l'è stètu benedìu u növu edifissiu, in stìle mudèrnu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/storia-sangiorgio-albenga.htm|tìtolo=Storia della parrocchia|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref>
==== Paròcchia da Bastìa ====
[[File:Bastia (Albenga)-chiesa s Stefano di Massaro-complesso1.jpg|thumb|A gêxa de San Stêva de Massà(r)u (A Bastìa)|left]]
* '''Gêxa paruchiâle da Santìscima Nunsiâ''', a l'è situâ inta parte bassa du burgu da frasiùn, custruìa a partì dau [[1623]]. In seguitu a l'evulusiùn de l'insediamèntu, zà dau [[1518]] i abitànti da Bastìa i l'axevan sernüu de custruì 'na növa gêxa, passandu u sèntru religiusu daa gêxa de San Steva a sta lì, ch'a l'é(r)a ancù numma in u(r)ato(r)iu. I travai de custrusiùn i finiscen du [[1630]], ànnu de quande a vegne benedìa. In stìle ba(r)òccu, a faciâ a l'è caraterizâ da 'n impunènte fruntùn, mèntre u de drentu u l'è a trê navè, cuvèrte cun de vorte a cruxe(r)a quelle ai fianchi e a butte quella de mezzu. A cunserva fina dui atèi pregièi, dedichèi a Sant'Antôgnu e aa Madònna du Rusa(r)iu, fianchèi a quellu mazû.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20607/|tìtolo=Chiesa della Santissima Annunziata (Bastia)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref>
* '''U(r)ato(r)iu da Santa Crûxe''', in fàccia aa gêxa, u se presènta cumme 'na strutü(r)a semplice, daa faciâ intunacâ (dund'in simma u se ghe dröve in barcùn strumbàu) e cu'u tèitu a dui campàe. U de drentu u l'è fètu de 'n'àula abasta grossa, ch'a se cunclüdde cun in abscide semiriundu. Cunserva ascì in atâ setesentescu cun tantu de côru de legnu. U l'è a sêde da lucâle cunfraternita.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20614/|tìtolo=Oratorio della Santa Croce (Bastia)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref>
* '''Gêxa de San Steva de Massà(r)u''', au fiàncu da stradda che daa Bastìa a porta a Sènexi, a l'è stèta mensunâ pe'a primma votta du [[1271]]. L'edifissiu u se presènta de stìle rumanicu, cun ancù a strutü(r)a uriginàia du [[XI secolo|Duxèntu]], a parte che pe' quarche mudifica di periudi de dòppu, cumme l'azunta de l'abscide quadràu. A dêve a sò denuminasiùn da l'antiga vìlla de Massa(r)u, tantu che a rapresentava l'antìgu sèntru religiusu de sta chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90316/|tìtolo=Santo Stefano di Massaro (Bastia)|vìxita=2024-07-16|
léngoa=IT}}</ref> Au sò intèrnu a cunserva ina sé(r)ie de afréschi datèi fra u [[1383]] e i inissi du [[XV secolo|seculu XV]]: dau presbité(r)iu se ponen vegghe a mòrte armâ de èrcu e frécce o ancù in scia cuntrufaciâ truvemmu a rapresentasiùn de San Cristoffa, cun l'intèntu de benedì chi u sciurtiva daa gêxa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ortofrutticola.eu/it/magazine-agricoltura-di-albenga/blog-agricoltura_290/albenga-e-il-territorio_5/santo-stefano-in-massaro-il-tesoro-che-non-ti-aspetti_40A|tìtolo=Santo Stefano in Massaro: il tesoro che non ti aspetti|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> A l'ha persu u titulu de paròcchia in seguitu au svilüppu du burgu da Bastìa, lasciandulu intu [[1518]] aa Santìscima Nunsiâ.<ref>{{Çitta web|url=https://www.museionline.info/tipologie-museo/chiesa-di-santo-stefano-di-massaro|tìtolo=Bastia, a gêxa de San Steva|vìxita=2022-02-05|léngoa=IT}}</ref>
* '''Cappella de San Benardu''', in simma au burgu da Bastìa, dau vulümme picìn e squadràu, presènta in campanìn a vé(r)a ascì, ch'u svetta surva aa faciâ. U de drentu u l'è cuèrtu da 'na vorta a butte, mèntre u tèitu, au de föra, u l'è cianéllu. Se ghe tröva au de drentu in atâ de stüccu du Settesèntu e ascì 'na pa(r)a d'atâ incurnixâ, ch'a pìa a ciü parte du presbité(r)iu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20603/|tìtolo=Cappella di San Bernardo (Bastia)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref>
==== Paròcchia de Sàlia ====
[[File:Géxa de Salea 04.jpg|thumb|A faciâ da gêxa de Sàlia]]
* '''Gêxa paruchiâle de San Giacumu Mazû''': in simma au burgu, a gêxa a l'ha trê navè, quelle de fiàncu custruìe adòssu au vulümme de quella de mezzu. Au sagràu l'è puscibile acedde grassie a 'n'impunènte sca(r)inâ, ch'a parte dae canòniche.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20611/|tìtolo=Chiesa di San Giacomo Maggiore (Salea)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> A primma mensciùn fèta aa gêxa saliàsca a remunte(r)ea au [[1236]], ancù intitulâ a San Giacumu e Cristoffa. Ai [[11 arvî|11 d'arvì]] du [[1515]], a cumünitè a sciorte a utegnì l'auturizasiùn daa diocexi de pué custruì ina funte pe'u batézzu ligâ aa catedrâle ingàuna. A gêxa cumme a veghemmu ancöi a nasce pe(r)ò int'in periudu sücescìvu, cun l'ampliamèntu e a ricustrusiùn upe(r)èi intu [[1622]], quandu u vegne custruìu ascì u campanìn. A primma messa a vegne pe(r)ò selebrâ sulamènte intu [[1636]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/frazioni-albenga.htm|tìtolo=E frasiùi de Arbenga, Salea|vìxita=2021-11-14|léngoa=IT}}</ref>
* '''U(r)ato(r)iu di Santi Giacumu e Feìppu''': u se tröva pôcu ciü in bassu rispèttu aa gêxa, a l'è ina custrusiùn picìna e sobria, dutâ de in campanìn a véla. Cun in tèitu a due campè, a faciâ a l'è sobria, cu'a pòrte surmuntâ da 'na lünetta semireunda, In scia drìta rispèttu a l'intrâ a se pò vegghe ina lugetta afrescâ, cun au sèntru a rapresentasiùn da Madònna cu'u Bambìn. Au de drentu, in seguitu ai ürtimi travai fèti du [[2023]], u l'è stètu descuvèrtu in cìclu d'afreschi du seculu XVI, dund'a l'è rafigü(r)â a scêna du Cristu in crûxe, ciü âtre figü(r)e ch'e sun stète cuscì recüpe(r)àe.<ref>{{Çitta web|url=https://sabapimsv.cultura.gov.it/2023/10/26/riportata-alla-luce-una-consistente-porzione-di-ciclo-pittorico-risalente-al-secolo-xvi/|tìtolo=Riportata alla luce una consistente porzione di ciclo pittorico risalente al secolo XVI|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref>
==== Paròcchia de Lüxignàn ====
[[File:Lusignano (Albenga)-chiesa santa Margherita-complesso2.jpg|thumb|Santa Marga(r)ìtta a Lüxignàn|left]]
* '''Gêxa paruchiâle de Santa Marga(r)ìtta d'Antiòcchia''', a se tröva a l'imbuccu du nücleu stò(r)icu da frasiùn. A remunta au [[XV secolo|seculu XV]], scibèn ch'a vegne numinâ pe'a primma votta du [[1258]]. Cun 'na cianta a crûxe latìna, l'àula a l'è frasiunâ in trê navè. Au vulümme da navâ de mezzu sun stèi pöi rembèi quelli de âtre dûe, cuscì cumme u campanìn ch'u l'è tacàu aa faciâ e u remunta au [[XVI secolo|seculu XVI]]. L'edifissiu u l'è stètu ingrandìu aturnu au [[1630]] cun l'azunta de 'n côru gi(r)àu a mezudì e, sücescivamènte, l'è stèta rangiâ a faciâ, tripartîa verticalmènte. Impunènte u Cristu cunservàu surva a l'atâ, mèntre in sciu sufittu afrescàu, incurnixâ da in medajùn a se vegghe a figü(r)a da santa dedicatâ(r)ia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20613/|tìtolo=Chiesa di Santa Margherita (Lusignano)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref>
* '''U(r)ato(r)iu de San Bertumê''': a strutü(r)a d'ancöi a l'è stèta ti(r)â sciü du [[1780]], in scia base de quella presedènte, mensunâ du [[1585]] e dedicâ a San Lu(r)ensu, vegnüa zü quarche tèmpu primma. Se tröva in mezzu ae cà du burgu, a pôca distansa daa gêxa. Cun cianta retangulâre e ciütòstu lungâ, au de fö(r)a u cumpa(r)ìsce mudestu, cu'a faciâ frasiunâ inte dui livélli da 'na curnixe. Ai dui fiànchi, due finte culònne intunacàe. U l'è a sêde da cungrêga du paìse, dedicâ a stu santu chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20593/|tìtolo=Oratorio di San Bartolomeo (Lusignano)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref>
==== Paròcchia de San Fé ====
[[File:San Fedele (Albenga)-chiesa ss Simone e Giuda-complesso2.jpg|thumb|Paruchiâle di Santi Scimùn e Giüdda (San Fé)|256x256px]]
* '''Gêxa paruchiâle di Santi Scimùn e Giüdda''': a se tröva lungu a pruvinsâle che da Vaìn a pòrta a Villanöva. A strutü(r)a a l'è u(r)igina(r)ia du [[XIV secolo|XIV seculu]], ma u campanìn (ch'u remunta au [[XII secolo|seculu XII]]) u rizülta êsse de stìle rumanicu. L'âtribusiùn ai dui sànti a l'è avegnüa int'in segundu mumèntu, defèti presedentemènte u santu dedicata(r)iu u l'é(r)a San Fé. Da l'àula spartìa inte trê navè (quella de mezzu cuvèrta a capriè, e âtre dûe a cruxe(r)a), au de drentu a l'è caraterizâ daa presènsa de pilàstri in laterissiu cu'a base utagunâle, racurdèi da àrchi gotichi. Inta mü(r)aja da navâ de drìta se cunservan di afreschi ch'i mustran e scêne da vitta de San Giuànni u Batìsta.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20605/|tìtolo=Chiesa dei Santi Simone e Giuda (San Fedele)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref>
* '''U(r)ato(r)iu de San Giuànni Batìsta''', edificàu du [[XV secolo|seculu XV]], se tröva au de fiancu da paruchiâle e u cunserva au sò intèrnu ina sé(r)ie de afreschi du [[1574]] atribuìa a Bartolomeo Bottoneri de Che(r)àscu. Sti lì i sun presènti ai dui làtti de l'àula (cuvèrta a butte) e inta cuntrufaciâ, che e sun e parte ciü antìghe de l'edifissiu. U vegne rapresentàu l'episodiu da pasciùn e da messa in crûxe de Cristu. A l'è a sêde da cunfraternita du paìse. Au de fö(r)a, de cuntru, l'edifissiu u se mustra sobriu, cu'u tèitu a cabànna e a faciâ cu'n barcùn riundu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20598/|tìtolo=Oratorio di San Giovanni Battista (San Fedele)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref>
=== Aree archeulogiche ===
<gallery mode="packed" widths="140" heights="140">
Immaggine:Basilica paleocristiana di San Vittore - MIBAC - Albenga (SV) Italy.jpg|I rèsti da [[Baxìlica de San Vitû (Arbenga)|baxìlica de San Vitû]], in Puntelungu
Immaggine:Anfiteatro romano di Albenga.jpg|I basamènti de l'anfiteâtru rumàn d'Arbenga
Immaggine:Cumplèssu Archulogicu de San Clemente (Arbenga) 01.jpg|Cumplessu Archeulogicu de San Clemènte, piàu da Vaìn
Immaggine:U Pilùn (Via Julia Augusta, Arbenga) 07.jpg|U Pilùn, in scia ''Julia Augusta''
</gallery>
* '''[[Baxìlica de San Vitû (Arbenga)|Baxìlica de San Vitû]]''': scitu de interesse archeulogicu ch'u se tröva in Puntelungu e u mustra i rèsti de 'n edifissiu religiusu du [[V secolo|seculu V]], ligàu a in cumplessu de tumbe "aa capüsìna" sempre du mèximu periudu, ch'u se truvava au levante e au meridiun de stu chi. Dandu amèntu ai stüddi du [[Nino Lamboglia|Lamboglia]] u pà che sta gêxa chi a l'agge sübìu ina sé(r)ie de mudifiche, survetüttu cun l'elevasiùn da pavimentasiùn de l'abscide inte l'ànnu mille e u restrinzimèntu da navâ cun l'azunta de culònne de recüpe(r)u da di munumènti rumài.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309097|tìtolo=San Vittore (basilica, strutture per il culto)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=AA.VV.|tìtolo=Basilica funeraria di San Vittore|editô=Regione Liguria|léngoa=IT|url=https://www.regione.liguria.it/components/com_publiccompetitions/includes/download.php?id=12469:basilica-funeraria-san-vittore-albenga.pdf}}</ref>
* '''Baxìlica de San Calòcciu''', cumplessu culucàu au de fö(r)a de mü(r)aje sitadìne, intu versante nord du Munte de San Martìn. L'è furmàu dai resti d'in insediamèntu fünera(r)iu, dund'a l'è stèta ti(r)â sciü a gêxa, inta primma mitè du [[VI secolo|seculu VI]], seguia pöi daa custrusiùn d'in munastê inte l'etè de mezzu. U l'ha funsiunàu ascì cumme cunvèntu de muneghe Agustiniâne e Clarisse, armenu fìn au [[1593]], pe' pöi cazze in abandùn.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309317|tìtolo=San Calocero (basilica, strutture per il culto)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}</ref>
* '''Anfiteâtru ruman''': du [[II secolo|II seculu d.C.]], u se tröva inte 'na pusisiùn panurammica in scia culìna du Munte de San Martìn, prubabilmènte là dunde se truvava u nücleu de ''[[Albingaunum]]'', au de fö(r)a da sitè rumâna e da vixìn aa ''[[Via Julia Augusta]]''. U l'axeva ina cianta elittica cu'i assi de 72 mêtri pe' 52, scumpartìu in sce trèi livélli: vistu u spassiu ridòttu dund'u s'erzeva, u l'é(r)a stètu fina necesariu custruìghe di tèrracìn de cuntenimèntu pe'e tribüne. Ancöi se ponen vegghe numma i rèsti da parte a setentriùn, ch'a se fàccia versu a sitè. Inti seculi u l'ha cangiàu ascì de destinasiùn, finendu pe' êsse duve(r)àu cumme campusantu dai muneghi da vixina abasìa de San Martìn.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309262|tìtolo=Anfiteatro (anfiteatro, luogo ad uso pubblico)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.romanoimpero.com/2020/05/albingaunum-albenga-liguria.html|tìtolo=ALBINGAUNUM - ALBENGA (Liguria)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}</ref>
* '''Terme rumâne''', intu léttu d[[a Sènta]], pôcu a munte du mudèrnu [[Punte Russu (Arbenga)|Punte Russu]], segnu du svilüppu da sitè de ''[[Albingaunum]]'' in epuca impe(r)iâle inta cianü(r)a a meridiun du nücleu ciü veggiu. Scibèn che a zôna a secce aù traversâ daa scciümè(r)a, besögna pensà che a quelli tèmpi u sò cursu u l'é(r)a ben dife(r)ènte. E terme e u cumplessu paleucristiàn de San Clemènte sun vegnüi aa lüxe intu mèntre che se faxevan i scâvi pe'u slargamèntu du léttu da Sènta, fra u [[2001]] e u [[2002]]. A segunda du periudu de l'ànnu se ponen ancù vegghe e pìlle de l'acquedòttu rumàn (növe in tüttu), u margine da veggia spunda de mancìna da scciümè(r)a e e fundamènta du Mü(r)ìn da Branca, ch'u remunte(r)ea au [[1587]]. In gì(r)u aa gêxa de San Clemènte sun stète rinvegnüe fìna de tumbe, cun di sarcofaghi in prìa de Finâ.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Bruno Massabò|tìtolo=Albenga (Sv) - L'area archeologica nell'alveo del Centa: le terme pubbliche romane e la chiesa di San Clemente|revìsta=Fasti Online Documents&Researches|editô=Associazione Internazionale Archeologia Classica|çitæ=Rumma|léngoa=IT|url=https://www.fastionline.org/docs/FOLDER-it-2006-70.pdf}}</ref>
* '''Cumplessu da ''[[Via Julia Augusta]]''''', antiga stradda rumâna incumensâ du [[13 a.C.]] sutta l'impe(r)atû Augüstu. Lungu u sò traciàu, fra Arbenga e A(r)àsce, se ghe faccian e ruvìne de au mênu sètte edifìssi de st'epuca chi, datèi fra u [[I secolo|I]] e u [[II secolo|II seculu d.C.]], sinque identifichèi cumme fünerà(r)i.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309689|tìtolo=Via Iulia Augusta (infrastruttura viaria, strada)|léngoa=IT|vìxita=2024-08-31}}</ref> Pòcu distante, dau traciàu, defèti, u se pò vegghe u Pilùn, edifissiu a cianta retangulâre frasiunàu in sce trèi livélli e caraterizàu da 'na strutü(r)a estèrna de bluchétti squadrèi disposti in fi(r)èi urizuntâli utegnüi travajandu a scciàppu de prìe de scciümè(r)a.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309398|tìtolo=Pilone (monumento funerario, area ad uso funerario)|léngoa=IT|vìxita=2024-08-31}}</ref> U munumèntu u l'è stètu restauràu intu [[1892]] da l'architettu purtughese Alfredo Dandrade, de moddu da recüpe(r)âne a furma ch'u l'axeva in u(r)igine.<ref>{{Çitta web|url=https://anfiteatroromano.blogspot.com/2015/01/il-pilone-romano.html|tìtolo=Il Pilone Romano|outô=Raiko Radiuk|léngoa=IT|vìxita=2024-08-31}}</ref>
=== Architetü(r)e sivìli ===
==== Palassi stò(r)ichi ====
<gallery mode="packed" widths="150" heights="150">
Immaggine:Palàssu Veggiu (sentru stòricu d'Arbenga) 02.jpg|U Palàssiu veggiu, dau Batiste(r)u
Immaggine:Museu diucesàn (Sentru stòricu d'Arbenga)-Esternu.jpg|U de föra du palàssiu du Vescu
Immaggine:Albenga - Torre Lengueglia Costa.jpg|Palàssiu e tûre da famìa Còsta-Du Carettu
Immaggine:Palazzo Oddo, Albenga 07.jpg|Palàssiu Oddu cu'a sò tûre
Immaggine:Palassu Peloso Cepòlla (Sentru stòricu d'Arbenga).jpg|Palàssiu Pe(r)usu-Seulla
Immaggine:Cumplessu de San Dumenegu (Arbenga Veggia)-Faciâ 01.jpg|San Dumenegu, a faciâ
Immaggine:Palassu Rolàndi Rìcci (Sentru stòricu d'Arbenga)-Ingressu.jpg|Palàssiu Rulandi-Ricci-Capelìn
Immaggine:Palàssu San Scî (Sentru stòricu d'Arbenga)-Ciasetta.jpg|Palàssiu e ciasetta de San Scî
Immaggine:Albenga - Torre Cazzulini - 2023-09-16 10-42-27 001.jpg|Tûre Cassulìn, da [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]]
Immaggine:Casa e torre Lengueglia-Doria, Albenga 02.jpg|Tûre Lengueja Do(r)ia, dai Quattru Canti
Immaggine:Albenga - Torre Navone - 2023-09-30 11-58-14 001.jpg|A tûre di Navùi
</gallery>
* '''Palàssiu Veggiu du cumün''', u se tröva in Arbenga Veggia, fiancàu aa catedrâle, u l'é(r)a l'antiga sêde du cumün inte l'etè de mezzu. A s'è cunservâ ancù l'antìga loggia, in u(r)igine destinâ ae asemblêe pupulâri, insemme aa sâla di cunsu(r)i, au cian terén. Au cian de d'âtu, drentu aa Tûre Sìvica, u salùn du pudestè, ch'u ghe se pò acedde muntandu a sca(r)a presènte inta faciâ gi(r)â versu u Batiste(r)u.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2741&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu Veggiu du cumün, cumün d'Arbenga|léngoa=IT, EN, FR, ES, RU|vìxita=2024-07-11}}</ref> Dau [[1933]] u l'è a sêde du [[Müseu Sivicu (Arbenga)|Sivicu Müseu Ingaunu]], cumme vusciüu dau prufesû Lamboglia.<ref>{{Çitta web|url=http://www.iisl.it/musei/albeng/albeng.htm|tìtolo=Istitüu Internasiunâle Stüddi Lìgü(r)i, Sivicu Müseu Ingaunu|léngoa=IT|vìxita=2024-07-11}}</ref>
* '''Palàssiu du Vescu''', a l'è stèta a sêde vescuvîle da diocexi d'Arbenga fìn au [[1954]], annu inte che sta lì a l'è stèta spustâ intu Palàssiu Còsta-Balestrìn. L'edifissiu pe' cumme u veghemmu aù u l'è duvüu au fètu ch'u l'é(r)a stètu rangiàu du Sinquesèntu, mèntre a l'intèrnu se cunservan ancù di afreschi du [[XV secolo|seculu XV]], au de drentu se tröva u [[Müseu Diucesàn (Arbenga)|Müseu Diucesàn]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2745&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu du Vescu|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref>
* '''Palàssiu Còsta-Balestrìn''' (o Còsta-Du Carettu), inta [[Ciàssa di Leùi (Arbenga)|ciàssa di Leùi]], de derê aa Catedrâle de San Michê, abitasiùn nobile in stìle rinascimentâle. A tûre, ch'a spicca pe'u sò prufìlu rispèttu ai âtri edifissi da ciàssa, a l'è stèta ti(r)â sciü de prubabile intu [[XII secolo|seculu XII]], pe' pöi vegnì inglubâ inte Cà di Còsta, fète custruì inta primma mitè du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e pöi finìe in man ai Du Carettu de Balestrìn intu [[1723]]. Cu'a mòrte de l'ürtimu espunènte da famìa, u palàssiu u l'è stètu dunàu aa [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi]] e u l'è vegnüu a növa sêde du vescuvàu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/piazza-leoni-palazzi-costa-carretto.htm|tìtolo=Piazza dei Leoni e Palazzi Costa Del Carretto|léngoa=IT|vìxita=2024-08-01}}</ref>
* '''Palàssiu du cumün''', inta [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|ciàssa de San Michê]], a l'è a növa sêde du municìpiu, ti(r)àu sciü inte l'Öttusèntu partendu da arcüne cà che zà l'existevan, füse inte 'n ünicu edifissiu. L'è caraterizàu da 'na faciâ dau stìle neuclàscicu, frasiunâ in trèi urdini e u cumprènde fina a [[Tûre Malasemènsa (Arbenga)|Tûre Malasemènsa]], ch'a l'uspitava intu Seisèntu e prixùi sitadìne. <ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2743&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu du cumün|léngoa=IT|vìxita=2024-07-11}}</ref>
* '''Palàssiu Oddu''', palàssiu impunènte, aa mòrte du prupieta(r)iu Gio Maria Oddi intu [[1623]] u vegne pe' sò vuluntè duve(r)àu cumme sêde de 'n culêgiu. U s'è u(r)iginàu a partì daa fuxùn de ciü custrusiùi che zà e l'existevan, pe' dà vitta aa strutü(r)a che veghemmu ancöi. Du [[1637]] u vegne culigàu, cu'n portegu, aa gêxa de San Carlu, cunvertìa resentemènte in auditorium. Inti tèmpi muderni u l'òspita a bibliutêca sìvica e u müseu de màgiche traspa(r)ènse, cun l'espusisiùn du piàttu blö e âtri repèrti rescuvèrti dae antìghe necropuli rumâne.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/palazzo-oddo.htm|tìtolo=Palàssiu Oddo, descröve Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2022-03-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2751&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu Oddo, cumün d'Arbenga|léngoa=IT, EN, FR, ES, RU|vìxita=2024-07-11}}</ref>
* '''Palàssiu Pe(r)usu-Seulla''', palàssiu ch'u dà in scia [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|ciàssa de San Michê]] e ch'u presènta ina faciâ du tardu Sinquesèntu, nuché 'na tûre du seculu XIII, mèntre l'intèrnu u l'è decu(r)àu cun afreschi du Seisèntu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=TCI|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.com/books?id=Nn5Pn0sna3EC&pg=PA128|ànno=2001|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milan|léngoa=IT|p=128|capìtolo=6. Le valli di Albenga}}</ref> U pìa u numme dai antìghi prupietâ(r)i, üna de ciü impurtanti antìghe famìe arbenganesi. Ancöi u l'ospita u [[Müseu Navâle Rumàn]] e a sesiùn ingauna de l'Istitüu Internasiunâle de Stüddi Lìgü(r)i.
* '''Palàssiu D'Aste''', cumisciunàu inti seculi daa ricca famìa di [[D'Aste (famïa)|D'Aste]], u l'è in gran cumplessu d'edifissi ch'u furma l'intregu isulàu in fàccia au Palàssiu Veggiu du cumün. A sò parte ciü antiga, dìta a Cà d'Aste, a l'è du [[XIV secolo|Trexèntu]] e a se fàccia in sce [[Vìa Cavour (Arbenga)|Vìa Cavour]], pöi e ghe sun e â(r)e cunusciüe cumme Cà D'Aste-Bassu e Cà Fieschi-Ricci che, insemme au rèstu du palàssiu, e sun stète slarghèi e rangièi du [[XV secolo|Quattrusèntu]] e du [[XVIII secolo|Settesèntu]]. Au dì d'ancöi, int'in gran salùn du cian nobile, s'è recavàu a sâla du cunseju du Cumün d'Arbenga.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1029649/ICCD11821043_0700210484_dec.pdf|tìtolo=Casa d'Aste, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-06}}</ref>
* '''Cumplessu du cunvèntu de San Dumenegu''', cumplessu de edifissi ch'u l'ingloba i resti de l'insediamèntu di fràtti dumenichèi, u se fàccia in scia [[Ciàssa de San Dumenegu (Arbenga)|ciàssa cu'u mèximu numme]] intu quartê de San Scî. Descrìtu zà intu seisentescu [[Sacro, e vago Giardinello|''Sacro, e vago Giardinello'']], cumme "furtessa invinsibile"<ref>{{Çitta|Paneri|vul. I, pp. 356-357 (260)|Sacro, e vago Giardinello|tìtolo=Sacro, e vago Giardinello}}</ref> e ancù primma inta sò furma u(r)igina(r)ia inte vìxite apustôliche du Mascardi ([[1585]]), u se sa che a gêxa a presentava inisialmènte trê navè e che l'impiantu u l'è stètu revulüsiunàu pròpiu inta primma parte du [[XVI secolo|seculu XVI]]. U cunvèntu cu'u sò ciostru sun de lungu stèti di punti de rife(r)imèntu pe'a cumünitè ingàuna, tantu che dife(r)ènti e sun stète e dunasiùi fète dae famìe arbenganesi a sta gêxa chi. Antigamènte, inta bibliutêca du cunvèntu, u l'é(r)a cunservàu adi(r)itü(r)a l'archiviu cumünâle.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/chiesa-convento-sandomenico.htm|tìtolo=Cunvèntu de San Dumenegu, descröve Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-11}}</ref>
* '''Palàssiu Rulandi-Ricci''', nasciüu da l'acurpamèntu de ciü edifissi de epuche presedènti (spiccan ancù ben due tûre), u Palàssiu u l'é(r)a fìn au [[XVI secolo|seculu XVI]] prupietè da famìa di Lengueja, pe' passà in man ai [[D'Aste (famïa)|D'Aste]] pe' vìa matrimuniâle du [[XVII secolo|seculu XVII]] e aa fìn regi(r)àu da in rammu de sta famìa chi a quella di Rulandi, intu [[1749]]. Chi u l'è stètu uspitàu ascì l'incuntru fra u [[Andrîa Masêna|generâle Massena]] e [[Napolion Bonaparte|Napuleun]], ai tèmpi da Campàgna de l'Itàlia. L'è dai ànni '60 pusedüu dau cumün arbenganese.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/il-palazzo-del-municipio.htm|tìtolo=Palàssiu Rulandi-Ricci|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref>
* '''Tûre e Cà di Cassulìn''': d'in fàccia aa gêxa de Santa Ma(r)ìa, a l'è in òttimu esempiu de architetü(r)a du [[XIII secolo|seculu XIII]], vistu ch'a cunserva ancù u bazamèntu de prìa, separàu dau restu (caraterizàu dai maùi a vista inta parte âta) grassie a 'na curnìxe. A svetta cu'i sò 21 mêtri d'artessa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/torre-cazzulini.htm|tìtolo=Tûre Cassulìn|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref>
* '''Tûre Lengueja Do(r)ia''', cà-tûre ch'a se caraterizza pe'a sò impunènsa, a l'è apartegnüa a ste due famìe arbenganesi. Se tröva dai Quattru Canti, dunde se incruxan u cardu e u decümàn du sèntru arbenganese. Dau caruggiu intitulàu a Baccio Emanuele Maineri a se pò ancù vegghe ina serie de bìfure quatrusentesche, mèntre daa parte faciâ in sce [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]] e spìccan tantu 'na bìfura rumanica che 'na trìfura de stìle goticu, fòscia da datà fra i seculu XIV e XV. <ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/torre-lengueglia-doria.htm|tìtolo=Tûre Lengueja Do(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref>
* '''Tûre di Navùi''' (o ''Tûre Navùn''), du tüttu scìmile inta sò primma fase de custrusiùn a quelle di Lengueja e di Seulìn, a se faccia versu a [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. Pü(r)e se sbasciâ, a spìcca inti cunfrunti di âtri edifissi d'in gì(r)u. A se presènta cun quattru cièi e a l'è caraterizâ da 'n basamèntu custituìu da di picìn blòcchi de prìa, cumme mustrau dai restauri da fìn di [[Anni 1950|ànni '50]]. Stu lì l'è surmuntàu daa parte de mezzu, inglubâ inte l'edifissiu e ancù da l'ürtimu livéllu fètu de laterissiu. A primiscima famìa prupieta(r)ia a pà ch'a fusse quella di Lengueja, seguìa inti ànni dai Scrivani e ancù dai Navui. Fìn ai [[Anni 1920|ànni '20]] in man ai Montano, ancöi a l'è pusedüa dai Ferrari.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111153.pdf|tìtolo=Torre Navone, decreto di tutela e relazione storico artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-07-16}}</ref>
==== Vìlle stò(r)iche ====
<gallery mode="packed" widths="150" heights="150">
Immaggine:Vìlla Anfossi (A Bastìa, Arbenga) 01.jpg|A vìlla Anfossi, aa Bastìa
Immaggine:Vìlla D'Àste (Lêca, Arbénga) - vìsta (4).jpg|A vìlla D'Aste, inte Leca
Immaggine:Vìlla du Cian Bellìn (San Fé, Arbenga)-Purtâle 01.jpg|Purtâ da vìlla du Cian Bellìn (San Fé)
Immaggine:Cà du Munte (Arbenga)-Vista daa Julia Augusta 03.jpg|Vìsta da Cà Russa o Cà du Munte
Immaggine:Vìlla Curumbêa (Arbenga)-Vìsta daa Julia Augusta cu'a Gainâa 02.jpg|A Cu(r)umbe(r)a, vìsta daa ''Julia Augusta''
</gallery>
*'''[[Vìlla D'Aste]]''', rexidènsa da famìa, a se tröva inta frasiùn de Leca, pôcu dòppu u ''A Purtassa'' e versu ''E Sìmme'', a se presènta cumme in cumplessu cun tantu de tûre. Catâ dai Seulìn intu [[1720]], a vìlla a l'è mensunâ pe'a primma votta inti catastri du [[1613]] e a se inse(r)isce intu scistemma de custrusiùn vìlle tipicu de quellu periudu.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Andrea Leonardi|ànno=2009|tìtolo=Atlante tematico del barocco. Il sistema delle residenze nobiliari|editô=De Luca Editore d'Arte|çitæ=Rumma|nùmero=Le ville del contado d'Albenga (2)|pp=122-123|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/2541416/Le_ville_del_contado_di_Albenga_note_su_palazzi_e_giardini}}</ref> Chi se trövan u(r)iginâli furme architetoniche e artistiche, vistu ch'a l'è cumposta da dui fabrichèi distinti, culighèi ün cun l'âtru dau turiùn russu, ch'u g'ha, au de surva, 'na spessa curnìxe, cun di elemènti decurativi ch'i sporzen. Pe' de ciü inta parte au meridiùn, versu u stradùn, se vegghe ancù ben a mü(r)aja rinfursâ, ch'a serviva cumme demarcasiùn ascì da prupietè agricula e u purtâ d'ingressu cu'u stemma de rapresentansa.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Leca d'Albenga|ànno=2023|editô=Edizioni Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=159|capìtolo=Leuca nella modernità}}</ref>
* '''Vìlla Còsta''' (o ''du Cian Bellìn''), ti(r)â sciü fra a fìn du [[XVI secolo|seculu XVI]] e u cumènsu du [[XVII secolo|XVII]] dai frèi Còsta, a se tröva a San Fé inta regiùn cu'u mèximu numme. A pusisiùn pe'a sò custrusiùn a l'é(r)a stèta sernüa vista a vixinansa da sitè e a tranquilitè du pòstu, ideâle pe' l'instalasiùn de 'n giardìn scignurìle, cun tantu de decu(r)asiùi de marme(r)u e de funtâne. A vìlla a presènta, versu a pruvinsâle ch'a porta in Lüxignàn in carateristicu purtâ d'ingressu in bügnàu, ch'u l'inmetteva versu u giardìn da prupietè, in sciu che se ghe faciavan a cà veggia dìta "A Tûre", 'na capélla privâ dedicâ a San Giuànni u Batìsta e a rexidènsa stessa, pü(r)e s'ancöi du cumplessu u(r)igina(r)iu u l'è restàu pôcu.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Andrea Leonardi|ànno=2004|tìtolo=Un giardino tardo-manierista della campagna ingauna: "La villa delli signori Costa" a Piambellino|revìsta=Ligures. Rivista di Archeologia, Storia, Arte e Cultura Ligure|editô=IISL|nùmero=2|léngoa=IT|url=https://www.researchgate.net/publication/312087184_Un_giardino_tardo-manierista_nella_campagna_ingauna_la_%27villa_delli_signori_Costa%27_a_Piambellino}}</ref>
* '''Vìlla Anfossi''' (''u Paraxu''), a se tröva aa Bastìa, a rexidènsa a se presènta cumme vilùn furtificàu e a sa(r)ea stèta ti(r)â sciü la dunde primma u gh'é(r)a u cumplessu furtilissiu da "Bastita", vusciüa dau cumün d'Arbenga versu a fìn du [[XIII secolo|Duxèntu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Ortale|tìtolo=Albenga: guida|ànno=1995|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=70-71|capìtolo=Bastia e Massaro}}</ref>, tantu che di resti da custrusiùn u(r)igina(r)ia resültan inglubèi inte l'edifissiu.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210932.pdf|tìtolo=Oratorio Santa Croce (Bastia d'Albenga), relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref> A l'è vegnüa prupietè da famìa Anfossi<ref>{{Çitta web|url=https://fondoambiente.it/luoghi/palazzo-anfossi-a-bastia-di-albenga?ldc|tìtolo=Palazzo Anfossi a Bastia d'Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref> du [[XIX secolo|seculu XIX]] e a l'è stèta trasfurmâ in tegnüa agricula, ben vixibile passandu daa Vìa da Cêve, versu dund'a se fàccia intu versante nord. A presènta elemènti carateristichi, fra sti chi a merlaü(r)a inta parte âta de mü(r)aje, nuché èrchi de maùi e barcùi a bifura.
* '''Villa Borea-Ricci''', cunusciüa ascì cumme ''u cunvèntu de muneghe de San Fé'', vista a destinasiùn ch'a l'ha avüu a partì dau [[1903]], quand'e sun rivèi in Arbenga quatòrze muneghe Ursulìne scapèi daa Fransa, in esiliu vista l'emanasiùn lézze Combe, che gh'axeva pruibìu l'insegnamèntu. Avanti ch'a l'avesse sta funsiùn religiusa a l'é(r)a a rexidènsa di marchesi, che difatti i s'e(r)an mustrèi ben dispunibili a uspitâle. Inti ànni u cunvèntu u vegne ascì trasfurmàu inte 'n istitüu sculasticu pe' l'aviamèntu magistrâle, ricunusciüu ufisialmènte du [[1936]], asèmme ae scö(r)e meddie. A cumünitè a se desfà intu nuvèmbre du [[1991]], quande a San Fé e restan numma che sètte religiuse, mèntre du [[2017]] ascì e ürtime trê l'han lasciàu sta sêde, che cuscì a l'ha seràu du tüttu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2017/10/albenga-chiude-la-casa-religiosa-delle-suore-orsoline-san-fedele/|tìtolo=Albenga, chiude la casa religiosa delle suore orsoline di San Fedele|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref>
* '''Villa Cu(r)umbe(r)a''', ai cunfìn cun A(r)àsce, inte vixinanse du riàn cu'u mèximu numme, a l'è stèta ti(r)â sciü daa famìa Ferrero intu [[XVI secolo|seculu XVI]]. A se presènta difatti cumme 'n vilùn masicciu, segundu e furme tipiche de quelli tèmpi<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo III, ''Il paesaggio urbano e le arti'', p. 155}}</ref>, cunturnàu ai quattru canti da de vedette<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Ortale|tìtolo=Albenga: guida|ànno=1995|editô=Sagep|léngoa=IT|p=60|capìtolo=Il Monte|tìtle=Albenga, guida|çitæ=Zena}}</ref> inse(r)iu fra i u(r)ivèi ch'i apartegnivan ai Triglia e vendüi a sta famìa chi du [[1565]]. A faciâ prinsipâle a l'è tenzüa de russu, cu'u grossu stemma di Ferrero ch'u se vegghe surva a l'intrâ e e curnixe decurèi di âti barcùi, ch'i portan a lüxe au cian nobile. A ciü parte di ambiènti a presènta de vorte a padiùn o a cruxe(r)a, mèntre u cian de sutta u l'ha avüu pe' di anni 'na destinasiùn agricula. Avanti ch'a vegnisse rangiâ e trasfurmâ cun ubietìvi türistichi, a l'axeva sübìu in periudu d'abandùn, pe' pöi êsse duve(r)â cumme archiviu.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00112320.pdf|tìtolo=Villa dei Marchesi Ferrero, detta "Colombera", relazione storico-storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref>
* '''Cà du Munte (o Cà Russa)''', mensunâ pe'a primma votta du [[1553]] cumme prupietè de Pietro Cepulla, a se cunfurma cumme vìlla de campagna, ligà ai fundi agriculi d'in gi(r)u, apartegnüi aa mèxima famìa. Inti ànni a l'ha sübìu ciü d'in travaju e l'ha piàu u numme de Cà Russa vista a tinta sernüa pe'u de fö(r)a fra a fìn de l'Öttusèntu e i cumènsi du Növesèntu. A strutü(r)a d'u(r)igine a se cunusce ancù intu cian bassu, ch'u g'ha de stànsie ch'e cunservan a tipica cuvertü(r)a a cruxe(r)a, mèntre i cièi survaelevèi l'han vistu u frasiunamèntu di ambienti, avegnüu inte l'Öttusèntu, a creâ de növe stansie.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/stralci/00210947_sc.pdf|tìtolo=Casa del Monte o Casa Rossa e area di pertinenza circostante, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref>
==== Âtre architetü(r)e ====
<gallery mode="packed" widths="150" heights="150">
Massatôiu (Inta Dôia, Vaìn, Arbenga)-Vista daa pruvinsâle 01.jpg|U veggiu maxéllu cumünâle, inta Do(r)ia
Punte Russu (Arbenga) 02.jpg|U Punte Russu, vistu da Vaìn
Pontelóngo (Arbénga) - vìsta (4).jpg|U Puntelungu
</gallery>
* '''Veggia sêde da Federasiùn''', aa Ma(r)ìna, a l'è stèta a primma sêde da Federasiùn Agricula, custruìa inti [[Anni 1920|ànni Vinti]] e duve(r)â da sta chi fina inti [[Anni 1970|ànni Setanta]], cun di lucâli in üsu ascì a l'INPS e ina sâla pe'e rapresentasiùi, pöi vegnüa u Cìne-Teâtru Astor, ch'u l'è stètu in funsiùn ancù pe' di ànni. A strutü(r)a, vinculâ dau [[2009]], a se desvilüppa in sce dui cièi e, de de fö(r)a, a se presènta cu'ina faciâ squèxi munumentâle, dau güstu neu-clascicu.<ref name=":8" />
* '''Maxéllu cumünâle''', inta regiùn da Do(r)ia, a Vaìn, u l'è stètu ti(r)àu sciü primma du [[1939]], fòscia fra a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] e l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]], de fiancu aa mudèrna SP6. A custrusiùn, rè(r)u esempiu d'architetü(r)a indüstriâle minû supravisciüa fina au dì d'ancöi, a l'è a cianta retangulâre e a g'ha, de fö(r)a, de decurasiùi de güstu neu-clascicu, cun di barcùi a èrcu e in timpanu cu'in rusùn riundu in scia faciâ prinsipâle.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210431.pdf|tìtolo=Ex Mattatoio, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref>
* '''Veggia cà cumünâle de Campugexa''', custruìa inti prìmmi ànni du [[XX secolo|seculu XX]], se tröva là dund'e gh'e(r)an e ruvine da cà da cungrega, caütta in disüsu aa mitè du [[XVII secolo|seculu XVII]]. In u(r)igine l'edifissiu u l'é(r)a de cianta retangulâre, cun numma in cian e tantu de 'na lòggia picìna in sciu frunte. U l'ha de lungu rapresentàu u cö da vitta sivìle du paìse, avanti ch'u divegnisse ina frasiùn d'Arbenga, du [[1933]] u l'è stètu cunvertìu cumme palàssiu de scö(r)e e issàu de 'n ciàn, ancù dòppu l'è vegnüu 'n ufissiu pustâle.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1029649/ICCD11825258_0700210623_dec.pdf|tìtolo=Ex casa comunale di Campochiesa, relazione storico-storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> In scia faciâ u se tröva ascì u munumèntu ai caütti da Primma guèra mundiâle, inaugu(r)àu du [[1921]] aa presènsa du scindicu Santino Durante e scurpìu da l'artista arbenganese Antonio Maragliano.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.com/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=152|ISBN=88-88-39770-1}}</ref>
* '''Puntelungu''', inta regiùn che da stu chi a l'ha piàu u numme, u l'è in lungu punte a dexe èrchi, d'ancöi interèi, ch'u servìva a traversà [[A Sènta]], che fina au [[XIII secolo|Duxèntu]] a passava pe' de chi.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309186|tìtolo=Ponte Lungo (ponte, infrastruttura viaria)|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> Se credéva che u Puntelungu u fusse de l'etè rumâna ma, cu'i stüddi du [[Nino Lamboglia|Lamboglia]], s'è descuvèrtu che pe' cuntru u l'è ina custrusiùn de l'Âtu Mediuevu, fòscia vixìna au scitu dunde a ''[[Via Julia Augusta]]'' a traversava a scciümè(r)a, scicumme ch'u nu l'è segü(r)u che a pasesse pròpiu in curispundènsa du punte.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. VII, ''Le strade esterne alla città ed i sobborghi'', p. 170}}</ref>
* '''[[Punte Russu (Arbenga)|Punte Russu]]''', ufisialmènte intitulàu au Libero Emilio Viveri, u l'è in punte mudèrnu ch'u lìga u sèntru d'Arbenga cun Vaìn, inaugü(r)àu ai 24 de dixèmbre du [[1995]] au pòstu de quellu ruinàu daa bü(r)a du 5 de nuvèmbre du [[1994]]. U Punte Russu, a ina sula campâ lunga 100 m e larga 15, u g'ha ina strutü(r)a ciütostu rè(r)a, tegnüa sciü da in sulu èrcu missu intu mezzu de due carezè.<ref>{{Çitta web|url=https://structurae.net/en/structures/libero-emidio-viveri-bridge|tìtolo=Libero Emidio Viveri Bridge|léngoa=EN|vìxita=2024-08-19}}</ref>
=== Architetü(r)e militâri ===
<gallery mode="packed" widths="150" heights="150">
Immaggine:Furtin zenese (Arbenga) 01.jpg|U furtìn zenese, aa maìna
Immaggine:Caserma Turinetto (E Sgûre, Arbenga)-L'ingressu daa Vìa au Piemunte 01.jpg|A Caserma Turinettu, ingressu prinsipâle
Immaggine:Albenga Quartiere Caserma Garibaldi.jpg|San Benardìn duve(r)àu cumme Caserma Garibaldi (1908)
Immaggine:A Caserma Piave (Vaìn, Arbenga) 01.jpg|A Caserma Piave, vista daa stradda da palasina de cumandu
</gallery>
* '''U Furtìn''', u l'è in furtìn erezüu dai zenesi intu [[1586]] sciben ch'a ghe fusse l'upusisiùn di aministratui arbenganesi, ch'i veghevan a custrusiùn de sta furtificasiùn cumme in növu mutivu de cuntròllu da parte da Repübbrica. Atribuìu a Gregorio Molassana e a l'inzegnê Batista Isula<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111120.pdf|tìtolo=Fortino Cinquecentesco, relazione storico-artistica|vìxita=2024-07-20|léngoa=IT}}</ref>, u l'axeva in ròllu de difesa da zôna da Ma(r)ìna cuntru e incursciùi di piràtti, tantu ch'u l'é(r)a stètu ti(r)àu sciü inte vixinanse de quella che alùa a l'é(r)a a linea da còsta. A l'è ina custrusiùn masiccia, a cianta squadrâ e cu'e mü(r)aje a scarpâ, larghe 16 mêtri pe' fiancu. A parte âta a l'è marcâ da 'n pa(r)apêtu, che a sepà(r)a dau de sutta grassie au carateristicu curdùn, mèntre ai quattru canti da custrusiùn se trövan de garìtte penscili<ref name="Ligurpress">{{Çitta lìbbro|outô=Mauro Minola|outô2=Beppe Ronco|tìtolo=Castelli e Fortezze di Liguria|ànno=2020|editô=Ligurpress|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=77-78|capìtolo=La Piana di Albenga|ISBN=978-88-6406-089-7}}</ref>, cuvèrte cun de ciàppe. U purtâ d'ingressu u l'è situàu a in'artessa de 4 mêtri e u l'è surmuntàu da in pugiôlu, u se razunze muntandu in sce 'na sca(r)a ch'a munta. L'edifissiu u l'è stètu restauràu du [[2006]], annu che u cumün u l'è divegnüu prupieta(r)iu da strutü(r)a, dedicandula a evènti de cultü(r)a, fra sti chi ina mustra multimediâle dedicâ a L'Ìsu(r)a.<ref>{{Çitta web|url=https://bonespirit.provincia.lucca.it/it/divulgativa/577/il-fortino-di-albenga.html|tìtolo=Il Fortino di Albenga|vìxita=2024-07-20|léngoa=IT}}</ref>
* '''Caserma Turinetto''', inta regiun de Sgûre, custruìa intu [[1941]] in sce 'na süperficie de tòstu 80 mìlla mêtri quadrài. A dêve u sò numme dau suttatenènte di Arpìn Aldo Turinetto, mortu dü(r)ànte a Segunda Guèra Mundiâle, medaja d'ò(r)u au valû militâre. A l'é(r)a caraterizâ da 'na cianta a fèru de cavallu, fèta tütta de casermette (unze edifissi in tüttu) alineèi d'in trê in trê e cu'a parte sentrâle faciâ in sce dui làtti da ciàssa lungâ. Dismessa intu [[2004]] pe' vìa de l'abulisiùn da lêva, a caserma a l'è finìa int'in stàttu de abandùn. Furmalizâ a dismisciùn du [[2007]] u cumün u l'ha individuàu stu scitu chi cumme ideâle pe'a custrusiùn du növu pôlu sculasticu, tantu che intu [[2022]] a l'è stèta caciâ zü a ciü parte de strutüre, levèi quattru edifissi versu a scciümè(r)a e e mü(r)aje ch'e se faccian in scia Vìa au Piemunte.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga. Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|pp=90-99|capìtolo=Albenga e le Caserme. Caserma Turinetto}}</ref>
* '''Caserma Garibaldi''', a se truvava inte quellu ch'u l'è u stò(r)icu cumplessu cunventuâle de San Benardìn, inta lucalitè de Vaìn. U cumplessu u l'è in sce dui cièi, cun tantu de ciòstru, gêxa e cunvèntu e du [[1894]] l'é(r)a stètu sernüu pe' uspità ina brigâ du "Genio" cumposta de trê cumpagnìe, pe' in tutâle de 300 surdatti.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Vadino| ànno=2021|editô=Edizioni Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|capìtolo=IV. L'età contemporanea|p=98}}</ref> A denuminasiùn de Caserma Garibaldi a vegne duve(r)â a partì dau [[1907]], mèntre a custrusiùn da Caserma Piave a pôca distànsa a l'ha purtàu au lèntu declìn de sta chi, tantu che du [[1943]] a l'è presensiâ da ina manega de surdatti du 2° Regimèntu d'Artije(r)ia Armâ. Ucupâ dae trüppe tedesche aa firma de l'armistìssiu, a vén aa fìn abandunâ fìn au dòppu guèra.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga. Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|pp=75-81|capìtolo=Albenga e le Caserme. Caserma Garibaldi e Convento di San Bernardino}}</ref>
* '''Caserma Piave''', a Vaìn, a dà u numme aa lucalitè dund'a se tröva (''dae Caserme''). Inaugü(r)â du [[1930]] aa presènsa de Umbèrtu de Savoia, a cröve ina süperficie de tòstu 90 mìlla mêtri quadrài. I travai i l'é(r)an cumensèi intu [[1927]], cu'u Ministe(r)u da Guèra ch'u spunciava pe' ti(r)à sciü in Arbenga ina caserma in gràddu de uspità in Regimèntu de Artije(r)ia da Campagna. U primmu regimèntu a insediâse u l'è stètu u 29°, trasfe(r)ìu de dòppu inta Caserma Turinetto. Custituìa da dixöttu edifissi, cumme regurdàu dau Cumandu Militâre de Tü(r)ìn du [[1969]]. Dismessa du [[2010]], pü(r)e se a ciü parte di edifissi u nu vegnìva ciü duve(r)àu se nu pe' funsiùi de depôxitu zà dau [[1989]]. Carateristica fra tütte a palasìna de cumandu, in sce trèi livélli, faciâ in scia stradda e dunca ciü d'impattu rispèttu ae âtre. A l'è caraterizâ da ina forte geumetria, ch'a fa pensà au neuclascicismu, vistu u frasiunamèntu inte dui urdini grassie a 'na curnixe marcaciàn fra u cian de bassu e u primmu. Trèi i ingressi ch'i figü(r)an, ün prinsipâle e dui de fiancu, ch'i g'han in cumün i àrchi semireundi a surmuntâ.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga.Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|pp=110-120|capìtolo=Albenga e le Caserme. Caserma Piave}}</ref>
==== E pòrte ====
<gallery mode="packed" widths="160" heights="160">
Immaggine:A Pòrte du Muìn (Sentru Stòricu d'Arbenga).jpg|A Pòrte de Mu(r)ìn
Immaggine:A Pòrte de Turlâ (Sentru Stòricu d'Arbenga).jpg|A Pòrte de Turlâ
Immaggine:Albenga centro storico-porta d'Arroscia (cropped).jpg|A Pòrte de l'A(r)òscia
Immaggine:Albenga Porta Pertuxo (cropped).jpg|A Pòrte du Pertüxu
Immaggine:U Pòrtegu de l'Uspeâ (Sentru stòricu d'Arbenga) 01.jpg|U Pòrtegu de l'Uspeâ, dau de fö(r)a
</gallery>
Inte mü(r)aje de Arbenga Veggia se dröven quattru pòrte prinsipâli:<ref name=":0">{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|capìtolo=E Pòrte de Arbenga|pp=37-41}}</ref>
* A '''Pòrte de Mu(r)ìn''' (o ''de Mü(r)ìn''), ancù ben vixibile, au fundu de Puntelungu, a l'inmette inte quellu ch'u l'é(r)a u cardu rumàn, che ancöi u l'è rapresentàu daa [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. A l'ha in aspèttu neuclascicu de(r)ivàu dai travai fèti inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], cun l'impunènte fruntùn, cu'n arcu semiriundu ch'u se ghe dröve au de sutta. Ai làtti de stu lì se trövan quattru spésse finte culònne lisce e squadràe. A l'é(r)a l'ingressu in Arbenga pe' chi u rivava da nord, traversandu a ''[[Via Julia Augusta]]''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/porta-molino-mura-medievali.htm|tìtolo=Porta Mulino e le Mura Medievali|vìxita=2024-07-13|
léngoa=IT}}</ref> L'è fina numinâ inti Statüi du [[1288]] cumme ''Porta Cepullorum'', pe' vìa da presènsa de 'na brancâ de cà de prupietè de sta famìa, mèntre u numme d'ancöi u vegne dau mü(r)ìn tardumedievâle ch'u se ghe truvava in tèmpu lì d'ataccu.<ref name="statüi">{{Çitta|Costa Restagno, 1995|cap. I, ''Gli Statuti di Albenga del 1288'', p. 57, nòtta n.46|Costa Restagno, 1995}}</ref>
* A '''Pòrte de Turlâ''', pòrte munumentâle du Settesèntu, a pìa u numme da ''Tor Lata'' (a tûre de làttu) e a l'inmette intu quartê d'Arbenga Veggia cu'u mèximu numme. Ascì inte stu câxu u se ghe dröve in èrcu semiriundu, fiancàu da due masìccie finte culònne, in continuitè cu'e mü(r)aje sitadìne. Inta parte âta a l'è surmuntâ da 'na strutü(r)a recürva cun trèi pinâculi. Au sèntru, int'in nicciu, 'na madunetta de marme(r)u ch'a remunta au [[1894]], rangiâ du [[2005]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/2005/08/12/mobile/leggi-notizia/argomenti/attualit/articolo/albenga-il-restauro-di-porta-torlaro.html|tìtolo=Albenga, il restauro di Porta Torlaro|vìxita=2024-07-13|léngoa=IT}}</ref>
* A '''Pòrte da Ma(r)ìna''', demulìa intu [[1938]] asemme au Castéllu e au sivicu teâtru pe' fasiltà l'ingressu in Arbenga ai câri e ae caròsse. A curispundeva a l'ingressu aa sitè pe' chi u rivava dau mâ. St'impunènte cumplessu ch'u nu gh'è ciü u l'é(r)a fiancàu da due tûre e a partì dau [[1251]] u l'é(r)a stètu duve(r)àu cumme sêde da milìssia dai zenesi, armenu fìn au Sinquesèntu. Finìu in man ai Cassulìn, l'é(r)a stètu ancù cunvertìu a cunvèntu, pe' vuluntè du Gio Maria Oddo. Tèmpu di fransesi u l'é(r)a passàu au cumün arbenganese.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/castrum-porta-marina.htm|tìtolo=Castrum Porta Marina|vìxita=2024-07-14|léngoa=IT}}</ref>
* A '''Pòrte de l'A(r)òscia''', a pòrte meridiunâle d'Arbenga, cuscì ciamâ perché a se dröve versu a scciümè(r)a, inmetèndu intu cardu rumàn, a l'âtru càppu rispèttu de quella che ancöi a l'è a [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. Antigamènte da chi a sciurtiva a ''[[Via Julia Augusta]]'', piandu a vìa versu u Munte e pruseguèndu a mezza còsta, fìn a A(r)àsce. Se presènta cun 'na strutü(r)a mudesta in laterissiu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/via-iulia-augusta.htm|tìtolo=Via Julia Augusta|vìxita=2024-07-14|léngoa=IT}}</ref>
Ghe sun pöi de âtre pòrte ciü picìne, fra ste chi quella du Pertüxu (l'antìga ''Porta pertuxii'', cunusciüa pü(r)e cumme a Pòrte de Sant'Eulàlia), intu làttu d[[a Sènta]], ch'a permeteva fasilmènte de zunze versu Vaìn. A l'è surmuntâ da 'na strutü(r)a sinquesentesca pe'u deflüssu de l'àiva e a permette de acedde a [[Vìa Oddu (Arbenga)|Vìa Oddu]].<ref>
{{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 415}}</ref> Ancù da regurdà a Pòrte da Gabèlla, au fundu de [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]], dunde aù i se vegghen i dui porteghi in intrâ aa [[Ciàssa de l'Uspeâ (Arbenga)|Ciàssa de l'Uspeâ]]: antigamènte a mantegniva, cumme u dixe u numme, ina funsiùn de cuntrollu in sce tàsce. In ciü 'n'âtra avertü(r)a, ciamâ a Pòrte de l'Aquila, a purtava intu curtìle de l'u(r)ato(r)iu di Gianchi, difesa dau Bastiùn dau mèximu numme.<ref name=":0" />
=== Natü(r)a ===
Intu terito(r)iu du cumün d'Arbenga i sun cumpresi sinque sciti natü(r)âli prutètti, scìa de tèra che de mâ:
* [[Riserva natü(r)âle regiunâle de l'Ìsu(r)a]]: a l'è a riserva ch'a cröve i 11 ha de l'Ìsu(r)a, tantu pe'a tèra che pe' de parte sutt'ègua, creâ du [[1989]] e, dau [[1995]], cumpresa ascì int'in scitu d'interesse cumünita(r)iu. In scia tèra a dà de prutesiùn a in ambiènte de maccia mediteranea dund'u ghe fa u nìu tanti uxelli, mèntre sutt'ègua u se tröva di prài de ''Posidonia oceanica'' e, ciü a fundu, de culonie de a(r)eghe e de cu(r)alli, cun tütte e béstie ch'e ghe trövan de repa(r)u.<ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/162011|tìtolo=Riserva naturale regionale dell'Isola di Gallinara|léngoa=EN|vìxita=2026-05-20}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324908|tìtolo=Isola Gallinara|léngoa=EN|vìxita=2026-05-20}}</ref>
* Munte Aü - E(r)exe(r)a - Riàn Turse(r)u: dau zügnu du [[1995]] dicia(r)àu scitu d'interesse cumünita(r)iu, u s'estènde pe' 2.420 ha fra Arbenga e i cumün de [[Barestin|Balestrìn]], [[Cixan|Cixàn]], [[Süccaellu|Sücca(r)èllu]], [[Tuiran|Tüi(r)àn]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]] e [[U Sejô|U Se(r)iâ]]. Intu sò terito(r)iu, ch'u l'è tòstu pa(r)eggiu a quellu de l'area prutètta pruvinsâle "E(r)exe(r)a, Munte Aü e Valle Ibà"<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/poggio-grande-monte-acuto-valle-rio-iba|tìtolo=Area protetta Provinciale Poggio Grande, Monte Acuto, Valle Rio Ibà|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref>, stu SIC u cumprènde di ambiènti du bèllu varieghèi, cun de cundisiùi rè(r)e de ciante de muntagna e da maccia ch'e crescen üna rènte a l'âtra, inclüsu bèn 34 qualitè d'urchidee e tòstu in tersu de tütte e ciante prutètte ch'i se trövan in Ligü(r)ia.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic48/index.htm|tìtolo=Monte Acuto - Poggio Grande - Rio Torsero|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324910|tìtolo=Monte Acuto - Poggio Grande - Rio Torsero|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> Stu chi u cumprènde ascì l'area prutètta pruvinsâle du turènte Ca(r)ènda, estesa in sce 45 ha e habitat da varietè ingàuna da [[Emys orbicularis|biscia scrossu(r)a eurupea]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/rio-carenda|tìtolo=Area protetta Provinciale Rio Carenda|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref>
* Fundu du mâ Löa - Arbenga: âtru scitu d'interesse cumünita(r)iu creàu intu zügnu du [[1995]], u s'estènde pe' 541 ha de mà fra i cumün de [[Löa]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]], [[U Sejô|U Se(r)iâ]] e Arbenga, cu'in fundu ch'u l'è cuèrtu da ün di prèi de ''Posidonia oceanica'' ciü impurtanti da regiùn. Pe' de ciü, i ghe sun ascì di prèi de ''Cymodocea nodosa'' e, fra e spécie ciü rè(r)e, se ghe pò truvà a ''Pinna nobilis''.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/marini/sic10/index.htm|tìtolo=Fondali di Loano - Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324973|tìtolo=Fondali Loano - Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref>
* Fundu du mâ Santa Crûxe - Gainâ(r)a - Câu da Lêna: u l'è in scitu d'interesse cumünita(r)iu istituìu de lungu intu zügnu du [[1995]]; u cröve 213 ha de [[Mâ Ligure|Mà Ligü(r)e]] scumpartìi cu'u cumün d'[[Arasce|A(r)àsce]], cumpresa ascì tütta a fascia de mâ in gì(r)u a [[Ìsua Gainâa|L'Ìsu(r)a]]. Inte st'area chi u fundu du mâ u l'è cuèrtu da ina ricca pupulasiùn de ''Posidonia oceanica'', ma i nu mancan di âtri habitat, cumme fundi de prìa e a presènsa fìna di cu(r)alli. Fra e spécie prutètte ch'e sun stète truvèi chi e ghe sun u fâsu cu(r)allu negru, u datte(r)u de mâ e tante qualitè de spügne, de crustacei e de pesci.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/marini/sic11/index.htm#|tìtolo=Fondali di Capo S.Croce - Gallinara - Capo Lena|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324974|tìtolo=Fondali Santa Croce - Gallinara - Capo Lena|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> Pe' de ciü, l'Ìsu(r)a e u brassu de mâ ch'u ghe stà in gì(r)u i sun drentu aa riserva natü(r)âle regiunâle da Gainâ(r)a, de 11 ha e creâ du [[1989]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/riserva-naturale-regionale/isola-gallinara|tìtolo=Riserva naturale Regionale Isola Gallinara|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref>
* Turènti A(r)òscia e Sènta: scitu d'interesse cumünita(r)iu, u l'è stètu creàu insemme ai âtri SIC arbenganesi e u g'ha in'estensciùn de 189 ha. U cumprènde l'ürtima parte da gè(r)a du [[Turénte Nêva|Nêva]] e de l'A(r)òscia, ciü tütta [[A Sènta]] e ina parte de sò zine. St'area chi, ch'a cunserva de macce de vegetasiùn tipica de zine di scciümmi e, aa bucca da Sènta, ascì quella de ma(r)ìne, a l'è in puntu impurtante pe'i uxelli de passu, cun ciü o mênu 150 spécie chi segnalàe.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic47/index.htm|tìtolo=Torrenti Arroscia e Centa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324909|tìtolo=Torrente Arroscia e Centa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> U scciümme Sènta u l'è cumpresu ascì inte l'area prutètta pruvinsâle cu'u mèximu numme, de 60 ha in tüttu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/fiume-centa|tìtolo=Area protetta Provinciale Fiume Centa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref>
Pe' de ciü, fra e ativitè arbenganesi pe'a prutesiùn da natü(r)a, u gh'è ancù:
* '''Sèntru Emys''': u l'è in sèntru, ch'u se pò vixità, de prutesiùn pe'a varietè ingàuna da biscia scrossu(r)a ''[[Emys orbicularis]]'', spécie u(r)igina(r)ia de ste tère chi e a riscciu d'estinsiùn. U Sèntru Emys, ch'u se tröva ae Còste de [[Leca (Arbenga)|Leca]], inta regiùn de l'Ìsu(r)a Bèlla, u cü(r)a l'incübasiùn de öve fina aa nasciùn de növe biscie scrossu(r)e e, passèi 2-3 ànni inte l'[[Acquâio de Zena|Acqua(r)iu de Zena]], ascì du sò rilasciu in natü(r)a.<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/emys/centro-emys-leca-albenga|tìtolo=Il Centro Emys di Leca di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-11}}</ref>
== Cultü(r)a ==
=== Istrusiùn ===
;Bibliutêche
* Bibliutêca sivica "Simonetta Comanedi": a l'è a bibliutêca sivica d'Arbenga, missa intu cian nobile de Palàssiu Oddu, antiga sêde du culêgiu. In funsiùn zà inti [[Anni 1930|anni '30]], inti [[Anni 1960|ànni '60]] a s'è mesciâ inta [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Cuntrâ Növa]], pe' vegnì inderé inta sêde u(r)igina(r)ia du [[2009]]. Dau [[2002]] intitulâ aa bioluga arbenganese Simonetta Comanedi, a cunta de ciü o mênu 30.000 vulümmi in tüttu, cu'u fundu antigu ch'u l'è furmàu da ciü de 4.000 ünitè.<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20231015100436/https://anagrafe.iccu.sbn.it/isil/IT-SV0003|tìtolo=Biblioteca civica Simonetta Comanedi|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=205&idCat=217&ID=217&TipoElemento=categoria|tìtolo=Cumün d'Arbenga - Bibliutêca|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref>
* Bibliutêca capitulare: a ne vegne daa bibliutêca che pe' di seculi a l'è stèta au servissiu du capitulu da catedrâle arbenganese e, dau [[1982|1984]], a l'è cunservâ cumme fundu drentu a l'archiviu da diocexi, pe'a decixùn du vescu Alessandro Piazza de mette insemme tütti i archivi de paròcchie soe. Fra e ope(r)e e i manuscriti chi cunservèi u gh'è u famusu ''[[Sacro, e vago Giardinello]]''.<ref>{{Çitta web|url=https://anagrafe.iccu.sbn.it/isil/IT-SV0004|tìtolo=Biblioteca capitolare|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/curia/settore-centrale/biblioteca-capitolare/|tìtolo=Biblioteca Capitolare|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref>
* Bibliutêca diucesâna "Monsignor Alessandro Piazza": a bibliutêca da diocexi, a se tröva intu semina(r)iu vescuvìle e, daa sò fundasiùn du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] cumme fundu du semina(r)iu, a l'è rivâ a tòstu 60.000 vulümmi in tüttu, cu'u fundu antigu ch'u ghe n'ha ciü o mênu 12.000.<ref>{{Çitta web|url=https://anagrafe.iccu.sbn.it/isil/IT-SV0226|tìtolo=Biblioteca diocesana "Mons. Alessandro Piazza"|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/curia/settore-centrale/biblioteca-del-seminario/|tìtolo=Biblioteca diocesana "Monsignor Alessandro Piazza"|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref>
* Bibliutêca "Don Umberto Barbena": fundâ du [[1954]], a l'è a bibliutêca specializâ da sesiùn arbenganese du [[Club arpin italian|CAI]]. Fra munugrafìe, giurnâli e mappe a cunta de ciü de 4.000 ünitè.<ref>{{Çitta web|url=http://anagrafe.iccu.sbn.it/opencms/opencms/ricerche/dettaglio.html?monocampo=IT-SV0221|tìtolo=Biblioteca Don Umberto Barbera|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://caisidoc.cai.it/biblioteche-cai/biblioteca-don-umberto-barbera-cai-sezione-di-albenga/notizie-sulla-biblioteca/|tìtolo=Biblioteca "Don Umberto Barbera" CAI Sezione di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref>
;Scö(r)e
In Arbenga gh'è öttu asili, quattru de sti lì i sun statâli (quellu pe'a Vìa di Orti, u "San Clemente" a Vaìn, quellu de [[Leca (Arbenga)|Leca]] e quellu de [[San Fé (Arbenga)|San Fé]]-[[Lüxignan|Lüxignàn]]), i âtri quattru i sun pe' cuntru privèi (l'asilu "Ester Siccardi", u "Faà di Bruno", u "S.S. Annunziata" e, a [[Campugexa#San Zorzu|San Zorzu]], u "San Giorgio").<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttitalia.it/liguria/35-albenga/34-scuole/scuola-dell-infanzia/|tìtolo=Scuole dell'Infanzia di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref>
E scö(r)e prima(r)ie e sun öttu ascì: üna, a "Redemptoris Mater" a l'è privâ, e âtre e sun pübbriche e, intu detaju, gh'è a "Don Umberto Barbera" pe'a Vìa di Orti, üna inte Paccini, üna a Leca, a "Carenda" inta regiùn de Rollu, üna a Vaìn, a "Nada Torri Ricci" a [[Campugexa]] e a "Eugenio Montale" aa [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttitalia.it/liguria/35-albenga/34-scuole/scuola-primaria/|tìtolo=Scuole Primarie di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref>
E medie d'Arbenga e sun a "Mameli-Alighieri", inta Vìa di Orti, e a "Artemisia Gentileschi" a Leca; de ciü, a gh'è ancù a scö(r)a privâ "Redemptoris Mater", cu'e sò medie.<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttitalia.it/liguria/35-albenga/34-scuole/scuola-secondaria-di-primo-grado/|tìtolo=Scuole Secondarie di primo grado di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> In Arbenga ghe sun ascì pa(r)egge scö(r)e segunda(r)ie de segundu graddu che, intu detaju, e sun:
* Liceu Statâle "Giordano Bruno": cumplessu de licei, u l'è spartìu pe' trê sêde. A dirigènsa a se tröva au Puntelungu, insemme ae classe du trienniu di indirissi scientifichi; u liceu artisticu u l'è intu palàssiu dund'u gh'é(r)a u tribünà, dau Ruggettu, mèntre dae Paccini, inte Vìa Dante, u gh'è u liceu spurtivu, müxicâle, clascicu e lenguisticu, ciü che e classe du bienniu du scientificu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.liceogbruno.edu.it/|tìtolo=Liceo Statale G. Bruno Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref>
* Liceu "Redemptoris Mater": scö(r)a privâ, gestìa daa diocexi, a se cumpune de quattru cursi dife(r)ènti: sociu-psicu-pedagogicu, clascicu, lenguisticu e scientificu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.csdalbenga.it/presentazione-liceo/|tìtolo=Materiale di Presentazione: Liceo delle Scienze Umane|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref>
* Istitüu tecnicu "G. Galilei": parte de l'Istitüu Segunda(r)iu Superiûre "Giancardi Galilei Aicardi", u g'ha a sò sêde a [[Campugexa]] e u l'è atìvu cu'i dui indirissi elettronicu e infurmaticu.<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.isgiancardigalileiaicardi.edu.it/i-plessi/|tìtolo=Istituto Secondario Superiore Giancardi Galilei Aicardi - Plessi|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref>
* Istitüu agra(r)iu "D. Aicardi": situàu inte l'antigu cunvèntu de San Benardìn, a Vaìn, u l'è spartìu int'in istitüu prufesciunâle e in istitüu tecnicu de agrâ(r)ia, agrualimentâre e agruindüstria. Ascì stu chi u l'è parte de l'I.I.S. "Giancardi Galilei Aicardi".<ref name=":1" />
=== Teâtru ===
[[File:Castrum di Porta Marina (Albenga, foto pre-1938).jpg|thumb|Castrum da Porte da Ma(r)ìna, primma du 1938]]
Arbenga a g'ha in teâtru, u cine-teâtru Ambra, in funsiùn dau [[1948]] e ch'u se tröva intu quartê de Santa Ma(r)ìa, in Arbenga Veggia; de ciü, e ghe sun de âtre sâle che, a l'ucaxùn, e sun duve(r)èi pe' spetaculi du genere. A ògni moddu, l'ativitè teatrâle arbenganese a tröva e sò u(r)igine fina inti anni da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]], cu'e primme rapresentasiùi intu cunvntu scunsacràu de San Tumaxu, adatàu cu'u tèmpu a teâtru e che, du [[1830]], u l'è passàu in gestiùn au Cumün. U Teâtru Sivicu u l'è stètu pe(r)ò caciàu zü du [[1938]] pe' fà spassiu au slargamèntu de [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]], cu'e rapresentasiùi ch'e sun andète avanti inta sêde da Federasiùn Agricula, aa Ma(r)ìna,<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Valerio Raimondo|tìtolo=Il Teatro Civico di Albenga (1814-1938)|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0376162|ànno=Utubre 2000|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=4-6, 61-62}}</ref> che ciü tardi a l'è vegnüa u Cìne-Teâtru Astor, ancöi seràu.<ref name=":8">{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1029649/ICCD11825224_0700210481_dec.pdf|tìtolo=Ex Cinema Teatro Astor e area limitrofa, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-07-26}}</ref>
=== Dialettu arbenganese ===
{{Véddi ascì|Dialettu arbenganese|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}}
[[File:Ciapélle di "Fieui di Caruggi" (Arbenga)-Cagnetta a dorme.jpg|thumb|Ina ciapella cun "Cagnetta a dorme", in arbenganese, dai "Fieui di Caruggi"|sinistra]]
In Arbenga u se parla 'n dialettu da [[Lengoa ligure|lengua ligü(r)e]], ch'u fa parte du [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligü(r)e de sèntru-punènte]], ch'u n'è a varietè ciü difüsa. L'è ascì parlàu inti âtri cumüi du sircunda(r)iu e survatüttu de quattru valè ae sò spàlle (Neva, Pennavàire, A(r)òscia e Le(r)ùn), scibèn ch'e ghe seccen de dife(r)ènse intu parlà da ina zôna a l'âtra, cun varietè ciü o mênu cunservatìve e dialetti de transisiùn ascì.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marina Manieristi|outô2=Simonetta Maccioni|outô3=Giuseppe Marchini|tìtolo=In saccu de parolle|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0026149|ànno=2005|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=6|capìtolo=La Lingua}}</ref> Pe' de ciü carateristiche arbenganesi intu parlà se trövan in scia còsta au mênu fìn au [[U Burghettu (Santu Spiritu)|Burghettu]], cumpresa a valâ da Va(r)atella.<ref>{{Çitta web|url=https://www.liguria2000news.it/primo_piano/miniguida-alla-pronuncia-delle-parole-nel-dialetto-ligure-di-albenga/|tìtolo=Miniguida alla pronuncia delle parole nel dialetto ligure di Albenga|outô=Vincenzo Bolia (a cü(r)a de)|léngoa=IT|vìxita=2024-09-11|dæta=10 dixèmbre 2010}}</ref>
Trèti distintivi da varietè sitadìna i sun l'avertüa da ciü parte de "e" scìa tòniche che nu e a caütta tòstu cumplêta da "r" in pusisiùn intervucalica, duvüa a 'n fenomenu de lenisiùn<ref>{{Çitta lìbbro|outô=[[Giulia Petracco Sicardi]]|outô2=[[Fiorenzo Toso]]|outô3=Patrizia Cavallaro|tìtolo=Vocabolario delle parlate liguri|ànno=1992|editô=Consulta Ligure|çitæ=Zena|léngoa=LIJ, IT|p=111|volùmme=Vul. IV|capìtolo=Le parlate liguri}}</ref> e marcâ in vàri moddi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marina Manieristi|outô2=Simonetta Maccioni|outô3=Giuseppe Marchini|tìtolo=In saccu de parolle|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0026149|ànno=2005|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=6|capìtolo=La Lingua}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|pp=22-24|volùmme=Vul. I}}</ref> a segunda du moddu ch'a vegne prununsiâ. Ciü in generâle e parlè de valè arbenganesi l'han avüu l'evulusiùn du latìn -CT- inta furma -yt- e dunca presèntan u ditongu {{IPA|[aj]}} (''làite'') o ancù, inte sèrti dialetti cunservatìvi ''làcce'', a rivà fìn a {{IPA|[tʃ]}}).<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giulia Petracco Sicardi|outô2=Fiorenzo Toso|outô3=Patrizia Cavallaro|tìtolo=Vocabolario delle parlate liguri|ànno=1992|editô=Consulta Ligure|çitæ=Zena|léngoa=LIJ, IT|p=112|volùmme=Vul. IV|capìtolo=Le parlate liguri}}</ref> A ògni moddu inta parlâ sitadìna u l'è in trètu ch'u nu s'è cunservàu e au pòstu de stu lì i l'han avüu u(r)igine de furme sentìe ciü vixine ae va(r)ietè du lìgü(r)e sentrâle, ch'i g'han de spessu u son {{IPA|[ε]}} (''lète''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=475|volùmme=Vul. I}}</ref>), u mèximu fenomenu u se riscuntra inte sèrte custrusiùi verbâli (''stètu'', au pòstu de ''stàu'' o de ''stâitu'').
== Ecunumia ==
=== Prima(r)iu ===
Grassie aa presènsa da ciâna, u setû agriculu u l'è stètu de lungu u prinsipâle, cu'u svilüppu prugrescìvu versu l'agricultü(r)a intenscìva, rezüa in scia presènsa de aziènde agricule pe'a ciü parte de dimensciùi picine. Manimàn l'ecunumia a s'è dunca ligâ prinsipalmènte ai prudòtti da semenà ciütostu che ae curtivasiùi legnuse cumme u(r)ivi (ch'i l'ucupe(r)ean 135 ettari de terén), vì (cun 72 ètari de tèra) e ciante da frütu. Survetüttu ste ürtime patiscen ina forte redusiùn, se pènse ai suli 2 ètari dedichèi ai pèrseghi.<ref name="”Garibaldi”">{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Garibaldi|tìtolo=Tra Centa e Roia, uno sguardo geografico: Ambiente, popolazione, economia dei comuni rivieraschi e interni dell'estremo Ponente ligure|url=http://www.aiig.altervista.org/Centa%20e%20Roja/TRA%20CENTA%20E%20ROJA.pdf|ediçión=2|ànno=2014|editô=Associazione italiana insegnanti di geografia (Sezione Liguria - Sezione provinciale Imperia-Sanremo)|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=IT|p=95}}, cun particulâre rife(r)imèntu aa nòtta n.115
</ref>
Stu fètu chi u sa(r)ea duvüu au cangiu du moddu de gestì e tère, dedicanduse in mane(r)a ciü specifica a determinàu genere de cultü(r)a. De cuntru, defèti, l'è ben svilupàu l'ambitu de arumatiche. Ben difüze e cultü(r)e du rösuma(r)ìn, du tüme(r)u, du baxe(r)icò, da sarvia e da lavanda, asemme ae sciù(r)e inti vasi cumme e marghe(r)ìtte e, in segunda, quellu de sciù(r)e recise.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Piano Urbanistico Comunale Città di Albenga, aspetti socio-economici|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X022/VAS%202016/Elaborati%20costitutivi%20del%20progetto%20di%20PUC_adottato%20in%20data%2022_10_2015/01.%20DESCRIZIONE_FONDATIVA/DF_C/DF_C1.pdf|ànno=2015|editô=Cumün d'Arbenga|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=76|capìtolo=3. La struttura economica}}</ref>
Particularmènte tipichi de Arbenga e da sò ciâna sun e curtivasiùi de [[Articiocca viu"etta spinuṡa d'Arbenga|articiòcche]], [[Spa"egu viu"ettu d'Arbenga|spa(r)eghi]], [[Sücca trumbetta|sücche trumbette]] e [[Tomâta|tumâte]]. Ben cunusciüa fra e qualitè de tumâta u [[Tumata coeu de boeu d'Arbenga|cö de bö]] (o ''cuordibue''), che aa fìn du [[XX secolo|seculu XX]] a s'è imposta in sciu mercàu rispèttu a de âtre qualitè, cumme a marmanda e u tundulìsciu.<ref>{{Çitta web|url=https://issuu.com/ortofrutticola/docs/pomodoro-cuore-di-bue|tìtolo=Pomodoro cuor di bue d'Albenga|outô=AA.VV.|editô=L'Ortofrutticola|dæta=2013-03-17|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref>
=== Segunda(r)iu ===
[[File:Lusignano storica della Perseghini.jpg|thumb|Imagine stò(r)ica da Perseghini a Lüxignàn|left]]
Limitàu rispèttu au prima(r)iu, u l'è desvilüpàu survetüttu inti setûi derivèi de quellu agriculu<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/sites/default/files/allegati/attivita/albenganese.pdf |tìtolo=Agricoltura nell'albenganese|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30|p=8}}</ref> e alimentâre, seguen pöi quellu chìmicu e quellu mecânicu, pü(r)e se ben difüsu u l'è ascì l'ambitu de custrusiùi. Stu(r)icamènte defèti e l'e(r)an atìve aziènde cumme a Ledoga, arivâ inta ciâna du [[1926]], inte vixinanse da Caserma Turinetto, dunde u se travajava a scòrsa di castagni pe' trae u tanìn dae légne, ch'u serviva pe' cuncià u cöi(r)u.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=61|capìtolo=U Strada"iu}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.imprese.san.beniculturali.it/web/imprese/protagonisti/scheda-protagonista?p_p_id=56_INSTANCE_6uZ0&groupId=18701&articleId=117018&p_p_lifecycle=1&p_p_state=normal&viewMode=normal&articleIdPadre=117013|tìtolo=Roberto Lepetit, biografia|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref>
Du [[1820]], invêce, a s'é(r)a insediâ a Lüxignàn<ref>{{Çitta web|url=https://www.ortofrutticola.eu/it/magazine-agricoltura-di-albenga/blog-agricoltura_290/albenga-e-il-territorio_5/lusignano-fin-dai-tempi-piu-antichi-un-area-privilegiata-per-l-agricoltura_55|tìtolo=Lusignano: fìn dai tempi più antichi un'area privilegiata per l'agricoltura
|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> a Furnaxe Perseghini, fabrica atìva in Arbenga cun 'na sêde ascì in Puntelungu, che fìn ai ànni '70 a l'ha rapresentàu 'na funte d'ucupasiùn nu da pôcu pe'i arbenganesi e nu sulu. Au dì d'ancöi se mantegnen ancù de stampe(r)ìe e fina de âtre imprese ch'e funsiunan inta lavurasiùn di metàlli.<ref name=":6">{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Garibaldi|tìtolo=Tra Centa e Roia, uno sguardo geografico: Ambiente, popolazione, economia dei comuni rivieraschi e interni dell'estremo Ponente ligure|url=http://www.aiig.altervista.org/Centa%20e%20Roja/TRA%20CENTA%20E%20ROJA.pdf|ediçión=2|ànno=2014|editô=Associazione italiana insegnanti di geografia (Sezione Liguria - Sezione provinciale Imperia-Sanremo)|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=IT|p=96}}</ref>
=== Tersia(r)iu ===
U cumpartu ciü impurtante intu setû tersiàriu u l'è u cumèrciu tantu a l'ingrossu quantu au menüu, sun presènti defèti grandi magazìn e büteghe ciü picine, asèmme ascì a restu(r)ànti e albèrghi. Tüttavìa u türismu in Arbenga u l'è vegnüu a partì dai [[anni 1950|ànni '50]], cun de furme ciü pupulâri e ben dife(r)ènti in cunfruntu ae âtre lucalitè da vixìn. Vista a mazû dispunibilitè de spàssiu sun stèti custruìi campeggi e vilàggi türistichi de varie furme.<ref name=":6" />
Presènti ascì i stabilimènti e i bagni ma(r)in, ch'i sun vegnüi pôcu primma, se pènse defèti che a primma custrusiùn du genere a remunterea ai ànni '30.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbénga|léngoa=LIJ, IT|p=89|capìtolo=U strada”iu}}</ref> In ürtimu u pìa campu u türismu cultü(r)âle, vista a presènsa di müsei e a valurisasiùn du patrimôniu stò(r)icu e artisticu sitadìn. Intu setû di media sun ben seguii di giurnâli in scia réa, cumme ''IVG'', ''AlbengaCorsara'' e u ''Carciofino'', mèntre cutidièi lézüi de ciü i sun ''A Stampa'' e u ''Seculu XIX'', pe' de ciü in Arbenga gh'è a sêde de l'emitènte radiufonica [[Radiu Unda Ligure 101]], ch'a l'ha ascì ina segunda stasiùn denuminâ [[Radiu Unda Ligure Italia]] e a difunde i sò prugràmmi inte tüttu u punènte da regiùn.
== Fèste e fe(r)e ==
* Fèsta da Madònna de Puntelungu, tütti i ànni ai 2 de Lüju, u se regòrda u mi(r)aculu avegnüu intu [[1637]], cu'a selebrasiùn religiusa e a fe(r)a ch'a se tegne inte tüttu u quartê, cun l'acumpagnamèntu müxicâle da banda e, aa fìn da fèsta, i föghi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/festa-della-madonna-di-pontelungo.litc65.htm|tìtolo=Festa della Madonna di Pontelungo|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> Segundu a tradisiùn, defèti, a sitè a sa(r)ea stèta sarvâ da in'incursciùn de barba(r)eschi che, veghèndu da distante a sitè ilüminâ, i s'e(r)an gi(r)èi versu U Se(r)iâ.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2022/08/lo-sbarco-dei-turchi-a-ceriale-un-evento-dimenticato/|tìtolo=Lo sbarco dei turchi a Ceriale, un evento dimenticato|outô=Fabrizio Marabello|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref>
* Fèsta de San Michê: dedicâ au santu prutetû da sitè, a se tegne tütti i ànni ai 29 de setèmbre, cu'a selebrasiùn religiusa e a prucesciùn di crìsti pe' Arbenga Veggia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/solennita-di-san-michele-arcangelo-3/#:~:text=Il%2026%20settembre%2C%20con%20l,intera%20Diocesi%20di%20Albenga%2DImperia|tìtolo=Solennità di San Michele Arcangelo|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref>
* Paliu dei Riùi Ingàuni, rievucasiùn stòrica ch'a se tegne tütti i ànni aa stè in Arbenga Veggia. A manifestasiùn a vegghe u cunfruntu fra i riui de Sant'Eulàlia (cu(r)ùi giancu e selèste, a reciamâ a capélla da santa, aù cacciâ zü), San Scî (gianu e verdu, u l'è u quartê de sud-est, ciamàu cuscì pe' vìa de 'n'âtra gêxa au scumparìa, dedicâ au vescu zenese), San Giuànni (rapresentàu dai cu(r)ùi giancu e russu, ch'u reciamma u santu dedicata(r)iu du batiste(r)u) e Santa Ma(r)ìa (a parte ciü a nord e a punènte, ch'a pìa u numme daa gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus, rapresentâ dai cu(r)ùi gianu e russu).<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/quartieri.htm|tìtolo=I quartieri di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> E quattru divixùi, pe' guagnà a cumpetisiùn déven afruntâse inte de gâre de tì(r)u cun l'èrcu, zöghi medievâli e de tì(r)u aa còrda. Intu mèntre inte tütta Arbenga Veggia i se tegnen banchetti e spetaculi a têma.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/palio-storico-di-albenga.litc70.htm|tìtolo=Palio storico di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref>
* Sciù(r)e d'Arbenga: pe' in mese, generalmènte in arvì, in Arbenga Veggia, i caruggi e e ciàsse vegnen decu(r)èi cun ciante e sciù(r)e tipiche da Ciâna, furmandu cuscì dife(r)ènti cumpusisiùi artìstiche.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/fior-d-albenga-il-grande-cinema.litc230.htm|tìtolo=Fior d'Albenga 2024, la magia continua|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref>
* Sagra Du Burgu: a l'è 'na fèsta ch'a se tegne aa Bastìa, urganizâ daa lucâle proloco, l'ürtima settimana d'agustu. Ognidüna de cantine du paìse a vegne duvèrta, cun in itinera(r)iu gastrunomicu ch'u pìa tüttu u paìse.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/-sagra-du-burgu-di-bastia-d-albenga.litc564.htm|tìtolo=Sagra du Burgu a Bastia d'Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref>
* Sagra du Michettin: se tegne aa fìn de lüju inta lucalitè de San Zorzu de Campugexa, dedicâ au [[Pàn frîto|pan frìtu]], dìtu ascì “michetìn”, a l'è ina fèsta dunde se ponen güstà i prudòtti du pòstu, cun ascì ina zona espuxitìva abasta grossa inti spassi da paròcchia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/sagra-du-michettin.litc11.htm|tìtolo=Sagra du Michettin|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref>
* [[Festival "San Giorgio" della Canzone in Lingua Ligure|Festival da Cansùn in Lengua Ligü(r)e]] (in vìa üfisiâle ''Festival "San Giorgio" della Canzone in Lingua Ligure''), u se tegne tütti i ànni inta frasiùn de San Zorzu, inti lucâli teâtru Don Pelle o inti spàssi esterni da paròcchia, vusciüu e urganizàu a partì dau [[2002]] daa [[Consulta Ligure|Cunsürta Lìgü(r)e]] cun l'ubietìvu de svilupà e fà cunusce e tradisiùi regiunâli.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/festival-della-canzone-dialettale.litc17.htm|tìtolo=Festival della Canzone in Lingua Ligure, edizione 2024 il 7 e 8 Giugno presso il Teatro Don Pelle di San Giorgio|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref>
* Sagra del Budino della Nonna, inte Leca, a se tegne au mese d'agustu intu campu spurtivu e a l'è urganizâ daa paròcchia e daa lucâle squaddra de ballavo(r)u. A primma edisiùn a l'è stèta fèta di [[Anni 1970|ànni '70]], u piàttu tipicu da güstà chi u l'è u bunettu, cumme u dixe u numme, asemme a di âtri da tradisiùn lìgü(r)e.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/la-43esima-sagra-del-budino-della-nonna-a-leca-dalbenga/|tìtolo=La 43esima Sagra del Budino della Nonna a Leca d'Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref>
* Sagralea, urganizâ daa cuperativa "Macchia Verde", a l'è a rassegna du vìn pigàu e di âtri vìn doc da Ligü(r)ia. A se tegne in regiùn Tèra Cunìu, frasiùn de Sàlia, in agustu, cun roba da mangiâ e da bêve, müxica, ciü ina se(r)ie de espusisiùi de prudòtti tipichi e nu sulu.<ref>{{Çitta web|url=https://sagralea.it/la-nostra-storia/|tìtolo=Sagralea, la nostra storia|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref>
* A Vaìn pe' mangià bèn, inandiâ dae òpere paruchiâli de Vaìn inti sò spàssi, a se tegne i prìmmi dì d'agustu e fra i piàtti prepa(r)èi ghe ne sun dife(r)ènti da tradisiùn nustrâna, cumme u cunìu, e lümasse, i raviöi e u cundiùn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sagravadino.com/la-storia-dei-nostri-piatti|tìtolo=La storia dei nostri piatti|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref>
* A Fèsta Grande, aa mitè de lüju, a l'è a sagra fèta daa paròcchia du Sacru Cö, intu campu da zögu da San Feìppu, de lungu cun specialitè lucâli cumme i raviöi, a buridda e anciùe frìte e cu'a müxica.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/a-festa-grande-al-sacro-cuore/|tìtolo=A Festa Grande, al Sacro Cuore|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref>
== Sport ==
<gallery mode="packed" widths="150" heights="150">
Stadio Annibale Riva.jpg|Vista du stàddiu "Annibale Riva"
Stadio Annibale Riva (69722).jpg|I campi da tennis inte Sgûre
</gallery>
In Arbenga e ghe sun pa(r)egge strutü(r)e pe'e ativitè spurtìve:
* Stàddiu cumünâle "Annibale Riva": u campu de balùn d'Arbenga, u se tröva inta regiùn de Sgûre e u l'è stètu realizàu fra u [[1927]] e u [[1928]]; du [[1934]] u vegne slargàu e u cangia de numme a ''Stadio Comunale del Littorio''. Ai 16 d'utùbre du [[1945]] l'impiantu u l'è stètu intitulàu aa memo(r)ia de l'Annibale Riva, partigiàn e dirigènte de l'Arbenga masàu a [[Campugexa]] du '[[1944|44]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gabriele Patrucco|tìtolo=Albenga Calcio|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0303062|ànno=2019|léngoa=IT|pp=357-358}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.anpi.it/biografia/annibale-riva|tìtolo=Annibale Riva|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> U stàddiu, che au dì d'ancöi u cunta de 3.800 pòsti, u l'è u campu de cà de l'Uniùn Spurtìva Arbenga; squaddra da sitè che daa sò fundasiùn, du [[1927]], a l'ha de lungu zügàu chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.calciodieccellenza.it/Storia/albenga.html|tìtolo=Storia dell'Albenga Calcio|outô=Vincenzo Bolia|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref>
* Campu da balùn "Massabò": campu da balùn aa [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]], u l'è u campu de cà pe'a segunda squaddra arbenganese de balùn, l'ASD Pontelungo 1949.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2017/10/albenga-nuova-vita-massabo-passa-al-comune-lasd-pontelungo-1949-torna-casa/|tìtolo=Albenga, nuova vita per il Massabò che passa al comune: l'Asd Pontelungo 1949 torna a casa|outô=Daniele Strizioli|dæta=2017-10-17|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref>
* ''Palamarco'': palasettu du sport a Vaìn, inta regiùn de Campulàu, u l'è stètu fabricàu au prinsippiu di [[anni 2000]] e u l'è duve(r)àu survetüttu pe'u [[Ballabanastra|basket]] e a ballavo(r)u; a ògni moddu u l'è vegnüu ascì a sêde de tante âtre sucietè spurtìve. U campu prinsipâle, au cuèrtu, u g'ha de tribüne pe' 500 pòsti in tüttu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2018/08/albenga-in-fase-di-ultimazione-i-lavori-al-palamarco-di-vadino/|tìtolo=Albenga, in fase di ultimazione i lavori al Palamarco di Vadino|outô=Daniele Strizioli|dæta=2018-08-24|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref>
* ''Palaleca'': âtru palasettu du sport, u se tröva inta frasiùn de [[Leca (Arbenga)|Leca]]. Chi u g'ha a sò sêde l'Albenga Volley, squaddra arbenganese de ballavu(r)u ch'a zöga inta serie B2.<ref>{{Çitta web|url=https://www.albengavolley.it/index.htm|tìtolo=Albenga Volley|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref>
* ''Stadio del Nuoto'': impiantu de prupietè cumünâle pe'i sport d'ègua, u se tröva aa Ma(r)ìna e u l'è dutàu de due vasche da 25 mêtri ciü üna da 16 m.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/piscina.htm|tìtolo=Piscina comunale|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref>
* ''Tennis Club Albenga'': strutü(r)a du cumün, a l'è de fiancu au stàddiu "Annibale Riva", inte Sgûre.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2024/06/albenga-nuova-vita-per-i-campi-da-tennis-di-via-olimpia-il-comune-pronto-a-darli-in-gestione/|tìtolo=Albenga, nuova vita per i campi da tennis di via Olimpia: il Comune pronto a darli in gestione|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> De ciü, pe'u tennis i ghe sun i campi da zögu du ''Sporting Club Magnolia'', ch'u l'è atresàu pe'u paddle ascì.<ref>{{Çitta web|url=https://www.liguriasport.com/2020/07/11/magnolia-sporting-club-albenga/|tìtolo=Magnolia Sporting Club Albenga|dæta=2020-07-11|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref>
== Aministrasiùn ==
=== Scindichi d'Arbenga ===
[[Immaggine:Palàssiu növu du Cumün (Arbenga) 01.jpg|miniatura|U palàssiu növu du Cumün, in [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa San Michê]]]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}}
{{ComuniAmminPrec|26 arvì 1945|3 lüju 1945|Domenico Amari|Comitato di Liberazione Nazionale|[[Scindico|Scindicu]]|}}
{{ComuniAmminPrec|3 lüju 1945|1946|Libero Emidio Viveri|[[Partio Comunista Italian|Partito Comunista Italiano]]|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1946|1951|Libero Emidio Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1951|1956|Filiberto Romagnoli|[[Democraçîa Cristiann-a|Democrazia Cristiana]]|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1956|1961|Filiberto Romagnoli|Democrazia Cristiana|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1961|1965|Luigi Anfossi|Partito Liberale Italiano|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1965|1967|Libero Emidio Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1967|1970|Giovanni Isoleri|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1970|1971|Natale Carcheri|Democrazia Cristiana|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|23 arvì 1971|12 nuvèmbre 1971|Renato Casillo|Partito Socialista Democratico Italiano|Pro-Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|12 nuvèmbre 1971|1973|Alessandro Marengo|Democrazia Cristiana|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1973|1974|Alessandro Marengo|Democrazia Cristiana|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1974|1976|Giovanni Isoleri|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1976|1978|Mauro Testa|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1978|1981|Angelo Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1981|2 setèmbre 1983|Mauro Testa|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|2 setèmbre 1983|18 zenâ 1984|Roberto Parodi|Democrazia Cristiana|Pro-Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|18 zenâ 1984|18 zügnu 1984|Filippo Basso|Democrazia Cristiana|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|18 zügnu 1984|1988|Angelo Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|10 zenâ 1989|25 dixembre 1990|Angelo Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|28 dixèmbre 1990|12 lüju 1993|Mariangelo Vio|Partito Comunista Italiano,<br />de dòppu Partito Democratico|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|17 lüju 1993|13 dixèmbre 1993|Sergio Grandesso Silvestri||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}}
{{ComuniAmminPrec|13 dixèmbre 1993|27 nuvèmbre 1997|Angelo Viveri|Lista sivica de sentru-scinistra<br />"Alternativa Democratica"|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|30 nuvèmbre 1997|2 dixèmbre 1997|Angelo Viveri|Lista sivica de sentru-scinistra<br />"Alternativa Democratica"|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|2 dixèmbre 1997|9 marsu 1999|Andrea Santonastaso||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}}
{{ComuniAmminPrec|10 marsu 1999|1º zenâ 2000|Renato Bartoli||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}}
{{ComuniAmminPrec|4 zenâ 2000|31 zenâ 2001|Angelo Viveri|Lista sivica de sentru-scinistra<br />"Alternativa Democratica"|Vice scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|21 frevâ 2001|28 mazzu 2001|Dionisio Spoliti||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}}
{{ComuniAmminPrec|28 mazzu 2001|28 dixembre 2004|Mauro Zunino|[[Fòrsa Italia (1994)|Forza Italia]]|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|28 dixèmbre 2004|4 arvì 2005|Narcisa Livia Brassesco||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}}
{{ComuniAmminPrec|19 arvì 2005|30 marsu 2010|Antonello Tabbò|Uniti nell'Ulivo (poi Partito Democratico)<br />e lìste siviche de sentru-scinistra|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|30 marsu 2010|27 nuvèmbre 2013|Rosalia Guarnieri|Lega Nord, Il Popolo della Libertà<br />e lìste siviche de sentru-drìta|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|27 nuvèmbre 2013|27 mazzu 2014|Giuseppe Montella||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}}
{{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2014|10 zügnu 2019|Giorgio Cangiano|Partito Democratico e liste siviche de sentru-scinistra<br />"Voce alla gente più", "Per Albenga", "Talea d'Albenga"
|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|10 zügnu 2019|10 zügnu 2024|Riccardo Tomatis|Liste siviche de sentru-scinistra<br />"Insieme per il futuro", "Con Albenga", "Progetto comune"|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|10 zügnu 2024|''in càrega''|Riccardo Tomatis|Liste siviche de sentru-scinistra<br />"Insieme per il futuro", "Civica 24", "Progetto comune"|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}
=== Gemelàggi ===
* {{Scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Carlofòrte|Carlufòrte]], dai [[14 novénbre|14 de nuvèmbre]] du [[2021]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.albengacorsara.it/2021/11/17/gemellaggio-tra-albenga-e-carloforte-2/|tìtolo=U gemelàggiu fra Arbenga e Carlufòrte|léngoa=IT|vìxita=2021-11-20}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://m.youtube.com/watch?v=R_PpiTW0t6Y&feature=youtu.be|tìtolo=A se(r)imonia de gemelaggiu fra Arbenga e Carlufòrte (Telemaristella)|léngoa=IT|vìxita=2021-11-20}}</ref>
== Vìe de cumünicasiùn ==
=== Stradde ===
Dife(r)ènti e sun e stradde ch'e culigan Arbenga cu'e sitè e i paìsi da vixìn: artêja de tranxitu fundamentâle a l'è a [[Stradda Statâle 1 Aurelia]], ch'a porta versu [[U Sejô|U Se(r)iâ]] (a punènte) e versu [[Arasce|A(r)àsce]] (a levante). A partì dau [[2004]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.stradeanas.it/it/liguria-il-ministro-scajola-inaugura-la-nuova-variante-dell%E2%80%99anas-tra-villanova-di-albenga-e-alassio|tìtolo=Liguria, il Ministro Scajola inaugura la nuova Variante dell'Anas tra Villanova di Albenga e Alassio|dæta=2004-05-08|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> cun st'ürtima lucalitè Arbenga a l'è pü(r)e culigâ da 'n rammu de "Aurelia Bis", a [[Stradda Statâle 717 de Villanöva]] ch'a cumensa a partì da Tûre Pernìxe, avendughe ascì de sciurtìe inta frasiùn da Bastìa e a [[Villanöva]].
Da [[Leca (Arbenga)|Leca]] a se deramma pöi a [[Stradda Pruvinsâle 453 da Valâ de l'A(r)òscia]], cunusciüa fina cumme "A Vìa da Cêve", ch'a traversa cumme dixe u numme a valâ de l'A(r)òscia rivandu fìn aa [[A Cêve|Cêve]], mèntre versu nord, a punènte, a g'ha u sò prinsipiu a [[Stradda Statâle 582 da Còlla de San Benardu]], ch'a se deramma partèndu dae Sgûre, passandu Leca e purtanduse versu Cixàn, traversandu l'intrega valâ du Nêva fìn a rivà a [[Garesce]]. Inte vixinanse sèmpre de Leca u se tröva u casellu de l'autustradda d'Arbenga, defèti a sitè a g'ha ina sò sciurtìa in sce l'[[Autustràdda A10 Zena-Vintimìa|A10 Zena-Vintimìa]], ch'a funsiuna ascì pe'i paìsi d'in gì(r)u aa Ciâna. Pe' de ciü e frasiùi de Campugexa e de Sàlia sun traversèi daa [[Stradda Pruvinsâle 3 U Se(r)iâ - Cixan|Stradda Pruvinsâle 3 U Se(r)iâ - Cixàn]],<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp3|tìtolo=SP 3 Ceriale-Cisano|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> ch'a se racòrda cun l'Aurelia ascì in A(r)iàn, dandu u(r)igine au tòccu dìtu da [[Stradda Pruvinsâle 39 de Campugexa]],<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp39|tìtolo=SP 39 Campochiesa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> mèntre ancù San Fé e Lüxignàn servìe daa [[Stradda Pruvinsâle 6 Arbenga - Casanöva - Pàssu de Cexi]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp6|tìtolo=SP 6 Albenga-Casanova Lerrone-Passo del Cesio|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref>
=== Feruvìa ===
[[Immaggine:Stasiun de Arbenga.jpg|miniatura|A stasiùn vista da Ciàssa Matteotti]]
Arbenga a l'è servìa da 'na [[Stasiùn de Arbenga|stasiùn]] feruviària in scia [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Zena-Vintimìa]], dutâ de trèi bina(r)i au servissiu du traffegu di pasege(r)i,<ref>{{Çitta web|url=https://www.rfi.it/it/stazioni/albenga.html|tìtolo=Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> a l'è stèta ativâ du [[1872]], ma a stasiùn cumme a veghemmu ancöi a l'è du [[1937]], prugetâ, cumme quella de Löa, da l'architettu Roberto Narducci in stìle rasiunalìsta, vista l'òpe(r)a de raduggiu da feruvìa fra ste due lucalitè.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Roberto Narducci|ànno=1938|tìtolo=I nuovi fabbricati delle stazioni di Loano e Albenga|revìsta=Rivista tecnica delle ferrovie italiane|volùmme=LIV|pp=180-186|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05|url=https://www.stagniweb.it/loano01.htm}}</ref> Cun u növu raduggiu da feruvìa a stasiùn d'ancöi a duve(r)ea vegnì sustituìa da üna ciü mudèrna, da custruì a munte, de prubabile inta frasiùn da Bastìa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/savona/2022/04/06/news/stazione_di_albenga_e_fermate_ecco_i_segreti_del_raddoppio_di_rfi-2918282/|tìtolo=Stazione di Albenga e fermate, ecco i segreti del raddoppio di Rfi|outô=Giò Barbera|dæta=2022-04-06|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref>
== Nòtte ==
;Notte au tèstu
<references group="n." />
;Notte bibliugrafiche
<references responsive="" />
== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Gio Ambrogio Paneri|tìtolo=[[Sacro, e vago Giardinello]]|ànno=2024 (1624 ss)|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LA, IT|volùmme=vul. I|cid=Sacro, e vago Giardinello}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Cottalasso|tìtolo=Saggio storico sull'antico ed attuale stato della città d'Albenga compilato da Giuseppe Cottalasso avvocato|url=https://books.google.com/books?id=kDUspsCq6BQC|ànno=1820|editô=Stamperia Delle-Piane|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Cottalasso, 1820}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Gerolamo Rossi|tìtolo=Storia della città e diocesi di Albenga|url=https://books.google.com/books?id=ToyQa1s6q5EC|ànno=1870|editô=Tipografia T. Craviotto|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Rossi, 1870}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|volùmme=Vul. XXI|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}}
* {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.com/books?id=sTuwrCII3pkC|ediçión=6|ànno=1982|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milàn|léngoa=IT|òpera=Guida d'Italia|cid=AA.VV., 1982|ISBN=88-365-0009-9}}
* {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medievale|ediçión=7|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale Studi Liguri|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|volùmme=Vul. I|òpera=Itinerari liguri|cid=Lamboglia, 1992}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Gli Statuti di Albenga del 1288|url=https://memoriedigitaliliguri.it/BD_vs_contenitore.aspx?Id_Scheda_Bibliografica_Padre=3334&Id_Progetto=0|ànno=1995|editô=Società Ligure di Storia Patria|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Costa Restagno, 1995}}
== Âtri prugètti ==
{{Interprogetto}}
== Ligammi de fö(r)a ==
* {{Çitta web|url=https://comune.albenga.sv.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}
{{Vedrìnn-a}}
{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Arbenga| ]]
kx2w5fpvvxikswc3njd1lop05vyxn2z
Berzezzi
0
1719
269851
269741
2026-05-20T20:15:31Z
Arbenganese
12552
/* Fèste e fêe */ +, dau Rossello
269851
wikitext
text/x-wiki
{{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Berzezzi
|Panorama = Promenade di Bergeggi, ottobre 2017.jpg
|Didascalia = <div style="text-align:center;">Panuramma de Berzezzi</div>
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[comun|cumüne]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|Divisione amm grado 2 = Sann-a
|Amministratore locale = Maria Rebagliati
|Partito = lista civica de çentru-mancinn-a "Uniti per Bergeggi"
|Data elezione = 4-10-2021
|Abitanti = 1060
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&lingua=ita Dätu Istat] - Pupulaçiùn rescidénte a-u 31 d'utubre d'u 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|Sottodivisioni = Ture d'u Mä
|Divisioni confinanti = [[Spoturnu]], [[Vuè]]
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1769
|Nome abitanti = Berzezìn
|Patrono = [[San Martìn de Tours]]
|Festivo = [[11 novénbre|11 de nuvenbre]]
|Mappa = Map of comune of Bergeggi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puziçiùn d'u cumüne de Berzezzi int'a pruvincia de Sann-a.
}}
'''Berzezzi''' (''Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è u̇n [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgure]] de 1.060 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> ch'u se tröva int'a [[pruvincia de Sann-a]].
== Giografìa ==
Berzezzi u l'è u̇n paize in faccia a-u mä int'a Rivea Lìgure de Punente, a 110 m de altitüdine sciü p'ou briccu (munte Sant'Élena 347 m s.l.m.). Cröze e caruggi giüttan a chinä a-a spedìa versu a màina.
Fan pärte d'u teritoju cumunäle ascì a fraçiùn de Ture d'u Mä e l'[[Îzua de Berzezzi]].
L'îzua, u trètu de costa ch'a ghe stà de frunte e e grotte marine da-u 1985 sun intrè a fä pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi ch'a l'ha u cùnpitu de cunservä intattu questu àngulu de Mediteràniu. Int'u 2007 a l'è stèta istituìa l'[[Àrea Marina Prutètta "Îzua de Berzezzi"]] p'â tutela e a valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu e anbientäle d'i fundäli in gìu a l'îzua e davanti a-a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi.
== Stoja ==
I primmi insediamenti riportan a l'épuca Neulìtica ma e nostre origini i sun lighè a 'n'antiga stirpe de Lìguri cunusciüa zà a-i tenpi d'i Rumäni. U numme d'u paize u vegne fètu derivä da ''Berg'' che in tedescu u vö dì muntaĝn̂a, cun riferimentu a-e caraterìstiche d'u postu, ma ascì a l'îzua: 'na muntaĝn̂a ch'a sciorte da-u mä. Ätri stüdiùzi ou fan derivä da Bergensis, d'a bäse lìgure bergo, munte, cun a zunta d'u sufissu latìn ense.
Int'u [[992]], u Véscuvu de Sann-a, pruprietäju de sti teritoi, u l'ha dèti cumme dunasiùn po'u sustentamentu di fratti, a l'abasìa custruìa insce l'îzua pe custudì e prezunte relìquje de Sant'Eugeniu.
Tra i [[X secolo|sécculi X]] e [[XI secolo|XI]] u burgu furtificä u l'ha rexistìu a-e frequenti incursciuìn saracene.
Int'u [[1385]] u Pappa Urbàn VI u l'ha vendüu u nostru teritoju a-a [[Repùbrica de Zena|Repübblica de Zena]] e insemme a quelli de [[Spoturnu|Spôtùrnu]] e [[Vuè]] u l'è inträ a fä pärte d'a pudesterìa de Costa de Vuè; l'îzua a l'è restä sutta a giurisdiçiùn d'u Véscuvu de Nôi.
Cu'u declìn d'a Repübblica de Zena ([[1797]]) e a séguitu d'a canpaĝn̂a d'Italia de [[Napolion Bonaparte|Napuliùn Bunapärte]], u teritoju de Berzezzi u l'è inträ da-u 2 dixenbre [[1797]] int'u Dipartimentu d'u Letinbru, cun capulögu [[Sann-a]], drentu a-a Repübblica Lìgure. Da-u 28 arvì [[1798]] u l'ha fètu pärte d'u II cantùn, capulögu [[Spoturnu|Spôtùrnu]], d'a Giurisdiçiùn de Culunbu e da-u [[1803]] d'u növu I cantùn de Sann-a int'a Giurisdiçiùn de Culunbu. Int'u [[1805]] a Repübblica Lìgure a l'è incurpurä inte l'Inperu Françeize, da-u 13 züĝn̂u 1805 a-u [[1814]], u cumüne de Berzezzi u vegne inserìu int'u [[Dipartimentu de Muntenötte]].
Int'u [[1815]] Berzezzi u l'è inträ a fä pärte d'u [[Regno de Sardegna|Reĝn̂u de Sardeĝn̂a]], cum'u l'ha stabilìu u Cungrèssu de Vienna e da-u [[1861]] d'u [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reĝn̂u d'Italia]].
Fina a-u [[1927]] u teritoju berzezìn u l'è inserìu e u fà pärte d'a pruvincia de Zena, int'u [[1927]] u l'è pasä sut'â [[pruvincia de Sann-a]] apena custituìa.
A l'inissiu d'u [[XX secolo|XX sécculu]] sun avegnüi duì fèti rilevanti. U 4 de mazzu d'u [[1917]], a dùe miggia da-a costa, u piróscafu SS Transylvania u l'è stètu afundä da u̇n sutumarìn tedescu. 'Na cruxe insc'â scügêa d'a Punta d'i Preni a ricorda i 407 morti int'a trageddia.
U segundu epizoddiu u l'è sucèssu int'u [[1921]], a dex'ùe de seĵa d'u 25 otubre u l'è esplozu u forte de Sant'Élena pe 'n incendiu partìu da-i bricchi vixìn. U paize u l'ha pagä u̇n gräve tribütu cun 20 morti, ciü de 300 ferìi, pezanti danni a-e chè e a-a gexa paruchiäle de San Martìn. 'Na làppide, insc'â faciäta lätu mä d'a gexa, a ricorda e vìttime d'u scoppiu d'u forte Sant'Élena.
In tenpu de guèra e precizamente u 28 dixenbre [[1943]], 'na lettia indiriçä a-u Cumandu d'a Milissia de Sann-a a individuäva inte l'Istitütu Merellu u̇n canpu de cuncentramentu d'a Repübblica Suciäle Italiäna. Tante persune, sulu perché ean ebrei, operäi ch'aveivan u curaggiu de scioperä, persune suspètte de antifascismu, parenti de zueni che refuävan de aruoläse o ch'aveivan aderìu a-a rexistensa, vegnivan pigè e serè int'e stu canpu e int'i ätri quattru prezenti in Ligüria. Chì u se prucedeiva a-a seleçiùn e a l'invìu int'i canpi de sterminiu; int'u cäxu d'u Merellu, a vixinansa a-u cazellu e a-a feruvìa, cunsentiva de furmä e tradotte d'i depurtè.
Berzezzi da-u 1973 a-u 31 dixenbre [[2008]] u l'ha fètu pärte d'a Cumunitè muntäna d'i Zuvi.
== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Berzézzi}}
=== Persune lighè cun Berzezzi ===
* Carmen Boni, näta Maria Carmela Bonicatti ([[Romma|Rumma]], 8 arvì [[1901]]) a l'è stèta 'n'atrice d'u cine müttu. Figgia de 'n culunellu de l'ezèrcitu e de Rovere Teresa de Berzezzi, a l'ha debutä 'nsc'ou grande schèrmu int'u [[1919]]. Spuzä da-u [[1938]] cu'u famuzu "chansonnier" parigìn Jean Rigaux a nu s'è scurdä de Berzezzi e oĝn̂i annu, int'u perìudu estivu, a vegniva in vacansa int'a cà russa de fiancu a gexa. A l'è morta a [[Pariggi]] int'u [[1963]], investìa da 'na màcchina.
* Carlo Buti, nätu a [[Firense|Firenze]] u 14 nuvenbre [[1902]] da Alfredo, faturìn d'u telégrafu, e Evelina Pani. Famuzu cantante di anni '30, cunsciderä ün d'i inventuì de quellu génere che ciü tärdi u sajà definìu cumme "cantu melódicu a l'italiäna", infèti quande 'n cantante u cantäva ben ghe divan "u canta a-a Buti". Int'u [[1953]] u spuza in segunde nosse Paolina Rossi, in ärte Lya, sö d'a muè d'u futüru scìndicu de Berzezzi Lorenzo Stacchini. Carlo Buti ou ricurdemmu a Berzezzi, int'a villa ciamä "Primmu amù" int'i anni chi van da-u [[1953]] a-u [[1962]]. U l'è mortu a Montelupo Fiorentino u 16 nuvenbre [[1963]].
* Achille Cabiati, scultù, pitù e ceramista u l'è nätu in [[Vuè]] int'u [[1920]]. U l'ha partecipä a Rexistensa cumme partigiàn cunbatente, numme de bataggia "Michelangelo", ricruvindu ascì a càrega de cumandante d'u distacamentu Calcagno. Int'i primmi anni d'u dopuguèra u l'ha perfeçiunä a sö furmasiùn a Rumma, frequentandu autuì d'u càlibru de Guttuso, Turcato e Consagra. U l'ha spuzä a berzezina Maria Luisa Cocito e u l'ha fètu pärte d'u Cunseggiu Cumunäle de Berzezzi cu'i scìndichi Francesco Anaclerio e Lorenzo Stacchini. A Achille Cabiati, mortu int'u [[1962]], a l'è stèta intitulä a bibliuteca cumunäle.
== Posti de interèsse ==
[[File:Bergeggi - chiesa di San Martino Vescovo.jpg|thumb|A gexa de San Martìn|left]]
=== Architetüe religiuze ===
Int'u paize:
* '''Gexa de San Martìn de Tours''', int'u [[1706]] u l'ha inissiu a custrusiùn d'a növa paruchiäle e u 29 otubre [[1709]] u gh'è l'inaugurasiùn e a sulenne cerimonia de cunsacrasiùn. A-u sö intèrnu sun cunsèrvè u̇n dipintu d'a Madonna d'u Ruzäju de scöa tuscäna (d'u [[XVI secolo|XVI sécculu)]], 'na scultüa d'u françeize Lacroix e u̇n Cristu de Antón Marìa Maragliàn.
* L''''Âtóju de Santa Catàina''', zà prezente int'a relasiùn d'u Véscuvu Mascardi de l'autünnu [[1585]], u l'è stètu ristruturä e ancö u l'è adibìu a 'na funçiùn ciü suciäle.
Insc'ê âtüe:
* Capella de San Steva
* Capeletta de San Bastiàn
Insce l'îzua:
* Rèsti de 'na'antiga gexa paleucristiäna d'u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI sécculu]] e de l'abasìa custruìa int'u [[992]], vuŝĉiüa da-u Véscuvu Benärdu ch'u l'aveiva afidä a-a cüa d'i fratti pruvenienti da Lérins.
=== Architetüe civili ===
==== Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä ====
U Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä, vusciüu e istituìu da-u Cumüne de Berzezzi int'u [[2012]], cu'u suportu d'a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendensa d'i Beni Architetónici d'a Ligüria]], u vö
divulgä l'ereditè lasciä da Mario Galvagni: u̇n mesaggiu ancùn cèu e cuncretu de cumme u segge puscìbbile custruì, sensa metise in cunpetisiùn cun l'Anbiente.
U l'ea a meitè d'i [[Anni 1950|anni '50]] quande Galvagni, architettu frescu de làurea, u l'aveiva vintu u cuncursu prumossu da l'inprezäju Piero Tizzoni e u partiva a traçä e lìnie pe svilüpä da zeru l'urbanizasiùn d'u prumuntoju de Ture d'u Mä. Cumensäva cuscì a realizasiùn de 'na serie de custruçiuìn e de aredi urbäni, 'n insemme de ópere
architetóniche de ricunusciüu valure artìsticu, in graddu, ancùn a-a giurnä d'ancö, de caraterizä u̇n'àrea urbanizä elevàndune u prestiggiu.
L'istitusiùn d'u Pärcu Architetónicu, a vö ese a celebrasiùn de ste ópere, testimuniansa de cumme 'n'architetüa de äta qualitè e pregiu, ch'a l'ha tegnüu in grande cunsciderasiùn u teritoju, a segge in graddu de svilupä, in manea atuäle e cun 'na giüsta sensibilitè creativa, tesciüi urbanizè in armunìa cun i valuri anbientäli e naturalìstici d'u postu. Defèti, cumme u l'ha avüu moddu de evidensiä u Galvagni stessu, e sö ópere sun näte in pèrfetta sintunìa cun e furme e e caraterìstiche estetiche d'u prumuntoju, cu'a luxe, cu'u terén, cun e tante emusciuìn e i forti sentimenti cundivizi cu'a cumitensa e cu'i operäi che l'han custruìe.
Pe prumuöve u Pärcu, u Cumüne de Berzezzi, cun a culaburasiùn de l'Arch. Marco Ciarlo, u l'ha ideä e adutä u̇n logu identificativu, u l'ha realizä 'na püblicasiùn "Guidda a-u Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä" e 'na Cartina temàtica.<ref>{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/il-parco-architettonico-di-torre-del-mare/|tìtolo=Turismo Bergeggi, Parco Architettonico Torre del Mare|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}</ref>
=== Architetüe militäri ===
* Forti San Luensu, San Steva e San Giàcumu custruìi tra u [[XVII secolo|XVII]] e u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]] a-i cunfìn cu'u cumüne de [[Vuè]]. Urtre a furtessa de San Giàcumu, ch'a se pö vedde da l'Aurelia, restan sulu duì speruìn d'u forte San Steva.
* Forte de Sant'Élena, pocu distante da-a çimma d'u munte ch'u gh'ha u stessu numme, u fäva buna guärdia insc'ou paize. U sajà cunpletamente distrütu da l'espluxùn d'u forte stessu int'a nötte d'u 25 otubre [[1921]]. Ancö d'u Forte u nu rèsta nint'ätru ch'â cavitè cauzä da-u scoppiu e i rèsti de quärche custrusiùn militäre.
* Baterìa de San Bastiàn, semmu int'u [[1889]] quandu cuminsan a tiä sciü a furtessa. Ciamä ancùn ancö "A Baterìa", a l'è prutètta da mu̇àgge e a se cunpune de dùe custrusiuìn retanguläri indipendenti culeghè tra de lù. Vendüa a-i privè, döviä cumme abitasiùn a l'è in óttimu stätu.
=== U castelä ===
U vegne definìu [[Castelà (furtificasiùn)|castelä]] 'na zona duvve u segge prezente u̇n recintu preistóricu furtificä in génere puzisiunä inte 'n puntu stratégicu duminante e cunprendente a-u sö intèrnu abitasiuìn, posti destinè a-e pràtiche rituäli de venerasiùn urtre che ativitè artigianäli, ricóveri pe-i animäli e magazìn p'ê scorte alimentäri. A sö difuxùn avegne inte l'[[Etæ do Brónzo|etè d'u brunzu]] e [[Etæ do færo|d'u fèru]] cun 'na duggia funçiùn: difensiva e de cuntrollu.
Sun a tütti i efètti i primmi acenni de vitta suciäle organizä, ch'a purtià poi a-a nàscita d'i primmi centri abitè spece doppu a cunquista rumäna. U cäxu de Berzezzi u prezenta d'i trèti particularmente interesanti, cumme u truväse in pruscimitè de 'na viabilitè ben antiga, repigiä poi da-i [[Impêo Roman|rumäni]], in graddu de culegä lungu e dursäli tütta a regiùn. Ripurtä a-a lüxe in séguitu a 'n incendiu ch'u l'ha interesä a zona int'u [[1982]], u l'è stètu puscìbbile datä i repèrti ciü antighi a-u [[V secolo a.C.|V sécculu a.C.]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/wp-content/themes/editheme/pdf/documento3.pdf|tìtolo=Monte S.Elena, I primi Liguri a Bergeggi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}</ref>
Fra i ritruvamenti ciü interesanti, d'e munèe, ogètti d'üzu giurnalieru (che dimustran a cuntinuitè abitativa fina a-u [[I secolo a.C.|I sécculu a.C.]]) e ceràmiche che ìndican a prezensa de scangi anche se han a megiu i prudotti lucäli. Degna de notta a prezensa d'a lavurasiùn d'u fèru ma ascì d'u brunzu int'u scîtu, cu'u ritruvamentu de divèrsi ogètti. U castelä u l'è stètu poi abandunä pe 'n perìudu ciütóstu lungu, särvu ütilizzi izulè fina a-u [[XIII secolo|XIII sécculu]] e poi int'e guère francu-piemunteixi d'u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]], p'â sö puzisiùn stratégica.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Bianca Maria Giannattasio|outô2=Giuliva Odetti|tìtolo=Il Castellaro di Monte Sant'Elena|url=https://www.prolocobergeggi.it/liguria/wp-content/uploads/2015/09/castellaro-depliant-test_2015.compressed.pdf|ànno=2015|editô=Cappello Tipografia|çitæ=Sann-a|léngoa=IT|p=11}}</ref> Ancö u se pö nutä a çèrcia de prìe estèrna ch'a circuscrive a çimma d'u briccu e u bazamentu de divèrse abitasiuìn che a sö tenpu aveivan l'elevä custituìu da argilla presä e legnamme; int'a pärte ciü in èrtu u l'è puscìbbile nutä a prezensa de 'na custrusiùn cunposta da grossi blocchi de prìa scìmile a 'na scainä, de difìççile intèrpretasiùn.
=== Turi ===
* Insc'â sumitè de l'îzua se trövan e ruvine de 'na ture rumäna, a bäze circuläre. A funçiùn ciü prubàbbile a l'è cumme avanpostu de guärdia e färu de segnalasiùn po'u portu de ''Vada Sabatia'', ch'u l'ea rivä a ese davéi inpurtante pe-i tràffeghi marìttimi in épuca inperiäle.
* Int'u mediuevu surva e ruvine d'u turiùn circuläre a l'è stèta custruìa 'na ture de avistamentu a bäze quadräta.
* Ture d'Èa, antiga ture d'e l'ätu mediuevu a bäze runbuidäle, ch'a se tröva insc'ou prumuntoju de Ture d'u Mä.
* Ture Ruvie d'u [[XV secolo|XV sécculu]].
== Ecunumìa ==
U turizmu u l'è a ciü inpurtante risorsa d'u cumüne, specialmente int'u perìudu estivu. De pregiu, a pruduçiùn de öju d'e ôvìva e vin. Berzezzi u l'ha otegnüu da-a FEE-Italia (Foundation for Environmental Education) u cunferimentu d'a bandêa blö p'â qualitè d'e sö spiagge.
== Cultüa ==
=== Bibliuteca Cìvica "Achille Cabiati" ===
A bibliuteca cìvica "Achille Cabiati" a l'è a bibliuteca pübblica d'u Cumüne de Berzezzi. A se tröva in Via De Mari 28/D a l'intèrnu de 'n spassiu dedicä a-e ativitè culturäli.
A bibliuteca a l'ha 'n patrimoĝn̂u de 10.400 vulümmi de narasiùn, sagìstica, libbri pe-i figiö e stoja lucäle. A offre divèrsi servissi: préstitu lucäle d'i libbri, cunsultasiùn int'i spassi dedichè, üzu de pustasiuìn PC cun réi Wi-Fi pe inträ in internet e inurtre l'adexùn a-u Scistêma Bibliutecäju Nasiunäle, a l'ha reizu puscìbbile ascì préstiti tra e varie bibliuteche.
A strutüa a l'è avèrta cun orari setimanäli ch'i varian segundu a stagiùn (in génere martedì, zöggia, venerdì e sabbu).
A l'intèrnu d'a bibliuteca u gh'è a sede de l'Organizasiùn de Vuluntariätu "L'Îzua", 'n'asuciasiùn stóricu suciäle culturäle ativa 'nsc'ou teritoju e a Seçiùn de l'ANPI "F.lli Faggi". A bibliuteca dunque, a l'è 'n puntu de riferimentu p'â letüa, u stüddiu, i eventi culturäli e i mumenti de parteçipasiùn e cundivixùn suciäle int'u Cumüne de Berzezzi.
== Manifestaçiuìn ==
{{Seçión vêua}}
== Fèste e fêe ==
E sägre estive de Berzezzi e sun u̇n mumentu duvve u prufümmu d’u baxeicó e d’i piatti de peŝĉiu se fùnden cun l’arbaxìa, apuntamenti da nu pèrde che trasfurman u burgu inte ’n pälcuscénicu a l’avèrtu de cunvivialitè e tradisiùn. U̇n viaggiu int’u güstu sc-cettu.
U cö de oĝn̂i sejäna a l’è a cuxina e e sö pruposte. U nu se tratta de ofrì i soliti piatti, ma de fä cunuŝĉe i prudotti tìpici d’u teritoju, elaburè cun cüa segundu e riçètte tramandè int’u tenpu. Da-e troffie cu’u pestu artigianäle a-e specialitè de mä, oĝn̂i piattu u esprimme l’amù pe sta tèra. A qualitè d’i ingredienti primäi a fà da prutagunista, deliçiandu ascì i óspiti ciü ezigenti cun a vêa cuxina lìgure. L’ànima d’u paize a l’è ’na furmasiùn, ch’a và da-i figiö a quelli zà d’etè, in graddu de cuinvolge tütti cu’u sö calure umänu. L’organizasiùn, cüä cun paŝĉiùn da-u Cìrculu Ricreativu Culturäle Berzezìn, a se distingue pe l’acugliensa e a fà sentì ognün cumme a cà sö. U Circulu u l’è u muture instancàbile c’hu porta avanti e inisiative cun entuziasmu e prufesciunalitè. I vêi prutagunisti i sun i figiö d’u postu, che cun slanciu e dedisiùn portan ’na ventä de energìa in mezu a-e toue, inparandu ’nt’u fratenpu u valure d’a cumunitè.
Inte 'na curnixe da söĝn̂u tra mä e bricchi, esejäne cazzan int’i fin setemäna de Züĝn̂u, Lüggiu e Agustu, truvandu a giüsta culucasiùn int’a spléndida Ciassa XX Setenbre.
Chì, u zguärdu u l’è rapìu da-u panuramma ch'u leva u respìu: de frunte au mä, a-e spalle e faŝĉe cu’e maxee e i bricchi cu’i senté i strenzan a ciassa cumme a vureila braçä inte ’n scenäju ünicu. U nu manca a müxica, ch’a cunpagna oĝn̂i purtä e a rende l’anbiente festuzu e cuinvulgente. Partecipä a-e sägre de Berzezzi u l’è inträ inte l’ànima de ’n burgu ch’u sà cumme tegnì de bun cuntu a vitta, u mangiä e a belessa.
== Sport ==
{{Seçión vêua}}
== Aministraçiùn ==
{{Seçión vêua}}
== Cumünicaçiuìn ==
{{Seçión vêua}}
== Note ==
<references />
{{Clear}}
== Ätri prugètti ==
{{Interprogetto}}
{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Berzezzi| ]]
nbjvi161iss3buygdam5t1w88i2tcac
269852
269851
2026-05-20T20:15:47Z
Arbenganese
12552
/* Manifestaçiuìn */ -par. duggiu
269852
wikitext
text/x-wiki
{{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Berzezzi
|Panorama = Promenade di Bergeggi, ottobre 2017.jpg
|Didascalia = <div style="text-align:center;">Panuramma de Berzezzi</div>
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[comun|cumüne]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|Divisione amm grado 2 = Sann-a
|Amministratore locale = Maria Rebagliati
|Partito = lista civica de çentru-mancinn-a "Uniti per Bergeggi"
|Data elezione = 4-10-2021
|Abitanti = 1060
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&lingua=ita Dätu Istat] - Pupulaçiùn rescidénte a-u 31 d'utubre d'u 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|Sottodivisioni = Ture d'u Mä
|Divisioni confinanti = [[Spoturnu]], [[Vuè]]
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1769
|Nome abitanti = Berzezìn
|Patrono = [[San Martìn de Tours]]
|Festivo = [[11 novénbre|11 de nuvenbre]]
|Mappa = Map of comune of Bergeggi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puziçiùn d'u cumüne de Berzezzi int'a pruvincia de Sann-a.
}}
'''Berzezzi''' (''Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è u̇n [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgure]] de 1.060 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> ch'u se tröva int'a [[pruvincia de Sann-a]].
== Giografìa ==
Berzezzi u l'è u̇n paize in faccia a-u mä int'a Rivea Lìgure de Punente, a 110 m de altitüdine sciü p'ou briccu (munte Sant'Élena 347 m s.l.m.). Cröze e caruggi giüttan a chinä a-a spedìa versu a màina.
Fan pärte d'u teritoju cumunäle ascì a fraçiùn de Ture d'u Mä e l'[[Îzua de Berzezzi]].
L'îzua, u trètu de costa ch'a ghe stà de frunte e e grotte marine da-u 1985 sun intrè a fä pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi ch'a l'ha u cùnpitu de cunservä intattu questu àngulu de Mediteràniu. Int'u 2007 a l'è stèta istituìa l'[[Àrea Marina Prutètta "Îzua de Berzezzi"]] p'â tutela e a valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu e anbientäle d'i fundäli in gìu a l'îzua e davanti a-a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi.
== Stoja ==
I primmi insediamenti riportan a l'épuca Neulìtica ma e nostre origini i sun lighè a 'n'antiga stirpe de Lìguri cunusciüa zà a-i tenpi d'i Rumäni. U numme d'u paize u vegne fètu derivä da ''Berg'' che in tedescu u vö dì muntaĝn̂a, cun riferimentu a-e caraterìstiche d'u postu, ma ascì a l'îzua: 'na muntaĝn̂a ch'a sciorte da-u mä. Ätri stüdiùzi ou fan derivä da Bergensis, d'a bäse lìgure bergo, munte, cun a zunta d'u sufissu latìn ense.
Int'u [[992]], u Véscuvu de Sann-a, pruprietäju de sti teritoi, u l'ha dèti cumme dunasiùn po'u sustentamentu di fratti, a l'abasìa custruìa insce l'îzua pe custudì e prezunte relìquje de Sant'Eugeniu.
Tra i [[X secolo|sécculi X]] e [[XI secolo|XI]] u burgu furtificä u l'ha rexistìu a-e frequenti incursciuìn saracene.
Int'u [[1385]] u Pappa Urbàn VI u l'ha vendüu u nostru teritoju a-a [[Repùbrica de Zena|Repübblica de Zena]] e insemme a quelli de [[Spoturnu|Spôtùrnu]] e [[Vuè]] u l'è inträ a fä pärte d'a pudesterìa de Costa de Vuè; l'îzua a l'è restä sutta a giurisdiçiùn d'u Véscuvu de Nôi.
Cu'u declìn d'a Repübblica de Zena ([[1797]]) e a séguitu d'a canpaĝn̂a d'Italia de [[Napolion Bonaparte|Napuliùn Bunapärte]], u teritoju de Berzezzi u l'è inträ da-u 2 dixenbre [[1797]] int'u Dipartimentu d'u Letinbru, cun capulögu [[Sann-a]], drentu a-a Repübblica Lìgure. Da-u 28 arvì [[1798]] u l'ha fètu pärte d'u II cantùn, capulögu [[Spoturnu|Spôtùrnu]], d'a Giurisdiçiùn de Culunbu e da-u [[1803]] d'u növu I cantùn de Sann-a int'a Giurisdiçiùn de Culunbu. Int'u [[1805]] a Repübblica Lìgure a l'è incurpurä inte l'Inperu Françeize, da-u 13 züĝn̂u 1805 a-u [[1814]], u cumüne de Berzezzi u vegne inserìu int'u [[Dipartimentu de Muntenötte]].
Int'u [[1815]] Berzezzi u l'è inträ a fä pärte d'u [[Regno de Sardegna|Reĝn̂u de Sardeĝn̂a]], cum'u l'ha stabilìu u Cungrèssu de Vienna e da-u [[1861]] d'u [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reĝn̂u d'Italia]].
Fina a-u [[1927]] u teritoju berzezìn u l'è inserìu e u fà pärte d'a pruvincia de Zena, int'u [[1927]] u l'è pasä sut'â [[pruvincia de Sann-a]] apena custituìa.
A l'inissiu d'u [[XX secolo|XX sécculu]] sun avegnüi duì fèti rilevanti. U 4 de mazzu d'u [[1917]], a dùe miggia da-a costa, u piróscafu SS Transylvania u l'è stètu afundä da u̇n sutumarìn tedescu. 'Na cruxe insc'â scügêa d'a Punta d'i Preni a ricorda i 407 morti int'a trageddia.
U segundu epizoddiu u l'è sucèssu int'u [[1921]], a dex'ùe de seĵa d'u 25 otubre u l'è esplozu u forte de Sant'Élena pe 'n incendiu partìu da-i bricchi vixìn. U paize u l'ha pagä u̇n gräve tribütu cun 20 morti, ciü de 300 ferìi, pezanti danni a-e chè e a-a gexa paruchiäle de San Martìn. 'Na làppide, insc'â faciäta lätu mä d'a gexa, a ricorda e vìttime d'u scoppiu d'u forte Sant'Élena.
In tenpu de guèra e precizamente u 28 dixenbre [[1943]], 'na lettia indiriçä a-u Cumandu d'a Milissia de Sann-a a individuäva inte l'Istitütu Merellu u̇n canpu de cuncentramentu d'a Repübblica Suciäle Italiäna. Tante persune, sulu perché ean ebrei, operäi ch'aveivan u curaggiu de scioperä, persune suspètte de antifascismu, parenti de zueni che refuävan de aruoläse o ch'aveivan aderìu a-a rexistensa, vegnivan pigè e serè int'e stu canpu e int'i ätri quattru prezenti in Ligüria. Chì u se prucedeiva a-a seleçiùn e a l'invìu int'i canpi de sterminiu; int'u cäxu d'u Merellu, a vixinansa a-u cazellu e a-a feruvìa, cunsentiva de furmä e tradotte d'i depurtè.
Berzezzi da-u 1973 a-u 31 dixenbre [[2008]] u l'ha fètu pärte d'a Cumunitè muntäna d'i Zuvi.
== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Berzézzi}}
=== Persune lighè cun Berzezzi ===
* Carmen Boni, näta Maria Carmela Bonicatti ([[Romma|Rumma]], 8 arvì [[1901]]) a l'è stèta 'n'atrice d'u cine müttu. Figgia de 'n culunellu de l'ezèrcitu e de Rovere Teresa de Berzezzi, a l'ha debutä 'nsc'ou grande schèrmu int'u [[1919]]. Spuzä da-u [[1938]] cu'u famuzu "chansonnier" parigìn Jean Rigaux a nu s'è scurdä de Berzezzi e oĝn̂i annu, int'u perìudu estivu, a vegniva in vacansa int'a cà russa de fiancu a gexa. A l'è morta a [[Pariggi]] int'u [[1963]], investìa da 'na màcchina.
* Carlo Buti, nätu a [[Firense|Firenze]] u 14 nuvenbre [[1902]] da Alfredo, faturìn d'u telégrafu, e Evelina Pani. Famuzu cantante di anni '30, cunsciderä ün d'i inventuì de quellu génere che ciü tärdi u sajà definìu cumme "cantu melódicu a l'italiäna", infèti quande 'n cantante u cantäva ben ghe divan "u canta a-a Buti". Int'u [[1953]] u spuza in segunde nosse Paolina Rossi, in ärte Lya, sö d'a muè d'u futüru scìndicu de Berzezzi Lorenzo Stacchini. Carlo Buti ou ricurdemmu a Berzezzi, int'a villa ciamä "Primmu amù" int'i anni chi van da-u [[1953]] a-u [[1962]]. U l'è mortu a Montelupo Fiorentino u 16 nuvenbre [[1963]].
* Achille Cabiati, scultù, pitù e ceramista u l'è nätu in [[Vuè]] int'u [[1920]]. U l'ha partecipä a Rexistensa cumme partigiàn cunbatente, numme de bataggia "Michelangelo", ricruvindu ascì a càrega de cumandante d'u distacamentu Calcagno. Int'i primmi anni d'u dopuguèra u l'ha perfeçiunä a sö furmasiùn a Rumma, frequentandu autuì d'u càlibru de Guttuso, Turcato e Consagra. U l'ha spuzä a berzezina Maria Luisa Cocito e u l'ha fètu pärte d'u Cunseggiu Cumunäle de Berzezzi cu'i scìndichi Francesco Anaclerio e Lorenzo Stacchini. A Achille Cabiati, mortu int'u [[1962]], a l'è stèta intitulä a bibliuteca cumunäle.
== Posti de interèsse ==
[[File:Bergeggi - chiesa di San Martino Vescovo.jpg|thumb|A gexa de San Martìn|left]]
=== Architetüe religiuze ===
Int'u paize:
* '''Gexa de San Martìn de Tours''', int'u [[1706]] u l'ha inissiu a custrusiùn d'a növa paruchiäle e u 29 otubre [[1709]] u gh'è l'inaugurasiùn e a sulenne cerimonia de cunsacrasiùn. A-u sö intèrnu sun cunsèrvè u̇n dipintu d'a Madonna d'u Ruzäju de scöa tuscäna (d'u [[XVI secolo|XVI sécculu)]], 'na scultüa d'u françeize Lacroix e u̇n Cristu de Antón Marìa Maragliàn.
* L''''Âtóju de Santa Catàina''', zà prezente int'a relasiùn d'u Véscuvu Mascardi de l'autünnu [[1585]], u l'è stètu ristruturä e ancö u l'è adibìu a 'na funçiùn ciü suciäle.
Insc'ê âtüe:
* Capella de San Steva
* Capeletta de San Bastiàn
Insce l'îzua:
* Rèsti de 'na'antiga gexa paleucristiäna d'u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI sécculu]] e de l'abasìa custruìa int'u [[992]], vuŝĉiüa da-u Véscuvu Benärdu ch'u l'aveiva afidä a-a cüa d'i fratti pruvenienti da Lérins.
=== Architetüe civili ===
==== Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä ====
U Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä, vusciüu e istituìu da-u Cumüne de Berzezzi int'u [[2012]], cu'u suportu d'a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendensa d'i Beni Architetónici d'a Ligüria]], u vö
divulgä l'ereditè lasciä da Mario Galvagni: u̇n mesaggiu ancùn cèu e cuncretu de cumme u segge puscìbbile custruì, sensa metise in cunpetisiùn cun l'Anbiente.
U l'ea a meitè d'i [[Anni 1950|anni '50]] quande Galvagni, architettu frescu de làurea, u l'aveiva vintu u cuncursu prumossu da l'inprezäju Piero Tizzoni e u partiva a traçä e lìnie pe svilüpä da zeru l'urbanizasiùn d'u prumuntoju de Ture d'u Mä. Cumensäva cuscì a realizasiùn de 'na serie de custruçiuìn e de aredi urbäni, 'n insemme de ópere
architetóniche de ricunusciüu valure artìsticu, in graddu, ancùn a-a giurnä d'ancö, de caraterizä u̇n'àrea urbanizä elevàndune u prestiggiu.
L'istitusiùn d'u Pärcu Architetónicu, a vö ese a celebrasiùn de ste ópere, testimuniansa de cumme 'n'architetüa de äta qualitè e pregiu, ch'a l'ha tegnüu in grande cunsciderasiùn u teritoju, a segge in graddu de svilupä, in manea atuäle e cun 'na giüsta sensibilitè creativa, tesciüi urbanizè in armunìa cun i valuri anbientäli e naturalìstici d'u postu. Defèti, cumme u l'ha avüu moddu de evidensiä u Galvagni stessu, e sö ópere sun näte in pèrfetta sintunìa cun e furme e e caraterìstiche estetiche d'u prumuntoju, cu'a luxe, cu'u terén, cun e tante emusciuìn e i forti sentimenti cundivizi cu'a cumitensa e cu'i operäi che l'han custruìe.
Pe prumuöve u Pärcu, u Cumüne de Berzezzi, cun a culaburasiùn de l'Arch. Marco Ciarlo, u l'ha ideä e adutä u̇n logu identificativu, u l'ha realizä 'na püblicasiùn "Guidda a-u Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä" e 'na Cartina temàtica.<ref>{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/il-parco-architettonico-di-torre-del-mare/|tìtolo=Turismo Bergeggi, Parco Architettonico Torre del Mare|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}</ref>
=== Architetüe militäri ===
* Forti San Luensu, San Steva e San Giàcumu custruìi tra u [[XVII secolo|XVII]] e u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]] a-i cunfìn cu'u cumüne de [[Vuè]]. Urtre a furtessa de San Giàcumu, ch'a se pö vedde da l'Aurelia, restan sulu duì speruìn d'u forte San Steva.
* Forte de Sant'Élena, pocu distante da-a çimma d'u munte ch'u gh'ha u stessu numme, u fäva buna guärdia insc'ou paize. U sajà cunpletamente distrütu da l'espluxùn d'u forte stessu int'a nötte d'u 25 otubre [[1921]]. Ancö d'u Forte u nu rèsta nint'ätru ch'â cavitè cauzä da-u scoppiu e i rèsti de quärche custrusiùn militäre.
* Baterìa de San Bastiàn, semmu int'u [[1889]] quandu cuminsan a tiä sciü a furtessa. Ciamä ancùn ancö "A Baterìa", a l'è prutètta da mu̇àgge e a se cunpune de dùe custrusiuìn retanguläri indipendenti culeghè tra de lù. Vendüa a-i privè, döviä cumme abitasiùn a l'è in óttimu stätu.
=== U castelä ===
U vegne definìu [[Castelà (furtificasiùn)|castelä]] 'na zona duvve u segge prezente u̇n recintu preistóricu furtificä in génere puzisiunä inte 'n puntu stratégicu duminante e cunprendente a-u sö intèrnu abitasiuìn, posti destinè a-e pràtiche rituäli de venerasiùn urtre che ativitè artigianäli, ricóveri pe-i animäli e magazìn p'ê scorte alimentäri. A sö difuxùn avegne inte l'[[Etæ do Brónzo|etè d'u brunzu]] e [[Etæ do færo|d'u fèru]] cun 'na duggia funçiùn: difensiva e de cuntrollu.
Sun a tütti i efètti i primmi acenni de vitta suciäle organizä, ch'a purtià poi a-a nàscita d'i primmi centri abitè spece doppu a cunquista rumäna. U cäxu de Berzezzi u prezenta d'i trèti particularmente interesanti, cumme u truväse in pruscimitè de 'na viabilitè ben antiga, repigiä poi da-i [[Impêo Roman|rumäni]], in graddu de culegä lungu e dursäli tütta a regiùn. Ripurtä a-a lüxe in séguitu a 'n incendiu ch'u l'ha interesä a zona int'u [[1982]], u l'è stètu puscìbbile datä i repèrti ciü antighi a-u [[V secolo a.C.|V sécculu a.C.]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/wp-content/themes/editheme/pdf/documento3.pdf|tìtolo=Monte S.Elena, I primi Liguri a Bergeggi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}</ref>
Fra i ritruvamenti ciü interesanti, d'e munèe, ogètti d'üzu giurnalieru (che dimustran a cuntinuitè abitativa fina a-u [[I secolo a.C.|I sécculu a.C.]]) e ceràmiche che ìndican a prezensa de scangi anche se han a megiu i prudotti lucäli. Degna de notta a prezensa d'a lavurasiùn d'u fèru ma ascì d'u brunzu int'u scîtu, cu'u ritruvamentu de divèrsi ogètti. U castelä u l'è stètu poi abandunä pe 'n perìudu ciütóstu lungu, särvu ütilizzi izulè fina a-u [[XIII secolo|XIII sécculu]] e poi int'e guère francu-piemunteixi d'u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]], p'â sö puzisiùn stratégica.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Bianca Maria Giannattasio|outô2=Giuliva Odetti|tìtolo=Il Castellaro di Monte Sant'Elena|url=https://www.prolocobergeggi.it/liguria/wp-content/uploads/2015/09/castellaro-depliant-test_2015.compressed.pdf|ànno=2015|editô=Cappello Tipografia|çitæ=Sann-a|léngoa=IT|p=11}}</ref> Ancö u se pö nutä a çèrcia de prìe estèrna ch'a circuscrive a çimma d'u briccu e u bazamentu de divèrse abitasiuìn che a sö tenpu aveivan l'elevä custituìu da argilla presä e legnamme; int'a pärte ciü in èrtu u l'è puscìbbile nutä a prezensa de 'na custrusiùn cunposta da grossi blocchi de prìa scìmile a 'na scainä, de difìççile intèrpretasiùn.
=== Turi ===
* Insc'â sumitè de l'îzua se trövan e ruvine de 'na ture rumäna, a bäze circuläre. A funçiùn ciü prubàbbile a l'è cumme avanpostu de guärdia e färu de segnalasiùn po'u portu de ''Vada Sabatia'', ch'u l'ea rivä a ese davéi inpurtante pe-i tràffeghi marìttimi in épuca inperiäle.
* Int'u mediuevu surva e ruvine d'u turiùn circuläre a l'è stèta custruìa 'na ture de avistamentu a bäze quadräta.
* Ture d'Èa, antiga ture d'e l'ätu mediuevu a bäze runbuidäle, ch'a se tröva insc'ou prumuntoju de Ture d'u Mä.
* Ture Ruvie d'u [[XV secolo|XV sécculu]].
== Ecunumìa ==
U turizmu u l'è a ciü inpurtante risorsa d'u cumüne, specialmente int'u perìudu estivu. De pregiu, a pruduçiùn de öju d'e ôvìva e vin. Berzezzi u l'ha otegnüu da-a FEE-Italia (Foundation for Environmental Education) u cunferimentu d'a bandêa blö p'â qualitè d'e sö spiagge.
== Cultüa ==
=== Bibliuteca Cìvica "Achille Cabiati" ===
A bibliuteca cìvica "Achille Cabiati" a l'è a bibliuteca pübblica d'u Cumüne de Berzezzi. A se tröva in Via De Mari 28/D a l'intèrnu de 'n spassiu dedicä a-e ativitè culturäli.
A bibliuteca a l'ha 'n patrimoĝn̂u de 10.400 vulümmi de narasiùn, sagìstica, libbri pe-i figiö e stoja lucäle. A offre divèrsi servissi: préstitu lucäle d'i libbri, cunsultasiùn int'i spassi dedichè, üzu de pustasiuìn PC cun réi Wi-Fi pe inträ in internet e inurtre l'adexùn a-u Scistêma Bibliutecäju Nasiunäle, a l'ha reizu puscìbbile ascì préstiti tra e varie bibliuteche.
A strutüa a l'è avèrta cun orari setimanäli ch'i varian segundu a stagiùn (in génere martedì, zöggia, venerdì e sabbu).
A l'intèrnu d'a bibliuteca u gh'è a sede de l'Organizasiùn de Vuluntariätu "L'Îzua", 'n'asuciasiùn stóricu suciäle culturäle ativa 'nsc'ou teritoju e a Seçiùn de l'ANPI "F.lli Faggi". A bibliuteca dunque, a l'è 'n puntu de riferimentu p'â letüa, u stüddiu, i eventi culturäli e i mumenti de parteçipasiùn e cundivixùn suciäle int'u Cumüne de Berzezzi.
== Fèste e fêe ==
E sägre estive de Berzezzi e sun u̇n mumentu duvve u prufümmu d’u baxeicó e d’i piatti de peŝĉiu se fùnden cun l’arbaxìa, apuntamenti da nu pèrde che trasfurman u burgu inte ’n pälcuscénicu a l’avèrtu de cunvivialitè e tradisiùn. U̇n viaggiu int’u güstu sc-cettu.
U cö de oĝn̂i sejäna a l’è a cuxina e e sö pruposte. U nu se tratta de ofrì i soliti piatti, ma de fä cunuŝĉe i prudotti tìpici d’u teritoju, elaburè cun cüa segundu e riçètte tramandè int’u tenpu. Da-e troffie cu’u pestu artigianäle a-e specialitè de mä, oĝn̂i piattu u esprimme l’amù pe sta tèra. A qualitè d’i ingredienti primäi a fà da prutagunista, deliçiandu ascì i óspiti ciü ezigenti cun a vêa cuxina lìgure. L’ànima d’u paize a l’è ’na furmasiùn, ch’a và da-i figiö a quelli zà d’etè, in graddu de cuinvolge tütti cu’u sö calure umänu. L’organizasiùn, cüä cun paŝĉiùn da-u Cìrculu Ricreativu Culturäle Berzezìn, a se distingue pe l’acugliensa e a fà sentì ognün cumme a cà sö. U Circulu u l’è u muture instancàbile c’hu porta avanti e inisiative cun entuziasmu e prufesciunalitè. I vêi prutagunisti i sun i figiö d’u postu, che cun slanciu e dedisiùn portan ’na ventä de energìa in mezu a-e toue, inparandu ’nt’u fratenpu u valure d’a cumunitè.
Inte 'na curnixe da söĝn̂u tra mä e bricchi, esejäne cazzan int’i fin setemäna de Züĝn̂u, Lüggiu e Agustu, truvandu a giüsta culucasiùn int’a spléndida Ciassa XX Setenbre.
Chì, u zguärdu u l’è rapìu da-u panuramma ch'u leva u respìu: de frunte au mä, a-e spalle e faŝĉe cu’e maxee e i bricchi cu’i senté i strenzan a ciassa cumme a vureila braçä inte ’n scenäju ünicu. U nu manca a müxica, ch’a cunpagna oĝn̂i purtä e a rende l’anbiente festuzu e cuinvulgente. Partecipä a-e sägre de Berzezzi u l’è inträ inte l’ànima de ’n burgu ch’u sà cumme tegnì de bun cuntu a vitta, u mangiä e a belessa.
== Sport ==
{{Seçión vêua}}
== Aministraçiùn ==
{{Seçión vêua}}
== Cumünicaçiuìn ==
{{Seçión vêua}}
== Note ==
<references />
{{Clear}}
== Ätri prugètti ==
{{Interprogetto}}
{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Berzezzi| ]]
qxhcmeoels3r6jiioaeze0rvegyldmq
269853
269852
2026-05-20T20:16:34Z
Arbenganese
12552
Giüstä i apostrufi <’>, sensa cangi de cuntegnüu
269853
wikitext
text/x-wiki
{{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Berzezzi
|Panorama = Promenade di Bergeggi, ottobre 2017.jpg
|Didascalia = <div style="text-align:center;">Panuramma de Berzezzi</div>
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[comun|cumüne]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|Divisione amm grado 2 = Sann-a
|Amministratore locale = Maria Rebagliati
|Partito = lista civica de çentru-mancinn-a "Uniti per Bergeggi"
|Data elezione = 4-10-2021
|Abitanti = 1060
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&lingua=ita Dätu Istat] - Pupulaçiùn rescidénte a-u 31 d'utubre d'u 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|Sottodivisioni = Ture d'u Mä
|Divisioni confinanti = [[Spoturnu]], [[Vuè]]
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1769
|Nome abitanti = Berzezìn
|Patrono = [[San Martìn de Tours]]
|Festivo = [[11 novénbre|11 de nuvenbre]]
|Mappa = Map of comune of Bergeggi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puziçiùn d'u cumüne de Berzezzi int'a pruvincia de Sann-a.
}}
'''Berzezzi''' (''Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è u̇n [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgure]] de 1.060 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> ch'u se tröva int'a [[pruvincia de Sann-a]].
== Giografìa ==
Berzezzi u l'è u̇n paize in faccia a-u mä int'a Rivea Lìgure de Punente, a 110 m de altitüdine sciü p'ou briccu (munte Sant'Élena 347 m s.l.m.). Cröze e caruggi giüttan a chinä a-a spedìa versu a màina.
Fan pärte d'u teritoju cumunäle ascì a fraçiùn de Ture d'u Mä e l'[[Îzua de Berzezzi]].
L'îzua, u trètu de costa ch'a ghe stà de frunte e e grotte marine da-u 1985 sun intrè a fä pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi ch'a l'ha u cùnpitu de cunservä intattu questu àngulu de Mediteràniu. Int'u 2007 a l'è stèta istituìa l'[[Àrea Marina Prutètta "Îzua de Berzezzi"]] p'â tutela e a valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu e anbientäle d'i fundäli in gìu a l'îzua e davanti a-a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi.
== Stoja ==
I primmi insediamenti riportan a l'épuca Neulìtica ma e nostre origini i sun lighè a 'n'antiga stirpe de Lìguri cunusciüa zà a-i tenpi d'i Rumäni. U numme d'u paize u vegne fètu derivä da ''Berg'' che in tedescu u vö dì muntaĝn̂a, cun riferimentu a-e caraterìstiche d'u postu, ma ascì a l'îzua: 'na muntaĝn̂a ch'a sciorte da-u mä. Ätri stüdiùzi ou fan derivä da Bergensis, d'a bäse lìgure bergo, munte, cun a zunta d'u sufissu latìn ense.
Int'u [[992]], u Véscuvu de Sann-a, pruprietäju de sti teritoi, u l'ha dèti cumme dunasiùn po'u sustentamentu di fratti, a l'abasìa custruìa insce l'îzua pe custudì e prezunte relìquje de Sant'Eugeniu.
Tra i [[X secolo|sécculi X]] e [[XI secolo|XI]] u burgu furtificä u l'ha rexistìu a-e frequenti incursciuìn saracene.
Int'u [[1385]] u Pappa Urbàn VI u l'ha vendüu u nostru teritoju a-a [[Repùbrica de Zena|Repübblica de Zena]] e insemme a quelli de [[Spoturnu|Spôtùrnu]] e [[Vuè]] u l'è inträ a fä pärte d'a pudesterìa de Costa de Vuè; l'îzua a l'è restä sutta a giurisdiçiùn d'u Véscuvu de Nôi.
Cu'u declìn d'a Repübblica de Zena ([[1797]]) e a séguitu d'a canpaĝn̂a d'Italia de [[Napolion Bonaparte|Napuliùn Bunapärte]], u teritoju de Berzezzi u l'è inträ da-u 2 dixenbre [[1797]] int'u Dipartimentu d'u Letinbru, cun capulögu [[Sann-a]], drentu a-a Repübblica Lìgure. Da-u 28 arvì [[1798]] u l'ha fètu pärte d'u II cantùn, capulögu [[Spoturnu|Spôtùrnu]], d'a Giurisdiçiùn de Culunbu e da-u [[1803]] d'u növu I cantùn de Sann-a int'a Giurisdiçiùn de Culunbu. Int'u [[1805]] a Repübblica Lìgure a l'è incurpurä inte l'Inperu Françeize, da-u 13 züĝn̂u 1805 a-u [[1814]], u cumüne de Berzezzi u vegne inserìu int'u [[Dipartimentu de Muntenötte]].
Int'u [[1815]] Berzezzi u l'è inträ a fä pärte d'u [[Regno de Sardegna|Reĝn̂u de Sardeĝn̂a]], cum'u l'ha stabilìu u Cungrèssu de Vienna e da-u [[1861]] d'u [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reĝn̂u d'Italia]].
Fina a-u [[1927]] u teritoju berzezìn u l'è inserìu e u fà pärte d'a pruvincia de Zena, int'u [[1927]] u l'è pasä sut'â [[pruvincia de Sann-a]] apena custituìa.
A l'inissiu d'u [[XX secolo|XX sécculu]] sun avegnüi duì fèti rilevanti. U 4 de mazzu d'u [[1917]], a dùe miggia da-a costa, u piróscafu SS Transylvania u l'è stètu afundä da u̇n sutumarìn tedescu. 'Na cruxe insc'â scügêa d'a Punta d'i Preni a ricorda i 407 morti int'a trageddia.
U segundu epizoddiu u l'è sucèssu int'u [[1921]], a dex'ùe de seĵa d'u 25 otubre u l'è esplozu u forte de Sant'Élena pe 'n incendiu partìu da-i bricchi vixìn. U paize u l'ha pagä u̇n gräve tribütu cun 20 morti, ciü de 300 ferìi, pezanti danni a-e chè e a-a gexa paruchiäle de San Martìn. 'Na làppide, insc'â faciäta lätu mä d'a gexa, a ricorda e vìttime d'u scoppiu d'u forte Sant'Élena.
In tenpu de guèra e precizamente u 28 dixenbre [[1943]], 'na lettia indiriçä a-u Cumandu d'a Milissia de Sann-a a individuäva inte l'Istitütu Merellu u̇n canpu de cuncentramentu d'a Repübblica Suciäle Italiäna. Tante persune, sulu perché ean ebrei, operäi ch'aveivan u curaggiu de scioperä, persune suspètte de antifascismu, parenti de zueni che refuävan de aruoläse o ch'aveivan aderìu a-a rexistensa, vegnivan pigè e serè int'e stu canpu e int'i ätri quattru prezenti in Ligüria. Chì u se prucedeiva a-a seleçiùn e a l'invìu int'i canpi de sterminiu; int'u cäxu d'u Merellu, a vixinansa a-u cazellu e a-a feruvìa, cunsentiva de furmä e tradotte d'i depurtè.
Berzezzi da-u 1973 a-u 31 dixenbre [[2008]] u l'ha fètu pärte d'a Cumunitè muntäna d'i Zuvi.
== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Berzézzi}}
=== Persune lighè cun Berzezzi ===
* Carmen Boni, näta Maria Carmela Bonicatti ([[Romma|Rumma]], 8 arvì [[1901]]) a l'è stèta 'n'atrice d'u cine müttu. Figgia de 'n culunellu de l'ezèrcitu e de Rovere Teresa de Berzezzi, a l'ha debutä 'nsc'ou grande schèrmu int'u [[1919]]. Spuzä da-u [[1938]] cu'u famuzu "chansonnier" parigìn Jean Rigaux a nu s'è scurdä de Berzezzi e oĝn̂i annu, int'u perìudu estivu, a vegniva in vacansa int'a cà russa de fiancu a gexa. A l'è morta a [[Pariggi]] int'u [[1963]], investìa da 'na màcchina.
* Carlo Buti, nätu a [[Firense|Firenze]] u 14 nuvenbre [[1902]] da Alfredo, faturìn d'u telégrafu, e Evelina Pani. Famuzu cantante di anni '30, cunsciderä ün d'i inventuì de quellu génere che ciü tärdi u sajà definìu cumme "cantu melódicu a l'italiäna", infèti quande 'n cantante u cantäva ben ghe divan "u canta a-a Buti". Int'u [[1953]] u spuza in segunde nosse Paolina Rossi, in ärte Lya, sö d'a muè d'u futüru scìndicu de Berzezzi Lorenzo Stacchini. Carlo Buti ou ricurdemmu a Berzezzi, int'a villa ciamä "Primmu amù" int'i anni chi van da-u [[1953]] a-u [[1962]]. U l'è mortu a Montelupo Fiorentino u 16 nuvenbre [[1963]].
* Achille Cabiati, scultù, pitù e ceramista u l'è nätu in [[Vuè]] int'u [[1920]]. U l'ha partecipä a Rexistensa cumme partigiàn cunbatente, numme de bataggia "Michelangelo", ricruvindu ascì a càrega de cumandante d'u distacamentu Calcagno. Int'i primmi anni d'u dopuguèra u l'ha perfeçiunä a sö furmasiùn a Rumma, frequentandu autuì d'u càlibru de Guttuso, Turcato e Consagra. U l'ha spuzä a berzezina Maria Luisa Cocito e u l'ha fètu pärte d'u Cunseggiu Cumunäle de Berzezzi cu'i scìndichi Francesco Anaclerio e Lorenzo Stacchini. A Achille Cabiati, mortu int'u [[1962]], a l'è stèta intitulä a bibliuteca cumunäle.
== Posti de interèsse ==
[[File:Bergeggi - chiesa di San Martino Vescovo.jpg|thumb|A gexa de San Martìn|left]]
=== Architetüe religiuze ===
Int'u paize:
* '''Gexa de San Martìn de Tours''', int'u [[1706]] u l'ha inissiu a custrusiùn d'a növa paruchiäle e u 29 otubre [[1709]] u gh'è l'inaugurasiùn e a sulenne cerimonia de cunsacrasiùn. A-u sö intèrnu sun cunsèrvè u̇n dipintu d'a Madonna d'u Ruzäju de scöa tuscäna (d'u [[XVI secolo|XVI sécculu)]], 'na scultüa d'u françeize Lacroix e u̇n Cristu de Antón Marìa Maragliàn.
* L''''Âtóju de Santa Catàina''', zà prezente int'a relasiùn d'u Véscuvu Mascardi de l'autünnu [[1585]], u l'è stètu ristruturä e ancö u l'è adibìu a 'na funçiùn ciü suciäle.
Insc'ê âtüe:
* Capella de San Steva
* Capeletta de San Bastiàn
Insce l'îzua:
* Rèsti de 'na'antiga gexa paleucristiäna d'u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI sécculu]] e de l'abasìa custruìa int'u [[992]], vuŝĉiüa da-u Véscuvu Benärdu ch'u l'aveiva afidä a-a cüa d'i fratti pruvenienti da Lérins.
=== Architetüe civili ===
==== Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä ====
U Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä, vusciüu e istituìu da-u Cumüne de Berzezzi int'u [[2012]], cu'u suportu d'a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendensa d'i Beni Architetónici d'a Ligüria]], u vö
divulgä l'ereditè lasciä da Mario Galvagni: u̇n mesaggiu ancùn cèu e cuncretu de cumme u segge puscìbbile custruì, sensa metise in cunpetisiùn cun l'Anbiente.
U l'ea a meitè d'i [[Anni 1950|anni '50]] quande Galvagni, architettu frescu de làurea, u l'aveiva vintu u cuncursu prumossu da l'inprezäju Piero Tizzoni e u partiva a traçä e lìnie pe svilüpä da zeru l'urbanizasiùn d'u prumuntoju de Ture d'u Mä. Cumensäva cuscì a realizasiùn de 'na serie de custruçiuìn e de aredi urbäni, 'n insemme de ópere
architetóniche de ricunusciüu valure artìsticu, in graddu, ancùn a-a giurnä d'ancö, de caraterizä u̇n'àrea urbanizä elevàndune u prestiggiu.
L'istitusiùn d'u Pärcu Architetónicu, a vö ese a celebrasiùn de ste ópere, testimuniansa de cumme 'n'architetüa de äta qualitè e pregiu, ch'a l'ha tegnüu in grande cunsciderasiùn u teritoju, a segge in graddu de svilupä, in manea atuäle e cun 'na giüsta sensibilitè creativa, tesciüi urbanizè in armunìa cun i valuri anbientäli e naturalìstici d'u postu. Defèti, cumme u l'ha avüu moddu de evidensiä u Galvagni stessu, e sö ópere sun näte in pèrfetta sintunìa cun e furme e e caraterìstiche estetiche d'u prumuntoju, cu'a luxe, cu'u terén, cun e tante emusciuìn e i forti sentimenti cundivizi cu'a cumitensa e cu'i operäi che l'han custruìe.
Pe prumuöve u Pärcu, u Cumüne de Berzezzi, cun a culaburasiùn de l'Arch. Marco Ciarlo, u l'ha ideä e adutä u̇n logu identificativu, u l'ha realizä 'na püblicasiùn "Guidda a-u Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä" e 'na Cartina temàtica.<ref>{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/il-parco-architettonico-di-torre-del-mare/|tìtolo=Turismo Bergeggi, Parco Architettonico Torre del Mare|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}</ref>
=== Architetüe militäri ===
* Forti San Luensu, San Steva e San Giàcumu custruìi tra u [[XVII secolo|XVII]] e u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]] a-i cunfìn cu'u cumüne de [[Vuè]]. Urtre a furtessa de San Giàcumu, ch'a se pö vedde da l'Aurelia, restan sulu duì speruìn d'u forte San Steva.
* Forte de Sant'Élena, pocu distante da-a çimma d'u munte ch'u gh'ha u stessu numme, u fäva buna guärdia insc'ou paize. U sajà cunpletamente distrütu da l'espluxùn d'u forte stessu int'a nötte d'u 25 otubre [[1921]]. Ancö d'u Forte u nu rèsta nint'ätru ch'â cavitè cauzä da-u scoppiu e i rèsti de quärche custrusiùn militäre.
* Baterìa de San Bastiàn, semmu int'u [[1889]] quandu cuminsan a tiä sciü a furtessa. Ciamä ancùn ancö "A Baterìa", a l'è prutètta da mu̇àgge e a se cunpune de dùe custrusiuìn retanguläri indipendenti culeghè tra de lù. Vendüa a-i privè, döviä cumme abitasiùn a l'è in óttimu stätu.
=== U castelä ===
U vegne definìu [[Castelà (furtificasiùn)|castelä]] 'na zona duvve u segge prezente u̇n recintu preistóricu furtificä in génere puzisiunä inte 'n puntu stratégicu duminante e cunprendente a-u sö intèrnu abitasiuìn, posti destinè a-e pràtiche rituäli de venerasiùn urtre che ativitè artigianäli, ricóveri pe-i animäli e magazìn p'ê scorte alimentäri. A sö difuxùn avegne inte l'[[Etæ do Brónzo|etè d'u brunzu]] e [[Etæ do færo|d'u fèru]] cun 'na duggia funçiùn: difensiva e de cuntrollu.
Sun a tütti i efètti i primmi acenni de vitta suciäle organizä, ch'a purtià poi a-a nàscita d'i primmi centri abitè spece doppu a cunquista rumäna. U cäxu de Berzezzi u prezenta d'i trèti particularmente interesanti, cumme u truväse in pruscimitè de 'na viabilitè ben antiga, repigiä poi da-i [[Impêo Roman|rumäni]], in graddu de culegä lungu e dursäli tütta a regiùn. Ripurtä a-a lüxe in séguitu a 'n incendiu ch'u l'ha interesä a zona int'u [[1982]], u l'è stètu puscìbbile datä i repèrti ciü antighi a-u [[V secolo a.C.|V sécculu a.C.]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/wp-content/themes/editheme/pdf/documento3.pdf|tìtolo=Monte S.Elena, I primi Liguri a Bergeggi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}</ref>
Fra i ritruvamenti ciü interesanti, d'e munèe, ogètti d'üzu giurnalieru (che dimustran a cuntinuitè abitativa fina a-u [[I secolo a.C.|I sécculu a.C.]]) e ceràmiche che ìndican a prezensa de scangi anche se han a megiu i prudotti lucäli. Degna de notta a prezensa d'a lavurasiùn d'u fèru ma ascì d'u brunzu int'u scîtu, cu'u ritruvamentu de divèrsi ogètti. U castelä u l'è stètu poi abandunä pe 'n perìudu ciütóstu lungu, särvu ütilizzi izulè fina a-u [[XIII secolo|XIII sécculu]] e poi int'e guère francu-piemunteixi d'u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]], p'â sö puzisiùn stratégica.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Bianca Maria Giannattasio|outô2=Giuliva Odetti|tìtolo=Il Castellaro di Monte Sant'Elena|url=https://www.prolocobergeggi.it/liguria/wp-content/uploads/2015/09/castellaro-depliant-test_2015.compressed.pdf|ànno=2015|editô=Cappello Tipografia|çitæ=Sann-a|léngoa=IT|p=11}}</ref> Ancö u se pö nutä a çèrcia de prìe estèrna ch'a circuscrive a çimma d'u briccu e u bazamentu de divèrse abitasiuìn che a sö tenpu aveivan l'elevä custituìu da argilla presä e legnamme; int'a pärte ciü in èrtu u l'è puscìbbile nutä a prezensa de 'na custrusiùn cunposta da grossi blocchi de prìa scìmile a 'na scainä, de difìççile intèrpretasiùn.
=== Turi ===
* Insc'â sumitè de l'îzua se trövan e ruvine de 'na ture rumäna, a bäze circuläre. A funçiùn ciü prubàbbile a l'è cumme avanpostu de guärdia e färu de segnalasiùn po'u portu de ''Vada Sabatia'', ch'u l'ea rivä a ese davéi inpurtante pe-i tràffeghi marìttimi in épuca inperiäle.
* Int'u mediuevu surva e ruvine d'u turiùn circuläre a l'è stèta custruìa 'na ture de avistamentu a bäze quadräta.
* Ture d'Èa, antiga ture d'e l'ätu mediuevu a bäze runbuidäle, ch'a se tröva insc'ou prumuntoju de Ture d'u Mä.
* Ture Ruvie d'u [[XV secolo|XV sécculu]].
== Ecunumìa ==
U turizmu u l'è a ciü inpurtante risorsa d'u cumüne, specialmente int'u perìudu estivu. De pregiu, a pruduçiùn de öju d'e ôvìva e vin. Berzezzi u l'ha otegnüu da-a FEE-Italia (Foundation for Environmental Education) u cunferimentu d'a bandêa blö p'â qualitè d'e sö spiagge.
== Cultüa ==
=== Bibliuteca Cìvica "Achille Cabiati" ===
A bibliuteca cìvica "Achille Cabiati" a l'è a bibliuteca pübblica d'u Cumüne de Berzezzi. A se tröva in Via De Mari 28/D a l'intèrnu de 'n spassiu dedicä a-e ativitè culturäli.
A bibliuteca a l'ha 'n patrimoĝn̂u de 10.400 vulümmi de narasiùn, sagìstica, libbri pe-i figiö e stoja lucäle. A offre divèrsi servissi: préstitu lucäle d'i libbri, cunsultasiùn int'i spassi dedichè, üzu de pustasiuìn PC cun réi Wi-Fi pe inträ in internet e inurtre l'adexùn a-u Scistêma Bibliutecäju Nasiunäle, a l'ha reizu puscìbbile ascì préstiti tra e varie bibliuteche.
A strutüa a l'è avèrta cun orari setimanäli ch'i varian segundu a stagiùn (in génere martedì, zöggia, venerdì e sabbu).
A l'intèrnu d'a bibliuteca u gh'è a sede de l'Organizasiùn de Vuluntariätu "L'Îzua", 'n'asuciasiùn stóricu suciäle culturäle ativa 'nsc'ou teritoju e a Seçiùn de l'ANPI "F.lli Faggi". A bibliuteca dunque, a l'è 'n puntu de riferimentu p'â letüa, u stüddiu, i eventi culturäli e i mumenti de parteçipasiùn e cundivixùn suciäle int'u Cumüne de Berzezzi.
== Fèste e fêe ==
E sägre estive de Berzezzi e sun u̇n mumentu duvve u prufümmu d'u baxeicó e d'i piatti de peŝĉiu se fùnden cun l'arbaxìa, apuntamenti da nu pèrde che trasfurman u burgu inte 'n pälcuscénicu a l'avèrtu de cunvivialitè e tradisiùn. U̇n viaggiu int'u güstu sc-cettu.
U cö de oĝn̂i sejäna a l'è a cuxina e e sö pruposte. U nu se tratta de ofrì i soliti piatti, ma de fä cunuŝĉe i prudotti tìpici d'u teritoju, elaburè cun cüa segundu e riçètte tramandè int'u tenpu. Da-e troffie cu'u pestu artigianäle a-e specialitè de mä, oĝn̂i piattu u esprimme l'amù pe sta tèra. A qualitè d'i ingredienti primäi a fà da prutagunista, deliçiandu ascì i óspiti ciü ezigenti cun a vêa cuxina lìgure. L'ànima d'u paize a l'è 'na furmasiùn, ch'a và da-i figiö a quelli zà d'etè, in graddu de cuinvolge tütti cu'u sö calure umänu. L'organizasiùn, cüä cun paŝĉiùn da-u Cìrculu Ricreativu Culturäle Berzezìn, a se distingue pe l'acugliensa e a fà sentì ognün cumme a cà sö. U Circulu u l'è u muture instancàbile c'hu porta avanti e inisiative cun entuziasmu e prufesciunalitè. I vêi prutagunisti i sun i figiö d'u postu, che cun slanciu e dedisiùn portan 'na ventä de energìa in mezu a-e toue, inparandu 'nt'u fratenpu u valure d'a cumunitè.
Inte 'na curnixe da söĝn̂u tra mä e bricchi, esejäne cazzan int'i fin setemäna de Züĝn̂u, Lüggiu e Agustu, truvandu a giüsta culucasiùn int'a spléndida Ciassa XX Setenbre.
Chì, u zguärdu u l'è rapìu da-u panuramma ch'u leva u respìu: de frunte au mä, a-e spalle e faŝĉe cu'e maxee e i bricchi cu'i senté i strenzan a ciassa cumme a vureila braçä inte 'n scenäju ünicu. U nu manca a müxica, ch'a cunpagna oĝn̂i purtä e a rende l'anbiente festuzu e cuinvulgente. Partecipä a-e sägre de Berzezzi u l'è inträ inte l'ànima de 'n burgu ch'u sà cumme tegnì de bun cuntu a vitta, u mangiä e a belessa.
== Sport ==
{{Seçión vêua}}
== Aministraçiùn ==
{{Seçión vêua}}
== Cumünicaçiuìn ==
{{Seçión vêua}}
== Note ==
<references />
{{Clear}}
== Ätri prugètti ==
{{Interprogetto}}
{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Berzezzi| ]]
nax7yic3p2foh47c4kv9ft66ozc8ftu
269854
269853
2026-05-20T20:38:25Z
Arbenganese
12552
/* Fèste e fêe */ spassiu
269854
wikitext
text/x-wiki
{{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Berzezzi
|Panorama = Promenade di Bergeggi, ottobre 2017.jpg
|Didascalia = <div style="text-align:center;">Panuramma de Berzezzi</div>
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[comun|cumüne]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|Divisione amm grado 2 = Sann-a
|Amministratore locale = Maria Rebagliati
|Partito = lista civica de çentru-mancinn-a "Uniti per Bergeggi"
|Data elezione = 4-10-2021
|Abitanti = 1060
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&lingua=ita Dätu Istat] - Pupulaçiùn rescidénte a-u 31 d'utubre d'u 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|Sottodivisioni = Ture d'u Mä
|Divisioni confinanti = [[Spoturnu]], [[Vuè]]
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1769
|Nome abitanti = Berzezìn
|Patrono = [[San Martìn de Tours]]
|Festivo = [[11 novénbre|11 de nuvenbre]]
|Mappa = Map of comune of Bergeggi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puziçiùn d'u cumüne de Berzezzi int'a pruvincia de Sann-a.
}}
'''Berzezzi''' (''Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è u̇n [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgure]] de 1.060 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> ch'u se tröva int'a [[pruvincia de Sann-a]].
== Giografìa ==
Berzezzi u l'è u̇n paize in faccia a-u mä int'a Rivea Lìgure de Punente, a 110 m de altitüdine sciü p'ou briccu (munte Sant'Élena 347 m s.l.m.). Cröze e caruggi giüttan a chinä a-a spedìa versu a màina.
Fan pärte d'u teritoju cumunäle ascì a fraçiùn de Ture d'u Mä e l'[[Îzua de Berzezzi]].
L'îzua, u trètu de costa ch'a ghe stà de frunte e e grotte marine da-u 1985 sun intrè a fä pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi ch'a l'ha u cùnpitu de cunservä intattu questu àngulu de Mediteràniu. Int'u 2007 a l'è stèta istituìa l'[[Àrea Marina Prutètta "Îzua de Berzezzi"]] p'â tutela e a valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu e anbientäle d'i fundäli in gìu a l'îzua e davanti a-a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi.
== Stoja ==
I primmi insediamenti riportan a l'épuca Neulìtica ma e nostre origini i sun lighè a 'n'antiga stirpe de Lìguri cunusciüa zà a-i tenpi d'i Rumäni. U numme d'u paize u vegne fètu derivä da ''Berg'' che in tedescu u vö dì muntaĝn̂a, cun riferimentu a-e caraterìstiche d'u postu, ma ascì a l'îzua: 'na muntaĝn̂a ch'a sciorte da-u mä. Ätri stüdiùzi ou fan derivä da Bergensis, d'a bäse lìgure bergo, munte, cun a zunta d'u sufissu latìn ense.
Int'u [[992]], u Véscuvu de Sann-a, pruprietäju de sti teritoi, u l'ha dèti cumme dunasiùn po'u sustentamentu di fratti, a l'abasìa custruìa insce l'îzua pe custudì e prezunte relìquje de Sant'Eugeniu.
Tra i [[X secolo|sécculi X]] e [[XI secolo|XI]] u burgu furtificä u l'ha rexistìu a-e frequenti incursciuìn saracene.
Int'u [[1385]] u Pappa Urbàn VI u l'ha vendüu u nostru teritoju a-a [[Repùbrica de Zena|Repübblica de Zena]] e insemme a quelli de [[Spoturnu|Spôtùrnu]] e [[Vuè]] u l'è inträ a fä pärte d'a pudesterìa de Costa de Vuè; l'îzua a l'è restä sutta a giurisdiçiùn d'u Véscuvu de Nôi.
Cu'u declìn d'a Repübblica de Zena ([[1797]]) e a séguitu d'a canpaĝn̂a d'Italia de [[Napolion Bonaparte|Napuliùn Bunapärte]], u teritoju de Berzezzi u l'è inträ da-u 2 dixenbre [[1797]] int'u Dipartimentu d'u Letinbru, cun capulögu [[Sann-a]], drentu a-a Repübblica Lìgure. Da-u 28 arvì [[1798]] u l'ha fètu pärte d'u II cantùn, capulögu [[Spoturnu|Spôtùrnu]], d'a Giurisdiçiùn de Culunbu e da-u [[1803]] d'u növu I cantùn de Sann-a int'a Giurisdiçiùn de Culunbu. Int'u [[1805]] a Repübblica Lìgure a l'è incurpurä inte l'Inperu Françeize, da-u 13 züĝn̂u 1805 a-u [[1814]], u cumüne de Berzezzi u vegne inserìu int'u [[Dipartimentu de Muntenötte]].
Int'u [[1815]] Berzezzi u l'è inträ a fä pärte d'u [[Regno de Sardegna|Reĝn̂u de Sardeĝn̂a]], cum'u l'ha stabilìu u Cungrèssu de Vienna e da-u [[1861]] d'u [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reĝn̂u d'Italia]].
Fina a-u [[1927]] u teritoju berzezìn u l'è inserìu e u fà pärte d'a pruvincia de Zena, int'u [[1927]] u l'è pasä sut'â [[pruvincia de Sann-a]] apena custituìa.
A l'inissiu d'u [[XX secolo|XX sécculu]] sun avegnüi duì fèti rilevanti. U 4 de mazzu d'u [[1917]], a dùe miggia da-a costa, u piróscafu SS Transylvania u l'è stètu afundä da u̇n sutumarìn tedescu. 'Na cruxe insc'â scügêa d'a Punta d'i Preni a ricorda i 407 morti int'a trageddia.
U segundu epizoddiu u l'è sucèssu int'u [[1921]], a dex'ùe de seĵa d'u 25 otubre u l'è esplozu u forte de Sant'Élena pe 'n incendiu partìu da-i bricchi vixìn. U paize u l'ha pagä u̇n gräve tribütu cun 20 morti, ciü de 300 ferìi, pezanti danni a-e chè e a-a gexa paruchiäle de San Martìn. 'Na làppide, insc'â faciäta lätu mä d'a gexa, a ricorda e vìttime d'u scoppiu d'u forte Sant'Élena.
In tenpu de guèra e precizamente u 28 dixenbre [[1943]], 'na lettia indiriçä a-u Cumandu d'a Milissia de Sann-a a individuäva inte l'Istitütu Merellu u̇n canpu de cuncentramentu d'a Repübblica Suciäle Italiäna. Tante persune, sulu perché ean ebrei, operäi ch'aveivan u curaggiu de scioperä, persune suspètte de antifascismu, parenti de zueni che refuävan de aruoläse o ch'aveivan aderìu a-a rexistensa, vegnivan pigè e serè int'e stu canpu e int'i ätri quattru prezenti in Ligüria. Chì u se prucedeiva a-a seleçiùn e a l'invìu int'i canpi de sterminiu; int'u cäxu d'u Merellu, a vixinansa a-u cazellu e a-a feruvìa, cunsentiva de furmä e tradotte d'i depurtè.
Berzezzi da-u 1973 a-u 31 dixenbre [[2008]] u l'ha fètu pärte d'a Cumunitè muntäna d'i Zuvi.
== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Berzézzi}}
=== Persune lighè cun Berzezzi ===
* Carmen Boni, näta Maria Carmela Bonicatti ([[Romma|Rumma]], 8 arvì [[1901]]) a l'è stèta 'n'atrice d'u cine müttu. Figgia de 'n culunellu de l'ezèrcitu e de Rovere Teresa de Berzezzi, a l'ha debutä 'nsc'ou grande schèrmu int'u [[1919]]. Spuzä da-u [[1938]] cu'u famuzu "chansonnier" parigìn Jean Rigaux a nu s'è scurdä de Berzezzi e oĝn̂i annu, int'u perìudu estivu, a vegniva in vacansa int'a cà russa de fiancu a gexa. A l'è morta a [[Pariggi]] int'u [[1963]], investìa da 'na màcchina.
* Carlo Buti, nätu a [[Firense|Firenze]] u 14 nuvenbre [[1902]] da Alfredo, faturìn d'u telégrafu, e Evelina Pani. Famuzu cantante di anni '30, cunsciderä ün d'i inventuì de quellu génere che ciü tärdi u sajà definìu cumme "cantu melódicu a l'italiäna", infèti quande 'n cantante u cantäva ben ghe divan "u canta a-a Buti". Int'u [[1953]] u spuza in segunde nosse Paolina Rossi, in ärte Lya, sö d'a muè d'u futüru scìndicu de Berzezzi Lorenzo Stacchini. Carlo Buti ou ricurdemmu a Berzezzi, int'a villa ciamä "Primmu amù" int'i anni chi van da-u [[1953]] a-u [[1962]]. U l'è mortu a Montelupo Fiorentino u 16 nuvenbre [[1963]].
* Achille Cabiati, scultù, pitù e ceramista u l'è nätu in [[Vuè]] int'u [[1920]]. U l'ha partecipä a Rexistensa cumme partigiàn cunbatente, numme de bataggia "Michelangelo", ricruvindu ascì a càrega de cumandante d'u distacamentu Calcagno. Int'i primmi anni d'u dopuguèra u l'ha perfeçiunä a sö furmasiùn a Rumma, frequentandu autuì d'u càlibru de Guttuso, Turcato e Consagra. U l'ha spuzä a berzezina Maria Luisa Cocito e u l'ha fètu pärte d'u Cunseggiu Cumunäle de Berzezzi cu'i scìndichi Francesco Anaclerio e Lorenzo Stacchini. A Achille Cabiati, mortu int'u [[1962]], a l'è stèta intitulä a bibliuteca cumunäle.
== Posti de interèsse ==
[[File:Bergeggi - chiesa di San Martino Vescovo.jpg|thumb|A gexa de San Martìn|left]]
=== Architetüe religiuze ===
Int'u paize:
* '''Gexa de San Martìn de Tours''', int'u [[1706]] u l'ha inissiu a custrusiùn d'a növa paruchiäle e u 29 otubre [[1709]] u gh'è l'inaugurasiùn e a sulenne cerimonia de cunsacrasiùn. A-u sö intèrnu sun cunsèrvè u̇n dipintu d'a Madonna d'u Ruzäju de scöa tuscäna (d'u [[XVI secolo|XVI sécculu)]], 'na scultüa d'u françeize Lacroix e u̇n Cristu de Antón Marìa Maragliàn.
* L''''Âtóju de Santa Catàina''', zà prezente int'a relasiùn d'u Véscuvu Mascardi de l'autünnu [[1585]], u l'è stètu ristruturä e ancö u l'è adibìu a 'na funçiùn ciü suciäle.
Insc'ê âtüe:
* Capella de San Steva
* Capeletta de San Bastiàn
Insce l'îzua:
* Rèsti de 'na'antiga gexa paleucristiäna d'u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI sécculu]] e de l'abasìa custruìa int'u [[992]], vuŝĉiüa da-u Véscuvu Benärdu ch'u l'aveiva afidä a-a cüa d'i fratti pruvenienti da Lérins.
=== Architetüe civili ===
==== Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä ====
U Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä, vusciüu e istituìu da-u Cumüne de Berzezzi int'u [[2012]], cu'u suportu d'a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendensa d'i Beni Architetónici d'a Ligüria]], u vö
divulgä l'ereditè lasciä da Mario Galvagni: u̇n mesaggiu ancùn cèu e cuncretu de cumme u segge puscìbbile custruì, sensa metise in cunpetisiùn cun l'Anbiente.
U l'ea a meitè d'i [[Anni 1950|anni '50]] quande Galvagni, architettu frescu de làurea, u l'aveiva vintu u cuncursu prumossu da l'inprezäju Piero Tizzoni e u partiva a traçä e lìnie pe svilüpä da zeru l'urbanizasiùn d'u prumuntoju de Ture d'u Mä. Cumensäva cuscì a realizasiùn de 'na serie de custruçiuìn e de aredi urbäni, 'n insemme de ópere
architetóniche de ricunusciüu valure artìsticu, in graddu, ancùn a-a giurnä d'ancö, de caraterizä u̇n'àrea urbanizä elevàndune u prestiggiu.
L'istitusiùn d'u Pärcu Architetónicu, a vö ese a celebrasiùn de ste ópere, testimuniansa de cumme 'n'architetüa de äta qualitè e pregiu, ch'a l'ha tegnüu in grande cunsciderasiùn u teritoju, a segge in graddu de svilupä, in manea atuäle e cun 'na giüsta sensibilitè creativa, tesciüi urbanizè in armunìa cun i valuri anbientäli e naturalìstici d'u postu. Defèti, cumme u l'ha avüu moddu de evidensiä u Galvagni stessu, e sö ópere sun näte in pèrfetta sintunìa cun e furme e e caraterìstiche estetiche d'u prumuntoju, cu'a luxe, cu'u terén, cun e tante emusciuìn e i forti sentimenti cundivizi cu'a cumitensa e cu'i operäi che l'han custruìe.
Pe prumuöve u Pärcu, u Cumüne de Berzezzi, cun a culaburasiùn de l'Arch. Marco Ciarlo, u l'ha ideä e adutä u̇n logu identificativu, u l'ha realizä 'na püblicasiùn "Guidda a-u Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä" e 'na Cartina temàtica.<ref>{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/il-parco-architettonico-di-torre-del-mare/|tìtolo=Turismo Bergeggi, Parco Architettonico Torre del Mare|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}</ref>
=== Architetüe militäri ===
* Forti San Luensu, San Steva e San Giàcumu custruìi tra u [[XVII secolo|XVII]] e u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]] a-i cunfìn cu'u cumüne de [[Vuè]]. Urtre a furtessa de San Giàcumu, ch'a se pö vedde da l'Aurelia, restan sulu duì speruìn d'u forte San Steva.
* Forte de Sant'Élena, pocu distante da-a çimma d'u munte ch'u gh'ha u stessu numme, u fäva buna guärdia insc'ou paize. U sajà cunpletamente distrütu da l'espluxùn d'u forte stessu int'a nötte d'u 25 otubre [[1921]]. Ancö d'u Forte u nu rèsta nint'ätru ch'â cavitè cauzä da-u scoppiu e i rèsti de quärche custrusiùn militäre.
* Baterìa de San Bastiàn, semmu int'u [[1889]] quandu cuminsan a tiä sciü a furtessa. Ciamä ancùn ancö "A Baterìa", a l'è prutètta da mu̇àgge e a se cunpune de dùe custrusiuìn retanguläri indipendenti culeghè tra de lù. Vendüa a-i privè, döviä cumme abitasiùn a l'è in óttimu stätu.
=== U castelä ===
U vegne definìu [[Castelà (furtificasiùn)|castelä]] 'na zona duvve u segge prezente u̇n recintu preistóricu furtificä in génere puzisiunä inte 'n puntu stratégicu duminante e cunprendente a-u sö intèrnu abitasiuìn, posti destinè a-e pràtiche rituäli de venerasiùn urtre che ativitè artigianäli, ricóveri pe-i animäli e magazìn p'ê scorte alimentäri. A sö difuxùn avegne inte l'[[Etæ do Brónzo|etè d'u brunzu]] e [[Etæ do færo|d'u fèru]] cun 'na duggia funçiùn: difensiva e de cuntrollu.
Sun a tütti i efètti i primmi acenni de vitta suciäle organizä, ch'a purtià poi a-a nàscita d'i primmi centri abitè spece doppu a cunquista rumäna. U cäxu de Berzezzi u prezenta d'i trèti particularmente interesanti, cumme u truväse in pruscimitè de 'na viabilitè ben antiga, repigiä poi da-i [[Impêo Roman|rumäni]], in graddu de culegä lungu e dursäli tütta a regiùn. Ripurtä a-a lüxe in séguitu a 'n incendiu ch'u l'ha interesä a zona int'u [[1982]], u l'è stètu puscìbbile datä i repèrti ciü antighi a-u [[V secolo a.C.|V sécculu a.C.]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/wp-content/themes/editheme/pdf/documento3.pdf|tìtolo=Monte S.Elena, I primi Liguri a Bergeggi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}</ref>
Fra i ritruvamenti ciü interesanti, d'e munèe, ogètti d'üzu giurnalieru (che dimustran a cuntinuitè abitativa fina a-u [[I secolo a.C.|I sécculu a.C.]]) e ceràmiche che ìndican a prezensa de scangi anche se han a megiu i prudotti lucäli. Degna de notta a prezensa d'a lavurasiùn d'u fèru ma ascì d'u brunzu int'u scîtu, cu'u ritruvamentu de divèrsi ogètti. U castelä u l'è stètu poi abandunä pe 'n perìudu ciütóstu lungu, särvu ütilizzi izulè fina a-u [[XIII secolo|XIII sécculu]] e poi int'e guère francu-piemunteixi d'u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]], p'â sö puzisiùn stratégica.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Bianca Maria Giannattasio|outô2=Giuliva Odetti|tìtolo=Il Castellaro di Monte Sant'Elena|url=https://www.prolocobergeggi.it/liguria/wp-content/uploads/2015/09/castellaro-depliant-test_2015.compressed.pdf|ànno=2015|editô=Cappello Tipografia|çitæ=Sann-a|léngoa=IT|p=11}}</ref> Ancö u se pö nutä a çèrcia de prìe estèrna ch'a circuscrive a çimma d'u briccu e u bazamentu de divèrse abitasiuìn che a sö tenpu aveivan l'elevä custituìu da argilla presä e legnamme; int'a pärte ciü in èrtu u l'è puscìbbile nutä a prezensa de 'na custrusiùn cunposta da grossi blocchi de prìa scìmile a 'na scainä, de difìççile intèrpretasiùn.
=== Turi ===
* Insc'â sumitè de l'îzua se trövan e ruvine de 'na ture rumäna, a bäze circuläre. A funçiùn ciü prubàbbile a l'è cumme avanpostu de guärdia e färu de segnalasiùn po'u portu de ''Vada Sabatia'', ch'u l'ea rivä a ese davéi inpurtante pe-i tràffeghi marìttimi in épuca inperiäle.
* Int'u mediuevu surva e ruvine d'u turiùn circuläre a l'è stèta custruìa 'na ture de avistamentu a bäze quadräta.
* Ture d'Èa, antiga ture d'e l'ätu mediuevu a bäze runbuidäle, ch'a se tröva insc'ou prumuntoju de Ture d'u Mä.
* Ture Ruvie d'u [[XV secolo|XV sécculu]].
== Ecunumìa ==
U turizmu u l'è a ciü inpurtante risorsa d'u cumüne, specialmente int'u perìudu estivu. De pregiu, a pruduçiùn de öju d'e ôvìva e vin. Berzezzi u l'ha otegnüu da-a FEE-Italia (Foundation for Environmental Education) u cunferimentu d'a bandêa blö p'â qualitè d'e sö spiagge.
== Cultüa ==
=== Bibliuteca Cìvica "Achille Cabiati" ===
A bibliuteca cìvica "Achille Cabiati" a l'è a bibliuteca pübblica d'u Cumüne de Berzezzi. A se tröva in Via De Mari 28/D a l'intèrnu de 'n spassiu dedicä a-e ativitè culturäli.
A bibliuteca a l'ha 'n patrimoĝn̂u de 10.400 vulümmi de narasiùn, sagìstica, libbri pe-i figiö e stoja lucäle. A offre divèrsi servissi: préstitu lucäle d'i libbri, cunsultasiùn int'i spassi dedichè, üzu de pustasiuìn PC cun réi Wi-Fi pe inträ in internet e inurtre l'adexùn a-u Scistêma Bibliutecäju Nasiunäle, a l'ha reizu puscìbbile ascì préstiti tra e varie bibliuteche.
A strutüa a l'è avèrta cun orari setimanäli ch'i varian segundu a stagiùn (in génere martedì, zöggia, venerdì e sabbu).
A l'intèrnu d'a bibliuteca u gh'è a sede de l'Organizasiùn de Vuluntariätu "L'Îzua", 'n'asuciasiùn stóricu suciäle culturäle ativa 'nsc'ou teritoju e a Seçiùn de l'ANPI "F.lli Faggi". A bibliuteca dunque, a l'è 'n puntu de riferimentu p'â letüa, u stüddiu, i eventi culturäli e i mumenti de parteçipasiùn e cundivixùn suciäle int'u Cumüne de Berzezzi.
== Fèste e fêe ==
E sägre estive de Berzezzi e sun u̇n mumentu duvve u prufümmu d'u baxeicó e d'i piatti de peŝĉiu se fùnden cun l'arbaxìa, apuntamenti da nu pèrde che trasfurman u burgu inte 'n pälcuscénicu a l'avèrtu de cunvivialitè e tradisiùn. U̇n viaggiu int'u güstu sc-cettu.
U cö de oĝn̂i sejäna a l'è a cuxina e e sö pruposte. U nu se tratta de ofrì i soliti piatti, ma de fä cunuŝĉe i prudotti tìpici d'u teritoju, elaburè cun cüa segundu e riçètte tramandè int'u tenpu. Da-e troffie cu'u pestu artigianäle a-e specialitè de mä, oĝn̂i piattu u esprimme l'amù pe sta tèra. A qualitè d'i ingredienti primäi a fà da prutagunista, deliçiandu ascì i óspiti ciü ezigenti cun a vêa cuxina lìgure. L'ànima d'u paize a l'è 'na furmasiùn, ch'a và da-i figiö a quelli zà d'etè, in graddu de cuinvolge tütti cu'u sö calure umänu. L'organizasiùn, cüä cun paŝĉiùn da-u Cìrculu Ricreativu Culturäle Berzezìn, a se distingue pe l'acugliensa e a fà sentì ognün cumme a cà sö. U Circulu u l'è u muture instancàbile c'hu porta avanti e inisiative cun entuziasmu e prufesciunalitè. I vêi prutagunisti i sun i figiö d'u postu, che cun slanciu e dedisiùn portan 'na ventä de energìa in mezu a-e toue, inparandu 'nt'u fratenpu u valure d'a cumunitè.
Inte 'na curnixe da söĝn̂u tra mä e bricchi, e sejäne cazzan int'i fin setemäna de Züĝn̂u, Lüggiu e Agustu, truvandu a giüsta culucasiùn int'a spléndida Ciassa XX Setenbre.
Chì, u zguärdu u l'è rapìu da-u panuramma ch'u leva u respìu: de frunte au mä, a-e spalle e faŝĉe cu'e maxee e i bricchi cu'i senté i strenzan a ciassa cumme a vureila braçä inte 'n scenäju ünicu. U nu manca a müxica, ch'a cunpagna oĝn̂i purtä e a rende l'anbiente festuzu e cuinvulgente. Partecipä a-e sägre de Berzezzi u l'è inträ inte l'ànima de 'n burgu ch'u sà cumme tegnì de bun cuntu a vitta, u mangiä e a belessa.
== Sport ==
{{Seçión vêua}}
== Aministraçiùn ==
{{Seçión vêua}}
== Cumünicaçiuìn ==
{{Seçión vêua}}
== Note ==
<references />
{{Clear}}
== Ätri prugètti ==
{{Interprogetto}}
{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Berzezzi| ]]
p6oxjyamd19u1z4xtzpomd7uiydxbnt
Discûscioîn ûtente:Luensu1959
3
6107
269839
269301
2026-05-20T17:20:09Z
MediaWiki message delivery
5364
/* Potresti avere diritto di voto alle elezioni dell'U4C. */ nêuva seçión
269839
wikitext
text/x-wiki
{{Archìvio
|titolo = Archìvio
|testo =
* [[Discûscioîn ûtente:Luensu1959/Archìvio 2009|Archìvio 2009]]
* [[Discûscioîn ûtente:Luensu1959/Archìvio 2015|Archìvio 2015]]
* [[Discûscioîn ûtente:Luensu1959/Archìvio 2016|Archìvio 2016]]
* [[Discûscioîn ûtente:Luensu1959/Archìvio 2017|Archìvio 2017]]
* [[Discûscioîn ûtente:Luensu1959/Archìvio 2018|Archìvio 2018]]
* [[Discûscioîn ûtente:Luensu1959/Archìvio 2019|Archìvio 2019]]
* [[Discûscioîn ûtente:Luensu1959/Archìvio 2020|Archivio 2020]]
* [[Discûscioîn ûtente:Luensu1959/Archìvio 2021|Archivio 2021]]
}}
==Benvegnûo inscia Wikipedia Ligure!==
Salûi! Segiæ benvegnûi inta Wikipedia Ligure,
a libera enciclopedia, de badda scrîta con l'agiùtto de tùtti. --[[Utente:Dragonòt|Dragonòt]] 08:20, 30 Arv 2009 (UTC)
__TOC__
== How we will see unregistered users ==
<div lang="it" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin=content/>
Hi!
You get this message because you are an admin on a Wikimedia wiki.
When someone edits a Wikimedia wiki without being logged in today, we show their IP address. As you may already know, we will not be able to do this in the future. This is a decision by the Wikimedia Foundation Legal department, because norms and regulations for privacy online have changed.
Instead of the IP we will show a masked identity. You as an admin will still be able to access the IP. There will also be a new user right for those who need to see the full IPs of unregistered users to fight vandalism, harassment and spam without being admins. Patrollers will also see part of the IP even without this user right. We are also working on better tools to help.
If you have not seen it before, you can read more on Meta. If you want to make sure you don’t miss technical changes on the Wikimedia wikis, you can subscribe to the weekly technical newsletter.
We have two suggested ways this identity could work. We would appreciate your feedback on which way you think would work best for you and your wiki, now and in the future. You can let us know on the talk page. You can write in your language. The suggestions were posted in October and we will decide after 17 January.
Thank you.
/[[m:User:Johan (WMF)|Johan (WMF)]]<section end=content/>
</div>
19:17, 4 zen 2022 (CET)
<!-- Messaggio inviato da User:Johan (WMF)@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Target_lists/Admins2022(5)&oldid=22532651 -->
== Ci sono, quasi... ==
Buona sera, Luensu. Vorrei informarti che nell'Incubator ci sono oltre 1.100 progetti wiki e che solamente 9 ne prossimi all'uscita: tra questi c'è il progetto in lingua sassarese. In confronto con gli altri 8, quello in sassarese oggi si posiziona al 3° posto, come numero di voci (1.120). Per il sassarese, purtroppo, sono scarsi gli utenti ''validi'', ciò quelli che nell'arco di un mese fanno almeno una dozzina di edit. Non vorrei chiudere il mese di gennaio con un ''nulla di fatto'' e conto sempre sul vostro prezioso aiuto. Ho scovato argomenti che potrebbero essere accolti su lij.wiki. Per esempio: i contatti politici e commerciali tra Repubblica di Genova e Repubblica di Sassari; influenze del ligure nella lingua sassarese. Allegria! Fausta.--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioìn]]) 23:06, 12 zen 2022 (CET)
Bun giurnu Fausta, cumme ti sæ semmu apreuvu a dâte 'n pó d'agiüttu. Se ti ne mandi u materiale in sce relasiuìn tra a Repüblica de Zena e a Repüblica de Sassari e in sce influense lenguistiche, ghe demmu vuentéa 'n'eugiâ! Alegri! --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 11:08, 13 zen 2022 (CET)
::Vedi su it.wiki le voci Michele Zanche che era genero di Branca Doria. I due sono citati da Dante nell'Inferno. Repubblica di Sassari e Repubblica di Genova stipularono un trattato di reciproco aiuto. Anche i Malaspina ebbero interessi e legami di parentela nel Sassarese. Sono argomenti storici che richiedono l'intervento di un esperto in materia.--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioìn]]) 20:57, 19 zen 2022 (CET)
== Re: Votaçion ==
Bun giurnu Luensu! Mi fa piacere risentirti! Ho bloccato solo per un giorno perché, come puoi vedere da [https://it.wikipedia.org/w/index.php?title=Speciale:Registri/block&page=Utente%3A79.22.187.3 qui], poco dopo è ricomparso su it.wiki con un altro IP, purtroppo ha la capacità (e la velocità) di evadere rapidamente i blocchi (su it.wiki nel 2021 lo abbiamo bloccato 164 volte!) quindi penso che sia inutile un blocco lungo, a ogni modo se reputi sia meglio bloccare per più tempo dimmelo e la prossima volta lo farò! Ho votato, molto volentieri :) Ciao, alla prossima! --[[Utente:Mtarch11|Mtarch11]] ([[Discûscioîn ûtente:Mtarch11|discuscioìn]]) 06:41, 19 zen 2022 (CET)
:Bravu, graçie! Sci, pensu ch'u segge megiu blucä sta gente chi pe 'n meize intregu! Alegri! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 11:56, 19 zen 2022 (CET)
::Ops! Scusami Luensu ma non avevo visto la tua risposta, ho controllato ora per scrupolo ma ormai è tardi :) Gli IP che ha usato stanotte li ho bloccati solo per tre giorni, ho cancellato anche i log perché, come potrai vedere, c'erano insulti a me e a {{at|Superpes15}}, che è un altro amico che lo tiene d'occhio globalmente! Se ritieni allunga tu i blocchi, per le prossime volte darò un mese come hai detto tu! Buona giornata carissimo :) --[[Utente:Mtarch11|Mtarch11]] ([[Discûscioîn ûtente:Mtarch11|discuscioìn]]) 07:01, 5 fre 2022 (CET)
:::{{Ping|Luensu1959}} {{Ping|Mtarch11}} Sempre presenti e vigili :) Un caro saluto a entrambi! [[Utente:Superpes15|Superpes15]] ([[Discûscioîn ûtente:Superpes15|discuscioìn]]) 07:07, 5 fre 2022 (CET)
::::{{Ping|Superpes15}} {{Ping|Mtarch11}} Quando ci sono insulti o "paròlle du gattu" (parolacce) o peggio, il blocco di un mese è il minimo secondo me! Salüi a tütti e graçie pe-u vostru travaggiu! --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 20:37, 5 fre 2022 (CET)
:::::Gràçie Luensu! :) --[[Utente:Mtarch11|Mtarch11]] ([[Discûscioîn ûtente:Mtarch11|discuscioìn]]) 08:51, 6 fre 2022 (CET)
== Zôve? ==
ciao roccia! sempre in gamba neh?
scuza 'na domanda, ma dovve l'è che ti l'hæ atrovao "Zôve" into senso de "Giove"?
[[Utente:Carlo Poggi|Carlo Poggi]] ([[Discûscioîn ûtente:Carlo Poggi|discuscioìn]])
:Mi penso d'avéilo lezüo chi inta nòstra Wiki. No l'ò mai dito in zeneize, a dì a veitæ, e veddo òua che a pòula a l'é anche into TIG do Prof. Bampi. Se ti veu mandaghe 'n'email, lê o l'é sempre contento de avei di sugerimenti. Alegri! --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 20:38, 24 zen 2022 (CET)
::Ò lezûo che o Rico Carlini o scrive: Zôvi (Pàsso di Zôvi). Magara i l'àn pigiòu da lì pe asonansa...
:::E graçie tante ancón pe corêze i nòstri zóveni (e intanto inprendo anche mi, valborberìn...) --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 17:47, 27 zen 2022 (CET)
:::O TIG! E bella che g'aiva amiao! Ti-o veddi che vegno orbo? Comonque me pâ d'intravedde 'na discrepança co-o nomme do quarto giorno da settemaña... Se gh'infiemo ascì o passo di Zôvi aloa poemo fâ 'na spece de sciaradda: "''Iŏve(m)'' o gh'ha 'na ''ŏ''; ''nŏvus'' o gh'ha 'na ''ŏ'', ''ŭltra'' o g'ha 'na ''ŭ'' e ''iŭgum'' o g'ha 'na ''ŭ'', e Nœuve a l'è 'nte l'Ôtrazôvo". E che sedonque paçiença, voriâ dî che tra-e localitæ de l'Otrazovo gh'alumiemo anche Saturno...!
:::'N atro pâ de cósètte: a voxe [[Valadda do Ponçeivia]] a doviæ ese "Valadda da Ponçeivia", percose a Ponçeivia a l'è feminiña.
:::Segondo: ho za visto scrito doe votte (inte [[Miâge de Zêna]] e [[Zena çitæ da Madonna]]) "Çiberîa". No saiâ miga "Çibéria" co' l'acento insci-a "e"?
:::Graççie a tie pe tutto e scignoria! [[Utente:Carlo Poggi|Carlo Poggi]] ([[Discûscioîn ûtente:Carlo Poggi|discuscioìn]]) 10:28, 30 zen 2022 (CET)
::::Alôa, ò domandòu a-o teléfono a-o [[Utente:F.noceti|Feipìn]] (ti ghe peu scrive ti ascì inta sò pagina de discuscioìn), e lê o m'à dito ch'o voéiva scrive "Çibàia", e donca l'acénto o saieiva ciù ò meno comme ti dixi ti. In scia Valadda do/da Ponçéivia, anche se lê o vegne da Bösaneo, o pensa che van bén tütte dôe e verscioìn. Mi, segondo lògica (dæto che in zenéize "il Polcevera" o l'é feminìn, diæ comme ti "Valadda da Ponçeivia". Veuggio domandâ a-o Rico Carlini ascì ch'o gh'é cresciüo lì. In sce Zôvi: mi diggo ''Untrazuvu'' (Ontrazôvo) in novéize, mentre pe Zéuggia niâtri ghe dimmo ''Zöbbia'' (Zeubbia).
Sugerimenti: se ti ti veu scrive a-o Franco Bampi (o adritüa dagghe 'na màn comme o domanda lê in sciâ pagina do TIG), o seu indirisso email o l'é püblico. Se ti veu scrive a-o Rico Carlini, ti me mandi 'na email co-a fonçion (a-a mancinn-a inta schermata di computer) ''Manda un'email a questo utente'' e mi te rispondiö sübito. L'é za trei anni che niâtri aministratoî se vedemmo e mangemmo insemme a-o Carlini e a-o Bampi in agosto (a l'averto) arente a Savignon donde o vive òua o Rico. L'incontro o vegne senpre publicizòu inte nòstro Pòrtego e into Wikipediàn e o l'é averto a tütti i utenti da Wiki Ligure, e donca se ti veu vegnî a pròscima vòtta, t'æ o benvegnüo! Alegri! --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 12:07, 31 zen 2022 (CET)
:Ma ti ghe l'hæ coæ! Ti t'ê misso à fâ o centralinista, ma mi te l'aiva dito solo perchè drent'a-a voxe gh'è sempre scrito "A Ponçèivia" (aviæ dovuo specificâlo). Ho parlao con di vegi camalli mæ amixi e m'han dito che liatri l'han delongo ciamâ "porta sibèrria" (comme mi, do resto), l'è pe questo che pensava che "Çiberîa" o foise un refuzo, o l'è inta "Stoia de Zena" do Carlini (ma de seguo o Carlini ascì o diâ "sibérria"). E comonque, quande se tratta de "ri-azeneizâ" 'na parolla latiña, attenti a-e dexinençe! Se ti ghe n'hæ coæ ti pœu anâ à 'miâ a parte latiña de l'ottimo "VOCABOLARIO LIGURE STORICO - BIBLIOGRAFICO" de l'Aprosio (ò Aprœuxo?) scaregabbile de badda da-o scito www.storiapatriasavona.it. Gh'è ascì sto scito interessante http://ceraunavoltagenova.blogspot.com/2017/06/porta-del-molo-e-porta-siberia.html
:Te ringraççio pe l'invito, faiemo o poscibbile.
:Scignoria!
:[[Utente:Carlo Poggi|Carlo Poggi]] ([[Discûscioîn ûtente:Carlo Poggi|discuscioìn]]) 10:58, 6 fre 2022 (CET)
== Re: Vandaliximo ==
Bun giurnu Luensu! Sì, è sempre lui, IP campano.. ormai gira sempre più spesso sui progetti regionali e più piccoli. Tra ieri e oggi l'ho bloccato almeno su 5 wiki diverse! Magari prima o poi si stuferà, ma ne dubito: sono anni che va avanti così. Ma noi cancelliamo e blocchiamo (come hai detto tu ho dato e darò un mese ad ogni IP) :) Un caro saluto dalla [[Provinsa de Sann-a|provincia]] :D --[[Utente:Mtarch11|Mtarch11]] ([[Discûscioîn ûtente:Mtarch11|discuscioìn]]) 08:51, 9 fre 2022 (CET)
:De duve de precizu inta pruvinsa de Sann-a? (a grafìa in U pe ti de següu l'é a ciü megia, e mi scrivu cuscì in nuveize ascì) --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 08:59, 9 fre 2022 (CET)
::In [[Çelle|questa zona]]: sto a "levante" vicino a Celle! :D --[[Utente:Mtarch11|Mtarch11]] ([[Discûscioîn ûtente:Mtarch11|discuscioìn]]) 09:02, 9 fre 2022 (CET)
:::Tu invece di che zona sei? Uff... mi dispiace non riuscire a scrivere in ligure! Lo comprendo bene e lo so parlare, ma non so scriverlo! :) --[[Utente:Mtarch11|Mtarch11]] ([[Discûscioîn ûtente:Mtarch11|discuscioìn]]) 09:06, 9 fre 2022 (CET)
::::Prövighe (preuvighe)! Mi vegno da-a Val Borbéia, arente a Neuve (Novi Ligure), ma da anni travaggiu a Rumma (in exiliu!). In agustu se vedemmu cu-i atri aministratuî e femmu di gîi in muntagna ascì. --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 09:24, 9 fre 2022 (CET)
== Dipinti sulla Liguria ==
Buon giorno, Luensu. Vorrei segnalarti un pittore sassarese che ha soggiornato lungamente in Liguria. Interessanti le sue marine liguri. Si chiamava [[Andrea Figari]]. C'è la pagina su it.wiki e ne ho fatto oggi la pagina su wiki in sassarese [https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wp/sdc/P%C3%A0gina_prinzipari&redirectfrom=infopage], che attende sempre di uscire da Incubator.--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioìn]]) 10:57, 10 fre 2022 (CET)
:Bungiurnu caa Fausta, e graçie pe l'idea! Gh'òu diggu a-u Ricu s'u gh'à tenpu... e pensare che un mio zio, [[Arnaldo Sala]] (de Zena) era divenuto abbastanza famoso nel capoluogo ligure, ma mio cugino (suo figlio) non ha mai tempo di iniziare il percorso su Commons per validare la sua foto e le sue opere... --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 11:34, 10 fre 2022 (CET)
::E' sempre in tempo per farlo!--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioìn]]) 15:21, 10 fre 2022 (CET)
== re: ==
Un pò complicato, ma credo di aver capito. Mi farebbe piacere che tu ridisegnassi lo stemma del mio paese di origine, Borghetto Borbera. Posso chiedere al sindaco un suo parere, partendo dal presupposto che nessuno gli abbia mai chiesto il permesso di pubblicare lo stemma su Wiki It... Spesso i piccoli comuni non sono affatto consapevoli di quello che viene messo sulle pagine Wiki (in qualsiasi lingua) che li riguardano... Ciau! --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 21:32, 26 fre 2022 (CET)
Ciao, quel che faccio io è ridisegnare gli stemmi in svg (in modo tale da avere dei design originali che possano essere rilasciati sotto licenza libera), caricarli su Commons e poi richiamarli nell'elemento Wikidata del comune attivando la proprietà P94. Una campagna massiccia di vettorializzazione degli stemmi sarebbe IMHO auspicabile, ma servirebbe un bello sforzo collettivo (le mie competenze di grafica vettoriale sono relative e non mi consentono di ridisegnare più di tanto); l'alternativa sarebbe chiedere ai vari comuni di rilasciare un ticket VRT per i loro design proprietari, ma vedo un po' difficile che gli stia bene di dare il nullaosta a qualsiasi riutilizzo anche commerciale. Più probabilmente potrebbero dare l'autorizzazione per singoli progetti Wikimedia e fermo restando il loro copyright... mei che nada. Saluti --[[Utente:Vale93b|Vale93b]] ([[Discûscioîn ûtente:Vale93b|discuscioìn]]) 11:04, 26 fre 2022 (CET)
== Vandalo ==
Bun giurnu Luensu! Tutto bene? Ho visto che [[Speçiale:Contribûti/1.42.0.0/16|questo vandalo]] è attivo anche qui: è un rompiscatole che da anni vandalizza decine di progetti. Anche se qui ha pochi contributi, se dai un'occhiata alla cronologia della voce vedrai altri IP (è sempre lui). Mi permetto di consigliare un blocco di tutto il range bello lungo, almeno lo escludiamo da questa Wiki. Intanto è un range australiano e non penso che qui ci possano essere molti utenti anonimi provenienti dall'Australia! Non provvedo io anche perché non si tratta di un'urgenza e preferisco che a decidere sia tu o comunque un amministratore locale. Cari saluti :) --[[Utente:Mtarch11|Mtarch11]] ([[Discûscioîn ûtente:Mtarch11|discuscioìn]]) 09:06, 3 màr 2022 (CET)
Bungiurnu a ti e grassie pe-u teu travaggiu! Gh'ea sulu u miticu Dedee a travagiâ da l'Oustralia, ün di fundatuì da nostra Wiki. Oramai gente de lengua zeneize inte l'Oustralia, l'Argentinn-a e a California ghe n'é ciü pochi... e tütti i atri sun vandali da blucâ! Alegri! --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 12:06, 3 màr 2022 (CET)
== Incuntru a Zena ==
Caro Luensu, me despiaixe de nu aglie leitu u to messaggiu.. mi a l'eia ad Arbenga candu ti me avìi scrìtu e nu avìa u computer de derè. Au ch'a nu l'hon ciù a scoa u l'è ciù facile veesse, a controlleròn ciù spessu i messaggi. Scusame!! [[Utente:FrancysV|FrancysV]] ([[Discûscioîn ûtente:FrancysV|discuscioìn]]) 22:12, 8 set 2022 (CEST)
== 5 ànni són pasæ ==
Ciau Loénso, o l'é 'n pöco abrétio sto mesàggio. Són pasæ ezataménte 5 ànni da quànde g'ho mìsso pê inta Wiki lìgure, regordando o [[Discûscioîn ûtente:S4b1nuz E.656#Benvegnûo in sciâ Wikipedia Ligure!|prìmmo mesàggio de agiûtto]] che ti m'è lasciòu {{smiley|:-))}}, o momento [[Discûscioîn ûtente:Samuele2002#E' una persona o un Bot?|ciù diverténte che mi ò vìsto]] in sciâ Wiki Ligure {{smiley|ahah}} e anche de avei scrîto che [[Discûscioîn ûtente:Luensu1959/Archìvio 2017#Un mese è passato|1 méize o l'é pasòu]].
Ho vìsto che a Wiki Lìgure ha fæto progrèssi inti urtimi 5 ànni... però mi me son ascì accorto ch'é o l'é o çìnqueximo aniversâio anche pe ti!
:sci, ma mi àiva començou a scrive inta Wiki za into 2009 (in çimma gh'è ancón o mesaggio de benvegnûo do Dragonot), pöi into 2014 ò començòu a scrive quæxi tütti i giorni... e into 2017 son deventòu aministratô! --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 21:45, 15 òtô 2022 (CEST)
[[File:Administrator Barnstar Silver.svg|centro|150px|Medaggia de 5 ànni de adminship pe ti! :-D]]
Te daggo 'sta medàggia a ti perché t'é fæto 'n travàggio admin lodevole da quànde t'é stæto elètto admin pe-a teu prìmma vótta 5 ànni fa!
Salûo e bonn-a neutte! --[[Utente:S4b1nuz E.656|<span style="color:#9B0000; font-family:futura">'''S4b1nuz'''</span> <span style="color:#2F9A67">'''ᴇ.656'''</span>]]<sup>[[Discûscioîn ûtente:S4b1nuz E.656|<span style="color:#00669A">''(5 ànni de Wikipedia! – ✉)''</span>]]</sup> 23:53, 14 òtô 2022 (CEST)
:Graçie tante pe-o riconoscimento! Alegri! --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 21:45, 15 òtô 2022 (CEST)
== vivagna ==
ciao Loenso! a vivagna de sti nommi a l'è proppio inta voxe [[Tratâto tra a Repùbrica de Zêna e o Khanâto da Stréuppa d'Öo]] saiv'à dî o tratao mæximo con tanto de bibliografia. Quant'à Pera no saviæ perchè gh'emmo l'anonnimo inta poexia 49 [[s:Ms. Molfino 421/XLIX]] o scrive "che par che De gi revelà/stagando in Peyra o in Cafà" però poi o Fugetta o scrive in [[s:Rime diverse in lengua zeneise/Za con garie a scorre ri levanti]] "Pera" ch'o rimma con "chiera" saiv'à dî "ciæa", quindi se se tratesse da mæxima localitæ in zeneize moderno a saiæ "Pæa", se invece o parlava de 'n'atra çitæ, aloa doviescimo ripartî da "Peyra" e ariviescimo à "Peja". 'Mia che "Enbrìachi" a l'è 'na specce d'italianismo.
Alegri! [[Utente:Carlo Poggi|Carlo Poggi]] ([[Discûscioîn ûtente:Carlo Poggi|discuscioìn]]) 19:48, 22 nov 2022 (CET)
:Ancón Grassie! Semmo apreuvo a da do materiale in sce antighe colònie zeneixi a-a Compagna pe-a publicaçion into boletìn. Doì articoli son za sciortìi. O pròscimo o saià pròpio in sce Peyra (Galata). Alegri! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 11:18, 13 dex 2022 (CET)
== Pagine orfane ==
Buon giorno, Luensu, ho collegato a Wikidata la pagina [[Doia]]. Ci sono altre pagine che sono prive di questo collegamento. Ho anche visto che avete circa 190 pagine orfane. Pensi che potrei intervenire, creando link - ad esempio - alle biografie orfane, partendo dalle pagine dei giorni di nascita/morte? Grazie Fausta [[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioìn]]) 12:46, 2 fre 2023 (CET)
:Mi me pa 'na bella idea. Graçie! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 13:51, 2 fre 2023 (CET)
== Re: Hai preso il via? ==
Ciao Luensu! Preuvo voentêa a scrîve quarcösa, intànto ti ti contròlli che seggian scrite ben :) --[[Utente:Mtarch11|Mtarch11]] ([[Discûscioîn ûtente:Mtarch11|discuscioìn]]) 08:34, 12 fre 2023 (CET)
:Va bén. T'è de Sann-a ti alua? --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 21:30, 12 fre 2023 (CET)
::Mi staggo inta provinsa :) --[[Utente:Mtarch11|Mtarch11]] ([[Discûscioîn ûtente:Mtarch11|discuscioìn]]) 07:42, 13 fre 2023 (CET)
== re:Bedero Valcuvia ==
ciao, il file che hai ripristinato ([[:File:Bedero_Valcuvia-Stemma.png]]) è in png, dunque "pesa" di più (in termini di kb) e "rende" qualitativamente meno rispetto invece al svg ([[:File:Bedero_Valcuvia-Stemma.svg]]), che può essere "forzato" a qualsiasi risoluzione senza pagar pegno quanto a nitidezza, né arrecare aggravi di peso che rallentino il caricamento delle pagine (oggi quasi tutti abbiamo a disposizione una connessione veloce, ma c'è sempre chi ha più "scalogna" e aver riguardo per questo aspetto è sempre cosa buona). Laddove esiste una versione vettoriale "corretta", essa è sempre da preferire a eventuali file raster (cfr. [[:commons:Commons:Transition_to_SVG]]). Non a caso, se vai a vedere i richiami alle due immagini su commons, noterai che quelli al png son stati praticamente tutti "travasati" all'svg. [[Utente:Vale93b|Vale93b]] ([[Discûscioîn ûtente:Vale93b|discuscioìn]]) 09:43, 3 màz 2023 (CEST)
:Okay, semmo inte 'na situaçion de "erta tecnologia". Graçie pe-a spiegaçion, aloa mi òua cangio turna tütto. Alegri! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 10:24, 3 màz 2023 (CEST)
== <span lang="it" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Ricordiamo di votare ora per selezionare i membri del primo U4C</span> ==
<div lang="it" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="announcement-content" />
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder|Puoi trovare questo messaggio tradotto in altre lingue su Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]''
dear Wikimedian,
You are receiving this message because you previously participated in the UCoC process.
This is a reminder that the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) ends on May 9, 2024. Read the information on the voting page on Meta-wiki to learn more about voting and voter eligibility.
The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please review the U4C Charter.
Please share this message with members of your community so they can participate as well.
On behalf of the UCoC project team, <section end="announcement-content" />
</div>
[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 01:11, 3 màz 2024 (CEST)
<!-- Messaggio inviato da User:RamzyM (WMF)@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024/Previous_voters_list_2&oldid=26721207 -->
== I verbi inta parlò dei Buighetu ==
Ciau Luensu, ho vistu a nuvitài di verbi inta parlà du Burghettu e sun de derê a dâghe recattu a livellu de tabelle e côse vàrie, pe' serti detaji me serve següu che ti ghe cacci in öggiu. Du restu, asemme aa pàgina de suli vèrbi serea ütile avêne üna ciü generâle ch'a ne mustre cum'u l'è u dialettu du Burghettu (cuscì cum'a gh'è pe'u [[Dialetto noveize|nuvese]], l'[[Dialettu arbenganese|arbenganese]] e cumpagnìa). Sarea fina da pensà a cumme gestì e pagine "de gramatica", perché veggu ch'a gh'è zà quella [[Gramatica noveize|nuvese]] ch'a l'è marcâ cumme "travaju in cursu"... Mi tempu in derê axeva pensàu de fà [[Utente:Arbenganese/Sandbox|'na côsa du genere]] pe'e parlàe de valàe d'Arbenga, ma pensà de fa pe' ògni paìse ina pàgina dedicâ a serea 'n travajun ch'u nu fenìsce ciü (e pe' de ciü sun pagine che se ligan pôcu, cu'e âtre pagine da Wiki, es. sta lì du Burghettu cun numma che in ligàmme in entrâ dae "Vuxe curelàe" da pagina du paise), bôna! [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioìn]]) 17:12, 27 set 2024 (CEST)
:Ciau Marcu, icmè ch'a t'ö za ditu, a t' mandu 'n file cunpletu e a t' ringrasiu per lu to lavù. Sì, ste chi u fisa 'n lavù (travaggiu) ch'u n'finisa pü perchè ogni paìze u gh'à a so gramatica. Però u fisa anche 'n pecatu se a n'drubema (se nu adeuviemu) u materiòle che a gh'ema za... vegrema! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 09:00, 30 set 2024 (CEST)
::Sci u materiâle u l'è impurtantiscimu! Cumme dixêva, u gh'è da pensà a cumme urganizâlu, ciau [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioìn]]) 13:59, 30 set 2024 (CEST)
:::Gròsie tante per l'eschêma, ava a fòssu di curesciòn-i pcinéin-e. Ciau! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 10:45, 1 òtô 2024 (CEST)
== Ortografia del genovese ==
Gentile Luensu,
Potrei cortesemente chiederti un parere circa l’ortografia del genovese? Sto stilando un elenco di titoli di canzoni genovesi ed ho riscontrato diverse discordanze ortografiche tra le fonti.
Apprendo che vi sono due proposte prevalenti, una detta “grafia ufficiale” (anche se non ho capito come possa vantare questo statuto d'ufficialità), maggiormente aderente alla pronuncia e doviziosa di accenti, ed un’altra detta “grafia unitaria”, sobria nell’accentazione e piú fedele all’etimologia delle parole e all’uso letterario (che comunque è stato molto variabile – mi pare di capire).
Noto che il dizionario del “Conseggio pe-o patrimònio linguistico ligure” adotta la grafia unitaria, mentre il piú scarno “Traduttore Italiano-Genovese” la grafia ufficiale. Anche il Secolo XIX usa la grafia unitaria. Infine, vedo che tu (come in generale la Wikipedia in ligure) prediligete la grafia ufficiale.
Ho tentato di stilare un elenco dei titoli delle canzoni in entrambe le grafie, piú quella “originale” (cioè quella stampata sulla copertina dell’album), laddove possibile. Questo elenco potrebbe risultare utile anche per l’articolo “Discografîa da léngoa lìgure” in corso di costruzione.
Vorrei chiederti se potresti controllare se ci siano errori. Ed inoltre: Secondo te qual è la grafia migliore per riportare i titoli di queste canzoni? Dovrei adottare la grafia ufficiale, l’unitaria o l’originale? Se rispettassi la grafia originale, che pur sarebbe a livello storico inappuntabile, cadrei però nel paradosso che in edizioni diverse (dello stesso o di altri autori) la grafia non di rado diverge, senza contare che talora dovrei riportare dei veri e proprî strafalcioni. Perciò sono incerto.
Grazie mille per i tuoi eventuali consigli!
Cordialmente,
Riccardo Radici
{| class="wikitable"
|Grafia originale
|Grafîa ofiçiâ
|Grafia unitäia
|-
|
|
|
|-
|De André:
|
|
|-
|'A çimma
|A çìmma
|A çimma
|-
|Mégu Megún
|Mêgo megón
|Mego megon
|-
|A dumenega
|A doménega
|A domenega
|-
|A pittima
|A pìtima
|A pittima
|-
|Creuza de mä
|Crêuza de mâ
|Creusa de mâ
|-
|Da a me riva
|Da-a mæ rîva
|Da-a mæ riva
|-
|Jamin-a
|Jamìnn-a
|Jamiña
|-
|Sidun
|Sidón
|Sidon
|-
|Sinan Capudan Pascia'
|Sinàn Capudàn Pascià
|Sinan Capudan Pascià
|-
|Â cúmba
|A cónba
|A comba
|-
|
|
|
|-
|Paoli:
|
|
|-
|Piccon, dagghe cianin
|Picón, dàghe cianìn
|Piccon, dagghe cianin
|-
|A canson da Cheullia
|A cansón da Chéulia
|A canson da Cheullia
|-
|Ma se ghe penso
|Ma se ghe pènso
|Ma se ghe penso
|-
|Boccadäze
|Bocadâze
|Boccadase
|-
|O cappello
|O capéllo
|O cappello
|-
|Chitarra zeneise
|Chitâra zenéize
|Chitarra zeneise
|-
|O sciöco
|O sciöco
|O sciöco
|-
|Arrio
|Arîo
|Arrio
|-
|O straççê
|O straççê
|O straççê
|-
|Mæ ben
|Mæ bén
|Mæ ben
|-
|Preghëa de 'n'emigrante
|Preghêa de 'n'emigrànte
|Preghea de 'n'emigrante
|-
|
|
|
|-
|Otto:
|
|
|-
|Arrío
|Arîo
|Arrio
|-
|Baexinn-a
|Bæxìnn-a
|Bæxiña
|-
|Bossa, figgieu
|Bòssa, figgêu
|Bòssa, figgeu
|-
|Ma a mi o me piaxe
|Ma a mi o me piàxe
|Ma a mi o me piaxe
|-
|Ma se ghe penso
|Ma se ghe pènso
|Ma se ghe penso
|-
|Maddaenn-a
|Madænn-a
|Maddæña
|-
|Me son innamoou de ti
|Me són inamoòu de ti
|Me son innamoou de ti
|-
|O pescou
|O pescòu
|O pescou
|-
|Texo
|Têxo
|Texo
|-
|Zeneizinn-a
|Zeneizìnn-a
|Zeneisiña
|-
|
|
|
|-
|Lauzi:
|
|
|-
|A bertoela
|A bertoêla
|A bertoela
|-
|O scioco
|O sciöco
|O sciöco
|-
|Sto cicchetton de un Gioan
|Sto cichetón de 'n Gioàn
|Sto cicchetton de 'n Gioan
|-
|A 'rappa
|A ràppa
|A rappa
|-
|Mäe ben
|Mæ bén
|Mæ ben
|-
|O strassê
|O straççê
|O straççê
|-
|O frigideiro
|O frigidéiro
|O frigideiro
|-
|Ma se ghe penso
|Ma se ghe pènso
|Ma se ghe penso
|-
|A canson da Cheullia
|A cansón da Chéulia
|A canson da Cheullia
|-
|Piccon, dagghe cianin
|Picón, dàghe cianìn
|Piccon, dagghe cianin
|-
|Tango zeneise
|Tàngo zenéize
|Tango zeneise
|-
|Acontentase
|Acontentâse
|Accontentâse
|-
|
|
|
|-
|Trallaleri:
|
|
|-
| -
|Quàrto a-o mâ
|Quarto a-o mâ
|-
| -
|O tralalêro, cansón de 'na vìtta
|O trallalero, canson de 'na vitta
|-
| -
|Tralalêro antîgo
|Trallalero antigo
|-
| -
|Fôxe de Zêna
|Foxe de Zena
|-
| -
|Mâ de Zêna
|Mâ de Zena
|-
| -
|Madonìnn-a di pescoéi
|Madonniña di pescoei
|-
| -
|Néutte a Bocadâze
|Neutte a Boccadase
|-
| -
|O ruméscio
|O rumescio
|-
| -
|Strazétti d'àrba
|Strazzetti d'arba
|-
| -
|E træ caravèlle
|E træ caravelle
|-
| -
|Zêna, pèrla do mâ
|Zena, perla do mâ
|-
| -
|Bacicìn
|Baccicin
|-
| -
|Marinìn
|Marinin
|-
| -
|Mi ve làscio a bonn-aséia
|Mi ve lascio a boñaseia
|-
| -
|Tralalêro de Sàn Gianbatìsta
|Trallalero de San Giambattista
|-
| -
|A moæ da-o barcón
|A moæ da-o barcon
|-
| -
|E campànn-e da Pilla
|E campañe da Pilla
|-
| -
|Stélle, cansoìn e bâxi
|Stelle, cansoin e baxi
|-
| -
|Cansón da Squàddra
|Canson da Squaddra
|-
| -
|A riçètta d'amô
|A riçetta d'amô
|-
| -
|I dràppi
|I drappi
|-
| -
|A mæ çitæ
|A mæ çittæ
|-
| -
|Santoâio da Savónn-a
|Santuäio da Savoña
|-
| -
|Stélla de l'Apenìn
|Stella de l'Appennin
|-
| -
|Torétta de Sànn-a
|Torretta de Saña
|-
| -
|Che l'ìnse?
|Che l'inse?
|-
| -
|Rivêa
|Rivea
|}
P.S.: Siccome sono un poliglotta appassionato di scritture, etimologie ed alfabeti, mi fa anche piacere dirti la mia sull’ortografia ligure, dopo aver confrontato le varie proposte. Forse perché non sono ligure e dunque sono piú sensibile all’aderenza alla pronuncia, impiegherei la grafia ufficiale, ma con alcuni piccoli accorgimenti:
1) Sottintenderei alcuni accenti piani, in particolare quello circonflesso su sillaba aperta (es. “riva” vs. “rîva”) e quello grave su sillaba chiusa (es. “çimma” vs. “çìmma”), a meno che altre circostanze non lo rendano incerto (es. “ciætôzo”, “pettegolo”, per presenza del potenzialmente ambiguo ‹æ›).
2) Sostituirei lo stravagante trigrafo ‹nn-› con ‹ñ› (es. “setemaña” vs. “setemànn-a”).
3) Sostituirei ‹ö› con ‹ꜷ› (oppure ‹au›; talora il digrafo è giustificato etimologicamente, es. “ꜷo” vs. “öo”, dal lat. “aurum”), cosí da eliminare la necessità di due diacritici diversi (^ e ¨) per indicare vocale lunga. S’istituisce cosí inoltre un parallelo tra ‹e› aperta (resa da æ ed è) ed ‹o› aperta (resa da ꜷ ed ò).
*A seguito di confronto con Luensu1959 ed Arbenganese, ho deciso di modificare la mia proposta, suggerendo l'impiego di ‹õ› anziché di ‹ꜷ› laddove la grafia ufficiale prevede ‹ö›.
4) Grazie alla modifica nº 3, è possibile distinguere vocali lunghe toniche ed atone, indicando le prime con accento circonflesso e le seconde con dieresi (es. “ïsâ”, “issare”).
5) Tolti i casi di ‹æ› ed ‹è› e quelli simmetrici di ‹ꜷ› ed ‹ò›, razionalizzerei completamente l’uso dei diacritici, usando sempre l’acuto per indicare vocale tonica breve (á, é, í, ó, ú, éu), il circonflesso per indicare vocale tonica lunga (â, ê, î, ô, û, êu) e la dieresi per indicare vocale atona lunga (ä, ë, ï, ö, ü, ëu).
6) Userei ‹j› per segnalare /j/ resistente dopo ‹c› e ‹g› ed /jˑ/ intenso in posizione intervocalica postonica (es. “scjꜷpo”, /'ʃjɔːpu/, “sciroppo” e “nesciaja”, /neˈʃajˑa/, “sciocchezza” anziché “sciöpo” e “nesciàia”). [[Utente:Anaxicrates|Anaxicrates]] ([[Discûscioîn ûtente:Anaxicrates|discuscioìn]]) 19:02, 11 nov 2025 (CET)
:Câo Riccardo, mi resto a bócca averta pe tütto quello che t'æ scrito! Gh'é da pensâ bén bén primma de rispóndite! Pe questo motivo mi preferiscio savei anche quello ch'o pensan i âtri aministratoì {{ping|Arbenganese}} {{ping|N.Longo}} {{ping|Aereus646}} {{ping|Giodiassi5}}. Se in bello giorno A Compagna e o Conseggio decidessen de incontrâse pe stabilî 'na grafìa ünica, quello che t'æ scrito saieiva interesante comme bâze de partensa! A ògni mòddo o ponto 3 o no me piâxe, scibén che saieiva megio - pensando a-i zóveni - de cangiâ a ö (che tanti pensan a-o són "eu" tedesco) e de no utilizâ a ñ pe-o mæximo motivo (gh'an inta testa o són spagnòllo). Inta nòstra Wiki niâtri demmo spaçio a tütte e grafìe de tütte quante e varianti liguri, e de vòtte mi scrivo anche co-a grafìa in "u" (ch'a l'é ciù façile da acapî!). E finiscio pe aregordâ che o Conseggio o no scrive "zeneize" comme a l'é a tradiçion leterâia de tütti i aotoî zeneixi...
:Ghe pensemmo... Alegri! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 09:28, 12 nov 2025 (CET)
::Caro Luensu,
::Ti ringrazio per la bella risposta e per aver coinvolto anche gli altri amministratori. Io stesso avevo già contattato anche [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]].
::Entrambi concordate nel rigettare il mio punto 3. Giustamente, ꜷ (o anche au) viene percepito come estraneo. Io lo avevo proposto per creare un parallelismo tra e aperta (æ ed è) ed o aperta (ꜷ ed ò), anche considerato che au è stato usato in passato in genovese per indicare /ɔw/ ed è usato in francese per /ɔ/, spesso in concordanza con l'etimologia latina delle parole.
::[[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] suggeriva d'usare invece un altro diacritico, ricordando che "altri sistemi grafici in uso nel ponente marcano le lunghe non toniche con il macron (ā, ē...)", eliminando il problema. Se si volesse seguire questa seconda via, però, il modo migliore di farlo senza allontanarsi di molto dalla grafia tradizionale sarebbe indicare la sola /ɔ:/ con un nuovo diacritico, sia esso il macron (ō) o magari la variante arricciata dell'accento circonflesso (õ), laddove la grafia ufficiale prevede ö.
::Una diversa soluzione del problema (sebbene s'allontani di piú dalla grafia ufficiale) potrebbe essere una grafia in U, che segni o per /ɔ/, u per /u/ ed y per /y/ (es. “scyo”, “scuro”). Anche in questo caso, però, s'introdurrebbe un simbolo "estraneo" (y).
::Per cui, correggo la mia proposta al punto 3, suggerendo l'introduzione di õ (anziché ꜷ) al posto di ö. Peraltro, questo già fu l'uso di Alfredo Gismondi. [[Utente:Anaxicrates|Anaxicrates]] ([[Discûscioîn ûtente:Anaxicrates|discuscioìn]]) 16:42, 13 nov 2025 (CET)
::Riguardo ad ñ, a mio parere è meno forviante di nn-. Le prime volte che ho visto parole terminanti in "nn-a" devo dire che sono rimasto molto perplesso: pensavo che le due n si pronunciassero come in italiano e che il trattino servisse per togliere la vocale finale dalla parola, quasi non fosse pronunciata in modo pieno. Dall'altro lato, ñ non è solo piú elegante, ma è anche un segno unico, di cui non è tanto difficile scoprire il valore in ligure. Infine, per me dissipa ogni dubbio la storia di ñ, adoperato già nel Seicento e nei principali scritti in genovese del passato, ma che "a partire dai primi del Novecento [...] è stato usato sempre meno. È probabile che il motivo sia il fatto che questo simbolo non era presente nelle tastiere delle macchine da scrivere italiane"... Ecco come nacque nn-. [[Utente:Anaxicrates|Anaxicrates]] ([[Discûscioîn ûtente:Anaxicrates|discuscioìn]]) 17:02, 13 nov 2025 (CET)
:::Caro Riccardo, ti mancano dei riferimenti storici da documenti stilati prima della macchina da scrivere. Prima di giungere a conclusioni errate ti invito a leggere documenti della letteratura genovese dal secolo XIV fino al secolo XX che puoi trovare agevolmente nella Wiki Vivagna (Wiki Source) in lingua ligure al link https://lij.wikisource.org/wiki/P%C3%A0gina_prin%C3%A7ip%C3%A2
:::Buona lettura, alegri! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 11:15, 14 nov 2025 (CET)
::::Pe-o futüro: pe temi generäli donde anche i atri pòssan rispónde, ti doviesci scrive pe piäxei into pòrtego da comunitæ a-o link: https://lij.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:P%C3%B2rtego_da_comunit%C3%A6 --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 13:28, 14 nov 2025 (CET)
::::Caro Luensu,
::::Grazie del link, e perdonami il non aver pubblicato subito nel luogo piú adatto. Vuoi che sposti lí l'intera discussione, o preferisci che la mantenga qui?
::::Riguardo alla letteratura, ho consultato numerosi documenti, alcuni dei quali anche molto interessanti, che hanno precisato - senza però sconfessarle - le mie iniziali impressioni: i documenti piú antichi usano una grafia etimologica (es. "una"), con al piú una notazione generica d'intensità ("unna"), senza distinguere tra nasale velare e dentale, mentre a partire dal Seicento si diffonde la piú precisa grafia con segno apposito ("uña"). In nessun documento antico ho trovato la variante con trattino: le prime attestazioni paiono risalire soltanto all'800, a Repubblica dissolta, nelle varianti ‹n-n› ("un-na"), ‹nh› ("ünha") ed infine anche ‹nn-› ("ünn-a"), che ho trovato in un documento del 1846. È vero che tutte e tre le varianti sono attestate prima dell'introduzione della macchina da scrivere, che al piú ne avrà favorito la diffusione (dunque, ho sbagliato nel dire che ‹nn-› è nato per colpa della macchina da scrivere). Le ragioni principali che però mi portano a prediligere ‹ñ› su ‹nn-› sono la goffaggine e l'eccentricità del trigrafo, che tra l'altro impiega il trattino in una maniera del tutto inusuale (il trattino di solito indica una cesura semantica, non una diversa pronuncia della lettera antecedente). Questa mia preferenza è rafforzata dall'anteriorità di due secoli nell'uso. Poi, ovviamente, ognuno resta libero di usare la grafia che predilige!
::::P.S.: Esiste un qualche articolo che spieghi la grafia genovese del '300? [[Utente:Anaxicrates|Anaxicrates]] ([[Discûscioîn ûtente:Anaxicrates|discuscioìn]]) 21:04, 14 nov 2025 (CET)
:::::Lascia püre chi a discusción. Se ti t'æ za lezüo tütta a liteatüa zeneize, ghe saieiva da amiâ i diçionâi stòrichi (Casaccia, Frisoni, ecc.), prezénpio o Frisoni o l'adeuvia a "h" in cangio da ñ ò do tratìn, 'na soluçion ch'a me piaxe de ciù ma purtròppo quæxi nisciùn o l'à adotâ. Alegri! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 10:12, 15 nov 2025 (CET)
::::::No, ovviamente non ho potuto leggere tutta la letteratura; ho solo sfogliato varî documenti, perciò ho potuto dire che è una raccolta interessante. Concordo con te che ‹nh› sarebbe meglio di ‹nn-›. [[Utente:Anaxicrates|Anaxicrates]] ([[Discûscioîn ûtente:Anaxicrates|discuscioìn]]) 22:09, 15 nov 2025 (CET)
== Revert ==
Hey, I've seen you had reverted my removal in the article about [[Lierna]]. I was performing cleanup after [[:w:en:WP:LTA/ALS|Alec Smithson]], a known crosswiki vandal who is known for spamming and hoaxes. Could you please recheck and adjust the article if necessary? Many thanks. Stay safe, [[Utente:A09|A09]] ([[Discûscioîn ûtente:A09|discuscioìn]]) 10:18, 15 nov 2025 (CET)
:Pls check your discussion page on this Wiki. Alegri! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 11:00, 15 nov 2025 (CET)
== re: Una proposta da Wiki Ligure ==
Ciao :-) sono il coordinatore regionale di WMI per le istituzioni culturali. Leggevo da [[:lmo:Ciciarada:Pagina_principala#Una_proposta_da_Wiki_Ligure|qua]] che ci sono proposte, ho le orecchie aperte :-) fammi sapere cosa si può fare. Ciao! --[[Utente:Superchilum|Superchilum]] ([[Discûscioîn ûtente:Superchilum|discuscioìn]]) 22:24, 9 dex 2025 (CET)
:Ciao, mi han detto che saresti il coordinatore di Wikimedia per la Liguria, e immagino che tu sia di origine genovese? Al momento non vi è niente al di là di quello che ho scritto e che tu hai già letto, è un'idea partita dalla Consulta Ligure che da due anni lavora con noi di Wiki Ligure ad un progetto congiunto. L'idea in embrione è di organizzare una conferenza con Wikis regionali che abbiano affinità linguistiche con noi liguri. Se vuoi scrivermi qualcosa sulla tua attività relativa alla Liguria, puoi anche farlo per email. Vedremo nei prossimi mesi se l'idea di cui sopra si concretizzerà . Alegri! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 10:50, 12 dex 2025 (CET)
{{Ping|Superchilum}} Ciau, ho saputo in ritardo della premiazione di Wiki loves monuments Liguria 2025 alla Biblioteca Berio. Ti gh'ei ti? C'è mica una pagina in internet dedicata a quelle foto? Alegri!
== Home Page ==
Câo Luensu, tutto bene? Intanto è un po' che non ci sentiamo e ne approfitto per farti tanti auguri di buon Natale e buone feste! Credo che in [[Pagina prinçipâ]] il link "Elénco conpléto di diçionâi" debba essere corretto in "[[Wikipedia:Wikipediàn#Diçionâi on line]]", dato che nel tempo è stato modificato. --[[Utente:Mtarch11|Mtarch11]] ([[Discûscioîn ûtente:Mtarch11|discuscioìn]]) 08:04, 25 dex 2025 (CET)
:{{Ping|Arbenganese}} {{Ping|N.Longo}} Pe mi andiæva bén in tütti doì mòddi. Sentimmo 'n pö cöse pensan i âtri. [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 19:42, 25 dex 2025 (CET)
::Ciü che u numme da sesiùn u "prublema" u l'è che u link inta ''pagina prinçipâ'' cuscì cumme u l'è scritu u nu tröva u paragrafu ch'u ghe curespunde. Tuttavia, anche il link con il nome effettivo del paragrafo rimanda alla home page del Wikipediàn, generando un messaggio di errore in alto a destra (ovvero, ''L'argomento non è stato trovato. Potrebbe essere stato cancellato, spostato o rinominato''). Credo perché di per sé u manche in ganciu (anchor). La via più semplice mi sembra quella di provare ad aggiungerla manualmente (<nowiki><span id="Diçionâi_online"></span></nowiki>) o, se non funzionasse, rimandare più semplicemente a [[Wikipedia:Wikipediàn/Diçionâi]]. Fassu de pröve. [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioìn]]) 22:03, 25 dex 2025 (CET)
== Votassion d'Aministrator an sla Wikisorziss an piemontèis ==
Cerea Luensu,
an sla Wikisorziss an piemontèis a son anandiasse le votassion ëd j'Aministrator.
Com candidà a-i é Pcastellina.
-- [[Utente:Dragonòt|Dragonòt]] ([[Discûscioîn ûtente:Dragonòt|discuscioìn]]) 21:55, 6 zen 2026 (CET)
:Cerea Bepe,
:inta ''pàgina prinsipal da Wikisorgiss an piemontèis'' a n'vegu ninte... Ti m'pö mandò 'n link pe rivò a-a votassion? [https://lij.wikisource.org/wiki/P%C3%A0gina_prin%C3%A7ip%C3%A2 Chi u gh'è a Wikisource an lìgur]. Stuma alégher! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 08:51, 7 zen 2026 (CET)
== Voci parlate in veneto ==
Ciao @[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]], ti ho visto più attivo qui che non in itwiki, chiedo scusa se parlo italiano. Sono appena subentrato come amministratore in vecwiki e credo sarebbe interessante promuovere le voci parlate anche nella wikipedia in lingua veneta! [[Utente:Sinucep|Sinucep]] ([[Discûscioîn ûtente:Sinucep|discuscioìn]]) 17:57, 24 fre 2026 (CET)
:Ciau Sinucep, ho provato tempo fa a contattare qualcuno su Wiki Veneta e ugualmente su altre Wikis regionali le cui lingue mostrano affinità con il zeneize (genovese). Mi fa quindi piacere entrare in contatto con te e ti pregherei di inviarmi un contatto telefonico via email in relazione ad un eventuale evento comune che potremmo organizzare a Genova quest'anno sotto l'egida della Consulta Ligure. Le voci parlate sono per noi - e credo per tutte le wikipedie le cui lingue siano a rischio di (parziale) estinzione - una risorsa importantissima per fissare nel tempo futuro le varie parlate regionali e locali. È un lavoro lunghissimo, faticoso e capillare, ma vale la pena farlo! Alegri! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 09:25, 25 fre 2026 (CET)
== Translation request ==
Hello, Luensu1959.
Can you translate and upload the articles [[:it:Campi Flegrei]], [[:it:Vesuvio]], [[:it:Etna]] and [[:it:Bazardüzü]] in Ligurian Wikipedia?
Yours sincerely, [[Utente:Kurcke|Kurcke]] ([[Discûscioîn ûtente:Kurcke|discuscioìn]]) 11:01, 15 màr 2026 (CET)
:Hello Kurcke, actually that is not the core of our Wiki, that is centered on Liguria and the Genoese language, history and traditions. But we also deal with other themes when we have more time, so maybe in the future we might do it. All the best, [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 18:57, 15 màr 2026 (CET)
::Hello, Luensu1959.
::I understand. Thank you for the reply.
::Yours sincerely, [[Utente:Kurcke|Kurcke]] ([[Discûscioîn ûtente:Kurcke|discuscioìn]]) 19:54, 15 màr 2026 (CET)
== Re: Deepl ==
ciao, come va, wikicollega?? e ti rifaccio la stessa domanda: com'è il ligure ed è affidabile?? [[Utente:SurdusVII|<span style="color:#79443B">'''Surdus'''</span>]][[Discûscioîn ûtente:SurdusVII|<span style="color:#DAA520">'''VII'''</span>]] 19:52, 22 màr 2026 (CET)
:non c'è il ligure su deepl.com. C'´è su google translator e non è affidabile. Quindi non conosci nessun siciliano che abbia interagito con deepl.com per aggiungere il siciliano? Alegri! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 20:34, 22 màr 2026 (CET)
== You may be an eligible candidate for the U4C election ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
Greetings,
The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years.
This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required.
The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run.
In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 22:06, 28 arv 2026 (CEST) </div>
<!-- Messaggio inviato da User:Keegan (WMF)@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472432 -->
== Ligurian ==
Hello. I noticed your thanks for edit at Basshunter page. I'm looking for translation of descriptions "canzone di Käärijä e Basshunter" and "singolo di Käärijä e Basshunter" for Wikidata items in Ligurian. Would you help? [[Utente:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Discûscioîn ûtente:Eurohunter|discuscioìn]]) 13:08, 29 arv 2026 (CEST)
:Hi, unfortunately, only few people work for our Wiki, so it is difficult to meet your request. However, I might translate something from his biography on the Wiki Svenka pages in the near future. All the best [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 13:37, 29 arv 2026 (CEST)
== <span lang="it" dir="ltr">Potresti avere diritto di voto alle elezioni dell'U4C.</span> ==
<div lang="it" dir="ltr">
<section begin="announcement-content" />
Ti contatto perché in passato hai votato alle elezioni relative al Comitato di coordinamento del Codice di condotta universale (U4C). Potresti avere diritto di voto alle attuali elezioni dell'U4C, che sono aperte e si chiuderanno il 2 giugno 2026. Puoi trovare maggiori informazioni sui candidati e sulle elezioni nella pagina dedicata su Meta, e da lì puoi accedere alla votazione. La tua partecipazione a queste elezioni è importante per la governance delle comunità Wikimedia e apprezziamo il tempo che dedichi a informarti sui candidati e a votare.
-- In collaborazione con l'U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" />
</div>
[[m:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 19:20, 20 màz 2026 (CEST)
<!-- Messaggio inviato da User:Keegan (WMF)@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30569831 -->
a3c5nogubjrsvk34a7bt1r784fzawb3
269858
269839
2026-05-21T08:08:14Z
Luensu1959
1211
/* Potresti avere diritto di voto alle elezioni dell'U4C. */ Rispòsta
269858
wikitext
text/x-wiki
{{Archìvio
|titolo = Archìvio
|testo =
* [[Discûscioîn ûtente:Luensu1959/Archìvio 2009|Archìvio 2009]]
* [[Discûscioîn ûtente:Luensu1959/Archìvio 2015|Archìvio 2015]]
* [[Discûscioîn ûtente:Luensu1959/Archìvio 2016|Archìvio 2016]]
* [[Discûscioîn ûtente:Luensu1959/Archìvio 2017|Archìvio 2017]]
* [[Discûscioîn ûtente:Luensu1959/Archìvio 2018|Archìvio 2018]]
* [[Discûscioîn ûtente:Luensu1959/Archìvio 2019|Archìvio 2019]]
* [[Discûscioîn ûtente:Luensu1959/Archìvio 2020|Archivio 2020]]
* [[Discûscioîn ûtente:Luensu1959/Archìvio 2021|Archivio 2021]]
}}
==Benvegnûo inscia Wikipedia Ligure!==
Salûi! Segiæ benvegnûi inta Wikipedia Ligure,
a libera enciclopedia, de badda scrîta con l'agiùtto de tùtti. --[[Utente:Dragonòt|Dragonòt]] 08:20, 30 Arv 2009 (UTC)
__TOC__
== How we will see unregistered users ==
<div lang="it" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin=content/>
Hi!
You get this message because you are an admin on a Wikimedia wiki.
When someone edits a Wikimedia wiki without being logged in today, we show their IP address. As you may already know, we will not be able to do this in the future. This is a decision by the Wikimedia Foundation Legal department, because norms and regulations for privacy online have changed.
Instead of the IP we will show a masked identity. You as an admin will still be able to access the IP. There will also be a new user right for those who need to see the full IPs of unregistered users to fight vandalism, harassment and spam without being admins. Patrollers will also see part of the IP even without this user right. We are also working on better tools to help.
If you have not seen it before, you can read more on Meta. If you want to make sure you don’t miss technical changes on the Wikimedia wikis, you can subscribe to the weekly technical newsletter.
We have two suggested ways this identity could work. We would appreciate your feedback on which way you think would work best for you and your wiki, now and in the future. You can let us know on the talk page. You can write in your language. The suggestions were posted in October and we will decide after 17 January.
Thank you.
/[[m:User:Johan (WMF)|Johan (WMF)]]<section end=content/>
</div>
19:17, 4 zen 2022 (CET)
<!-- Messaggio inviato da User:Johan (WMF)@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Target_lists/Admins2022(5)&oldid=22532651 -->
== Ci sono, quasi... ==
Buona sera, Luensu. Vorrei informarti che nell'Incubator ci sono oltre 1.100 progetti wiki e che solamente 9 ne prossimi all'uscita: tra questi c'è il progetto in lingua sassarese. In confronto con gli altri 8, quello in sassarese oggi si posiziona al 3° posto, come numero di voci (1.120). Per il sassarese, purtroppo, sono scarsi gli utenti ''validi'', ciò quelli che nell'arco di un mese fanno almeno una dozzina di edit. Non vorrei chiudere il mese di gennaio con un ''nulla di fatto'' e conto sempre sul vostro prezioso aiuto. Ho scovato argomenti che potrebbero essere accolti su lij.wiki. Per esempio: i contatti politici e commerciali tra Repubblica di Genova e Repubblica di Sassari; influenze del ligure nella lingua sassarese. Allegria! Fausta.--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioìn]]) 23:06, 12 zen 2022 (CET)
Bun giurnu Fausta, cumme ti sæ semmu apreuvu a dâte 'n pó d'agiüttu. Se ti ne mandi u materiale in sce relasiuìn tra a Repüblica de Zena e a Repüblica de Sassari e in sce influense lenguistiche, ghe demmu vuentéa 'n'eugiâ! Alegri! --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 11:08, 13 zen 2022 (CET)
::Vedi su it.wiki le voci Michele Zanche che era genero di Branca Doria. I due sono citati da Dante nell'Inferno. Repubblica di Sassari e Repubblica di Genova stipularono un trattato di reciproco aiuto. Anche i Malaspina ebbero interessi e legami di parentela nel Sassarese. Sono argomenti storici che richiedono l'intervento di un esperto in materia.--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioìn]]) 20:57, 19 zen 2022 (CET)
== Re: Votaçion ==
Bun giurnu Luensu! Mi fa piacere risentirti! Ho bloccato solo per un giorno perché, come puoi vedere da [https://it.wikipedia.org/w/index.php?title=Speciale:Registri/block&page=Utente%3A79.22.187.3 qui], poco dopo è ricomparso su it.wiki con un altro IP, purtroppo ha la capacità (e la velocità) di evadere rapidamente i blocchi (su it.wiki nel 2021 lo abbiamo bloccato 164 volte!) quindi penso che sia inutile un blocco lungo, a ogni modo se reputi sia meglio bloccare per più tempo dimmelo e la prossima volta lo farò! Ho votato, molto volentieri :) Ciao, alla prossima! --[[Utente:Mtarch11|Mtarch11]] ([[Discûscioîn ûtente:Mtarch11|discuscioìn]]) 06:41, 19 zen 2022 (CET)
:Bravu, graçie! Sci, pensu ch'u segge megiu blucä sta gente chi pe 'n meize intregu! Alegri! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 11:56, 19 zen 2022 (CET)
::Ops! Scusami Luensu ma non avevo visto la tua risposta, ho controllato ora per scrupolo ma ormai è tardi :) Gli IP che ha usato stanotte li ho bloccati solo per tre giorni, ho cancellato anche i log perché, come potrai vedere, c'erano insulti a me e a {{at|Superpes15}}, che è un altro amico che lo tiene d'occhio globalmente! Se ritieni allunga tu i blocchi, per le prossime volte darò un mese come hai detto tu! Buona giornata carissimo :) --[[Utente:Mtarch11|Mtarch11]] ([[Discûscioîn ûtente:Mtarch11|discuscioìn]]) 07:01, 5 fre 2022 (CET)
:::{{Ping|Luensu1959}} {{Ping|Mtarch11}} Sempre presenti e vigili :) Un caro saluto a entrambi! [[Utente:Superpes15|Superpes15]] ([[Discûscioîn ûtente:Superpes15|discuscioìn]]) 07:07, 5 fre 2022 (CET)
::::{{Ping|Superpes15}} {{Ping|Mtarch11}} Quando ci sono insulti o "paròlle du gattu" (parolacce) o peggio, il blocco di un mese è il minimo secondo me! Salüi a tütti e graçie pe-u vostru travaggiu! --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 20:37, 5 fre 2022 (CET)
:::::Gràçie Luensu! :) --[[Utente:Mtarch11|Mtarch11]] ([[Discûscioîn ûtente:Mtarch11|discuscioìn]]) 08:51, 6 fre 2022 (CET)
== Zôve? ==
ciao roccia! sempre in gamba neh?
scuza 'na domanda, ma dovve l'è che ti l'hæ atrovao "Zôve" into senso de "Giove"?
[[Utente:Carlo Poggi|Carlo Poggi]] ([[Discûscioîn ûtente:Carlo Poggi|discuscioìn]])
:Mi penso d'avéilo lezüo chi inta nòstra Wiki. No l'ò mai dito in zeneize, a dì a veitæ, e veddo òua che a pòula a l'é anche into TIG do Prof. Bampi. Se ti veu mandaghe 'n'email, lê o l'é sempre contento de avei di sugerimenti. Alegri! --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 20:38, 24 zen 2022 (CET)
::Ò lezûo che o Rico Carlini o scrive: Zôvi (Pàsso di Zôvi). Magara i l'àn pigiòu da lì pe asonansa...
:::E graçie tante ancón pe corêze i nòstri zóveni (e intanto inprendo anche mi, valborberìn...) --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 17:47, 27 zen 2022 (CET)
:::O TIG! E bella che g'aiva amiao! Ti-o veddi che vegno orbo? Comonque me pâ d'intravedde 'na discrepança co-o nomme do quarto giorno da settemaña... Se gh'infiemo ascì o passo di Zôvi aloa poemo fâ 'na spece de sciaradda: "''Iŏve(m)'' o gh'ha 'na ''ŏ''; ''nŏvus'' o gh'ha 'na ''ŏ'', ''ŭltra'' o g'ha 'na ''ŭ'' e ''iŭgum'' o g'ha 'na ''ŭ'', e Nœuve a l'è 'nte l'Ôtrazôvo". E che sedonque paçiença, voriâ dî che tra-e localitæ de l'Otrazovo gh'alumiemo anche Saturno...!
:::'N atro pâ de cósètte: a voxe [[Valadda do Ponçeivia]] a doviæ ese "Valadda da Ponçeivia", percose a Ponçeivia a l'è feminiña.
:::Segondo: ho za visto scrito doe votte (inte [[Miâge de Zêna]] e [[Zena çitæ da Madonna]]) "Çiberîa". No saiâ miga "Çibéria" co' l'acento insci-a "e"?
:::Graççie a tie pe tutto e scignoria! [[Utente:Carlo Poggi|Carlo Poggi]] ([[Discûscioîn ûtente:Carlo Poggi|discuscioìn]]) 10:28, 30 zen 2022 (CET)
::::Alôa, ò domandòu a-o teléfono a-o [[Utente:F.noceti|Feipìn]] (ti ghe peu scrive ti ascì inta sò pagina de discuscioìn), e lê o m'à dito ch'o voéiva scrive "Çibàia", e donca l'acénto o saieiva ciù ò meno comme ti dixi ti. In scia Valadda do/da Ponçéivia, anche se lê o vegne da Bösaneo, o pensa che van bén tütte dôe e verscioìn. Mi, segondo lògica (dæto che in zenéize "il Polcevera" o l'é feminìn, diæ comme ti "Valadda da Ponçeivia". Veuggio domandâ a-o Rico Carlini ascì ch'o gh'é cresciüo lì. In sce Zôvi: mi diggo ''Untrazuvu'' (Ontrazôvo) in novéize, mentre pe Zéuggia niâtri ghe dimmo ''Zöbbia'' (Zeubbia).
Sugerimenti: se ti ti veu scrive a-o Franco Bampi (o adritüa dagghe 'na màn comme o domanda lê in sciâ pagina do TIG), o seu indirisso email o l'é püblico. Se ti veu scrive a-o Rico Carlini, ti me mandi 'na email co-a fonçion (a-a mancinn-a inta schermata di computer) ''Manda un'email a questo utente'' e mi te rispondiö sübito. L'é za trei anni che niâtri aministratoî se vedemmo e mangemmo insemme a-o Carlini e a-o Bampi in agosto (a l'averto) arente a Savignon donde o vive òua o Rico. L'incontro o vegne senpre publicizòu inte nòstro Pòrtego e into Wikipediàn e o l'é averto a tütti i utenti da Wiki Ligure, e donca se ti veu vegnî a pròscima vòtta, t'æ o benvegnüo! Alegri! --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 12:07, 31 zen 2022 (CET)
:Ma ti ghe l'hæ coæ! Ti t'ê misso à fâ o centralinista, ma mi te l'aiva dito solo perchè drent'a-a voxe gh'è sempre scrito "A Ponçèivia" (aviæ dovuo specificâlo). Ho parlao con di vegi camalli mæ amixi e m'han dito che liatri l'han delongo ciamâ "porta sibèrria" (comme mi, do resto), l'è pe questo che pensava che "Çiberîa" o foise un refuzo, o l'è inta "Stoia de Zena" do Carlini (ma de seguo o Carlini ascì o diâ "sibérria"). E comonque, quande se tratta de "ri-azeneizâ" 'na parolla latiña, attenti a-e dexinençe! Se ti ghe n'hæ coæ ti pœu anâ à 'miâ a parte latiña de l'ottimo "VOCABOLARIO LIGURE STORICO - BIBLIOGRAFICO" de l'Aprosio (ò Aprœuxo?) scaregabbile de badda da-o scito www.storiapatriasavona.it. Gh'è ascì sto scito interessante http://ceraunavoltagenova.blogspot.com/2017/06/porta-del-molo-e-porta-siberia.html
:Te ringraççio pe l'invito, faiemo o poscibbile.
:Scignoria!
:[[Utente:Carlo Poggi|Carlo Poggi]] ([[Discûscioîn ûtente:Carlo Poggi|discuscioìn]]) 10:58, 6 fre 2022 (CET)
== Re: Vandaliximo ==
Bun giurnu Luensu! Sì, è sempre lui, IP campano.. ormai gira sempre più spesso sui progetti regionali e più piccoli. Tra ieri e oggi l'ho bloccato almeno su 5 wiki diverse! Magari prima o poi si stuferà, ma ne dubito: sono anni che va avanti così. Ma noi cancelliamo e blocchiamo (come hai detto tu ho dato e darò un mese ad ogni IP) :) Un caro saluto dalla [[Provinsa de Sann-a|provincia]] :D --[[Utente:Mtarch11|Mtarch11]] ([[Discûscioîn ûtente:Mtarch11|discuscioìn]]) 08:51, 9 fre 2022 (CET)
:De duve de precizu inta pruvinsa de Sann-a? (a grafìa in U pe ti de següu l'é a ciü megia, e mi scrivu cuscì in nuveize ascì) --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 08:59, 9 fre 2022 (CET)
::In [[Çelle|questa zona]]: sto a "levante" vicino a Celle! :D --[[Utente:Mtarch11|Mtarch11]] ([[Discûscioîn ûtente:Mtarch11|discuscioìn]]) 09:02, 9 fre 2022 (CET)
:::Tu invece di che zona sei? Uff... mi dispiace non riuscire a scrivere in ligure! Lo comprendo bene e lo so parlare, ma non so scriverlo! :) --[[Utente:Mtarch11|Mtarch11]] ([[Discûscioîn ûtente:Mtarch11|discuscioìn]]) 09:06, 9 fre 2022 (CET)
::::Prövighe (preuvighe)! Mi vegno da-a Val Borbéia, arente a Neuve (Novi Ligure), ma da anni travaggiu a Rumma (in exiliu!). In agustu se vedemmu cu-i atri aministratuî e femmu di gîi in muntagna ascì. --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 09:24, 9 fre 2022 (CET)
== Dipinti sulla Liguria ==
Buon giorno, Luensu. Vorrei segnalarti un pittore sassarese che ha soggiornato lungamente in Liguria. Interessanti le sue marine liguri. Si chiamava [[Andrea Figari]]. C'è la pagina su it.wiki e ne ho fatto oggi la pagina su wiki in sassarese [https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wp/sdc/P%C3%A0gina_prinzipari&redirectfrom=infopage], che attende sempre di uscire da Incubator.--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioìn]]) 10:57, 10 fre 2022 (CET)
:Bungiurnu caa Fausta, e graçie pe l'idea! Gh'òu diggu a-u Ricu s'u gh'à tenpu... e pensare che un mio zio, [[Arnaldo Sala]] (de Zena) era divenuto abbastanza famoso nel capoluogo ligure, ma mio cugino (suo figlio) non ha mai tempo di iniziare il percorso su Commons per validare la sua foto e le sue opere... --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 11:34, 10 fre 2022 (CET)
::E' sempre in tempo per farlo!--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioìn]]) 15:21, 10 fre 2022 (CET)
== re: ==
Un pò complicato, ma credo di aver capito. Mi farebbe piacere che tu ridisegnassi lo stemma del mio paese di origine, Borghetto Borbera. Posso chiedere al sindaco un suo parere, partendo dal presupposto che nessuno gli abbia mai chiesto il permesso di pubblicare lo stemma su Wiki It... Spesso i piccoli comuni non sono affatto consapevoli di quello che viene messo sulle pagine Wiki (in qualsiasi lingua) che li riguardano... Ciau! --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 21:32, 26 fre 2022 (CET)
Ciao, quel che faccio io è ridisegnare gli stemmi in svg (in modo tale da avere dei design originali che possano essere rilasciati sotto licenza libera), caricarli su Commons e poi richiamarli nell'elemento Wikidata del comune attivando la proprietà P94. Una campagna massiccia di vettorializzazione degli stemmi sarebbe IMHO auspicabile, ma servirebbe un bello sforzo collettivo (le mie competenze di grafica vettoriale sono relative e non mi consentono di ridisegnare più di tanto); l'alternativa sarebbe chiedere ai vari comuni di rilasciare un ticket VRT per i loro design proprietari, ma vedo un po' difficile che gli stia bene di dare il nullaosta a qualsiasi riutilizzo anche commerciale. Più probabilmente potrebbero dare l'autorizzazione per singoli progetti Wikimedia e fermo restando il loro copyright... mei che nada. Saluti --[[Utente:Vale93b|Vale93b]] ([[Discûscioîn ûtente:Vale93b|discuscioìn]]) 11:04, 26 fre 2022 (CET)
== Vandalo ==
Bun giurnu Luensu! Tutto bene? Ho visto che [[Speçiale:Contribûti/1.42.0.0/16|questo vandalo]] è attivo anche qui: è un rompiscatole che da anni vandalizza decine di progetti. Anche se qui ha pochi contributi, se dai un'occhiata alla cronologia della voce vedrai altri IP (è sempre lui). Mi permetto di consigliare un blocco di tutto il range bello lungo, almeno lo escludiamo da questa Wiki. Intanto è un range australiano e non penso che qui ci possano essere molti utenti anonimi provenienti dall'Australia! Non provvedo io anche perché non si tratta di un'urgenza e preferisco che a decidere sia tu o comunque un amministratore locale. Cari saluti :) --[[Utente:Mtarch11|Mtarch11]] ([[Discûscioîn ûtente:Mtarch11|discuscioìn]]) 09:06, 3 màr 2022 (CET)
Bungiurnu a ti e grassie pe-u teu travaggiu! Gh'ea sulu u miticu Dedee a travagiâ da l'Oustralia, ün di fundatuì da nostra Wiki. Oramai gente de lengua zeneize inte l'Oustralia, l'Argentinn-a e a California ghe n'é ciü pochi... e tütti i atri sun vandali da blucâ! Alegri! --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 12:06, 3 màr 2022 (CET)
== Incuntru a Zena ==
Caro Luensu, me despiaixe de nu aglie leitu u to messaggiu.. mi a l'eia ad Arbenga candu ti me avìi scrìtu e nu avìa u computer de derè. Au ch'a nu l'hon ciù a scoa u l'è ciù facile veesse, a controlleròn ciù spessu i messaggi. Scusame!! [[Utente:FrancysV|FrancysV]] ([[Discûscioîn ûtente:FrancysV|discuscioìn]]) 22:12, 8 set 2022 (CEST)
== 5 ànni són pasæ ==
Ciau Loénso, o l'é 'n pöco abrétio sto mesàggio. Són pasæ ezataménte 5 ànni da quànde g'ho mìsso pê inta Wiki lìgure, regordando o [[Discûscioîn ûtente:S4b1nuz E.656#Benvegnûo in sciâ Wikipedia Ligure!|prìmmo mesàggio de agiûtto]] che ti m'è lasciòu {{smiley|:-))}}, o momento [[Discûscioîn ûtente:Samuele2002#E' una persona o un Bot?|ciù diverténte che mi ò vìsto]] in sciâ Wiki Ligure {{smiley|ahah}} e anche de avei scrîto che [[Discûscioîn ûtente:Luensu1959/Archìvio 2017#Un mese è passato|1 méize o l'é pasòu]].
Ho vìsto che a Wiki Lìgure ha fæto progrèssi inti urtimi 5 ànni... però mi me son ascì accorto ch'é o l'é o çìnqueximo aniversâio anche pe ti!
:sci, ma mi àiva començou a scrive inta Wiki za into 2009 (in çimma gh'è ancón o mesaggio de benvegnûo do Dragonot), pöi into 2014 ò començòu a scrive quæxi tütti i giorni... e into 2017 son deventòu aministratô! --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 21:45, 15 òtô 2022 (CEST)
[[File:Administrator Barnstar Silver.svg|centro|150px|Medaggia de 5 ànni de adminship pe ti! :-D]]
Te daggo 'sta medàggia a ti perché t'é fæto 'n travàggio admin lodevole da quànde t'é stæto elètto admin pe-a teu prìmma vótta 5 ànni fa!
Salûo e bonn-a neutte! --[[Utente:S4b1nuz E.656|<span style="color:#9B0000; font-family:futura">'''S4b1nuz'''</span> <span style="color:#2F9A67">'''ᴇ.656'''</span>]]<sup>[[Discûscioîn ûtente:S4b1nuz E.656|<span style="color:#00669A">''(5 ànni de Wikipedia! – ✉)''</span>]]</sup> 23:53, 14 òtô 2022 (CEST)
:Graçie tante pe-o riconoscimento! Alegri! --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 21:45, 15 òtô 2022 (CEST)
== vivagna ==
ciao Loenso! a vivagna de sti nommi a l'è proppio inta voxe [[Tratâto tra a Repùbrica de Zêna e o Khanâto da Stréuppa d'Öo]] saiv'à dî o tratao mæximo con tanto de bibliografia. Quant'à Pera no saviæ perchè gh'emmo l'anonnimo inta poexia 49 [[s:Ms. Molfino 421/XLIX]] o scrive "che par che De gi revelà/stagando in Peyra o in Cafà" però poi o Fugetta o scrive in [[s:Rime diverse in lengua zeneise/Za con garie a scorre ri levanti]] "Pera" ch'o rimma con "chiera" saiv'à dî "ciæa", quindi se se tratesse da mæxima localitæ in zeneize moderno a saiæ "Pæa", se invece o parlava de 'n'atra çitæ, aloa doviescimo ripartî da "Peyra" e ariviescimo à "Peja". 'Mia che "Enbrìachi" a l'è 'na specce d'italianismo.
Alegri! [[Utente:Carlo Poggi|Carlo Poggi]] ([[Discûscioîn ûtente:Carlo Poggi|discuscioìn]]) 19:48, 22 nov 2022 (CET)
:Ancón Grassie! Semmo apreuvo a da do materiale in sce antighe colònie zeneixi a-a Compagna pe-a publicaçion into boletìn. Doì articoli son za sciortìi. O pròscimo o saià pròpio in sce Peyra (Galata). Alegri! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 11:18, 13 dex 2022 (CET)
== Pagine orfane ==
Buon giorno, Luensu, ho collegato a Wikidata la pagina [[Doia]]. Ci sono altre pagine che sono prive di questo collegamento. Ho anche visto che avete circa 190 pagine orfane. Pensi che potrei intervenire, creando link - ad esempio - alle biografie orfane, partendo dalle pagine dei giorni di nascita/morte? Grazie Fausta [[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioìn]]) 12:46, 2 fre 2023 (CET)
:Mi me pa 'na bella idea. Graçie! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 13:51, 2 fre 2023 (CET)
== Re: Hai preso il via? ==
Ciao Luensu! Preuvo voentêa a scrîve quarcösa, intànto ti ti contròlli che seggian scrite ben :) --[[Utente:Mtarch11|Mtarch11]] ([[Discûscioîn ûtente:Mtarch11|discuscioìn]]) 08:34, 12 fre 2023 (CET)
:Va bén. T'è de Sann-a ti alua? --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 21:30, 12 fre 2023 (CET)
::Mi staggo inta provinsa :) --[[Utente:Mtarch11|Mtarch11]] ([[Discûscioîn ûtente:Mtarch11|discuscioìn]]) 07:42, 13 fre 2023 (CET)
== re:Bedero Valcuvia ==
ciao, il file che hai ripristinato ([[:File:Bedero_Valcuvia-Stemma.png]]) è in png, dunque "pesa" di più (in termini di kb) e "rende" qualitativamente meno rispetto invece al svg ([[:File:Bedero_Valcuvia-Stemma.svg]]), che può essere "forzato" a qualsiasi risoluzione senza pagar pegno quanto a nitidezza, né arrecare aggravi di peso che rallentino il caricamento delle pagine (oggi quasi tutti abbiamo a disposizione una connessione veloce, ma c'è sempre chi ha più "scalogna" e aver riguardo per questo aspetto è sempre cosa buona). Laddove esiste una versione vettoriale "corretta", essa è sempre da preferire a eventuali file raster (cfr. [[:commons:Commons:Transition_to_SVG]]). Non a caso, se vai a vedere i richiami alle due immagini su commons, noterai che quelli al png son stati praticamente tutti "travasati" all'svg. [[Utente:Vale93b|Vale93b]] ([[Discûscioîn ûtente:Vale93b|discuscioìn]]) 09:43, 3 màz 2023 (CEST)
:Okay, semmo inte 'na situaçion de "erta tecnologia". Graçie pe-a spiegaçion, aloa mi òua cangio turna tütto. Alegri! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 10:24, 3 màz 2023 (CEST)
== <span lang="it" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Ricordiamo di votare ora per selezionare i membri del primo U4C</span> ==
<div lang="it" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="announcement-content" />
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder|Puoi trovare questo messaggio tradotto in altre lingue su Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]''
dear Wikimedian,
You are receiving this message because you previously participated in the UCoC process.
This is a reminder that the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) ends on May 9, 2024. Read the information on the voting page on Meta-wiki to learn more about voting and voter eligibility.
The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please review the U4C Charter.
Please share this message with members of your community so they can participate as well.
On behalf of the UCoC project team, <section end="announcement-content" />
</div>
[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 01:11, 3 màz 2024 (CEST)
<!-- Messaggio inviato da User:RamzyM (WMF)@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024/Previous_voters_list_2&oldid=26721207 -->
== I verbi inta parlò dei Buighetu ==
Ciau Luensu, ho vistu a nuvitài di verbi inta parlà du Burghettu e sun de derê a dâghe recattu a livellu de tabelle e côse vàrie, pe' serti detaji me serve següu che ti ghe cacci in öggiu. Du restu, asemme aa pàgina de suli vèrbi serea ütile avêne üna ciü generâle ch'a ne mustre cum'u l'è u dialettu du Burghettu (cuscì cum'a gh'è pe'u [[Dialetto noveize|nuvese]], l'[[Dialettu arbenganese|arbenganese]] e cumpagnìa). Sarea fina da pensà a cumme gestì e pagine "de gramatica", perché veggu ch'a gh'è zà quella [[Gramatica noveize|nuvese]] ch'a l'è marcâ cumme "travaju in cursu"... Mi tempu in derê axeva pensàu de fà [[Utente:Arbenganese/Sandbox|'na côsa du genere]] pe'e parlàe de valàe d'Arbenga, ma pensà de fa pe' ògni paìse ina pàgina dedicâ a serea 'n travajun ch'u nu fenìsce ciü (e pe' de ciü sun pagine che se ligan pôcu, cu'e âtre pagine da Wiki, es. sta lì du Burghettu cun numma che in ligàmme in entrâ dae "Vuxe curelàe" da pagina du paise), bôna! [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioìn]]) 17:12, 27 set 2024 (CEST)
:Ciau Marcu, icmè ch'a t'ö za ditu, a t' mandu 'n file cunpletu e a t' ringrasiu per lu to lavù. Sì, ste chi u fisa 'n lavù (travaggiu) ch'u n'finisa pü perchè ogni paìze u gh'à a so gramatica. Però u fisa anche 'n pecatu se a n'drubema (se nu adeuviemu) u materiòle che a gh'ema za... vegrema! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 09:00, 30 set 2024 (CEST)
::Sci u materiâle u l'è impurtantiscimu! Cumme dixêva, u gh'è da pensà a cumme urganizâlu, ciau [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioìn]]) 13:59, 30 set 2024 (CEST)
:::Gròsie tante per l'eschêma, ava a fòssu di curesciòn-i pcinéin-e. Ciau! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 10:45, 1 òtô 2024 (CEST)
== Ortografia del genovese ==
Gentile Luensu,
Potrei cortesemente chiederti un parere circa l’ortografia del genovese? Sto stilando un elenco di titoli di canzoni genovesi ed ho riscontrato diverse discordanze ortografiche tra le fonti.
Apprendo che vi sono due proposte prevalenti, una detta “grafia ufficiale” (anche se non ho capito come possa vantare questo statuto d'ufficialità), maggiormente aderente alla pronuncia e doviziosa di accenti, ed un’altra detta “grafia unitaria”, sobria nell’accentazione e piú fedele all’etimologia delle parole e all’uso letterario (che comunque è stato molto variabile – mi pare di capire).
Noto che il dizionario del “Conseggio pe-o patrimònio linguistico ligure” adotta la grafia unitaria, mentre il piú scarno “Traduttore Italiano-Genovese” la grafia ufficiale. Anche il Secolo XIX usa la grafia unitaria. Infine, vedo che tu (come in generale la Wikipedia in ligure) prediligete la grafia ufficiale.
Ho tentato di stilare un elenco dei titoli delle canzoni in entrambe le grafie, piú quella “originale” (cioè quella stampata sulla copertina dell’album), laddove possibile. Questo elenco potrebbe risultare utile anche per l’articolo “Discografîa da léngoa lìgure” in corso di costruzione.
Vorrei chiederti se potresti controllare se ci siano errori. Ed inoltre: Secondo te qual è la grafia migliore per riportare i titoli di queste canzoni? Dovrei adottare la grafia ufficiale, l’unitaria o l’originale? Se rispettassi la grafia originale, che pur sarebbe a livello storico inappuntabile, cadrei però nel paradosso che in edizioni diverse (dello stesso o di altri autori) la grafia non di rado diverge, senza contare che talora dovrei riportare dei veri e proprî strafalcioni. Perciò sono incerto.
Grazie mille per i tuoi eventuali consigli!
Cordialmente,
Riccardo Radici
{| class="wikitable"
|Grafia originale
|Grafîa ofiçiâ
|Grafia unitäia
|-
|
|
|
|-
|De André:
|
|
|-
|'A çimma
|A çìmma
|A çimma
|-
|Mégu Megún
|Mêgo megón
|Mego megon
|-
|A dumenega
|A doménega
|A domenega
|-
|A pittima
|A pìtima
|A pittima
|-
|Creuza de mä
|Crêuza de mâ
|Creusa de mâ
|-
|Da a me riva
|Da-a mæ rîva
|Da-a mæ riva
|-
|Jamin-a
|Jamìnn-a
|Jamiña
|-
|Sidun
|Sidón
|Sidon
|-
|Sinan Capudan Pascia'
|Sinàn Capudàn Pascià
|Sinan Capudan Pascià
|-
|Â cúmba
|A cónba
|A comba
|-
|
|
|
|-
|Paoli:
|
|
|-
|Piccon, dagghe cianin
|Picón, dàghe cianìn
|Piccon, dagghe cianin
|-
|A canson da Cheullia
|A cansón da Chéulia
|A canson da Cheullia
|-
|Ma se ghe penso
|Ma se ghe pènso
|Ma se ghe penso
|-
|Boccadäze
|Bocadâze
|Boccadase
|-
|O cappello
|O capéllo
|O cappello
|-
|Chitarra zeneise
|Chitâra zenéize
|Chitarra zeneise
|-
|O sciöco
|O sciöco
|O sciöco
|-
|Arrio
|Arîo
|Arrio
|-
|O straççê
|O straççê
|O straççê
|-
|Mæ ben
|Mæ bén
|Mæ ben
|-
|Preghëa de 'n'emigrante
|Preghêa de 'n'emigrànte
|Preghea de 'n'emigrante
|-
|
|
|
|-
|Otto:
|
|
|-
|Arrío
|Arîo
|Arrio
|-
|Baexinn-a
|Bæxìnn-a
|Bæxiña
|-
|Bossa, figgieu
|Bòssa, figgêu
|Bòssa, figgeu
|-
|Ma a mi o me piaxe
|Ma a mi o me piàxe
|Ma a mi o me piaxe
|-
|Ma se ghe penso
|Ma se ghe pènso
|Ma se ghe penso
|-
|Maddaenn-a
|Madænn-a
|Maddæña
|-
|Me son innamoou de ti
|Me són inamoòu de ti
|Me son innamoou de ti
|-
|O pescou
|O pescòu
|O pescou
|-
|Texo
|Têxo
|Texo
|-
|Zeneizinn-a
|Zeneizìnn-a
|Zeneisiña
|-
|
|
|
|-
|Lauzi:
|
|
|-
|A bertoela
|A bertoêla
|A bertoela
|-
|O scioco
|O sciöco
|O sciöco
|-
|Sto cicchetton de un Gioan
|Sto cichetón de 'n Gioàn
|Sto cicchetton de 'n Gioan
|-
|A 'rappa
|A ràppa
|A rappa
|-
|Mäe ben
|Mæ bén
|Mæ ben
|-
|O strassê
|O straççê
|O straççê
|-
|O frigideiro
|O frigidéiro
|O frigideiro
|-
|Ma se ghe penso
|Ma se ghe pènso
|Ma se ghe penso
|-
|A canson da Cheullia
|A cansón da Chéulia
|A canson da Cheullia
|-
|Piccon, dagghe cianin
|Picón, dàghe cianìn
|Piccon, dagghe cianin
|-
|Tango zeneise
|Tàngo zenéize
|Tango zeneise
|-
|Acontentase
|Acontentâse
|Accontentâse
|-
|
|
|
|-
|Trallaleri:
|
|
|-
| -
|Quàrto a-o mâ
|Quarto a-o mâ
|-
| -
|O tralalêro, cansón de 'na vìtta
|O trallalero, canson de 'na vitta
|-
| -
|Tralalêro antîgo
|Trallalero antigo
|-
| -
|Fôxe de Zêna
|Foxe de Zena
|-
| -
|Mâ de Zêna
|Mâ de Zena
|-
| -
|Madonìnn-a di pescoéi
|Madonniña di pescoei
|-
| -
|Néutte a Bocadâze
|Neutte a Boccadase
|-
| -
|O ruméscio
|O rumescio
|-
| -
|Strazétti d'àrba
|Strazzetti d'arba
|-
| -
|E træ caravèlle
|E træ caravelle
|-
| -
|Zêna, pèrla do mâ
|Zena, perla do mâ
|-
| -
|Bacicìn
|Baccicin
|-
| -
|Marinìn
|Marinin
|-
| -
|Mi ve làscio a bonn-aséia
|Mi ve lascio a boñaseia
|-
| -
|Tralalêro de Sàn Gianbatìsta
|Trallalero de San Giambattista
|-
| -
|A moæ da-o barcón
|A moæ da-o barcon
|-
| -
|E campànn-e da Pilla
|E campañe da Pilla
|-
| -
|Stélle, cansoìn e bâxi
|Stelle, cansoin e baxi
|-
| -
|Cansón da Squàddra
|Canson da Squaddra
|-
| -
|A riçètta d'amô
|A riçetta d'amô
|-
| -
|I dràppi
|I drappi
|-
| -
|A mæ çitæ
|A mæ çittæ
|-
| -
|Santoâio da Savónn-a
|Santuäio da Savoña
|-
| -
|Stélla de l'Apenìn
|Stella de l'Appennin
|-
| -
|Torétta de Sànn-a
|Torretta de Saña
|-
| -
|Che l'ìnse?
|Che l'inse?
|-
| -
|Rivêa
|Rivea
|}
P.S.: Siccome sono un poliglotta appassionato di scritture, etimologie ed alfabeti, mi fa anche piacere dirti la mia sull’ortografia ligure, dopo aver confrontato le varie proposte. Forse perché non sono ligure e dunque sono piú sensibile all’aderenza alla pronuncia, impiegherei la grafia ufficiale, ma con alcuni piccoli accorgimenti:
1) Sottintenderei alcuni accenti piani, in particolare quello circonflesso su sillaba aperta (es. “riva” vs. “rîva”) e quello grave su sillaba chiusa (es. “çimma” vs. “çìmma”), a meno che altre circostanze non lo rendano incerto (es. “ciætôzo”, “pettegolo”, per presenza del potenzialmente ambiguo ‹æ›).
2) Sostituirei lo stravagante trigrafo ‹nn-› con ‹ñ› (es. “setemaña” vs. “setemànn-a”).
3) Sostituirei ‹ö› con ‹ꜷ› (oppure ‹au›; talora il digrafo è giustificato etimologicamente, es. “ꜷo” vs. “öo”, dal lat. “aurum”), cosí da eliminare la necessità di due diacritici diversi (^ e ¨) per indicare vocale lunga. S’istituisce cosí inoltre un parallelo tra ‹e› aperta (resa da æ ed è) ed ‹o› aperta (resa da ꜷ ed ò).
*A seguito di confronto con Luensu1959 ed Arbenganese, ho deciso di modificare la mia proposta, suggerendo l'impiego di ‹õ› anziché di ‹ꜷ› laddove la grafia ufficiale prevede ‹ö›.
4) Grazie alla modifica nº 3, è possibile distinguere vocali lunghe toniche ed atone, indicando le prime con accento circonflesso e le seconde con dieresi (es. “ïsâ”, “issare”).
5) Tolti i casi di ‹æ› ed ‹è› e quelli simmetrici di ‹ꜷ› ed ‹ò›, razionalizzerei completamente l’uso dei diacritici, usando sempre l’acuto per indicare vocale tonica breve (á, é, í, ó, ú, éu), il circonflesso per indicare vocale tonica lunga (â, ê, î, ô, û, êu) e la dieresi per indicare vocale atona lunga (ä, ë, ï, ö, ü, ëu).
6) Userei ‹j› per segnalare /j/ resistente dopo ‹c› e ‹g› ed /jˑ/ intenso in posizione intervocalica postonica (es. “scjꜷpo”, /'ʃjɔːpu/, “sciroppo” e “nesciaja”, /neˈʃajˑa/, “sciocchezza” anziché “sciöpo” e “nesciàia”). [[Utente:Anaxicrates|Anaxicrates]] ([[Discûscioîn ûtente:Anaxicrates|discuscioìn]]) 19:02, 11 nov 2025 (CET)
:Câo Riccardo, mi resto a bócca averta pe tütto quello che t'æ scrito! Gh'é da pensâ bén bén primma de rispóndite! Pe questo motivo mi preferiscio savei anche quello ch'o pensan i âtri aministratoì {{ping|Arbenganese}} {{ping|N.Longo}} {{ping|Aereus646}} {{ping|Giodiassi5}}. Se in bello giorno A Compagna e o Conseggio decidessen de incontrâse pe stabilî 'na grafìa ünica, quello che t'æ scrito saieiva interesante comme bâze de partensa! A ògni mòddo o ponto 3 o no me piâxe, scibén che saieiva megio - pensando a-i zóveni - de cangiâ a ö (che tanti pensan a-o són "eu" tedesco) e de no utilizâ a ñ pe-o mæximo motivo (gh'an inta testa o són spagnòllo). Inta nòstra Wiki niâtri demmo spaçio a tütte e grafìe de tütte quante e varianti liguri, e de vòtte mi scrivo anche co-a grafìa in "u" (ch'a l'é ciù façile da acapî!). E finiscio pe aregordâ che o Conseggio o no scrive "zeneize" comme a l'é a tradiçion leterâia de tütti i aotoî zeneixi...
:Ghe pensemmo... Alegri! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 09:28, 12 nov 2025 (CET)
::Caro Luensu,
::Ti ringrazio per la bella risposta e per aver coinvolto anche gli altri amministratori. Io stesso avevo già contattato anche [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]].
::Entrambi concordate nel rigettare il mio punto 3. Giustamente, ꜷ (o anche au) viene percepito come estraneo. Io lo avevo proposto per creare un parallelismo tra e aperta (æ ed è) ed o aperta (ꜷ ed ò), anche considerato che au è stato usato in passato in genovese per indicare /ɔw/ ed è usato in francese per /ɔ/, spesso in concordanza con l'etimologia latina delle parole.
::[[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] suggeriva d'usare invece un altro diacritico, ricordando che "altri sistemi grafici in uso nel ponente marcano le lunghe non toniche con il macron (ā, ē...)", eliminando il problema. Se si volesse seguire questa seconda via, però, il modo migliore di farlo senza allontanarsi di molto dalla grafia tradizionale sarebbe indicare la sola /ɔ:/ con un nuovo diacritico, sia esso il macron (ō) o magari la variante arricciata dell'accento circonflesso (õ), laddove la grafia ufficiale prevede ö.
::Una diversa soluzione del problema (sebbene s'allontani di piú dalla grafia ufficiale) potrebbe essere una grafia in U, che segni o per /ɔ/, u per /u/ ed y per /y/ (es. “scyo”, “scuro”). Anche in questo caso, però, s'introdurrebbe un simbolo "estraneo" (y).
::Per cui, correggo la mia proposta al punto 3, suggerendo l'introduzione di õ (anziché ꜷ) al posto di ö. Peraltro, questo già fu l'uso di Alfredo Gismondi. [[Utente:Anaxicrates|Anaxicrates]] ([[Discûscioîn ûtente:Anaxicrates|discuscioìn]]) 16:42, 13 nov 2025 (CET)
::Riguardo ad ñ, a mio parere è meno forviante di nn-. Le prime volte che ho visto parole terminanti in "nn-a" devo dire che sono rimasto molto perplesso: pensavo che le due n si pronunciassero come in italiano e che il trattino servisse per togliere la vocale finale dalla parola, quasi non fosse pronunciata in modo pieno. Dall'altro lato, ñ non è solo piú elegante, ma è anche un segno unico, di cui non è tanto difficile scoprire il valore in ligure. Infine, per me dissipa ogni dubbio la storia di ñ, adoperato già nel Seicento e nei principali scritti in genovese del passato, ma che "a partire dai primi del Novecento [...] è stato usato sempre meno. È probabile che il motivo sia il fatto che questo simbolo non era presente nelle tastiere delle macchine da scrivere italiane"... Ecco come nacque nn-. [[Utente:Anaxicrates|Anaxicrates]] ([[Discûscioîn ûtente:Anaxicrates|discuscioìn]]) 17:02, 13 nov 2025 (CET)
:::Caro Riccardo, ti mancano dei riferimenti storici da documenti stilati prima della macchina da scrivere. Prima di giungere a conclusioni errate ti invito a leggere documenti della letteratura genovese dal secolo XIV fino al secolo XX che puoi trovare agevolmente nella Wiki Vivagna (Wiki Source) in lingua ligure al link https://lij.wikisource.org/wiki/P%C3%A0gina_prin%C3%A7ip%C3%A2
:::Buona lettura, alegri! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 11:15, 14 nov 2025 (CET)
::::Pe-o futüro: pe temi generäli donde anche i atri pòssan rispónde, ti doviesci scrive pe piäxei into pòrtego da comunitæ a-o link: https://lij.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:P%C3%B2rtego_da_comunit%C3%A6 --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 13:28, 14 nov 2025 (CET)
::::Caro Luensu,
::::Grazie del link, e perdonami il non aver pubblicato subito nel luogo piú adatto. Vuoi che sposti lí l'intera discussione, o preferisci che la mantenga qui?
::::Riguardo alla letteratura, ho consultato numerosi documenti, alcuni dei quali anche molto interessanti, che hanno precisato - senza però sconfessarle - le mie iniziali impressioni: i documenti piú antichi usano una grafia etimologica (es. "una"), con al piú una notazione generica d'intensità ("unna"), senza distinguere tra nasale velare e dentale, mentre a partire dal Seicento si diffonde la piú precisa grafia con segno apposito ("uña"). In nessun documento antico ho trovato la variante con trattino: le prime attestazioni paiono risalire soltanto all'800, a Repubblica dissolta, nelle varianti ‹n-n› ("un-na"), ‹nh› ("ünha") ed infine anche ‹nn-› ("ünn-a"), che ho trovato in un documento del 1846. È vero che tutte e tre le varianti sono attestate prima dell'introduzione della macchina da scrivere, che al piú ne avrà favorito la diffusione (dunque, ho sbagliato nel dire che ‹nn-› è nato per colpa della macchina da scrivere). Le ragioni principali che però mi portano a prediligere ‹ñ› su ‹nn-› sono la goffaggine e l'eccentricità del trigrafo, che tra l'altro impiega il trattino in una maniera del tutto inusuale (il trattino di solito indica una cesura semantica, non una diversa pronuncia della lettera antecedente). Questa mia preferenza è rafforzata dall'anteriorità di due secoli nell'uso. Poi, ovviamente, ognuno resta libero di usare la grafia che predilige!
::::P.S.: Esiste un qualche articolo che spieghi la grafia genovese del '300? [[Utente:Anaxicrates|Anaxicrates]] ([[Discûscioîn ûtente:Anaxicrates|discuscioìn]]) 21:04, 14 nov 2025 (CET)
:::::Lascia püre chi a discusción. Se ti t'æ za lezüo tütta a liteatüa zeneize, ghe saieiva da amiâ i diçionâi stòrichi (Casaccia, Frisoni, ecc.), prezénpio o Frisoni o l'adeuvia a "h" in cangio da ñ ò do tratìn, 'na soluçion ch'a me piaxe de ciù ma purtròppo quæxi nisciùn o l'à adotâ. Alegri! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 10:12, 15 nov 2025 (CET)
::::::No, ovviamente non ho potuto leggere tutta la letteratura; ho solo sfogliato varî documenti, perciò ho potuto dire che è una raccolta interessante. Concordo con te che ‹nh› sarebbe meglio di ‹nn-›. [[Utente:Anaxicrates|Anaxicrates]] ([[Discûscioîn ûtente:Anaxicrates|discuscioìn]]) 22:09, 15 nov 2025 (CET)
== Revert ==
Hey, I've seen you had reverted my removal in the article about [[Lierna]]. I was performing cleanup after [[:w:en:WP:LTA/ALS|Alec Smithson]], a known crosswiki vandal who is known for spamming and hoaxes. Could you please recheck and adjust the article if necessary? Many thanks. Stay safe, [[Utente:A09|A09]] ([[Discûscioîn ûtente:A09|discuscioìn]]) 10:18, 15 nov 2025 (CET)
:Pls check your discussion page on this Wiki. Alegri! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 11:00, 15 nov 2025 (CET)
== re: Una proposta da Wiki Ligure ==
Ciao :-) sono il coordinatore regionale di WMI per le istituzioni culturali. Leggevo da [[:lmo:Ciciarada:Pagina_principala#Una_proposta_da_Wiki_Ligure|qua]] che ci sono proposte, ho le orecchie aperte :-) fammi sapere cosa si può fare. Ciao! --[[Utente:Superchilum|Superchilum]] ([[Discûscioîn ûtente:Superchilum|discuscioìn]]) 22:24, 9 dex 2025 (CET)
:Ciao, mi han detto che saresti il coordinatore di Wikimedia per la Liguria, e immagino che tu sia di origine genovese? Al momento non vi è niente al di là di quello che ho scritto e che tu hai già letto, è un'idea partita dalla Consulta Ligure che da due anni lavora con noi di Wiki Ligure ad un progetto congiunto. L'idea in embrione è di organizzare una conferenza con Wikis regionali che abbiano affinità linguistiche con noi liguri. Se vuoi scrivermi qualcosa sulla tua attività relativa alla Liguria, puoi anche farlo per email. Vedremo nei prossimi mesi se l'idea di cui sopra si concretizzerà . Alegri! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 10:50, 12 dex 2025 (CET)
{{Ping|Superchilum}} Ciau, ho saputo in ritardo della premiazione di Wiki loves monuments Liguria 2025 alla Biblioteca Berio. Ti gh'ei ti? C'è mica una pagina in internet dedicata a quelle foto? Alegri!
== Home Page ==
Câo Luensu, tutto bene? Intanto è un po' che non ci sentiamo e ne approfitto per farti tanti auguri di buon Natale e buone feste! Credo che in [[Pagina prinçipâ]] il link "Elénco conpléto di diçionâi" debba essere corretto in "[[Wikipedia:Wikipediàn#Diçionâi on line]]", dato che nel tempo è stato modificato. --[[Utente:Mtarch11|Mtarch11]] ([[Discûscioîn ûtente:Mtarch11|discuscioìn]]) 08:04, 25 dex 2025 (CET)
:{{Ping|Arbenganese}} {{Ping|N.Longo}} Pe mi andiæva bén in tütti doì mòddi. Sentimmo 'n pö cöse pensan i âtri. [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 19:42, 25 dex 2025 (CET)
::Ciü che u numme da sesiùn u "prublema" u l'è che u link inta ''pagina prinçipâ'' cuscì cumme u l'è scritu u nu tröva u paragrafu ch'u ghe curespunde. Tuttavia, anche il link con il nome effettivo del paragrafo rimanda alla home page del Wikipediàn, generando un messaggio di errore in alto a destra (ovvero, ''L'argomento non è stato trovato. Potrebbe essere stato cancellato, spostato o rinominato''). Credo perché di per sé u manche in ganciu (anchor). La via più semplice mi sembra quella di provare ad aggiungerla manualmente (<nowiki><span id="Diçionâi_online"></span></nowiki>) o, se non funzionasse, rimandare più semplicemente a [[Wikipedia:Wikipediàn/Diçionâi]]. Fassu de pröve. [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioìn]]) 22:03, 25 dex 2025 (CET)
== Votassion d'Aministrator an sla Wikisorziss an piemontèis ==
Cerea Luensu,
an sla Wikisorziss an piemontèis a son anandiasse le votassion ëd j'Aministrator.
Com candidà a-i é Pcastellina.
-- [[Utente:Dragonòt|Dragonòt]] ([[Discûscioîn ûtente:Dragonòt|discuscioìn]]) 21:55, 6 zen 2026 (CET)
:Cerea Bepe,
:inta ''pàgina prinsipal da Wikisorgiss an piemontèis'' a n'vegu ninte... Ti m'pö mandò 'n link pe rivò a-a votassion? [https://lij.wikisource.org/wiki/P%C3%A0gina_prin%C3%A7ip%C3%A2 Chi u gh'è a Wikisource an lìgur]. Stuma alégher! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 08:51, 7 zen 2026 (CET)
== Voci parlate in veneto ==
Ciao @[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]], ti ho visto più attivo qui che non in itwiki, chiedo scusa se parlo italiano. Sono appena subentrato come amministratore in vecwiki e credo sarebbe interessante promuovere le voci parlate anche nella wikipedia in lingua veneta! [[Utente:Sinucep|Sinucep]] ([[Discûscioîn ûtente:Sinucep|discuscioìn]]) 17:57, 24 fre 2026 (CET)
:Ciau Sinucep, ho provato tempo fa a contattare qualcuno su Wiki Veneta e ugualmente su altre Wikis regionali le cui lingue mostrano affinità con il zeneize (genovese). Mi fa quindi piacere entrare in contatto con te e ti pregherei di inviarmi un contatto telefonico via email in relazione ad un eventuale evento comune che potremmo organizzare a Genova quest'anno sotto l'egida della Consulta Ligure. Le voci parlate sono per noi - e credo per tutte le wikipedie le cui lingue siano a rischio di (parziale) estinzione - una risorsa importantissima per fissare nel tempo futuro le varie parlate regionali e locali. È un lavoro lunghissimo, faticoso e capillare, ma vale la pena farlo! Alegri! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 09:25, 25 fre 2026 (CET)
== Translation request ==
Hello, Luensu1959.
Can you translate and upload the articles [[:it:Campi Flegrei]], [[:it:Vesuvio]], [[:it:Etna]] and [[:it:Bazardüzü]] in Ligurian Wikipedia?
Yours sincerely, [[Utente:Kurcke|Kurcke]] ([[Discûscioîn ûtente:Kurcke|discuscioìn]]) 11:01, 15 màr 2026 (CET)
:Hello Kurcke, actually that is not the core of our Wiki, that is centered on Liguria and the Genoese language, history and traditions. But we also deal with other themes when we have more time, so maybe in the future we might do it. All the best, [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 18:57, 15 màr 2026 (CET)
::Hello, Luensu1959.
::I understand. Thank you for the reply.
::Yours sincerely, [[Utente:Kurcke|Kurcke]] ([[Discûscioîn ûtente:Kurcke|discuscioìn]]) 19:54, 15 màr 2026 (CET)
== Re: Deepl ==
ciao, come va, wikicollega?? e ti rifaccio la stessa domanda: com'è il ligure ed è affidabile?? [[Utente:SurdusVII|<span style="color:#79443B">'''Surdus'''</span>]][[Discûscioîn ûtente:SurdusVII|<span style="color:#DAA520">'''VII'''</span>]] 19:52, 22 màr 2026 (CET)
:non c'è il ligure su deepl.com. C'´è su google translator e non è affidabile. Quindi non conosci nessun siciliano che abbia interagito con deepl.com per aggiungere il siciliano? Alegri! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 20:34, 22 màr 2026 (CET)
== You may be an eligible candidate for the U4C election ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
Greetings,
The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years.
This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required.
The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run.
In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 22:06, 28 arv 2026 (CEST) </div>
<!-- Messaggio inviato da User:Keegan (WMF)@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472432 -->
== Ligurian ==
Hello. I noticed your thanks for edit at Basshunter page. I'm looking for translation of descriptions "canzone di Käärijä e Basshunter" and "singolo di Käärijä e Basshunter" for Wikidata items in Ligurian. Would you help? [[Utente:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Discûscioîn ûtente:Eurohunter|discuscioìn]]) 13:08, 29 arv 2026 (CEST)
:Hi, unfortunately, only few people work for our Wiki, so it is difficult to meet your request. However, I might translate something from his biography on the Wiki Svenka pages in the near future. All the best [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 13:37, 29 arv 2026 (CEST)
== <span lang="it" dir="ltr">Potresti avere diritto di voto alle elezioni dell'U4C.</span> ==
<div lang="it" dir="ltr">
<section begin="announcement-content" />
Ti contatto perché in passato hai votato alle elezioni relative al Comitato di coordinamento del Codice di condotta universale (U4C). Potresti avere diritto di voto alle attuali elezioni dell'U4C, che sono aperte e si chiuderanno il 2 giugno 2026. Puoi trovare maggiori informazioni sui candidati e sulle elezioni nella pagina dedicata su Meta, e da lì puoi accedere alla votazione. La tua partecipazione a queste elezioni è importante per la governance delle comunità Wikimedia e apprezziamo il tempo che dedichi a informarti sui candidati e a votare.
-- In collaborazione con l'U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" />
</div>
[[m:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 19:20, 20 màz 2026 (CEST)
<!-- Messaggio inviato da User:Keegan (WMF)@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30569831 -->
:Hi Keegan, please send me the link where I can vote (in English). All the best, [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 10:08, 21 màz 2026 (CEST)
bgqajv37o54smj3eon5znrjlvrnhs51
Bosisio Parini
0
25348
269855
215010
2026-05-21T08:04:44Z
Luensu1959
1211
nomme locale
269855
wikitext
text/x-wiki
'''Bosisio Parini''' (''Bùsis'' in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Lecco]].
{{Divisione amministrativa
|Nome = Bosisio Parini
|Panorama = Eupilio,_CO_-_Penzano_-_Lago_di_Pusiano_v_NW,_Bosisio_Parini,_LC_-_Garbagnate_Rota.jpg
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Lombardia
|Divisione amm grado 2 = Lecco
|Amministratore locale = Andrea Colombo
|Partito = lìsta cìvica
|Data elezione = 27-5-2019
|Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}}
|Divisioni confinanti = [[Annone di Brianza]], [[Cesana Brianza]], [[Eupilio]] (CO), [[Molteno]], [[Rogeno]]
|Nome abitanti = (it) ''Bosisiesi''
|Patrono = Sànta Nétta
|Festivo = 26 lùggio
|Mappa = Map_of_comune_of_Bosisio_Parini_(province_of_Lecco,_region_Lombardy,_Italy).svg
|Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Bosisio Parini inta provìnsa de Lecco.
}}
== Giögrafîa ==
== Stöia ==
== Pòsti de interèsse ==
=== Architetûe religiôze ===
=== Architetûe civîli ===
== Economîa ==
== Coltûa ==
== Manifestaçioîn ==
== Fèste e fêe ==
== Comunicaçioîn ==
== Aministraçión ==
{{clear}}
== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}
{{Comûni da Provinsa de Lecco}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Comûni da provinsa de Lecco]]
godosiqq07eebanpf7l5kf4qr0zw8cz
Brivio
0
25349
269856
215011
2026-05-21T08:05:31Z
Luensu1959
1211
nomme locale
269856
wikitext
text/x-wiki
'''Brivio''' (''Brivi'' in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Lecco]].
{{Divisione amministrativa
|Nome = Brivio
|Panorama = Brivio, panorama.jpg
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Lombardia
|Divisione amm grado 2 = Lecco
|Amministratore locale = Federico Airoldi
|Partito = lìsta cìvica
|Data elezione = 6-6-2016
|Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}}
|Divisioni confinanti = [[Airuno]], [[Calco (Italia)|Calco]], [[Calolziocorte]], [[Cisano Bergamasco]] (BG), [[Monte Marenzo]], [[Olgiate Molgora]], [[Olginate]], [[Pontida]] (BG), [[Villa d'Adda]] (BG)
|Nome abitanti = (it) ''Briviesi''
|Patrono = Sànti Màrtiri Sisinio, Martirio e Lisciàndro, Biâ Vèrgine Adolorâ
|Festivo = tèrsa doménega de seténbre
|Mappa = Map_of_comune_of_Brivio_(province_of_Lecco,_region_Lombardy,_Italy).svg
|Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Brivio inta provìnsa de Lecco.
}}
== Giögrafîa ==
== Stöia ==
== Pòsti de interèsse ==
=== Architetûe religiôze ===
=== Architetûe civîli ===
== Economîa ==
== Coltûa ==
== Manifestaçioîn ==
== Fèste e fêe ==
== Comunicaçioîn ==
== Aministraçión ==
{{clear}}
== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}
{{Comûni da Provinsa de Lecco}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Comûni da provinsa de Lecco]]
sh6twfuroho1jbwiededwavd95fy9dh
Bulciago
0
25350
269857
215015
2026-05-21T08:06:33Z
Luensu1959
1211
nomme locale
269857
wikitext
text/x-wiki
'''Bulciago''' (''Bülciagh'' ò ''Bilciagh'' in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Lecco]].
{{Divisione amministrativa
|Nome = Bulciago
|Panorama = Bulciago_San_Cosma_e_Damiano.JPG
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Lombardia
|Divisione amm grado 2 = Lecco
|Amministratore locale = Luca Cattaneo
|Partito = lìsta cìvica ''Per Bulciago''
|Data elezione = 25-5-2014
|Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}}
|Divisioni confinanti = [[Barzago]], [[Cassago Brianza]], [[Costa Masnaga]], [[Cremella]], [[Garbagnate Monastero]], [[Nibionno]]
|Nome abitanti = (it) ''Bulciaghesi''
|Patrono = Sàn Gioàn Evangelìsta
|Festivo = 27 dexénbre
|Mappa = Map_of_comune_of_Bulciago_(province_of_Lecco,_region_Lombardy,_Italy).svg
|Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Bulciago inta provìnsa de Lecco.
}}
== Giögrafîa ==
== Stöia ==
== Pòsti de interèsse ==
=== Architetûe religiôze ===
=== Architetûe civîli ===
== Economîa ==
== Coltûa ==
== Manifestaçioîn ==
== Fèste e fêe ==
== Comunicaçioîn ==
== Aministraçión ==
{{clear}}
== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}
{{Comûni da Provinsa de Lecco}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Comûni da provinsa de Lecco]]
1ak2mlvbby8gap8n0cnt3tqw0iqw741
Discûscioîn ûtente:Arbenganese
3
27387
269838
269292
2026-05-20T17:20:09Z
MediaWiki message delivery
5364
/* Potresti avere diritto di voto alle elezioni dell'U4C. */ nêuva seçión
269838
wikitext
text/x-wiki
Salûo! Benvegnûo inta Wikipedia Lìgure, a lìbera enciclopedîa, de badda scrîta con l'agiùtto de tùtti. Vîva Zêna, vîva San Zòrzo! Alêgri! [[Utente:N.Longo|N.Longo]] ([[Discûscioîn ûtente:N.Longo|discuscioin]]) 18:02, 2 arv 2021 (CEST)
Grassie!
[[Utente:Arbenganese|Arbenganese]]
([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 19:15, 2 arv 2021 (CEST)
== Bela Briga ==
Bravu, bel'articulu! Mi sun aprövu a contatä u Lanteri, e ò za scritu a-u prufesù Werner Forner pe avei u cuntattu du Lanteri. Pe-u brigascu gh'emmu za in cuntattu de ün de lengua muæ che però u vive a Pariggi, ma u Lanteri u l'é de lungu ciü inpurtante. Pe-u savuneize ghe n'è de articuli da scrive in sci paixi arente a Sann-a! Alegri e bunn-a pasqua! --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioin]]) 10:18, 3 arv 2021 (CEST)
In salûo e bunn-a Pasqua a tütti i culaburatùi da Wikipedia Ligure.
Alegri! [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 10:21, 3 arv 2021 (CEST)
::Buona sera. Le faccio notare che non si devono fare pagine ''orfane'', cioè che non hanno link in entrata da altre voci della stessa wiki. Ho creato stasera il [[Glosâio do brigašc]] (ho già fatto i due glossari : [[Glosâio do savoneize]] e [[Glosâio do zeneize]] e appena ci sarà materiale farò altri Glossari, per altre varianti del Ligure). I Glossari servono anche per ''togliere dall'orfanotrofio'' voci che è complicato collegare. Nel suo caso si può fare un link in partenza dalla pagina di [[Briga]]. Per ora nel nuovo Glossario ci sono pochissime voci, ma mi auguro che presto vorrà aumentare il loro numero. La struttura del glossario è in ligure, ma se crede può tradurla in brigašc. Ad ogni ripartizione in genere io aggiungo una immagine; ma questo si vedrà in un secondo momento. Il Glossario è in perenne aggiornamento. Grazie dell'attenzione.--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 20:23, 3 arv 2021 (CEST)
Va bene, grazie. Si, un collegamento con la pagina di Briga è fattibile. Il glossario mi sembra un'ottima idea, anche per raccogliere le varie voci per le diverse parlate. Per la canzone Bèla Briga (soprattutto per la citazione del testo integrale) intanto attendiamo (come detto da Luensu1959) un'eventuale risposta di Carlo Lanteri, per evitare problemi con i diritti d'autore (per questo tra l'altro ho provveduto a ridimensionare la citazione ai soli versi del ritornello, sperando di avere un riscontro positivo dell'autore). Ultimo punto, per le pagine in brigasco mi piacerebbe incrementare i contenuti presenti, anche se purtroppo le mie conoscenze sono piuttosto limitate, per la creazione di questi articoli ho preso spunto infatti dalla rivista "A Vastera". Buonasera e alegri!-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 20:48, 3 arv 2021 (CEST)
:::Potrebbe anche essere interessante un articolo sulla rivista "A Vastera". Qui abbiamo anche articoli su elementi di folklore locale. Mi viene in mente, perché è Pasqua, che in quelle zone c'è una tradizione di processioni della Settimana Santa. Ci sono anche feste tradizionali non religiose e luoghi particolari da visitare. Anche occuparsi di aumentare articoli esistenti è importante. Se è in zona può anche fare foto. Il campo è vastissimo. Se crede, può avere una o più pagine prova, dove mettere lavori in corso d'opera e anche chiederne la lettura e un aiuto per trovare le immagini, prima di pubblicarli. Buon lavoro e buona Pasqua.--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 21:18, 3 arv 2021 (CEST)
Grazie per i preziosi consigli. Buona Pasqua anche a lei! Salûi.-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 21:22, 3 arv 2021 (CEST)
== Identificazione dei dialetti ==
Buona sera. La prego considerare che per identificare i vari dialetti, nei prospetti presenti in una voce, noi utilizziamo i simboli e non i colori. Ad esempio, la voce [[Giorni da setemann-a]], dove manca la serie dei nomi dei giorni in brigašc e che bisogna aggiungere. Non so se abbiamo già un simbolo per questa variante del ligure e se non c'è è necessario crearlo. Ne parli con Lorenzo. Buon lavoro.--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 19:23, 5 arv 2021 (CEST)
Salûi Fausta, la ringrazio per la sua indicazione, non ero a conoscenza di questo dettaglio, pertanto avevo intuitivamente inserito la classificazione a colori secondo i template. Penso che le due classificazioni possano essere complementari, è possibile dunque inserire i simboli anche nella tabella della pagina del "[[Festival de San Zorzo]]". Per il brigašc si potrebbe utilizzare la bandiera della [[Tera brigašca]], presente anche nella rivista trilingue ''A Vastera'', per indicare gli articoli in quella variante: [[File: Flag of Tera Brigasca.svg|100px]]
Buon lavoro anche a lei.--
[[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 20:17, 5 arv 2021 (CEST)
:: Penso che vada bene. Ma è meglio sentire il parere di Lorenzo, che ha una visione globale della wiki. Un simbolo è certamente ''più forte'' di un colore che si può adattare a qualunque cosa. Non dimentichi di aggiungere i nomi dei giorni della settimana in brigašc. --[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 20:29, 5 arv 2021 (CEST)
Certamente, i nomi dei giorni purtroppo non li conosco, posso cercali però volentieri sulla Vastera; non appena avrò maggiori informazioni a riguardo la informerò. Salûi! [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 20:37, 5 arv 2021 (CEST)
:::Sci, i scinbuli van bén, ansi megiu. Pe-u Brigaŝc gh'emmu in curispundente e puemmu dumandä a le via email pe-i giurni da setemann-a. Alegri! --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioin]]) 13:36, 6 arv 2021 (CEST)
Va ben. Salûi! [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 13:46, 6 arv 2021 (CEST)
== Atri prugetti ==
...vueiva dì da 'n pö che, a parte i templates (modelli) de çitæ, scrîti in zeneize, i nommi di paragrafi peuan êse scrîti segondo o template da pagina, e donca "prugetti" l'é megio ch'o resta scrîto coscì comme l'é in savoneize, mæxima cösa pe Giögrafia, Stöia, ecc. (mi inte pagine scrîte in noveize gh'o misso i nommi di paragrafi scrîti segondo a grafîa stòrica noveize). Alegri! --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioin]]) 23:00, 6 arv 2021 (CEST)
Ah, va bèn, grassie Luensu.
Alegri! [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 12:22, 7 arv 2021 (CEST)
== In scî dialétti ==
Salûi e i mæ conpliménti pe-i teu ùrtimi contribûti! Mi vuriéiva domandâ, se pe ti va bén, se ti posso scrîve 'na email (a l'indirìsso colegòu a l'account wikipedia, naturalménte) pe domandâ dötræ cöse in scî dialétti de teu zöne, dæto che mi avéiva comensòu a arechéugge de informaçioîn ma son arivòu a 'n pónto mòrto into méntre che aspêto de traduçioîn. In ògni mòddo ancón gràçie pe-i contribûti, alegri! [[Utente:N.Longo|N.Longo]] ([[Discûscioîn ûtente:N.Longo|discuscioin]]) 18:52, 10 arv 2021 (CEST)
:Salûi! Grassie pé i conplimenti, riguardu au Ligure çentro-ocidentale me faiéva piaxei agiutâte, sulu che au mumentu nu g'ho ancón 'na email culégà cun Wikipedia, pé u mumentu se ti vói chieddime ascì chi.
:Alegri!-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 20:30, 10 arv 2021 (CEST)
::Quélla pàgina pe-o moménto mi creddo ch'o vadde abàsta bén, a no l'è do tùtto finîa ma in ògni mòddo parla de 'n unitæ lengoìstica ciù che de 'na sôla variêtæ; o mæ problêma defæti o l'è in sciô dialétto arbenganéize che, insémme a-o finaléize, o l'è o ciù inportànte de quésto grùppo. In sciâ Ræ gh'è davéi pöco materiâle disponìbile e pe comensâ mi vuriéiva domandâ se ti t'hæ quàrche publicaçión (a propòxito quélla in sciô garéscìn a adêuviô de segûo pe âtre pàgine, a l'è davéi ciæa) pe scrîve e prìmme cöse. [[Utente:N.Longo|N.Longo]] ([[Discûscioîn ûtente:N.Longo|discuscioin]]) 21:46, 10 arv 2021 (CEST)
:::Pé de pubricaçion in arbenganese persunalmènte nu g'ho ninte, pé Garesce g'ho di cunuscènti in quelle valae. In sce a ræ se treuva quarcosa ma bén poco; pé e carateristiche de l'arbenganeise (da parlante da lengua) te possu dì che sé diferénsia perché (cumme a maggiurànsa de parlae çentru ucidèntale) nu ghe sùn e "n nazali" (se dixe cuxina, Savuna, cascina...) manca u són zeneize "æ", a ciù scimile l'è a "e" avèrta. Quellu cu cangia l'è a cadènsa: i finâleixi gh'an 'na "r" ciù prununcià di arbenganeixi, gh'è ascì 'n ûzo ciù forte da e "sérà" (gh'è se dixe a-Arbenga, a Finâ l'è "gh'é"). Tütti e dui i dialetti duvéan a furma -eise (spessu ascì sulu -ese, in te u parlau), invece che -eize (se dixe dunca Arbenganeise/Arbenganese, Finâleise/Finâlese). Cangian ascì atre còse in te l'entrutèra (cumme e cadènse e de paolle: Aiu l'è da rivêa, Aggiu l'è da Val Neva). I dialetti da Prïa e de Löa pensu chi-i sécciàn intermedi. L'arbenganese l'è ascì parlau in ta Valle Areuscia, anche se e parlae de l'ata valle sùn ciù de Imperia.
:::Se ti g'hai atre dumande scrivime. Alegri!-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 22:23, 10 arv 2021 (CEST)
::::Gràçie pe-e ùtilìscime informaçioîn in sciâ fonologîa, mi no pensâva d'ariêscî a scrîve quarcösa in sce quésto aspêto ascì. Âtre cöse che saiéivan ùtili d'atrovâ son se storicaménte son stæti publicæ di lìbbri in arbenganéize e 'n'idêa ciù precîza in sciâ seu difuxón. A mi o l'è abàsta ciæo ónde lascia o pòsto a-i dialétti centrâli ò da Vàl Bòrmia, stando da-e pàrti de Lêua, ma no ho nisciùnn-a idêa in scê âtre àree de confìn. Confermo o fæto di "dialétti do górfo loànéize", me son ascordòu de scistemâ a màppa e o tèsto da pàgina in preparaçión :| , e créddo che o confìn segge ciù ò mêno tra Borghétto e Lêua. 'n âtra coîxitæ che mi ho de lóngo avûo a l'è in scê parlæ d'Aràsce e Sucælo, ö sæ se son conscideræ pàrte de l'arbenganéize ''sensu lato'' ò no; sorviatùtto l'arascìn, do quæ mi pensavo d'acatâ o vocabolâio (de l'arbenganéize a gh'è 'n ediçión fæta asæ bén da l'Angelo Gastaldi ma mi dêvo dî ch'a no l'è pròpio econòmica..). In ògni mòddo ancón gràçie, domàn m'inìçio a scrîve quarcösa. [[Utente:N.Longo|N.Longo]] ([[Discûscioîn ûtente:N.Longo|discuscioin]]) 00:36, 11 arv 2021 (CEST)
:::::Salûi! Cuménsàndu da i libbri l'ho truvau in sce internet 'na racolta de poexie in arbenganeise (http://www.liguria2000news.com/sito/poesia-seconda-ristampa-della-terza-edizione-di-pensce%C8%93i%E2%80%A6-pa%C8%93olle-pensieri%E2%80%A6-parole-di-vincenzo-bolia-e-in-distribuzione-dalla-casa-editrice-montedit.html) magara pò esse utile. Pé i cunfin du dialettu l'è diffiçile dìlu cùn precixiun, burgu pé burgu càngian e cadense e-e pàolle: indicativamènte sùn de stàmpu arbenganeise e parlae da Valle du Neva (Cixan,Sucaellu,Castrevegiu, Erli, Cirixeua de Garesce, E Volte de Garesce); péo gh'è dà dì che ghe sùn de paolle diverse in ta Val Pennavaire, anche se l'è cumpatibile cun Arbenga (Castregiancu, Naxin, Autu e Cravaüna), cumme : làcce, dìccio, fàccio; cioè "latte", "detto", "fatto".
:::::Ascì a valle Areuscia Utuvè, e Villaneuva spéciàlmènte cùn Ranso, Borghetto, Vesargu e A Ceve (zà de Impeia) l'è arbenganeise, anche se in ti çerti posti ghe sùn di són ciù sérai e 'na "r" ciù evidénsia cumme a Onso e a-Aquila d'Areuscia (chi sé duvéan di termini pìai da Imperia, cumme "ciòn"-chodo). In ta Valle du Lérun pénsu cu sécce simile ascì, ma magara cun de derivaçion "Arascine". L'Ata Valle Areuscia l'è invece a métai tra Imperiese e Arbenganeise (Mendaiga, Cuxe, Pornasce...), e sùn poi e parlae che influènsan de ciù l'Ulméascu, fà eccésiùn Muntegrossu Ciàn du Laite, cu-u l'è ciù d'Arbenga. A Arasce pensu cu gh'è 'na parlà zà a parte. U Çejâ, l'è particulare perché ghe sùn de pàolle diverse e u són da "a" spéssu l'é ciù scimile a-a "o" . A O Borghetto (San Spirto) l'è quaxi uguale a l'Arbenganeise e Tòian se seméja a Barestìn cun 'na "r" forte. Sucaellu l'è de stampu arbenganeise, cumme dixevu primma. Alegri! [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 13:29, 11 arv 2021 (CEST)
::::::[[Immaggine:Dialétto arbenganéize.png|miniatura|300x300px|Se a gh'é da fâ de coreçioîn sciâ dìgghe]]Azonzo chi 'na miniguidda (http://www.liguria2000news.com/sito/albenga-mini-guida-alla-pronuncia-delle-parole-dialettali.html). Pé l'Onsese ghe sùn ascì di détti popolari cumme: "Sènpre a ciòn" (letteralmènte "Sempre a chiodo", ca significa "sempre a tavoletta", in tu sénsu de andà veluxe). Rèstu a dispusisiùn pé atre dumànde. Salûi!-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 15:24, 11 arv 2021 (CEST)
:::::::Purtròppo no ho avûo tànto ténpo ma in ògni mòddo 'na màppa da difuxón de l'arbenganéize l'ho fæta, a métto chi coscì a pœ védde ànche ti. Gràçie pe-e âtre indicaçioîn, iniçiô a preparâ a pàgina in sti giórni, alegri! [[Utente:N.Longo|N.Longo]] ([[Discûscioîn ûtente:N.Longo|discuscioin]]) 19:11, 11 arv 2021 (CEST)
::::::::[[File:Posizione Cerisola.gif|miniatura|200px|]]Unica còsa pé a cartina, mi azonzieva a parte de Cirixeua de Garesce (li sutta gh'è a carta). Pé u rèstu a và béniscimu! Cunplimènti ascì a ti pé questu travàggiu! Alégri! [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 19:34, 11 arv 2021 (CEST)
:::::::::{{Fæto}}, m'êa ascordòu che quésta fraçión a l'è de chi da-a crénn-a di mónti ma òua o duviéiva andâ bén [[Utente:N.Longo|N.Longo]] ([[Discûscioîn ûtente:N.Longo|discuscioin]]) 20:27, 11 arv 2021 (CEST)
::::::::::Bénìscimu! [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 20:29, 11 arv 2021 (CEST)
{{Indentaçion}}Squæxi m'ascordâva: se poscìbile, into template "Léngoa" (quéllo a l'inìçio da pàgina do garéscìn, in âto a drîta), de sòlito into paràmetro "Estræto" se inserisce o prìmmo artìcolo da "Diciaraçión universâle di dirìtti umâni" inte quélla léngoa. Se ti pœ fâ a traduçión saiéiva interesànte da lêze (ti pœ atrovâ o tèsto in zeneize [[Lengoa ligure|chi]]). [[Utente:N.Longo|N.Longo]] ([[Discûscioîn ûtente:N.Longo|discuscioin]]) 19:40, 13 arv 2021 (CEST)
:Salûi N.Longo! Purtròppo no-o pàrlo...sàieva bèllo métìlo, pé a traduçion me serviéva magara o diçionâio, ma me sà che nu se treuva chi in ta zona d'Arbenga. 'Na domanda pé u garéscìn: in te a tabélla di paragón cun i atri dialetti vuiéva métighe in stemma ascì pé questa variante; pénsava de inséì u stemma du cumün de Garesce, ma l'ho truvàu sulu in sce a Wikipedia in Italiàn: sé peu fà quarcòsa pé rèndilu dispunibile ascì chi, in sce a Wikipedia Ligure? Alegri! [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 20:26, 13 arv 2021 (CEST)
::Nisciùn problêma, te domandiô alôa a mæxima cösa quànde saiâ prónta a pàgina de l'arbenganéize. Pe-a ciù pàrte di stémmi gh'è di problêmi de copyright pe-o scistêma adêuviòu in sce it.wiki e dónca o no l'è poscìbile che vegnián utilizæ da âtre pàrte. In ògni mòddo, dæto ch'o l'è abàsta sénplice o blazón comunâle de Garesce, se riêsco a descaregâ 'n progràmma ch'o trovòu o creo insémme a quéllo da Vàl Bórmia in âta definiçión [[Utente:N.Longo|N.Longo]] ([[Discûscioîn ûtente:N.Longo|discuscioin]]) 21:09, 13 arv 2021 (CEST)
:::Pè l'arbenganeise va béniniscimu, me faiéva piaxei, l'ho visto ascì e primme mudifiche in sce a tò "Sandbox". Grassie ascì pé i stémmi! Salûi! [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 21:31, 13 arv 2021 (CEST)
::::Belàn figeu, me pâ che in questa discusción gh'é za do materiâle pe fâ a pagina do '''dialetto arbenganeize'''! E donca ve spóncio a fâla! Alêgri! --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioin]]) 09:03, 14 arv 2021 (CEST)
:::::Salûi! Grassie {{ping|Luensu1959}}!
:::::Atra còsa: {{ping|N.Longo}}, in sce a mé paggina de preuve ([[Utente:Arbenganese/Sandbox|Sandbox]]) ti treuvi (au fundu) a tabella cùn a grafìa arbenganeise do Vincenzo Bolia, spéu ca pòssa esse utile pé a pagina. Atra dumànda: ghe saià 'n articulu ünicu pé u Ligure çentro-ocidéntale e pe l'Arbenganeise, o ti ne faiài faiài dui? Alegri!--[[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 18:00, 14 arv 2021 (CEST)
::::::Ho vìsto òua o teu travàggio in sciâ grafîa e mi diéiva che de segûo a inseriô inta pàgina, magâra in futûro ne métiêmo de âtre ascì ma in ògni mòddo quésta va benìscimo. E scì, a l'è 'n pö 'n câos a mæ sandbox ma l'idêa a l'è asolutaménte de fâ dôe pàgine separæ. Into méntre ho fæto o stémma (ò mêgio o blazón) de Garésce, pe òua a qualitæ a no l'è tànto bónn-a ma mi dêvo studiâ dötræ cöse in sciô progràmma prìmma, alegri!. [[Utente:N.Longo|N.Longo]] ([[Discûscioîn ûtente:N.Longo|discuscioin]]) 18:40, 14 arv 2021 (CEST)
:::::::Béniscimu! L'ho vistu ascì u blazón in sce a pagina de Garesce e in te a tabélla, grassie! Salûi!-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 18:43, 14 arv 2021 (CEST)
{{Indentaçion}}Bónn-a séia e ancón gràçie pe l'agiùtto co l'arbenganéize; mi vuriéiva domandâ se ti puriêsci scrîve o coscì dîto "estræto" pe quésto dialétto, dæto che a pàgina a l'è squæxi prónta. Salûi! [[Utente:N.Longo|N.Longo]] ([[Discûscioîn ûtente:N.Longo|discuscioin]]) 19:02, 23 arv 2021 (CEST)
:Salûi Longo, 'stu chi l'è "l'estrètu" in arbenganeise (grafia in u):'''Tütti i òmmi nàscian in libertài e i sùn pàeggi in dignitài e dìriti. Sun dutài de raxun e de cusciènsa e l'an da fà l'ün cun l'àtru in pìna fraternitài.''' Pé e grafìe: l'ho azonto in te a me paggina de pröve ascì 'n atra racolta de poexie in arbenganeise, scrita cun a grafia "in u", che a l'è quella ciü generale. Pé quella do Gastaldi (du disiunàiu), nu a sò, ma da cumme se vegghe a cupertina da chi ([https://www.libriliguria.it/art/d/314/9/dizionario-albenganese.html| Disiunàiu arbenganeise, Libri Liguria]), a paolla "disiunàiu" l'è scrita cuscì: '''disiunà"iu''', segundu mi poevia ésse dunca 'na grafìa diversa da quella do Bolia e ciü "in u", perché in te a primma a "r" evanescente a l'è "Ȓ", mentre in te u segundu genere pò esse scrita cumme r/(r)/o ascì omessa.
Alegri!--[[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 20:22, 23 arv 2021 (CEST)
::Cómme m'ariêsco véddo de fâ 'n sâto in bibliotêca pe atrovâ dôe informaçioîn de ciù, a ògni mòddo ancón gràçie! [[Utente:N.Longo|N.Longo]] ([[Discûscioîn ûtente:N.Longo|discuscioin]]) 22:04, 23 arv 2021 (CEST)
Prego, salûi!-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 22:12, 23 arv 2021 (CEST)
{{Indentaçion}} Salûi {{ping|N.Longo}},scrìvu chì perché l'ho vìstu u növu mudellu du [[Template:Finarìn|Finarìn]], se ti pòi te và de azunze i termini inta tabella du dialettu inta pagina da [[A Prïa]]. Atra còsa: l'ho vìstu c'u gh'è ascì u template pé scrìve e pàgine in ciü variànti, e me dumandava su fusse puscibile scrìve ascì a versciùn arbenganeise du [[Dialétto arbenganéize]]. Alegri!-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 21:12, 22 maz 2021 (CEST)
:Salûi e gràçie pe avéi notòu a cösa, mi l'avéiva comensòu a preparâ tùtto ma ò pöco ténpo inte sto perîodo chi, armêno són ariêscîo a ricuperâ 'n diçionâio do finaléize. In ògni mòddo o conpilo sùbito e, quànde ti t'æ 'n àtimo, o saiéiva da azónze i nómmi da [[verdûa]] in arbenganéize ascì. Pe-o tèsto in arbenganéize a l'êa ezataménte a mæ idêa de ûzo de quèllo tl e se te serve 'na màn pe-a publicaçión dimme quànde a l'è prónta a pàgina, in ògni mòddo ti ti pœ atrovâ tùtte e instruçioîn [[Template:Variànte pàgina|chi]].
:PS: anotaçión picìnn-a; mi no són tànto segûo se o dialétto de Bórxi o l'è de tranxiçión co-o finaléize, ma prìmma mi doviéiva atrovâ un di diçionâi de quésta parlâ de Gianni Nari; te faiô savéi cómme mi scrovo quarcösa, alegri! (o, cómme dîxan a ''Finô'', salameléccu!). [[Utente:N.Longo|N.Longo]] ([[Discûscioîn ûtente:N.Longo|discuscioin]]) 22:54, 22 màz 2021 (CEST)
::Perfettu, vaggu pòi ad azunze ascì a verdüa e prepàu a verscìun arbenganeise (l'ho azonto ascì u template apoxitu). Alegri!-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 23:17, 22 màz 2021 (CEST)
Salûi e cómme a-o sòlito gràçie pe-i tò contribûti, mi voriéiva sôlo domandâ se pe-a pàgina do priéze ti t'æ za a dispoxiçión o diçionâio Accame-Siccardi (vìsto o detàggio mi diéiva de scì) dæto che a setemànn-a ch'a vegne mi pensâva de anâ 'n àtimo in bibliotêca pròpio pe sto diçionâio chi, dæto che ò 'n gàrbo tra doî ezàmmi. Però se no gh'è de bezéugno fòscia vaddo drîto drîto a Aràsce pe preparâ 'n'âtra pàgina, ''salameléccu''! [[Utente:N.Longo|N.Longo]] ([[Discûscioîn ûtente:N.Longo|discuscioin]]) 16:13, 17 zùg 2021 (CEST)
Salüi Longo, u disiunàiu che staggu duveàndu u l'è quellu "in sce a réa" du cumüne da Prîa [https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/dizionario-di-pietra-ligure-italiano-pietrese-comune-di-/61 (Stu chì)], purtroppu e nu g'ho u disiunàiu du Accame, ma u saiéva bén bén ütile. L'ho scrìtu quarcosa in sce e suttadivixùi perché e l'ho cuntatàu di cunuscenti inta "vaâ du Maémua" faxendughe quarche dumanda in sci dialetti da zòna. U me rèsta peò u dubbiu in sce quellu de ''Borzi Veéssi'', prubabilmente l'è cumme quelli de Prîa e de Löa, ma devu capì quantu ul'è influensàu dau Finalese e cumme([http://www.centrostudiponentini.it/bibliografia/borgio_verezzi.html tra l'àtru i ghe sùn i dui disiunài su Nàri, inte dui varietài de Borzi e de Veéssi]). Riguardu ai paragùi, n'ho azunti di àtri e te vuxeva dumandà se ti puriesci inseì u curispundente ''finarìn'' inta tabella. L'ho fàu ascì àtre futugrafìe ai cartelli di caruggi intu dialettu lucàle (quarchedün l'ho zà caregàu, i àtri ghe i méttu man a màn). Bôna'!-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 17:07, 17 zùg 2021 (CEST)
::A bén, te fasso savéi cómme mi ò de informaçioîn de ciù alôa. Pe-i diçionâi do Nari mi ò acatòu quéllo do dialétto de "Gôra e de Ölle" e me pâ d'acapî che o dialétto de ste dôe fraçioîn chi o l'êa de stànpo de quéllo de Bórxi e sôlo dòppo (relativamente dato che sono passate al marchesato nel XIII secolo, ma per l'autore la base si era ormai ben sviluppata) o l'à pigiòu di eleménti da quéllo de Finâ, mi vegniéiva dónca da dî che a divixón a l'è de lóngo stæta abàsta nétta (dato il confine che rispetto a Borgio <small>(forse Verezzi è più ambiguo ma ci vorrebbero entrambi i dizionari del Nari per confrontare)</small> era relativamente distante dalle terre del marchesato e da questo lato è cambiato relativamente poco) da fâ scì che no ghe ségge 'na vêa parlâ de tranxiçión, ma in ògni mòddo no mi sòn mîga 'n léngoista e sòn sôlo de supoxiçioîn :) [[Utente:N.Longo|N.Longo]] ([[Discûscioîn ûtente:N.Longo|discuscioin]]) 17:40, 17 zùg 2021 (CEST)
::PS: controllo la cosa del finarin e ti lascio in una nota le desinenze al plurale, nel caso si possano inserire in qualche punto, che oggettivamente sono un po' più interessanti dell'universale -ùn (tànto che a Sànn-a i finaléizi sòn ciamæ ''Finùn''). Aggiungo infine che confermo quanto ti è stato detto sul dialetto di Giustenice dato che, conoscendo qualcuno a-o de là do zôvo, anche a Bardineto riconoscono una qualche affinità (tra le altre cose il loro è un dialetto "endemico" di Bardineto, sul quale manco a dirlo non si trova materiale; prima o poi e, purtroppo, più poi che prima, qualche ricerca "sul campo" mi sono ripromesso di andarla a fare). [[Utente:N.Longo|N.Longo]] ([[Discûscioîn ûtente:N.Longo|discuscioin]]) 17:40, 17 zùg 2021 (CEST)
:::Beniscimu, alùa grassie pé tutte queste infurmasiùi. Salüi-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 17:54, 17 zùg 2021 (CEST)
{{Indentaçion}} Salüi {{ping|N.Longo}}, te vuxeva dumandà ancù ina còsa pé i sufissi: u prulàre de l'italiàn "-ato" in finarìn cumme u l'è? U divegne -oi (e dunca mercòi, bagnòi...)? Mia se l'ho fàu giustu inta tabella du [[Dialéttu priéze]], e cumme au solitu grassie pe i tòi cuntributi. Bôna'!-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 21:29, 24 zùg 2021 (CEST)
:Bónn-a séia, sto controlando òua ma ò quàrche dùbio in scê fórme do plurâle di dialétti di mònti, de segûo pe Finâ céntro fan -òi a-o plurâle e penso pròpio da-e âtre pàrte ascì, ma prìmma o l'è mêgio sentî quélli do centro storico finalese (a ógni mòddo me pâ ch'a ségge giùsta a tabélla); aggiungo sperando che rispondano dato che altre associazioni per email non hanno mai risposto finora.
:PS a-a spedîa: oggi sono passato in biblioteca ma giustamente a Lêua è festa e dunque il dizionario pietrese per le informazioni in più <small>(sperando che ce ne siano)</small> te lo recupero domattina. Se sono aperti passo anche da quelli della vecchia Alassio per il dizionario alassino, coscì m'incomenso a preparâ a pàgina in sce l'urtìma varietæ ciù inportànte da zöna, ''salamaléccu''! [[Utente:N.Longo|N.Longo]] ([[Discûscioîn ûtente:N.Longo|discuscioin]]) 23:29, 24 zùg 2021 (CEST)
Va beniscimu, grassie cumme sempre, veghemmo se e asuciasiùi e rispundan. ''Bôna'!''-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 11:08, 25 zùg 2021 (CEST)
== Benvegnûo ==
Salûi, benvegnûo da queste parti. Noto che sei attivo dal 2 aprile: io sono qui inattivo dal 25 marzo, quindi non ci siamo mai incrociati. Sono un utente attivo da gennaio soprattutto con creazioni massive (abbiamo raggiunto velocemente le 10000 vôxe anche per questo), quindi probabilmente in futuro ci incrocreremo abbastanza frequentemente. Intanto, grazie per quello che fai: anche qualora fosse poco, per la wiki è sempre un bene.
Buon wiki! Alegri! --<span style="font-family:Viner Hand ITC">'''[[Utente:Capricornis crispus|<span style="color:#666666">C. crispus</span>]]'''</span>, ''[[Discûscioîn ûtente:Capricornis crispus|<span style="color:#007BA7">o wikipediano de Nöi</span>]]'' 19:17, 14 arv 2021 (CEST)
Salûi! Grazie anche a te, e complimenti per le 10 000 voci. Spero di dare un buon contributo a Wikipedia in Ligure, specialmente con il savonese, essendo di Albenga, ma mi piacerebbe ampliare anche le pagine in altre varianti (come "o brigašc", o "o zeneize").
Buon wiki anche a te. Alegri!-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 20:38, 14 arv 2021 (CEST)
== link ==
Buona sera Arbenganese. Ho visto le nuove voci: bravo! Volevo farti notare un particolare. In genere per nomi comuni non si fa il link (ne ho fatti alcuni, per aiutare pagine orfane), ma se si fa ne basta uno. Anche gli altri link (a luoghi, persone ecc.), ne basta uno, in partenza da una singola pagina. Infatti, se controlli 'Cöse se conliga chì' di una voce, in provenienza da un'altra voce basta un link per avere il collegamento e gli altri (duplici, triplici ecc.) sono quindi inutili. Accade tuttavia che, soprattutto in pagine lunghe, per nomi e cognomi, o località di qualche interesse si ripeta una volta il link, in genere lo si fa nell'elenco di voci correlate. La parola ''gêxa'' ha il link sette o otto volte, e sono tutte inutili, visto che abbiamo un navbox ''gêxa''. Invece, potrebbe essere utile fare il link al '''nome completo di una chiesa che sta in un dato luogo''', in caso qualcuno poi voglia fare una voce su quella specifica chiesa. Ora vado nella pagina, faccio un paio di esempi e poi tu continui. Buona serata. --[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 17:13, 29 arv 2021 (CEST)
Salûi Fausta. Va bene, provvederò anche per i prossimi articoli, grazie per il consiglio. Bónn-a séia.-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 19:35, 29 arv 2021 (CEST)
== traduzione ==
Buona sera. Vedo che lavori molto sulle traduzioni. Nella discussione della pagine tradotte è necessario mettere un template, con il riferimento alla pagina tradotta da un'altra wiki e la data dell'ultimo edit sulla voce da cui deriva la traduzione. Non so se abbiamo già questo template e, se non lo abbiamo, chiedi a Longo di farlo. Buon proseguimento.--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 19:52, 4 màz 2021 (CEST)
:Va bén, graçie pé l'informaçion. Salûi! [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 21:09, 4 màz 2021 (CEST)
::Tànto pe evitâ de arvî 'n âtro paràgrafo mi scrivo tùtto chi de sótta:
:: * prìmma de tùtto mi voriéiva domandâ se ti poriêsci azónze inta pàgina da [[Frûta]] e traduçioîn in arbenganéize de vàrie paròlle; pe-a grafîa adêuvia quélla che ti preferisci, méttighe sôlo 'na nòtta pe indicâ a çèrnia, gràçie!
:: * in merito al template per le traduzioni ce lo abbiamo (è {{tl|Tradûto da}}) e il grosso di aggiornamento e traduzione l'avevo già fatto. Resta un problema coi linguaggi in quanto all'esito, ad esempio [[Discûscion:Vìlla Màddre Cabrini|qua]], da ancora qualche problema. Manca difatti la sistemazione del modulo apposito per visualizzare le lingue e i rispettivi aggettivi, dovrebbe essere infatti collegato ai titoli delle pagine in ligure mentre ha ancora la struttura italiana. Essendo un'operazione che presenta qualche complessità penso si possa per il momento usarlo lo stesso il tl, nel mentre preparo le categorie, salûi a tùtti [[Utente:N.Longo|N.Longo]] ([[Discûscioîn ûtente:N.Longo|discuscioin]]) 12:34, 5 màz 2021 (CEST)
Salûi, pé a früta in arbenganese a l'ho inséia in te a tabella; gràssie pé l'infurmasiùn in sce u template, dòppu u u méttu inte pagine. Alegri!-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 13:20, 5 màz 2021 (CEST)
== A Vaštéra ==
Buon giorno, ho trovato su internet la copertina di [[A Vaštéra]] e l'ho messa su Commons. Spero che non la cancellino, perché lì sono molto meticolosi. --[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 14:49, 9 màz 2021 (CEST)
Va bèn, gràssie Fausta, ghe a méttu inta pagina. Salûi!-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 14:51, 9 màz 2021 (CEST)
L'ho vistu che ti ghe l'hai zà inséia, grassie, alegri!-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 14:56, 9 màz 2021 (CEST)
== Bonifacio ==
Buona sera. Ho trovato sulla tua sandbox materiale per una nuova voce. Ho fatto una piccola ricerca e qualcosa esce fuori da google.fr. Ho trovato questo:
'''Ghj.Fusina''' oppure '''Jacques Fusina''' [http://www.corsicatheque.com/layout/set/print/Langue-corse/Auteurs-corses-en-langue-corse/Fusina-Jacques]
[https://catalogue.bnf.fr/rechercher.do?motRecherche=Ghj.Fusina&critereRecherche=0&depart=0&facetteModifiee=ok]
Qualcosa si può trovare su www.catalogue.bnf.fr ; ma il materiale è molto scarso. Guarda anche su fr.wiki se c'è qualcosa e anche su wiki in lingua corsa.--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 20:47, 9 màz 2021 (CEST)
Grassie Fausta, guarderò anche lì, intanto ho creato la pagina su "A me mari" (la prima in bunifazzin), inserendo una breve citazione (4 versi) del testo e una descrizione: ho trovato anche una rivista che contiene alcuni articoli in questa variante (A vusgi bunifazzina). Salûi!-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 20:52, 9 màz 2021 (CEST)
Io comincerei dalla voce biografica di Jacques Fusina che si firma ''Ghj.Fusina'' quando scrive in corso. Non c'è la voce né su fr.wiki, né su wiki in corso. Fatta la voce, quando si va su wikidata a fare la scheda per i Gargarozzi si cita la voce di Fusina, come autore dei testi. Altrimenti si rischia che la scheda wikidata dei Gargarozzi venga cancellata, perché priva di riferimenti. Dai retta alla mia esperienza. Fai una bella voce biografica di Fusina (puoi scegliere il nome in francese oppure in corso, tanto ha pubblicato firmandosi nelle due maniere). Un bell'elenco di pubblicazioni (catalogo bnf.fr). Ci penso poi io a mettere i riferimenti alle biblioteche francesi e a siti letterari francesi (su wikidata). Dopo, vai con la canzone e hai anche un link in più. Le due voci si sostengono a vicenda.--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 21:06, 9 màz 2021 (CEST)
Grassie ascì pe quéste indicasiui. Sarebbe un buon modo per iniziare a scrivere in bonifacino, visto che c'è solo una pagina in quella variante, il problema al momento è perlopiù legato al dialetto stesso, derivando dai dialeti della Riviera di Ponente è simile all'albenganese, seppur con qualche differenza (arcaismi, parole in prestito dal corso...), spero di riuscire a raccogliere ancora qualche testo, per poter avere una base lessicale più ampia possibile, per scrivere magari altre pagine come una su Fusina o sui Gargarozzi. Salûi! [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 21:17, 9 màz 2021 (CEST)
:Zane (Giodiassi5) l'ea resìu a cuntatâ 'n zunu 'd Bunifasiu, ch'u gh'àiva ditu che u vraiva scrive quarcosa, ma fin' ava ninte! Sperema! E intanto grasie a vuiatri! --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioin]]) 09:32, 10 màz 2021 (CEST)
Salüi Luensu, intàntu l'ho inséiu ascì a rivista "Vusgi bunifazzina" in sce a sandbox, speémmu che u rìve alùa ascì u bunifazzin! Alegri!-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 21:08, 10 màz 2021 (CEST)
:: Ho controllato su wikidata la scheda di [[Jacques Fusina ]] che già esiste, e ho messo le varianti del nome in corso e il soprannome che usa come paroliere. Adesso vedo di preparare qui un link. La voce qui deve essere fatta come ''Jacques Fusina'', perché questo è in riferimento dato dalle vaiarie Biblioteche nazionali che hanno i suoi libri. Buon lavoro.--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 14:47, 11 màz 2021 (CEST)
Va bene, buona serata.-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 20:14, 11 màz 2021 (CEST)
== A Vastera ==
Ciau, mi a gh'ö 'n nümeru 'd teléfunu ncu Whatsapp da Vastera. Se ti ti m' mandi 'n'email (pe mezu da funsiùn a sinistra - sidebar), mi a t'u dagu. Alegri! --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioin]]) 10:25, 10 màz 2021 (CEST)
== A vastera ==
Niatri aministratoî vueivimo mandâ ûn de niatri a-a primma doménega de seténbre a l'incontro anuâle in Tera Brigasca (invito do Sciô Belgrano, zeneize), ma pe corpa do coronn-avirus no gh'é stæto ninte. Se i òrganizza torna quarcösa st'anno chie, ti gh'andiesci? A mi me mandan a newsletter A Vastera. Alegri! --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioin]]) 11:58, 13 màz 2021 (CEST)
Salüi Luensu au mumentu nu-u sò se ghe puiò esse (sènpre se i fàian quarcosa), cumunque me piaxieva. Alegri!-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 14:25, 13 màz 2021 (CEST)
== Castrevëgio ==
Buona serata. Vedo il lavoro fatto su [[Castrevëgio]] che è molto significativo. Vorrei sapere se ti piacerebbe avere le immagini finali in sequenza orizzontale, anziché verticale, mantenendo il più possibile le dimensioni. Posso provare stasera stessa.--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 19:30, 14 màz 2021 (CEST)
Salüi Fausta, intendi fare una "gallery"? Per me andrebbe bene, si potrebbe benissimo provare. Alegri!-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 20:20, 14 màz 2021 (CEST)
:Guarda se va bene. Il campanile della chiesa risulta sempre scuro e più piccolo. Vuoi cambiare l'immagine, oppure toglierla? La grandezza delle altre immagini si può graduare a piacimento, ma non singolarmente, bensì tutte insieme.--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 11:33, 15 màz 2021 (CEST)
Salüi Fausta: inanzitutto grazie ho modificato la disposizione delle immagini spostando la gallery nei posti d'insteresse e rimettendo alcune immagini nella posizione originaria, in modo da visualizzarle insieme ai vari paragrafi, ne ho anche aggiunte altre. Spero che vadano bene. Alegri!-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 12:21, 15 màz 2021 (CEST)
== Cronologia ==
Buona sera. Vedo che ti occupi con passione di argomenti di storia della Liguria. Alcune date fondamentali - per esempio data di nascita e data di estinzione di un principato - possono essere inserite nelle rispettive pagine annuali della cronologia. Questo significa anche aver '''due link in entrata''' nella nuova voce che riguarda il principato. Si possono anche inserire immagini significative di un determinato anno. C'è molto spazio da riempire nella cronologia.--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 21:28, 28 màz 2021 (CEST)
:Salüi Fausta, grassie pé avé nutàu quésta cosa: in questo caso si dovrebbe prendere la pagina del [[1397]] e quella del [[1624]] (le date di fondazione e caduta del Marchesato di Zuccarello), ed inserire tra gli eventi quello relativo con il link alla pagina, dìmme se l'ho capìu bèn, alegri!-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 10:44, 29 màz 2021 (CEST)
::Certamente. Le due pagine delle date. Bisogna mettere una breve frase sul marchesato e il link alla pagina che lo riguarda. Naturalmente si può fare cosa simile per altri eventi storici che tu citi nei tuoi articoli (ma anche in articoli fatti da altri e che tu ritieni di dover mettere in evidenza nella cronologia). Naturalmente, la cronologia può essere utilizzata anche per pagine da farsi, oppure per segnalare eventi o personaggi citati ampiamente in qualsiasi articolo, anche se ancora non hanno una loro pagina. Tu prova, poi io ti vengo dietro e uniformo quello che scrivi con il ''taglio'' che ho dato alla cronologia, così poi ti orienti con più sicurezza. La cronologia è una straordinaria opportunità che non bisogna trascurare. Buon lavoro. --[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 11:48, 29 màz 2021 (CEST)
Ancù grassie, lo farò sicuramente. Salüi!- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 11:55, 29 màz 2021 (CEST)
== Föto ==
Bónn-a séia e gràçie pe-i tò contribûti! Mi voriéiva segnalâ che ancheu ò fæto 'n sâto a Àlto pe 'na manifestaçión e dónca mi sòn ariêscîo a fâ dötræ föto (védde [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:ListFiles/N.Longo&ilshowall=1 chi]) e gràçie pe-i tò caregaménti ascì. No sòn tànto bèlle dæto che ò dêuviòu o telefonìn e pe de ciù no gh'êa 'n gran ténpo ma mi créddo che pœan êse ùtili, salûi! [[Utente:N.Longo|N.Longo]] ([[Discûscioîn ûtente:N.Longo|discuscioin]]) 22:01, 6 zùg 2021 (CEST)
Beniscimu, ghe e zunzu a a pagina! [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 22:18, 6 zùg 2021 (CEST)
{{Fæto}}, ancù grassie pé e futugrafìe, quande ti g'hai in mumentu ti puiesci fà i mudélli da demugrafìa pé Àutu e Cravaüna? Bôna' (cumme u se dìxe a Arbenga). [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 22:53, 6 zùg 2021 (CEST)
== Felice Cascione ==
Buona sera. Ho appena creato su Commons la categoria Felice Cascione, aggiungendovi due immagini prese da internet, che tuttavia devono essere vagliate e entro 6 giorni devono dire se le accettano oppure non le accettano. Intanto vi ho messo dentro le due foto che sono nella voce biografica lij.wiki [[Felixe Casciùn]]. Se si trovano altre immagini si possono aggiungere alla categoria Commons. Buon lavoro.--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 23:42, 6 zùg 2021 (CEST)
Grassie Fausta pé u tò travaìu, aggiungo anche le foto da te caricate. Salüi!-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 14:22, 7 zùg 2021 (CEST)
== carta giografica da Ligüria ==
Ciau Arbenganese, ti l'é vista a pagina prinçipâ? A gh'ö missu 'na vegia carta giografica e se ti veghi bain u gh'é scritu "Arbenga"! Salüu, --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioin]]) 17:58, 7 zùg 2021 (CEST)
Salüi Luensu e l'ho vista, a l'è beliscima! Bôna'-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 18:17, 7 zùg 2021 (CEST)
== Precisazioni ==
Buon giorno, Arbenganese. Vorrei precisare che le due foto che ho messo su Commons potrebbero essere cancellate, perché non ero in grado di affermare che chi le aveva messe in rete aveva tutti i regolari permessi. Su Commons sono molti esigenti in fatto di diritti. Su una si vede una vetrina con la scritta ''Gardone Riviera'': siamo sicuri che è stata scattata a Bologna, oppure Bologna è riferibile unicamente al periodo della frequentazione universitaria? Ho notato che it.wiki ha una pagina su ''[[Fischia il vento]]''. Potremmo crearla anche qui. In questo caso dovresti fare copia-incolla di tutto il testo che riguarda la canzone e così come è, buttarlo dentro la nuova pagina ''Fischia il vento''. In questo caso si conserverebbe la cronologia della pagina di provenienza. Sulla pagina biografica dovresti poi cancellare la parte trasferita, mettendo in oggetto ''trasferimento alla pagina Fischia il vento''. A questo punto avresti '''due''' pagine staccate che avrebbero un successivo percorso in autonomia. Naturalmente dovresti ''poi'' intervenire con i necessari link tra le due pagine e mettere nella biografia l'avviso ''pagina in dettaglio....'' avviso che dovremmo sicuramente qui avere (chiedi a Longo).
:Allo stesso modo, se vedi che in una pagina di comune o città c'è molto materiale su un edificio - chiesa, castello. ponte, mura antiche - vai su it.wiki e vedi se hanno fatto la pagina per il singolo edificio di pregio e fai anche in questo caso un copia-incolla. Io feci qui la stessa operazione per la voce [[Bibbia]], trasferendo in altre due pagine, staccate, ''Nuovo Testamento'' e ''Vecchio Testamento'' e lasciando nella pagina ''madre'' la parte iniziale descrittiva e storica. C'era lì anche la necessità di ''alleggerire'' una pagina fin troppo carica di materiali (testo e note) e dunque di lettura complicata. Naturalmente, nessuna parte del testo è andata perduta e si è conservata intatta, nelle due nuove pagine, la cronologia della ''pagina madre''. Buon lavoro. --[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 09:44, 8 zùg 2021 (CEST)
Grazie Fausta per i tuoi preziosi consigli, riguardo alle foto, i diritti potrebbero essere simili a quelli indicati nell'altra foto de U Mégu?[https://commons.m.wikimedia.org/wiki/File:Felice_Cascione.jpg (1)]; per invece la foto "bolognese", questa riguarda molti probabilmente il periodo universitario, sarebbe tra l'altro bello creare la voce su "Scigu(r)a u véntu", in questo caso si metterebbe il template [[Template:Véddi ànche|"Veddi anche"]],come già accaduto (per esempio) in alcuni casi di comuni ([[Briga|Ra Briga]] con [[A Vaštéra]], [[Giustexine]] con [[Lüggiu Medievale]], [[Garesce]] con [[Dialétto garéscìn|Dialettu garescìn]]...), mi piacerebbe creare ad esempio una pagina più specifica o sul "Santuàiu da Madonna du Làgu" o sul "Castéllu di cunti Cepollini" a [[Àutu]]. Ancù grassie! Alegri-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 11:13, 8 zùg 2021 (CEST)
::Un po' di esperienza con fr.wiki che ha un numero enorme di voci. Un appassionato d'arte, che è della Normandia, sfa facendo voci singole per tutti i castelli, le chiese antiche, le rovine, gli scavi archeologici, le torri e quant'altro d'antico che si trova in Normandia. Fa 4-5 nuove voci al giorno. Naturalmente ha creato gli schemi per ogni situazione (castello, chiesa, abazia, fontana, palazzo, torre, sito archeologico, ecc.) e deve solo aggiungere i dati specifici in ogni nuova scheda. Un po' come sto facendo io con i pittori e scultori italiani dal '300 al '500, in cui una parte della voce è fissa e una parte è specifica. C'è sempre tempo per aggiungere materiale, in seconda e terza battuta. Buona giornata.--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 11:37, 8 zùg 2021 (CEST)
Va bèn, grassie Fausta ascì pé questu presiùsu dettaiu! Bôna-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 18:01, 8 zùg 2021 (CEST)
== Stemmi ==
Buon giorno. Ho notato che gli stemmi e le bandiere, nei template dei comuni, sono troppo grandi e ''schiacciano'' il panorama sottostante che rappresenta la ''reale identità'' del paese. Non si possono fare un po' più piccoli? Grazie dell'attenzione.--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 12:13, 11 zùg 2021 (CEST)
Salüi Fausta, hai ragione, li vado ad aggiornare mettendoli di dimensioni minori. Alegri-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 13:07, 11 zùg 2021 (CEST)
::Notavo anche che nell'anteprima della pagina si vedono due bandiere, quella europea e quella del paese. Bisognerebbe fare in modo che si vedesse invece il panorama del paese che è l'immagine più significativa, spostando le bandiere sotto l'immagine del paese (quella europea è comune a tutti i comuni italiani e quindi non è significativa del luogo). Chiedi a Longo come fare, perché forse bisogna intervenire sul template. Bisogna fare in modo che nell'anteprima si veda il paese oppure un suo edificio molto significativo che lo caratterizza. Aggiungo che ho trovato, non so messa da chi, l'immagine di una stelle realizzata dal popolo Ligure e ne ho approfittato per mettere in cronologia un'altra stele dello stesso tipo. Si potrebbe fare una voce sulle stele prodotte dai popoli liguri che sono in un museo, oppure, meglio ancora, fare una voce sul museo che le raccoglie.--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 13:43, 11 zùg 2021 (CEST)
Salüi Fausta, riguardo a Erli è proprio lo stemma ad essere composto dalla bandiera europea sovrapposta alla bandiera di Albenga (una cosa simile accade con Borghetto Santo Spirito -[http://www.comune.erli.sv.it/ Qui lo stemma nel sito ufficiale di Erli], [https://www.comune.borghettosantospirito.sv.it/servizi/notizie/notizie_homepage.aspx Qui il comune di Borghetto]), sicuramente sarebbe meglio mettere in anteprima il panorama o edificio, come dici tu, vediamo se {{ping|N.Longo}} può fare qualcosa. Grazie per le steli liguri, queste sono soprattutto state trovate nella Lunigiana, tra le province di la Spezia e Massa Carrara. Dovrebbero essere conservate soprattutto al "Museo civico archeologico Ubaldo Formentini" a La Spezia, a Pontremoli nel "Museo delle statue stele lunigianesi" e nel "Museo territoriale dell'alta valle Aulella" di Casola in Lunigiana. Alegri!-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 13:59, 11 zùg 2021 (CEST)
:{{ping|Arbenganese}} Bónn-a<s> séia </s>néutte, chiedo venia per l'italiano e l'ora ma il tempo è sempre poco (ed arrivato a metà risposta l'ho dovuta riscrivere dato che la soluzione è ben più semplice); nelle anteprime da tl divisione amministrativa le immagini prese sono in primis la bandiera e in secundis il panorama, basta passare questi files dal parametro bandiera a quello stemma (non funziona obv se abbiamo sia bandiera che stemma, ma "grazie" alla EDP i casi sono ben circoscritti), salûi! [[Utente:N.Longo|N.Longo]] ([[Discûscioîn ûtente:N.Longo|discuscioin]]) 01:30, 12 zùg 2021 (CEST)
Beniscimu! Grassie e Salüi-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 10:09, 12 zùg 2021 (CEST)
:: Sono intervenuta nei comuni di Imperia, tranne quello di Bordighera, e ho messo in alto l'immagine significativa del paese, in modo che si veda nell'anteprima. Ni sembra che l'effetto si gradevole e credo che bisogna intervenire in tutte le pagine dei comuni, in modo che dal navbox si possa avere una panoramica dei paesi di tutta la provincia. Naturalmente lo stemma del paese, quando c'è, è sotto il panorama e ho scelto 100px per la grandezza dello stemma. Mi sembra una grandezza adeguata. Si potrebbe fare la stessa cosa per tutti i comuni della Liguria e poi passare agli altri comuni dove, con un po' di pazienza, sto mettendo almeno una foto. Se ho messo già lo stemma, lo sistemo sotto il panorama. Non posso intervenire invece in presenza del template del comune. Qui chiedo lumi. Come devo fare?--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 21:02, 14 zùg 2021 (CEST)
Salüi Fausta, di preciso non saprei, perche il template non permette di regolare le dimensioni, mettendo lo stemma nel modello, nella voce "stemma" da una dimensione prefissata (di preciso non so a quanti pixel corrisponde), magara {{ping|N.Longo}} u ne pò savé de ciü. Bun travàiu-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 21:08, 14 zùg 2021 (CEST)
:La grandezza che ho scelto riguarda lo stemma quando non c'è il template. Col template immagino che la grandezza diventi omogenea. Ma il template attualmente impedisce la visione in anteprima dell'immagine panoramica del paese (almno pr i comuni in provincia di Imperia, che ho guardato). Si può fare qualcosa? Io metto le immagini, ma di template dei comuni e di città non so nulla. Per ora ne ho messi un paio, ma non ho pensato al problema dell'anteprima. Prova a vedere come si presentano ora le anteprime dei comuni in provincia di Imperia. Tranne due, con il template, si vede sempre l'immagine del paese, che è quella che più conta. Buona serata.--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 21:37, 14 zùg 2021 (CEST)
::Nel caso di "Burdighea" proverei a sostituire il template "comune" con quello "divisione amministrativa", lo stesso che sto utilizzando per i vari comuni (Cêve, Naxin, Àutu...) [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 22:12, 14 zùg 2021 (CEST)
:::Mi vaddo aprêuvo a quànte o l'à za dîto Arbenganese, quélli tl i anián in futûro sostitoîi.. in ògni mòddo o problêma da pàgina in sce Bordighêa o l'è dovûo a l'órdine de cöse dæto che o manca l'incipit da vizoalizâ in-te l'anteprìmma, o scistemo sùbito. Pe a pàgina (tra paréntexi belìscima) in sce Céive o fæto o l'è che o gh'è a bandêa do comùn lìbera in sce Wikidata (probabilmente una delle 3/4 di tutta la liguria) e donca a l'è vizoalizâ in-te sto câxo chi (aggiungo che ho qualche dubbio sulla licenza ma vabbé, a caval donato..), alegri! [[Utente:N.Longo|N.Longo]] ([[Discûscioîn ûtente:N.Longo|discuscioin]]) 12:17, 15 zùg 2021 (CEST)
::::Il problema degli stemmi è un 'vecchio' problema. Tre stemmi (di tre città di provincia liguri, escluso Genova) sono stati creati, su mia richiesta, dal progetto 'araldica' di fr.wiki che li ha messi a disposizioni di tutti e io ho provveduto a distribuirli alle wiki che avevano la voci delle tre città liguri. Molti mesi or sono avevo lanciato la proposta di chiedere agli utenti che ci leggono di fotografare lo stemma che appare sul palazzo del loro comune, oppure in altri luoghi, aperti al pubblico. Ma la proposta non è stata accolta, allora. Si potrebbe attuare oggi. Si fa una pagina servizio e si mettono le immagini degli stemmi fotografati dagli utenti volenterosi. Poi si procede ad un punteggio e a un premio, in coppa virtuale d'oro, d'argento e di bronzo. Che ne dite? Proviamo a lanciare l'idea ora, che si può girare liberamente in Liguria? Lo stemma è importante, ma l'immagine significativa del paese, a mio avviso, lo è di più.--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 12:43, 15 zùg 2021 (CEST)
:::: Aggiungo, it.wiki ha decine di migliaia di foto riservate al suo uso esclusivo. Tra queste, ''quasi'' tutti gli stemmi dei comuni italiani. Ho trovato, riservata ad it.wiki, perfino una vecchissima foto di Gilberto Govi. La massa più numerosa delle foto riservate si riferisce agli anni del Novecento: c'è di tutto e di più, in particolare eventi (sequestro Moro e strage Capaci - messa qui una foto scattata da uno straniero) e biografie. Più di una volta ho protestato, ma fanno 'orecchi da mercante'.--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 12:43, 15 zùg 2021 (CEST)
Salüi, il progetto è interessante, anche per incrementare le foto dei vari monumenti, posti di interesse, simboli dei comuni. Nello specifico degli stemmi, nella wikipedia in lombardo la maggioranza dei comuni liguri ha il proprio stemma nel template, come è stato possibile? ([https://lmo.m.wikipedia.org/wiki/Perinaldo 1], [https://lmo.m.wikipedia.org/wiki/Erli 2], [https://lmo.m.wikipedia.org/wiki/Rapallo 3]) [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 13:26, 15 zùg 2021 (CEST)
L'associazione che ottiene e gestisce i finanziamenti che arrivano, per sostenere it.wiki, dalla Fondazione Wikipedia che sta in California, ha sede a Milano. Una parte dei finanziamenti sono distribuiti a wiki italiane locali. La Lombardia è, nella graduatoria delle wiki in dialetti e lingue italiane, quella che ha maggior numero di voci (e prende la maggior quantità dei finanziamenti che la 'casa madre milanese' devolve alle wiki italiane locali). Nulla è arrivato, fino ad oggi, a lij.wiki, e nulla finora lij.wiki ha chiesto. Non ti stupire, è tutta un questione di 'danè'. Lo facciamo il wikiconcorso ''Fotografa lo stemma del tuo comune'', aperto ai comuni dove si parla il ligure, in tutte le sue 'declinazioni' locali? (Liguria, Sardegna, Corsica, Piemonte, Lombardia, Emilia Romagna, Provenza...). Oppure chiediamo a fr.wiki se, per cortesia, ci fa altri stemmi dei nostri comuni? Vogliamo incrementare in fretta il numero delle voci? Si fanno le voci [[1 (numero)]], [[2 (numero)]], [[3 (numero)]] ecc. La 'grandi' wiki hanno fatto diecimila e più voci così. Si studia un percorso, come abbiamo fatto per i comuni, valido per tutte le voci dei numeri, e si buttano giù le voci, mettendo in ognuna poche varianti. Poi, si vedrà... come e quando ampliarle. Ma tu sei un idealista e vuoi la pagina bella per ogni comune dove si parla il dialetto ligure della tua infanzia. Allegria! --[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 18:04, 15 zùg 2021 (CEST)
Salüi Fausta, ora capisco il perché di quegli stemmi, per me il concorso degli stemmi (magari riguardante anche le tipicità locali) è fattibile. Anche chiedere a fr.wiki alcuni stemmi può essere comunque una buona via. Certamente su wikipedia sono importanti i numeri, ma anche i contenuti. Alegri-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 18:22, 15 zùg 2021 (CEST)
E' una guerra... i numeri contano più dei contenuti, per ora. I contenuti arrivano e arriveranno e allora se ne vede e se ne vedrà sempre più l'importanza fondamentale, per la tutela della lingua. Ma la ''visibilità'' sui motori di ricerca, purtroppo, dipende dai numeri, non dalla qualità. Bisogna girare per la wiki e non fermarsi al gruppo di voci che ci interessano. Anche piccoli interventi poi fanno 'massa'. Io sto varcando le 6.700 voci di questa wiki da me 'visitate', naturalmente i miei interventi sono stati molto vari, tuttavia a volte molto consistenti. Parla con Lorenso del wikiconcorso, stendete un regolamento e mettete l'avviso sulla home. Preparate una o più pagine di raccolta degli stemmi e date un tempo largo, almeno tutta l'estate. A fr.wiki gli stemmi li fanno uno per volta e ci vogliono molti giorni per averne uno. Non possiamo abusare della loro disponibilità. Buon lavoro.--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 18:51, 15 zùg 2021 (CEST)
E l'ho capìu, grassie Fausta cumme sempre pé u tò travàiu e i tòi cunsìi. Per il ''"wikicuncursu"'' vediamo cosa ne pensa {{ping|Luensu1959}}. Bôna'!-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 18:55, 15 zùg 2021 (CEST)
:ö lezüo ava tütta a discusción... Sintetizzo: ö pruvó a futugrafâ u stemma dei mè comüne (Burghetu Burbaia) ma u stemma u n'gh'é mìa inta facciata! E paegiu anche in tanti òtri paìzi da Val Burbaia! Magara drentu sì, ma inti tenpi da pandemia se serran tütti drentu e alùa... bunn-a nötte! In cangio ö fòtu tante fotu, "ciàn cianìn" e metto inta Wiki. La Fausta ha chiaramente doti organizzative che apprezzo particolarmente, ma purtroppo la realtà della nostra Wiki è che siamo pochi utenti ed anche che la Liguria è fatta di grandi individualisti con grandi doti che seguono il proprio percorso (chi traduce la Divinn-a Comedia, chi scrive in zeneize sul Secolo XIX, chi scrive l'ennesimo dizionario, ecc.). Il motto "E pluribus unum" è sconosciuto ai liguri (e anche u Culumbu u l'savaiva quande l'é ndó in Portugallu e pöi in Spagna a çercò de dinè...). Il tempo e gli obblighi personali e sociali, infine, "tiranneggiano", e se gli altri amministratori sono impegnati allo spasimo in esami scolastici e universitari, non possiamo rimproverare loro niente. Li stimolerò personalmente quando ci incontreremo in estate perchè anche per leggere tutta questa discussione non avrebbero tempo. Ma sono con noi sempre, dietro le quinte, quando si incontrano fisicamente o virtualmente con altri liguri in un minimo di vita sociale e cercano di "far proseliti". Circa le palanche (o dinè) di cui parla la Fausta: è un argomento delicato da trattare riservatamente, e se i progetti come quello indicato dalla Fausta sono una via per arrivarci, mi a devo dî che "niòtri a n'gh'ema mìa e forse pe fâ ste còse". Resto ottimista che un giorno ci saranno le forze necessarie, ovviamente, ma al momento non ci siamo. Restano le idee e le capacità organizzative della Fausta, che personalmente continuo a lodare. Alegri! --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioin]]) 09:19, 16 zùg 2021 (CEST)
::Le palanche non vengono dagli stemmi, (il wikiconcoro degli stemmi potrebbe dare coppe virtuali o foto di belle decorazioni). Le palanche di cui parlo sono le sottoscrizioni volontarie che arrivano attraverso le richieste che ogni wiki fa ai suoi lettori e che convergono alla Fondazione che è in California. Solo Google, Facebook e simili imprese internazionali versano un miliardo di dollari l'anno ciascuna. Servono a tenere in piedi il progetto wikipedia che è costosissimo. Per esempio hanno creato un duplicato di tutto, in modo che anche l'intervento di un virus informatico può essere neutralizzato. Finiti gli obblighi di mantenimento (edifici, personale, supporto tecnico ecc.), quello che resta viene distribuito alle wiki nazionali che si sono dotate di una associazione visibile, che ha un suo staff e pubblica il bilancio annuale su wikimedia. Ci sono ovviamente spese generali per la sede dell'associazione nazionale e per un minimo di personale. L'attività che si svolge in Italia riguarda principalmente lo stimolo al wikiconcorso fotografico dei monumenti nazionali che avviane ogni anno su scala nazionale. Ci sono spese di viaggio per sostenere gruppi locali di wikipediani che fanno corsi di avviamento alle tecniche wikipediane, in biblioteche pubbliche, in scuole e università (corsi pagati). Una piccola parte viene data a wiki locali, per acquisto di libri, per sostenere incontri, ecc. Il bilancio che ho visto l'ultima volta, mi sembra 2019, parlava di un attivo di 550.000 euro (cinquecentocinquantamila). Erano comprese le quote associative, pari a 25 euro l'anno, che versano i soci wikipediani italiani (associarsi è un atto volontario e un invito dato a tutti). Ma i particolari sul bilancio ufficiale, per saperli bisogna essere socio. La sede è Milano. Per le foto degli stemmi, basta anche una carta intestata del comune. Lo stemma può essere per esempio sulla fontana della piazza, cioè in un luogo aperto al pubblico. Se le immagini fossero facilmente ottenibili, non ci sarebbe, da parte di it.wiki, il bisogno di riservarle a sé. Ho scoperto ora molte serie di foto di manoscritti '300-'400, presi da manoscritti conservati in archivi e grandi biblioteche francesi. I francesi sono più generosi degli italiani. Il Metropolitan Museum di New York ha messo su Commons decine di migliaia di foto di opere d'arte che possiede, con link alle scheda illustrativa e con tanto di bibliografia. Se cerchi materiale degli Uffizi, hai invece problemi, per una vecchia legge sul pagamento di diritti su immagini di opere d'arte. E siccome su internet si ''leggono'' più le immagini che i testi, ci scontriamo con questo problema. C'è chi non se ne cura. Per esempio Emilia-Romagna ha una wiki con le voci tutte su un fondo grigioverde, foto rarissime e minuscole. Il risultato è penoso, per chi ha problemi di vista. Beati loro, forse non hanno problemi con gli occhiali. Certo, le foto grandi che io uso possono creare difficoltà sul telefonino, ma sul computer di casa sono belle, stimolanti, colorate. Comunque vai su wikimedia, cerca lo spazio della Associazione italiana wikipediana e leggi quello che c'è. Naturalmente c'è un presidente, un segretario, dei funzionari. Lì si scoprono i veri nomi di alcuni wikipediani celebri per il loro attivismo nello scrivere su wikipedia. Ci sono scuole di addestramento, private. Una corso di 2 settimane costa circa 250 euro. Naturalmente è un vanto, per queste scuole private, avere un insegnante molto noto e attivo su wikipedia. Ma non va tutto liscio. Professori universitari, in particolare, fanno scudo all'insegnamento universitario classico e non vedono di buon occhio questa intrusione wikipediana di esperti informatici. Allora scatta la battaglia per avere la voce biografica su wikipedia e certi professori si vedono cancellare la propria biografia. Stessa cosa avviene, ad esempio, per i giovani gruppi musicali, per i quali la voce wikipediana fa ''gioco''. Passare attraverso un sistema di cancellazione, come quello in uso su it.wiki e che può durare fino a un mese, con ripetute votazioni da parte di sconosciuti di cui non si conosce la preparazione nella materia, è un trauma di fronte al quale ho visto crollare personaggi rispettati nel loro ambiente. Ma su questa wiki queste cose non avvengono. Essere in pochi, forse è anche una fortuna. Comprendo le difficoltà di chi è impegnato con esami, ma un breve saluto - sto bene, ho tanti impegni nella vita reale, torno prima possibile - ci farebbe molto piacere. --[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 18:59, 17 zùg 2021 (CEST)--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 18:59, 17 zùg 2021 (CEST)--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 18:59, 17 zùg 2021 (CEST)
:::Graçie mille, Fausta, pe queste preçioze informaçioìn. Pe piaxei lezæ tûtta sta discuscion chie {{ping|Giodiassi5}} {{ping|Aereus646}} {{ping|N.Longo}}
{{Indentaçion}} Salüi a tütti, ringrassiu {{ping|Fausta Samaritani}} e {{ping|Luensu1959}} pé e varie cunsciderasiùi cumme zà scrìtu in simma mi e saiéva favurevule a questu cuncursu. Abbiamo però il problema citato da Luensu, ovvero che non tutti i comuni hanno lo stemma all'esterno, soprattutto quelli più piccoli. Nonostante questo ho fatto una "pröva": ho scattato la foto ad una targa (con lo stemma) che si trova ''inti caùggi da Prìa''. Da qui ho scontornato lo stemma del comune e l'ho caricato (u l'è 'stu chi:[[File:A Prìa blazon2.png|80px]]), se riuscirò a scattare altre foto di altri stemmi proverò a fare lo stesso. Bôna'!-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 15:26, 18 zùg 2021 (CEST)
:::Ma prendiamolo come un gioco! Un modo per avvicinare i lettori e farli partecipare. Non ha nessuna altra pretesa. Ora che è possibile girare senza troppi problemi è anche un modo per ''riappropiarsi'' del proprio territorio. --[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 15:43, 18 zùg 2021 (CEST)
::::Bravu! E ti l'é caregòu ascì! Cunplimenti! --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioin]]) 16:13, 18 zùg 2021 (CEST)
== Righe in bianco ==
Buon giorno, Arbenganese. Ho notato nella voce che stai ultimando un paragrafo eccessivamente compatto e, quindi, di difficile lettura. Dopo sei-sette righe è consigliabile mettere un punto fermo e andare a capo lasciando una riga bianca. Questo consente all'occhio di riposare e alla mente di fare una pausa. Fai una prova col tuo telefonino. Grazie dell'ascolto.--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 10:22, 13 zùg 2021 (CEST)
(rientro) .... ma quanta strada hai fatto, dal 2 aprile 2021, quando tu sei iscritto e hai iniziato a collaborare a questa wikipedia!--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 10:25, 13 zùg 2021 (CEST)
Salüi Fausta, nu g'axevu fàu càxu editandu u wikitestu, correggo. Grazie per i complimenti, alegri e bun travàiu!-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 10:31, 13 zùg 2021 (CEST)
::Vorrei anche segnalarti questa pagina [[Ceramica d'Arbisseua]]. L'avevo fatta in passato su it.wiki e lì mi ero anche occupata anche del ceramista ligure [[Tullio d'Arbisseua]]. Su questa wiki ho fatto unicamente un elenco di botteghe storiche di ceramica. La voce si può ampliare e su Commons c'è una quantità di belle ceramiche che si possono importare qui. C'è anche, da fare, la voce [[Ceramica de Sann-na]]. Sono a disposizione bellissime immagini di ceramiche del '600 e '700, anche con stemmi di famiglie nobili liguri. Il materiale descrittivo è facilmente reperibile e, in caso, sono a disposizione per integrare le informazioni. Buon lavoro.--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 11:40, 13 zùg 2021 (CEST)
Prugettu interesantiscimu, brava Fausta! Salüi-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 12:13, 13 zùg 2021 (CEST)
== Arenaria ==
Buona serata, Arbenganese. Complimenti per la nuova voce. Mi hanno particolarmente incuriosito le targhe in pietra delle strade. Sono in una pietra arenaria locale che io conosco, perché ho un vaso in questo materiale, proveniente da una villa genovese demolita perché lesionata dalla guerra. Della stessa serie ci sono vasi in case di miei parenti. La pietra qui la chiamiamo di Finale, oppure, se ben ricordo, di Novi. Queste pietre, utilizzate una volta nelle costruzioni, hanno dato il colore a certi paesi. Questa è grigio chiaro, con una sfumatura rosea. Al tatto è molto rugosa, se bagnata prende un color cotto. Se hai qualche notizia più precisa, si potrebbe fare una voce su questa pietra locale. Non so se la cava sia esaurita. Citi in una voce un bel ponte romano (ci sono foto, ma ne potresti fare altre) con accanto una caverna dove in anni recentissimi hanno trovato tracce di uomini primitivi, Anche questi due argomenti - ponte e caverna - potrebbero diventare due voci bellissime, accompagnate da nuove foto. Ne hai di nuovi argomenti, da trattare...--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 17:21, 21 zùg 2021 (CEST)
(riprendo) E' passato un bel po' di tempo, ma ricordo che quando proposi la voce sui nomi dei giorni della settimana, nelle diverse lingue/dialetti liguri, uscì un prospettino che, col passare del tempo, diventava sempre più ricco, perché arrivava la serie dei giorni della settimana in un'altra lingua/dialetto ligure. Allora, per distinguere e caratterizzare, incominciai a mettere le ''bandierine'', prendendole dalla home e rimpicciolendole. Ora, queste ''bandierine'' hanno proliferato, ne sono arrivate altre e me le ritrovo in tante nuove voci. Questa serie è molto graziosa, impreziosisce argomenti poco ricchi di immagini ed è diventata una ''cifra'' della nostra wiki.--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 17:30, 21 zùg 2021 (CEST)
Salüi Fausta te ringrassiu pé i cumplimenti. Sì a Finale ci sono ancora le cosiddette "cave", ''ai cunfìn cun Veéssi'', non so di preciso se funzionino ancora, ma sono rimaste nel paesaggio di questa parte di liguria.[https://www.ivg.it/2020/09/ex-cave-arene-candide-avviata-la-procedura-di-vendita-allasta/ (A quanto pare erano state messe all'asta)]. Li era stato trovata la sepoltura del Principe delle Arene Candide ([https://www.mudifinale.com/preistoria/il-giovane-principe/ qui qualche dettaglio]), è un argomento piuttosto vasto e molto interessante, considerando anche il museo situato au "Burgu" riguardo alla preistoria nel finalese. Ti ringrazio come sempre anche per il dettaglio riguardo alla storia delle bandierine nelle tabelle, idea molto originale e che abbellisce le pagine. Bôna'! [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 18:00, 21 zùg 2021 (CEST)
== Figon ==
Buon giorno. Vorrei segnalarti che nella mia [Utente:Fausta Samaritani/Sandbox] ho messo una voce ''sperimentale'' di un vocabolarietto Genovese-Figon, utilizzando qualche frammento che è rimasto di questo dialetto estinto. In particolare, l'Ave Maria, il Padre nostro e due strofe di una poesia. Manca la traduzione di due parole che si riferiscono al verso in cui il poeta guarda dall'arco del ponte scorrere il fiume. Naturalmente ho considerato ''tutte'' le parole a disposizione e non ho unito, ad esempio, singolare e plurale della stessa parola, perché non si conosce esattamente la regola per passare da singolare a plurale. Stessa cosa per le varie persone di un verbo. Vorrei sapere che cosa ne pensi, se ho fatto errori e se è necessario integrare/correggere qualcosa. --[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 11:31, 22 zùg 2021 (CEST)
Salüi Fausta questu prugettu u l'è interessantiscimu, ho visto che abbiamo anche le pagine su Pons Rebuffel e sui ''Figunni'', tra i vari documenti c'è [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5706378j/f328.item.zoom questo], magari si potrebbe aggiungere ancora qualche parola dalle altre strofe (ad esempio "semeilla" per dire "semeggia", tra l'altro il suono dovrebbe essere simile al "seméia" albenganese e di altri dialetti, ''enfernou'' per dire "inferno", ma anche altri). Bòn travàiu-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 12:05, 22 zùg 2021 (CEST)
:: Il lavoro è lunghissimo. Ho considerato unicamente le '''prime due strofe della poesia''' che citi e sono arrivata, con Ave Maria e Padre nostro, a 120 parole. Vorrei intanto pubblicare la pagina, se tu mi fai la cortesia di tradurre le prime due righe d'introduzione. Metto l'avviso in corso d'opera, in verde, così chi vuole può contribuire. E' uno sforzo di traduzione che potrebbe essere utilizzato anche per altri dialetti liguri estinti, se è possibile trovare qualche testo.--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 13:48, 22 zùg 2021 (CEST)
{{Fæto}}, de següu a l'è in opéra impurtantiscima, l'ho inserìu a tradusiùn in grafîa ofiçiâ. Salüi-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 14:10, 22 zùg 2021 (CEST)
== Gîo d'Italia ==
Buon giorno, vedo che hai fatto la voce [[Gîo d'Italia]]; l'aspettavo da tempo. Nella cronologia ho messo il vincitore di tutti i giri d'Italia che si sono disputati. Ho visto che hai cambiato il link a tre anni, per avere link in entrata alla nova voce. Preferisco che tu rimetta i link così com'erano (per offrire la possibilità di fare la voce del giro d'Italia di quel dato anno). Al loro posto, metterei, in cronologia, negli anni 1915- 1916- 1917- 1918 ''Il giro d'Italia non ha avuto luogo per via della guerra'', nella sezione 'sport'. Stessa cosa potresti fare negli anni 1941-1942-1943-1944-1945. Ti troveresti così 9 link in entrata alla nuova voce (non solo 3). Che ne dici?--[[Speçiale:Contribûti/151.25.239.132|151.25.239.132]] 17:23, 23 zùg 2021 (CEST)
Salüi, scì alua fassu cuscì. Bôna-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 17:25, 23 zùg 2021 (CEST)
Scusa la firma, ma ero io.--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 17:27, 23 zùg 2021 (CEST)
{{ping|Fausta Samaritani}} te vuxéxa segnalà ascì a pàgina [[Gir de Padania]], il titolo non mi sembra ligure, propongo di rinominarla ''Gîo da Padania'' o ''Gîo de Padania''. Còse ti ne pénsi? Salüi-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 20:25, 23 zùg 2021 (CEST)
Penso che [[Gîo de Padania]] sia la versione migliore, ma chiedi ai liguri.--[[Speçiale:Contribûti/151.25.239.132|151.25.239.132]] 21:58, 23 zùg 2021 (CEST) --[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 21:59, 23 zùg 2021 (CEST)
::Ho dato un'occhiata alla voce, che mi era sfuggita. Mi sembra che c'entri poco con questa enciclopedia. Si è disputato una sola volta, ampiamente contestato per ragioni politiche ed è scomparso. Penso che sia una voce in bilico di cancellazione. Sentiamo che ne pensano gli altri.--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 22:07, 23 zùg 2021 (CEST)
:::(rientro) Se il ciclismo ti interessa, hai a disposizione centinaia di voci, tutte da fare e te ne potresti occupare tu. Hai a disposizione, dalla cronologia, i link in rosso di tutti i giri d'Italia disputati e di tutti i vincitori del giro d'Italia. In questo momento è un argomento di cui nessuno qui si occupa, ma che è importante perché può 'agganciare' moltissimi lettori. Senti che ne pensa Lorenzo. Vorrei lanciare l'idea che, per aiutare la diffusione della conoscenza di dialetti liguri che si sono sviluppati in territori molto piccoli (e che quindi non possono ''contare'' su un alto numero di voci) le '''voci che non riguardano strettamente la Liguria, né i territori dove il ligure si è espanso, possono essere scritte in un qualsiasi dialetto ligure e non necessariamente nella grafia ufficiale'''. Mi sembra che il ciclismo, a parte la Milano-Sanremo e forse qualche ciclista, possa rientrare in questo ambito. Naturalmente la cosa deve essere accettata dai contribuenti oggi più attivi, che hanno quindi maggiore conoscenza del complesso di voci che costituisce questa wiki. Pensaci su, organizza al meglio la voce Gîo d'Italia e ci sentiamo domani.--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 22:31, 23 zùg 2021 (CEST)
Salüi Fausta, scì u saieva bellu fa questu, veghemmu còse ne pénsa {{ping|Luensu1959}} ascì pé quella pagina. Pe a Milàn-Sanremmu: a travèrsa a magiuransa de sudivixùi da nostra lengua (zenese, savunese, finarìn, priése, arbenganese, imperiese, ventimiùsu, cun u 2020 ascì garescìn e urmeàscu) dunca bezögna vegghe cumme fàla. Come per qualsiasi altra lingua anche in ligure si può parlare di tutto, ad esempio nulla vieterebbe di fare una pagina in brigašc o garescìn su un argomento non collegato a quei territori. Bôna-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 22:51, 23 zùg 2021 (CEST)
::::Sci, bella pagina quella do Gîo d'Italia! Bravo Arbenganese! In scio Gîo da Padània: veuggio domandâ a quello piemnonteize de nomme Dragonòt ch'o n'à sempre agiutòu a niâtri in tûtti i mòddi, màscime quande no gh'éa nisciùn di liguri che scriveivan pe-a nostra Wiki. Bezorieiva fa a pagina in sci Fausto Coppi ascì partindo da-a pagina de [[Neuve]] ò de [[Castellania Coppi]] (Castlanìa). Pe a Milàn-Sanremmu: saieiva bello fâla in Sanremeize... Alegri! --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioin]]) 10:36, 24 zùg 2021 (CEST)
:::Ci sono ora i link a Fausto Coppi dalla cronologia, in corrispondenza dei Gîi d'Italia vinti e dalla pagina del Gîo d'Italia. Se poi si vuole 'ligurizzare' nome e cognome si fa presto, basta dirlo con chiarezza. Si fa un redirect col nome in italiano. Benvenuto all'appassionato di ciclismo.--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 10:44, 24 zùg 2021 (CEST)
Salüi Luensu, sci de següu u sanremàscu u saieva a varietài ciü adeguà. Grassie Fausta pé i link.Ve segnallu ascì u Truféu L’Aigheuja, àtra manifestasiùn c'a se tegne fra Andöa, Testegu, L’Aigheuja e parte da valà du Lerùn (Garlenda), dunca a varietài ciü adatta a pö esse l'aàscin o u dialettu de Andöa (c'u g'ha inflesciùi imperiesi).Bôna-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 10:56, 24 zùg 2021 (CEST)
::Ma non deve essere una gara ciclistica tra dilettanti. Deve essere riconosciuta. In caso contrario è meglio aspettare e chiedere, perché manifestazioni locali non sono viste di buon occhio (non da me). Piuttosto, se hai contatti con qualcuno a Sanremo, puoi segnalare che abbiamo qui due voci ''madri'', nel senso che portano elenchi con molti link rossi. Abbiamo link rossi per tutte le annate del Festival di Sanremo, per i titoli di tutte le canzoni vincitrici e dei cantati o gruppi che le hanno cantante, inoltre di tutti i parolieri di queste canzoni e dei direttori d'orchestra che hanno diretto la musica (per la canzone vincitrice). Sono centinaia di link in rosso che aspettano l'autore che le renda blu. Per me, tutto questo lavoro potrebbe essere fatto in dialetto sanremese, a cominciare da ''Nel blu dipinto di blu'', con testo in sola traduzione in ligure-sanremese (se ci riusciamo). Assicuriamo al collaboratore sanremese almeno due anni d'impegno in questa wiki. Per le annate della Milano-Sanremo e per i rispettivi vincitori, ci possiamo attrezzare. Intanto col ciclismo, partiamo alla grande! Io farei prima i grandi di oggi, a partire da Nibali. Siccome è siciliano e qui in Liguria è passato solo per le tappe, possiamo anche proporlo in un dialetto ligure locale, a piacere. Se gli altri sono d'accordo con la scelta che ho proposto qui... Buon lavoro.--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 13:16, 25 zùg 2021 (CEST)
Salüi Fausta, il Trofeo Laigueglia fa parte dell' UCI Europe Tour, dunca a l'è ricunusciüa da l'uniùn ciclistica internasiùnale, i ghe partecipan prinsipalmente prufesciunisti, per Nibali, ho inserito un link rosso nella didascalia della prima foto della galleria. A Laigueglia c'è adirittura il "muretto dei ciclisti", versciùn lucàle de quellu Aàscìn, cun e firme di vàri curidùi chi i sùn passài da chi. Alegri!-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 13:27, 25 zùg 2021 (CEST)
:: Ben così. Si può avere la foro dei muretti con le firme? --[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 17:34, 25 zùg 2021 (CEST)
Me pà de avéla...devo trovarle, ricordo di avere la foto della mattonella di Nibali, non so se ne ho del muretto ''intregu'', quando passerò di lì la farò ''de següu''. Salüi!-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 17:39, 25 zùg 2021 (CEST)
== Cucina ligure ==
Buona serata. Come saprai, stiamo affrontando il tema della cucina ligure. Ho aperto una mia nuova sandbox, per metterci gli articoli in preparazione. Non ti voglio distrarre dal tuo, già faticoso impegno, su comuni della Riviera di Ponente. Se intendi di affrontare anche le voci di ciclismo, immagino che sarai occupato a tempo pieno. Tuttavia, ogni suggerimento da parte tua e ogni correzione sulle nuove voci saranno di grande utilità.--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 17:47, 28 zùg 2021 (CEST)
Salüi Fausta, scì, au mumentu vöiu armenu rivà a Vilanöva cun i cumüi, pòi e ghe saiévan e frasiùi de Arbenga, au mumentu peò sun ucupàu cun A Prìa. Per le voci di ciclismo punto a finire la storia sul Gîo d'Italia, ma comunque mi fa piacere dare una mano riguardo alla cucina, dunca te segnallu "U Pan Frìtu" (che a San Giorgio diventa "Michetìn", con l'omonima sagra), U Cundigiùn, Zemin de Céxi, I Gubeletti (paste secche con la marmellata), Cuniggiu a a Ligüre, Raviöi (che da serte parti, cumme a Aàsce diventan ''raviöře''), poi ci sarebbero diversi prodotti tipici che cambiano da comune a comune, A tùrta Pasqualina, A pulenta giànca d'Èrli, i pansotti (che a Èrli sono ravioli fritti), e "lasagnette cun u tùccu" (sono i mandilli zenesi, conditi con il sugo di carne, cioè "u tuccu") e tanto altro, anche sul "vin" (che, a quanto ho capito, verrà trattato a parte), vedasi rossese, ormeasco (che di Urméa ha solo il nome, in quanto è prodotto a Pornassio), pigato (a Utuvé), vermentino, nostralino (a Ransi da Prìa). A Arnascu l'öiu u l'è de "arnasca", una varietà che si produce solo in quel comume, diversa dalla più famosa taggiasca.
L'argomento quindi è vàsto, e si possono creare moltissime voci, bun travàiu!-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 18:58, 28 zùg 2021 (CEST)
:::Prendi tutto il tempo che credi, per il lavoro che hai programmato. Intanto, rispondo ai tuoi suggerimenti:
* ''U tucco''. Ho ricette in 3 varianti (ai funghu, al manzo e vitello, con stufato), e potrei fare una unica voce sul sugo. Il tipo di pasta da condire può variare e si può aggiungere nella descrizione. Invece ho la ricetta completa delle Lasagne al sugo di funghi, ma senza indicazione di località.
* ''Pan Frìtu" (che a San Giorgio diventa "Michetìn") non ho la ricetta.
* ''Gubeletti''' (paste secche con la marmellata) non ho la ricetta, ma potrebbero essere i canestrelli, di cui ho la ricetta.
* ''Raviöi'', ho le varianti Ravioli alla genovese, Ravioli di magro da servire asciutti e Ravioli di magro in brodo. Si potrebbero unire le tre varianti in una sola voce.
* ''Pulenta giànca d'Èrli'', non ho la ricetta, ma potrebbe essere scritta direttamente nel dialetto locale.
* ''Pansotti'' (che a Èrli sono i ravioli fritti), stesso discorso della Pulenta giànca d'Èrli.--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 20:06, 28 zùg 2021 (CEST)
Per i gubeletti:[https://www.genovatoday.it/cucina/gobeletti-cobeletti.html (1)], sono diversi dai canestrelli, i primi sono totalmente ripieni di marmellata, a forma di tortina, gli altri (almeno, a Turìggia) sono a forma de "sciùa", non ripieni (poi a A Cêve i fàn ascì "encìi", ovvero a due strati e con la marmellata), per i raviöi, qui sono generalmente "cun u cìn de gée", le lasagne al sugo di funghi secondo me si trovano un po' per tutta la regione, come i mandilli (che spesso hanno altri nomi, come sopra), per le ricette erlesi cercherò le ricette e poi si può fare la stesura delle voci; [https://www.rivieraeventi.it/it/ricetta/120-u-pan-fritu Qui la ricetta del pan frìtu], nella versione di Mendaiga, dove il dialetto è un misto fra Arbenga e (in parte) Impéia, nella foto si vedono nella forma "sferica", mentre i michetìn de San Zorzu sono dalla forma allungata; si ritrovano però dappertutto, e la ricetta cambia da borgo a borgo, a seconda della disponibilità dei prodotti: da certe parti è con le patate, in alcune senza (cumme a Arbenga). Spero di averti dato altri spunti generali. Bôna'!-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 20:48, 28 zùg 2021 (CEST)
{{Indentaçion}} Salüi {{ping|Fausta Samaritani}}, veggu che u travàiu in sce a cuxìna u prucedde bèn, ho visto che c'è anche u pan fritu, volevo segnalarti un piccolo accorgimento: le patate sono spesso ''nell'impasto''(né Mendaiga né Arbenga però hanno questo ingrediente), mentre l'accompagnamento spesso è con gli aromi locali (rosmarino soparattutto), ma in certe sagre, come a Armo o Garlenda si ritrovano porzioni con prosciutto, speck, o altre varianti. A A Prìa i se ciàmman "Frisciö", nome che in arbenganese indica invece le frittelle. ''Michetìn'' è invece il nome tipico con cui, a San Giorgio (Campugexa), ci si riferisce al piatto, mentre nel resto della zona ingauna è comunque ''Pan Fritu''. Bun travàiu e cumplimenti pé u prugettu!-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 12:00, 30 zùg 2021 (CEST)
::Grazie per queste precisazioni. E' meglio che tu intervenga direttamente sulla ricetta, nella mia sandbox. Il rosmarino si impasta al pane, oppure si mette nell'olio per friggere? Che vuol dire con prosciutto? Che il pane viene affettato e riempito di prosciutto? Ho provato oggi il Cundigiùn, per avere le dosi. Davvero è un piatto delizioso. L'aggiunta delle patate lesse e dell'uovo sodo lo rovinerebbe, perché col sistema di condire separatamente gli ingredienti, metterli e strati e lasciarli riposare senza mescolare l'insalata, ogni ingrediente mantiene il suo sapore, mentre patate e tuorlo d'uovo, sfarinandosi, si vanno a soprapporre al sapore delle singole verdure. Andiamo avanti; è tutto da inventare. --[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 13:13, 30 zùg 2021 (CEST)
Salüi {{ping|Fausta Samaritani}}, ''u rusma(r)ìn'' si sette nell'olio pé frizze. U "speck" e u "prusciütu" sono di accompagnamento, si arrotolano le fette intorno al pan frìtu. Veggu magara de inse(r)ì quarcòsa inta pagina de pröve. Bôna'! [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 13:32, 30 zùg 2021 (CEST)
{{Indentaçion}} Salüi {{ping|Fausta Samaritani}}, l'ho azùntu ina risetta da Prìa, a [[Turta de sücca dûse]], e l'ho inseia ascì intu ''navebox'', Bôna! [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 14:13, 3 lùg 2021 (CEST)
== Torta di zucca salata ==
Buon giorno, vedo in preparazione una ricetta in un altro dialetto ligure. Bene. Le varianti linguistiche sono preziose. C'è anche la ricetta, molto elaborata, della ''torta d zucche salata'' che è inserita tra gli antipasti. Ho anche la ricetta dalla ''torta pasqualina'' che è lunghissima e dettagliata. Penso di fare queste ''due ricette'' nei prossimi giorni. Vorrei sapere se hai ricette tipiche con i carciofi d'Arbenga. Il mio libro mi dà l'Imbrogliata di carciofi, ma senza localizzazione e senza specificare la tipologia del carciofo. Ho anche l'agnello in fricassea con carciofi. Buon lavoro.--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 14:13, 3 lùg 2021 (CEST)
Salüi Fausta te stàva, scrivendu propiu aù, cumunque l'imbrogliata di carciofi nu l'ho mài sentìa, cun e "articiocche" chi e femmu l'antipastu de e "articiocche cìne" (carciofi ripieni), veggu se se pò truvà a risetta, cuscì magara e creu in arbenganese. Bôna'! [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 14:16, 3 lùg 2021 (CEST)
:: Nelle voci scritte in dialetti liguri locali è bene '''fare molti link''', anche a parole di uso comune, come ''acqua'' o ''vino'' (link alla pagina dei vini della Liguria, se si tratta di voci della cucina ligure; ma se, per esempio, si parla dell'Eucarestia, bisogna fare il link alla pagina ''vino'' - che però ancora non esiste). In questo modo si ha una sorta di ''traduzione'' in grafia ufficiale (soprattutto) di molte singole parole. Per la cucina ligure io faccio link a parole di uso comune, come ''sale'', ''pomodoro'' (voce in arrivo, da Longo), [[aggio]], ''uovo'' e altri prodotti commestibili. Anche nelle voci di paesi e frazioni di paese, puoi aggiungere molti link. Sono voci lunghe, e l'aggiunta di link non intralcia la lettura. Fai una prova e vedi il risultato, azionando l'anteprima di ogni link. Alcune voci di paesi mi sembra che abbiano immagini troppo grandi. Controlla che cosa vedi sul tuo telefonino, e magari diminuisci la grandezza, oppure dividi le immagini in due o più gallery. Buon lavoro.--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 14:51, 3 lùg 2021 (CEST)
Salüi Fausta, l'ho azuntu in pò de culegamènti inta pagina. Guardando le varie pagine con le gallery dal telefonino non noto problemi di visualizzazione, però penso che si possano ridurre le dimensioni a circa 150-160 px (intermedie rispetto ad un 140 o ad un 170-180), vedrò di fare delle prove in quelle che hanno le "galerìe" più grandi. Alegri!-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 17:20, 3 lùg 2021 (CEST)
== Pittori ==
Buon giorno e complimenti per il lavoro che porti avanti per lij.wiki. Ho notato che citi, in chiese, dipinti di autori che non conosco. Si potrebbe aggiungere tra parentesi il nome in italiano e predisporre il link in rosso al nome nella grafia ligure, in caso si faccia poi la voce. Controlla se la voce del pittore esiste in italiano, o almeno su wikidata, perché puoi anche aggiungere, tra parentesi, anno di nascita/morte. Le opere (libri, dipinti, sculture, mosaici, ecc.) vanno sempre in corsivo. Se trovi opere d'arte '''datate''' (dipinti, chiese, castelli, palazzi, ecc.) di cui esiste una '''bella immagine''' su Commons, ti prego di segnalarmele, per la cronologia.
Ti segnalo anche che molto tempo fa avevo chiesto la voce di '''famiglie liguri importanti''', non solamente nobili, ma anche borghesi, ad esempio la famiglia Parodi. Credo che ci siano decine di link rossi a Del Carretto, tanto per fare un esempio. Sulla mia sandbox dedicata alla Liguria c'è un appunto su una famiglia borghese ligure che ha dato tre architetti famosi. Non so se rientrano nell'area geografica di cui principalmente ti occupi. Buon lavoro.--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 16:43, 6 lùg 2021 (CEST)
Salüi, per il momento non esiste ancora su wikidata l a pagina di Giorgio Guido da Ranzo, né del padre Pietro Guido e su internet non ho trovato molto,se non il percoso museale locale, per la famiglia Ricca di Lavina (Rezzo), il comune è dell'Alta Valle Arroscia, dove l'influsso Imperiese sul dialetto locale è maggiore rispetto a quelli della bassa valle. Sarebbe interessante la pagina sulle famiglie liguri. Un altro artista che ho citato è Segurano Cigna, attivo nel cuneese, e anche a Garesce, Ci(r)ixöa e Èrli, riguardo a questo c'è una pagina su Wikipedia in italiano. L'argomento sarebbe anche interesante, difatti avrei intenzione di fare una pagina sulla Cêve de San Martìn au Pözzu (Èrli), che è una delle chiese più antiche della val Neva, a cui è stato dedicato anche un [https://www.libriliguria.it/art/P/1/d/374/c/2/s/2/tra-liguria-e-piemonte-gli-affreshi-della-chiesa-di-san-martino-....html libro], interamente affrescata da Cigna. Bun travàiu!-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 19:30, 6 lùg 2021 (CEST)
::Per Giorgio Guido da Ranzo e per suo padre, se hai gli elementi puoi fare tu la scheda su wikidata. Una volta realizzata proverò a completarla. Per quanto riguarda Segurano Cigna forse è meglio dare la precedenza alla chiesa, in modo da avere altri link in entrata alla successiva voce biografica. Guarda se ci sono immagini su Commons e se non ci sono fai in modo da procurale e da metterle su Commons. Questi artisti che hanno operato localmente, hanno avuto certamente contatti con personalità del mondo ecclesiastico e con famiglie nobili. Questi marchesati liguri sono poco noti, anche perché si sono sviluppati su territori molto ristretti. Guarda se puoi trovare aiuto in archivi comunali e ecclesiastici. Sicuramente ci sono studi pubblicati che si possono citare. Una lavoro di grande interesse.--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 00:09, 7 lùg 2021 (CEST)
Buon giorno. Ho guardato su it.wiki. Lo stesso utente ha fatto le voci Arzola di Murazzano, Cappella di San Ponzio e il torrente Cusina e anche le foto (belle) sono sue. Sicuramente è del posto. La cappella è di grande interesse. Se ti rechi sul posto, porta con te una '''bussola'''. La cappella, a una sola navata, con grande abside, dovrebbe avere l'abside con orientamento a levante. Nel muro di sinistra, orientato a nord, ci potrebbe essere una finestra bassa, rettangolare, che non si riscontra nel muro di destra. All'esterno del muro nord ci potrebbe essere traccia di un muretto che recinta un largo spazio quadrato o rettangolare. Questo recinto manca oltre il muro di destra della pieve. All'esterno dell'abside si potrebbe aprire un panorama ampio, su una vallata. La posizione dell'edificio dovrebbe essere su uno sperone di roccia, o comunque su un poggio alto. Se queste indicazioni coincidono, dovresti trovarti in presenza di una pieve costruita sui resti di un santuario di epoca pre-romana, meta di pellegrinaggi. Una tipologia di pieve che si riscontra anche in Lombardia e in Toscana, ma difficilmente oggi è identificabile, perché queste pievi sono state in genere inglobate in un tessuto urbano che ne ha cancellato alcune tracce. Questa invece è rimasta isolata. Se le indicazioni coincidono, ti darò altre spiegazioni, nell'ambito di qualche mia conoscenza in materia. Buon lavoro.--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 09:51, 7 lùg 2021 (CEST)
Salüi Fausta, sono stato a Poggio d'Erli qualche settimana fa e ho scattato alcune foto alla chiesa, non avevo una bussola, ma dalle mappe satellitari ti confermo che l'abisde è orientato a levante. La pieve è posta su un poggio che sovrasta l'abitato della frazione di Erli, da qui passa una mulattiera che porta da Praetto (sempre frazione di Erli, da qui si raggiunge il colle Scravaion di "Castreveiju") verso Berrioli, e dunque poi, con la via del sale, a Cerisola di Garessio. È stata la chiesa cimiteriale di Erli fino agli inizi del Novecento, infatti è completamente recintata da un muro in pietra che delimita un cortile interno (il vecchio camposanto). L'unica cosa che non corrisponde è la finestra bassa nella parete sinistra: le uniche aperture presenti sono tutte nella parete destra, orientata a sud, ma puoi vedere meglio il complesso da questo video che ho trovato [https://m.youtube.com/watch?v=780JY3yaDoY&feature=youtu.be (1)]. Bun travàiu e grazie per queste informazioni!-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 10:42, 7 lùg 2021 (CEST)
Ho visto il video. L'apertura è a destra, ma il recinto a destra ingloba uno stretto corridoio che serve per accedere allo spazio largo, quadrangolare, dove era il cimitero. Dopo le esequie, il morto non usciva dalla porta da dove era entrato (regno dei vivi), bensì da una porta o da una finestra laterale, per andare nel regno dei morti. Il cimitero era sempre al lato nord-freddo-morte. Nella tipologia toscana l'apertura al lato nord serviva unicamente per fare passare la bara. L'orientamento dell'abside a levante è verso il sorgere del sole, iniziazione-risveglio del fedele che entra. Ma questi significati, che si perdono nella notte dei tempi e che sono pre-cristiani, noi li abbiamo perduti.--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 11:01, 7 lùg 2021 (CEST)--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 11:01, 7 lùg 2021 (CEST)
Infurmasiùi cumme sempre interesantiscime, per sapere qualcosa in più vedrò di trovare il libro. Alegri!-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 11:59, 7 lùg 2021 (CEST)
Biblioteche che possiedono il libro [https://opac.sbn.it/opacsbn/opaclib?saveparams=false&db=solr_iccu&select_db=solr_iccu&searchForm=opac%2Ficcu%2Ffree.jsp&resultForward=opac%2Ficcu%2Ffull.jsp&do_cmd=search_show_cmd&nentries=1&rpnlabel=+Tutti+i+campi+%3D+Cappella+di+San+Ponzio+%28parole+in+AND%29+&rpnquery=%40attrset+bib-1++%40attr+1%3D1016+%40attr+4%3D6+%22Cappella+di+San+Ponzio%22&fname=none&from=1]. L'intonaco esterno bianco, che copre i muri di pietra, grida vendetta. Ma come si fa a coprire le antiche pietre esterne? --[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 13:03, 7 lùg 2021 (CEST)
Va ben, grassie pé l'elencu, veggu che è diponibile quello sulla pieve ad Erli, ma si dovrebbe trovare anche in libreria [https://www.catalogobibliotecheliguri.it/opaclib/opaclib?db=solr_cbl&struct:1016=ricerca.parole_tutte%3A4%3D6&select_db=solr_cbl&biblioteche=&Invia=cerca&saveparams=false&item:1016:Any=Tra+Liguria+e+Piemonte.+Gli+affreschi+della+chiesa+di+San+Martino&filter_nocheck:3088:Biblioteche=&nentries=1&searchForm=opac%2Fcbl%2Ffree.jsp&do_cmd=search_show_cmd&curr_ric=free.jsp&struct:3088=ricerca.parole_almeno_una%3A%40or%40&resultForward=opac%2Fcbl%2Ffull.jsp&fname=none&from=1]. Alegri-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 13:16, 7 lùg 2021 (CEST)
Ho rivisto il video: l'intonaco è solamente sul campanile, che è molto recente. Bisognerebbe fare scavi nell'ex cimitero. Forse era più grande dell'attuale spazio recintato. --[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 13:28, 7 lùg 2021 (CEST)--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 13:28, 7 lùg 2021 (CEST)
La pieve a quanto pare è stata anche la parrochiale del paese, fino al 1500, quando venne costruita la chiesa di Santa Caterina, non penso che il cimitero fosse più grande di quanto vediamo oggi, anche perché fu proprio per le dimensioni ridotte che al termine della Prima Guerra Mondiale fu costruito il nuovo, sopra il capolugo, per la strada che porta in frazione Costa. La chiesa è stata restaurata in seguito, dopo alcuni anni di abbandono, ma le pietre antiche non sono state coperte, fa eccezione il campanile, che era la parte penso più rovinata. Ad oggi sia il cortile che la pieve vengono aperti in occasione della festa di San Martino. Gli affreschi sono del XIV secolo, dunque successivi alla costruzione della ''géxa''. Salüi-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 13:56, 7 lùg 2021 (CEST)
{{Indentaçion}} Àtra còsa: ti segnalo anche la chiesa di Santa Maria Maddalena a Ciixöa, altro lavoro di S.Cigna, anche questa cimiteriale, solo che in questo caso restano solo trezze tòcchi de afreschi (tredici pezzi degli affreschi), conservati a Garesce, nel palazzo comunale [https://www.sanbernardodelleforche.it/it/cerisola_di_garessio.html]. Alegri!-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 14:27, 7 lùg 2021 (CEST)
La pieve era l'antenata della parrocchia. Serviva alle popolazioni che vivevano all'esterno dei centri abitati. A volte le pievi furono costruite appositamente, altre volte si insediarono in edifici preesistenti, in genere già a carattere religioso. La nascita delle parrocchie più grandi e all'interno dei centri abitati ha determinato la rovina delle pievi, che sono state abbandonate o destinate ad altri usi. Gli affreschi sono in genere molto antichi, spesso opera di maestranze locali, difficilmente attribuibili ad un pittore noto. Sono cimiteriali nella maggior parte dei casi. Ma non si pensa ad esplorare queste antiche necropoli. La presenza di più pievi, in uno stesso territorio ristretto, con la base anteriore alla costruzione romanica, può essere un elemento indicativo dell'antica presenza di popolazioni in quel preciso territorio. Non so se qualcuno abbia pensato a fare una mappa delle antiche pievi romaniche. La pieve era anche l'avamposto della cristianizzazione sul territorio, dove resistevano sacche di paganesimo. Comunque, lavoro per storici ed archeologi, non per noi.--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 15:42, 7 lùg 2021 (CEST)
== Staçión de Mondovì ==
Buon giorno Arbenganese, ho apprezzato molto le tue nuove pagine sulle stazioni, che sono un importante complemento alla conoscenza della viabilità in una zona della Liguria e del Piemonte. Ti segnalo che l'immagine che hai scelto per la [[Staçión de Mondovì]] è siglata in basso. E' consuetudine non mettere su wiki immagini siglate (a meno che non siano immagini molto vecchie, ad esempio le vecchie cartoline che sono diventate 'storiche'). In caso di sigle si procede alla 'ripulitura' dell'immagine, cosa non sempre possibile quando la sigla attraversa l'immagine. Controlla anche le altre immagini messe in voci di stazioni e, in caso, opera la sostituzione con altre immagini non siglate. Buon lavoro.--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 12:31, 26 lùg 2021 (CEST)
Salüi {{Ping|Fausta Samaritani}}, te rengrassiu cumme sempre pé i tò cunsìi, purtroppo le foto delle ''stasiùi'' disponibili non sono moltissime, e in alcuni casi le uniche esistenti sono proprio quelle "siglàe" (vedasi [[Staçión de Santoâio|Stasiùn de Savuna Santuàiu]]). Comunque vedrò dove possibile di inserire immagini senza watemark, soprattutto nella foto principale della pagina. Alegri!-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 13:24, 26 lùg 2021 (CEST)
:Se la sigla, come in questo caso, è molto in basso, è possibile scaricare la foto sul proprio computer, tagliare una stretta fascia in fondo, eliminando così la sigla e ripubblicare la foto con identico testo del file (oppure modificato, a piacere). Se il testo del file è lo stesso, aggiungere un ''(bis)''. In questo modo si crea una diversa immagine e un diverso file. Bisogna citare, nel mettere la nuova immagine su Commons, l'url di provenienza della immagine su Commons. Da notare che Commons opera una selezione delle immagini, ma quelle lì caricate sono in numero tale che non si riesce ad arrivare a tutto. In ogni caso, anche per pubblicità a cose o a persone, Commons non assume nessuna responsabilità nei confronti di chiunque utilizzi le foto lì caricate. So che trovare foto adatte è a volte ''una battaglia'', ma ce ne sono tante - anche bellissime - inutilizzate. Sto mettendo in una mia sandbox immagini antiche della Liguria e sono a disposizione degli utenti di questa wiki che desiderino utilizzarle. Chiedo la cortesia di creare sulla mia sandbox una nota, specificando la pagina e la data dell'inserimento di ogni immagine in una voce della wiki. Buon lavoro.--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 16:28, 26 lùg 2021 (CEST)--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 16:28, 26 lùg 2021 (CEST)
{{Ping|Fausta Samaritani}}, l'ho fàu ina pröva cun quarche stasiùn che a g'axeva a futugrafìa siglà. Ho già inserito le nuove foto nelle rispettive pagine, queste si trovano anche nella categoria di Commos riguardante la stazione corrispondente. Ho visto la raccolta di immagini e devo dire che è molto ricca, complimenti per la ricerca di queste mappe; lo schema della nota, in zenese, potrebbe essere "Sta inmàgine chi a l'è stæta inserîa inta pàgina [[]]<nowiki/> in dæta..." Bôna!-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 18:13, 26 lùg 2021 (CEST)
== Categorie ==
Buon giorno, Arbenganese. Ho notato che hai fatto molte modifiche in questi giorni: sono molto utili per la completezza delle voci. Ho notato anche che nelle tue sandbox ci sono, attivate, delle categorie. Questo è un errore, perché nell'elenco delle categorie non dovrebbero mai comparire le sandbox personali. Ho fatto in passato ad altri questo appello, ma è stato disatteso. Quindi, è bene che nella redazione delle tue voci tu metta le categorie, come tuo pro-memoria, ma dovresti omettere l'ultima parentesi quadra, perché così non sono attivate. Quando poi pubblichi la pagina, basta che tu aggiunga la parentesi quadra mancante. Buon lavoro.--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 16:44, 29 lùg 2021 (CEST)
:A s'éa attivà cupiàndu u testu intregu da pàgina da [[Stasiun de Urmea]]. Comunque ora è stata corretta, per il momento ho anche sostituito i template Tabarchìn e Savuneize che generano in automatico altre due categorie. Bùn travaiu, te salüu.-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 18:46, 29 lùg 2021 (CEST)
== Apostrofo ==
Buona sera. Ho notato un errore nel titolo di [[Štaziun d’l Eca è d’Nasagò]]. Su wiki non si fanno mai titoli con l'apostrofo ''storto''. Ne ho trovati alcuni qui, in tempo passato e sono stati corretti. Non basta fare il redirect con l'apostrofo ''dritto''. Su wiki non è possibile scrivere parole con apostrofo ''storto'', quindi non ci devono essere mai titoli di questo tipo. Grazie.--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 19:39, 5 agó 2021 (CEST)
{{Fæto}}, nu so che prublema u pò pruvucà, ma dunca e l'ho mesciàu e pàgine, l'apostrufu u l'è stàu cangiàu düante a redasiùn da vùxe in urmeascu dau Scignù Michelis. Aù u l'è apòstu, alegri!-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 12:15, 6 agó 2021 (CEST)
Il problema che provoca è questo: non è possibile scrivere direttamente su wiki l'apostrofo a forma di virgola. Ora prova a scrivere sul tuo computer una parola con l'apostrofo ''storto'' che corrisponde al titolo di una voce su lij.wiki che ha l'apostrofo ''dritto''. Fai copia incolla dal tuo computer alla tua pagina prove del titolo con l'accento ''storto'' e vedrai che il link appare in rosso. Cambia l'accento storto in accento ''a bastocino'' e il titolo appare in blu. Quando sono entrata in questa wiki erano molti i titoli (in genere comuni liguri) con l'accento ''storto'' e lo abbiamo corretto. Purtroppo accenti ''storti'' nei testi sono molti. Ne ho corretti a centinaia. Se capitano all'interno di un link, il link è rosso, anche se la pagina esiste.--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 14:02, 6 agó 2021 (CEST)
(rientro) Ho messo una immagine nella voce [[Corsega]]. Ti prego controllare la didascalia. Grazie--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 17:46, 6 agó 2021 (CEST)
L'ho capìu, se in quarche àtra tradusiun da l'urmeascu u gh'è turna l'apostrufu stòrtu u curezzu primma de pübbricà a pàgina. Ho guardato la pagina in scia Corsega, ho corretto la didascalia in "Bunifazziu, chjese ghjinuvesi", peò nu sun següu au sentu pe sentu, perché e nu cunusciu l'Aiaccìn. Bôna!-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 18:22, 6 agó 2021 (CEST)
Non sono le chiese genovesi, ma le imposte delle finestre o ''gelosie'' di tipo genovese. Servivano ad affacciarsi, senza essere visti dall'esterno.--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 18:48, 6 agó 2021 (CEST)
Ah, nu l'axévu capìu alua, cangiu cun in àtra didascalia, ma pe següessa u l'è méiu dumandà a {{ping|Nunziu Poggi}}, che ha creato le pagine in aiaccino. Alegri!-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 19:02, 6 agó 2021 (CEST)
== Pagine cancellate ==
Buon giorno. Ho visto cancellare da un amministratore 'globale' 4 voci create da un IP e da te opportunamente modificate. Ma sono state salvate le due precedenti pagine [[Çenêla]] e [[Giancanéie e i sette nâni]] che erano state cancellate e che io ho rifatto di sana pianta, a mio nome. Quindi, quando ci troviamo di fronte ad un simile problema è meglio affrontare la cancellazione e ripresentare un progetto nuovo, come voce completamente diversa. In pratica, non si può mettere 'una pezza', ma bisogna dimostrare che abbiamo iniziato un percorso completamente nuovo. Adesso, nella speranza che questo IP venga bloccato definitivamente, è meglio lasciar perdere il tema Disney. Non ci manca certo il lavoro da fare, su questa wiki.--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 08:52, 8 agó 2021 (CEST)
Salüi Fausta, l'ho vistu ascì mi a cancelasiun de quelle pagine: ''pasiensa'', le avevo modificate per evitarne la cancellazione, ma comunque non è il mio principale scopo scrivere pagine sull'argomento ''Disney'', ghe sun tanti àtri prugetti da svilupà, cumme ti dìxi tì: bisogna terminare Garlenda, Arnascu e Vendùn, portare avanti gli articoli in garescin e urmeascu, oltre che (come puoi vedere dalla mia sandbox) completare la pagina sulla Cêve de San Martin au Pözzu e tanto altro ancora... Bun travàiu!-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 12:11, 8 agó 2021 (CEST)
== [[Staçión de Turìn Porta Nuova]] ==
Buona sera. Ho fatto piccoli spostamenti di testo in questa voce, per impedire che il testo coprisse le coordinate, che si originano dal template. --[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioin]]) 18:34, 9 agó 2021 (CEST)
:Bunaséia {{ping|Fausta Samaritani}}, stu li u l'è in prublema che l'emmu zà vistu cun Longo, in questo si può anche inserire il ''mudellu'' {{tl|Zeneize}} per risolvere le scritte sovrapposte, come ho fatto ora. Salüi-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioin]]) 18:40, 9 agó 2021 (CEST)
== raddoppio ferrovia finale andora ==
Ho appena saputo della decisione di raddoppiare la ferrovia a monte, con una spesa notevole e - a mio parere - con forti danni al futuro traffico ferroviario, soprattutto per turismo e pendolari, perché le stazioni sono state tutte spostate a monte e metà di loro sono state semplicemente cancellate. A suo tempo (1917) come presidente del Rotary di Alassio avevo organizzato a Genova un convegno su questo tema. E il risultato era stato contro il raddoppio a monte, salvo il parere dell'assessore regionale all'ambiente che, non so perché, rimase favorevole.
Non so se si possa fare ancora qualcosa, ma sarei grato se qualcuno mi dicesse cosa ne pensa. Altrimenti smetto di pensarci. Grazie per l'attenzione.
== Erli ==
Ciau, mi a painsu che ti ti duvaisi mette 'n aviso anche inta pagina scrita in arbenganaize (https://lij.wikipedia.org/wiki/%C3%88rli), e cioè: ch'u gh'é a pagina scrita in savunaize asì. A devu fò mi asì 'na cosa paegiu pe duì paizi da Val Burbaia perchè i m'l'an dumandó quei chi ghe stan. Salüu! --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 11:05, 6 zùg 2022 (CEST)
:{{ping|Luensu1959}}Ciau Luensu, l'avìsu pe a pagina in savunese gh'è zà, cu-u relatìvu ''template'': {{Variànte pàgina |còdice=SV |pàginavariànte=Dialetto savoneize |nómmevariànte=Savonéize}}, anche se a dìla tütta quel'âtra pagina a nu l'ha in grossu sensu (se seguimmu a prusedüa fâ pe i atri cumüi, segundu mi l'è meju mantegnî ina pagina cu-a variante che li se parla). Quellu scistemma de sdupiamentu de pagine po êsse ütile intu caxi dunde l'argumentu da vuxe interessa ciü varietài lìgüri (cumme intu to caxu, dunde te l'han propiu dumandàu quelli ch'i ghe stan). A ogni moddu in Èrli de següu nu se parla u stessu dialettu de Savuna, ducca gh'è in po da decidde côse fâsene de l'articulu. Bôna!-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioìn]]) 14:33, 6 zùg 2022 (CEST)
== Ligure ==
Buona sera, mi sono fermata perché ho avuto un dubbio con la lingua ligure. In sassarese si dice ''Lìngua lìguri'' e ho appena fatto la pagina Wp/sdc/Lìnga lìguri. Possiamo creare un redirect, per comprendere i link già fatti, oppure correggere. Da domani, io intanto continuo a fare nove pagine di comuni liguri, per i quali ho già pronti i template. Grazie [[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioìn]]) 18:24, 26 zùg 2022 (CEST)
Ciao {{ping|Fausta Samaritani}}, ho appena corretto i link presenti nelle pagine dei comuni savonesi create in precedenza. Non appena possibile farò lo stesso con i comuni della città metropolitana di Genova. ''Avanti cuscì'', buona serata.--[[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioìn]]) 20:41, 26 zùg 2022 (CEST)
Buon giorno. Ho fatto qualche nuova pagina di comuni liguri. Ora ci sono tutti i link dei comuni liguri nelle navbox (spero di non averne dimenticato nessuno). Penso che lei potrebbe creare ex novo le rimanenti pagine dei comuni liguri, mentre io potrei ripassare per inserire una o due immagini. Grazie del contributo. Quando avremo esaurito il lavoro, passerò a creare navbox dei comuni liguri per wiki in prova in campidanese - [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sro ] (Sardu campidanesu), ma ci vorrà un po' di tempo. Notavo che nelle mie statistiche io continuo a mettere lo stesso numero per le voci con musica e per le voci con parole. Non riesco a seguire lo sviluppo, nel numero, di queste particolari pagine. Sarebbe utile creare due nuove categorie. --[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioìn]]) 11:15, 12 lùg 2022 (CEST)
== Statistiche ==
Buon giorno. Desidero segnalare che da qualche mese ripeto questa frase: ''E Vôxe con muxica son '''31''', e Vôxe parlæ son '''9'''.'' Non ho modo di aggiornare questi dati. Forse è opportuno creare due nuove categorie: ''Vôxe con muxica'' e ''Vôxe parlæ''. Vado sempre avanti col progetto wiki in sassarese (1.859 voci) e ho iniziato il progetto wiki in lingua sarda campidanese (447 voci). Un saluto [[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioìn]]) 15:31, 1 set 2022 (CEST)
:Bunaseia {{ping|Fausta Samaritani}}, ''au mumentu'' abbiamo la categoria delle vôxe parlæ (<nowiki>[[Categorîa:Vôxe parlæ]]</nowiki>), mancherebbe la prima citata. Nello specifico, tale dovrà contenere gli articoli ove è contenuto un file audio (escluse le voci parlate), dico bene? Nel caso si può si può provvedere in breve tempo alla sistemazione. Grassie cumme sempre pe e statistiche e i agiurnamenti.--[[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioìn]]) 20:07, 1 set 2022 (CEST)
::Dal prossimo mese si potrebbero aggiungere altri elementi, ad esempio 'Utenti che han effettuou un'açion inti urtimi 30 giorni' e il 'DEP', un elemento statistico che si legge alla pagina wikimedia [https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias/ca] (ma è necessaria una spiegazione sintetica, in ligure, sul significato di questo elemento statistico). Sul progetto in sassarese sono andata un po' avanti, per quanto riguarda la Provincia d'Imperia che conto di finire nei prossimi giorni. Nelle ultime voci di paesi della Liguria ho inserito l'elemento {{INTERWIKI| }}, con l'aggiunta del codice Wikidata di quella specifica pagina: mi fornisce il link a tutte le pagine esistenti su Wikipedia sullo stesso argomento. --[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioìn]]) 18:13, 16 set 2022 (CEST)
== 'N conséggio ==
We Albenganese! Te veuggio dâ 'n conséggio pìcin, quando te pubrichi 'na nêuva vôxe mesciando da-a teu sandbox, ti peu '''deseleçionâ o "{{MediaWiki:Move-leave-redirect}}"''', coscì no te ghe bezéugno de scançelâ o redirect {{smiley|;-)}} (Mi fa piaxéi pe-a teu pubbliçazión riguardo a [[Ciâna d'Arbenga]]). Salûi e bónn-a serâ! {{smiley|se vedemmu}} --[[Utente:S4b1nuz E.656|<span style="color:#9B0000; font-family:futura">'''S4b1nuz'''</span> <span style="color:#2F9A67">'''ᴇ.656'''</span>]]<sup>[[Discûscioîn ûtente:S4b1nuz E.656|<span style="color:#00669A">''(5 ànni de Wikipedia! – ✉)''</span>]]</sup> 23:27, 21 nov 2022 (CET)
Salûo Sabìn, me sa che inta fretta me són scordòu de deseleçionâ o tàsto...
Gràçie do conseggio, o tegniö a mente pi-a pròscima otta! ''Bôna!''-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioìn]]) 14:24, 22 nov 2022 (CET)
== u castellu da pria ==
Ciau, ö vistu u tó növu prugettu: a m'racumandu de scrive ncu a "u" (castellu) perchè a gh'é zò 'na pagina ncu u stessu nume: [[Castello da Pria]]. In nuvaize invece niòtri a dima "casté". A t'salütu, [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 10:53, 24 zen 2023 (CET)
{{ping|Luensu1959}} Ciau Luensu, l'ho scrìtu cu-a "u" e g'ho messu fin u mudellu de disambiguasiun. Bôna!--[[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioìn]]) 18:59, 2 fre 2023 (CET)
== Informasion in sce 'n pericolozo utente ==
Semmo apreuvo a firmä pe "bannä" l'uténte Piermark, ch'o l'à za provòu a fä di dagni in scia nòstra Wiki. Ve-a chi l'informaçion: @[[User:Luensu1959|Luensu1959]] For your information, on lijwiki, Piermark edited at least using those sockpuppets: [https://lij.wikipedia.org/wiki/Spe%C3%A7iale:Contrib%C3%BBti/Martin_Lutero_Chiesa_Luterana_in_Italia], [https://lij.wikipedia.org/wiki/Spe%C3%A7iale:Contrib%C3%BBti/Radio_Evangelo_Piemonte_88,6_FM_Via_Lein%C3%AC_54_,10155_Torino], [https://lij.wikipedia.org/wiki/Spe%C3%A7iale:Contrib%C3%BBti da parte de l'uténte Golmote. Alegri! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 11:02, 5 màz 2023 (CEST)
== GFDL-con-disclaimer ==
Hi! You have uploaded one or more files with {{tl|GFDL-con-disclaimer}}. Disclaimers are not good.
So please concider to change to {{tl|GFDL}} and perhaps also add {{tl|Cc-by-sa-4.0}}. --[[Utente:MGA73|MGA73]] ([[Discûscioîn ûtente:MGA73|discuscioìn]]) 19:40, 11 zùg 2024 (CEST)
Hello! I have looked at {{tl|GFDL-con-disclaimer}} and the files again and I think the template can be changed to {{tl|GFDL}}. The link in {{tl|GFDL-con-disclaimer}} do not work so I do not think it is valid. Also the files are spoken versions of a Wikipedia article so they need to have the same license as the article. The article does not have disclaimers.
Ciao! Ho riguardato {{tl|GFDL-con-disclaimer}} e i file nuovamente e penso che il modello possa essere cambiato in {{tl|GFDL}}. Il link in {{tl|GFDL-con-disclaimer}} non funziona, quindi non credo sia valido. Inoltre, i file sono versioni parlanti di un articolo di Wikipedia, quindi devono avere la stessa licenza dell’articolo. L’articolo non ha disclaimer. --[[Utente:MGA73|MGA73]] ([[Discûscioîn ûtente:MGA73|discuscioìn]]) 18:56, 10 agó 2024 (CEST)
== Richiesta per il template Prieze ==
Ciao Arbenganese, io non ho i permessi necessari, ti chiedo se potresti cambiare lo stemma di Pietra vecchio con quello nuovo (Pietra Ligure-Stemma.svg)? Grazie! [[Utente:Ashoppio|Ashoppio]] ([[Discûscioîn ûtente:Ashoppio|discuscioìn]]) 21:51, 3 lùg 2024 (CEST)
:Ciau {{ping|Ashoppio}}, ghe u mettu avurentea! A proposito di stemmi, sulla falsariga di quello di Pietra in png abbiamo anche quello di Ormea, sempre inserito nel template corrispondente ([[commons:File:Stemma de Urmea.png|u l'è stu lì]]). Volevo chiederti se riusciresti per caso (sensa sprescia ovviamente) a vettorializzarlo, sarebbe molto utile visto che è presente in un po' di pagine e come potrai notare non ha una qualità bellissima :)<br>Ps. Pe'u restu cumplimenti, ho iniziato a dare un po' ''recattu'' a Aràsce, che tu sappia esiste un nome in arascìn per il "budello" (che non sia "caruggiu")? C'è chi usa "bïéllu" (dizionario di San Bartolomeo al Mare) con particolare riferimento al centro storico alassino, ma tolta questa attestazione io non ho mai sentito nulla del genere... grassie in anticipo e bôna!--[[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioìn]]) 23:44, 3 lùg 2024 (CEST)
::@[[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] A primo avviso direi Budellu...
::Comunque inizio a lavorare anche ad Ormea. [[Utente:Ashoppio|Ashoppio]] ([[Discûscioîn ûtente:Ashoppio|discuscioìn]]) 23:53, 3 lùg 2024 (CEST)
:::{{ping|Ashoppio}} Interessante, quindi in g.u. verrebbe ''bodello'', non mi stupirei di trovare anche la variante [bydellu], con la "ü" turbata (e dunca scritta ''budello''), da cui potrebbe a sua volta derivare quella "ï" segnata dal vocabolario. A ògni mòddu, grassie ancù de cö!--[[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioìn]]) 00:20, 4 lùg 2024 (CEST)
::::@[[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] Fatto lo stemma di Ormea! Riesci anche a cambiare tutti le iconcine dei dialetti con gli stemmi? Specialmente quelle dello spezzino, savonese, novi, ventimiglia e magari l'albenganese (se non è già stato fatto) [[Utente:Ashoppio|Ashoppio]] ([[Discûscioîn ûtente:Ashoppio|discuscioìn]]) 15:53, 4 lùg 2024 (CEST)
:::::{{ping|Ashoppio}} Salüi, perfettu, sustituìsciu següu u stemma de Urmea! Certe pagine dei comuni dovrebbero avere stemmi provenienti da fr.wiki, dunque si possono passare benissimo ad altre versioni più recenti, con gli ornamenti da comune. Per i template di certe varianti invece si era preferito mettere la bandiera rispetto allo stemma, mi riferisco soprattutto ad albenganese e finalese (dove le bandiere sono comunque riprese nei rispettivi stemmi dei comuni) ma non c'è una regola fissa a riguardo--[[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioìn]]) 18:39, 4 lùg 2024 (CEST)
== Mappa de-a Gainâa ==
Scciao, ti avei fæto a Mappa de-a Gainâa addeuviando OpenStreetMap? [[Utente:Ashoppio|<span style="font-family:Cinzel; font-weight: bold; color:bla">ash</span>]][[Discussioni utente:Ashoppio|<span style="font-family:Cinzel; font-weight: bold; color:blue">oppio</span> ⭐️⭐️]] 00:14, 18 agó 2024 (CEST)
:Salüi {{ping|Ashoppio}}, sci sci, a base u l'è in screenshot piàu da OpenStreetMap, l'ho pòi scunturnàu e ritraciàu i cunturni pe' cuntu mê via Inkscape, metendughe e scrìte in lengua nòstra [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioìn]]) 09:51, 18 agó 2024 (CEST)
::@[[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] A l'è sarebbe megio se ti o scaricou comme SVG... Arregorda ti de mette e informacion pe-a licensa, se no mi avei da levâ o file da Commons pe-o copyright. [[Utente:Ashoppio|<span style="font-family:Cinzel; font-weight: bold; color:bla">ash</span>]][[Discussioni utente:Ashoppio|<span style="font-family:Cinzel; font-weight: bold; color:blue">oppio</span> ⭐️⭐️]] 12:57, 18 agó 2024 (CEST)
:::{{ping|Ashoppio}} Quali problemi di copyright ci sarebbero? Non vedo il motivo di cancellare il file; se manca qualche dettaglio nelle informazioni di licenza provvederò personalmente ad aggiungerle/modificarle su Commons. Ad ogni modo, mi spiego meglio, si tratta della funzione condividi ed esporta di OSM, e in questo senso l'esportazione è avvenuta in svg. Ho provveduto poi a ripassare il contorno dell'isola, dare un riempimento uniforme e ad aggiungere le scritte in ligure. Bôna! [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioìn]]) 13:09, 18 agó 2024 (CEST)
::::<small>Ps. Curezüu, au duverea andà bèn</small> [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioìn]]) 13:20, 18 agó 2024 (CEST)
::::I dati di OpenStreetMap non sono nel pubblico dominio. Su Commons sono molto stringenti col copyright. Comunque dovrebbe andar bene così, buona continuazione [[Utente:Ashoppio|<span style="font-family:Cinzel; font-weight: bold; color:bla">ash</span>]][[Discussioni utente:Ashoppio|<span style="font-family:Cinzel; font-weight: bold; color:blue">oppio</span> ⭐️⭐️]] 13:23, 18 agó 2024 (CEST)
:::::{{ping|Ashoppio}} Va bèn, lo terrò a mente per eventuali altre mappe future, bona cuntinuasiùn ascì a ti [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioìn]]) 13:41, 18 agó 2024 (CEST)
== Stemma de Naxin ==
Scciao Arbenganese, ti voeiva dixi che gh'ò cangiou o stèmma de Naxin, perché lo stemma precedente aveva qualche errore di riempimento, e aveva una parte copyrightata (cioè i tre ricci di castagno) che probabilmente hai preso dallo stemma originale, copyrightato. Ora non ho tempo, domani chiedo la cancellazione di quella versione lì così che il file non venga cancellato. Era solo per dirtelo. Se vuoi che creo un file separato dimmelo pure eh. Ciao ciao [[Utente:Ashoppio|<span style="font-family:Cinzel; font-weight: bold; color:bla">ash</span>]][[Discussioni utente:Ashoppio|<span style="font-family:Cinzel; font-weight: bold; color:blue">oppio</span> ⭐️⭐️]] 01:06, 21 agó 2024 (CEST)
:{{ping|Ashoppio}} L'éa in stemma che l'axêa fàu tempu fa, i rissi de castagna me pà ch'i fussen piài da ün scìmile. A ogni modo, basta che rimanga la versione aggiornata (<small>ti voeiva dixi -> te voeiva dî, atensiùn che "dixi" corrisponde a ''dici'', mentre "ti" corrisponde a ''tu''; sul sito del ''Conseggio'' trovi le tavole con i verbi e il resto).</small> Ciau [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioìn]]) 11:49, 21 agó 2024 (CEST)
::Va ben, in giornata chiedo la cancellazione del primo. Ciao ciao e buona continuazione [[Utente:Ashoppio|<span style="font-family:Cinzel; font-weight: bold; color:bla">ash</span>]][[Discussioni utente:Ashoppio|<span style="font-family:Cinzel; font-weight: bold; color:blue">oppio</span> ⭐️⭐️]] 11:58, 21 agó 2024 (CEST)
== Spostamento della pagina "Prinçipatu de Mu̍negu" ==
Buongiorno Arbenganese,
Come ha visto, ho spostato "[[Mu̍negu]]" verso "[[Mu̍negu-A̍utu]]", che è più coerente e in linea con le altre versioni linguistiche. Ora sarebbe necessario spostare "[[Prinçipatu de Mu̍negu]]" al nome più breve "[[Mu̍negu]]". Serve l'intervento di un amministratore, potrebbe per favore occuparsene? La ringrazio in anticipo.
Cordiali saluti — '''[[Utente:Baidax|Baidax]]''' <sup>[[Discûscioîn ûtente:Baidax|💬]]</sup> 16:35, 24 òtô 2024 (CEST)
:Caro Baidax, come Le ho scritto in inglese tempo fa sulla Sua pagina di discussioni, come amministratore non vedo la necessità di cambiare tutti gli accenti nei titoli perchè questo potrebbe creare dei problemi nella ricerca. Spero che Lei abbia lasciato ''sempre'' un redirect! Circa la Sua richiesta del momento, non sono d'accordo nel cambiare il nome. Diverso sarebbe il caso se ce lo chiedessero quelli di Munegu (che non riusciamo a coinvolgere, nonostante alcuni tentativi). Ciò nonostante La ringraziamo per ogni contributo utile che Lei vorrà fare a Wiki Ligure. Attendiamo anche la reazione degli altri amministratori. Alegri! --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 16:45, 24 òtô 2024 (CEST)
::{{ping|Baidax}} Salüi! In attesa di riscontri locali, cosa si trova nelle pubblicazioni? Dalla mia esperienza - che ovviamente non ha valore in merito a questa scelta - quando se ne parla "da fuori" si fa uso praticamente esclusivo della forma breve (Munegu) sia nelle varietà liguri di ponente che, come riscontrato di recente, tra gli stessi monegaschi; sarebbe però da verificare che, nelle situazioni più formali, non si usi anche la forma estesa. Infatti, non è detto che la situazione sia così semplice: mi verrebbe da dire (come si ritrova in altri casi qui) che il toponimo breve indicava, per lo meno inizialmente, la sola città vecchia, in quanto prima località urbanizzata e che ha dato il nome all'intero principato, e che solo per le vicende successive questo toponimo si sia esteso nel significato. "Da fuori" è sicuramente in uso la forma breve per indicare tutto il principato, ma è necessario verificare come venga usato in loco dai monegaschi, ossia se per loro "Munegu" è tutto il territorio del principato oppure solo la città vecchia. E grazie per le prime correzioni secondo la grafia ufficiale, purtroppo è rimasto del lavoro di revisione in arretrato che, insieme all'A.L.D., presto o tardi si dovrà fare, bona! [[Utente:N.Longo|N.Longo]] ([[Discûscioîn ûtente:N.Longo|discuscioìn]]) 18:22, 24 òtô 2024 (CEST)
:::@[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]], @[[Utente:Arbenganese|Arbenganese]], poiché il monegasco viene utilizzato principalmente per preservare la cultura, generalmente esiste una corrispondenza tra i termini con il francese. Puoi controllarlo [https://www.google.com/search?q=site%3Atraditions-monaco.com+%22Munegu%22 qui], nelle pubblicazioni del Comitato Nazionale delle Tradizioni Monegasche (CNTM). — '''[[Utente:Baidax|Baidax]]''' <sup>[[Discûscioîn ûtente:Baidax|💬]]</sup> 18:36, 24 òtô 2024 (CEST)
::::{{ping|Baidax|Luensu1959|N.Longo}}Salüi a tütti! Mi pare che la questione, come già detto, non sia così semplice; come espresso a più riprese dai monegaschi stessi (anche di recente, come nel caso dell'ultimo convegno tenutosi a Ventimiglia) l'accento "corretto" da utilizzare sarebbe quello "dritto", dunque, dato che si tratta di una grafia attestata e rappresentabile è ovvio che possa essere impiegata anche negli articoli.
::::Ai fini di facilitare la ricerca delle pagine ovviamente manterrei i redirect più opportuni. Quanto al toponimo Mu̍negu-A̍utu sarei curioso di sapere se in munegascu sccettu sia chiamato ''A Rocca'' o simili, nome che penso sia popolarmente più affermato, almeno, dalla mia visione esterna sulla questione. D'altro canto la forma breve (Mu̍negu) nelle parlate del ponente mi sembra prevalente, pur vero che i pannelli in ingresso al principato recitano per esteso ''Principatu de Mu̍negu'' e da qui sorge anche a me il dubbio riguado alla ''denominazione ufficiale''. [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioìn]]) 19:31, 24 òtô 2024 (CEST)
:::::Ci sono pratiche che si sono sviluppate man mano con il contributo su diverse versioni linguistiche e che seguono logiche comuni. Non si sceglie sempre il nome ufficiale, altrimenti si tratterebbe di intitolare gli articoli con Repubblica Italiana o Repubblica Francese. Inoltre, ''Mu̍negu-A̍utu'' è la forma utilizzata dal CNTM nei suoi documenti ([https://www.traditions-monaco.com/wp-content/uploads/2023/01/Calendari.pdf esempio]) ed è un'autorità in materia di lingua monegasca. ''A Rocca'' si riferisce, certo, allo stesso quartiere, ma è sia una designazione di geografia fisica che un soprannome, e non è quello della divisione amministrativa; il caso è esattamente trasponibile in francese e in italiano. Infine, il monegasco usa l'accento acuto per evitare confusione con altre varietà, poiché si tratta di indicare l'accento tonico e non una modifica vocalica; questo accento non è facilmente disponibile sulle tastiere, motivo per cui a volte viene sostituito, ma è proprio il diacritico che è diventato la norma sia nelle produzioni in monegasco che nel suo apprendimento. — '''[[Utente:Baidax|Baidax]]''' <sup>[[Discûscioîn ûtente:Baidax|💬]]</sup> 19:58, 24 òtô 2024 (CEST)
::::::@[[Utente:Baidax|Baidax]] @[[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] @[[Utente:N.Longo|N.Longo]] No sò donde Scia s'atreuva in Fransa, però saieiva importante - pe dä veramente 'na màn a niätri - contatä o Claude Passet, diretô de l'Académie des langues dialectales, ch'o l'é vegnüo a-o [https://conseggio-ligure.org/ Convêgno] do 5 otôbre pasòu, e anche o Comité national des traditions monégasques. Gh'emmo de bezeugno de persónn-e de Mónego che saccian scrive in monegasco pe-a nòstra Wiki Ligure. E chi mi òua lascio o pòsto a Arbenganese e a Longo che àn parteçipòu a sto convêgno. Alegri! --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 10:53, 25 òtô 2024 (CEST)
:::::::{{ping|Baidax}} Bene per la conferma su Mu̍negu-A̍utu, si può pensare allora a ''A Rocca'' come eventuale redirect. Come già detto da esterni possiamo però arrivare solo fino ad un certo punto; nonostante fosse presente al convegno non abbiamo avuto modo di parlare con il professor Passet, ma si tratta sicuramente di una figura di spicco per quanto riguarda il monegasco. A ben guardare su frwiki ed enwiki la pagina sul Principato porta il semplice titolo di ''Monaco'', discorso diverso per quella italiana (Principato di Monaco). L'ideale sarebbe avere contatti diretti in modo da capire se/come viene percepita la differenza tra ''Mu̍negu'' e ''Principatu de Mu̍negu''. Salüi! [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioìn]]) 15:58, 25 òtô 2024 (CEST)
::::::::Pe dà de növe, u sciù Passet u sà ben du prugettu e u duvrea inandiäse p'u travaju: l'Uddun u n'à girau de chestiui - ch'a gh'emmu musciau - ch'i riväva dricce da lei; carcosa pe mezzu da Cunsürta a creddu ch'u rive, u n'aresta nummà che vegghera, au solitu [[Utente:N.Longo|N.Longo]] ([[Discûscioîn ûtente:N.Longo|discuscioìn]]) 16:19, 25 òtô 2024 (CEST)
:::::::::Scì, prubabile che quarcôsa u ne rive grassie aa Cunsürta, ma stemmu a vegghe [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioìn]]) 17:03, 25 òtô 2024 (CEST)
== licensa ==
Salûo! Cumme detto prima, hai carregou di file cun licensa GFDL. L'articoli in Wikipedia sun under licensa CC BY-SA 4.0 e quela licensa regèrta che i òpòri derivòti sei cû dispunibili cun a stessa licensa. Peuxi daû 'n'êa e cùrreggi a licensa? [[Utente:MGA73|MGA73]] ([[Discûscioîn ûtente:MGA73|discuscioìn]]) 21:22, 18 fre 2025 (CET)
== Voce sul Bigo ==
Chiedo scusa se scrivo in italiano, ma anche se vivo a Genova no son bònn-a a scrîve in zeneize.Volevo solo fare i complimenti per la voce sul Bigo in dialetto : cercando alcuni dettagli sulla struttura sulla voce in italiano mi è caduto l'occhio sul fatto che esisteva anche la versione in dialetto, e quella è già stata una bella sorpresa. Ma il file audio con la lettura della voce? Wow, quello è proprio fantastico! Davvero complimenti a chi ha avuto l'idea e a Bianca Podestà per la lettura [[Utente:Postcrosser|Postcrosser]] ([[Discûscioîn ûtente:Postcrosser|discuscioìn]]) 01:33, 7 agó 2025 (CEST)
:@[[Utente:Postcrosser|Postcrosser]] Grassie mìlle! Mi fa piacere sapere che qualcuno apprezzi l'iniziativa. Spulciando nella [[:Categorîa:Vôxe parlæ]] e in [[:Categorîa:Pàgine de Wikipedia pe variànsa|Pàgine de Wikipedia pe variànsa]] si trovano diversi esempi di 'voci parlate' realizzate dagli utenti, in ''zenéize'' e in altre parlate liguri, anche in collaborazione (come in questo caso) con la Consulta Ligure. ''Coscì anche ch'i o no l'é bón, sentìndo l'àudio e lezéndo o scrîto o peu de lóngo inparâ!'' Un saluto [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioìn]]) 12:00, 7 agó 2025 (CEST)
== Aiuto ==
Ciao. Mi dispiace disturbarti con questo, ma vorrei chiederti se potresti per favore tradurre questo in ligure?
Il glosa è una lingua ausiliaria artificiale progettata per la comunicazione internazionale. Ha diverse caratteristiche:
* La sua pronuncia è regolare e la sua ortografia è fonetica.
* La sua struttura è molto semplice e basata sul significato.
* È una lingua analitica senza inflessioni o generi. Un piccolo numero di parole gestisce le relazioni grammaticali.
* Soprattutto, il glosa è neutrale e veramente internazionale grazie all'uso delle radici latine e greche, che sono usate nel vocabolario scientifico internazionale.
Grazie --[[Utente:Caro de Segeda|Caro de Segeda]] ([[Discûscioîn ûtente:Caro de Segeda|discuscioìn]]) 14:08, 15 agó 2025 (CEST)
== Ortografia del genovese ==
Gentile Arbenganese,
Potrei cortesemente chiederti un parere circa l’ortografia del genovese? Sto stilando un elenco di titoli di canzoni genovesi ed ho riscontrato diverse discordanze ortografiche tra le fonti.
Apprendo che vi sono due proposte prevalenti, una detta “grafia ufficiale” (anche se non ho capito come possa vantare questo statuto d'ufficialità), maggiormente aderente alla pronuncia e doviziosa di accenti, ed un’altra detta “grafia unitaria”, sobria nell’accentazione e piú fedele all’etimologia delle parole e all’uso letterario (che comunque è stato molto variabile – mi pare di capire).
Noto che il dizionario del “Conseggio pe-o patrimònio linguistico ligure” adotta la grafia unitaria, mentre il piú scarno “Traduttore Italiano-Genovese” la grafia ufficiale. Anche il Secolo XIX usa la grafia unitaria. Infine, vedo che la Wikipedia in ligure predilige la grafia ufficiale.
Ho tentato di stilare un elenco dei titoli delle canzoni in entrambe le grafie, piú quella “originale” (cioè quella stampata sulla copertina dell’album), laddove possibile. Questo elenco potrebbe risultare utile anche per l’articolo “Discografîa da léngoa lìgure” in corso di costruzione.
Vorrei chiederti se potresti controllare se ci siano errori. Ed inoltre: Secondo te qual è la grafia migliore per riportare i titoli di queste canzoni? Dovrei adottare la grafia ufficiale, l’unitaria o l’originale? Se rispettassi la grafia originale, che pur sarebbe a livello storico inappuntabile, cadrei però nel paradosso che in edizioni diverse (dello stesso o di altri autori) la grafia non di rado diverge, senza contare che talora dovrei riportare dei veri e proprî strafalcioni. Perciò sono incerto.
Grazie mille per i tuoi eventuali consigli!
Cordialmente,
Riccardo Radici
{| class="wikitable"
|Grafia originale
|Grafîa ofiçiâ
|Grafia unitäia
|-
|
|
|
|-
|De André:
|
|
|-
|'A çimma
|A çìmma
|A çimma
|-
|Mégu Megún
|Mêgo megón
|Mego megon
|-
|A dumenega
|A doménega
|A domenega
|-
|A pittima
|A pìtima
|A pittima
|-
|Creuza de mä
|Crêuza de mâ
|Creusa de mâ
|-
|Da a me riva
|Da-a mæ rîva
|Da-a mæ riva
|-
|Jamin-a
|Jamìnn-a
|Jamiña
|-
|Sidun
|Sidón
|Sidon
|-
|Sinan Capudan Pascia'
|Sinàn Capudàn Pascià
|Sinan Capudan Pascià
|-
|Â cúmba
|A cónba
|A comba
|-
|
|
|
|-
|Paoli:
|
|
|-
|Piccon, dagghe cianin
|Picón, dàghe cianìn
|Piccon, dagghe cianin
|-
|A canson da Cheullia
|A cansón da Chéulia
|A canson da Cheullia
|-
|Ma se ghe penso
|Ma se ghe pènso
|Ma se ghe penso
|-
|Boccadäze
|Bocadâze
|Boccadase
|-
|O cappello
|O capéllo
|O cappello
|-
|Chitarra zeneise
|Chitâra zenéize
|Chitarra zeneise
|-
|O sciöco
|O sciöco
|O sciöco
|-
|Arrio
|Arîo
|Arrio
|-
|O straççê
|O straççê
|O straççê
|-
|Mæ ben
|Mæ bén
|Mæ ben
|-
|Preghëa de 'n'emigrante
|Preghêa de 'n'emigrànte
|Preghea de 'n'emigrante
|-
|
|
|
|-
|Otto:
|
|
|-
|Arrío
|Arîo
|Arrio
|-
|Baexinn-a
|Bæxìnn-a
|Bæxiña
|-
|Bossa, figgieu
|Bòssa, figgêu
|Bòssa, figgeu
|-
|Ma a mi o me piaxe
|Ma a mi o me piàxe
|Ma a mi o me piaxe
|-
|Ma se ghe penso
|Ma se ghe pènso
|Ma se ghe penso
|-
|Maddaenn-a
|Madænn-a
|Maddæña
|-
|Me son innamoou de ti
|Me són inamoòu de ti
|Me son innamoou de ti
|-
|O pescou
|O pescòu
|O pescou
|-
|Texo
|Têxo
|Texo
|-
|Zeneizinn-a
|Zeneizìnn-a
|Zeneisiña
|-
|
|
|
|-
|Lauzi:
|
|
|-
|A bertoela
|A bertoêla
|A bertoela
|-
|O scioco
|O sciöco
|O sciöco
|-
|Sto cicchetton de un Gioan
|Sto cichetón de 'n Gioàn
|Sto cicchetton de 'n Gioan
|-
|A 'rappa
|A ràppa
|A rappa
|-
|Mäe ben
|Mæ bén
|Mæ ben
|-
|O strassê
|O straççê
|O straççê
|-
|O frigideiro
|O frigidéiro
|O frigideiro
|-
|Ma se ghe penso
|Ma se ghe pènso
|Ma se ghe penso
|-
|A canson da Cheullia
|A cansón da Chéulia
|A canson da Cheullia
|-
|Piccon, dagghe cianin
|Picón, dàghe cianìn
|Piccon, dagghe cianin
|-
|Tango zeneise
|Tàngo zenéize
|Tango zeneise
|-
|Acontentase
|Acontentâse
|Accontentâse
|-
|
|
|
|-
|Trallaleri:
|
|
|-
| -
|Quàrto a-o mâ
|Quarto a-o mâ
|-
| -
|O tralalêro, cansón de 'na vìtta
|O trallalero, canson de 'na vitta
|-
| -
|Tralalêro antîgo
|Trallalero antigo
|-
| -
|Fôxe de Zêna
|Foxe de Zena
|-
| -
|Mâ de Zêna
|Mâ de Zena
|-
| -
|Madonìnn-a di pescoéi
|Madonniña di pescoei
|-
| -
|Néutte a Bocadâze
|Neutte a Boccadase
|-
| -
|O ruméscio
|O rumescio
|-
| -
|Strazétti d'àrba
|Strazzetti d'arba
|-
| -
|E træ caravèlle
|E træ caravelle
|-
| -
|Zêna, pèrla do mâ
|Zena, perla do mâ
|-
| -
|Bacicìn
|Baccicin
|-
| -
|Marinìn
|Marinin
|-
| -
|Mi ve làscio a bonn-aséia
|Mi ve lascio a boñaseia
|-
| -
|Tralalêro de Sàn Gianbatìsta
|Trallalero de San Giambattista
|-
| -
|A moæ da-o barcón
|A moæ da-o barcon
|-
| -
|E campànn-e da Pilla
|E campañe da Pilla
|-
| -
|Stélle, cansoìn e bâxi
|Stelle, cansoin e baxi
|-
| -
|Cansón da Squàddra
|Canson da Squaddra
|-
| -
|A riçètta d'amô
|A riçetta d'amô
|-
| -
|I dràppi
|I drappi
|-
| -
|A mæ çitæ
|A mæ çittæ
|-
| -
|Santoâio da Savónn-a
|Santuäio da Savoña
|-
| -
|Stélla de l'Apenìn
|Stella de l'Appennin
|-
| -
|Torétta de Sànn-a
|Torretta de Saña
|-
| -
|Che l'ìnse?
|Che l'inse?
|-
| -
|Rivêa
|Rivea
|}
P.S.: Siccome sono un poliglotta appassionato di scritture, etimologie ed alfabeti, mi fa anche piacere dirti la mia sull’ortografia ligure, dopo aver confrontato le varie proposte. Forse perché non sono ligure e dunque sono piú sensibile all’aderenza alla pronuncia, impiegherei la grafia ufficiale, ma con alcuni piccoli accorgimenti:
1) Sottintenderei alcuni accenti piani, in particolare quello circonflesso su sillaba aperta (es. “riva” vs. “rîva”) e quello grave su sillaba chiusa (es. “çimma” vs. “çìmma”), a meno che altre circostanze non lo rendano incerto (es. “ciætôzo”, “pettegolo”, per presenza del potenzialmente ambiguo ‹æ›).
2) Sostituirei lo stravagante trigrafo ‹nn-› con ‹ñ› (es. “setemaña” vs. “setemànn-a”).
3) Sostituirei ‹ö› con ‹ꜷ› (oppure ‹au›; talora il digrafo è giustificato etimologicamente, es. “ꜷo” vs. “öo”, dal lat. “aurum”), cosí da eliminare la necessità di due diacritici diversi (^ e ¨) per indicare vocale lunga. S’istituisce cosí inoltre un parallelo tra ‹e› aperta (resa da æ ed è) ed ‹o› aperta (resa da ꜷ ed ò).
4) Grazie alla modifica nº 3, è possibile distinguere vocali lunghe toniche ed atone, indicando le prime con accento circonflesso e le seconde con dieresi (es. “ïsâ”, “issare”).
5) Tolti i casi di ‹æ› ed ‹è› e quelli simmetrici di ‹ꜷ› ed ‹ò›, razionalizzerei completamente l’uso dei diacritici, usando sempre l’acuto per indicare vocale tonica breve (á, é, í, ó, ú, éu), il circonflesso per indicare vocale tonica lunga (â, ê, î, ô, û, êu) e la dieresi per indicare vocale atona lunga (ä, ë, ï, ö, ü, ëu).
6) Userei ‹j› per segnalare /j/ resistente dopo ‹c› e ‹g› ed /jˑ/ intenso in posizione intervocalica postonica (es. “scjꜷpo”, /'ʃjɔːpu/, “sciroppo” e “nesciaja”, /neˈʃajˑa/, “sciocchezza” anziché “sciöpo” e “nesciàia”). [[Utente:Anaxicrates|Anaxicrates]] ([[Discûscioîn ûtente:Anaxicrates|discuscioìn]]) 19:19, 11 nov 2025 (CET)
:@[[Utente:Anaxicrates|Anaxicrates]] in salüu! L'argomento in questione è forse uno dei più divisivi quando si parla di genovese e ligure in generale, in quanto non esiste una grafia universalmente riconosciuta. Esistono come hai detto diverse scuole di pensiero, di cui quelle elencate nel messaggio sono le due principali (la prima "ofiçiâ" in quanto proposta come convenzione dalla "Académia Ligùstica do Brénno", la seconda "unitäia" in quanto si propone come sintesi ragionata degli usi ortografici della tradizione). Pur non avendo Wikipedia un ruolo propriamente normativo sotto questo punto di vista, ci siamo qui limitati a formire alcune linee guida nella redazione degli articoli, che si possono trovare qui [[Wikipedia:Polìtica in sciâ léngoa]], circa l'uso delle varianti locali e/o grafiche, in modo tale da minimizzare i conflitti nelle modifiche alle pagine. Circa la correttezza o meno dei titoli delle canzoni, nella stesura della pagina [[Discografîa da léngoa lìgure]] ci tengo a precisare che nella maggior parte dei casi si è fatto riferimento ai titoli originali, salvo rari casi. L'indicazione "grafîa ofiçiâ" in incipit è perlopiù riferita al testo della pagina (indicazioni sui dischi e paragrafi di introduzione), anche perché sono presenti raccolte non in genovese ma in altre varietà liguri, che adottano in genere sistemi differenti dai due sopracitati. In ultimo la pagina è ancora in lavorazione perché l'elenco è via di aggiornamento costante. Opererei la scelta del sistema di scrittura in base allo scopo dell'elenco stesso: nel caso della "Discografîa" è principalmente quello di raccogliere testimonianze musicali diverse, da autori diversi (e da qui la scelta verso il mantenimento dei titoli originali). Su confronti e/o proposte grafiche alternative sicuramente c'è chi potrebbe intervenire in modo più puntuale del sottoscritto, quello che posso appuntare è che le discrepanze tra i due sistemi sono circoscritte a quanto hai già segnalato nell'elenco che hai stilato (e quindi accenti, doppie, e qualche uso differente di certi grafemi: siccome i titoli sono composti da poche parole non vedo grossissimi "strafalcioni" in questo senso), mentre il punto comune che hanno è l'uso della <o> per [u], comune nel genovese ma che invece in altre parti della regione non è "sentito" allo stesso modo e non riscuote lo stesso "successo". Un'ultima nota sulla proposta da te avanzata, troverei abbastanza impattante (sicuramente più del trigramma nn- rispetto a ñ) l'uso della legatura "ꜷ", che a mio parere verrebbe percepita come estranea dai parlanti ed avrebbe un beneficio residuale: per esempio altri sistemi grafici in uso nel ponente marcano le vocali toniche lunghe con il circonflesso, mentre quelle lunghe non toniche con il macron (ā,ē...), il che ovvierebbe al problema. Tuttavia, ben venga il ragionamento personale a riguardo: proprio perché non c'è un metodo universalmente giusto o sbagliato, direi che ''è meglio scrivere in venti maniere diverse piuttosto che veder la lingua morire''. Bôna!---- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioìn]]) 22:19, 11 nov 2025 (CET)
::Grazie mille della tua risposta e delle tue interessanti e gradite osservazioni! Riguardo agli "strafalcioni", mi riferivo in particolare ad ''Â cúmba'' e ''A 'rappa'', dove rispettivamente accento circonflesso ed apostrofo non possono trovare alcuna giustificazione - a meno che qualcosa mi sfugga. In altri casi, lo stesso brano (es. ''O straççê'') ha grafia diversa in autori diversi. Questo ha incrinato il mio originale desiderio di riportare la grafia originale degli autori. D'altra parte, pure uniformare tutto ad una grafia normalizzata sarebbe in una certa misura una forzatura. Insomma, non posso avere la botte piena e la moglie ubriaca! Eheh! [[Utente:Anaxicrates|Anaxicrates]] ([[Discûscioîn ûtente:Anaxicrates|discuscioìn]]) 23:22, 11 nov 2025 (CET)
:::@[[Utente:Anaxicrates|Anaxicrates]] Non ho nemmeno io le idee chiarissime sulla grafia usata da De André, basicamente è un sistema in u, ma forse avrai già guardato [[Ortografia do De André|qui]], non ho nemmeno idea se quello riportato dalla [http://www.fabriziodeandre.it/faber/wp-content/uploads/2016/03/A_cumba.pdf Fondazione de André] sia esattamente fedele allo scritto dell'autore. Detto ciò in premessa una possibile ricostruzione logica potrebbe essere la seguente: oltre all'uso generico del circonflesso per segnalare la pronuncia lunga della vocale mi pare intervenga anche un fattore di distinzione di omofoni. Potrebbe essere che in linea di massima â si riferisca al pronome clitico femminile della 3a persona e per l'articolo determinativo, diverso da à (es. à mazzu) per la preposizione semplice. Il vero problema è che nella versione del testo di cui sopra l'uso è effettivamente a sproposito, per questo la mia rimane solo una supposizione, oltretutto difficile da confermare guardando agli altri testi (dove sono presenti molti meno accenti e in alcuni casi il circonflesso lascia spazio alla dieresi). Volendo semplificare, almeno su questo si potrebbe optare per togliere l'accento sulla a, che nessuna delle grafie "moderne" usa in quel modo. Stesso discorso per ''A 'rappa,'' dove però non vorrei che l'apostrofo in quel posto sia più una resa grafica di ''A' rappa'' (e che quindi si sia spostato), e a tal punto si riferirebbe all'articolo, come se la a fosse accentata, oppure apostrofata (?). Se si osserva bene, tornando a De André, viene riportata anche la forma 'Â Cúmba, come se "a" fosse apocope di "la", forse un uso simile sopravvive ancora in altre lingue regionali... insomma, il tutto è molto ingarbugliato!-- [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioìn]]) 23:36, 12 nov 2025 (CET)
::::@[[Utente:Anaxicrates|Anaxicrates]] Ps. Su ''O straççê'', non ho trovato grosse varianti, se non ''O strassé'', dove si adopera la doppia s (come in alcune grafie in u), ma almeno su questo titolo entrambe le scuole di pensiero del genovese cittadino dovrebbero essere d'accordo [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioìn]]) 23:40, 12 nov 2025 (CET)
:::::Sí, mi riferivo proprio alla grafia ''O strassê'' che si trova in Bruno Lauzi. Riguardo a De André, ti ringrazio per l'ipotesi. Comunque, la grafia con accento circonflesso è proprio quella originale, perché si trova stampata anche sulla copertina del disco. De André comunque ha variato usi nel tempo, perché appunto troviamo sulle copertine degli album
:::::*'A çimma
:::::*A dumenega
:::::*Â cúmba
:::::Tre album, tre grafie. Se poi nel libretto viene riportata anche la forma'' 'Â Cúmba'', che dire... ha fatto poker!
:::::Circa ''A 'rappa'', sulla copertina l'apostrofo è scritto proprio appiccicato alla erre: a mio parere, l'ipotesi piú probabile è che indichi l'assenza di (g)rappa, quindi di nuovo un italianismo, come nel caso di (l)a cúmba. [[Utente:Anaxicrates|Anaxicrates]] ([[Discûscioîn ûtente:Anaxicrates|discuscioìn]]) 21:25, 13 nov 2025 (CET)
::::::@[[Utente:Anaxicrates|Anaxicrates]] Vero, mi era sfuggita l'ipotesi di rappa come apocope di grappa, in sintesi la fantasia non manca! Comunque direi che questi apostrofi ad oggi sono praticamente inutilizzati (tanto in "o" come in "u"), anche e soprattutto per un certo distaccarsi dall'italiano (e qui si aprirebbe un'altra parentesi non da poco, dall'uso di nb/np al fatto di scrivere con o senza h le forme presenti del verbo avere) [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioìn]]) 22:01, 13 nov 2025 (CET)
== You may be an eligible candidate for the U4C election ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
Greetings,
The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years.
This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required.
The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run.
In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 22:06, 28 arv 2026 (CEST) </div>
<!-- Messaggio inviato da User:Keegan (WMF)@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472432 -->
== <span lang="it" dir="ltr">Potresti avere diritto di voto alle elezioni dell'U4C.</span> ==
<div lang="it" dir="ltr">
<section begin="announcement-content" />
Ti contatto perché in passato hai votato alle elezioni relative al Comitato di coordinamento del Codice di condotta universale (U4C). Potresti avere diritto di voto alle attuali elezioni dell'U4C, che sono aperte e si chiuderanno il 2 giugno 2026. Puoi trovare maggiori informazioni sui candidati e sulle elezioni nella pagina dedicata su Meta, e da lì puoi accedere alla votazione. La tua partecipazione a queste elezioni è importante per la governance delle comunità Wikimedia e apprezziamo il tempo che dedichi a informarti sui candidati e a votare.
-- In collaborazione con l'U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" />
</div>
[[m:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 19:20, 20 màz 2026 (CEST)
<!-- Messaggio inviato da User:Keegan (WMF)@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30569831 -->
r8ql0lrpp4yuotg743svm8yhautlsxd
Ìsua Gainâa
0
27780
269842
269396
2026-05-20T18:03:31Z
N.Longo
12052
+ wl
269842
wikitext
text/x-wiki
{{Arbenganese}}
[[Immaggine:Isola_Gallinara-regione_Monti.jpg|miniatura|L'ìsu(r)a Gainâa]]
L''''ìsu(r)a Gainâa''' (segundu a grafia [[Dialettu arbenganese|arbenganese]] du Bolia ''L'Iṡuȓa'', scrita ''L<nowiki>'</nowiki>isu"a'' inta grafia du Gastaldi<ref>{{Çitta web|url=https://trucioli.it/2022/01/06/albenga-lisola-gallinara-come-si-chiama-nel-dialetto-albenganese-soltanto-isua/|tìtolo=Arbenga, cumme a se ciamma in dialettu arbenganese l'Ìsu(r)a Gainâa? Sulamente Isu"a. |vìxita=2022-02-12|léngoa=LIJ, IT}}</ref>, ascì sulu ''A Gainâa,'' o ''Gainài(r)a'' inte l'entrutèra, in [[Lengoa zeneize|zenese]] ''îzoa Galinæa'', in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]] ''isola Gallinara'' o ''Gallinaria''<ref>{{Çitta web|url=http://www.summagallicana.it/lessico/g/Gallinara%20Gallinaria%20isola.htm|tìtolo=''Ìsua Gallinara o Gallinaria?''|léngoa=EN, IT|vìxita=2021-04-29}}</ref>, ''Insula Gallinaria'' o ''Gailiata'' in [[Léngoa latìnn-a|lengua latina]]) a l'è 'n' ìsu(r)a ch'a se tröva intu [[Mâ Ligure|Mâ Ligü(r)e]], da vixìn aa còsta da [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], de rimpèttu au cumün d'[[Arbenga]], inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savùna]]. A l'è distante 1,5 km daa costa e a l'è culegâ cu'a rive(r)a pe' in brassu de mâ daa prufunditè de 12 mêtri in méddia; sta chi a furma a [[Riserva natü(r)âle regiunâle de l'Ìsu(r)a|riserva natü(r)âle regiunâle de l'ìsu(r)a Gainâa]].
== Geugrafìa ==
[[Immaggine:PmAlbenga25.jpg|miniatura|L'ìsu(r)a vista daa ma(r)ina d'Arbenga]]
A Gainâa a se tröva in frunte aa punta du quartê [[Arbenga|arbenganese]] de [[Vaìn]], de prubabile a s'è destacâ daa tèra-fèrma pe' efèttu de l'issâse du livéllu du mâ ch'u remunta au periudu du ''quaterna(r)iu''. A l'è a segùnda ìsu(r)a ligü(r)e pe'estensciùn cun 0,21 km<sup>2</sup> de süperficcie, dòppu [[A Parmàia|A Parmà(r)ia]], mèntre a l'è a primma de quelle savunesi, seguìa da l'[[Îzua de Berzezzi|Ìsu(r)a de Berzezzi]].
{{Màppa de localizaçión|IT-LIG
|mark =
|cat_fuorimappa =
|noerr =
|AlternativeMap = Relief_map_of_Italien_Ligurien.png
|relief =
|max_height =
|width =
|float = left
|caption = A Gainâa inta màppa da Ligü(r)ia
|border =
|link =
|marksize = 8
|long = 8.22787
|label = Ìsua Gainâa
|lat = 44.02505
|longitùdineEW = E
|longitùdineSegóndi = 39.983
|longitùdinePrìmmi = 13
|longitùdineGràddi = 8
|latitùdineNS = N
|latitùdineSegóndi = 31.472
|latitùdinePrìmmi = 1
|latitùdineGràddi = 44
|background =
|position = topright
|label_size = 90
|sinottico =
}}
U tòccu fra l'ìsu(r)a e a [[Arbenga|sitè]] u l'è largu tòstu 1 400 m in tu pùntu ciü stréitu, cun 'na prufunditè variabile, tra i 11 e i 20 m, cun u fundu d'a(r)ena. A murfulugìa de sti fundâli a repìa u terén presènte in sce l'ìsu(r)a stéssa, razunzèndu rapidu a meridiùn de 'na prufunditè ch'a rìva fin ai 50 m, mèntre au nord numma de 10 m au màscimu. U se ghe riva fassile dau pòrtu d'[[Arasce|A(r)àsce]], ma u nu se ghe pò fà vixita scicumme prupietè privâ.
E ''falesie'', e e còste cu'e rocche a piccu in sciu mâ che e a sircundan, sun de quarsciti de cu(r)û grixu, in grùppi de pà(r)eggiu spessù (gene(r)almènte de quarche decimetru), cun di cunglume(r)èi chi-i sciòrtan in scia parte gi(r)â au nord.
A diresiùn de queste stratificasiùi a l'è a mèxima du survastante ''cappu de Santa Cruxe'', da dunde sta chi a se sa(r)eva destaccâ. L'eruxùn mà(r)ina a l'ha determinàu 'na fùrma da costa "âta", ciü cunscide(r)évule in ti vèrsanti meridiunali e de levànte, a stréitu cùntattu cun u mà avèrtu. Pé questa caratéristica ch'u nu se ghe riva fassile de diferenti falesie òspitan di nìi di ochìn de mâ.
=== Lucalitè de l'ìsu(r)a ===
[[Immaggine:Mappa tupunumastica de l'Ìsua Gainâa (Arbenga).svg|thumb|Mappa tupunumastica de l'ìsu(r)a, intu parlà du postu|270px]]
Dife(r)ènti e sun e denuminasiùi ch'i g'han i punti specifichi de l'ìsu(r)a, numinèi in mòddu da avêghe rife(r)imènti fissi, survatüttu dai naveganti. U ciü grossu de sti chi u s'è svilüpàu drìtu inta [[Dialettu arbenganese|parlâ lucâle]]. I tuponimi ciü impurtànti i sun: A Madunìna, Sutt'ai érxi, A capélla, U Sciusciaû, San Martìn, L'Erchéttu, E Tôgne, Sutta a tûre, A Gròtta, A Farcunâa, A Nâve, E Ciappe, U Scöggiu giàncu<ref>Scöiu ascì</ref> e A Cùa da rea.
== Stò(r)ia ==
=== Primme testimunianse ===
St'isu(r)a a pìa u sò numme dae gaìne servèghe che a l'han pupulâ intu passàu, cumme ne riportan Catùn e Varùn.<ref name=":0">{{Çitta publicaçión|outô=Alberto Balbi|ànno=2007|tìtolo=Gainâa, l'ìsua diménticâ dau tèmpu|revìsta=SvbAqva|volùmme=III|nùmero=22|p=62-70|léngoa=IT}}</ref>
U nu se cunusce au muméntu u nùmme che i [[Liguri Antighi|antighi Ligü(r)i]]-[[Ingauni|Ingàuni]] i daxevan a sta chi, scibèn che stu chi a l'ha rivestiu fin da l'antichitè ina pusisiùn impurtante pe'i tragitti tra a Gallia e a [[Penîzoa Ibérica|Penisu(r)a ibe(r)ica]], zà cu'i [[Impêo Roman|rumai]]. A cumpa(r)ìsce inta [[Tabula Peutingeriana]] cun u numme de ''Gailiata''. E sun stète ascì ritruvàe testimunianse de varia u(r)igine a partì da u [[V secolo a.C.|V seculu a.C.]], cumme anfu(r)e pe' cunservà öiu e vìn, aù cunservàe au [[Müseu Navâle Rumàn|Müseu Navâle d'Arbenga]].<ref>Archeologia in Liguria - Indagini stratigrafiche sull'Isola Gallinara, Angiolo del Lugghese</ref>
[[Immaggine:Tabula_Peutingeriana_Albingauno_Gailiata.jpg|miniatura|Particulare da Tabula Peutingeriana cun ''[[Albingaunum|Albingauno]]'' e ''Gailiata'' in sìmma]]
A Gainâa a l'è ligà a figü(r)a de San Martin de Tours, impegnau inta lotta cuntru ''l'erexia ariana'', ch'u vegne pe' stu fètu ascì früstàu (in ta nativa Pannonia) e cacciàu, prima da a [[Fransa]] e poi da [[Milan]], dunde l'éan stèti eletti vescuvi ariani.
In tu [[357]] véllu u razunze dunca l'ìsu(r)a dunde u pàssa quattru anni da sò vitta cumme eremita, anche se prubabilmènte nu u l'é(r)asùlu du tüttu, vistu che e cronache segnalan ascì 'n prève, prubabilmènte ''San Sulpicio Severo''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppina Spadea Noviero, Philippe Pergola e Stefano Roascio|tìtolo=Un antico spazio cristiano, Chiesa e monastero di San Calocero al Monte|ànno=2010|editô=Fratelli Frilli Editori|çitæ=[[Zena]]|léngoa=IT}}</ref>, e pe' in periudu ascì ''Ilario de Poitiers''; in sce questu teritòiu u mangiava l'''elleboro'', ciànta che sé descröve poi velenusa. 'Na stòia a 'cunta che truvànduse in te u muméntu de mùi pe' quést'èrba San Martin sèieva stàu miraculàu, sarvanduse. Da lì u lascìa l'ìsu(r)a pe' turnà a Poitier.
Pé ricurdà u peregrinàggiu cumpiüu da u Santu (da Sabaria, ancöi in [[Ungherîa|Ungaìa]], fin aa [[Liguria|Ligüria]]) l'è stau creàu 'n prugèttu cu se ciàmma ''Via Sancti Martini.''<ref>{{Çitta web|url=https://www.icaminantes.com/via-sancti-martini/|tìtolo=Via sancti martini|léngoa=IT|vìxita=2021-04-29}}</ref>
De 'stu periudu chi l'è a rapresentasiùn de [[Sant'Ilàrio de Poitiers|Sant'Ilà(r)iu de Poitiers]], mentre u scàccia da chi 'n dragu, simbulugia de l'Arianeximu.<ref>{{Çitta web|https://novartestoria.wordpress.com/2011/12/24/le-statue-in-s-gaudenzio/|Le statue di San Gaudenzio|dæta=2011-12-24|léngoa=IT|vìxita=2021-04-29}}</ref>
In tu mèximu periudu u se férma in sce l'ìsu(r)a ascì [[San Gaudenzio|San Gaudènsiu]].<ref>{{Çitta web|https://liguriaedintorni.it/pupi-bracali-alla-scoperta-della-panoramica-ceriale/|Alla scoperta della Panoramica di Ceriale|outô=Stefano Pezzini|dæta=2018-01-10|léngoa=IT|vìxita=2021-04-29}}</ref>
U monàstéu de San Martin vegne fundàu in tu [[V secolo|V seculu]] dai monaci de [[San Conbàn|San Cu(r)umbàn]] de l''<nowiki/>'''[[Irlanda (isoa)|Irlanda]]''.''<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://www.saintcolumban.eu/sito/b-il_santo/b_06-il_cammino_di_san_colombano/b_06_09-siti_geografici/documenti/03-l_isola_gallinara.pdf|tìtolo=U càmmin de San Culumbàn|léngoa=IT|vìxita=2021-04-29}}</ref>
Doppu e distrusiùi [[Saraceni|saracene]] du [[IX secolo|IX]] e [[X secolo|X secolu]] questu u végne ricustruiu dai ''Benedettin''.
U véscuvu d'Arbenga ''Ingolfo'' u asségna ai muneghi de San Martin d'Arbenga in tu [[940]], questu u se trasfurma inta sede in sce a tèra fèrma de l'abassìa, assèmme aa baxìica de San Calocciu e aa gexa de Sant'Anna ai Munti e, doppu, ascì a ''Gexa de Santa Maìa in Fontibus'' e âtri pusedimènti lì vixin.
=== Da l'annu 1000 ===
L'abassìa a l'è ducümentâ intu [[1011]], cu'u numme de munastê di Santi Ma(r)ìa e Martìn assèmme ai grandi pusedimènti du [[cumitàu d'Arbenga]], ch'u cumprendeva u teritò(r)iu da [[Sanremu|Sanremmu]] a-u [[Finô|Finâ]], cun capitâle [[Arbenga]].
Intu [[1044]] a utégne da u Pàppa Benedettu IX l'esensiùn aa giü(r)isdisiùn vescuvile e pìa prupietè in Italia, [[Catalogna]] e [[Barçellonn-a|Barseluna]], in [[Provensa]] e [[Corsega]].<ref>L.T. Belgrano e A. Neri, [https://books.google.it/books?id=OPwno5DoVbAC&pg=PA236&lpg=PA236&dq=monastero+san+martino+isola+gallinaria+provenza+frejus&source=bl&ots=VMs5rCYSAU&sig=ACfU3U3NXkxTEKLXNtj0a0hODxj5xxWEwg&hl=it&sa=X&ved=2ahUKEwjF6ZW56KHpAhXySRUIHQEhCXYQ6AEwAXoECAoQAQ#v=onepage&q=monastero%20san%20martino%20isola%20gallinaria%20provenza%20frejus&f=false ''Giornale ligustico di archeologia, storia e letteratura''], Anno X - Fascicolo I, Genova, gennaio 1883, p. 236</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luciano L. Calzamiglia|tìtolo=L'isola Gallinaria e il suo monastero|ànno=1992|editô=Dominici Editore|çitæ=[[Imperia]]|léngoa=IT|pp=50-51}}</ref>
Zà da u [[1011]] e risültan de impurtànti dunasiùi aa cùrte de [[Barçellonn-a|Barseluna]], da espunènti de àtu lìvéllu cùmme San Pere de Riudebitlles cu'a sò gexa e u relatìvu au sò vàstu teritò(r)iu, ch'u cumpréndeva u ''Castrum de Capra'' in pusisiùn strategica pe'a ''Reconquista.''<ref>''A catedrale d'Arbenga'', 2007, Litografia Bacchetta (Arbenga), de Josepha Costa Restano, Maria Celeste Paoli Maineri e Mario Mercenaro</ref>
A marchesa ''Adelaide de Susa'' a dùna intu [[1064]] u munasté e i àtri pusédimènti ìngauni e de [[U Portu|Pòrtu Mauìssiu]] a l'''abasìa de Abbadia Alpina de Pinerolo''.
In tu [[1163]] u rìva in sce l'ìsu(r)a u Pàppa Alessandro III che u l'é(r)ain füga da [[Federigo Barbarossa|Federigu Barbarussa]]; e pe' a prutésiùn risévüa dai muneghi u puntefice [[1169]] cun 'na bùlla papâle aa fà divéntà autonoma, sutta a prutésiùn in moddu dirètru daa Santa Sede.
A partì da u [[XIII secolo|XIII seculu]], i edifissi subìscian 'na decadènsa prugrescìva andàndu a fìnì sutta au cuntròllu da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica Zenese]]. Cùn a mòrte de l'abate Carlo Del Carreto du [[1473]], a abasìa vegne trasfurmà in ''cumménda'' e asegnà a a famìa ''Costa'' che a mantegne pé-i dui seculi sucéscìvi.
Simone Carlone de [[Sann-a|Savùna]], pudestà zenese a Arbenga, da u [[1542]] e fìn au [[1547]], l'ha fètu custrüì 'na tùre de avistàmèntu pe' difénde a còsta ligüre. Questa l'è stà dòppu réstaurà e ricustrüìa a partì dau [[1586]] pe' opé(r)ade a [[Repùbrica de Zena|Repubbrica de Zena]] realisà in fùrma sirculàre cun e müagne strumbàe cun 'na cisterna intèrna, a cumménda a passa sutta u cuntròllu di vescuvi arbenganeixi da u [[XVII secolo|XVII seculu]].
In te u [[Zenâ|zenà]] de l'ànnu [[1866]], u nòrdicu ''Fraz Salsig,'' u èntra in ta grotta de San Martin e u scrivià che lì dréntu se trövan ancü casinàssi e i rèsti de l'atà de l'àntiga capelétt, dunde se pònan ascì vegghe e osse de 'n ümàn<ref name=":2" />, in té u stéssu periudu monasté e ìsu(r)a végnàn cedüi<ref name="parks.it">{{Çitta web|url=http://www.parks.it/riserva.isola.gallinara/pun.php|tìtolo=Riserva Naturale Regionale dell'Isola Gallinara|léngoa=IT|vìxita=2021-04-29}}</ref> dirétamènte da u Vescuvu arbenganese Raffaele Biale, cun pàeggi "mugugni" da parte de a pupulasiùn lucale, a pruprietà a divegne de 'n banché, ciàmau ''Leonardo Gastaldi'', de [[U Portu|Impeia Pòrtu Mauìssiu]], véllu finià pe cunscideàse u ''Scignù de l'Ìsua,'' anche se questa a cangià pruprietè bén bén de votte in tu tèmpu.<ref name="cds">{{Çitta web|url=https://www.corriere.it/cronache/20_agosto_03/liguria-l-isola-gallinara-venduta-un-ricco-ucraino-oltre-10-milioni-7145ca7c-d4e6-11ea-85eb-cddcd933cbd3.shtml|tìtolo=Ligüria, l’ìsua Gainâa vendüa a 'n riccu ucraìn pé ciü de 10 miluiu de euro|outô=Mario Gerevini|dæta=2020-08-03|léngoa=IT|vìxita=2021-04-29}}</ref>
=== Da u 1900 ===
[[Immaggine:Chiesa_Isola_Gallinara.jpg|miniatura|U campanìn da gexa de San Martìn in sce l'ìsu(r)a]]
Da u [[1905]] u divènta prupietèu ''Michele'' ''Riccardi'' ch'u fà custrüì 'na gexa, in stìlle "''neoromanico"'', dedicà a San Martìn.<ref name="parks.it" />
Zà da u [[1932]] a càngia turna prupietèu, vegne difatti pià da ''Gian Giacomo Roseo'', in impréndirù [[Lombardïa|lumbardu]] e [[Piemonte|piemunteise]] che u àmplia a vìlla existènte, azunzèndu u luggiàu au primmu ciàn e a piscina lì vixin, végne ascì cunsulidà a tùre d'avistamèntu du '500 e azunze in giardìn recintàu ch'u sircùnda tütta a réxidènda ìsulàna.
Sò muié, ''Adelina Gallo'', a l'ha purtàu diférènti mudiffiche aa végetasiùn de l'ìsu(r)a, métèndughe növe sciüe, e incrementàndu a présènsa da màccia mediteranea, cumme i ciprèssi.
In tu mèntre de sta ativitè édilissia, in tu [[1936]] sun stèti purtai aa luxe i rèsti de 'na [[Gexa (architettua)|gexa]] de dimensiùi mudèste, quaxi 5 m pe' 9 m de lünghessa, cùn e 'fundamènta basèi in sce a roccia cùn l'''abside'' semi-réundu vultàu au punènte. Segundu u studiùsu [[Nino Lamboglia]] ch'u atribuìva e müàgne a l'épuca de l'àtu [[Etæ de Mëzo|mediuevu]], i alòggi di muneghi duvéivàn truvàse in te a parte da Gainâa dunde aù se tröva l'abitasiùn; scibén questu 'sta suppusisiùn a nu a l'è mai stà poi vérificà cumpletamènte, in quantu nu a l'è stà fà n'analixi stratigraffica; sta ipotesi chi a l'é(r)a basâ in sce u fàttu che l'éan stète truvàe de tégule a ''embrixe'' daa tradisiùn rumana, cùn ascì 'na séie de sepultüe de muneghi.<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1937}}</ref>
Cùn u sciòppu da [[Segonda Guæra Mondiâ|Segùnda Guèra Mundiâ]] in sce l'ìsu(r)a vegne installà 'na base tedesca, ch'a vegghe l'edificasiùn de màgasìn, depoxiti e galérie.<ref name="cds" />
=== Dòppu a Segùnda Guèra ===
Intu [[Lûggio|lüju]] du [[1947]] e ègue da l'ìsu(r)a sun stète u tìatru de quella ch'a végne ciamà ''tragedia de Arbenga'', dunde l'ha pérsu a vìtta afugàndu 48 persune, ciü tanti fiöi.<ref name="cds" />
A a fìn di [[Anni 50|anni '50]] a végne vendüa a l'indüstriâle [[Zena|zenese]] Diana, ch'u u ghe fa 'na darsena picina, l'alaciamèntu au servìssiu de l'eletricitè e de l'aiva putabile, anche se in ti anni a vegnì sti chi i se sun ruvinèi.<ref name="cds" /><ref name="parks.it" />
A-a fin di [[Anni 1970|anni '70]] a pruprietè de l'ìsu(r)a, cun anessa ascì a villa a vegne frasiunâ fra ciù növi pruprietàri.<ref name="cds" /><ref name="SecoloXIX_20200804">{{Çitta web|url=https://www.ilsecoloxix.it/savona/2020/08/04/news/tutti-d-accordo-sul-futuro-dell-isola-la-gallinara-ora-torni-pubblica-1.39158003|tìtolo=L’isola della Gallinara a un Paperone ucraino: terreno per 10 milioni e altri 15 per le case|outô=Luca Rebagliati|dæta=2020-08-04|léngoa=IT|vìxita=2021-04-29}}</ref>
[[Nino Lamboglia]] l'hà chi efétüàu u primmu<ref name=":0" /> de 'na fi(r)a de intervènti de recüpe(r)u intu u brassu de mâ vixin a l'ìsu(r)a [[1950]], cuscì grassie a l'ütilizzu da "''motonave'' ''Artiglio"'' grassie aa quâle l'è sciùrtìu a purtà tùrna a a lüxe 1000 ''anfore'' rumâne che se truvavàn sutta au fundàle; u l'è prubabile che queste traspurtàvan vìn pruveniènte daa zona de [[Napoli|Napuli]] e dirette versu a ''Gallia'', ancöi [[Fransa|Frànsa]].
A partì da u [[1989]] l'isua a l'è stà numinà cumme [[Riserva natü(r)âle regiunâle de l'Ìsu(r)a|riserva natü(r)ale]], pe' questu da quellu periudu u ghe sugiurna sèmpre in guardìan, pe' prutezze a zona dau fögu e tegnì in urdine i sentèi ch'i se estèndan lungu quaxi 10 chilometri tutali.
Tütte e spese lé manutensiùn e a sò sarvaguàrdia sun a caregu de-a l'aziènda custitùia da i pruprietà(r)i: ''Gallinaria S.r.l.'' cun a sedde a [[Turin|Turìn]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.icribis.com/it/scheda-azienda/NO220467_GALLINARIA_S.R.L.|tìtolo=Gallinaria S.R.L.|léngoa=IT|vìxita=2021-04-29}}</ref>
In ti fundàli ch'i i se trövan vixin sun stèti rinvégüi sucéscivamènte<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20080812063146/http://www.sullacrestadellonda.it/archeo/gallinara.htm|tìtolo=Archeologia marina - Gallinara|léngoa=IT|vìxita=2021-04-29}}</ref> diférènti relitti e manufàtti, pe' a magiurànsa risalènti au [[V secolo a.C.|V séculu a.C.]] e identifichè cumme pruvéniènti da a zona de [[Marseggia|Marsìa]], pe' via di cumèrci avegnüi in tu passàu. Diférènti sun i repèrti sun cunservèi in tu [[Müseu Navâle Rumàn|Müseu navâle rumàn]] di [[Arbenga]] au Palàssiu Pe(r)usu-Seùlla, frà i quali se pònan truvà bèn bèn de ànfu(r)e de l'epuca rumana da u periudu relubbricàn fin au [[VII secolo|VII seculu]].
[[Immaggine:Isola_Gallinara-P1010720.JPG|miniatura|L'ìsu(r)a vìsta da [[Arasce|A(r)àsce]]]]
Fra i anni [[1994]] e u [[1995]] l'ìsu(r)a a l'è stà teatru de 'n impurtànte campàgna de scavi archéulògichi cuurdinèi da ''Bruno Massabò''. Questa campagna a l'ha purtàu a scavà in sce u vèrsante de ''sud-est'', sutta a ''Grotta de San Martìn'' dunde a tradisiùn gene(r)icamènte a vö ch'a fùsse u rifùggiu eremiticu du Sàntu.
U primmu scàvu u vegne fètu in te vixinànse de in pendìu brüscu; quésti i l'han purtàu aa luxe 'na ''tùmba aa capüsìna'' dislucà propiu in te quélla zona; l'é(r)asènsa u curéddu o atti materiali ch'i permetévam de dàtala precixamènte: pe' questu a végne riténüa 'na sepultüa tàrdu antiga de 'n munegu. In ta grotta vegne ritruvà a tùmba a cassa in müatüa cun a fùrma de trapessiu rivestìa internamènte da u ''cocciopesto'', risalènte fra u [[VI secolo|VI]] e u [[VIII secolo|VIII seculu]]; mèntre i schéletri rìnvégnüi l'éan du [[XIV secolo|XIV seculu]] cùmme l'ha dimustràu in'analixi radiumétrica. Vegnen ascì rìtruvèi di rèsti de 'n ''làmpada vitrea'' a suspensciùn, databile frà u [[IV secolo|IV]] e il [[VII secolo|VII seculu]]; quéste scuvèrte l'han purtàu a interpretà che a tùmba l'é(r)ain ''segnaculum'', lucalitè de sepultüa privilegià, prestigiusa perché ligà a a figü(r)a de San Martin.<ref>{{Çitta|Massabò, 1998}}</ref>
=== Anni 2000 ===
[[Immaggine:Isola Gallinara panoramica.jpg|thumb|L'ìsu(r)a inte ina fòto a 180°|left]]
Da u [[2009]] i vegnen realizèi di travàggi edilissi, e a vegne istitüia a survéiànsa archeulogica, ch'a fau pe' a primma votta in'analixi déttaià in sce u scitu, scibèn sulu in te l'a(r)ia ch'a riguardava i scavi. Questa a l'ha specificàu l'ativitè da tàrda [[Etæ de Mëzo|etè de mezzu]], ligà a e urtime faxi de vitta du ''sénobiu benedetìn'', ma ascì 'na frequentasiùn rumàna cùn framènti sérammici cunscistènti rinvegnüi, cùmme séràmmiche a vérnìxe négra, mü(r)àgne sutìi, tèra sigillà, e numeüxi àtri cùntenituri da traspòrtu, fra l'etè repübbricana e quélla imperià. U scàvu u l'avegne in tu salùn au ciàn tèrén da villa, chi e sun stète ritruvàe ascì àtre mü(r)agne, téfnìe assèmme da 'na fòrte ''màlta''. 'N àtru sàggiu l'ha purtàu a a lüxe invece strutüe du bàssu medievu. Tütti sti scàvi chi l'han purtàu a cunscide(r)à cumme segü(r)a l'ipotexi zà da primma purtâ avanti dau Lamboglia, dunca se cunscide(r)a che a villa a sécce stâ edificâ a partì da l'antìgu munastê de i muneghi benedettìn.
Fra u [[2017]] e u [[2018]] l'é stâ fâ turna in'impurtante risèrca in sciu genere de quella nàve naufragâ a l'épuca rumana e in sci mate(r)iali che sta lì a traspurtava.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/conferenza-la-nave-romana-di-albenga-nascita-e-sviluppi-dellarcheologia-subacquea/|tìtolo=Conferenza la nave romana di Albenga, nascita e sviluppi dell'archeologia subacquea|dæta=2020-03-17|léngoa=IT|vìxita=2021-04-29}}</ref>
Inte l'[[Agosto|àgustu]] du [[2020]] i meddia i l'han dètu a nutissia che l'isua duxéva ésse vendüa pe 'na cifra vixina a 30 miliùi de [[Euro]] all'inzegnê de urigine [[Ucrainn-a|ücraìna]] Olexandr Boguslayev<ref>{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/savona/2020/08/03/news/venduta-a-un-magnate-ucraino-l-isola-gallinara-valore-10-milioni-di-euro-1.39154089|tìtolo=Venduta a un magnate ucraino l’isola Gallinara, valore 10 milioni di euro|outô=Giò Barbera|dæta=2020-08-03|léngoa=IT|vìxita=2021-04-29}}</ref><ref name="SecoloXIX_20200804" />, ch'u u l'è stàu ascistìu dai avvucatti Alberto Cortassa e Yannick Le Maux, segnàndu de cunseguènsa l'ìnissiu de ina ''campàgna mediattica'' téisa a cunvìnse e pübbriche aministrasiùn a fà valé u dirittu da prelasiùn e acquisì l'Ìsola.<ref name="SecoloXIX_20200804" /><ref>{{Çitta web|url=https://www.corriere.it/cronache/20_agosto_04/gallinara-franceschini-faremo-tutto-possibile-perche-un-isola-tale-bellezza-sia-fruibile-tutti-c06c898a-d66f-11ea-b09b-c444f41468ab.shtml|tìtolo=Gallinara, Franceschini: «Faremo tutto il possibile perché un’isola di tale bellezza sia fruibile da tutti|outô=Alessio Ribaudo|dæta=2020-08-04|léngoa=IT|vìxita=2021-04-29}}</ref>
Pe questu u 19 de [[Seténbre|setèmbre]] du mèximu ànnu u ''Ministe(r)u di bén e de e ativitè cultüali e du turismu'' (in siggla ascì MiBACT) dà a nutissia che u Stattu Italia u vö esercità questu dirittu, pe' rènde l'Ìsua pübbrica<ref>{{Çitta web|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2020/09/19/news/liguria_l_isola_gallinara_diventa_pubblica_mibact_esercita_prelazione_su_villa_padronale-267826015/|tìtolo=Liguria, l'Isola Gallinara diventa pubblica|dæta=2020-11-19|léngoa=IT|vìxita=2021-04-29}}</ref> scìben, a a fìn, a prelasiùn du [[Italia|Stattu]] a l'è stà esercità u 17 setèmbre sulamènte in sce a rexidènsa de Villa Diana: nu gh'è dunca l'acèssu dirèttu a a mâina a restante parte infatti, cun i àtri edifissi e fabbrichèi, u pòrtu, e a gexa, cun ascì i rèsti du munasté ai prupieta(r)i privèi.
== Ativitè sutt’ègua ==
L'ativitè sutt'ègua aturnu a l'ìsu(r)a l'é(r)astà pruibìa<ref>{{Çitta web|url=http://web.tiscali.it/cpalassio/Ordinanze/Testiordinanze/Ord77_98.zip|tìtolo=Divieti sulla zona di mare circostante l'isola Gallinara|léngoa=IT|vìxita=2021-04-29}}</ref> pe' vìa da presènsa de 'n grùppu de urdìgni bèllichi nu sciuppèi sutta au fùndà é ascì pe' a vìa da presènsa de u relittu (<small>{{coord|44|1|0.7|N|8|13|0.5|E|display=inline}}</small>) risalènte au [[XVIII secolo|XVIII seculu]].
'N àtra urdinànsa sucesciva<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20070927225006/http://www.guardiacostiera.it/Alassio/ordinanze/Alassio_73_06Nov2004.zip|tìtolo=Regolamentazione subacquea|léngoa=IT|vìxita=2021-04-29}}</ref> l'ha cunsentìu e imersìui se acumpagnàe da e guidde lucali cunvénsiunàe. In sci fundâli se pòna truvà:
* ''Parazoanthus axinellae'' (margaìtte de mâ);
* ''Axinella polipoydes'' (spügne giàlle): ascì de gròsse dimensciùi);<ref name=":1">{{Çitta publicaçión|outô=Paolo Fossati|ànno=2007|méize=zùgno|tìtolo=E surpréise da Gainâa|revìsta=Sub|nùmero=261|pp=52-56|léngoa=IT}}</ref>
* ''Chaetaster longipes''<ref name=":1" />, cun 'na grande abundànsa<ref name=":1" /> de ''vitta bentonica''.
I pùnti de imersciùn ciü impurtanti a l'in gì(r)u de l'ìsu(r)a i sun:
* '''Crìstu Redentû da Punta da Farcuna(r)a''' (<small>{{coord|44|1|24.75|N|8|13|33.96|E|display=inline}}</small>) In te u fundà cixin a l'ìsu(r)a l'è stà pusà 'na rafigurasiùn du Cristu Redentû, se teöva in te u fundà a partì da u 29 de [[Seténbre|setèmbre]] du [[1998]]. A stàttua de brunsu a l'è pòsta a 18 metri de profonditè<ref name="Cycnus">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20070927041354/http://cycnus.net/isola_gallinara.html|tìtolo=Immersioni nei pressi dell'isola|léngoa=IT|vìxita=2021-04-29}}</ref>, questa a l'è ata 2 metri e 70, cun a bàse pugiànte a 'n blòccu de sémèntu de dimensiùisu 3 metri x 3.<ref>{{Çitta web|url=http://www.centrosubideablu.com/immersioni|tìtolo=Statua del Cristo Redentore|léngoa=IT|vìxita=2021-04-29}}</ref> A fauna bentonica a l'è caraterizâ da culònie pe'u ciü de ''nudibranchi''.<ref name=":0" />Ai 12 de [[Zûgno|zügnu]] de l'ànnu [[2011]] a l'è stà messa ina tàrga in lengua braille, ai pèi da stattua, inte l'ambitu de dife(r)ènti prugètti pe' agiüttà i disabili; l'uperasiùn l'é(r)a cumpiüa da u ''5º nucleo de magrùi da sitè de [[Zena]]'', cu ascì a partecipasiùn du Cumandu da Capitane(r)ia de pòrtu da vixina [[Arasce|A(r)àsce]], grassie ascì a u ''Centro Idea Blu'' e a ''HSA Italia''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/isola-gallinara-albenga.htm|tìtolo=Isola gallinara|léngoa=IT|vìxita=2021-04-29}}</ref>
* '''Punta Sciusciaû''' (<small>{{coord|44|1|34.08|N|8|13|44.77|E|display=inline}}</small>) Da i 15 ai 30 metri<ref name=":0" />, a nu a presènta gròsse dificultè in particulàre, levàu che pe'a prufunditè e a curènte. Chi i se pònen vegghe de suvènte bestie de grosse dimensciùi cumme ''sèrnie'', ''mürene'', ''purpi'' e ''scùrfani'' e, andandu versu i 30 mêtri de prufunditè, se vegghen ascì e spugne de dimensciùi dife(r)ènti.<ref name=":0" />
[[Immaggine:Albenga-IMG_0348.JPG|miniatura|U palàssiu Pe(r)usu-Seulla]]
=== Archeulugìa sutt'ègua ===
L'Ìsu(r)a a l'é(r)a puntu d'atraccu pe'e imbarcasiùi zà inte l'antighitè, se trövan ancöi pa(r)egge testimuniànse, survatüttu dui relitti de nàvi rumâne de u [[I secolo a.C.|I seculu a. C.]] càreghe de giâre ''(anfu(r)e)''.
Ste due nâve e sun cunusciüe cu'i nùmmi de ''Relittu A'' e de ''Relittu B''. Intu [[1999]] u l'è stàu istitüìu u Nücleu Upe(r)atìvu pe' l'Archeulugia Sutt'ègua prugèttu da Survintendènsa pe'i Beni Archeulogichi da Ligü(r)ia, che a l'ha cumensàu in'inténsa ativitè de riserca, stüddiu e valurisasiùn duve(r)andu scistemmi avansèi inte stu campu.
{{Clear}}
== Galerìa de immagini ==
<gallery widths="150" mode="packed">
Immaggine:17031 Albenga, Province of Savona, Italy - panoramio.jpg|L'ìsu(r)a vista da Arbenga
Immaggine:Isola Gallinara.JPG|L'ìsu(r)a vista daa ''[[Via Julia Augusta]]'', fra Arbenga e A(r)asce
Immaggine:Isola Gallinara dal Monte di Albenga.JPG|A Gainâa da i munti
Immaggine:Mar Ligure, isola Gallinara e costa di Ponente verso Imperia - Borgio (Borgio Verezzi).jpg|L'ìsu(r)a e a Rive(r)a viste da [[Bòrzi e Veresso|Borzi]]
Immaggine:Isola Gallinara di sera.jpg|L'ìsu(r)a da A(r)asce aa séi(r)a
</gallery>
== Nòtte ==
<references responsive="" />
== Bibliografia ==
* {{Çitta publicaçión|outô=[[Nino Lamboglia]]|ànno=1937|tìtolo=Vestigia dell'alto medioevo nell'abbazia della Gallinaria|revìsta=Rivista Ingauna e Intemelia|volùmme=III|nùmero=1-2|pp=62-66|léngoa=IT|cid=Lamboglia, 1937}}
* {{Çitta publicaçión|outô=[[Nino Lamboglia]]|ànno=1952|tìtolo=La nave romana di Albenga|revìsta=Rivista di Studi Liguri|volùmme=XVIII|pp=131-236|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=I monumenti medioevali della Liguria di Ponente|ànno=1998|editô=Istituto Bancario San Paolo di Torino|çitæ=Tü(r)in|léngoa=IT|p=101}}
* {{Çitta lìbbro|outô=B. Massabò|tìtolo=Les îles du litoral provençal et de la côte ligure. Actes du Seminaire d'Archeologie|ànno=1998|çitæ=A Burdighe(r)a|léngoa=IT, FR|òpera=Bulletin Archeologique de Provence|capìtolo=Scavi nella grotta di S. Martino, nell'isola Gallinaria, ad Albenga|cid=Massabò, 1998}}
== Àtri prugètti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Arbenga]]
[[Categorîa:Giögrafîa da Liguria]]
[[Categorîa:Îzoe]]
lq18xni4dsnc8fk9zo2i6a07xyjm9hy
269849
269842
2026-05-20T18:52:20Z
N.Longo
12052
/* Nòtte */ rev ref
269849
wikitext
text/x-wiki
{{Arbenganese}}
[[Immaggine:Isola_Gallinara-regione_Monti.jpg|miniatura|L'ìsu(r)a Gainâa]]
L''''ìsu(r)a Gainâa''' (segundu a grafia [[Dialettu arbenganese|arbenganese]] du Bolia ''L'Iṡuȓa'', scrita ''L<nowiki>'</nowiki>isu"a'' inta grafia du Gastaldi<ref>{{Çitta publicaçión|dæta=2022-01-06|tìtolo=Albenga: l’isola Gallinara come si chiama nel dialetto albenganese? Soltanto isu”a|revìsta=Trucioli|volùmme=Ànnu X|nùmero=67|léngoa=IT|url=https://trucioli.it/2022/01/06/albenga-lisola-gallinara-come-si-chiama-nel-dialetto-albenganese-soltanto-isua/}}</ref>, ascì sulu ''A Gainâa,'' o ''Gainài(r)a'' inte l'entrutèra, in [[Lengoa zeneize|zenese]] ''îzoa Galinæa'', in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]] ''isola Gallinara'' o ''Gallinaria''<ref>{{Çitta web|url=http://www.summagallicana.it/lessico/g/Gallinara%20Gallinaria%20isola.htm|tìtolo=Isola Gallinara o Gallinaria|léngoa=EN, IT|vìxita=2026-05-20}}</ref>, ''Insula Gallinaria'' o ''Gailiata'' in [[Léngoa latìnn-a|lengua latina]]) a l'è 'n' ìsu(r)a ch'a se tröva intu [[Mâ Ligure|Mâ Ligü(r)e]], da vixìn aa còsta da [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], de rimpèttu au cumün d'[[Arbenga]], inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savùna]]. A l'è distante 1,5 km daa costa e a l'è culegâ cu'a rive(r)a pe' in brassu de mâ daa prufunditè de 12 mêtri in méddia; sta chi a furma a [[Riserva natü(r)âle regiunâle de l'Ìsu(r)a|riserva natü(r)âle regiunâle de l'ìsu(r)a Gainâa]].
== Geugrafìa ==
[[Immaggine:PmAlbenga25.jpg|miniatura|L'ìsu(r)a vista daa ma(r)ina d'Arbenga]]
A Gainâa a se tröva in frunte aa punta du quartê [[Arbenga|arbenganese]] de [[Vaìn]], de prubabile a s'è destacâ daa tèra-fèrma pe' efèttu de l'issâse du livéllu du mâ ch'u remunta au periudu du ''quaterna(r)iu''. A l'è a segùnda ìsu(r)a ligü(r)e pe'estensciùn cun 0,21 km<sup>2</sup> de süperficcie, dòppu [[A Parmàia|A Parmà(r)ia]], mèntre a l'è a primma de quelle savunesi, seguìa da l'[[Îzua de Berzezzi|Ìsu(r)a de Berzezzi]].
{{Màppa de localizaçión|IT-LIG
|mark =
|cat_fuorimappa =
|noerr =
|AlternativeMap = Relief_map_of_Italien_Ligurien.png
|relief =
|max_height =
|width =
|float = left
|caption = A Gainâa inta màppa da Ligü(r)ia
|border =
|link =
|marksize = 8
|long = 8.22787
|label = Ìsua Gainâa
|lat = 44.02505
|longitùdineEW = E
|longitùdineSegóndi = 39.983
|longitùdinePrìmmi = 13
|longitùdineGràddi = 8
|latitùdineNS = N
|latitùdineSegóndi = 31.472
|latitùdinePrìmmi = 1
|latitùdineGràddi = 44
|background =
|position = topright
|label_size = 90
|sinottico =
}}
U tòccu fra l'ìsu(r)a e a [[Arbenga|sitè]] u l'è largu tòstu 1 400 m in tu pùntu ciü stréitu, cun 'na prufunditè variabile, tra i 11 e i 20 m, cun u fundu d'a(r)ena. A murfulugìa de sti fundâli a repìa u terén presènte in sce l'ìsu(r)a stéssa, razunzèndu rapidu a meridiùn de 'na prufunditè ch'a rìva fin ai 50 m, mèntre au nord numma de 10 m au màscimu. U se ghe riva fassile dau pòrtu d'[[Arasce|A(r)àsce]], ma u nu se ghe pò fà vixita scicumme prupietè privâ.
E ''falesie'', e e còste cu'e rocche a piccu in sciu mâ che e a sircundan, sun de quarsciti de cu(r)û grixu, in grùppi de pà(r)eggiu spessù (gene(r)almènte de quarche decimetru), cun di cunglume(r)èi chi-i sciòrtan in scia parte gi(r)â au nord.
A diresiùn de queste stratificasiùi a l'è a mèxima du survastante ''cappu de Santa Cruxe'', da dunde sta chi a se sa(r)eva destaccâ. L'eruxùn mà(r)ina a l'ha determinàu 'na fùrma da costa "âta", ciü cunscide(r)évule in ti vèrsanti meridiunali e de levànte, a stréitu cùntattu cun u mà avèrtu. Pé questa caratéristica ch'u nu se ghe riva fassile de diferenti falesie òspitan di nìi di ochìn de mâ.
=== Lucalitè de l'ìsu(r)a ===
[[Immaggine:Mappa tupunumastica de l'Ìsua Gainâa (Arbenga).svg|thumb|Mappa tupunumastica de l'ìsu(r)a, intu parlà du postu]]
Dife(r)ènti e sun e denuminasiùi ch'i g'han i punti specifichi de l'ìsu(r)a, numinèi in mòddu da avêghe rife(r)imènti fissi, survatüttu dai naveganti. U ciü grossu de sti chi u s'è svilüpàu drìtu inta [[Dialettu arbenganese|parlâ lucâle]]. I tuponimi ciü impurtànti i sun: A Madunìna, Sutt'ai érxi, A capélla, U Sciusciaû, San Martìn, L'Erchéttu, E Tôgne, Sutta a tûre, A Gròtta, A Farcunâa, A Nâve, E Ciappe, U Scöggiu giàncu<ref>Scöiu ascì</ref> e A Cùa da rea.
== Stò(r)ia ==
=== Primme testimunianse ===
St'isu(r)a a pìa u sò numme dae gaìne servèghe che a l'han pupulâ intu passàu, cumme ne riportan Catùn e Varùn.<ref name=":0">{{Çitta publicaçión|outô=Alberto Balbi|ànno=2007|tìtolo=Gallinara, la dimenticata dal tempo|revìsta=SvbAqva|volùmme=III|nùmero=22|p=62-70|léngoa=IT|méize=arvì|url=https://www.scubaportal.it/gallinara-l-isola-dimenticata-dal-tempo/}}</ref>
U nu se cunusce au muméntu u nùmme che i [[Liguri Antighi|antighi Ligü(r)i]]-[[Ingauni|Ingàuni]] i daxevan a sta chi, scibèn che stu chi a l'ha rivestiu fin da l'antichitè ina pusisiùn impurtante pe'i tragitti tra a Gallia e a [[Penîzoa Ibérica|Penisu(r)a ibe(r)ica]], zà cu'i [[Impêo Roman|rumai]]. A cumpa(r)ìsce inta [[Tabula Peutingeriana]] cun u numme de ''Gailiata''. E sun stète ascì ritruvàe testimunianse de varia u(r)igine a partì da u [[V secolo a.C.|V seculu a.C.]], cumme anfu(r)e pe' cunservà öiu e vìn, aù cunservàe au [[Müseu Navâle Rumàn|Müseu Navâle d'Arbenga]].<ref>Angiolo del Lucchese, ''Indagini stratigrafiche sull'Isola Gallinara'', Archeologia in Liguria.</ref>
[[Immaggine:Tabula_Peutingeriana_Albingauno_Gailiata.jpg|miniatura|Particulare da Tabula Peutingeriana cun ''[[Albingaunum|Albingauno]]'' e ''Gailiata'' in sìmma|sinistra]]
A Gainâa a l'è ligà a figü(r)a de San Martin de Tours, impegnau inta lotta cuntru ''l'erexia ariana'', ch'u vegne pe' stu fètu ascì früstàu (in ta nativa Pannonia) e cacciàu, prima da a [[Fransa]] e poi da [[Milan]], dunde l'éan stèti eletti vescuvi ariani.
In tu [[357]] véllu u razunze dunca l'ìsu(r)a dunde u pàssa quattru anni da sò vitta cumme eremita, anche se prubabilmènte nu u l'é(r)asùlu du tüttu, vistu che e cronache segnalan ascì 'n prève, prubabilmènte ''San Sulpicio Severo''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppina Spadea Noviero|tìtolo=Albenga: un antico spazio cristiano: chiesa e monastero di San Calocero al Monte: un complesso archeologico dal I d.C. al XVI secolo|ànno=2010|editô=Fratelli Frilli Editori|çitæ=Zena|léngoa=IT|outô2=Philippe Pergola|outô3=Stefano Roascio|url=https://www.academia.edu/90883908/Albenga_un_antico_spazio_cristiano_chiesa_e_monastero_di_San_Calocero_al_Monte_un_complesso_archeologico_dal_I_d_C_al_XVI_secolo|ISBN=978-88-7563-521-3}}</ref>, e pe' in periudu ascì ''Ilario de Poitiers''; in sce questu teritòiu u mangiava l'''elleboro'', ciànta che sé descröve poi velenusa. 'Na stòia a 'cunta che truvànduse in te u muméntu de mùi pe' quést'èrba San Martin sèieva stàu miraculàu, sarvanduse. Da lì u lascìa l'ìsu(r)a pe' turnà a Poitier.
Pé ricurdà u peregrinàggiu cumpiüu da u Santu (da Sabaria, ancöi in [[Ungherîa|Ungaìa]], fin aa [[Liguria|Ligüria]]) l'è stau creàu 'n prugèttu cu se ciàmma ''Via Sancti Martini.''<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20241130222524/https://www.icaminantes.com/via-sancti-martini/|tìtolo=Via Sancti Martini|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref>
De 'stu periudu chi l'è a rapresentasiùn de [[Sant'Ilàrio de Poitiers|Sant'Ilà(r)iu de Poitiers]], mentre u scàccia da chi 'n dragu, simbulugia de l'Arianeximu.<ref>{{Çitta web|https://novartestoria.wordpress.com/2011/12/24/le-statue-in-s-gaudenzio/|Le statue di San Gaudenzio|dæta=24 dixèmbre 2011|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20|outô=Giovanni}}</ref>
In tu mèximu periudu u se férma in sce l'ìsu(r)a ascì [[San Gaudenzio|San Gaudènsiu]].<ref>{{Çitta web|https://web.archive.org/web/20230130184557/https://liguriaedintorni.it/pupi-bracali-alla-scoperta-della-panoramica-ceriale/|Alla scoperta della Panoramica di Ceriale|outô=Stefano Pezzini|dæta=2018-01-10|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20|outô2=Maurizio Pupi Bracali}}</ref>
U monàstéu de San Martin vegne fundàu in tu [[V secolo|V seculu]] dai monaci de [[San Conbàn|San Cu(r)umbàn]] de l''<nowiki/>'''[[Irlanda (isoa)|Irlanda]]''.''<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://www.saintcolumban.eu/sito/b-il_santo/b_06-il_cammino_di_san_colombano/b_06_09-siti_geografici/documenti/03-l_isola_gallinara.pdf|tìtolo=L'Isola Gallinara|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref>
Doppu e distrusiùi [[Saraceni|saracene]] du [[IX secolo|IX]] e [[X secolo|X secolu]] questu u végne ricustruiu dai ''Benedettin''.
U véscuvu d'Arbenga ''Ingolfo'' u asségna ai muneghi de San Martin d'Arbenga in tu [[940]], questu u se trasfurma inta sede in sce a tèra fèrma de l'abassìa, assèmme aa baxìica de San Calocciu e aa gexa de Sant'Anna ai Munti e, doppu, ascì a ''Gexa de Santa Maìa in Fontibus'' e âtri pusedimènti lì vixin.
=== Da l'annu 1000 ===
L'abassìa a l'è ducümentâ intu [[1011]], cu'u numme de munastê di Santi Ma(r)ìa e Martìn assèmme ai grandi pusedimènti du [[cumitàu d'Arbenga]], ch'u cumprendeva u teritò(r)iu da [[Sanremu|Sanremmu]] a-u [[Finô|Finâ]], cun capitâle [[Arbenga]].
Intu [[1044]] a utégne da u Pàppa Benedettu IX l'esensiùn aa giü(r)isdisiùn vescuvile e pìa prupietè in Italia, [[Catalogna]] e [[Barçellonn-a|Barseluna]], in [[Provensa]] e [[Corsega]].<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Luigi Tommaso Belgrano|outô2=Achille Neri|ànno=1883|méize=zenâ|tìtolo=Rassegna bibliografica|revìsta=Giornale ligustico di archeologia, storia e letteratura|editô=Tipografia del R. Istituto Sordo-Muti|çitæ=Zena|volùmme=Ànnu X - Fasciculu I|p=236|léngoa=IT|url=https://books.google.it/books?id=OPwno5DoVbAC&pg=PA236}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luciano Livio Calzamiglia|tìtolo=L'isola Gallinaria e il suo monastero|ànno=1992|editô=Dominici Editore|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=IT|pp=50-51|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0024289}}</ref>
Zà da u [[1011]] e risültan de impurtànti dunasiùi aa cùrte de [[Barçellonn-a|Barseluna]], da espunènti de àtu lìvéllu cùmme San Pere de Riudebitlles cu'a sò gexa e u relatìvu au sò vàstu teritò(r)iu, ch'u cumpréndeva u ''Castrum de Capra'' in pusisiùn strategica pe'a ''Reconquista.''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restano|outô2=Maria Celeste Paoli Maineri|outô3=Mario Mercenaro|tìtolo=La cattedrale di Albenga|url=https://www.google.com/books/edition/La_cattedrale_di_Albenga/vaX6NAAACAAJ|ànno=2007|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|ISBN=88-86796-31-5}}</ref>
A marchesa ''Adelaide de Susa'' a dùna intu [[1064]] u munasté e i àtri pusédimènti ìngauni e de [[U Portu|Pòrtu Mauìssiu]] a l'''abasìa de Abbadia Alpina de Pinerolo''.
In tu [[1163]] u rìva in sce l'ìsu(r)a u Pàppa Alessandro III che u l'é(r)ain füga da [[Federigo Barbarossa|Federigu Barbarussa]]; e pe' a prutésiùn risévüa dai muneghi u puntefice [[1169]] cun 'na bùlla papâle aa fà divéntà autonoma, sutta a prutésiùn in moddu dirètru daa Santa Sede.
A partì da u [[XIII secolo|XIII seculu]], i edifissi subìscian 'na decadènsa prugrescìva andàndu a fìnì sutta au cuntròllu da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica Zenese]]. Cùn a mòrte de l'abate Carlo Del Carreto du [[1473]], a abasìa vegne trasfurmà in ''cumménda'' e asegnà a a famìa ''Costa'' che a mantegne pé-i dui seculi sucéscìvi.
Simone Carlone de [[Sann-a|Savùna]], pudestà zenese a Arbenga, da u [[1542]] e fìn au [[1547]], l'ha fètu custrüì 'na tùre de avistàmèntu pe' difénde a còsta ligüre. Questa l'è stà dòppu réstaurà e ricustrüìa a partì dau [[1586]] pe' opé(r)ade a [[Repùbrica de Zena|Repubbrica de Zena]] realisà in fùrma sirculàre cun e müagne strumbàe cun 'na cisterna intèrna, a cumménda a passa sutta u cuntròllu di vescuvi arbenganeixi da u [[XVII secolo|XVII seculu]].
In te u [[Zenâ|zenà]] de l'ànnu [[1866]], u nòrdicu ''Fraz Salsig,'' u èntra in ta grotta de San Martin e u scrivià che lì dréntu se trövan ancü casinàssi e i rèsti de l'atà de l'àntiga capelétt, dunde se pònan ascì vegghe e osse de 'n ümàn<ref name=":2" />, in té u stéssu periudu monasté e ìsu(r)a végnàn cedüi<ref name="parks.it">{{Çitta web|url=https://www.parks.it/riserva.isola.gallinara/pun.php|tìtolo=Punti d'interesse|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20|outô=Riserva Naturale Regionale dell'Isola Gallinara}}</ref> dirétamènte da u Vescuvu arbenganese Raffaele Biale, cun pàeggi "mugugni" da parte de a pupulasiùn lucale, a pruprietà a divegne de 'n banché, ciàmau ''Leonardo Gastaldi'', de [[U Portu|Impeia Pòrtu Mauìssiu]], véllu finià pe cunscideàse u ''Scignù de l'Ìsua,'' anche se questa a cangià pruprietè bén bén de votte in tu tèmpu.<ref name="cds">{{Çitta web|url=https://www.corriere.it/cronache/20_agosto_03/liguria-l-isola-gallinara-venduta-un-ricco-ucraino-oltre-10-milioni-7145ca7c-d4e6-11ea-85eb-cddcd933cbd3.shtml|tìtolo=Liguria, l'isola Gallinara venduta a un ricco ucraino per oltre 10 milioni|outô=Mario Gerevini|dæta=3 agustu 2020|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref>
=== Da u 1900 ===
[[Immaggine:Chiesa_Isola_Gallinara.jpg|miniatura|U campanìn da gexa de San Martìn in sce l'ìsu(r)a]]
Da u [[1905]] u divènta prupietèu ''Michele'' ''Riccardi'' ch'u fà custrüì 'na gexa, in stìlle "''neoromanico"'', dedicà a San Martìn.<ref name="parks.it" />
Zà da u [[1932]] a càngia turna prupietèu, vegne difatti pià da ''Gian Giacomo Roseo'', in impréndirù [[Lombardïa|lumbardu]] e [[Piemonte|piemunteise]] che u àmplia a vìlla existènte, azunzèndu u luggiàu au primmu ciàn e a piscina lì vixin, végne ascì cunsulidà a tùre d'avistamèntu du '500 e azunze in giardìn recintàu ch'u sircùnda tütta a réxidènda ìsulàna.
Sò muié, ''Adelina Gallo'', a l'ha purtàu diférènti mudiffiche aa végetasiùn de l'ìsu(r)a, métèndughe növe sciüe, e incrementàndu a présènsa da màccia mediteranea, cumme i ciprèssi.
In tu mèntre de sta ativitè édilissia, in tu [[1936]] sun stèti purtai aa luxe i rèsti de 'na [[Gexa (architettua)|gexa]] de dimensiùi mudèste, quaxi 5 m pe' 9 m de lünghessa, cùn e 'fundamènta basèi in sce a roccia cùn l'''abside'' semi-réundu vultàu au punènte. Segundu u studiùsu [[Nino Lamboglia]] ch'u atribuìva e müàgne a l'épuca de l'àtu [[Etæ de Mëzo|mediuevu]], i alòggi di muneghi duvéivàn truvàse in te a parte da Gainâa dunde aù se tröva l'abitasiùn; scibén questu 'sta suppusisiùn a nu a l'è mai stà poi vérificà cumpletamènte, in quantu nu a l'è stà fà n'analixi stratigraffica; sta ipotesi chi a l'é(r)a basâ in sce u fàttu che l'éan stète truvàe de tégule a ''embrixe'' daa tradisiùn rumana, cùn ascì 'na séie de sepultüe de muneghi.<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1937}}</ref>
Cùn u sciòppu da [[Segonda Guæra Mondiâ|Segùnda Guèra Mundiâ]] in sce l'ìsu(r)a vegne installà 'na base tedesca, ch'a vegghe l'edificasiùn de màgasìn, depoxiti e galérie.<ref name="cds" />
=== Dòppu a Segùnda Guèra ===
Intu [[Lûggio|lüju]] du [[1947]] e ègue da l'ìsu(r)a sun stète u tìatru de quella ch'a végne ciamà ''tragedia de Arbenga'', dunde l'ha pérsu a vìtta afugàndu 48 persune, ciü tanti fiöi.<ref name="cds" />
A a fìn di [[Anni 50|anni '50]] a végne vendüa a l'indüstriâle [[Zena|zenese]] Diana, ch'u u ghe fa 'na darsena picina, l'alaciamèntu au servìssiu de l'eletricitè e de l'aiva putabile, anche se in ti anni a vegnì sti chi i se sun ruvinèi.<ref name="cds" /><ref name="parks.it" />
A-a fin di [[Anni 1970|anni '70]] a pruprietè de l'ìsu(r)a, cun anessa ascì a villa a vegne frasiunâ fra ciù növi pruprietàri.<ref name="cds" /><ref name="SecoloXIX_20200804">{{Çitta web|url=https://www.ilsecoloxix.it/savona/2020/08/04/news/tutti-d-accordo-sul-futuro-dell-isola-la-gallinara-ora-torni-pubblica-1.39158003|tìtolo=L’isola della Gallinara a un Paperone ucraino: terreno per 10 milioni e altri 15 per le case|outô=Luca Rebagliati|dæta=4 agustu 2020|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref>
[[Nino Lamboglia]] l'hà chi efétüàu u primmu<ref name=":0" /> de 'na fi(r)a de intervènti de recüpe(r)u intu u brassu de mâ vixin a l'ìsu(r)a [[1950]], cuscì grassie a l'ütilizzu da "''motonave'' ''Artiglio"'' grassie aa quâle l'è sciùrtìu a purtà tùrna a a lüxe 1000 ''anfore'' rumâne che se truvavàn sutta au fundàle; u l'è prubabile che queste traspurtàvan vìn pruveniènte daa zona de [[Napoli|Napuli]] e dirette versu a ''Gallia'', ancöi [[Fransa|Frànsa]].
A partì da u [[1989]] l'isua a l'è stà numinà cumme [[Riserva natü(r)âle regiunâle de l'Ìsu(r)a|riserva natü(r)ale]], pe' questu da quellu periudu u ghe sugiurna sèmpre in guardìan, pe' prutezze a zona dau fögu e tegnì in urdine i sentèi ch'i se estèndan lungu quaxi 10 chilometri tutali.
Tütte e spese lé manutensiùn e a sò sarvaguàrdia sun a caregu de-a l'aziènda custitùia da i pruprietà(r)i: ''Gallinaria S.r.l.'' cun a sedde a [[Turin|Turìn]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.icribis.com/it/scheda-azienda/NO220467_GALLINARIA_S.R.L.|tìtolo=Gallinaria S.R.L.|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref>
In ti fundàli ch'i i se trövan vixin sun stèti rinvégüi sucéscivamènte<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20080812063146/http://www.sullacrestadellonda.it/archeo/gallinara.htm|tìtolo=Archeologia marina - Gallinara|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref> diférènti relitti e manufàtti, pe' a magiurànsa risalènti au [[V secolo a.C.|V séculu a.C.]] e identifichè cumme pruvéniènti da a zona de [[Marseggia|Marsìa]], pe' via di cumèrci avegnüi in tu passàu. Diférènti sun i repèrti sun cunservèi in tu [[Müseu Navâle Rumàn|Müseu navâle rumàn]] di [[Arbenga]] au Palàssiu Pe(r)usu-Seùlla, frà i quali se pònan truvà bèn bèn de ànfu(r)e de l'epuca rumana da u periudu relubbricàn fin au [[VII secolo|VII seculu]].
[[Immaggine:Isola_Gallinara-P1010720.JPG|miniatura|L'ìsu(r)a vìsta da [[Arasce|A(r)àsce]]]]
Fra i anni [[1994]] e u [[1995]] l'ìsu(r)a a l'è stà teatru de 'n impurtànte campàgna de scavi archéulògichi cuurdinèi da ''Bruno Massabò''. Questa campagna a l'ha purtàu a scavà in sce u vèrsante de ''sud-est'', sutta a ''Grotta de San Martìn'' dunde a tradisiùn gene(r)icamènte a vö ch'a fùsse u rifùggiu eremiticu du Sàntu.
U primmu scàvu u vegne fètu in te vixinànse de in pendìu brüscu; quésti i l'han purtàu aa luxe 'na ''tùmba aa capüsìna'' dislucà propiu in te quélla zona; l'é(r)asènsa u curéddu o atti materiali ch'i permetévam de dàtala precixamènte: pe' questu a végne riténüa 'na sepultüa tàrdu antiga de 'n munegu. In ta grotta vegne ritruvà a tùmba a cassa in müatüa cun a fùrma de trapessiu rivestìa internamènte da u ''cocciopesto'', risalènte fra u [[VI secolo|VI]] e u [[VIII secolo|VIII seculu]]; mèntre i schéletri rìnvégnüi l'éan du [[XIV secolo|XIV seculu]] cùmme l'ha dimustràu in'analixi radiumétrica. Vegnen ascì rìtruvèi di rèsti de 'n ''làmpada vitrea'' a suspensciùn, databile frà u [[IV secolo|IV]] e il [[VII secolo|VII seculu]]; quéste scuvèrte l'han purtàu a interpretà che a tùmba l'é(r)ain ''segnaculum'', lucalitè de sepultüa privilegià, prestigiusa perché ligà a a figü(r)a de San Martin.<ref>{{Çitta|Massabò, 1998}}</ref>
=== Anni 2000 ===
[[Immaggine:Isola Gallinara panoramica.jpg|thumb|L'ìsu(r)a inte ina fòto a 180°|left]]
Da u [[2009]] i vegnen realizèi di travàggi edilissi, e a vegne istitüia a survéiànsa archeulogica, ch'a fau pe' a primma votta in'analixi déttaià in sce u scitu, scibèn sulu in te l'a(r)ia ch'a riguardava i scavi. Questa a l'ha specificàu l'ativitè da tàrda [[Etæ de Mëzo|etè de mezzu]], ligà a e urtime faxi de vitta du ''sénobiu benedetìn'', ma ascì 'na frequentasiùn rumàna cùn framènti sérammici cunscistènti rinvegnüi, cùmme séràmmiche a vérnìxe négra, mü(r)àgne sutìi, tèra sigillà, e numeüxi àtri cùntenituri da traspòrtu, fra l'etè repübbricana e quélla imperià. U scàvu u l'avegne in tu salùn au ciàn tèrén da villa, chi e sun stète ritruvàe ascì àtre mü(r)agne, téfnìe assèmme da 'na fòrte ''màlta''. 'N àtru sàggiu l'ha purtàu a a lüxe invece strutüe du bàssu medievu. Tütti sti scàvi chi l'han purtàu a cunscide(r)à cumme segü(r)a l'ipotexi zà da primma purtâ avanti dau Lamboglia, dunca se cunscide(r)a che a villa a sécce stâ edificâ a partì da l'antìgu munastê de i muneghi benedettìn.
Fra u [[2017]] e u [[2018]] l'é stâ fâ turna in'impurtante risèrca in sciu genere de quella nàve naufragâ a l'épuca rumana e in sci mate(r)iali che sta lì a traspurtava.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/conferenza-la-nave-romana-di-albenga-nascita-e-sviluppi-dellarcheologia-subacquea/|tìtolo=Conferenza "La nave romana di Albenga. Nascita e sviluppi dell’archeologia subacquea"|dæta=17 marsu 2020|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref>
Inte l'[[Agosto|àgustu]] du [[2020]] i meddia i l'han dètu a nutissia che l'isua duxéva ésse vendüa pe 'na cifra vixina a 30 miliùi de [[Euro]] all'inzegnê de urigine [[Ucrainn-a|ücraìna]] Olexandr Boguslayev<ref>{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/savona/2020/08/03/news/venduta-a-un-magnate-ucraino-l-isola-gallinara-valore-10-milioni-di-euro-1.39154089|tìtolo=Venduta a un magnate ucraino l’isola Gallinara, valore 10 milioni di euro|outô=Giò Barbera|dæta=3 agustu 2020|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref><ref name="SecoloXIX_20200804" />, ch'u u l'è stàu ascistìu dai avvucatti Alberto Cortassa e Yannick Le Maux, segnàndu de cunseguènsa l'ìnissiu de ina ''campàgna mediattica'' téisa a cunvìnse e pübbriche aministrasiùn a fà valé u dirittu da prelasiùn e acquisì l'Ìsola.<ref name="SecoloXIX_20200804" /><ref>{{Çitta web|url=https://www.corriere.it/cronache/20_agosto_04/gallinara-franceschini-faremo-tutto-possibile-perche-un-isola-tale-bellezza-sia-fruibile-tutti-c06c898a-d66f-11ea-b09b-c444f41468ab.shtml|tìtolo=Gallinara, Franceschini: «Faremo tutto il possibile perché un’isola di tale bellezza sia fruibile da tutti|outô=Alessio Ribaudo|dæta=4 agustu 2020|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref>
Pe questu u 19 de [[Seténbre|setèmbre]] du mèximu ànnu u ''Ministe(r)u di bén e de e ativitè cultüali e du turismu'' (in siggla ascì MiBACT) dà a nutissia che u Stattu Italia u vö esercità questu dirittu, pe' rènde l'Ìsua pübbrica<ref>{{Çitta web|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2020/09/19/news/liguria_l_isola_gallinara_diventa_pubblica_mibact_esercita_prelazione_su_villa_padronale-267826015/|tìtolo=Liguria, l'isola Gallinara diventa pubblica: Mibact esercita prelazione su villa padronale|dæta=19 setèmbre 2020|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref> scìben, a a fìn, a prelasiùn du [[Italia|Stattu]] a l'è stà esercità u 17 setèmbre sulamènte in sce a rexidènsa de Villa Diana: nu gh'è dunca l'acèssu dirèttu a a mâina a restante parte infatti, cun i àtri edifissi e fabbrichèi, u pòrtu, e a gexa, cun ascì i rèsti du munasté ai prupieta(r)i privèi.
== Ativitè sutt’ègua ==
L'ativitè sutt'ègua aturnu a l'ìsu(r)a l'é(r)astà pruibìa<ref>{{Çitta web|url=http://web.tiscali.it/cpalassio/Ordinanze/Testiordinanze/Ord77_98.zip|tìtolo=Divieti sulla zona di mare circostante l'isola Gallinara|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref> pe' vìa da presènsa de 'n grùppu de urdìgni bèllichi nu sciuppèi sutta au fùndà é ascì pe' a vìa da presènsa de u relittu (<small>{{coord|44|1|0.7|N|8|13|0.5|E|display=inline}}</small>) risalènte au [[XVIII secolo|XVIII seculu]].
'N àtra urdinànsa sucesciva<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20070927225006/http://www.guardiacostiera.it/Alassio/ordinanze/Alassio_73_06Nov2004.zip|tìtolo=Regolamentazione subacquea|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref> l'ha cunsentìu e imersìui se acumpagnàe da e guidde lucali cunvénsiunàe. In sci fundâli se pòna truvà:
* ''Parazoanthus axinellae'' (margaìtte de mâ);
* ''Axinella polipoydes'' (spügne giàlle): ascì de gròsse dimensciùi);<ref name=":1">{{Çitta publicaçión|outô=Paolo Fossati|ànno=2007|méize=zügnu|tìtolo=Le sorprese della Gallinara|revìsta=Sub|nùmero=261|pp=52-56|léngoa=IT}}</ref>
* ''Chaetaster longipes''<ref name=":1" />, cun 'na grande abundànsa<ref name=":1" /> de ''vitta bentonica''.
I pùnti de imersciùn ciü impurtanti a l'in gì(r)u de l'ìsu(r)a i sun:
* '''Crìstu Redentû da Punta da Farcuna(r)a''' (<small>{{coord|44|1|24.75|N|8|13|33.96|E|display=inline}}</small>) In te u fundà cixin a l'ìsu(r)a l'è stà pusà 'na rafigurasiùn du Cristu Redentû, se teöva in te u fundà a partì da u 29 de [[Seténbre|setèmbre]] du [[1998]]. A stàttua de brunsu a l'è pòsta a 18 metri de profonditè<ref name="Cycnus">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20070927041354/http://cycnus.net/isola_gallinara.html|tìtolo=Immersioni nei pressi dell'isola|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref>, questa a l'è ata 2 metri e 70, cun a bàse pugiànte a 'n blòccu de sémèntu de dimensiùisu 3 metri x 3.<ref>{{Çitta web|url=https://www.centrosubideablu.com/immersioni/13-immersioni/49-statua-del-cristo-redentore|tìtolo=Statua del Cristo Redentore|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref> A fauna bentonica a l'è caraterizâ da culònie pe'u ciü de ''nudibranchi''.<ref name=":0" />Ai 12 de [[Zûgno|zügnu]] de l'ànnu [[2011]] a l'è stà messa ina tàrga in lengua braille, ai pèi da stattua, inte l'ambitu de dife(r)ènti prugètti pe' agiüttà i disabili; l'uperasiùn l'é(r)a cumpiüa da u ''5º nucleo de magrùi da sitè de [[Zena]]'', cun ascì a partecipasiùn du Cumandu da Capitane(r)ia de pòrtu da vixina [[Arasce|A(r)àsce]], grassie ascì a u ''Centro Idea Blu'' e a ''HSA Italia''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/isola-gallinara-albenga.htm|tìtolo=L'isola Gallinara|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20|outô=Cumün d'Arbenga}}</ref>
* '''Punta Sciusciaû''' (<small>{{coord|44|1|34.08|N|8|13|44.77|E|display=inline}}</small>) Da i 15 ai 30 metri<ref name=":0" />, a nu a presènta gròsse dificultè in particulàre, levàu che pe'a prufunditè e a curènte. Chi i se pònen vegghe de suvènte bestie de grosse dimensciùi cumme ''sèrnie'', ''mürene'', ''purpi'' e ''scùrfani'' e, andandu versu i 30 mêtri de prufunditè, se vegghen ascì e spugne de dimensciùi dife(r)ènti.<ref name=":0" />
[[Immaggine:Albenga-IMG_0348.JPG|miniatura|U palàssiu Pe(r)usu-Seulla]]
=== Archeulugìa sutt'ègua ===
L'Ìsu(r)a a l'é(r)a puntu d'atraccu pe'e imbarcasiùi zà inte l'antighitè, se trövan ancöi pa(r)egge testimuniànse, survatüttu dui relitti de nàvi rumâne de u [[I secolo a.C.|I seculu a. C.]] càreghe de giâre ''(anfu(r)e)''.
Ste due nâve e sun cunusciüe cu'i nùmmi de ''Relittu A'' e de ''Relittu B''. Intu [[1999]] u l'è stàu istitüìu u Nücleu Upe(r)atìvu pe' l'Archeulugia Sutt'ègua prugèttu da Survintendènsa pe'i Beni Archeulogichi da Ligü(r)ia, che a l'ha cumensàu in'inténsa ativitè de riserca, stüddiu e valurisasiùn duve(r)andu scistemmi avansèi inte stu campu.
{{Clear}}
== Galerìa de immagini ==
<gallery widths="150" mode="packed">
Immaggine:17031 Albenga, Province of Savona, Italy - panoramio.jpg|L'ìsu(r)a vista da Arbenga
Immaggine:Isola Gallinara.JPG|L'ìsu(r)a vista daa ''[[Via Julia Augusta]]'', fra Arbenga e A(r)asce
Immaggine:Isola Gallinara dal Monte di Albenga.JPG|A Gainâa da i munti
Immaggine:Mar Ligure, isola Gallinara e costa di Ponente verso Imperia - Borgio (Borgio Verezzi).jpg|L'ìsu(r)a e a Rive(r)a viste da [[Bòrzi e Veresso|Borzi]]
Immaggine:Isola Gallinara di sera.jpg|L'ìsu(r)a da A(r)asce aa séi(r)a
</gallery>
== Nòtte ==
<references responsive="" />
== Bibliografia ==
* {{Çitta publicaçión|outô=[[Nino Lamboglia]]|ànno=1937|tìtolo=Vestigia dell'alto medioevo nell'abbazia della Gallinaria|revìsta=Rivista Ingauna e Intemelia|volùmme=III|nùmero=1-2|pp=62-66|léngoa=IT|cid=Lamboglia, 1937}}
* {{Çitta publicaçión|outô=[[Nino Lamboglia]]|ànno=1952|tìtolo=La nave romana di Albenga|revìsta=Rivista di Studi Liguri|volùmme=XVIII|pp=131-236|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=I monumenti medioevali della Liguria di Ponente|ànno=1998|editô=Istituto Bancario San Paolo di Torino|çitæ=Tü(r)in|léngoa=IT|p=101}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Bruno Massabò|tìtolo=Les îles du litoral provençal et de la côte ligure. Actes du Seminaire d'Archeologie|ànno=1998|çitæ=A Burdighe(r)a|léngoa=IT, FR|òpera=Bulletin Archeologique de Provence|capìtolo=Scavi nella grotta di S. Martino, nell'isola Gallinaria, ad Albenga|cid=Massabò, 1998}}
== Àtri prugètti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Arbenga]]
[[Categorîa:Giögrafîa da Liguria]]
[[Categorîa:Îzoe]]
98nh7tdc7sjn42josp07tz0mdpu3l3l
Categorîa:Pàgine in Arbenganese
14
28009
269843
269822
2026-05-20T18:04:46Z
N.Longo
12052
+ 1
269843
wikitext
text/x-wiki
Sta categorîa a l'arechéugge e pàgine ch'én scrîte in ''arbenganese'', a-a mainêa da çitæ ò inte unn-a de variànte da lìsta chi de sótta. Into detàggio, gh'é:
* 57 pàgine in ''arbenganese sitadìn''
** 9 pàgine inta ''grafia du Gastaldi''
** 1 pàgina inta ''grafia du Bolia''
* 11 pàgine in ''tuiranìn''
* 9 pàgine intu ''parlâ de Castrevegliu''
* 6 pàgine in ''parlà d'Èrli''
* 4 pàgine in ''burghetìn''
* 4 pàgine in ''burghetìn di Prigè''
* 3 pàgine in ''castergianchìn''
* 2 pàgine in ''baresté''
* 2 pàgine in ''lecaiö''
* 1 pàgina in ''carendìn''
* 1 pàgina in ''parlà de Villanöva''
* 1 pàgina in ''carporu''
[[Categorîa:Pàgine de Wikipedia pe variànsa|Arbenganese]]
4oei9bb8ac04sb8zz1jjqspjjwobc2v
Utente:Michæ.152
2
31538
269850
269782
2026-05-20T19:05:37Z
Michæ.152
13747
269850
wikitext
text/x-wiki
{{Çitaçión|''O ténpo o pàssa e-a mòrte a vén,<br>
biâti quélli ch'àn fæto do bén.''}}
Me ciàmo Michele (Michelìn), són nasciûo a Zêna e ò pasòu i prìmmi doî ànni da mæ vìtta a Pêgi, ma òua staggo a Cornigén co-a mæ famìggia. Me són diplomòu a-o licêo scientìfico Enrico Fermi de Sàn Pê d'Ænn-a e a-o moménto són derê a studiâ Odontoiatrîa a l'Universcitæ de Zêna. Insémme a-o mæ percórso di stùddi scentìfichi, ò maturòu ànche ‘na fòrte pasción pe-e disciplìnn-e umanìstiche, ch'a m'à sponciòu a interesâme sôviatùtto de filosofîa e de letiatûa clàscica grêga e latìnn-a. Óltre a-a letûa, dónca, me piâxe ànche pasâ o mæ ténpo lìbero inta natûa, de spésso in biciclétta in scê artûe de Zêna ò a caminâ pe sentê in scî mónti.
O mæ mesiâo o l'é de Pra, dónde l'é cresciûo mæ poæ ascì, ma l'é stæto de lóngo ræo sentî parlâ zenéize in famìggia, cómme òrmâi o càpita in tànti câxi. A ògni mòddo a mæ pasción pe-a letiatûa a m'à permìsso de megioâ o mæ zenéize co-a letûa di seu gréndi scritoî, sôviatùtto do Martin Piaggio e do Federico Gazzo. Cosci ò deçîzo de inparâ a adêuviâ a grafîa ofiçiâ pe fornî a mæ contribuçión, picìnn-a e inperfètta, inta trasmisción de ‘na tradiçión inportànte, ch'a pâ fâ de lóngo ciù fadîga a sorvevîve a-e generaçioìn.
Ingenoaménte credûo coruçión de ‘na ciù viâxa léngoa italiànn-a, de spésso into pasòu o patrimònio di dialètti o l'é stæto dæto pe segûo e ànsi conscideròu inbaràsso pe superâ ‘n pasòu aretròu: sôlo inti ùrtimi ténpi émmo però acapîo che sti parlæ, dîti ciù precizaménte léngoe regionâli, són in veitæ ‘na manifestaçión ch'a l’aciànta e réixe inte ‘n’antighìscima tradiçión, paralélla a-a nòstra comùn identitæ italiànn-a. Sto tàggio da stöia, cómme di âtri, o l'é però restòu ciufîto cómme ‘na mutilaçión da nòstra ereditæ, che ne peu inpedî d'acapî e raxioìn profónde pe-e quæ sémmo quélli che sémmo.
Pe quésto mi créddo che, inte ‘na soçietæ che pe divèrsci açidénti a l'é sénpre ciù invexendâ, omologâ, alienâ, a coscénsa do pòsto dónde vivémmo ne permétte de descrovî e avardâ a nòstra identitæ umâna: l'é cosci chi-â “cûa pe-a cultûa” a divégne alôa ‘na mêxìnn-a pe-a persónn-a, da quæ ànche quélli che vegniân aprêuvo a niâtri àn drîto de gödî. Do rèsto, cómme o dîva o George Steiner, fòscia davéi “quànde ‘na léngoa a mêue, un mòddo de inténde o móndo, un mòddo de amiâ o móndo o mêue insémme a lê”.
== E pàgine ch'ò creòu ==
=== [[File:Natural science.png|30px|border]] Scénsa ===
;[[Energîa]]
;[[Çélola]]''
;:''[[DNA]]''
;:''[[Mitocóndrio]]''
;:''[[Proteìnn-a]]''
;:''[[Traduçión (biologîa)]]''
;:''[["Dògma" çentrâle da biologîa molecolâ]]''
;[[Cheu]]
;[[Sàngoe]]
;[[Moutîa]]
;:''[[Càncou]]''
=== [[File:Icon History.svg|30px|border]] Stöia ===
;[[Preistöia]]
;::''[[Fêugo]]''
;::''[[Metàllo]]''
;::''[[Scritûa]]''
;:''[[Etæ do Brónzo]]''
;[[Viturii]]
;[[Prîa Scrîta]]
;[[Prîa de Issel]]
;[[Prîa do Dolmen]]
;[[Baigus]]
;[[Penn]]
;[[Fascîximo]]
=== [[File:Books Lypynsky icon.png|30px|border]] Letiatûa: outoî e êuvie ===
;[[Letiatûa]]
;[[Omero]]
;:''[[Odissea]]''
;:''[[Iliade (Omero)|Iliade]]''
;[[Eraclito]]
;[[Alcmàn]]
;[[Mimnermo|Mimermo]]
;[[Solón]]
;[[Lucréçio]]
;[[Publio Virgilio Maron|Virgìlio]]
;:''[[Enéide]]''
;[[Freirîgo Gàzzo|Federîco Gàzzo]]
;[[Gioanìn Cazàssa]]
;:''[[A sanfornia zeneize]]''
;[[Culoumbu Gajòun]] [[File:Ovada-Stemma.svg|20px|border]]
=== [[File:P philosophy.svg|30px|border]] Filozofîa e religión ===
;[[Soçiêtæ]]
;[[Coltûa]]
;[[Veitæ]]
;[[Sàn Pê]]
;[[Sàn Pòulo]]
=== [[File:Flag map of Liguria.svg|30px|border]] Ligùria ===
;[[Cornigén]]
;:''[[Pónte de Cornigén]]''
;:''[[Madonétta de Cornigén]]''
;[[Pra]]
;[[Ôtri]]
;[[Mónte Béigoa]]
;[[Nìccio do Brìcco do Broxìn]]
;[[Sànpa do Diâo]]
;[[Bacan|Bacàn]]
;[[Colònna infâme de Ciasétta Caviglia]]
;[[Baxìlica de Nòstra Scignóra Asónta]]
;[[Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte]] [[File:Ovada-Stemma.svg|20px|border]]
;:''[[Dialetu uaröxiu]] [[File:Ovada-Stemma.svg|20px|border]]''
;[[Gexia d'Noštřa Scignuřa Asounta (Uô)]] [[File:Ovada-Stemma.svg|20px|border]]
{{Babel|it|en-4|lij-3|lat-3}}
ojms1emssh0ic8ixm5ly2hxeg45vd2t
Càncou
0
32675
269837
269190
2026-05-20T15:11:33Z
Michæ.152
13747
Prìmma série de coreçioìn
269837
wikitext
text/x-wiki
{{Grafîa ofiçiâ}}
{{Disclaimer|medico}}
O '''càncou''' ò '''càncao''' o l’é ‘na [[neoplaxîa]] malìgna, ö sæ 'na nêuva formaçión de [[Çélola|çélole]] ch’a se prodûe inte ‘n [[tesciûo]] e ch’a crésce ciù o mêno a-a spedîa, con proliferâ e con invàdde i tesciûi vexìn e l’òrgano dónd’a s’é desvilupâ, scìn a transmettise ascì lontàn a âtri òrgani e tesciûi pe mêzo de metàstaxi<ref>Treccani, Thesaurus (2018): [https://www.treccani.it/vocabolario/cancro/ Cancro]</ref>.
[[File:BreastCancer.jpg|thumb|[[Càncou do sén]], con l’aspêto tìpico ch’o l’asoméggia a ‘na [[gritta]] e ch’o dà o nómme a-a moutîa|centro]]
A paròlla càncou a vêgne da-o [[Léngoa latìnn-a|latìn]] ''cancer'' “[[grìtta]]”, in sciô càlco do [[Lengua grega antiga|grêgo antîgo]] ''καρκίνος'' da-o mæximo scignificòu. Con tùtta probabilitæ, a raxón de l’asoçiaçión a l’é da çercâ inte l’aspêto tìpico de dötréi càncai do sén, dónde de ötte o tumô o l’é contornòu da-e vénn-e distéize, e-o l’aregordâva dónca a-i mêghi antîghi l’animâ. O mêgo grêgo [[Ippocrate de Coo|Ippòcrate de Cos]] (460-377 a.C.), conscideròu o poæ da [[Mëxinn-a|mêxìnn-a]] [[Òcidénte|ocidentâle]], o dêuvia e paròlle ''καρκίνος'' (càncou) ''καρκίνωμα'' (carcinöma) con ciæa referènsa a ste moutîe. Inti seu tèsti, arecugéiti into ''Corpus Hippocraticum'', se mensónn-a o tèrmine ''ὄγκος'' (tumô) ascì, ma sénsa ‘na dirètta asoçiaçión co-o càncou. Sêi sécoli dòppo Ippòcrate, o seu comentatô e amiratô, [[Galén de Pèrgamo]] (120-200 d.C.), o dà ‘n quàddro clìnico detagiòu do càncou e-o n’infórma da raxón do nómme<ref>Quaest. Med. L 405: “''Cös'o l'é o καρκίνωμα? Un tumô malìgno e indurîo, sénsa ùlçera ò con ùlçera. O carcinöma o pìggia o nómme da l’animâ da grìtta. O no se peu defæti cuâ''”
</ref><ref>Gal. Glauc. II 12: “''[...] e d’in scî tetìn sén émmo sovénte vìsto quarcösa de scìmile pe aparénsa e fórma a l'animâ da grìtta, da dónde o pìggia o nómme pe-a somegiànsa; cómme defæti inte quéllo animâ e sànpe són spartîe in scê tùtte dôe e pàrte do còrpo, coscì inte sta moutîa e vénn-e distéize da cresciànsa innaturâle fórman quarcösa ch’o l’asoméggia a-a grìtta''”</ref>.
L’[[Òrganizaçión Mondiâle da Sanitæ]] a definìsce o càncou cómme ‘n làrgo grùppo de [[Moutîa|moutîe]] che pêuan partî inte squæxi tùtti i òrgani ò tesciûi do còrpo quànde de çélole anormâle créscian inte ‘na mainêa incontrolâ, vàn de là di seu confìn comùn pe invàdde de pàrte vexìn do còrpo e/o spantegâse a di âtri òrgani<ref>World Health Organization: [https://www.who.int/health-topics/cancer#tab=tab_1 Cancer]</ref>. A ciù pàrte de definiçioìn de càncou a vêgne de l’Institûto Naçionâle do Càncou (NCI), segóndo o quæ “o càncou o l’é ‘na moutîa dónde dötræ de çélole do còrpo créscian inte ‘na mainêa incontrolâ e se spàntegan a de âtre pàrte do còrpo<ref>American Association for Cancer Research, Brown et al.: [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10618731/ Updating the definition of cancer]</ref>.
I ségni distintìvi do càncou (''cancer hallmarks'') identificæ da Douglas Hanahan e Robert Weinberg són quélle caraterìstiche che delìnian e çélole di tumoî malìgni rispètto a quélle sànn-e:
# No àn de bezéugno de sponción da fêua pe mantegnî a seu cresciànsa
# No són senscìbili a-i segnæ inibitoî che in condiçiòin normâli contegniéivan a seu cresciànsa
# Són rexisténti a-a mòrte çelolâre programâ (apoptôxi)
# Se pêuan divìdde a l'infinîo
# Spóncian a cresciànsa de vâxi do sàngoe pe portâ o nutriménto a-i tumoî
# Invàddan i tesciûi vexìn e se spàntegan a scîti lontàn
# cangiaménto de vîe metabòliche
# evaxón do scistêma inmunitâio
A sti ségni s'azónze dôe condiçioìn abilitànti:
* instabilitæ do patrimònio genético
* insciamaçión
== Difuxón inta popolaçión ==
=== Into móndo ===
In pónto de [[epidemiologîa]], o càncou o l’é un di ciù gréndi problêmi soçiâli, sanitâi e econòmichi do [[XXI secolo|XXI sécolo]], dæto ch’o l’é a caxón do 16,8% de mòrte e do 22,8% de mòrte da moutîe no trasmiscìbili (NCDs). Segóndo e stìmme de l’Agençîa Internaçionâle pe-a Riçèrca in sciô Càncou (IARC), gh’é stæto squæxi 20 mioìn de nêuvi câxi de càncou inte l’ànno do [[2022]] con 9,7 mioìn de mòrte pe càncou<ref>American Cancer Society, Bray et al.: [https://acsjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.3322/caac.21834 Global cancer statistics 2022]</ref>.
E fórme prinçipæ de càncou pe inçidénsa do 2022 són stæte quello do [[pormón]] (12,4% de tùtti i nêuvi câxi), do [[sén]] (11,6%), do [[cölon-foieu]] (9,6%), da [[pròstata]] (7,3%) e do [[stéumago]] (4,9%).
<gallery widths="250" heights="250">
Immagine:Most common cancers - male, by occurrence.png|Inçidénsa de fórme de càncou inte l'òmmo (USA, 2008)
Immagine:Most common cancers - female, by occurrence.png|Inçidénsa de fórme de càncou inta dònna (USA, 2008)
</gallery>
O càncou do pormón o l’é stæto a caxón prinçipâ de mòrte pe càncou (18,7% do totâle) e ghe vêgne aprêuvo quéllo do cölon-foieu (9,3%), do [[figæto]] (7,8%), do sén (6,9%) e do stéumago (6,8%).
<gallery widths="250" heights="250">
Immagine:Most common cancers - male, by mortality.png|Mortalitæ de fórme de càncou inte l'òmmo (USA, 2008)
Immagine:Most common cancers - female, by mortality.png|Mortalitæ de fórme de càncou inta dònna (USA, 2008)
</gallery>
Gh’é de diferénse de sèsso inte l’inçidénsa e inta mortalitæ, dæto che pe-e dònne o càncou ciù de spésso diagnosticòu e ch’o pòrta de ciù a-a mòrte o l’é quéllo do sén, méntre pe-i òmmi o l’é quéllo do pormón<ref>World Health Organization: [https://www.who.int/news/item/01-02-2024-global-cancer-burden-growing--amidst-mounting-need-for-services Global cancer burden growing, amidst mounting need for services]</ref>.
=== In Itàlia ===
Segóndo l’[[Asoçiaçión Italiànn-a pe-a Riçèrca in sciô Càncou]] (AIRC), in [[Italia|Itàlia]] e stìmme cóntan inte l’ànno do [[2024]] ciù o mêno 390.000 nêuvi câxi de tumô diagnosticæ, di quæ 214.000 tra-i òmmi e 175.000 tra-e dònne. Do 2024, lasciòu i carciömi da pèlle no melanömi, i tumoî ciù frequénti són stæti quélli do sén, do cölon e do foieu, do pormón, da pròstata e da vescîga.
Quànte a inçidénsa, inti màscci o tumô ciù frequénte pe nêuvi câxi l’é stæto quéllo da pròstata (19%), con aprêuvo quéllo do pormón (14,9%), do cölon e do foieu (12,8%), da vescîga (11,8%). Inte dònne in càngio o ciù comùn o l’é stæto quéllo do sén (30,3%), con aprêuvo quéllo do cölon e do foieu (12,1%), do pormón (7,4%) e do còrpo de l’ùtero (4,9%)<ref>AIRC: [https://www.airc.it/cancro/informazioni-tumori/cose-il-cancro/numeri-del-cancro Le statistiche del cancro]</ref>.
=== Fatoî de réizego e prevençión ===
Segóndo l’[[Òrganizaçión Mondiâle da Sanitæ]] (OMS), l’ûzo de [[tabàcco]], o consumâ [[àlcol]], 'na diêta gràmma, a mancànsa d'ativitæ fìxica e l’inquinaménto de l’âia són di fatoî de réizego pe-o càncou e âtre moutîe no trasmiscìbili. Dötræ infeçioìn cròniche ascì són di fatoî de réizego pe-o càncou, in particolâ inti pàixi a bàsso e médio rédito.
Ciù o mêno o 13% di càncai diagnosticæ do 2018 into móndo êan ligæ a infeçioìn carcinogéniche, cómme Helicobacter pylori, o papillomavirus umàn (HPV), o vîrus de l’epatìte B (HBV), o vîrus de l’epatìte C (HCV) e-o vîrus de Epstein-Barr (EBV). Defæti i vîrus de l’epatìte B e C ouméntan o réizego de càncou do figæto, in càngio dötréi tîpi de HPV quéllo de càncou do còllo de l’ùtero. L’infeçión de HIV pe de ciù a l’ouménta o réizego de desvilupâ o càncou do còllo de l'ùtero de sêi ötte e a l'acrésce asæ o réizego de desvilupâ di âtri càncai cómme o sarcöma de Kaposi.
Tra-o 30% e-o 50% di càncai pêuan a-o moménto êse prevegnûi con schivâ i fatoî de réizego e con apricâ e strategîe de prevençión bazæ d’in sce l’evidénsa. A “crôxe” do càncou a peu êse aleiâ co-a rilevaçión tenpöia da moutîa ascì e co-o trataménto e-a cûa adatæ pe-i paçiénti chi-â desvilùppan. Defæti tànti càncai àn ùnn-a bónn-a poscibilitæ d'êse cuæ se diagnosticæ de fìcco e bén tratæ<ref>World Health Organization: [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cancer Cancer]</ref>.
[[File:Global deaths from cancers attributable to risk factors in 2019 by sex and SDI.jpg|thumb|Mòrte into móndo pe càncou ch'o se peu atriboî a fatoî de réizego do 2019 pe sèsso e [[ìndice de svilùppo umàn]] (SDI)|centro]]
== Caxoìn ==
No gh’é squæxi mâi, fêua che inte pöche fórme ereditâie, ‘na sôla caxón ch’a peu spiegâ percöse ‘n tumô o spónta<ref>AIRC: [https://www.airc.it/cancro/informazioni-tumori/cose-il-cancro/cause-del-cancro Le cause del cancro]</ref>. Se pàrla dónca de ‘n proçèsso multifatoriâle co-îna [[eçiologîa]] conplèssa, za che a-o seu svilùppo pìggian pàrte tànti fatoî despægi. Dötréi de quésti no se pêuan cangiâ, cómme i [[gêni]] ereditæ da-i genitoî ò l’etæ, méntre in sce di âtri se peu intervegnî pe redûe o réizego de desvilupâ a moutîa.
=== Etæ ===
A vegiàia o l’é o fatô de réizego ciù inportànte pe-o càncou: a ciù pàrte di tumoî, defæti, a se desvilùppa inta tèrsa etæ. L’é ànche pe-o montâ de l’etæ média da popolaçión che inte l’ùrtimo sécolo o nùmeo de persónn-e che àn desvilupòu ‘n tumô o l’é cresciûo. A tùtte e mainêe, fórme despægie de càncou pêuan sciortî, con frequénsa variàbile, a tùtte e etæ<ref> AIRC: [https://www.airc.it/cancro/informazioni-tumori/cose-il-cancro/cause-del-cancro Le cause del cancro]</ref>.
===Fatoî ereditâi e genétichi===
Inta ciù pàrte di câxi, in pónto de tumoî, no se pàrla de ereditarietæ, benscì de familiaritæ, scicóme pe mêzo di gêni no se transmétts a moutîa ma sôlo che ‘na magiô predispoxiçión a desvilupâla. Dónca se peu ereditâ in gêne muòu ch’o fa vegnî sôviatùtto di tîpi de [[Çélola|çélole]] ciù portæ a-a moutîa, ma pe comùn gh’é de bezéugno che s’azónze di âtri fatoî. L’oportonitæ de sottopónnise a ‘n test genético a dêve êse çernegiâ segóndo o quàddro de famìggia (quæ e quànti tîpi de tumô se són verificæ, se do mæximo tîpo, se in etæ tenpöia, se into mæximo ràmmo da famìggia e coscì vîa).
Pe exénpio, o mêgo de referénsa o peu consciderâ de exegoî ‘n test pe controlâ a presénsa de mutaçioìn di gêni [[BRCA]], che predispónn-an a-o tumô do sén, da oæa, da pròstata. Un rezultòu poxitîvo a-o test o peu consegiâ, sénpre insémme a-o mêgo, de comensâ i contròlli de screening pe-o tumô do sén prìmma do ténpo e conpî i eventuâli percórsi de terapîa ciù adatæ a-o câxo. Into câxo de éxito negatîvo, no l’é da esclùdde che ‘na persónn-a a peu in tùtti i câxi amoutîse de ‘n tumô de tîpo izolòu e no familiâre. Dónca ‘n éxito aseguànte o no dêve portâ a dâ mêno a ménte a ‘na vìtta sànn-a e a-i contròlli prescrîti. A-a mæxima minêa, dêvan sottopónnise a contròlli ciù frequénti i portatoî de [[polipôxi adenomatôza familiâre]], dæto che l’é ciù fàçile che desvilùppan di tumoî de l’intestìn.
[[File:BRCA1 and BRCA2 mutations and absolute cancer risk.jpg|thumb|E mutaçioìn de BRCA1 e BRCA2 e-o réizego asolûto de càncou. BRCA (Antìgeni Corelæ a-o Càncou do Sén) són doî [[gêni oncosopresoî]] e-e mutaçioìn che i asmòrtan predispónn-an a persónn-a a desvilupâ o tumô|centro]]
===Stîlo de vìtta===
I àndi da vìtta di tùtti i giórni pêuan oumentâ a probabilitæ de desvilupâ o càncou cómme fatoî de réizego. Gh’é defæti ‘na ciæa evidénsa che i fatoî do stîlo de vìtta influénzan o réizego de càncou<ref>Institute of Medicine (US) and National Research Council (US) National Cancer Policy Board: Cancer Prevention and Early Detection ([https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK223925/ Lifestyle Behaviors Contributing to the Burden of Cancer])</ref>.
==== Tabàcco ====
L’ûzo de [[tabàcco]] asoçiòu pe prìmma cösa a-o fùmme de çigarétta, o l’é a magiô caxón de mortalitæ càncou ch’a se peu prevegnî, responsàbile de un tèrso pöcasæ de tùtte e mòrte da càncou<ref>Warren, Cummings: [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23714547/ Tobacco and lung cancer: risks, trends, and outcomes in patients with cancer]</ref>. L’ûzo de tabàcco o l’é de lóngo ‘n fatô de réizego a-o de fêua da fórma de consùmmo, scibén che pe comùn o mòddo ciù frequénte de dêuviâlo l’é o fumâ, sôviatùtto cómme çigarétta, ma de ötte co-a pìppa ascì.
A ògni mòddo, o tabàcco o l’é ‘n fatô de réizego ànche quànde o l’é consumòu cómme prodûti ''smokless'' (sénsa fùmme), sàiva a dî tabàcco a naixâ, a cicâ, inti formæ do tîpo [[snus]] (tabàcco ch’o vêgne mìsso e tegnûo inta bócca, tra-o lèrfo de sôvia e-a zenzîa) ò [[paan]] (preparaçión tìpica de l’Àzia do Merdión a bâze de féugge de Betel, nôxe de Areca, tabàcco, câsìnn-a).
[[Immaggine:Smoking-and-lung-cancer-mortality-US-only_3048.png|thumb|O fùmme de çigarétta e-a mortalitæ do càncou do pormón (USA)|centro]]
==== Àlcol ====
L'àlcol, ö sæ l'[[etanölo]] ch'o s'atrêuva inte dötréi beviàggi comùn cómme [[Bïra|bîra]], [[Vin|vìn]] e [[licoî]], o l'é stæto clasificòu da l'IARC cómme carcinògeno de grùppo 1 a caxón da sufiçiénte evidénsa ch'o pròvoche o càncou sôviatùtto de [[bócca]], [[gôa]], [[göscio]], [[canoêzo]] e [[figæto]]<ref>Nationa Cancer Institute: [https://www.cancer.gov/about-cancer/causes-prevention/risk/alcohol/alcohol-fact-sheet Alcohol and Cancer Risk]</ref>. Scibén chò-u réizego de desvilupâ o càncou o l'ouménta quànte ciù àlcol se consùmma, l'OMS a l'à mìsso in ciæo che no gh'é 'n livéllo segûo pe l'ûzo de àlcol. No gh'é defæti 'na quantitæ no peigôza pe-o consùmmo de àlcol ch'a no l'inçidde in sciâ salûte e quæseségge beviàggio ch'o o contêgne, a-o de fêua de prêxo e qualitæ, o pónn-e 'n réizego de desvilupâ o càncou<ref>World Health Organization: [https://www.who.int/europe/news/item/04-01-2023-no-level-of-alcohol-consumption-is-safe-for-our-health No level of alcohol consumption is safe for our health]</ref>.
Pe de ciù, e persónn-e che consùmman insémme tabàcco e àlcol àn un réizego asæ ciù èrto de desvilupâ dötréi càncai. Pe-i càncai da bócca e da gôa, defæti, o réizego pe l'ûzo de dôe sostànse into mæximo ténpo o l'é sinèrgico ò moltiplicatîvo, sàiva a dî bén bén magiô da séncia adiçión di doî réizeghi separæ.
L'é stæto propòsto ciù mecanîximi pe spiegâ cómme l'àlcol o poriéiva oumentâ o réizego de càncou:
* metabolîximo de l'etanölo inte [[acetaldéide]], ch'a l'é 'na sostànsa téuscega e 'n probàbile carcinògeno umàn, dæto ch'a peu danezâ o [[DNA]] e-e [[Proteìnn-a|proteìnn-e]]
* produçión de spéçie reatîve de l'[[Oscigeno|òscìgeno]], che pêuan goastâ DNA, proteìnn-e e gràsci con l'òscidaçión
* conprométte l'abilitæ do còrpo de ronpî e sciorbî nutriénti despægi che pêuan ridûe o réizego de càncou, cómme tànte [[vitamìnn-e]]
* caxonâ a distensción di vâxi do sàngoe inta bócca e inta gôa e fâ vegnî ciù fàçile o sciorbî de sostànse danôze, cómme quélle contegnûe into fùmme de çigarétta
* oumentâ i livélli de [[estrògeni]] into sàngoe e portâ a-o càncou do sén
* influenzâ in mòddo negatîvo o metabolîximo de l'1-carbònio e-o sciorbî do folâto, portàndo a-o dànno do DNA
==== Alimentaçión ====
==== Sôviapéizo e òbexitæ ====
==== Sedentarietæ ====
==== Sô e ràggi ôtraviolétti ====
Scibén che i ràggi do [[sô]] són fondamentâli pe-a scìntexi da [[vitamìnn-a D]], 'n'espoxiçión ezagerâ a-i [[ràggi ôtraviolétti]] a l'é asoçiâ a-i càncai da pèlle. L'espoxiçión crònica a-i ràggi UV, tànto do sô cómme di letìn abronzànti, a peu caxonâ o melanöma da pèlle, o carcinöma a çélole a scàggie (SCC) e-o carcinöma a çélole da bâze (BCC)<ref>World Health Organization: [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/ultraviolet-radiation Ultraviolet radiation]</ref>. I ràggi ôtraviolétti, in particolâ i ràggi UV-B (300-320 nm) són defæti responsàbili da fötocarcinogénexi, dónde o dànno do DNA indûto da-i ràggi o pâ o magiô fatô d'inàndio<ref>Beani: [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26263704/ <nowiki>[Ultraviolet A-induced DNA damage: role in skin cancer]</nowiki>]</ref>.
A [[Cheratôxi solare|cheratôxi solâre]] a l'é 'na lexón comùn tra-e persónn-e da pèlle ciæa, consciderâ 'n precorsô öcaxonâle do carcinöma a çélole a scàggie, dæto ch'a l'à o potençiâle de progredî e trasformâse into càncou da pèlle no-melanöma (NMSC)<ref>Acta DV, Guorgis et al.:[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9128984/ Actinic Keratosis Diagnosis and Increased Risk of Developing Skin Cancer: A 10-year Cohort Study of 17,651 Patients in Sweden]</ref>.
=== Fatoî anbientâli ===
E alteraçioìn di gêni che càngian e fonçión da çélola e che són a-a bâze do càncou pêuan vegnî da despægie espoxiçioìn anbientâli che danézzan o [[DNA]]. Dötréi fatoî ghe són in natûa, cómme di [[minerâli]] e di [[agénti infetîvi]], âtri són di prodûti che ghe pêuan êse ciù espòsti de categorîe de lavoratoî, âtri ancón són di [[agénti fîxichi|agénti fìxichi]] cómme e [[radiaçioìn ionizànti]].
==== Inquinaménto de l'âia ====
[[File:ILVA - Unità produttiva di Taranto - Italy - 25 Dec. 2007.jpg|thumb|A lavoraçión a câdo inte l'indùstria de l'âsâ de Taranto a l'é stæta conosciûa cómme caxón do dramàtico ouménto de l'inçidénsa de fórme despægie de càncou inta popolaçión do pòsto.|centro]]
==== Agénti chìmichi ====
[[File:Carcinoma asbestos body lung.jpg|thumb|Còrpo de amiànto inte 'n vedrìn çitològico (strìscio da 'n carcinöma de pormón, dónde se védde de çélole tumorâli).|centro]]
==== Agénti fìxichi ====
[[File:Las chicas del radio pintando.jpg|thumb|E fìgge do ràdio (''radium girls'') êan de operâie inti Stâti Unîi di ànni '20 che àn contræto di tumoî de l'òsso, sarcömi e nécroxi da mascèlla dòppo avéi ingerîo a vernîxe radioatîva a-o ràdio, dêuviâ pe dipìnze i quadrànti di relêui.|centro]]
==== Agénti infetîvi ====
[[File:Papillomavirus capsid.png|thumb|O papillöma vîrus, agénte infetîvo corelòu a-o svilùppo sôviatùtto do càncou do còllo de l'ùtero.|centro]]
== Orìgine e svilùppo da moutîa ==
=== Cancerogénexi ===
In pónto de [[patogênexi|patogénexi]], l’orìgine e-o svilùppo do càncou (cancerogénexi) o l’é ‘n proçèsso multi-fâze ch’o l’interèssa evénti molecolâri e çelolâri a livéllo tànto genético cómme epigenético, guidòu da l’interaçión de fatoî anbientâli, genétichi e metabòlichi. Sénsa tegnî cónto da speçìfica sequénsa di cangiaménti genétichi ò epigenétichi interessæ, quésto proçèsso o l’é pe-o sòlito spartîo inte tréi moménti, ö sæ inàndio, promoçión, progresción.
==== Inàndio ====
L’inàndio o l’intravêgne quànde de mutaçioìn ò di cangiaménti epigenétichi s’amùggian e-a [[çélola]] a guâgna ‘n avantàggio de cresciànsa ò de sorvevivénsa sôvia i âtri tesciûi. Quésti cangiaménti conséntan a-a çélola inandiâ de crésce ciù spedîa ò scapâ da-i normâli mecanîximi de regolaçión, ponéndo coscì e bâze pe-o svilùppo do tumô.
Quésta mutaçión a peu êse ereditâia o pigiâ. In particolâ, l’inàndio o l’é ‘na fâze reverscìbile ch’a peu êse corezûa co-o levâ l’inandiatô e quésto o l’é fondamentâle pe-i intervénti de profilàsci e de terapîa. Con l’espoxiçión a fatoî chìmichi, fìxichi e biològichi, ‘na çélola a peu patî di càngi genétichi ireverscìbili, che evòlvan potençialménte inte ‘n clón neoplàstico. L’inàndio do càncou o tócca di fatoî crìtichi cómme dànno do [[DNA]], mutaçioìn genétiche e insciamaçión.
==== Promoçión e progresción ====
A promoçión a l’interèssa l’espansción de çélole inandiæ inte ‘n tumô ch’o se peu identificâ, in càngio a progresción a conpórta l’amùggio de nêuvi cangiaménti genétichi che ouméntan l’agrescivitæ do tumô. A progresción a peu ànche inclùdde o svilùppo de capaçitæ metastàtiche, che perméttan a-o tumô de spantegâse a di scîti lontàn into còrpo.
A promoçión a l’é o moménto do svilùppo do càncou dónde e çélole cangiæ ò danezæ, che són scapæ a l’[[apoptôxi]], vêgnan inmortâli e amùggian de mutaçioìn che agiùttan a proliferaçión e-a sorvevivénsa da ‘na séncia çélola besâva. Scibén che són ancón conscideræ [[pre-malìgne]] e reverscìbili, a cresciànsa e-a sorvevivénsa sostegnûa de quéste çélole trasformæ vêgnan stimolæ, portàndo in sciâ fìn a formâ ‘n tumô distingoìbile<ref>Koya, Ibrahim: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK604463/ Carcinogenesis] </ref>.
=== Oncogêni e oncosopresoî ===
Tùtti i càncai àn de mutaçioìn inti [[oncogêni]], ö sæ a versción cangiâ di proto-oncogêni, 'na clàsse de [[gêni]] interesæ inta normâle divixón e cresciànsa da [[çélola]] che pêuan êse corpîi da mutaçioìn rovinôze. Un oncogêne o se fórma defæti quànde 'n proto-oncogêne o vêgne cangiòu arêo e se prodûe de quantitæ stramezuæ de seu còpie ò o seu livéllo de ativitæ o l'oumenta sôvia o normâle. De conseguénsa, se pèrde o contròllo da cresciànsa aprêuvo a-e magàgne inti diferénti scistémi de regolaçión: vêgne dónca cangiòu a mainêa de conportâse da çélola e-a moltiplicaçión de çélole do càncou, che in sciâ fìn invàddan i tesciûi normâli e-i òrgani scìn a spantegâ a moutîa pe-o còrpo. L'é stæto supòsto ascì chò-u svilùppo do càncou o conprénde a seleçión de çélole con magiô capacitæ de proliferaçión, sorvevivénsa, invaxón e metàstaxi.
Pe cóntra, i [[oncosopresoî]] són di gêni che régolan a divixón da çélola e l'apoptôxi in condiçioìn normâli. I oncosopresoî disregolæ pêuan portâ a-a cresciànsa incontrolâ de çélole e potençialménte caxonâ o càncou. Méntre i oncogêni quànde vêgnan cangiæ àn un goâgno de fonçión, i oncosopresoî àn ùnn-a pèrdia de fonçión e tùtte dôe contriboìscian a-o svilùppo do càncou. Defæti tànto i oncogêni cómme i oncosopresoî desquinternæ caxónn-an ùnn-a trasmisción de segnâ sbardelâ into càncou, ch'o pòrta a moltiplicaçión sfrenâ da çélola, metàstaxi, pèrdia de l'apoptôxi e angiogénexi<ref>MedComm, Dakal et al.:[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11141506/ Oncogenes and tumor suppressor genes: functions and roles in cancers]</ref>.
=== Metàstaxi ===
Ùnn-a metàstaxi a l'é a difuxón de çélole do càncou da-o pòsto dónde se són formæ a-o prinçìpio a 'n'âtra pàrte do còrpo<ref>National Cancer Institute:[https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/metastasis Metastasis]</ref>. Tra-i ségni distintîvi do càncou (''cancer hallmarks'') descrìtti da Hanahan and Weinberg, o sôlo fatô ch'o distìngoe o càncou da 'n séncio [[tumô]] o l'é l'invaxón a-o mànco de 'na çélola da-a bùgna primâia tramêzo a-a menbrànn-a da bâze, scibén che l'invaxón a l'é neçesâia ma no sufiçiénte pe desvilupâ de metàstaxi<ref>Wlech, Hurst:[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6571042/ Defining the Hallmarks of Metastasis]</ref>.
Defæti, inta cresciànsa descadenâ da carcinogénexi, dötræ célole goâgnan di caràteri metastàtichi, che spiégan ciù do 90% da mortalitæ corelâ a-o càncou. Inta formaçión de metàstaxi l'é interesòu 'na chéita conplicâ de proçèsci ch'a tîa drénto, pe exénpio, invaxón, intrâ inti vâxi, giâ into sàngoe, sciortîa da-i vâxi e colonizaçión. L'òrgano dónde e çélole do càncou pêuan fâ de metàstaxi o no l'é cazoâle ma a difuxón a l'avêgne segóndo 'n fenòmeno dîto [[òrganotropîximo]]. Pe exénpio, i càncai da pròstata tîan a colonizâ l'òsso, i melanömi uveâli tipicaménte ricàzzan d'in sciô figæto e o càncou do sén de sototîpi despægi preferìscian di òrgani distìnti pe fâ metastàxi cómme òsso, figæto, çervèllo e pormón<ref> Molecular Biomedicine; Dai, Xi, Li:[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11977077/ Cancer metastasis: molecular mechanisms and therapeutic interventions] </ref>.
<gallery widths="250" heights="250">
Immaggine:Three stages of carcinogenesis.png|I tréi moménti da cancerogénexi
Immaggine:Oncogene and tumour suppressor gene.svg|E mutaçioìn di oncogêni con goâgno de fonçión e quélle di oncosopresoî con pèrdia de fonçión pòrtan a-a cresciànsa stramezuâ de çélole
Immaggine:Metastasis sites for common cancers.svg|Scîti prinçipæ de metàstaxi pe-i tîpi de càncou ciù comùn
</gallery>
== Ségni e scìntomi ==
I [[ségni]] e-i [[scìntomi]] do càncou són di cangiaménti into [[còrpo]] caxonæ da-a prezénsa da moutîa. O càncou o peu prodûe di scìntomi con mecanîximi despægi:
* [[efètto màssa]]: 'na cresciànsa stramezuâ de 'n tesciûo inte 'na bùgna a peu sciacâ e strutûe vexìn e caxonâ dô, [[insciamaçión]] e conpromisción de fonçión
* [[pèrdia de fonçión]]: e çélole tumorâli pêuan lasciâ e çélole sànn-e sénsa [[Oscigeno|òscìgeno]] e nutriménto e interonpî coscì a fonçión de 'n òrgàno vitâle (pe exénpio con l'[[efètto Warburg]])
* [[scìndromi paraneoplàstiche]]: dötréi càncai prodûan di [[ormoìn]] "ectòpichi", in particolâ quànde sciòrtan da çélole endòcrine, e caxonâ di strapìcchi endòcrini (pe exénpio o [[tromboenbolîximo venôzo]])
* [[versaménto]]: dötréi càncai pêuan sponciâ di spostaménti de lìquido e portâ a de arecugéite de lìquido fêua da-e çélole.
=== Scìntomi costitoçionâli ===
I scìntomi costitoçionâli són de manifestaçioìn che ìndican l'efètto generâle ò scistémico de 'na moutîa e che pêuan conprométte o [[benêse]] conplescîvo ò a condiçión da persónn-a<ref>National Library of Medicine: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/medgen/3593 Constitutional symptom]</ref>:
* pèrdia de péizo inspiegàbile
* [[dô]] inspiegàbile
* stanchéssa ò [[fadîga]] inspiegàbili
* suâte de néutte ò [[frêve]] inspiegàbili
=== Scìntomi locâli ===
I scìntomi locâli càngian segóndo o tîpo de càncou e dónca ànche o scistêma ò l'apægio ch'o vêgne corpîo. Pe exénpio, o càncou do pormón o pòrta a ràntega ([[disfonîa]]) e tóssa perscisténte, sàngoe into spûo ([[emotîxi]]), sciòu córto ([[dispnêa]]).
== Diàgnoxi ==
A diàgnoxi do càncou o l'é o proçèsso ch'o conpòrta a tentatîva de identificâ con preçixón o scîto anatòmico de òrìgine da neoplaxîa malìgna e-o tîpo de [[Çélola|çélole]] interesæ<ref>National Cancer Institute: [https://training.seer.cancer.gov/disease/diagnosis/ Cancer diagnosis]</ref>. L'identificaçión tenpöia do càncou a l'ouménta asæ e probabilitæ de sucèsso do trataménto e a peu êse òtegnûa co-a diàgnoxi tenpöia ò co-i test de [[screening]]. A diàgnoxi tenpöia a se conçéntra in sce l'identificaçión di paçiénti scintomàtichi prìmma ch'o se peu, in càngio i test de screening conpòrtan o contròllo de persónn-e sànn-e pe trovâ quélle che àn o càncou prìmma che spónte i scìntomi<ref>World Health Organization: [https://www.who.int/europe/news-room/fact-sheets/item/cancer-screening-and-early-detection-of-cancer Cancer - Screening and early detection]</ref>.
=== Proçèsso diagnòstico ===
A diàgnoxi do càncou pe-o sòlito o l'é 'n proçèsso ch'o se conpónn-e de tréi moménti prinçipâli, sàiva a dî l'anàmnexi, l'exàmme obietîvo e i exàmmi instrumentâli.
==== Anàmnexi ====
A conoscénsa da stöia médica do paçiénte e di fatoî de réizego (pe exénpio, fùmme, stöia familiâre, òbexitæ) a l'é fondamentâle da-o pónto de vìsta clìnico pe determinâ o pónto d'inàndio de âtre investigaçioìn<ref>National Library of Medicine: [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8324147/ Cancer diagnosis in primary care]</ref>. L'anàmnexi a l'é arecugéita de informaçioìn che àn da fâ con lagnànsa prinçipâ (''chief complaint'') do paçiénte, stöia médica pasâ, stöia familiâre, profî do paçiénte, revixón di scistêmi.
==== Exàmme obietîvo ====
L'exàmme obietîvo o conscìste inta valutaçión do còrpo do paçiénte<ref>National Cancer Institute: [https://training.seer.cancer.gov/staging/sources/exam.html Physical Examination (PE)]</ref>:
* identificaçión do scîto e do soto-scîto do tumô: quadrànte do sén, dimensción clìnica a-o palpaménto, condiçión da pèlle in gîo, pàrte speçìfica do còrpo tocâ, aspêto da pèlle, dimensción do càncou da pèlle, estensción do tumô a âtri òrgani o strutûe
* stùddio di [[gróppi linfàtichi]] regionâli rispètto a-o càncou primâio: i gróppi linfàtichi ingrosciæ, scciàsse ò fìsse no són tengûe pe interesæ fìn a che no gh'é a confèrma çitològica ò patològica (no tùtte pêuan êse atastæ con l'exàmme obietîvo)
* identificaçión de [[metàstaxi]] a distànsa: pe-o sòlito no vêgnan diagnosticæ con l'exàmme obietîvo ma con l'''imaging''
==== Exàmmi instrumentâli ====
No gh'é 'n sôlo exàmme ch'o peu da sôlo fâ a diàgnoxi de càncou e-i exàmmi instrumentâli dêuviæ són tànti:
* exàmmi de loêuio: exàmme chìmico do sàngoe, exàmme emocromoçitométrico, anàlixi çitogenética, inmunofenotipizaçión, biopsîa lìquida, çitologîa do spûo, test di marcatoî de tumô, anàlixi de oénn-e, çitologîa de oénn-e
* exàmmi radiològichi: tomografîa conputerizâ (TC), risonànza magnética (RM), scansción nucleâre, scansción de l'òsso, scansción PET, ecografîa, [[Raggi x|ràggi X]]
* biopsîa: exàmme microscòpico da pàrte de 'n patòlogo do tesciûo maròtto
[[File:Oral cancer (1) squamous cell carcinoma histopathology.jpg|thumb|A biopsîa a l'é de spésso o sôlo mòddo de fâ diàgnoxi segûa de càncou (inta fotografîa, vedrìn de carcinöma da bócca a çélole a scàggie)|centro]]
== Cûa ==
Into trataménto do càncou, l’intençión finâ a l’é cuâ a moutîa e dónca desreixâ do tùtto a màssa ò o càrego do tumô. Pe conquistâ quésto fìn, de conbinaçioìn de [[chirurgîa]], [[radioterapîa]], [[chemioterapîa]] scistémica, [[terapîe biològiche e ormonâli]] vêgnan dêuviæ pe controlâ e conponénte locâle e scistémiche da moutîa<ref>EXCLI journal, Galmarini: [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7726489/ Why we do what we do. A brief analysis of cancer therapies] </ref>. Inte dötréi câxi, quànde l’òbietîvo o no l’é a cûa do càncou, o trataménto o l’à o fìn secondâio de fâ da paliatîvo, ö sæ de prolongâ a vìtta e de dâ resciöo a-i patiménti<ref>The Malaysian Journal of Medical Sciences, Khan et al.: [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3349406/ Cancer Treatment - Objectives and Quality of Life Issues]</ref>.
A terapîa do càncou a l’é bazâ sôviatùtto d’in sce conbinaçioìn diferénti de chirurgîa, radioterapîa e chemioterapîa. In azónta, e terapîe pontæ (progetæ pe interompî di speçìfichi ségni distintîvi, cómme l’angiogénexi, o metabolîximo, a proliferaçión, l’invasivitæ, l’evaxón inmunitâia), l’ormonoterapîa, l’inmunoterapîa e-e téniche interventîve són vegnûe fêua cómme trataménti oncològichi alternatîvi<ref>Magnetic Resonance Imaging Clinics of North America, Guarcía-Figueiras et al.: [https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1064968915001014 Therapy Monitoring with Functional and Molecular MR Imaging]</ref>.
==== Chirurgîa ====
[[File:Cancer surgery.jpg|thumb|Di mêghi inte ‘na sàlla operatöia, co-ìn paçiénte ch’o riçéive ‘na chirurgîa pe-o càncou (Cancer Institute, 1949)|centro]]
==== Radioterapîa ====
[[File:Radiation therapy for cancer.jpg|thumb|Terapîa radiànte pe ‘n linföma de Hodgkin|centro]]
==== Chemioterapîa ====
[[File:Chemotherapy with acral cooling.jpg|thumb|’Na dònna ch’a riçéive a chemioterapîa pe-o trataménto do càncou do sén|centro]]
==== Âtre terapîe ====
== Prògnoxi ==
A prògnoxi a l'é a previxón e valutaçión do poscìbile córso da moutîa, do poscìbile repìggio da-a moutîa e do poscìbile çìclo de [[sorvevivénsa]]<ref>Current Treatment Options in Oncology: [https://link.springer.com/article/10.1007/s11864-020-00810-3 The Importance of Prognostication: Impact of Prognostic Predictions, Disclosures, Awareness, and Acceptance on Patient Outcomes]</ref>. Into trataménto clìnico, o tîpo de tumô, a dimensción, o [[stàdio]], o [[gràddo]], e metàstaxi a-i gróppi linfàtichi, l'etæ do paçiénte e-a rispòsta a-o trataménto influénzan a prògnoxi do paçiénte<ref>Jane et al.: [https://jamanetwork.com/journals/jama/fullarticle/187594 Relationship Between Cancer Patients' Predictions of Prognosis and Their Treatment Preferences]</ref><ref>Journal of Gastrointestinal Surgery, Untch et al.: [https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1091255X23045316 Pathologic Grade and Tumor Size are Associated with Recurrence-Free Survival in Patients with Duodenal Neuroendocrine Tumors]</ref>.
== Nòtte ==
<references />
== Pàgine corelæ ==
;[[Cheratôxi solare]]
== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}
== Conligaménti de fêua ==
[[Categorîa:Mëxinn-a]]
[[Categorîa:Mouttie]]
12d8eyndxueqrtlom69d0cv88yl0p6w
Parcu Natürale Regiunale de Portufin
0
32697
269846
269661
2026-05-20T18:08:04Z
N.Longo
12052
cat
269846
wikitext
text/x-wiki
{{Camugin}}
[[Immaggine:Mappa Parco naturale regionale di Portofino.jpg|miniatura|Mappa du Parcu Natürale Regiunale de Portufin]]
U '''Parcu Natürale Regiunale de Portufin''' (''Parco Naturale Regionale di Portofino'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) u l'é ün'area natürale prutetta da [[Liguria|Ligüria]], missa in ta [[Rivêa de Levànte|Rivea de Levante]], a üna trentenn-a de chilometri da [[Zena]], in sci cunfin tra u [[Gorfo Paradîzo|Gurfu Paradizu]], a punente, e u [[Gurfu du Tigülliu]], a levante.
L'ente du parcu, creou pe lezze 1251 du 20 de zügnu du [[1935]] e de cumpetensa da [[Liguria|Regiun]] dau [[1975]], u l'é furmou dai cumüni de [[Camuggi]], [[Portofin|Portufin]] e [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]], cu'a sö sede ch'a l'é a Santa Margaita. Se speta ascì u ricunuscimentu a Parcu Nasiunale.
== Teritoiu ==
U parcu u s'estende pe 18 km² de tera e 13 km² de costa, tantu ch'u l'é l'area de costa prutetta ciü a setentriun de tüttu u [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]] de punente. L'ente du parcu u mantegne e indicasiuin e in sicüressa üna rè de ciü de 80 km de senté<ref>{{Çitta web|url=https://www.parcoportofino.it/enparprtfn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/98|tìtolo=Il Parco|outô=Ente Parco Naturale Regionale di Portofino|léngoa=IT|vìxita=2026-04-10}}</ref>.
U cunfin du Parcu u cure lungu a cresta du [[Munte de Portufin]], tra [[A Rüa (Camuggi)|a Rüa]] e [[a Vetta de Portufin]], mentre e tere ciü a levante, levou quelle de [[Allega]], fan parte de [[San Luensu da Costa]], in tu cumüne de [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]].
== Storia ==
[[Immaggine:Santa Margherita Ligure-palazzo sede parco e marina di Portofino.jpg|miniatura|A sede de l'Ente Parcu, a [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]]|sinistra]]
In sce a costa du [[Munte de Portufin]] u l'ea previstu, in ti [[Anni 1930|anni Trenta]], a custrusiun de üna stradda ch'a lighesse [[Camuggi]] cun [[Portofin|Portufin]] e [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]], vusciüa daa [[Provìnsa de Zêna|Pruvinsa de Zena]] e dau Prefettu. U guvernu u l'ha però blucou stu prugettu e in cangiu l'é stetu purtou avanti üna pruposta pe prutezze ste tere. In tu [[1935]], cu'a lezze 1251, u l'é stetu dunque creou l'Ente Parcu Munte de Portufin (''Ente Parco Monte di Portofino''), pe prutezze 1.061 ettari spartii fra i Cumüni de Camuggi, de Portufin e de Santa Margaita<ref>{{Çitta web|url=https://www.parcoportofino.it/enparprtfn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/147|tìtolo=Ente|léngoa=IT|vìxita=2026-04-10}}</ref>. Cumme l'é nasciüu e Regiuin, cu'u pasaggiu de puteri a ste lì, a lezze 70 du [[1975]] a l'ha fetu pasà de cumpetensa u parcu aa Regiun. In tu [[1978]] u l'é stetu dunca supressu l'Ente Parcu e u l'é nasciüu ufisialmente u Parcu Natürale Regiunale du Munte de Portufin.
Dau [[2004]] u l'é stetu purtou avanti aa [[Camia di Depütè (Italia)|Camia di Depütè]] a pruposta de mette insemme u Parcu Regiunale cun l'[[Area Marinn-a Prutetta de Portufin|Area Marinn-a Prutetta]] pe turnà a üna gestiun a livellu nasiunale. Doppu üna discusciun aa Camia du [[2007]], in tu [[2010]], ai settantasinqu'anni daa fundasiun du parcu, u l'é stetu prupostu d'azunzilu ai sciti prutetti da l'[[UNESCO]]<ref>{{Çitta web|url=http://ilsecoloxix.ilsole24ore.com/p/levante/2010/02/08/AM9vbGMD-portofino_unesco_patrimonio.shtml|tìtolo=Portofino nel patrimonio UNESCO|dæta=8 frevà 2010|léngoa=IT|vìxita=2026-04-10}}</ref>, ma st'idea a l'é steta scartà daa cumisciun nasiunale in tu [[2011]]<ref>{{Çitta web|url=https://genova.repubblica.it/cronaca/2011/04/05/news/portofino_la_beffa_dell_unesco_il_governo_dimentica_la_candidatura-14506242/|tìtolo=Portofino, la beffa dell'Unesco il governo dimentica la candidatura|outô=Michela Bompani|dæta=5 arvì 2011|léngoa=IT|vìxita=2026-04-10}}</ref>. In tu [[2024]] u s'é turna cumensou a parlà du prugettu du parcu nasiunale, cu'a pruposta de alargalu a ünze cumüni ([[Avëgno|Avegnu]], [[Camuggi]], [[Ciävai|Ciavai]], [[Cicagna]], [[Coëgia|Cuegia]], [[Portofin|Portufin]], [[Rapallo|Rapallu]], [[Recco|Reccu]], [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]], [[Trebeugna|Trebögna]], [[Zoaggi|Zuagi]]), ma e divixuin pulitiche e de serti Cumüni han fetu turnà u prugettu in sci trei Cumüni uriginali. Aa giurnà d'ancö, se aspeta u pasaggiu definitivu a parcu nasiunale.
== Piante e bestie ==
[[Immaggine:Capra sul Sentiero 2.jpg|miniatura|Üna crava in tu parcu]]
E [[Plantae|piante]] che crescian in tu parcu sun quelle tipiche da regiun mediteranea, cun di boschi de [[Castagnu|castagni]], [[Nisöa|nisöe]], [[Carpe neigru|carpi neigri]], [[pin]], [[Erxu|erxi]], [[armuin]] e [[Uriva (cianta)|erbi d'oie]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.parcoportofino.it/enparprtfn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/22|tìtolo=La Vegetazione|outô=Ente Parco Naturale Regionale di Portofino|léngoa=IT|vìxita=2026-04-10}}</ref>.
Pe'e [[Animalia|bestie]], gh'é benben d'[[Aves|oxelli]]: fra i ciü cumüni e quelli che se veddan de ciü gh'é u [[pecettu]], a [[testaneigra]], u [[frenguellu]], l'[[öggiurussu]], a [[Parisêue (Paridae)|parisöa]], u [[merlu]], a [[gazann-a]], u [[turtuelun]] e u [[Columba palumbus|culassu]]. U gh'é poi de oxelli predatui cumme u [[farcu peregrin]], u [[farchettu]] e l'[[agugia neigra]], che fan u niu finn-a in sce scügee ciü erte. Fra i oxelli de mà u gh'é ancun l'[[ochin fratin]], l'[[Oca ciapæa|oca ciapea]], a [[Rondaninn-a de mâ (Sterna Hirundo)|rundaninn-a de mà]] e a [[sula]]<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://www.parcoportofino.it/enparprtfn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/24|tìtolo=La Fauna|outô=Ente Parco Naturale Regionale di Portofino|léngoa=IT|vìxita=2026-04-10}}</ref>.
Pe'i [[Amphibia|anfibbi]] gh'é u [[scilvestru]], a ''[[Salamandrina perspicillata]]'', u ''[[Speleomantes strinatii]]'' (ch'u se tröva in te grotte e in ti posti freschi e ben ümmi), a ''[[Hyla meridionalis]]'' (pe'u ciü zü a [[Nuzegu]] e de d'atu aa [[Cà de l'Ou]]), u [[baggiu]], a [[Rana dalmatina|rana ''dalmatina'']] e a [[rana di Apenin]]<ref name=":0" />.
Fra i [[Reptilia|rettili]] se pöan ricurdà u [[scurpiun]] (tantu [[Tarentola mauritanica|quellu cumüne]] che ''[[Hemidactylus turcicus]]''), a [[Grigua de müage|grigua]] dita "de müage", u [[lagö]], a [[sangueggia]] e de bisce cumme ''[[Coronella girondica]]'', ''[[Zamenis longissimus]]'' e ''[[Hierophis viridiflavus]]'', ciü de bisce d'egua cumme ''[[Natrix helvetica]]'' e ''[[Natrix maura]]'' da vixin ai fussuei e in ti sciti ümii. In ta culesiun du [[Müseu de storia natürale "Giacomo Doria"]] gh'é cunservou u campiun d'üna grigua da specie ''[[Timon lepidus]]'' truvou in te l'[[XIX secolo|Öttusentu]] tra [[Nuzegu]] e [[Portofin|Portufin]], ch'u l'é o in erure in ta registrasiun o a testimuniansa d'üna qualitè de grigua che ancö a l'é estinta in ta [[Rivêa de Levànte|Rivea de Levante]]<ref name=":0" />.
U [[Pòrco sarvægo|porcu sarvegu]], ben ch'u ne segge cuntrulou u nümeru, u l'ariva a de densitè ciütostu erte, e gh'é stetu spesse votte de pruteste dae gente che stan in sciu prumuntoiu. De ciù, nu manca a [[vurpe]], u [[tasciu]], u [[risö]] e [[Foin|fuin]]. De interesante u gh'é ancun a prezensa da [[vinvera russa]], ch'a se pö vedde spessu in ti sciti in giu a u [[faru de Portufin]]. Daa fin di [[Anni 1980|anni Otanta]], in tu parcu sun stete liberè ascì de [[Crava|crave dumesteghe]]<ref name=":0" />.
== Lucalitè ==
<gallery widths="180" heights="150" mode="packed">
Punta Chiappa vista dal sentiero da San Rocco per Case Mortola.jpg|Punta Ciappa dau senté fra [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]] e [[A Murtua (Camuggi)|A Murtua]]
Monte Campana dal sentiero tra Batterie e San Fruttuoso.jpg|U "Munte Campann-a"
Cala dell'oro dall'alto.jpg|A [[Cà de l'Ou]]
Costa del Termine vista dal mare 2.jpg|A ''Costa del Termine'' dau mà
Località Passo del bacio.jpg|U "Passu du Baxu"
</gallery>
Ün gran nümeru de lucalitè e de posti d'interesse du parcu u se tröva in tu teritoiu du Cumüne de [[Camuggi]]. E due intrè ciü impurtanti pe'u parcu, partindu a pé o cu'i mezi dau centru da sitè, se trövan in curispundensa de frasiuin d[[A Rüa (Camuggi)|a Rüa]] e de [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]].
Daa primma, pe mezu d'ün rastellu e d'üna scainà, s'ariva au cumplessu de l'[[Hotel Portofino Kulm (Camuggi)|Hotel Kulm]], üna strutüa liberty di primmi du [[XX secolo|Növesentu]] che pe di anni a l'é steta ünn-a de ciü in vista in te tütta l'[[Italia]]. Pasou de fiancu de l'[[Trasmetitù de Portufin|antenna tele-radiufonica]], s'ariva in sci[[A Vetta de Portufin (Camuggi)|a Vetta de Portufin]], dunde gh'é de vilette che ancö sun au servissiu du ripetitù ma che üna votta ean de strutüe de l'hotel e, doppu, a sede d'ün cumandu di Carabiné.
Poi se finisce in Gaixella, numme che de votte u l'é detu finn-a ae vilette vixinn-e au trasmetitù, de dunde se deramman quattru senté. Ün de questi u chinn-a versu levante in tu paize de [[San Luensu da Costa]], mentre ün atru u menn-a, a punente, au paize de [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]]. De lì partan atre vie che se ligan turna cu'u tersu senté, quellu de süd-ovest pe'e [[Baterie de Punta Ciappa (Camuggi)|Baterie]], mentre a süd-est gh'é l'ürtima diresiun, e [[San Fertuzu (Camuggi)|San Fertuzu]].
U senté che da Gaixella u va pe San Roccu u passa finn-a pe'i Galletti, duve pe'u senté se ghe tröva de strutüe de müage e ceramica pitüè cumme stasiuin da Via Crucis, travaggiu du pitù Del Pozzo e che partan d'in tu sagrou da [[Gexa de San Roccu (Camuggi)|gexa de San Roccu]].
Ciü che a stradda pe'[[A Rüa (Camuggi)|a Rüa]], daa gexa u va avanti ün senté che, arivou dae cà in là zona du Poggiu e de Pegu, u se deramma. Da üna parte u chinn-a versu u mà, pasandu pe [[San Nichiozu (Camuggi)|San Nichiozu]] e a sö [[Gexa de San Nichiozu (Camuggi)|gexa]], pe'[[A Fuxe (Camuggi)|a Fuxe]] cu'a lucalitè du Muin e arivandu finn-a a [[Punta Ciappa (Camuggi)|Punta Ciappa]], puntu ciü a punente de l'[[Area Marinn-a Prutetta de Portufin|Area Marinn-a Prutetta]]. Da l'atra parte, u senté u va avanti in sciu [[Munte de Portufin|Munte]] pasandu pe'[[A Murtua (Camuggi)|a Murtua]], ürtima lucalitè ch'a gh'agge ancun di abitanti. Arivou in scia cruxea de Fornelli, u senté u va avanti pe'a via ch'a l'ea dövia dau [[Regiu Ezercitu Italian|Regiu Ezercitu]] e poi daa [[Wermacht]] pe arivà dae [[Baterie de Punta Ciappa (Camuggi)|Baterie]], üna furtificasiun ch'a duveiva servì pe'a difeiza du mà davanti au [[Pòrto de Zena|portu de Zena]].
<gallery widths="180" heights="150" mode="packed">
Passaggio in ferrata.jpg|A via de Cadenn-e
Sentiero da San Rocco a San Niccolò.jpg|U senté da [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]] a [[San Nichiozu (Camuggi)|San Nichiozu]]
Sentiero portofino vetta.jpg|Senté in sci[[a Vetta de Portufin]]
Sentiero tra Pietre Strette e San Fruttuoso 1.jpg|U senté tra e Prie Streite e [[San Fertuzu (Camuggi)|San Fertuzu]]
Sentiero da Pietre Strette per Semaforo Vecchio e Semaforo Nuovo.jpg|U senté tra e Prie Streite e i semafuri
</gallery>
D'in te [[Baterie de Punta Ciappa (Camuggi)|Baterie]] partan duì senté, che però in caxu de tempu grammu o atru periculu vegnan seré da l'Ente Parcu. U primmu, ch'u custezza u mà, u passa pe'u "Munte Campann-a"<ref group="n.">Dau numme ufisiale de ''Monte Campana''</ref>, u "Passu du Baxu"<ref group="n.">Dau numme ufisiale de ''Passo del Bacio''</ref>, a "Via di Tübbi"<ref group="n.">Dau numme ufisiale de ''Via dei Tubi''</ref> e ascì pe' u sentè de Cadenn-e, duve u gh'é ün derüu a piccu in sciu mà che, pe atraversalu, gh'é stetu missu üna cadenn-a lungu u senté. De de lì, se passa de d'atu a [[Cà de l'Ou]], duve u l'é vietou intraghe, pe muntà sciü finn-a in simma aa ''Costa del Termine'' e chinà, a l'ürtimu, a [[San Fertuzu (Camuggi)|San Fertuzu]]. L'atru senté, invece, u munta sciü dae [[Baterie de Punta Ciappa (Camuggi)|Baterie]] versu u [[Semafuru Növu (Camuggi)|Semafuru Növu]], üna vegia stasiun du telegrafu, pe zunzise aa Toca cun ün atru senté ch'u ne vegne da Fornelli. Daa Toca u senté u va avanti versu levante pasandu pe'u Pertüzu di Croi, duve u se zunze cu'i senté che menn-an versu [[San Fertuzu (Camuggi)|San Fertuzu]]. Muntandu aa Toca, invece, se passa pe'i sciti de Sequoie, Staggiu e Paradizu, duve se pö arivà a Gaixella e a[[A Rüa (Camuggi)|a Rüa]] o andà avanti versu u [[Semafuru Vegiu (Camuggi)|Semafuru Vegiu]], üna stasiun pe'e cumünicasiuin custruia da l'ezercitu du [[Napolion Bonaparte|Napuliun]] a l'imprinsippiu de l'[[XIX secolo|Öttusentu]].
Da vixin ae Prie Streite, ün pasaggiu streitu fra di scöggi duve se trövan de tracce de custrusiuin döviè in moddu nu custante, se zunzan insemme i senté che ne vegnan da Gaixella, dau Pertüzu di Croi e dau [[Semafuru Vegiu (Camuggi)|Semafuru Vegiu]], pe chinà dunque, custezandu e Bocche, a [[San Fertuzu (Camuggi)|San Fertuzu]].
I ürtimi punti impurtanti in tu teritoiu de [[Camuggi]] se trövan pocu au de là de [[San Fertuzu (Camuggi)|San Fertuzu]] e sun diti de ''Base O'', ''Piano del Capo'', ''Ghidelli'' e ''Felciara'', cuscì cumme u percursu fra e Prie Streite e [[San Fertuzu (Camuggi)|San Fertuzu]]. U senté fra e Prie Streite e ''Felciara'' u porta invece a ''Castelluccio'' e ae Bocche, in tu teritoiu du Cumüne de [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]] cuscì cumme u ''Monte Pollone'' e a vetta in simma ae Bocche<ref group="n.">Ufisialmente ''Monte delle Bocche''</ref>. Da st'ürtimu passa u senté che dau parcu u porta versu e cà de Santa Margaita misse lungu ''Via Costasecca'' e ''Via Costamezzana''.
In tu teritoiu du Cumüne de [[Portofin|Portufin]] se tröva i sciti de ''Piano del Capo'', Rufinà e ''Crocetta'', duve se pö arivà da ''Piano del Capo'', da ''Ghidelli'' e dae Bocche e che g'han da vixin e lucalitè, cun cà, de ''Olmi'', ''Sant'Isidoro'', ''Coppelli'' e Gassetta. Versu setentriun, pasou a Baia de [[Niasca (Santa Margaita)|Niasca]], e frasiuin de [[Pagi (Santa Margaita)|Paraggi]], [[Pedale (Santa Margaita)|Pedale]] e [[Nuzegu (Santa Margaita)|Nuzegu]] sun sutta a [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]], a marcà i cunfin fra Parcu e u restu du Cumüne.
== Notte ==
;Notte au testu
<references group="n." />
;Notte bibliugrafiche
<references responsive="" />
== Atri prugetti ==
{{Interprogetto}}
== Ligammi de föa ==
* {{Çitta web|url=https://www.parcoportofino.it/hh/index.php|tìtolo=Ente Parco Naturale Regionale di Portofino|léngoa=IT}}
[[Categorîa:Camuggi]]
[[Categorîa:Àree protètte da Ligùria]]
l6kvqcjos1glh903z7uspo6bww97x4y
Area Marinn-a Prutetta de Portufin
0
32698
269845
269662
2026-05-20T18:07:48Z
N.Longo
12052
cat
269845
wikitext
text/x-wiki
{{Camugin}}
[[Immaggine:PromontorioPortofinoZone.png|miniatura|Mappa de l'Area Marinn-a Prutetta de Portufin]]
L''''Area Marinn-a Prutetta de Portufin''' a l'é üna zona de mà prutetta da [[Liguria|Ligüria]], missa in ta [[Rivêa de Levànte|Rivea de Levante]] a üna trentenn-a de chilometri da [[Zena]], in sci cunfin tra u [[Gorfo Paradîzo|Gurfu Paradizu]], a punente, e u [[Gurfu du Tigülliu]], a levante.
L'ente, creou cun decretu du Ministeru de l'Ambiente du 26 d'arvì du [[1999]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.portofinoamp.it/chi/statuto-e-regolamenti/decretoistitutivo.pdf|tìtolo=Decreto istitutivo|outô=Area Marina Protetta di Portofino|léngoa=IT|vìxita=2026-04-10}}</ref> e de cumpetensa da regiun, u g'ha a sede a [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]] e u se cumpunn-e di Cumüni de [[Camuggi]], [[Portofin|Portufin]] e [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]], da [[Çittæ metropolitann-a de Zena|Sitè Metrupulitann-a de Zena]] (primma da [[Provìnsa de Zêna|Pruvinsa]]) e da l'[[Universcitæ di Studdi de Zena|Üniverscitè di Stüddi de Zena]]. S'aspeta ascì u ricunuscimentu a Parcu Nasiunale.
== Teritoiu ==
L'area prutetta a se spande fra e rive sutt'egua du [[Munte de Portufin|prumuntoiu de Portufin]] e i sö bordi. In tu detaggiu, l'area a cumprende tütta a costa tra e ciazze, averte ai bagnanti, de [[Camuggi]] e de [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]], levou trei canè in curispundensa d[[A Fuxe (Camuggi)|a Fuxe]], de [[San Fertuzu (Camuggi)|San Fertuzu]] e de [[Portofin|Portufin]] che permettan l'intrà ae barche ciü che de mettise a l'ancua e de faghe u bagnu. In te tütta a zona l'é vietou ae barche a navegasiun libera e de ancuase, e a caccia e a catüa di pesci e de piante, cuscì cumme e imersciuin a cuntattu cu'u fundu du mà. U teritoiu de l'area u l'é spartiu in te trè zone de prutesiun, dite A, B e C<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://www.portofinoamp.it/chi/statuto-e-regolamenti/regolamentoportofinoMinistero.pdf|tìtolo=Regolamento di esecuzione e di organizzazione dell'AMP di Portofino|outô=Area Marina Protetta di Portofino|léngoa=IT|vìxita=2026-04-10}}</ref>.
A Zona A, a cuscì dita riserva integrale, a cumprende a parte de mà drentu aa [[Cà de l'Ou]], marcà daa Punta da Turetta e daa Punta du Büsegu. In te st'area chi, l'intrà a l'é vietà du tüttu, tantu pe mà che pe tera, levou che pe'e ativitè de sucursu e de riserca scientifica, cun auturizasiun<ref name=":0" />.
A Zona B, dita de riserva generale, a cröve a parte de meridiun de l'area prutetta, quella tra Punta du Cau in tu Cumüne de Portufin e [[Punta Ciappa]] in tu Cumüne de Camuggi, levou ün pasaggiu pe arivà in ta baia de San Fertuzu e a baia mexima. A pesca spurtiva a l'é permissa in ta Zona B sulu che ai rexidenti e ai centri pe'e imersciuin auturizè, cun auturespiratù a aia. Sulu da vixin a Punta Ciappa, au Dragun e aa Cumbea u l'é permissu de fà u bagnu e de imersciuin daa riva. In te sta parte de mà se ghe tröva a statua, de brunzu, du Cristu di Abissi<ref name=":0" />.
A Zona C a l'é quella da riserva parsiale, ch'a cumprende e due pursiuin de costa ciü a punente e ciü a levante, saieva a dì u toccu tra Punta Ciappa, A Fuxe e Camuggi, levou u pasaggiu pe' arivà aa Fuxe, mentre da l'atra parte u se spande tra a Punta du Cau e u portu de Portufin e da questi chi versu a ciazza de [[Pagi (Santa Margaita)|Paraggi]] (levou u canà pe l'intrà au portu) e a Punta du Pedale. In ta zona C l'é permissu e ativitè sutt'egua, de faghe u bagnu e, cun di cuntrolli, a pesca spurtiva ascì<ref name=":0" />.
== Storia ==
[[Immaggine:Santa Margherita Ligure-palazzo sede parco e marina di Portofino.jpg|miniatura|A sede de l'Area Marinn-a e du Parcu, a [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]]]]
L'Ente du Parcu de Portufin, cuscì cumme a sö evulusiun in [[Parcu Natürale Regiunale de Portufin|Parcu Natürale Regiunale]], u cumprende sulu che a parte de tera du [[Munte de Portufin]], sensa interesà u mà cu'u bagna, ch'u l'é prutettu da de sö regule. Dau [[2004]] u l'é stetu purtou avanti aa [[Camia di Depütè]] a pruposta de mette insemme u Parcu Regiunale cun l'Area Marinn-a Prutetta pe turnà a üna gestiun a livellu nasiunale. Doppu üna discusciun aa Camia du [[2007]], in tu [[2010]], ai settantesinque anni daa fundasiun du parcu, l'é stetu prupostu d'azunze u parcu ai sciti prutetti da l'[[UNESCO]], ma st'idea a l'é steta scartà daa cumisciun nasiunale in tu [[2011]]. In tu [[2024]] s'é turna cumensou a parlà du prugettu du parcu nasiunale, cu'a pruposta de allargalu a ünze cumüni ([[Avëgno|Avegnu]], [[Camuggi]], [[Ciävai|Ciavai]], [[Cicagna]], [[Coëgia|Cuegia]], [[Portofin|Portufin]], [[Rapallo|Rapallu]], [[Recco|Reccu]], [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]], [[Trebeugna|Trebögna]], [[Zoaggi|Zuagi]]), ma e divixuin pulitiche e de serti Cumüni han fetu turnà u prugettu in sci trei Cumüni uriginali. Aa giurnà d'ancö, se speta u pasaggiu definitivu pe'a creasiun du parcu.
== Piante e bestie ==
<gallery widths="180" heights="150" mode="packed">
Paramuricea clavata.jpg|Da gurgonia russa, ''[[Paramuricea clavata]]'', in tu mà de Portufin
Eunicella cavolinii.jpg|A ''[[Eunicella cavolinii]]'', üna gurgonia giana, a Portufin
</gallery>
In te l'area prutetta se trövan di pruei de aiga ''[[Posidonia oceanica]]'', che crescian a nu ciü de 40 metri de prufunditè, in simma a di fundali d'ainin ben inlüminè. In te sti pruei ghe trövan riparu benben de bestie, cumme u gran musculu da ''[[Gnacchera|Pinna nobilis]]'', a cuscì dita gnacchera, ch'a l'é üna specie menasà daa sö caccia pe'i culesiunisti e dae moutie c'han purtou aa morte d'ün gran nümeru de ste bestie<ref>{{Çitta web|url=https://www.portofinoamp.it/dove/ambienti-marini-costieri/le-praterie-di-fanerogame-marine|tìtolo=Le praterie di fanerogame marine|outô=Area Marina Protetta di Portofino|léngoa=IT|vìxita=2026-04-10}}</ref>.
Ciü in bassu, in simma a di fundi düi, ghe cresce pe cuntra du curallu. Lì se ghe tröva de aighe che se sun adatè a de cundisiuin de poca lüxe, cumme e aighe verdi ''[[Halimeda tuna]]'' e ''[[Flabellia petiolata]]'' e l'aiga russa ''[[Peyssonnelia squamaria]]''<ref>{{Çitta web|url=https://www.portofinoamp.it/|tìtolo=Il coralligeno|outô=Area Marina Protetta di Portofino|léngoa=IT|vìxita=2026-04-10}}</ref>.
Au livellu de questi ghe cresce ascì de [[Gorgonia|gurgonie]], surviatüttu quelle russe (''[[Paramuricea clavata]]'') e quelle giane (''[[Eunicella cavolinii]]''). Sti ambienti patiscian u muntà de temperatüe, fetu ch'u porta ste bestie a muì, ciü che a pesca. Ün stüddiu u l'ha truvou che in te l'area prutetta u 51% fra e russe e u 36% de giane u l'é stetu curpiu da di arneixi pe pescà, a densitè de culonie l'é ligà in moddu streitu a quant'a l'é forte a pesca in te ün sertu scitu. Cunsciderou tütti sti prublemi, u l'é ben impurtante gestì cumme se deve e ativitè de l'ommu in moddu da prutezze sti ambienti<ref>{{Çitta publicaçión|outô=F. Betti, G. Bavestrello, M. Bo, G. Ravanetti, F. Enrichetti, M. Coppari, V. Cappanera, S. Venturini e R. Cattaneo-Vietti|dæta=1 arvì 2020|tìtolo=Evidences of fishing impact on the coastal gorgonian forests inside the Portofino MPA (NW Mediterranean Sea)|revìsta=Ocean & Coastal Management|volùmme=Vul. 187|léngoa=EN|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0964569120300156?via%3Dihub}}</ref>.
== Lucalitè ==
<gallery widths="180" heights="150" mode="packed">
Immaggine:Panorama del promontorio di Portofino visto dal mare di fronte alla Cala dell'oro.jpg|Vista da [[Cà de l'Ou]] dau mà
Immaggine:Punta Portofino (Portofino).jpg|A Punta du Cau, [[Portofin|Portufin]]
</gallery>
Daa tradisiun e dai pescuei ne vegne tanti nummi de scöggi, grotte e punte du prumuntoiu, che in parte sun ancun döviè pe'e ativitè d'ancö, surviatüttu cu'e imersciuin.
In scia costa a levante de [[Punta Ciappa]] se tröva üna grotta dita a Grotta di Gambai, mentre ciü avanti gh'é a Secca de l'Izuela, ün scöggiu cianellu tüttu sutt'egua. Dapoi se ariva aa Grotta de l'Eremittu, che pe üna storia du postu a saieiva steta a cà d'ün eremittu, e i sö resti saieivan cunservè in ta gexa da Rüa cumme reliquie de San Giuvanni. Cun l'andà avanti versu levante, se passa dunque aa Punta du Büsegu che, cu'a Baracca e a Punta da Turetta, furman a [[Cà de l'Ou]]. Pe üna storia, u numme de stu scitu u ne vegne dai tempi du cursà türcu Dragut, che chi u gh'avieva ascuzu ün tezou e truvou rifügiu, cu'a vivagna d'egua ch'a gh'é ch'a saieiva steta dövià tantu dai türchi che dai cuntrabandé. U numme da Turetta u ne vegne daa prezensa d'üna ture de guarda, feta costruì in tu [[XVI secolo|Sinquesentu]] daa [[Repùbrica de Zena|Repübblica de Zena]] pe cuntrastà u sfrouxu e i piratti<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.portofinoamp.it/siti-immersione|tìtolo=Siti immersione|outô=Area Marina Protetta di Portofino|léngoa=IT|vìxita=2026-04-10}}</ref>.
Doppu gh'é a Punta de l'Indian, cu'i sö scöggi erti ch'a ricorda a faccia d'ün pellerussa, pe arivà dunca a [[San Fertuzu (Camuggi)|San Fertuzu]], duve gh'é a famuza abasia e a statua du Cristu di Abissi. Chi, duve u l'ariva u vapurettu pe Camuggi, l'é permissu de atracà e se tröva üna ciazza picinn-a, e l'imersciun ch'a l'é permissa in ta zona du Dragun e da Cumbea ascì. Doppu se incuntra a Secca "Gonzatti", a Secca Carega (ch'a piggia u numme daa sö furma), e a Targa Gonzatti, missa a regordu du Dario Gonzatti, mortu chi in tu [[1947]] mentre ch'u nüava sutt'egua. Poi, u Scöggiu du Rouiö, u l'é ditu anche u Scöggiu "Andrea Ghisotti", numme in memoia de ün futografu sutt'egua<ref name=":1" />.
De de lì, se va avanti versu a Testa du Liun, che a ricorda ün liun cu'a bucca averta, pe arivà in tu teritoiu du Cumüne de [[Portofin|Portufin]], cu'u Scöggiu ''del Diamante'' e a Cala di Ingreixi, postu frequentou dai türisti ingreixi finn-a da l'[[XIX secolo|Öttusentu]]. In sciu fundu du mà in ta zona dita du Rüfinà gh'é u relittu da ''Mohawk Deer'', üna nave da caregu americann-a du [[1896]] che in tu [[1967]], alantù cu'a bandea du [[Canada]], a l'é afundà a piccu. Ciü avanti, se incuntra e Fasce<ref>Ufisialmente ''Cala del Prato''</ref>, a Cà Vexinà, a zona de Vitrà e a Cà du Scindicu, Punta de l'Artà, a riva au de sutta da [[Gexa de San Zorzu (Portufin)|gexa de San Zorzu]] e dunque a Punta du Cau. Au de là du Scindicu, pasou u portu de Portufin, se tröva ancun a Baia du Canun, Punta Caiega e a Baia de Niasca. Pe l'ürtimu, in tu Cumüne de [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]], se incuntra a ciazza de [[Pagi (Santa Margaita)|Paraggi]], a Sarvea e Punta du Pedale, in scia fin de l'area de mà prutetta<ref name=":1" />.
== Notte ==
<references />
== Atri prugetti ==
{{Interprogetto}}
== Ligammi de föa ==
* {{Çitta web|url=https://www.portofinoamp.it/|tìtolo=Scitu ufisiale|outô=Area Marina Protetta di Portofino|léngoa=IT|vìxita=2026-04-10}}
[[Categorîa:Camuggi]]
[[Categorîa:Àree protètte da Ligùria]]
kni8u7bd6r31s0umo9tao0d06eocy7e
Àrea Marina Prutètta "Îzua de Berzezzi"
0
32724
269847
269604
2026-05-20T18:10:02Z
N.Longo
12052
cat
269847
wikitext
text/x-wiki
{{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}}
[[File:Isola di Bergeggi.JPG|thumb|L'[[Îzua de Berzezzi]]]]
L''''Àrea Marina Prutètta (AMP) "Îzua de Berzezzi"''', a l'è u̇n àrea marina prutètta cunpreiza cunpletamente int'u [[Berzezzi|Cumüne de Berzezzi]], a l'ha 'na superficce de 2 Kmq, cun 'n'estensciùn ch'a và d'a faŝĉia custêa fina a-i fundäli de l'îzua.
U̇n scriĝn̂u de varietè biulógiche, stoja e lezenda: 'n conu ruciuzu, ricuvèrtu d'a maccia mediterànea, fundäli de curalìgenu e praterìe de ''Posidonia oceanica'', falezie ricche de grotte e insenatüe.
== Stoja ==
L'AMP a l'è stèta istituìa da-u [[Ministeru de l'Anbiente e d'a Tutela d'u Teritoju e d'u Mä]] int'u [[2007]] cun l'obietivu de pèrseguì a pruteçiùn anbientäle cun açiuìn de tutela e de valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu, a realizasiùn de prugrammi relativi a ativitè de edücasiùn anbientäle, divulgasiùn, munituraggiu, stüddiu e riçèrca scentìfica e a prumusiùn d'u svilüppu sustegnìbile, cun particuläre riguärdu a valurizasiùn d'e ativitè tradisiunäli, d'e cultüe lucäli, d'u turizmu ch'u rispette l'anbiente.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ampisolabergeggi.it/aspetti-normativi-e-regolamenti/decreto-istitutivo/|tìtolo=Decreto istitutivo 7 maggio 2007|dæta=2007-05-07|léngoa=IT|vìxita=2026-05-03}}</ref>
U Cumüne de Berzezzi, ente respunsàbile de l'AMP, u l'ha scèltu, da divèrsi anni, de investì int'a gestiùn integrä d'u teritoju e int'e puscibilitè de svilüppu anbientäle e sustegnìbile. A dezignasiùn 'nsc'ou teritoju d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle, de l'Àrea Marina Prutètta, d'e dùe Zone Speciäli de Cunsèrvasiùn ("Fundäli Nôi – Berzezzi" e "Îzua de Berzezzi – Punta d'i Preni"), u Scistêma de Gestiùn Anbientäle ISO 14001, l'adexùn a-a Cärta Pelagos, u ricunuscimentu de "Bandêa Blö d'e Spiagge" testimoĝn̂an u sforsu cuntinuu pe prugredì int'a qualitè anbientäle e rinfursä e pulìtiche de tutela e fruisiùn sustegnìbile d'u teritoju.
== Teritoju e natüa ==
[[Immaggine:Grotta di Bergeggi.jpg|sinistra|miniatura|A Grotta Marina de Berzezzi]]
L'[[îzua de Berzezzi]], vêu e proppiu cö de l'AMP e scîtu de grande interèsse naturalìsticu e stóricu-culturäle, a l'è 'n conu de roccia calcarea äta 53 m, a menu de 300 metri d'a Punta d'u Maé 'nsc'â tèrafèrma.
Quellu che ciü u culpiŝĉe i riçercatuì, cuscì cumme quelli che van sut'ègua a fä imèrsciuìn inte l'AMP, a l'è a richessa de varietè biulógiche, duvüa ascì a-e tante e divèrse tipulugìe de anbienti prezenti inte 'n trètu de costa cuscì ristreitu.
Da-e ciante piuniere d'a gariga e d'a maccia mediterànea, tìpiche d'e coste ruciuze, a-e scügee sut'ègua cuvèrte da l'aiga ''Cystoseira''<ref>{{Çitta|AA.VV., 2018|2.4 Fauna e Flora, p. 24}}</ref> (ìndice de ègue pulite e pocu inquinè), da-i fundäli molli e ätri che se sun furmè atravèrsu prucèssi de sedimentasiùn a-i anbienti d'u curalìgenu, da-e praterìe de ''Posidonia oceanica'' a-i custuìn ruciuzi e a-e grotte sut'ègua.<ref>{{Çitta|AA.VV, 2018|2.5.1 La prateria di Posidonia, p.29}}</ref>
Cèrnie, déntexi, ouè, spilli, curvine, sciammi de castagnöe e cardinäli, muene, scùrpine, margheritte de mä, steĵe russe e spléndidi ''nudibranchi'' sun sulu quarchedün d'i ciü caraterìstici e frequenti "abitanti" d'e ègue in gìu a l'îzua.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ampisolabergeggi.it/siti-di-immersione/|tìtolo=Siti di immersione|léngoa=IT|vìxita=2026-05-03}}</ref>
Lungu a costa sun prezenti d'e spiagette incastunè tra e rocce e a Grotta Marina, a prinçipäle cavitè càrscica de l'àrea e scîtu de grande inpurtansa pe-i tanti repèrti rinvegnüi<ref>{{Çitta|AA.VV.,2018|2.1 Geomorfologia, p. 17}}</ref>, p'â richessa d'a pupulasiùn biulógica int'a pärte sut'ègua e p'ou stüddiu d'e variasiuìn d'i livelli d'u mä avegnüe int'e ürtime migè de anni.
L'AMP Îzua de Berzezzi a l'è inurtre pärte integrante d'u [[santuäju Pelagos]], a ciü vasta zona prutètta d'u [[Mâ Mediterraneo|Mä Mediteràniu]] dedicä a-a tutela d'i mamìferi marini. U spêgiu de mä davanti a Berzezzi, p'ê caraterìstiche murfulógiche d'i fundäli e a prezensa de particuläri curenti marine, u l'è frequentä da divèrse spece de cetàcei, tursìopi e cäudöggi in particuläre.
Grassie a-u climma favurévule e 'na cunfurmasiùn d'u teritoju föa da-u cumüne, l'AMP e u teritoju d'u Cumüne de Berzezzi offran a-i apasciunè de ativitè a l'äja avèrta divèrse puscibilitè de fruisiùn lungu tüttu l'ärcu de l'annu.
Da-i primmi de mazzu a-a fin de setenbre, pe tütta a lunghessa d'a nostra costa, u vegne instalä u "Senté blö", u̇n percursu stüdiä e realizä pe favurì a pràtica in següéssa d'e ativitè de fruisiùn infurmä e sustegnìbile d'u mä: 27 gavitelli, sistemè a 200 metri da-a costa e a 'na prufunditè màŝĉima de 15m, dan vitta a 'n percursu delimitä, duvve nu pöan avixinäse e inbarcaçiuìn a muture. Cun i sö 2,5 km de lunghessa, atravèrsàndu 'n'àrea de grande pregiu naturalìsticu e stóricu-culturäle, u raprezenta ün d'i ciü lunghi percursci d'u génere in tütta Italia. U̇n vêu paradizu pe-i amanti d'e ativitè a l'avèrtu lighè a-u mä.
[[File:Cliff_face_Bergeggi.jpg|thumb|E rocche a piccu 'nsc'ou mä]]
Int'a Zona A (rizèrva integräle) de l'AMP u nu se pö né fä u baĝn̂u e né praticä ätre ativitè che pöan ese de distürbu pe l'anbiente marìn.
E ègue cèe e a grande varietè de anbienti e furme de vitta prezenti riciamman oĝn̂i annu migè de apasciunè che van sut'ègua. E imèrsciuìn se pöan fä cu'i centri ''diving'' outurizè o in apnea cun a preventiva outurizasiùn de l'AMP.
A pesca ricreativa a l'è pèrmìssa sulu e ünicamente a séguitu de outurizasiùn de l'AMP.
A pesca sut'ègua a l'è vietä in tütta l'AMP.
A tèra 'na fitta réi de senté, façilmente percurìbile segge a pé che in bici da muntaĝn̂a, a porta a-a scuvèrta d'u teritoju ch'u mìa 'nsce l'AMP. I percursci travèrsan scîti de grande interèsse naturalìsticu e stóricu-culturäle. Da segnalä e Natte de Berzezzi (u boscu de natte ciü esteizu d'u Punente Lìgure) e l'àrea de l'antigu Castelä d'u Munte Sant'Élena.
== Note ==
<references/>
== Ätri prugètti ==
* {{Çitta web|url=https://www.ampisolabergeggi.it/wp-content/uploads/2018/05/Relazione-Tecnica-Finale-_AMP-Bergeggi_.pdf|tìtolo=Realizzazione di studi per la preparazione di un piano per la gestione delle attività di pesca - AMP Bergeggi|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2018|vìxita=2026-05-03}}
[[Categorîa:Berzezzi]]
[[Categorîa:Àree protètte da Ligùria]]
fvoxo32mlovu1p07xukyw6drtj9tchx
Preistöia
0
32727
269836
269831
2026-05-20T13:21:35Z
Michæ.152
13747
Detaggi
269836
wikitext
text/x-wiki
{{Grafîa ofiçiâ}}
A '''preistöia''' a l'é o perîodo da [[stöia de l'òmmo]] conpréizo tra e prìmme tràcce conosciûe de l'ûzo de instruménti de prîa di [[hominini]] d'in gîo a 3,3 mioìn d'ànni fa e-o coménso da stöia documentâ con l'invençión di scistêmi de [[scritûa]]. L'ûzo de scìnboli, ségni e imàgine sciòrtan fîto tra-i òmmi ma i primìscimi scistêmi de scritûa vêgnan fêua ciù o mêno 5 200 ànni fa. L'adoçión da scritûa into móndo o l'é stæto 'n proçèsso lénto, sciché a fìn da preistöia a l'é arivâ in ténpi despægi in pòsti despægi e-o tèrmine o l'é dêuviòu ciù de ræo into tratâ de [[soçiêtæ]] dónde a preistöia a l'é finîa relativaménte de reçénte. O perîodo quànde 'na [[coltûa]] a l'é documentâ da-a scritûa d'âtri ma a no l'à desvilupòu 'n seu scistêma de scritûa o l'é de spésso conosciûo cómme "protostöia" de quélla coltûa.
[[File:Resti del principe delle arene candide.jpg|thumb|Rèsti do coscidîto "Prìnçipe de Ænn-e Càndie", che remóntan a-o Paleolìtico supeiô, conservæ a-o Muzêo Archiològico de [[Pêgi]]|centro]]
A preistöia umànn-a a l'é despægia da-a stöia no sôlo pe-a seu cronologîa ma pe-a mainêa de tratâ e ativitæ de coltûe archiològiche ciufîto che de naçioìn nominæ ò persónn-e speçìfiche. Limitâ a proçèsci materiâli, rèsti e artefæti ciufîto che a documénti scrîti, a preistöia a l'é anònima e, pe sta raxón, tèrmini de riferiménto dêuviæ into cànpo da preistöia, cómme "Neanderthal" ò "[[Etæ do færo|Etæ do Færo]]", són de etichétte modérne con definiçioìn de vòtte mìsse in discusción. A ògni mòddo, inta ciù pàrte di câxi e in particolâ con l'anâ sénpre ciù inderê into ténpo, ste etichétte reprezéntan a sôla mainêa de distìngoe i grùppi de popolaçioìn preistòriche e trasmétte informaçioìn in sce quéste into prezénte.
Pe definiçión, no gh'é de testimoniànse scrîte da preistöia umànn-a, ch'a peu êse conosciûa sôlo che pe-o materiâle archiològico e pe l'evidénsa antropológica, ö sæ i materiâli preistòrichi e i rèsti umén. A-o prinçìpio ste conoscénse són stæte acapîe pe mêzo de l'arecugéita de eleménti do folclôre e pe analogîa co-e soçiêtæ preleteræ òservæ inte l'[[Epoca Moderna|época modèrna]].
== Stöia da paròlla ==
O conçètto de preistöia o l'é vegnûo fêua con l'[[Inluminîximo]] into travàggio di antiquâi che dêuviâvan a paròlla "primitîvo" pe descrîve e [[soçiêtæ]] che gh'êan prìmma de testimoniànse scrîte. Do [[1833]] o Paul Tournal (1805-1873), fondatô da Comisción Archiològica do Muzêo de Narbonne, o l'avéiva dêuviòu in [[Lengua françéise|françéize]] a paròlla ''anté-historique''; in càngio, a prìmma òcorénsa da paròlla ''prehistory'' in [[Ingleize|ingléize]] a l'é do [[1836]], into ''Foreign Quarterly Review''. O tèrmine o s'é pöi difûzo inte âtre léngoe ascì.
A scâ de ténpo giölògico pe-i perîodi pre-umoén e-o scistêma de træ etæ pe-a preistöia umànn-a són stæti scistematizæ into [[XIX secolo|XIX sécolo]] into travàggio di antropòloghi, archiòloghi e antiquâi britànnichi, françéixi, tedéschi e scandinâvi. Un prìmmo conçètto de preistöia ch'o l'é nasciûo o sugerîva che no ghe saiéiva posciûo êse nisciùnn-a [[stöia]] sensa de testimoniànse scrîte e nisciùnn-a mainêa de tratâ in mòddo scignificatîvo de popolaçioìn che no àn lasciòu nìnte de scrîto. O conçètto ciù comùn ancheu o l'é chi-â stöia a l'é bazâ d'in scê 'n àncio cànpo de evidénse e con tùtto che dötréi stòrichi no àn trovòu adàtto l'ûzo do tèrmine "preistöia", sto conçètto o l'é stæto mìsso in discusción ma no abandonòu. I archiòloghi in particolâ conscìderan o tèrmine cómme 'na distinçión scignificatîva e neçesâia tra-o tîpo de travàggio che fan e-e interpretaçioìn che pêuan esprìmme in sciô pasòu.
== Mézzi de riçèrca ==
A vivàgna prinçipâ d’informaçión pe-a preistöia a l'é a documentaçión archiològica, de spésso studiâ insémme a-a riçèrca de âtre disciprìnn-e cómme e [[scénse da natûa]].
I riçercatoî de prìmma lìnia inta preistöia umànn-a són i antropòloghi (archiòloghi e antropòloghi fìxichi) ch’adêuvian i scâvi, e investigaçioìn giölògiche e giögràfiche e âtre anàlixi scentìfiche pe scrovî e interpretâ a natûa e-o conporaménto de popolaçioìn pre-leteræ e no leteræ. I genetìsti de popolaçioìn umànn-e ascì e-i lengoìsti stòrichi són derê a provédde di spónti preçiôxi. I antropòloghi colturâli agiùttan a fornî o contèsto pe-e interaçioìn soçiâli che fan pasâ tra-e persónn-e i ògètti d'òrìgine umànn-a e perméttan ‘n’anàlixi de tùtti i artìcoli che sciòrtan inte ‘n contèsto da preistöia de l’òmmo. Dónca i dæti in sciâ preistöia són fornî da ‘n’ància varietæ de scénse da natûa e da soçiêtæ, cómme l’[[Antropologia|antropologîa]], l’[[Archeologia|archiologîa]], l’[[archioastronomîa]], a [[lengoìstica conparatîva]], a [[Biologia|biologîa]], a [[giölogîa]], a [[genética molecolâre]], a [[paleontologîa]], a [[palinologîa]], l’[[antropologîa fìxica]] e tànte âtre.
O pasàggio fondamentâle pe capî l’evidénsa stòrica o l’é a dataçión e de técniche segûe pe colocâ into ténpo i repèrti se són desvilupæ costanteménte scìn da-o [[XIX secolo|XIX sécolo]]. A ciù comùn de ste técniche a l’é a [[dataçión a-o radiocarbònio]]; técniche ciù reçénti conpréndan l’anàlixi chìmica forénse pe scrovî l’ûzo e-a proveniénsa di materiâli e l’anàlixi genética de òsse pe determinâ o ligàmme de parentòu e-e caraterìstiche fìxiche de persónn-e preistòriche.
== Definiçión ==
=== O prinçìpio e-a fìn ===
De sòlito se stabilisce o prinçìpio da preistöia co-o sciortî de êsei scìmili a l'[[Ommo|òmmo]] in sciâ [[Tæra]], in càngio a dæta ch’a ségna a seu fìn a l’é tipicaménte definîa cómme l’arivâ da documentaçión scrîta contenporània.
Tùtte dôe e dæte dónca càngian asæ da región a región: prezénpio, a preistöia africànn-a a coménsa ciù ò mêno 2,5 mioìn d'ànni fa, in càngio a preistöia aziàtica a l’é datâ a 1,8 mioìn d'ànni fa e-a preistöia ouropêa a coménsa 1,3 mioìn d'ànni fa co-o prìmmo arivâ di umoén inta región. A segónda da dæta quànde di documénti rilevànti són vegnûi ‘na bónn-a vivàgna académica, a fìn da preistöia ascì a càngia: prezénpio, l’é açetòu in generâle chi-â preistöia in [[Egitto|Egìtto]] a finìsce ciù ò mêno do 3100 prìmma de Crìsto, in càngio in [[Papua Neuva Guinea|Nêuva Goinêa]] a fìn da preistöia a l'é fisâ bén ciù de reçénte, inti ànni Setànta de l'[[XIX secolo|Euttoçénto]], quànde i antropòloghi rùsci Nicholai Miklukho-Maklai àn pasòu di ànni a vîve tra-i pòpoli do pòsto e àn descrîto o seu stîlo de vìtta inte 'n àncio tratòu. In [[Euròpa|Ouröpa]] e coltûe clàsciche relativaménte bén documentæ de l’[[Antîga Grêcia]] e de l'[[Antîga Rómma]] avéivan de coltûe vixìnn-e con pöche testimoniànse scrîte, cómme i [[Cèlti]] e-i [[Etrùschi]]. I stòrichi raxónn-an in sce quànte péizo dâ a-e relaçioìn de vòtte condiçionæ de ste coltûe protostòriche che s'atrêuvan inta letiatûa grêga e româna.
=== Perîodi de ténpo ===
Into spartî a preistöia umànn-a inte l'[[Eoràzia|Ouràzia]], i stòrichi dêuvian tipicaménte o scistêma de træ etæ, in càngio i studiôxi di perîodi pre-umoén dêuvian sorviatùtto a bén definîa documentaçión giölògica e-a seu bâze stratigràfica definîa a livéllo internaçionâle drénto da scâ de ténpo giölògico. O scistêma de træ etæ o l'é a periodizaçión da stöia de l'òmmo inte tréi perîodi de ténpo un dòppo l'âtro, che pìggian o nómme da-e tecnologîe predominànti de produçión di instruménti, ö sæ l’[[Etæ da Prîa]], l’[[Etæ do Brónzo]] e l’[[Etæ do færo|Etæ do Færo]]. Inte dötræ àree gh'é 'n perîodo de pasàggio ascì tra l’Etæ da Prîa e l’Etæ do Brónzo, dîta [[Etæ do Ràmmo]] ò Calcolìtico.
Inta prìmma Etæ do Brónzo i [[Sumêri]] in [[Mezopotàmia]], a [[Çiviltæ da Vàlle de l’Ìndo]] e l’[[antîgo Egìtto]] són stæte e prìmme çiviltæ a desvilupâ i seu scistêmi de scritûa e a tegnî di regìstri stòrichi, co-i seu vixìn che ghe són vegnûi aprêuvo. A ciù pàrte de âtre çiviltæ són arivæ a-a fìn da preistöia ciù tàrdi inte l’Etæ do Færo. A divixón de træ etæ da preistöia in Etæ da Prîa, Etæ do Brónzo e Etæ do Færo a rèsta in ûzo pe-a ciù pàrte de l’[[Ouràzia]] e de l’[[Àfrica do Nòrd]] ma a no l’é de sòlito dêuviâ inte quélle pàrte do móndo dónde a lavoraçión di metàlli dûi a l’é arivâ co-o contàtto co-e coltûe Ouraziàtiche cómme l’[[Oçeania|Oçeània]], l’[[Oustralàzia]], bónn-a pàrte de l’[[Àfrica Subsahariànn-a]] e de pàrte de [[Americhe|Amériche]]. Con dötræ eceçioìn inte [[çiviltæ precolonbiann-e]] inte Amériche, ste àree no àn desvilupòu di scistêmi de scritûa prìmma de l’arîvo di Ouraziàtichi e dónca a seu preistöia a l’arîva scìn a perîodi relativaménte reçénti, tànto che, prezénpio, o [[1788]] o l’é de sòlito tegnûo pe-a fìn da preistöia in [[Oustràlia]].
== Etæ da Prîa ==
{{Véddi ascì|Etæ da Prîa}}
O conçètto de “Etæ da Prîa” o l’é bón pe l’[[Archeologia|archiologîa]] da ciù pàrte do móndo, scibén che inte l’archiologîa de [[Americhe|Amériche]] s’adêuvia di âtri nómmi e-o coménsa co-îna fâze Lìtica, de vòtte ciamâ Paleoindiànn-a ascì. E sotodivixoìn descrîte de sótta són dêuviæ pe l'[[Ouràzia]] e no de lóngo in sce tùtta l'àrea.
O perîodo o l'é duòu ciù ò mêno 3,4 mioìn d'ànni e o l’é finîo tra-o 4000 e-o 2000 prìmma de Crìsto con l’arîvo da lavoraçión di [[Metàllo|metàlli]], quànde gh’é vegnûo aprêuvo l’[[Etæ do Ràmmo]] e pöi l’[[Etæ do Brónzo]]. In caxón da seu scâ de ténpo stramezuâ, l’Etæ da Prîa a conprénde o 99% da stöia de l'òmmo.
=== Paleolìtico ===
[[File:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|O spantegâse into ténpo de ''[[Homo erectus]]'' (giâno), ''[[Homo neanderthaliensis]]'' (öcra) inta Prìmma diàspora fêua da l'Àfrica e ''[[Homo sapiens]]'' inta Segónda diàspora fêua da l'Àfrica, co-i nùmei d’ànni da quànde són sciortî prìmma do prezénte|centro|450x450px]]
O Paleolìtico, ö sæ l’Etæ da Prîa Vêgia, o l’é o primìscimo perîodo de l’Etæ da Prîa e-o coménsa co-o prìmmo ûzo de atréssi de pria. O s'esténde da-o primìscimo ûzo conosciûo de sti atréssi da pàrte di hominini ciù ò mêno 3,3 mioìn d'ànni fa scìn a-a fìn do [[Pleistocêne]] ciù ò mêno 11 650 ànni fa.
A prìmma pàrte do Paleolìtico a l'é dîta Paleolìtico Inferiô, dæto che inti scâvi o se prezénta sótta a-o Paleolìtico Supeiô, e-a coménsa co-i primìscimi atréssi de prîa datæ ciù ò mêno a 3,3 mioìn d'ànni fa into scîto de Lomekwi in [[Kenya]]. Sti atréssi són datæ a prìmma do génere ''Homo'' e vegnîvan con tùtta probabilitæ dêuviæ da ''Kenyanthropus''. L’evidénsa do contròllo do [[fêugo]] da-i prìmmi hominini into Paleolìtico Inferiô o no l’é segûo e o l’à ‘n supòrto académico a-o mànco limitòu. L’idêa ciù açetâ a l’é che ''Homo erectus'' ò ''Homo ergaster'' àggian fæto di fêughi tra 790 000 e 690 000 ànni fa inte ‘n scîto a Bnot Ya'akov Bridge, inte l’[[Isræ]] d’ancheu. L’ûzo do fêugo o l’à dæto a poscibilitæ a-i prìmmi òmmi de coxinâ o mangiâ, ascâdâse, avéi ‘na vivàgna de lûxe, scorî e béstie de néutte e raxonâ.
I prìmmi ''Homo sapiens'' són vegnûi fêua ciù ò mêno 300 000 ànni fa e àn inougoròu o Paleolìtico de Mêzo. Di càngi anatòmichi ìndican chi-â capaçitæ de [[lengoàggio]] d’ancheu ascì a l’é sciortîa into córso do Paleolìtico de Mêzo e inte sta êra gh’é a prìmma evidénsa definitîva de l’ûzo umàn do fêugo, dæto che di scîti in [[Zambia|Zànbia]] gh’àn di çéppi bruxæ, do [[Carbon|carbón]] e de ciànte carbonizæ che són stæte datæ a 180 000 ànni fa. A seportûa scistemàtica di mòrti, a [[Muxica|mûxica]], l’[[Arte|àrte]] preistòrica e l’ûzo de atréssi de ciù péssi de lóngo ciù sofisticæ són i pónti ciù inportànti do Paleolìtico de Mêzo.
O Paleolìtico Supeiô o s'esténde da 50 000 a 12 000 ànni fa, co-i prìmmi insediaménti òrganizæ e-o scioî do travàggio artìstico.
<gallery widths="200" heights="200" mode="packed">
Immaggine:Biface Cintegabelle MHNT PRE 2009.0.201.1 V2.jpg|Atrésso a dôe fàcce da coltûa acheoleànn-a do Paleolìtico Inferiô, trovòu a Cintegabelle, in [[Fransa|Frànsa]] (500 000 - 300 000 ànni fa)
Immaggine:Lascaux painting.jpg|Pitûe in sce miâgie de Gròtte de Lascaux, in [[Fransa|Frànsa]], che remóntan a-o Paleolìtico Supeiô (ciù ò mêno 17 300 ànni fa)
</gallery>
Into córso do Paleolìtico i òmmi vivéivan in generâle cómme cacioéi-racheugitoî nòmadi. E soçiêtæ de cacioéi-racheugitoî tendéivan a êse davéi picìnn-e e egalitâie, scibén che de vòtte quélle con rizôrse in abondànsa ò con técniche che stocàggio do mangiâ avansæ àn desvilupòu di stîli de vìtta sedentâi, con strutûe soçiâli conplèsse cómmò-u prinçipòu e-a stratificaçión soçiâle. L'é poscìbile che se ségge stabilîo di contàtti a lónga distànsa, cómme into câxo di percórsci tradiçionæ di [[indìgeni oustralién]], conosciûi cómme ''songlines'' ("tràcce cantæ").
=== Mezolìtico ===
<gallery widths="200" heights="200" mode="packed">
Immaggine:Mesolithic and Microliths.jpg|Microlîti do Mezolìtico
Immaggine:Boomstamkano van Pesse, Drents Museum, 1955-VIII-2.jpg|A canöa de Pesse, trovâ in [[Paixi Basci|Pàixi Bàsci]] e datâ a-o Mezolìtico (8040 - 7510 prìmma de Crìsto), a l'é consciderâ o ciù antîgo bàrco conosciûo
</gallery>
O Mezolìtico ò Etæ da Prîa de Mêzo o l'é stæto 'n perîodo into svilùppo da tecnologîa umànn-a tra-o Paleolìtico e-o Neolìtico.
O perîodo do Mezolìtico o coménsa co-o retîo di giasæ a-a fìn de l'época do Pleistocêne, ciù ò mêno 10 000 ànni fa, e-o l'é finîo con l'introduçión de l'[[agricoltûa]], ch'a l'à 'na dæta ch'a càngia a segónda da región giögràfica. Inte dötræ àree, cómme o Vixìn Levànte, l'agricoltûa a l'êa za praticâ a-a fìn do Pleistocêne e dónca inte sta región o Mezolìtico o l'é cùrto e pöco definîo. Inte àree co-ìn efètto limitòu da l'ativitæ de giàsse se preferìsce dêuviâ o tèrmine "Epipaleolìtico".
E regioìn che a-a fìn de l'[[ùrtima êra de giàsse]] àn patîo di efètti anbientâli ciù inportànti móstran 'n'Êra Mezolìtica segûo ciù ciæa ch'a dûa migiæa d'ànni. Inte l'Ouröpa do Nòrd e soçiêtæ poéivan vîve bén gràçie a-e rizôrse de mangiâ in abondànsa che ne vegnîvan da-e zöne de padù, favorîe da-o clìmma ciù tenpiòu. Ste condiçioìn àn prodûto di conportaménti umoén caraterìstichi che se són conservæ inte testimoniànse materiâli, cómme e coltûe Maglemosiànn-a e Aziliànn-a. Ste condiçioìn àn ritardòu ascì o coménso do Neolìtico scìn a-o 4000 prìmma de Crìsto inte l'Ouröpa do Nòrd.
I rèsti de sto perîodo són pöchi e spantegæ, de spésso limitæ a di mùggi de ruménta. Inte àree covèrte da forèste s'atrêuva i prìmmi ségni de deforestaçión, scibén che quésta a l'é comensâ davéi sôlo into Neolìtico, quànde gh'êa de bezéugno de ciù spàçio pe l'agricoltûa.
O Mezolìtico o l'é caraterizòu inta ciù pàrte de àree da instruménti conpòsti picìn de sèlce, ö sæ microlîti e microbolìn. Inte dötréi scîti s'é atrovòu atréssi da pésca, àsce de prîa e ògètti de légno cómme canöe e èrchi. Ste tecnologîe són sciortîe a-o prinçìpio in [[Africa|Àfrica]], asoçiæ co-a coltûa Aziliànn-a, prìmma de spantegâse in [[Euròpa|Ouröpa]] co-a coltûa Iberomouraziànn-a de l'Àfrica do Nòrd e-a coltûa Kebariànn-a do Levànte. A tùtti i mòddi, no se peu scartâ a poscibilitæ che ghe pòsse êse stæto de scovèrte indipendénti.
=== Neolìtico ===
O perîodo do Neolìtico, ö sæ l'Etæ da Prîa Nêuva, a coménsa ciù ò mêno into 10 200 prìmma de Crìsto, inte dötræ regioìn do Vixìn Levànte ò ciù tàrdi in âtre pàrte do móndo, e o l'é finîo tra-o 4500 e-o 2000 prìmma de Crìsto. Scibén che gh'êa ciù spêçie de umoén into Paleolìtico, into Neolìtico o l'êa restòu sôlo l'''Homo sapiens sapiens''. Quésto o l'êa 'n perîodo de svilùppo tecnològico e soçiâle ch'o l'à stabilîo a ciù pàrte di eleménti fondamentâli de coltûe stòriche, cómme a domestegaçión de cortivaçioìn e de béstie e-o stabiliménto de insediaménti e di prìmmi prinçipæ. L'êra a l'é prinçipiâ co-o coménso de l'[[alevaménto]], ch'o l'à prodûto a "Rivoluçión do Neolìtico" e a l'é finîa quànde s'é difûzo i instruménti de [[metàllo]] inte l'Etæ do Ràmmo ò do [[Etæ do Brónzo|Brónzo]], inte dötræ regioìn giögràfiche inte l'[[Etæ do færo|Etæ do Færo]]. O tèrmine Neolítico o l'é de sòlito dêuviòu into Vêgio Móndo, in càngio a seu apricaçión a-e coltûe de [[Americhe|Amériche]] e de l'[[Oçeania|Oçeània]] a l'é conplicâ da-o fæto chi-â normâle progresción da-i instruménti de prîa a quélli de metàllo a no se àpprica cómme l'é capitòu into Vêgio Móndo.
L'agricoltûa e l'alevaménto do prìmmo Neolìtico êan limitæ a 'na quantitæ ristréita de ciànte, sarvæghe e domestegæ, che conprendéivan fâro picìn, mìggio e fâro, e a-o tegnî [[Can|chén]], [[Pëgoa|pêgoe]] e [[crâve]]. In gîo a-o 6900-6400 prìmma de Crìsto s'êa azónto [[Vacca|stréuppe]] de vacche e [[Pòrco|pòrchi]] domestegæ, o stabilîse d'insediaménti òcupæ in mòddo permanénte ò stagionâle. O perîodo do Neolìtico o l'à vìsto o svilùppo di prìmmi vilàggi, da domestegaçión de béstie, de instruménti e-o sciortî di primìscimi açidénti documentæ de [[goæra]].
I insediaménti se són fæti ciù permanénti, dötréi con câze riónde fæte de moìn de [[Patan|bràtta]] co-îna sôla stànsa. Sti insediaménti poéivan êse contornæ da 'na miâgia de prîe pe tegnî e béstie domèsteghe drénto e e tribù nemîghe de fêua. I insediaménti ciù tàrdi gh'àivan de câze retangolâri fæte de moìn de bràtta dónde e famìgge vivéivan in stànse sénce ò mùltiple. I repèrti de seportûe sugerìscian un cùlto di antîghi trapasæ co-a conservaçión di crànni di mòrti. A coltûa de Vinča a poriéiva avéi creòu o primìscimo scistêma de [[scritûa]]. I conplèsci do ténpio megalìtico de Ġgantija són dégni de nòtta pe-e seu strutûe zegànti. Scibén che dötræ tàrde soçiêtæ ouraziàtiche do Neolìtico àn formòu di prinçipæ conplèsci e stratificæ ò scìnn-a di stâti, sti ùrtimi se són evolûi in Ouràzia sôlo con l'arîvo da metalurgîa e-a ciù pàrte de soçiêtæ neolìtiche restâvan inte l'insémme relativaménte sénplici e egalitâie. I vestî pan che fîsan fæti pe-o ciù de pélle d'animâ, cómme indicòu da-e scovèrte de 'n grànde nùmeo d'òsse e spiloìn de còrno de çèrvo che són boìn asæ pe fisâ a pélle. O pànno de lànn-a e-o lìn poriéivan êse vegnûi disponìbili into tàrdo Neolìtico, cómme sugerîo da-e scovèrte de prîe pertuzæ che, a segónda da dimensción, poriéivan êse servîe cómme fûxi ò péixi da tiâ.
<gallery widths="200" heights="200" mode="packed">
Immagine:Pietre Verdi del Neolitico.jpg|Prîe vèrdi che ne vêgnan da-o [[mónte Béigoa]] datæ a-o Neolìtico, conservæ into Muzêo Archiològico de [[Pêgi]]
Immagine:Stonehenge (213671879).jpeg|Stonehenge o l'é 'n scîto neolìtico in [[Inghiltæra]], segóndo dötréi dêuviòu into pasòu cómme òservatöio astronòmico (3600 - 1600 prìmma de Crìsto)
</gallery>
== Etæ do Ràmmo ==
{{Véddi ascì|Etæ do Ràmmo}}
[[File:Statua-stele, Zignago (Età del Rame).jpg|thumb|[[Statue stele|Stàtoa-stêle]] ch'a ne vêgne da [[Zignægo]] (Spézza) e ch'a remónta a l'Etæ do Ràmmo ([[III millennio a.C.|III milénio prìmma de Crìsto]]), conservâ a-o Muzêo Archiològico de [[Pêgi]]|312x312px]]
Inte l'[[Archeologia|archiologîa]] do Vêgio Móndo, l'Etæ do Ràmmo, dîta Calcolìtico ò Eneolìtico ascì, o l'é o perîodo de pasàggio dónde l'é sciortîa a prìmma lavoraçión do [[Rammo (elemento)|ràmmo]] da arénte a l'ûzo difûzo di atréssi de prîa. Into Calcolìtico dötræ àrmi e atréssi vegnîvan prodûti in ràmmo ma sto perîodo o l'êa ancón pe-o ciù Neolìtico into seu caràtere. A-o mæximo ténpo, o reprezénta 'na fâze de l'[[Etæ do Brónzo]] prìmma da scovèrta che l'azónta de [[Stagno (metallo)|stàgno]] a-o ràmmo o formésse 'na lîga ciù dûa. L'Etæ do Ràmmo a peu dónca êse vìsta cómme 'n perîodo de pasàggio tra l'Etæ da Prîa e l'Etæ do Brónzo.
'N scîto archiològico in [[Serbia|Sèrbia]] o contêgne a ciù antîga evidénsa de produçión do ràmmo a èrta tenperatûa de 7500 ànni fa. A scovèrta into [[2010]] a l'esténde a documentaçión conosciûa da fóndita do ràmmo ciù ò mêno de 800 ànni e-a seugerìsce chi-â técnica a ségge stæta inventâ in mòddo indipendénte in pàrte separæ de l'[[Asia|Àzia]] e de l'[[Euròpa|Ouröpa]] a-o mæximo ténpo, ciufîto che spantegâ da-a 'na sôla vivàgna. A metalurgîa a poriéiva êse sciortîa pe-a prìmma vòtta inta Mêza Lùnn-a Fèrtile, dónde a l'à inandiòu l'Etæ do Brónzo into IV milénio prìmma de Crìsto (segóndo a vixón tradiçionâ), scibén che de scovèrte da-a coltûa de Vinča òua són stæte datæ con seguéssa a pöco prìmma de quélle inta Mêza Lùnn-a Fèrtile. A Vàlle de Timna a contêgne evidénse d'estraçión do ràmmo 7000 ànni fa. O proçèsso de pasàggio da-o Neolìtico a l'Etæ do Ràmmo into Vixìn Levànte o l'é caraterizòu inti insémmi archiològichi da 'n derûo in provixón e ûzo de materiâle sgréuzzo d'èrta qualitæ. O Nòrd Àfrica e-a Vàlle do Nîlo àn inportòu a tecnologîa do færo da-o Vixìn Levànte e són anæti aprêuvo a-o seu córso de svilùppo de l'[[Etæ do Brónzo]] e de l'[[Etæ do færo|Etæ do Færo]].
== Etæ do Brónzo ==
{{Véddi ascì|Etæ do Brónzo}}
== Etæ do Færo ==
{{Véddi ascì|Etæ do færo}}
== Preistöia in Ligùria ==
A preistöia in [[Liguria|Ligùria]] a crêuve 'n èrco de ténpo ch'o va da-e prìmme prezénse de l'òmmo into Paleolìtico Inferiô scìnn-a l'Etæ di Metàlli, co-o sciortî da coltûa di [[Liguri Antighi|Antîghi Lìguri]] ch'o ségna o pasàggio a-a prötostöia. E prìmme testimoniànse s'atrêuvan inta Gròtta do Vallonet, vixìn a [[Mentun|Mentón]], con di rèsti umoén de 900.000 ànni fa. L'ûzo de cavitæ naturâli in sce tùtto o teritöio o l'é bén conosciûo za a partî da-o Paleolìtico, con di scîti cómme a Gròtta do Prìnçipe a-i Bàussi Róssi vixìn a [[Ventemiglia|Ventimìggia]] (240 000 ànni fa), a Gròtta da Madònna de l'Àlma tra [[Sanremu|San Rémmo]] e [[Tàgia (cumüna)|Tàggia]] (55 000 ànni fa), a Gròtta de Ænn-e Càndie a [[Finâ]] (25 000 ànni fa) e-e Gròtte de Toiràn vixìn a [[Sann-a|Sànn-a]] (14 000 ànni fa).
O megalitîximo, ö sæ a manifestaçión de l'[[Architettûa|architetûa]] preistòrica caraterizâ da monuménti tiæ sciù con di gròsci magheu tagiæ pöco fìn, o l'é atestòu in Ligùria a partî da-o Neolìtico scìnn-a l'Etæ do Brónzo. Cómme esprescioìn de sto fenòmeno se mensónn-a prezénpio o ''Menhir'' de Tramónti do Neolìtico, into comùn de [[Spezza|Spézza]], e-e [[Statue stele|stàtoe stêle]] difûze inta Lunigiànn-a, a-i confìn co-a [[Toscann-a|Toscànn-a]]. Spantegæ in sciô teritöio gh'é numerôze testimoniànse preistòriche de petroglîfi, ö sæ de inçixoìn in sce prîe, cómme prezénpio e "mâvégge" do [[Monte Bego|Mónte Bêgo]], ancheu in Frànsa, e "prîe scrîte" in sciô [[Mónte Béigoa]], tra Vâze e-o Sascéllo, e-a [[Prîa de Issel]] into comùn de Mê. A partî da l'Etæ do Ràmmo sciòrte in sce tùtta a región i [[Castelà (furtificasiùn)|castelæ]], di pàixi fortificæ d'in scê artûe dêuviæ pe-a diféiza, cómme quéllo d'[[Aosci|Aóscio]] vixìn a Camóggi, quéllo de [[Zignægo]] into spezìn e quéllo do [[Mónte Bignón]] vixìn a San Rémmo.
A prötostöia da Ligùria a coménsa co-e prìmme atestaçioìn de popolaçioìn lìguri inte vivàgne scrîte, sorviatùtto di outoî grêghi, con tùtta probabilitæ za da l'[[VIII secolo a.C.|VIII]]-[[VII secolo a.C.|VII sécolo a.C.]] (a primìscima testimoniànsa a l'é fòscia quélla de 'n framénto de l'[[Ezìodo]] riportâ da-o [[Strabón]]<ref>Strabón, Giögrafîa: [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Strabo/7C*.html 7.3.7]</ref>). In generâle se pénsa chi-â scritûa a fîse pöco ò pe nìnte difûza tra-i Lìguri Antîghi, zaché no s'atrêuva in sciô teritöio nisciùnn-a testimoniànsa scrîta da seu léngoa, fêua che de ræe iscriçioìn in [[arfabêto etrùsco]], cómme quélle in sciâ stêle de Zignægo (VII-VI sécolo a.C.) e in sciâ stêle de Bigliolo (VI sécolo a.C.). De reçénte o riçercatô Adolfo Zavaroni o l'à propòsto 'na rivalutaçión do fenòmeno, dæto che ciù iscriçioìn scovèrte in Ligùria e in sce l'Apenìn tosco-emiliàn saiéivan segóndo lê l'espresción de 'n scistêma de scritûa naçionâle elaboròu za prìmma da romanizaçión. A tùtti i mòddi, a stöia vêa e pròpia a coménsa in Ligùria con l'introduçión scistemàtica da scritûa inta región, ö sæ co-a sotomisción de tribù lìguri a [[Romma|Rómma]] into [[II secolo a.C.|II sécolo a.C.]] e-o seu proçèsso d'ascimilaçión a-a coltûa româna.
{| class="wikitable"
|+ Periodizaçión da Preistöia e da Protostöia in Ligùria
! Perîodo
! Cronologîa
! Caraterìstiche principæ
|-
| Paleolìtico Inferiô
| 950.000 - 120.000 ànni fa
| Prìmme frequentaçioìn umànn-e do teritöio lìgure da pàrte de ''Homo erectus'', òrganizaçión in soçiêtæ de cacioéi-racheugitoî, lavoraçión da prîa
|-
| Paleolìtico de Mêzo
| 120.000 – 38.000 ànni fa
| Prezénsa de ''Homo neanderthaliensis''
|-
| Paleolìtico Supeiô
| 38.000 ànni fa – 8.000 prìmma de Crìsto
| Difuxón de ''Homo sapiens'', lavoraçión de sèlce e òsse, evidénsa do cùlto di mòrti
|-
| Mezolìtico
| 8.000 – 5800 prìmma de Crìsto
| Abandón de gròtte cómme abitaçioìn, produçión de ògètti menûi de prîa
|-
| Neolìtico
| 5800 – 3600 prìmma de Crìsto
| Difuxón de l'alevaménto, de l'agricoltûa, da lavoraçión da çeràmica
|-
| Etæ do Ràmmo
| 3600 – 2200 prìmma de Crìsto
| Primìscima lavoraçión di metàlli, ciù che âtro pe-a produçión d'ògètti ritoâli
|-
| Etæ do Brónzo
| 2200 – 900 prìmma de Crìsto
| Difuxón da lavoraçión do brónzo, difuxón da constroçión di castelæ
|-
| Etæ do Færo
| 900 – 180 prìmma de Crìsto
| Difuxón da lavoraçión do færo, contàtto co-e çiviltæ do Mediterànio
|-
| Etæ Româna
| da-o II secolo prìmma de Crìsto
| Romanizaçión da Ligùria e coménso da stöia antîga
|}
== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Etæ stòriche]]
ibrkgalqz820z8vwgq6ogw9udefdbc4
Riserva natü(r)âle regiunâle de l'Ìsu(r)a
0
32749
269841
2026-05-20T18:00:18Z
N.Longo
12052
Creà
269841
wikitext
text/x-wiki
{{Arbenganese|variànte= sitadìn}}
[[Immaggine:17031 Albenga, Province of Savona, Italy - panoramio.jpg|miniatura|Vista de [[Ìsua Gainâa|L'Ìsu(r)a]] piâ daa bucca d[[a Sènta]]]]
A '''riserva natü(r)âle regiunâle de l'Ìsu(r)a''' (''Riserva naturale regionale dell'Isola di Gallinara'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è in'area prutètta regiunâle da [[Liguria|Ligü(r)ia]], ch'a cröve l'[[Ìsua Gainâa|Ìsu(r)a]] d'[[Arbenga]] tantu pe' tèra che sutt'ègua, pe' 11 ha inte tüttu. De ciü, sta regiùn a l'è prutètta cumme [[Scitu de Interesse Cumünita(r)iu]] dau zügnu du [[1995]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic46/index.htm|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » Isola Gallinara|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref>.
== Geugrafìa ==
U terito(r)iu da riserva natü(r)âle u curispunde a quellu de [[Ìsua Gainâa|L'Ìsu(r)a]], missa au largu du [[Câu de Vaìn]] e parte du cumün d'[[Arbenga]]. St'ìsu(r)a a se sa(r)ea furmâ cun l'issâse du livéllu du mâ ch'u gh'è stètu tèmpu du quaterna(r)iu, ch'u l'ha cuscì impìu u canâ ch'u a destacca daa còsta, largu ciü o mênu in miju ma(r)ìn e bassu fra i 11 e i 20 mêtri. Defèti, u fundu du mâ a l'in gì(r)u de L'Ìsu(r)a versu meridiùn u se sbascia prestu fina ai 50 mêtri, mèntre a setentriùn, dund'u l'è d'a(r)ena e bèn ch'u permette u passaggiu de barche, u nu passa i 10 mêtri, tantu ch'u l'é(r)a duve(r)àu pe' repa(r)âse cu'e nâve fina ai tèmpi di rumèi<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://www.parks.it/riserva.isola.gallinara/par.php|tìtolo=Riserva Naturale Regionale dell'Isola Gallinara|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref>.
E còste de L'Ìsu(r)a e sun caraterisèi da de rive a ciungu in sciu mâ, fète da quarsìte grixe misse a banchi âti quarche dexêna de citti, mèntre ciü a setentriùn u sciòrte fö(r)a ascì di cunglume(r)èi. A diresiùn de sti söi a l'è a mèxima ch'a se tröva in sciu [[Câu de Santa Cruxe]], de dunde, de prubabile, l'ìsu(r)a a se sa(r)ea destacâ. Cun tütte e unde ch'e g'han picàu, e còste vèrsu meridiùn e levante, ciü esposte, e sun vegnüe quelle cu'e rive ciü âte grassie a l'erusiùn e lì, au dì d'ancöi, u se tröva e ciü culònie de [[Ochin de mâ|uchìn de mâ]]<ref name=":0" />.
== Sto(r)ia ==
A riserva natü(r)âle regiunâle de l'Ìsu(r)a a l'è stèta inandiâ cu'a lezze da Regiùn nüme(r)u 11 du 26 d'arvì du [[1989]]<ref>{{Çitta publicaçión|url=https://web.archive.org/web/20070627025720/http://www.regione.liguria.it/leggi/docs/19890011.htm|tìtolo=Legge Regionale N. 11 del 26 04 1989 Liguria|outô=Regiùn Ligü(r)ia|léngoa=IT|revìsta=Bollettino Ufficiale Regionale|nùmero=7|dæta=10 mazzu 1989}}</ref>, pe' êsse riclasificâ cu'a lezze regiunâle n° 12 du [[1995]]. L'ente ch'u a gestisce u l'è u cumün d'Arbenga, dund'u se tröva tüttu u sò terito(r)iu. U gh'è u prugèttu de prutezze ascì u mâ a l'in gì(r)u de L'Ìsu(r)a, che pe'u mumèntu u fa parte numma che du [[Scitu d'Interesse Cumünita(r)iu]] ch'u cröve u mâ fra u [[Santa Cruxe - L'Ìsu(r)a - Câu da Lêna|Câu de Santa Cruxe, L'Ìsu(r)a e u Câu da Lêna]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.regione.liguria.it/components/com_publiccompetitions/includes/download.php?id=44552:riserva-isola-gallinara.pdf|tìtolo=Riserva Naturale Regionale dell'Isola Gallinara|outô=Regiùn Ligü(r)ia|léngoa=IT|p=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref>.
Intu mese de mazzu du [[2014]], drentu a[[U Furtìn (Arbenga)|u Furtìn]] aa Ma(r)ìna, u l'è stètu l'inaugü(r)àu in cèntru multimediâle dedicàu aa riserva de L'Ìsu(r)a, cun quattru pustasiùi ch'e metten in mustra u scitu, a sò natü(r)a e a sò sto(r)ia<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/centro-multimediale-riserva-isola-gallinara.htm|tìtolo="Riserva Isola Gallinara" - Immersione virtuale nei fondali dell'Isola|outô=Cumün d'Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref>.
== Natü(r)a ==
U terito(r)iu da riserva u dà de prutesiùn a növe-dêxe categu(r)ìe de ambiènti dife(r)ènti che, pe' còdice d'ina diretìva de l'[[Union Europea|Uniùn Eurupea]], i sun<ref>{{Çitta web|url=https://download.mase.gov.it/Natura2000/Trasmissione%20CE_dicembre2025/schede_mappe/Liguria/ZSC_schede/Site_IT1324908.pdf|tìtolo=Isola Gallinara (IT1324908 - SCI)|outô=Natura 2000|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref><ref name=":1">{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/162011|tìtolo=Riserva naturale regionale dell'Isola di Gallinara|léngoa=EN|vìxita=2026-05-20}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/info/repertoriocartografico/siraBiodiversitaStazioni_Dettagli_pubblico.asp?stazione=43977|tìtolo=3.1.1. Habitat da carta Habitat 2006 - Stazione: 43977|outô=Regiùn Ligü(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref>:
* 1170 - Barie(r)e de cu(r)alli: 0,7 ha
* 1210 - Ciante perenni di depôxiti de frâne: 0,1 ha
* 1240 - Rive a ciungiu in sciu [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]] cun qualitè endemiche de ''[[Limonium]]'': 1,82 ha
* 5320 - Furmasiùi basse de ''Euphorbia'' vixìne a precipissi: 0,1 ha
* 5330 - Maccia termu-mediteranea e pre-desertica: 1,26 ha
* 6220 - Pseudu-steppa cun èrbe perenni e nù da Thero-Brachypodietea: 0,1 ha
* 8210 - Rive de prìe de carcâ cun ciante casmofìtiche: 1 ha
* 8310 - Gròtte serèi au pübbricu: 0,001 ha
* 8330 - Gròtte de mâ in parte o du tüttu sutt'ègua: 2 (n°)
* 9340 - Bòschi de ''[[Èrxo|Quercus ilex]]'' (èrxi) e de ''[[Quercus rotundifolia]]'': 2,33 ha
=== Parte de tèra ===
L'Ìsu(r)a, scibèn che inti seculi a secce stèta de lungu frequentâ da l'òmmu, a l'ha cunservàu bèn u sò ambiènte au stàttu de natü(r)a. Pe'e [[Plantae|ciante]], u se ne pò truvà tante qualitè dife(r)ènti, misse insemme inti ambiènti da maccia de ''[[Euphorbia]]'' e da maccia "âta" de [[Èrxo|èrxi]]. U se pò truvà i ciü tanti custi da [[maccia mediteranea]] cumme l'[[Armugnìn (Arbutus unedo)|armugnìn]], i [[galetti]], l'[[a(r)astra]], u [[lentiscu]] e u [[murtìn]], tütte ciante ch'e nu patiscen gua(r)i a sesia. De ciü, in sce L'Ìsu(r)a u ghe cresce quèxi 300 qualitè dife(r)ènti de sciu(r)e e, fra de ste lì, u se pò mensunà a [[Canpànula de Sann-a|campanula de Savuna]], ch'a se tröva numma inta [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]] e ch'a l'è l'ünica cianta da Ligü(r)ia cunscide(r)â de primmu interesse de prutesiùn a livéllu eurupeu<ref name=":0" />.
De interesse u gh'è pöi e ciante ch'e se trövan in sce rive a ciungiu in sciu mâ, de qualitè ch'e crescen numma che inte di pòsti du gene(r)e facièi in sciu [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]], pe' êsse bagnèi da l'[[aerosol]] du mâ. Fra de ste ciante, cumme u [[fenuggiu ma(r)ìn]], u tröva de repa(r)u [[Lümassa|lümasse]], [[Babòllu|babòlli]] e [[Brigu(r)etta|brigu(r)ette]], ciü che di uxelli cumme i [[Ochin de mâ|uchìn de mâ]], ch'i ghe fan u nìu au puntu d'êsse üna de sò culònie ciü impurtanti da regiùn<ref name=":0" />. Intu detaju, in sce L'Ìsu(r)a u gh'è stètu truvàu bèn 38 qualitè d'uxelli prutètti inte tütta Eurôpa<ref name=":1" />.
=== Parte de mâ ===
U mâ a l'in gì(r)u de L'Ìsu(r)a u se mantegne ancù ciütòstu bèn, pe' tantu ch'u l'è distante dae ativitè de l'òmmu, e sutt'ègua u se pò truvà di ambiènti bèn dife(r)ènti. Ai pèi du Sciusciaû e da Farcuna(r)a, dunde e rive e se caccian a ciungiu intu mâ, u gh'è i ambiènti tipichi di fundi de prìe, mèntre dae âtre parte u fundu du mâ u l'è de gè(r)a e a(r)ena o ancù de prài de ''[[Posidonia oceanica]]'' e de ''[[Cymodocea nodosa]]''. Fra i ambiènti ciü ricchi u gh'è pròpiu i prài de ''Posidonia'', prutètti da 'na Diretìva Cumünita(r)ia, ch'i sun ina funte de biumassa, de uscigenu e de energìa fìna pe'i âtri ecuscistemi, ciü che avêghe a funsiùn de tegnì u fundu, de prutezze a còsta da l'erusiùn e ancù de êsse in segnu bun da qualitè de l'ègua<ref name=":0" />.
Pe' du restu, inti primmi mêtri sutt'au livéllu du mâ u ghe cresce e [[A(r)ega|a(r)eghe]] ch'e g'han de besögnu de ciü lüxe du sû, tantu [[a(r)eghe verdi|verdi]] (''Chlorophyta'') che [[A(r)eghe brüne|brüne]] (''Phaeophyceae''), dund'u gh'è tanti [[pesci]], [[crustacei]], [[musculi]] e âtre béstie. Ciü bassu u gh'è di pupulamènti de a(r)eghe "sciàfile", ch'e preferiscen mênu lüxe: ciü che de quelle verdi e brüne, u se tröva de specie de [[a(r)eghe russe]] (''Rhodophyta''), cumpagnèi turna da tante qualitè de béstie. A l'ürtimu, ancù ciü a fundu, u se tröva de culònie de [[cu(r)alli]], ch'e crescen in sce di fundi de prìe, cun pôca lüxe, fra i 25 e i 200 mêtri de prufunditè. Tra e ciante ch'e sun bune a fissà u [[carbunàu de calciu]] u gh'è tante qualitè de a(r)eghe russe mèntre, tra e béstie, u se pò regurdà e [[Gurgonie|gurgònie]], i ''[[Paramuricea]]'', i ''[[Madrepora]]'' e de [[spügne]] de tanti cu(r)ûi<ref name=":0" />.
== Nòtte ==
<references />
== Âtri prugètti ==
{{Interprogetto}}
== Ligammi de fö(r)a ==
* {{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/162011|tìtolo=Riserva naturale regionale dell'Isola di Gallinara|léngoa=EN|vìxita=2026-05-20}}
* {{Çitta web|url=https://www.protectedplanet.net/162011?site_pid=162011|tìtolo=Riserva naturale regionale dell'Isola di Gallinara|léngoa=EN|vìxita=2026-05-20}}
* {{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic46/index.htm|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » Isola Gallinara|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}
* {{Çitta web|url=https://www.parks.it/riserva.isola.gallinara/par.php|tìtolo=Riserva Naturale Regionale dell'Isola Gallinara|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}
* {{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/riserva-naturale-regionale/isola-gallinara|tìtolo=Riserva naturale Regionale Isola Gallinara|outô=[[Pruvincia de Sann-a|Pruvinsa de Savuna]]|léngoa=EN|vìxita=2026-05-20}}
[[Categorîa:Arbenga]]
[[Categorîa:Àree protètte da Ligùria]]
geeda2lu2n343w9olr7xc1ldrtlvro5
Categorîa:Àree protètte da Ligùria
14
32750
269844
2026-05-20T18:06:53Z
N.Longo
12052
+ cat
269844
wikitext
text/x-wiki
{{Argoménto categorîa|2=de àree protètte da Ligùria}}
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Giögrafîa da Liguria]]
[[Categorîa:Àree protètte|Ligùria]]
r8gnfbidhyca1x5rd2jh0nny2voqevz
Riserva naturale regionale dell'Isola di Gallinara
0
32751
269848
2026-05-20T18:14:52Z
N.Longo
12052
+ rdr
269848
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[Riserva natü(r)âle regiunâle de l'Ìsu(r)a]]
r80latt04f5o7zn14vq4wwd2nx1wq36